10 50 1138 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/29ff0187d51662e83d9c8420cc103f60.pdf 471708414567af7da106eb40f74623a4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2096 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1946 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1994 t.77 Description An account of the resource LUD 1994 t.77, s.307-344 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 77, 1994 IV. KRONIKA PROFESOR DOROTA SIMONIDES POLITYK. JUBILEUSZ 35-LECIA - UCZONA, NAUCZYCIEL AKADEMICKI, PRACY NAUKOWEJ I DYDAKTYCZNEJ Pracownicy naukowi Wyższej Szkoły Pedagogicznej i zaproszeni goście świętowali w Opolu jubileusz prof. dr hab. Doroty Simonides. Uroczyste spotkanie, które odbyło się 6 stycznia 1994 roku, zainicjował i zorganizował Instytut Filologii Polskiej, którego Katedrą Folklorystyki kieruje od lat Pani Profesor. Życzenia i słowa uznania złożyli Jubilatce Rektor Uczelni, prof. dr hab. Jerzy Pośpiech, prezydent miasta Opola, Jacek Kucharzewski, wicewojewoda opolski, Józef Kasperek, biskup ordynariusz diecezji opolskiej, prof. dr hab. Alfons Nossol oraz wielu innych przedstawicieli instytucji naukowych i stowarzyszeń społecznych. Pani Profesor otrzymała specjalnie wydany z okazji jubileuszu "Zeszyt Naukowy WSP" (Filologia polska, nr 31: Język - literatura - folklor, Opole 1993), który zredagowali Jej współpracownicy z Instytutu. W Uczelni otwarto wystawy pn. "Profesor Dorota Simonides - uczona, nauczyciel akademicki, polityk", któr" przygotowali pracownicy Katedry Folklorystyki. Współpracownicy, uczniowie oraz studenci Pani Profesor, obchodząc Jej jubileusz, chcieli jak powiedział prof. dr hab. Stanisław Gajda, dyrektor Instytutu Filologii Polskiej "uczynić chwile być może intymne wartością społeczną". Prof. dr hab. 1. Pośpiech, mówiąc o zasługach prof. Simonides, zapowiedział otwarcie w Opolu, w przyszłym uniwersytecie, nowej specjalności: folklorystyki z elementami etnologii. Dr hab. Teresa Smolińska, eksponując osiągnięcia naukowe Jubilatki, zwracała szczególną uwagę na fakt, że dzięki staraniom Pani Profesor właśnie w Opolu powstała jedyna w kraju Katedra Folklorystyki, ceniona nie tylko w Polsce, ale i za granicą, studenci zaś mają możliwość pisania prac magisterskich z foklorystyki, doktoranci - prac doktorskich, nadto na kierunku filologia polska prowadzone są zajęcia ze specjalizacji folklorystyczneJ. Przedstawienie drogi naukowej Prof. Doroty Simonides nie należy do zadań łatwych. Moje sumitowanie ma kilka podstaw, tkwiących nie tylko w więziach osobowych i emocjonalnych, łączących mnie z Panią Profesor, ale przede wszystkim w problemie syntetycznego i klarownego ogarnięcia ogromnego i zróżnicowanego, ciągle rozwijanego dorobku Pani Profesor i Jej aktywności organizacyjno-naukowej, dydaktycznej oraz politycznej. Z konieczności więc uwagę swą muszę skupić jedynie na najważniejszych i wybranych osiągnięciach organizacyjno-badawczych, naukowych, popularyzacyjnych i politycznych. Zacznę od krótkiego przedstawienia kalendarium naukowego Prof. dr hab. Doroty Simonides: w latach 1951-1953 - studia polonistyczne i etnograficzne na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, w latach 1953-1955 - studia polonistyczne na Uniwersytecie Wrocławskim, obrona pracy magisterskiej Z historii wrocławskiej slawistyki (prof Paul Diets 1939-1945), której promotorem był prof. S. Kolbuszewski. Następne dwa lata - to praca w charakterze nauczycielki języka polskiego w Szkole Podstawowej w Kydzierzynie. Od 1957 roku - pracownik Wyższej Szkoły Pedagogicznej �308 w Opolu, w 1962 roku - doktorat na podstawie rozprawy Śląskie hajkoznawstwo (promotor prof. S. Kolbuszewski), w 1970 roku - stopień doktora habilitowanego nauk humanistycznych w zakresie etnografii, w 1977 roku - nominacja na profesora nadzwyczajnego, od 1984 roku - profesor zwyczajny. Prof. Simonides podczas swej 35-letniej pracy pełniła i nadal pełni w WSP w Opolu wiele funkcji: była kierownikiem Zakładu Literatury dla Dzieci i Młodzieży (1970-1972), dyrektorem Instytutu Filologii Polskiej (1974-1980), od 1973 roku jest kierownikiem Zakładu Folklorystyki i Piśmiennictwa Śląskiego (przemianowanego w 1988 roku na Katedrę Folklorystyki). Uczestniczyła w pracach różnych komisji rektorskich i senackich. W latach 1971-1973 prowadziła w Katedrze Etnografii w Uniwersytecie Poznańskim wykłady z foklorystyki, a w okresie 1973-1974 była kierownikiem Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego, prowadząc tam przez sześć lat zajęcia. Jubilatka jako nauczyciel akademicki o dużym stażu ma poważne osiągnięcia dydaktyczne. Jako młody pracownik naukowy założyła Sekcję Literatury Ludowej Koła Naukowego Polonistów (od 1988 roku Koło Naukowe Folklorystów), sprawując nad nią opiekę w latach 1966-1971. Członkowie Sekcji prowadzili terenowe prace zbierackie, a pierwsze obozy naukowe w byłym powiecie oleskim potwierdziły nie tylko walory naukowe, ale i organizacyjne młodej Pani Doktor. Pod Jej kierunkiem powstało ponad 200 prac magisterskich na kierunkach filologia polska i nauczanie początkowe, pisanych z zakresu literatury okresu romantyzmu, literatury dla dzieci i rriłodzieży, a przede wszystkim z folklorystyki. Prof. Simonides jest promotorem siedmiu doktorów, nadto była opiekunem naukowym stażystów z różnych ośrodków uniwersyteckich w kraju (np. Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Uniwersytetu M. Curie-Skłodowskiej w Lublinie) oraz z zagranicy (np. z Instytutu Slawistyki Czeskiej Akademii Nauk w Brnie, Instytutu Etnografii Słowackiej Akademii Nauk w Bratysławie). Znaczący dorobek opolskiej Uczonej związany jest z podstawowymi problemami folklorystyki oraz etnologii, a w szczególności dotyczy: historii folkloru śląskiego, folkloru słownego, jego teorii i metodologii, obrzędowego folkloru dorocznego i rodzinnego, analizowanego ze stanowiska antropologii kulturowej, folkloru współczesnego, jego przemian oraz folkloru środowiskowego, funkcjonującego w różnych społecznościach, głównie wśród dzieci i młodzieży oraz flisaków. Dorobek Pani Profesor obejmuje 23 książki, w tym 16 antologii wznawianych tekstów folklorystycznych; ponad 200 rozpraw, studiów i artykułów, w tym 12 poważnych prac redakcyjnych (dokładne dane, zob.: T. Smolińska, Bibliografia prac Doroty Simonides, "Zeszyty Naukowe WSP w Opolu. Filologia polska" nr 31: Język - literatura - folklor, Opole 1993, s. 11-24). Traktując o naukowych zainteresowaniach i osiągnięciach Prof. Simonides, warto przypomnieć Jej wypowiedź sprzed lat, gdy wyznała: "W rodzinie niemal wszyscy zajmowali się folklorem po amatorsku (babka, siostra jej, ojciec). ( ... ) Mnie pierwszej w tej rodzinie przypadło przerwać ów amatorski krąg zbieraczy folkloru i zająć się nim z pozycji naukowej. ( ... ) Od lat marzyłam o tym, by móc zajmować się folklorem. Pragnienia te zrealizowały się - jestem tym szczęśliwym człowiekiem, który może łączyć pracę zawodowo-naukową ze swoim hobby, swą pasją życiową" ("Poglądy" 1971, nr 16, s. 2). Jak wiadomo, połączenie "hobby" z pracą naukową zaowocowało wieloma zróżnicowanymi książkami i artykułami, które są efektem prowadzonych przez Profesor od lat 50. śląskoznawczych badań. Generalnie trzeba przyznać, że książki Simonides o charakterze naukowym, dokumentujące żywotność i przemiany folkloru słownego oraz obrzędowego na Śląsku, uczeni uznali na gruncie polskim za pionierskie (zob. recenzje prac Simonides: T. Smolińska, Bihliografia prac ... ). Pierwszą rozprawą D. Simonides była zmieniona wersja pracy doktorskiej o bajce i podaniu (Ba.\:ń i podanie górnośląskie, Katowice 1961), która mimo popularnego charakteru przyniosła wiele �309 cennego materiału polskiego i niemieckiego. Rozprawa habilitacyjna tej autorki, poświęcona przemianom współczesnego folkloru słownego (Współczesna ślaska proza ludowa, Opole 1969) - jak piszą znawcy przedmiotu - ukazała drogi przejścia od tradycyjnego, li tylko filologicznego analizowania zjawisk folkloru, do jego interpretacji środowiskowej jako zjawiska żywego, ale ulegającego ciągłym zmianom. I w tym chyba leży największe osi,!gnięcie Simonides. Nowatorska zaś monografia o folklorze dzieci i młodzieży (W~półczesny ./ó/klor słowny dzieci i nastolatków, Wrocław 1976) stanowi kolejne ogniwo w badaniach folkloru konkretnych grup społecznych. W książce tej autorka poddała analizie zróżnicowane gatunki samorodnej twórczości dzieci, eksponując ich pochodzenie, funkcje, mechanizm krążenia w przekazie ustnym. Książka ta, podobnie jak kolejne studium folklorystyczne poświęcone tekstom małych nosicieli (Ele mele dudki. Rymowanki dzieci ,{l((skich, Katowice 1985), stały się prawdziwymi bestselerami na rynku wydawniczym. "Rymowanki" bowiem to ambitna antologia (około 700 tekstów), w której udało się Simonides pogodzić aspiracje naukowe z celami popularyzatorskimi, dostarczając tym samym cennego materiału dla badań interdyscyplinarnych nad subkulturą dzieci i młodzieży. Teoretyczne prace o komizmie wielu polskich uczonych znalazły praktyczne odzwierciedlenie, wzbogacone teoretycznymi propozycjami Simonides w jej pracy popularnonaukowej o komizmie śląskim (Bery to nie tylko gruszki, czyli rzecz a humorze .{[ąskim, Opole 1984). Folkłorystka ta wielokrotnie w swych publikacjach udowadniała, że zmiana jest gwarancją żywotności folkloru, podobne też wnioski sformułowała i w następnej pracy. W książce Śląski horror. O diahłach. skarhnikach. utopcach i innych strachach (Katowice 1984) autorka wcześniejsze sądy uzupełniła i uporządkowała, wykazując, jak w opowieściach wierzeniowych, podobnie zreszt,! jak w bajkach, podaniach, opowieściach komicznych, przebiega proces aktualizacji tradycyjnych i międzynarodowych wątków oraz jak rodzą się nowe teksty, wywodzące się ze współczesnej rzeczywistości społeczno-kulturowej, gospodarczej i politycznej. Podobny charakter ma praca o obrzędach rodzinnych (Od kolebki do grobu. Śląskie wierzenia, zwyczaje i obrzędy rodzinne w XIX wieku, Opole 1988), w której Simonides, przypominając dawne zwyczaje i obrzędy śląskie, analizuje wiedzę ludności tego regionu na temat "najważniejszych sytuacji ludzkiej egzystencji, to jest: urodzin, dzieciństwa, małżeństwa, starzenia się, chorób oraz śmierci". W dorobku Pani Profesor na oddzielną uwagę zasługują prace zespołowe, powstałe w ramach wielu problemów węzłowych i resortowych, którymi Simonides kierowała. Nie sposób traktować o tych zbiorowych osiągnięciach bez należnego wyeksponowania naukowych i organizatorskich predyspozycji kierownika podejmowanych badań, czyli prof. Simonides. Dzięki Niej zespół badaczy został zmobilizowany do wykonania konkretnych prac. Na podstawie wieloletniej współpracy z moją Szefową mogę z całym przekonaniem stwierdzić, że jest Ona zręcznym organizatorem takich badań. Trudno więc nie przeceniać Jej talentów organizatorskich, kiedy mimo rozmaitych trudności udało się sfinalizować w terminie poszczególne etapy zadań zespołowych. Te poczynania obserwowałam praktycznie od początku mej współpracy z prof. Simonides. Myślę, że z tymi spostrzeżeniami mogą zgodzić się te osoby, które miały możliwość współpracy z Pani,! Profesor. W sumie Simonides według moich obliczeń była kierownikiem 13 prac zespołowych, z których jako największe osiągnięcia naukowe, chciałabym przywolać dwie chrestomatie: folkloru i kultury ludowej Śląska. Pierwsza monografia (F o/k/or G(jrneyo Ślqska, Katowice 1989), realizowana w latach 1976-80, w której uczestniczyło blisko 40 osób, jest pierwszą systematyczną i kompleksową analizą kultury s~mbolicznej, a głównie folkloru, funkcjonującego dawniej i współcześnie na Górnym Sląsku. Jak zauważyli recenzenci, "imponująca (przeszło 67 arkuszy wyd.) książka ( ... ) jest próbą opowiedzenia o folklorze ludu śląskiego, ale nie w kategoriach Kolbergowskich czy cepeliowskich stylizacji, lecz w perspektywie tego, �310 w jaki sposób lud tutejszy oswajał otaczający go kosmos, jak wyglądal jego świat. ( ... ) To nie tylko Kolbergowski kalejdoskop ciekawostek, ale próba rekonstrukcji antropologicznego, ludzkiego wymiaru zachowań kulturowych" (P. Kowalski, Świat śląskiego folkloru, rec.: Folklor Górnego Śląska. Monoyrajia, pod red. D. Simonides, Katowice 1989; "Trybuna Opolska" 1989, nr 48, s. 4). W sumie ta pionierska monografia szeroko pojmowanego folkloru śląskiego zawiera opracowania poświęcone genologii folklorystycznej, folklorowi muzycznemu, obrzędowemu, tanecznemu, metodologii folkloru, przemian dokonujących się w tradycyjnym i współczesnym folklorze. nosicielom tradycji ustnej, "literaturze dla ludu", pisarstwu samorodnemu, gwarze śląskiej, historii Górnego Śląska. Najnowsza monografia śląskiej kultury ludowej, wydana przez Centrum Badań Śląskoznawczych i Bohemistycznych (Kultura ludowa .Hąskiej ludności rodzimej, Wrocław 1991, wydana de facto w 1993 roku) pod redakcją prof. Simonides (również z Jej udziałem autorskim) dotyczy nie tylko Górnego Śląska, ale i Dolnego oraz Śląska Cieszyńskiego. Obejmuje też zdecydowanie szerszy zakres badań śląskoznawczych, ponieważ zawiera opracowania poświęcone osadnictwu, budownictwu, gospodarce, odzieży, strojom, sztuce ludowej. Nadto, prócz kultury materialnej, prezentuje stan współczesnej wiedzy o kulturze symbolicznej tego regionu (ludowej wizji świata, zwyczajach oraz obrzędach rodzinnych i dorocznych). Celem tej zbiorowej pracy, będącej wynikiem zróżnicowanych warsztatów badawczych: prof. dr hab. B. Bazielich, dr H. Wesołowskiej i prof. Simonides, jest prezentacja przeszłości kulturowej rodzimej ludności Śląska. Z pracami teoretycznymi Simonides, bogato ilustrowanymi materiałami terenowymi, współegzystują przygotowane przez Nią samą bądź też przez zespół wspólpracowników, i opatrzone naukowymi komentarzami, antologie tekstów folklorystycznych. Nieprzeciętna bowiem orientacja tej folklorystki w przekazie ustnym transmitowanym na Sląsku, jest wynikiem Jej wieloletniej penetracji terenowej. W rezultacie plonem Jej prac zbierackich stały się edycje opowieści komicznych (Bery .\:mieszne i ucieszne. Humor śląski, t. 1, Kraków 1967; t. 2, Kraków 1972, wielokrotnie wznawiane; Skarb w garncu. Humor ludowy Słowian zachodnich, pod red. D. Simonides, wybór tekstów: V. Gasparikova, J. Jech, P. Nedo, D. Simonides, l wyd., Opole 1979; Księga humoru ludowego, pod red. naukową D. Simonides, wybór i opracowanie tekstów wespół z J. Hajduk-Nijakowską i T. Smolińską, Warszawa 1981), zbiory bajek, podań i opowieści komicznych (Gadka za gadką. 300 podań. bajek i anegdot z Górnego Sląska, wespół z J. Ligęzą, l wyd., Katowice 1973), opowieści wierzeniowych (Kumotry diobła. Opowieści ludowe Śląska Opolskiego, Warszawa 1977), opowieści wspomnieniowych (Powstania .śląskie we współczesnych opowiadaniach ludowych, Opole 1972). Wiełe z tych antologii, poprzedzonych rzetelnymi wstępami i komentarzami naukowymi, zyskało miano "książek niezwykłych", "prawdziwych rarytasów" itp., specjaliści zaś tak m.in. konkludowali: "głównie za sprawą badań (Simonides) mamy dziś pewne wyobrażenie o tym, co dzisiaj opowiada się w terenie, jakie problemy i tematy samorzutnie niejako kwalifikowane są do opowiadanego repertuaru ijakimiż to «gadkami» można odwrócić uwagę biesiadników od półmiska z weselną gęsią" (R. Sulima, Gf.\: weselna i ..telewizyjne paLuszki", "Tygodnik Kulturalny" 1971, nr 25, s. 4). Trudno nawet w wielkim skrócie wyeksponować zakres problemowy organizowanych w Opolu z inicjatywy Prof. Simonides konferencji o charakterze regionalnym, ogólnopolskim i międzynarodowym (zob. T. Smolińska, Folklorystyka w Opolu. "K wartalnik Opolski" 1990, nr 1-4, s. 42-52). Na plan pierwszy można wysunąć badania śląskoznawcze, nawiązujące bezpośrednio do wcześniejszych założeń i dyskusji nad stanem i potrzebami nauki polskiej na Śląsku w zakresie języka, piśmiennictwa i fołkloru (1936 rok, 1947 rok, 1960 rok). Materiały posesyjne dowodzą, jak wiele dotychczas zaniedbanych zagadnień w śląskiej, polskiej i słowiańskiej folklorystyce �311 zostało jeżeli nie omówionych w pełni, to przynajmniej rozpoczęto nad nimi badania. Udział zaś w opolskich spotkaniach specjalistów z innych ośrodków akademickich w kraju i za granicą stawia regionalne z pozoru badania w szerokim kontekście kulturowym i zwiększa możliwości komparatystycznych poszukiwań w zakresie kultury ludowej. Pisząc o międzynarodowych kontaktach Prof. Simonides, muszę choć wspomnieć o uznaniu Jej dorobku poza granicami kraju, o czym niech świadczą wielokrotne zaproszenia na konferencje oraz prelekcje i wykłady do różnych ośrodków uniwersyteckich na Zachodzie, np.: do Getyngi, Fryburga, Tiibingen, Weingarten, Zurychu, Bazylei i innych. a znaczeniu oraz wartości dorobku naukowego Prof. Simonides świadczy też fakt uczestnictwa Jubilatki w licznych międzynarodowych i krajowych towarzystwach naukowych, by wymienić takie, jak: Międzynarodowa Komisja do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach, Internationale Society for Folk-Narrative Research, lnternationale Society for Ethnology and Folklore, Międzynarodowy Komitet Slawistów (czlonek Komisji Słowiańskiego Folkloru), członkostwo honorowe Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Słowackiego Towarzystwa Etnograficznego, Folklore Fellows Communications. Na zakończcnie dodam jeszcze, że Prof. Dorota Simonides pracę naukowo-dydaktyczną zawsze łączyła z zaangażowaniem społeczno-politycznym. Była członkiem Prezydium Wojewódzkiego Komitetu Stronnictwa Demokratycznego, w 1980 roku z ramienia SD została wybrana Posłem na Sejm VIII kadencji, w 1990 roku w wyborach uzupełniaj<lcych po śmierci E. Osmańczyka została wybrana Senatorem Rzeczpospolitej Polskiej z ramienia "Solidarności". Obecnie jest Senatorem z ramienia Unii Demokratycznej już trzecią kadencję. W latach 1990-1993 była przewodniczącą senackiej Komisji ds. Emigracji i Polaków za Granicą oraz członkiem Komisji Spraw Zagranicznych. W niniejszym kalendarium naukowym Prof. Doroty Simonides, przywołanym z okazji Jej Jubileuszu 35-lecia pracy i zasług dla nauki o literaturze i kulturze oraz krzewienia wiedzy o Polsce za granicą, przedstawiłam jedynie wybrane fakty z życia naukowego, dydaktycznego i politycznego Pani Profesor. Życzymy naszej Jubilatce dużo zdrowia, aby starczyło Jej sił do kontynuowania prowadzonych prac. Pani Profesor, ad m ultos annos! Teresa Smolińska EUROPEJSKIEGO III KONFERENCJA STOWARZYSZENIA ANTROPOLOGÓW OSLO, 24-27 CZERWCA 1994 SPOŁECZNYCH Założone w roku 1989 European Association of Social Anthropologists - EASA, po konferencjach w Coimbrze (Portugalia) w roku 1990 i w Pradze w roku 1992, zorganizowało kolejną konferencję w Oslo. Odnotować należy umacnianie się i rozwój Stowarzyszenia. Wzrosła liczba członków. W roku 1990 było ich 600, w czerwcu 1994 roku już 1194. Z powodzeniem realizowany jest program wydawniczy. Komunikowaniu się członków służy "EASA Newsletter". Dotąd wydano dwanaście zeszytów tego biuletynu. Pomyślnie także przebiega publikowanie czasopisma "Social Anthropology". Od roku 1992, kiedy to wydano pierwszy numer czasopisma, ukazały się trzy dalsze. Zwiększyła się ponadto liczba książek w ramach The European Association of Social Anthropologists Series, publikowanej przez prestiżowe wydawnictwo Routledge. W ra- �312 mach tej serii w najbliższym czasie ukaże się zbiorowa praca Fieldwork and Footnotes, poświęcona historii antropologii/etnologii europejskiej, w której znajdzie się m.in. artykuł przedstawiający rozwój etnologii/antropologii w Polscc. Terminowo publikowane są aktualizowane wydania EASA Register, ostatnie przygotowanc pod red. V. Hubingera, zawierające wykaz członków Stowarzyszenia i instytucji antropologicznych/etnologicznych, w których są oni zatrudnicni. Rozwój Stowarzyszenia związany jest z aktywnością jego władz i determinacją w realizacji dwóch głównych celów statutowych: stworzenia europejskiego, profesjonalnego gremium antropologów społecznych i kulturowych i popierania rozwoju antropologii poprzez umożliwienie kontaktowania się i współpracy antropologów/etnologów. Pod pojęciem antropologii społecznej rozumie się w Statucie EASA antropologie; społeczną i kulturową oraz etnologię, tak jak rozwijały się one w Europie. Obecnym przewodniczącym Komitetu Wykonawczego EASA jest J. Davis (Oxford), który zastąpił na tym stanowisku poprzednią przewodniczącą K. Hastrup (Kopenhaga) i pierwszego przewodniczącego i głównego inicjatora Stowarzyszenia A. Kupera (BruneI), natomiast sekretarzem i skarbnikiem E. P. Archetti, pełniący te;:funkcję już drugą kadcncję. Konferencja w Oslo przyjęła nazwę Perspectives on Moralities, Knowledge and Power (Spojrzenia na moralność, wiedzę i władzę). Ta bardzo ogólna nazwa, stwarzająca pewne trudności w przygotowaniu adekwatnego programu, wskazuje na zaangażowanie się antropologów w najistotniejsze problemy współczesnego świata. Konferencja zgromadziła ponad 400 uczestników nie tylko z Europy ale z całego świata, w tym wielu wybitnych, sławnych antropologów, takich jak Mary Douglas i Frcdric Barth. Przyjęto taki sposób obradowania, który miał stworzyć równowagę między potrzebą bycia razem i wymiany poglądów w ramach całego zgromadzenia i dyskusji w zespołach specjalistów. Polegał on na poświęceniu godzin przedpołudniowych pełnych dni obrad na sesje plenarne, natomiast popołudniowych na prace;:w sekcjach. Tematami paneli plenarnych były: Etnografia moralności, przewodnicząca S. Howell (Oslo), Moralność i wladza, pod kierunkiem J. C. Galey (Paryż) oraz Płeć i moralność, któremu przewodniczył J. Davis. W każdym z nich występowa lo od trzech do pięciu referentów, po czym podejmowano dyskusję. Nazwy niektórych sekcji specjalistycznych lepiej oddawały przedmiot zainteresowań i zaawansowanych studiów antropologicznych/etnologicznych. Obok zespołu trzech sekcji poświęconych pokrewieństwu, pod ogólną nazwą Nowy program studiów nad pokrewieństwem (nazwy sekcji szczegółowych: Modele formalne i strategie małżeńskie, Czym jest pokrewieństwo? i Pokrewieństwo i interakcja) oraz dwóch zajmujących się historią antropologii/etnologii europejskiej (nazwy sekcji: Historia antropologii i Etyka i antropologia. Spojrzenia z przeszłości), odbyło się kilkadziesiąt innych dotyczących m.in. nowych ruchów związanych z "New Age" i nowych ruchów religijnych, moralności, wiedzy i władzy w różnych ich aspektach, np. związków moralności z ideologią, moralności z nacjonalizmem, społeczeństwa obywatelskiego, studiów nad problemami związanymi z plcią i inne. Ważnym zadaniem sekcji, obok poglądów i prób postawienia nowych pytań badawczych, było stworzenie kontaktów między specjalistami, umożliwiających trwałą współpracę w czasie między konferencjami. Programowi sesji plenarnych i sekcji specjalistycznych towarzyszyły inne ważne spotkania naukowe i organizacyjne. Należała do nich dyskusja okrągłego stołu na temat udziału antropologów w sprawach będących przedmiotem szczególnego zainteresowania społeczeństwa i rozwiązywanych pod naciskiem opinii publicznej oraz spotkania z M. McDonald (BruneI), która zachęcała do uczestnictwa w kierowanym przez siebie projekcie Komisji Europejskiej, mającym na celu stworzenie bazy danych o literaturze antropologicznej dotyczącej Europy dla potrzeb instytucji Unii Europejskiej. Specjalne �313 miejsce zajęło w programie, zorganizowane po zakończeniu obrad, zebranie członków EASA, mające zresztą charakter zgromadzenia oceniającego ogólny kierunek działalności i doradczego wobec Komitetu Wykonawczego. Obok sprawozdania z różnych form działalności Stowarzyszenia zebranie stworzyło możliwość omawiania spraw bieżących i zgłaszania propozycji. Stwierdzono zaskakująco dynamiczny rozwój Stowarzyszenia. W ramach spraw organizacyjnych zastanawiano się m.in. jakie przyjąć rozwiązania wobec członków EASA z krajów Europy Wschodniej, nie płacących dotąd składek członkowskich. Przeważała opinia, również wśród obecnych czlonków EASA z tych krajów, że potrzebne jest wprowadzenie pewnych opłat, oczywiście uwzględniających możliwości. Poinformowano o podjęciu prac nad kodeksem etycznym antropologa/etnologa. W związku z koniecznością uzyskiwania przez władze EASA informacji o ważnych sprawach wymagających reakcji Stowarzyszenia postanowiono powołać "obserwatorów EASA" w różnych krajach Europy. Zastanawiano się nad miejscem, w którym odbędzie się konferencja EASA w roku 1996. Najprawdopodobniej będzie nim Barcelona. Pojawiła się jednak również propozycja zorganizowania konferencji w Rosji i w Polsce. Spotkanie towarzyskie uczestników konferencji odbylo się na terenie Muzeum Norweskiego-Skansenu na półwyspie Bydgąy pod Oslo. Finansowe wsparcie konferencji przez The Wenner-Gren Foundation for Anthropological Research, Norweską Radę Badań Naukowych i uniwersytety norweskie umożliwiło zaproszcnie przedstawicieli krajów, których nie stać na opłacenie wyjazdów konferencyjnych. Dzięki temu w Oslo pojawili się członkowie EASA z Polski. Było ich mniej w porównaniu z konferencją w Pradze sprzed dwóch lat lecz jednocześnie stanowili oni naj liczniejszą grupę z krajów Europy wschodniej. Referaty wygłosili: M. Buchowski (Poznań) "Między interesem publicznym i prywatnym. Zmieniający się sens społeczeństwa obywatelskiego w Polsce", Z. Jasiewicz (Poznań) "Zmienna rzeczywistość. Przemiany w roli pokrewieństwa w Polsce", M. Kempny (Warszawa) "Prawodawcy" i "interpretatorzy". Korzenie współczesnej antropologii polskiej", 1. Mucha (Toruń) "Stare i nowe mniejszości kulturowe i nowe konflikty ideologiczne w Polsce", R. Parkin (Kraków) "Mroczna strona natury ludzkiej. Grzech w pracach Roberta Hertza", A. Posern-Zieliński (Poznań) "Ekologiczne i mistyczne wzbogacenie etniczności Indian i odrodzenie sil; religii tubylczej", Z. Sokolewicz (Warszawa) "Ocena moralna konfliktu etnicznego" i K. Warmińska (Kraków) "Bóg i diabeł w ideologii bolszewickiej". Obecny był także K. J. Brozi z Lublina. Zrozumienie specyfiki społeczno-kulturowej Europy i poczucie wspólnoty między badaczami problemów europejskich wyprzedza, ale jednocześnie jest związane, z europejskimi procesami intcgracji politycznej i gospodarczej. Obok EASA, etnologów europejskich i zajmujących się Europą, gron1adzi International Society for Ethnology and Folklore, drugie ważne dla nas stowarzyszenie ogólnoeuropejskie. Korzyści płynące z uczestnictwa etnologów z Polski w konferencjach i innych formach działalności EASA polegają na uzyskaniu dostępu do dyskusji i wydawnictw przygotowywanych przez to Stowarzyszenie. Związane są one również z tworzeniem nowych możliwości podejmowania prac w zespołach międzynarodowych. Udział w EASA dostarcza ponadto szans obserwacji i uczestnictwa w ważnej w europejskiej i światowej nauce o społeczeństwie i kulturze tendencji poszerzania zakresu badań i intensyfikacji poszukiwań teoretycznych, tak charakterystycznej dla antropologii społecznej i kulturowej. Dlatego też należy zabiegać o poszerzenie i ustabilizowanie kontaktów etnologów i antropologów z Polski z tym Stowarzyszeniem. Zbigniew Jasiewicz �3[4 V KONGRES MIĘDZYNARODOWEGO TOWARZYSTWA ETNOLOGICZNEGO I FOLKLORYSTYCZNEGO WIEDEŃ, 12-16 WRZEŚNIA 1994 W dniach 12-16 września [994 roku w Wiedniu, z inicjatywy Międzynarodowego Towarzystwa Etnologii i Folkloru (Societe Internationale d'Ethnologie et de Folklore - SIEF) odbył się V Kongres połączony z plenarnym zebraniem Towarzystwa l. Na ostatnim Kongresie w Bergen w Norwegii przewodniczenie pracami SI EF zostało powierzone Konradowi Kostlin z Uniwersytetu w Ti.ibingen, zaś organizacja następnego Kongresu ośrodkowi wiedeńskiemu. Na czele Komitetu Organizacyjnego stanął Klaus Beitl dyrektor Osterreichisches Museum fUr Volkskunde w Wiedniu zaś generalnym sekretarzem Kongresu został Olaf Bockhorn, profesor Katedry Volkskunde Wiedeńskiego Uniwersytetu. Kongres zgromadził około 200 etnologów z 27 krajów Europy. Najliczniejszą grupę uczestników stanowili Niemcy (35 osób), nieco mniej liczną Austriacy (31 osób), Szwedzi (20 osób), Węgrzy (18 osób) oraz Chorwaci (lI osób). Pozostałe kraje były reprezentowane przez pojedyncze osoby lub niewielkie grupy od 3 do 7 osób. Uwagę zwracał minimalny udział etnologów z krajów anglosaskich, frankofońskich i romańskich. Po raz pierwszy w tego rodzaju imprezie wzięli udział Litwini, natomiast nie przyjechali Rosjanie. Z Polski udział wzięły: prof. dr Jadwiga Kucharska, prof. dr Violetta Krawczyk-Wasilewska, prof. dr B. Kopczyńska-Jaworska, dr G. E. Karpińska oraz mgr Maria Niewiadomska 2. Głównym tematem Kongresu były problemy etniczności obserwowane w Europie. Obrady toczyły się w dziesięciu sekcjach podejmujących zagadnienia (l) naukowego podejścia do problemów etnicznych w ludoznawstwie i etnologii curopejskiej, (2) kontaktów i konfliktów etnicznych, (3) folkloru różnych grup etnicznych, (4) idei i praktyk związanych z etniczną i narodową identyfikacją, (5) etnicznych systemów kulturowych, (6) kulturowych wyznaczników narodowości: stroju, religii, sztuki ludowej i obyczajów, (7) struktur etnicznych, (8) regionów i narodowości, (9) widzeniu innych grup etnicznych, (lO) problemom narodowości w życiu codziennym. Ogółem wygłoszono 103 referaty w sekcjach i 4 na zebraniach plenarnych. Najwięcej referatów przedstawiono w sekcji folklorystycznej (3) i sekcji zajmującej się modnym problemem tożsamości (4), zastanawiająca była stosunkowo mała liczba referatów na ,,klasyczne" tematy etnograficzne takie jak obyczaj, religia, strój czy sztuka ludowa. Z przyczyn oczywistych niemożliwe było uczestniczenie we wszystkich sesjach Kongresu. Siłą rzeczy spojrzenie nasze na całość poruszanej problematyki jest niepełne 1 Omówicnie historii powstania, programu i działalności Towarzystwa zob.: Informacje dotyczące dzialalnoki CI AP, "Lud" t. 49, 1965, s. 804-810 jak równicż "Lud" t. 26, 1927; t. 30. 1931; t. 33, 1933. J. G., Societe Internationale d'Ethnologie el de Folklore, "Lud", t. 52, 1968, s. 376; A. Kutrzeba-Pojnarowa, I Kongres Europejskiej Etnologii w Paryżu, "Lud", t. 55, 1971, s. 371-375: B. Kopczyńska-Jaworska, /I Kongres Europejskiej Etnografii i Folkloru, "Etnografia Polska" t. 29, 1985, z. I, s. 231-237 czy W. Paproeka, /II Kongres Międzynarodowego Towarzystwa Elnologic:nego i Folklorystycznego w Ziirichu, "Etnografia Polska" t. 33, 1989, z. l, s. 235-239. 2 Wygłoszono następujące referaty: J. Kucharska, "KulturelJes System und Identitat am Beispiel der Kaschuben"; V. Krawczyk-Wasilewska, "Image of Jew in the oral folklorc of Polish studcnts"; B. Kopczyńska-Jaworska, "Lcs problemcs des bascs nationa!cs ct regionales des donnees"; M. Niewiadomska, "Rcgional specificity. Thc problcms of the usc of key-words in the ethnographic index exemplification"; G. E. Karpińska, "The regional costume - the manifestation of regional/national idcntity or a disguise'?". �315 i na pewno subiektywne. Przyglądając się jednak w pierwszym rzędzie referatom prezentowanym na sesjach plenarnych 3 uderzała pewna zgodność stanowisk uwarunkowana (w sposób mniej lub bardziej deklarowany) troską o możliwość powstania zjednoczonej Europy. Referenci odwołując się do powszechnie znanych okoliczności rozwoju etnografii europejskiej, zwracali uwagę na rolę jaką w tym rozwoju odegrało pojęcie etniczności. Przypominano więc zjawisko zainteresowania kulturą ludową w okresie dziwiętnastowiecznej modernizacji społeczeństw i powstawania nowoczesnych państw europejskich (Kostlin). Opisywanie "ludowej" rzeczywistości, tradycji językowej, obyczajów. gestów symbolicznych, sposobów myślenia i praktyk dnia codziennego, stawało się podstawą do stwierdzania etnicznej odrębności (Kaschuba). Celom tym zaczęło również z czasem służyć powołanie specjałnych instytucji takich jak muzea, instytuty folklorystyczne, katedry uniwersyteckie itp. Liczne z tych poczynań służyły poszukiwaniu obrazu tożsamości, odwołując się do tradycji, szukania korzeni, kształtując w ten sposób pamięć zbiorową (Raphael). Cały ten "paradygmat etnograficzny" (Kostlin) nabiera w końcu XX wieku znowu niezwykłej aktualności i to aktualności w wielu przypadkach wręcz tragicznej! W związku z tym ostatnim zjawiskiem w referacie kończącym Kongres W. Kaschuba postawił pytanie czy etnologowie ożywiając "dyskurs etniczny", epatując się bez końca problemem "swoi-obcy" nie uprawomocniają nacjonalizmów, czy poprzez odkrywanie etnokulturowych wartości nic przyczyniają się Uak to już było w niedawnej przeszłości) do pogłębiania etnocentryzmu i kulturowego rasizmu zamiast dążyć do szukania wartości ogólnokulturowych ? Odpowiedzią na to pytanie mogły być referaty co prawda nieliczne, ale podnoszące problemy etniczności w silnie nacjonalistycznej perspektywie4. Jak się zdaje większość referatów w sekcjach nie podejmowała jednak tych "wielkich" problemów, alc koncentrowała uwagę na konkretnych układach kulturowych. Interesowano się więc symbolami tożsamości i odrębności zarówno łokalnych, regionalnych jak i etnicznych, ich powstawaniu i oddziaływaniu w konkretnej rzeczywistości kulturowej. Wśród zaobserwowanych procesów i przedstawionych trudności badawczych szczególnie cenne wydaje się być zwrócenie uwagi na niebezpieczeństwo upraszczania rzeczywistości społecznej i kulturowej. Ostrzeżenie przed fascynacją i uleganiem niedookreślonym pojęciom zamiast bacznego śledzenia realnie istniejących procesów kulturowych i to nie tylko wobec idei zjednoczenia Europy, ale przede wszystkim wobec upowszechniających się fobii i narastających nacjonalizmów. W ostatnim dniu Kongresu 5 odbyło się zebranie organizacyjne SIEF, które prowadził prof. K. Kostlin. Rozpoczął je od podziękowań dła organizatorów i sponsorów Kongresu, ażeby następnie przejść do sprawozdań stałych Komisji, takich jak Komisja atlasowa, pracująca pod przewodnictwem dr. Thomasa Schippersa, wykładowcy Uniwersytetu w Nicei, Komisja do badań ikonograficznych, która zamierza w 1995 roku urządzić spotkanie w Bergen oraz Komisja religioznawcza, pracująca pod kierunkiem prof. N. A. Bringeusa z Lund i prof. A. Gustavssona z Uppsali. Ta ostatnia komisja planuje spotkanie we wrześniu 1996 roku, prawdopodobnie w Uppsali. Szczególną uwagę poświęcono pracy nowo powstałej Komisji Informacji Etnologicznej, 3 Były to rcfcraty: Konrada Kiistlina, "Europiiische Ethnologic und die Jarhunderwendcn"; Freddy Raphaela, "L'idcntitć, un mythe meurtrier"; Reinfarda Johlera, "Das Ethnizitiit aIs Forschungskonzcpt: dic Osterrcichische Volkskundc im curopiiischen Verglcich"; Gabrieli Kilianovej, "Ethnicity, Culture and Boundaries. Thc Central European Casc" oraz Wolfganga Kaschuby, "Wiedergewinnung der Gemeinschaft: Ethnisierung ais Jdentitiitsstrategie?". 4 M.in. rcferaty o trudnych problemach ludów żyjących w diasporze (ref. R. Ciuca) czy mniejszości narodowych (ref. C. Botosaru). 5 Program oraz zbiór abstraktów z Kongresu znajduje się w OD i JE PTL w Łodzi. �316 pracującej pod kierunkiem dr. R. Alsheimera z Bremy. Komisja ta przejęła redakcję Internationałe Volkskundliche Bibliographie. Przechodząc do spraw fmansowych, Prezydium przypomniało uchwałę z 1990 roku podjętą w Bergen, żeby składka członkowska SIEF wynosiła 15 $. Ze względu na nieznaczną wysokość składki proszono delegatów narodowych ażeby zbierać je w poszczególnych krajach i dopiero większą sumę przekazywać do sekretariatu SIEF6. Prof. Kostlin apelował przy tej okazji o możliwie liczne zapisywanie się etnografów w szeregi Towarzystwa. Duża łiczba członków, nawet przy tak niewielkich składkach, umożliwi wydawanie biuletynu SIEF, a także obniżenie ceny czasopisma "Ethnologia Europaea". Po udzieleniu absolutorium ustępującemu zarządowi przystąpiono do wyboru nowego Prezydium. W wyniku jawnego głosowania prezesem został ponownie prof. Konrad K6stlin, który od roku akademickiego 1994/1995 objął Katedrę w Wiedniu. Wiceprezesami zostali: prof. Nils-Arvid Bringeus, dr Dunja Rihtman-Augustin z Instytutu Etnologii i Folklorystyki z Zagrzebia oraz dr Tomas Hofer dyrektor Muzeum Etnograficznego w Budapeszcie, zaś sekretarzem generalnym dr Peter Niedermiiler, kierownik Katedry Komunikacji Uniwersytetu w Pecs. Sprawę wyboru delegatów krajowych pozostawiono do decyzji poszczególnych krajów. Nazwiska ich należy przekazać do wiadomości przewodniczącego do Wiednia. Końcową część zebrania poświęcono propozycjom co do problematyki i miejsca organizacji następnego Kongresu. Zaproponowano Rumunię wraz z sugestią podjęcia problematyki mniejszości narodowych; prof. K6stlin sugerował ażeby zorganizować Kongres na pograniczu etnicznym takim jak np. polsko-niemieckic (Frankfurt n/Odrą?) czy belgijsko-niderlandzkim, ażeby uniknąć przewagi krajów niemieckojęzycznych, i włączyć do współpracy etnografów z tych krajów, którzy byli nieliczni na omawianym Kongresie (tu zwrócił uwagę na małą liczbę przedstawicieli z Polski I). Ostateczne decyzje podejmie jednak w tym względzie nowe Prezydium. Na zakończenie należy poświęcić nieco miejsca na omówienie organizacji Kongresu. Wszystkie obrady odbywały się w ogromnym gmachu Uniwersytetu. Na kongresie dominował język angielski i niemiecki, zaledwie parę referatów wygłoszono w języku francuskim. Nawet wystąpienia plenarne nie były tłumaczone, co utrudniało aktywny udział w obradach. Przeszkadzało również umieszczenie referatów w sekcjach nie zawsze ściśle odpowiadającym ich treści. Interesujące referaty dotyczące zbliżonych zagadnień wygłaszane były często w tym samym czasie w różnych sekcjach. Zdarzało się również, że referat był przedstawiany w innym języku, niż było to zapowiedziane w programie, co również miało wpływ na zakres dyskusji. Najgorętsze dyskusje miały miejsce jak to często bywa - w kuluarach! Organizatorzy bardzo starannie natomiast przygotowali imprezy towarzyszące. W gmachu Uniwersytetu zorganizowano sprzedaż wydawnictw oraz prezentowano łiczne katalogi. Jeden dzień przeznaczony był całkowicic na zwiedzanie muzeów etnograficznych w Wiedniu i w Kittsee, w tym nowo organizowanego muzeum judaistycznego miasta Wiednia, jak również instytutów i archiwów etnograficznych, folklorystycznych i filmu naukowego. W tym też dniu organizatorzy przygotowali wycieczkę statkiem po Dunaju' połączoną ze wspólną kolacją. W pierwszym dniu Kongresu uczestnicy zjazdu byli podejmowani przez burmistrza miasta Wiednia, a w ostatnim przez dyrekcję muzeum etnograficznego. Dodatkowego uroku Kongresowi dodawało piękne miasto oraz niespodziewana jak na tę porę roku upalna pogoda. Bronis/awa K 0pczY'iska-J aworska Jadwiga Kuchm'ska 6 Dodatkowe światlo na stosunki etniczne rzuciła uwaga jednej 7. uC7.estniczek Kongresu protestującej przeciwko ustalaniu składki Towarzystwa Europejskicgo w dolarach a nie w ECU I �317 KONFERENCJA .,ETNOLOGIA /\ ANTROPOLOGIĄ", POLSKA: MIĘDZY POZNAŃ, LUDOZNAWSTWEM 26-27 MAJA 1994 Ogólnopolska konferencja odbyła się w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Poznańskiego. Zorganizowano ją w ramach obchodów 75-lecia Uniwersytetu i zarazem Katedry Etnologii, najstarszej istniejącej do dziś polskiej placówki akademickiej tego typu. Instytut na UAM należy też do grona najsilniejszych ośrodków etnologicznych w Polsce. Współorganizatorem konferencji był Komitet Badań Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk. Zgodnie z opinią uczestników spotkania wypadło ono doskonale tak pod względem organizacyjnym, jak i naukowym. Duża w tym zasługa glównego pomysłodawcy i organizatora tej konferencji, Aleksandra Posem-Zielińskiego i jego współorganizatorki, Ireny Kabat. Przedmiotem referatów i dyskusji antropologów z całej Polski było miejsce i rola tej dyscypliny nie tylko w strukturze nauki, ale i w zmieniającej się rzeczywistości kraju i świata. Tytuł konferencji wskazuje na ewolucję jaką etnologia przeszła od XIX-wiecznego, kojarzonego wciąż z Oskarem Kolbergiem romantycznego zbieractwa ,.starożytności słowiaI1skich", po współczesne badanie kulturowego zróżnicowania ludzi tak w skali lokalnej, jak i globalnej. Spotkanie pokazało, że badania antropologiczne dotyczą żywotnych problemów społecznych naszych czasów. Antropolodzy są aktywnymi uczcstnikami i komentatorami ogólnych procesów oraz konkretnych zachowaI1 kulturowych. a ich wnioski stanowić mogą ważką przesłankę dla prowadzenia polityki społecznej. Konferencja stała się też okazją do podzielenia się doświadczeniami i refleksją praktyków antropologii pochodzących z różnych środowisk. Obok przedstawicieli akademickich instytucji etnologicznych przybyły na nią i głos zabierały osoby formalnie przynależne do socjologii, filozofii, kulturoznawstwa, archeologii czy antropologii fizycznej. Nic brakowało tcż muzealników. Potwierdza się opinia, że antropologia podziela z innymi dyscyplinami społecznymi i humanistycznymi szereg cech, ale się od nich też różni. Od socjologii różni antropologię skupianie uwagi na codziennych nawykach zachowaniowych i myślowych jednostek, a nie statystyczne ujmowanie procesów społecznych. Od filozofii różni się antropologia wrażliwością na żywą tkankę ludzką i zmiany kontekstu kulturowego, nastawieniem na realnego człowieka, a nie tyłko schludność schematów myślowych. Być może te właśnie cechy decydują o tym, iż mówi się obecnie o zjawisku antropologizacji humanistyki, o tym, że wielu badaczy społeczeI1stwa i kultury określa się dziś antropologami. Tworzy się więc środowisko antropologiczne przecinające dotychczasowe struktury akademickie. Konferencja dała tym samym asumpt do ponownego przemyślenia charakteru i statusu etnologii i antropologii kulturowej w zmieniających się okolicznościach. Lista dyskutantów była długa. Wymienić przynajmniej wypada najbardziej aktywnych, którzy walnie przyczynili się do żywego i owocnego oblicza obrad: Zbigniewa Gierszewskiego (kulturoznawstwo), Jana Strzałko (antropołogia fizyczna), Janusza Goćkowskiego (socjologia i etnologia), Antoniego Pelczyka (etnologia i muzealnictwo), Zbigniewa Jasiewicza (etnologia), Jolantę Burbelkę (filozofia), Edwarda Pietraszka (etnologia), Andrzeja Ostoję -Zagórskiego (archeologia). Na konferencji przedstawiono następujące referaty: Dzień pierwszy, 26 maja 1994. l. Zbigniew Jasicwicz (Poznań) "Część i całość: poznański ośrodek etnologiczny w etnologii polskiej"; 2. Aleksander Posem-Zieliński (Poznań) - "Etnologia i antropologia kulturowa w formalnej i rzeczywistej strukturze nauki"; 3. Katarzyna Kaniowska (Łódż) - "Inspiracje i konsekwencje antropologizacji etnologii polskiej"; 4. Michał Buchowski (Poznań) - ,,0 głównych stylach uprawiania antropologii w Polsce"; �318 5. Czesław Robotycki (Kraków) - "Krótki szkic o banalizacji antropologii"; 6. Ewa Nowicka-Rusek (Warszawa) - "Etnografia i antropołogia polska - punkt widzenia socjołoga"; 7. Ełżbieta Tarkowska (Warszawa) - "Wątki antropologiczne w socjologii polskiej"; 8. Janusz Mucha (Toruń), - "Zmiana społeczna w perspektywie antropołogicznej. O pożytkach studiowania antropologii społecznej przez socjologa". Dzień drugi, 27 maja 1994. 1. Janusz Goćkowski (Kraków) - "Tożsamość kulturowa i zaradność społeczna w świetle antropologii wiedzy"; 2. Mariusz Kairski (Poznań) i Marek Wołodźko (Olsztyn) - "Badanie kultur pozaeuropejskich a podejście antropologiczne w etnologii polskiej"; 3. Bogdan Wujec (Pieniężno) - "Od etnografii misyjnej do antropologii inkulturacji"; 4. Zbigniew Libera (Wrocław) - "Kilka rysów ludoznawczych do opisania fizjognomii i postaci ludu naszego": etnograficzna wycieczka po epoce Kolbergowskief; 5. Wojciech Olszewski (Toruń) - "Etnologiczno-antropologiczne podejście do problematyki etnicznej w dwudziestoleciu międzywojennym"; 6. Barbara Bazielich - "Możliwości i potrzeby antropologizacji humanistyki nad odzieżą ludową"; 7. Jerzy Adamczewski - (Toruń) "Antropologiczne spojrzenie na kulturę materialną". Miclwl Buchowski "EKOLOGIA I FOLKLOR". DRUGA ŁÓDŹ, MIĘDZYNARODOWA 3-6 CZERWCA KONFERENCJA, 1994 W dniach 3-6 czerwca 1994 roku w Łodzi odbyła się druga Międzynarodowa Konferencja "Ecology and Folklore". Konferencję organizował Zakład Folklorystyki przy Katedrze Wychowania Muzycznego Wydziału Nauk o Wychowaniu Uniwersytetu Łódzkiego. Komisarzem Naukowym Konferencji była prof. dr habił. Violetta Krawczyk-Wasilewska. Obrady miały miejsce w nowym, uniwersyteckim Centrum Konferencyjnym przy ul. Rogowskiej 26. Konferencja miała charakter interdyscyplinarny. Jej celem było włączenie się do ogólnej naukowej dyskusji na tematy ekologiczne. Jako założenie przyjęto wskazanie przedstawicielom różnych dziedzin naukowych, zajmujących się tą problematyką, iż folklor - rozumiany przez nas jako bezpośrednia forma przekazu treści kultury oraz ekspresja zbiorowego światopoglądu - może stać się źródłem poznania stanu świadomości ekologicznej współczesnego społeczeństwa. Problematyka konferencji skupiała się na dwóch podstawowych zagadnieniach: 1. Folklor jako źródło wiedzy na temat świadomości ekologicznej współczesnego społeczeństwa, 2. Współczesne zagrożenia ekologiczne a obraz kultury. Wokół tych generalnych zagadnień poddano dyskusji następujące, bardziej szczegółowe problemy: J. Kulturowe konsekwencje degradacji środowiska naturalnego, 2. Współczesne katastrofy i choroby cywilizacyjne, 3. Społeczne i kulturowe aspekty choroby AIDS, 4. Problematyka relacji człowiek - natura - kultura, 5. Odzwierciedlenie powyższych zjawisk kulturowych XX wieku wc współczesnym folklorze. Problematyka drugiej konferencji zainteresowała naukowców z wielu krajów Europy i świata, między innymi z Chorwacji, Jugosławii, Wielkiej Brytanii. Grecji. Rosji, Łotwy, Niemiec i Norwegii, a także Kanady, Indii, Stanów Zjednoczonych i Peru. �319 Uczestników Konfercncji powitały władze Uniwersytetu Łódzkiego w osobach prorektora prof. dr. habi!. Grzegorza Malinowskiego oraz Dziekana Wydziału Nauk o Wychowaniu, prof. dr habi!. Ewy Marynowicz-Hetki. W imieniu organizatorów powitała gości i wygłosiła referat inauguracyjny prof. dr habił. Violetta Krawczyk-Wasilewska, Kierownik Katedry Wychowania Muzycznego i Zakładu Fołklorystyki UL. Nawi,!zala ona do pierwszej konferencji, która odbyła się w 1992 roku i do powstałej wtedy idei cyklicznych spotkań poświęconych temu tematowi. Zaznaczyła, iż współczesnc, antropologiczne podejście do folkloru pozwala go traktować jako bezpośrednią formę komunikowania się ludzi w obrębie własnej kultury i jednocześnie jako ekspresję indywidualnego i zbiorowego światopoglądu. Jednocześnie to podejście pozwala traktować folklor jako źródło popularnej wiedzy o aktuałnych problemach współczesnego świata i ludzkiego życia. W obrębie problemów nurtujących obecnie współczesnych ludzi jest zagrożenie naturalnego środowiska oraz współczesne choroby i katastrofy. Utrata bezpośredniego kontaktu z naturą wpływa na pogorszenie się jakości życia jednostek i zbiorowości a rodząca się świadomość tego zjawiska wyraża się we współczesnym folklorze. W pierwszym dniu obrad mieliśmy możłiwość wysłuchania referatów prof. dr. Geralda Pociusa (Folklore and ecology. Some general problems), który poruszył główne zagadnienia związków między człowiekiem, jego kulturą, wyrażaną w folklorze zarówno tradycyjnym, jak i współczesnym a otaczającym go środowiskiem naturalnym. Dużą część pracy poświęcił współczcsnym postawom i zachowaniom proekologicznym oraz roli folkloru w ich kreowaniu. Rachel Freeman (Lore and land Iiasons: Traditional manjland relationships on the Isle of Lewis and their position in the contemporary community) oraz prof. dr Ireny Hukowskiej-Floreńskiej (The degradation of the natural environment at the Upper Silesia as a source of cultural tradition and folklore). Poświęcone one były problematyce tradycyjnych społeczności lokalnych różnych obszarów kulturowych i ich odniesieniom do najbliższego środowiska naturalnego i kulturowego. W czasie sesji popołudniowej zaprezentowane zostały dwa referaty pokazujące współczesne grupy regionalne i narodowe w procesie przemian. Referat dr. Lucjana Cieślaka (Ecology and folk music), wzbogacony prezentacją filmu wideo dotyczył współczesnej obrzędowości weselnej w regionie łowickim. Z kolei dr Zdenka Weber poświęciła swój referat (Fat from eye but deep in the heart) kulturze emigrantów chorwackich w Niemczech. W następnym dniu konferencji przedstawione referaty dotyczyły współczesnej relacji człowiek - natura ijej kulturowych konsekwencji. W wystąpieniu prof. dr Anny Papamichael (Common grounds between folklor and ecology) oraz Valdisa Bistersa i Very Slinko (Nature and culture environment: Towards interdisciplinarity in environmental education) poruszono problem konieczności prowadzenia interdyscyplinarnych badań nad kulturowymi związkami człowieka z naturą oraz wykorzystania ich wyników w edukacji środowiskowej. Z kolei prof. dr habi!. Violetta Krawczyk-Wasilewska (Awareness of the fears at the end of 20th century) i dr Marcin Piotrowski (Cultural results of Chernobyl disaster) mówili o kulturowym zjawisku "świadomości strachu", jego przyczynach i odzwierciedleniu w folklorze. Sesja popoludniowa drugiego dnia obrad poświęcona była problematyce edukacji środowiskowej. W wystąpieniu Marii Łukowskiej (Ecology as the contemporary myth) poddano krytyce treści edukacji środowiskowej rozpowszechniane przez nierządowe organizacje ekologiczne. Referat Violetty Przerembskiej (Musical folklore in the environmental education) wraz z prezentacją filmu wideo, poświęcony był polskim alternatywnym mctodom edukacji muzyczno-środowiskowej. Z kolei Joachim Rudzki w swoim referacie (Ecological folk toys) mówił o roli tradycyjnej, drewnianej zabawki ludowej we wstępnej edukacji środowiskowej. �320 Trzeci dzień obrad wypelnily dwa referaty o wyraźnym charakterze filologicznym. Pierwszy z nich, wygłoszony przez prof. dr Zoję Karanović (Mythology of plants in Serbian lyric folk poetry) dotyczył magicznej i mitycznej roli roślin w ludowej poezji serbskiej. Drugi, prof. dr. Demetriosa Koutroubasa przedstawiał rośliny jako mitologicznych bohaterów w klasycznej poezji łacińskiej. Sesję popołudniową tego dnia zajęła podsumowująca dyskusja, którą prowadziła prof. dr Zoja Karanović. Jednym z podstawowych wniosków jaki pojawił się w toku dyskusji było stwierdzenie, iż różnorodność zaprezentowanych referatów wynikała z wielości i niejednoznaczności rozumienia definicji ekologii. l tak część wystąpień ujawniała rozumienie biologicznej definicji ekologii, jako nauki badającej wzajemne związki między organizmami żywymi. inna z kolei za punkt wyjścia przyjęła pojęcie "ekologii ludzkiej". W pozostałej części głosów ujawniło się trzecie, tworzące się pojęcie ekologii jako ideologii, wynikających z niej postaw i zachowań oraz treści edukacyjnych. Wyniki obrad II Międzynarodowej Konferencji "Ekologia i Folklor" zostaną opublikowane w oddzielnym, po konferencyjnym wydawnictwie, dzięki pomocy finansowej Komitetu Badań Naukowych. Maria Łukowska Violetta Przeremhska KONFERENCJA "POLACY W KAZACHSTANIE. WROCŁAW-BAGNO 27-30 HISTORIA I WSPÓŁCZESNOŚĆ". CZERWCA 1994 Konferencję zorganizowali: Ośrodek Badań Wschodnich Uniwersytetu Wrocławskiego, Wyższe Seminarium Duchowne 0.0. Salwatorianów w Bagnic pod Wrocławiem. Zarząd Krajowy Stowarzyszenia "Wspólnota Polska". Celem interdyscyplinarnej konferencji było uzyskanie, na razie wstępne, możliwie naj szerszego obrazu przeszłości, zmian i teraźniejszości sytuacji i losu Polaków, których różne, przeważnie tragiczne zdarzenia historyczne, rzuciły na teren Kazachstanu. Obrady pierwszego dnia konferencji odbywały się w zabytkowej, przepięknej, zdobionej XVIII-wiecznymi dekoracjami (malowidła, płaskorzeżby, złocenia) Auli Leopoldyńskiej Uniwersytetu Wrocławskiego. Pozostałe dni obrad uczestnicy spędzili w gościnnych murach klasztoru i Wyższego Seminarium Duchownego Ojców Salwatorianów w Bagnie. Obrady otworzył JM Rektor Uniwersytetu Wrocławskiego prof. dr hab. Wojciech Wrzesiński. W swoim wystąpieniu, po przywitaniu gości, referentów i pozostałych uczestników konferencji, podkreślił znaczenie i potrzebę badań nad polską diasporą na terenie Kazachstanu. Wyraził nadzieję, że konferencja zaowocuje licznymi badaniami. opracowaniami naukowymi, które pozwolą na gruntowniejsze poznanie tragicznych losów naszych rodaków. Z kolei wystąpił ks. dr Michał Piela, Prorektor ds Studiów Wyższego Seminarium Duchownego 0.0. Salwatorianów, podkreślając wagę problematyki konferencji i życząc jej uczestnikom owocnych obrad. Prof. dr hab. Krystyn Matwijowski, Przewodniczący Rady Naukowej Ośrodka Badań Wschodnich Uniwersytetu Wrocławskiego, przedstawił zadania wytyczone Ośrodkowi, jego problematykę badawczą oraz znaczenie konferencji dla określenia przyszłej problematyki, która pozwoli na dogłębne i wszechstronne zajęcie się Polakami na Wschodzie. �321 Zgodnie z oczekiwaniami organizatorów wygłoszono lub nadesłano około 40 referatów, opracowanych przez specjalistów z różnych dziedzin nauki: historyków, literaturoznawców, psychologów, socjologów, językoznawców, etnologów, duchownych oraz osoby, które osobiście doświadczyły tułaczego życia na zesłaniu i Polaków nadal mieszkających w Kazachstanie. Spowodowało to znaczne zróżnicowanie tematyki, ale także dało możliwość pokazania problemu Polaków w Kazachstanie z różnych punktów widzenia, wyniku wysiłków przedstawicieli wielu dyscyplin, zwłaszcza, że zaniechano dzielenia obrad na sekcje i wszyscy uczestnicy mogli wysłuchać wszystkich referatów i podjąć dyskusję. Na dyskusję plenarną pozostawało zresztą niewiele czasu, gdyż program referatowy zajmował cały niemal czas przeznaczony na obrady w danym dniu. Tak więc liczne dyskusje toczyły się w czasie wołnym, podczas wieczornych spotkań lub spacerów w przyklasztornym parku. Gdyby scharakteryzować referentów, to zdecydowaną większość stanowili historycy i oni także przedstawili najwięcej referatów, przede wszystkim omawiających dzieje Polaków zsyłanych na Sybir po powstaniach oraz deportowanych w latach II wojny światowej. Niewiele było referatów przedstawiających problemy Polaków wywiezionych do Kazachstanu z Zachodniej Ukrainy w latach 1936-7, na rozkaz Stalina, obecnie pozostających nadal w Kazachstanie. Jest to w pewnej mierze zrozumiałe, zważywszy na ilość źródeł i materiałów dotYCZących dawniejszej przeszłości oraz szczupłość tych z ostatnich sześćdziesięciu lat, kiedy to nie tylko nie było można podejmować badań nad tą częścią polskiej diaspory, ale także nie wolno było mówić o jej istnieniu. W ostatnich latach podjęto wszakże badania w terenie przez przedstawicieli różnych dyscyplin. Znalazło to odzwierciedlenie w kilku referatach. Przedstawione referaty dały w sumie pokaźną wiedzę, a cały przebieg konferencji udowodnił potrzebę jeszcze bardziej gruntownego zbadania tej problematyki w wielu kontekstach. Referenci wykazali ogromne zaangażowanie w opracowywaniu poszczególnych tematów, docieraniu do źródeł, a także podczas wygłaszania referatów, i to zarówno ci, którzy przedstawiali stricte naukowe, oparte na analizie źródeł, literatury, archiwaliów, jak i ci, którzy ze ściśniętą krtanią, tłumiąc łzy, wspominali dzieje swoje i dzieje najbliższych. Z dużym zainteresowaniem uczestników konferencji spotkało się wystąpienie Polaka z Kokczetawu, który w dość dramatycznym tonie apelował o pomoc rodakom pozostającym w Kazachstanie oraz tym, którzy pragną wrócić do Ojczyzny. Temu celowi ma także służyć rezolucja przyjęta jednomyślnie przez uczestników konferencji, kierowana do Rządu RP, Sejmu i Senatu. Tekst rezolucji zamieszczamy poniżej. Ze względu na rozmiary sprawozdania, a także z powodu zamiaru organizatorów wydania zgłoszonych referatów drukiem, nie omawiam poszczególnych opracowań. Wymienię tylko grupy zagadnień, które przedstawiały referaty: historia zsyłek Polaków w okresach popowstaniowych, deportacja lat trzydziestych, podczas "rozwiązywania" przez Stalina problemów etnicznych, deportacja lat II wojny światowej; włączanie się Polaków w życie gospodarcze, naukowe, działalność społecznikowską terenów zsyłki, ich wkład w poznanie i rozwój ziem kazachstańskich; problematyka zetknięcia się wielu narodowości, kultur, religii w Kazachstanie, stosunki międzyetniczne; dzieje i losy poszczególnych rodzin i osób, opracowania biograficzne, pamiętnikarskie, dokumenty; życie religijne, działalność księży i jej znaczenie dla podtrzymania polskości; sytuacja dzieci i młodzieży, praca, wynaradawianie, nauka; życie w obozach pracy, miejscach zesłania, więzienia; 21 - Lud t. LXXVII �322 relacje polsko-kazachskie społeczne, kulturowe, etniczne, literackie; obecna sytuacja Polaków, oczekiwana i udzielana pomoc ze strony Polski, poczucie zagrożenia wobec formowania się nowego poczucia narodowcgo Kazachów; pożądane działania mające na celu pomoc Polakom zamierzającym osiąść na stałe w Polsce i tym, którzy pragną pozostać w Kazachstanie. Na zakończenie sprawozdania należy podkreślić szczególną atmosferę w sytuacji spotkania przedstawicieli tak wielu dyscyplin naukowych. Niezwykle cenną była także obecność naocznych świadków zesłańczych, katorżniczych losów naszych rodaków w Kazachstanie, którzy w swoich wystąpieniach dali świadectwo "drogi przez mękę". Z zainteresowaniem spotkały się także relacje badaczy i innych osób, które w ostatnich latach były w Kazachstanie. Konferencja, jak zapowiadali organizatorzy, a szczególne uznanie należy się dr. Antoniemu Kuczyńskiemu, Dyrektorowi Ośrodka Badań Wschodnich Uniwersytetu Wrocławskiego, jest pierwszą, która powinna wyzwolić inicjatywy dalszych spotkań naukowych, dzięki którym lepiej poznamy losy rodaków-zesłańców kazachstańskich. i inicjatyw społecznych na rzecz pomocy tymże. Nie sposób nie wspomnieć także bardzo życzliwego przyjęcia uczestników konferencji przez władze Seminarium, a zwłaszcza ks. dr. Michała Pielę, wszystkich Ojców i Braci, którzy stworzyli cieplarniane wn;cz warunki i mił~, pełną wyrozumiałości atmosferę· W SPRAWIE LUDNOŚCI APEL POLSKIEJ W KAZACHSTANIE Uczestnicy Konferencji zwracają się do Prezydenta, Sejmu i Senatu oraz Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej z apelem o podjęcie konkretnej pomocy przeżywającym obecnie poczucie zagrożenia Polakom w Kazachstanie i wsparcie już rozwijanych w tym zakresie inicjatyw. Znaczna część Polaków zamieszkujących w Kazachstanie przesiedlenia się do Polski - należy zatem: wyraża wolę - zapewnić im możliwość osiedlenia się w naszym kraju (np. na niezagospodarowanych terenach m.in. na Ziemiach Zachodnich), - utworzyć urząd pełnomocnika Rządu powiednio szerokimi uprawnieniami, do spraw przesiedleńczych z od- - zawrzeć odpowiednie układy z Republiką Kazachstanu, zapewniające przeniesienie praw socjalnych, zwłaszcza emerytalnych i majątkowych, - powołać odpowiednie służby, wiłyby adaptację przesiedleńców zwłaszcza rolne i oświatowe, w nowym środowisku. które ułat- Przy opracowywaniu planów przesiedlenia się Polaków z Kazachstanu do Polski odpowiednie władze powinny współpracować ze specjalistami i Ofganizacjami społecznymi od dawna zajmującymi się tą problematyką. �323 Konieczne również jest stworzenie dla tej części społeczności polskiej, która zdecyduje się na pozostanie w Kazachstanie warunków ułatwiających utrzymywanie polskiej świadomości narodowej, m.in. poprzez rozszerzanie zasięgu istniejącego już nauczania języka i kultury polskiej, wspieranie i ułatwianie indywidualnych i grupowych kontaktów między Polakami w Kazachstanie i w kraju, promowanie kontaktów gospodarczych, pomoc w organizacji i utrzymaniu lokalnych polskich środków przekazu. Konferencja nasza poświęcona jest problematyce Polaków w Kazachstanie. Nie można jednak zapominać, że nasi rodacy zamieszkują - w większości wbrew własnej woli - także inne tereny byłego Związku Radzieckiego. Uważamy, że kierując do władz Rzeczypospolitej ten Apel na rzecz Polaków w Kazachstanie, czynimy to również na rzecz wszystkich Polaków je zamieszkujących. Za uczestników Konferencji dr Antoni KuczY'lski Wrocław-Bagno. 27-30 czerwca 1994 r. Monika Leonowicz "NA SKRZYŻOWANIU POLSKICH KULTUR". MISJONARZY OBRA, SESJA NAUKOWA OBLATÓW 12-13 WRZEŚNIA Z OKAZJI M.N. 25 LAT PRACY W KAMERUNIE, 1994 Gdy n stycznia 1970 roku pierwsza, czteroosobowa grupa miSjonarzy z Polski lądowała w Douala, nikt nie przypuszczał, że rozpoczyna się najbardziej dynamiczny okres pracy polskich misjonarzy Oblatów M.N. Dziś, po 25 latach, Kamerun północny stanowi faktycznie "polską" prowincję misyjną. W 18 misjach kameruńskiej Delegatury Polskiej Prowincji Misjonarzy Oblatów M.N. pracuje 31 polskich misjonarzy i 12 Sióstr Służebniczek N M P. Uznaniem osiągnięć polskich misjonarzy było nadanie godności ordynariusza miejscowej diecezji - Yokadouma - jednemu z pionierów misji polskich - ks. bp. Eugeniuszowi Jureczko. Ćwicrć wicku pracy w trudnym terenie afrykańskim dało nie tylko efekty w sferze ewangelizacji. Polscy misjonarze zyskali doświadczenie w kontaktach kulturowych i w pracy z ludżmi wielu ras i religii. Kamerun jest bowiem krajem określanym często jako "Afryka w miniaturze". Spotkać tam można wiele ras (od Semitów, poprzez Bantu, do Pigmejów), jr,:zyków (około 150) i rcligii. Refleksji i usystematyzowaniu doświadczeń z pracy w wielokulturowym środowisku kameruńskim służyła sesja naukowa zorganizowana w dniach 12 i 13 września 1994 roku. Miejscem obrad bylo Wyższe Seminarium Duchowne Misjonarzy Oblatów M.N. mieszczące się w pit;knie odrestaurowanym klasztorze pocysterskim w Obrze w województwie zielonogórskim. W sesji wzięli udzial zarówno misjonarze o wieloletnim stażu afrykańskim jak i przedstawiciele kilku ośrodków naukowych, od lat specjalizujących się w badaniach afrykanistycznych. oraz dziennikarze prasy katolickiej i centralnej. Honorowym gościem sesji był bp Wojciech Ziemba - przewodniczący Komisji Episkopatu Polskiego do Spraw Misji, który w slowie wprowadzającym podkreślił ewangelizacyjną rolę misji i potrzebę twórczego podejścia do tradycyjnych wartości afrykańskich. �324 Dwudniowe obrady podzielić można - pod względem tematyki wystąpień - na dwie części: antropologiczną i misjologiczną. Pierwszy dzień poświęcono głównie referatom afrykanistów analizującym wybrane zagadnienia historii i współczesnych problemów przeobrażeń kulturowych Kamerunu i Afryki Zachodniej. Cennym wprowadzeniem w problematykę sesji był referat prof. dr. hab. Stanisława Piłasiewicza (UW) - "Chrześcijaństwo, islam i wierzenia miejscowe: problemy akomodacji religijnej w Afryce". Autor w ujęciu diachronicznym przedstawił przejawy adaptacji i wzajemnych wpływów różnych systemów religijnych w dawnej i współczesnej Afryce. Mgr Wojciech Dohnal (UAM), w referacie "Antropologiczne interpretacje afrykańskich systemów politycznych", zanalizował w krytyczny sposób teoretyczne koncepcje antropologii anglosaskiej. Dr Ryszard Vorbrich w wystąpieniu - "Praca i kapitał w tradycyjnych systemach gospodarczych Afryki" wykazał - na materiale kameruńskim - trudności metodologiczne i terminologiczne jakie napotyka mechaniczne przenoszenie metod i pojęć współczesnej ekonomii rynkowej na grunt afrykański. Mgr Jacek Lapott (Muzeum Narodowe w Szczecinie) również na przykładzie materiału kameruńskiego omówił "Tradycyjne kowalstwo ludów Afryki Zachodniej w epoce przemian". Niestety ostatni referat przewidziany na pierwszy dzień - dr. hab. Antoniego Kurka aMI (ATK) - "Początki misji polskich Misjonarzy Oblatów M.N. w Kamerunie Północnym" nie został wygłoszony z powodu nagłej choroby autora. Zastąpił go jednak z powodzeniem mgr Jarosław Różański aMI, który nakreślił historię polskich misji w Kamerunie. Improwizowane wystąpienie O. 1. Różańskicgo aMI nawiązywało swą treścią do opublikowanej kilka dni wcześniej, z okazji jubileuszu, interesuj,!cej i bogato udokumentowanej pracy tegoż autora Misje w Kamerunie Północnym (poznań 1994). Drugi dzień obrad zdominowały referaty poruszające problematykę misjologiczną. O. Czesław Szubert aMI - weteran misji kameruńskich - zaprezentowal tekst. nieobecnego mgr. Stanisława Jankowicza aMI, omawiający stan obecny, główne problemy i kierunki rozwoju misji. Mgr Stella Kuś ABMV przybliżyła słuchaczom charakter posługi misyjnej SS. Służebniczek NMP - Śląskich w Kamerunie Północnym, ich pełną poświęcenia i namacalnych efektów pracę w dziedzinie ochrony zdrowia i edukacji. Mgr Alojzy Chrószcz aMI przedstawił specyfikę pracy misjonarza "w środowisku wielokulturowym w afrykańskim buszu", na misji powstalej na terenach zasiedlonych (drogą administracyjną) przez łudność wyrwaną ze swego dotychczasowego, plemiennego otoczenia. Mgr Władyslaw Kozioł aMI w referacie: "Język gidarski na tle języków ościennych", zwrócił uwagę na problemy semantyczne stojące przed misjonarzem i specjalistą antropologii stosowanej. Mgr Piotr Czyrny aMI w wystąpieniu zatytulowanym "Yakadouma - nowe wyzwanie" przedstawił trudności i perspektywy jakie towarzyszą tworzeniu nowych misji w diecezji Yakadouma, którą objęli niedawno polscy misjonarze. Mgr inż. Alfons Kupka aMI - projektant i budowniczy wielu kameruńskich świątyń omówił i zilustrował "Budownictwo sakralne w Kamerunie Północnym". wykazał w jaki sposób nowe technologie można dostosować do tradycyjnych form budownictwa afrykańskiego. Ks. dr Ambroży Andrzejak (Poznań) oraz inż. Jan Lewandowski udokumentowali udział polskich księży Fidei donum i misjonarzy świeckich w dziele budowy (dosłownie i w przenośni) kościoła kameruńskiego. Wszystkim referatom towarzyszyła ożywiona dyskusja, w trakcie której ujawniła się �325 żywa chęć środowiska misyjnego wykorzystania efektów pracy etnologów, językoznawców i religioznawców w toku własnej pracy misyjnej. Z drugiej strony, co podkreślali przedstawiciele świeckich ośrodków naukowych, niezwykle cenne dla afrykanistów okazaly się doświadczenia praktyków, na co dzień działających w obcym kulturowo środowisku. Nadzwyczaj sprawny przebieg sesji zawdzięczać można nie tylko niezwykłej gościnności gospodarzy, ale również zaangażowaniu i pracy organizatorów: O. Prowincjała dr. hab. Jana Bieleckiego OM I, O. Rektora dr. Teodora Jochena OMI i prawdziwego spiritus movens konferencji - mgr. Jarosława Różańskiego OMI, znanego autora kilku książek o Kamerunie. Należy też dodać, iż organizatorzy zamierzają opublikować wszystkie referaty zaprezentowane podczas sesji. Ryszard Vorbrich SESJA POPULARNONAUKOWA "KULTURA REGIONU W PROGRAMACH I PODRĘCZNIKACH SZKOLNYCH", CHORZÓW, 25 WRZEŚNIA 1993 (PROTOKÓŁ Z DYSKUSJI) Na wstępie prowadząca obrady prof. dr Teresa Karwicka udzieliła głosu w sprawie formalnej Franciszkowi Frączkowi, który zwrócił się do referentów i dyskutantów z prośbą o skrócenie wystąpień ze wzgłędu na trudność ich percepcji. Otwierając dyskusję prof. Karwicka ze swojej strony również zaapelowała o zwięzłość wypowiedzi. Picrwsza głos w dyskusji zabrała dr Joanna Angieł przedstawiając własne przemyślenia na temat realizacji szkolnego programu poznania regionu. Wskazała na trudność jaką nauczycielowi sprawia odnalezienie się pomiędzy zarzucanymi przez szkolnictwo dawnymi programami i programami przyszłymi. Zaproponowała zdefiniowanie na użytek samego nauczyciela pojęcia "mój region" i zmobilizowanie uczniów do indywidualnego poznawania środowiska, regionu. Za wskazane uznała prowadzenie lekcji w otwartej przestrzeni, na tzw. ścieżce dydaktycznej. W dalszej części wystąpienia sformułowała szereg pytań, które mogłyby być postawione przed uczniem zgłębiającym to zagadnienie. Pytania uwzględniały różne aspekty rozumienia regionu, od makroregionu wtopionego w większy teren po przestrzeń najbliższą - własnego domu, biurka. Obok potrzeby pomocy uczniowi w określeniu specyfiki regionu między innymi poprzez wskazanie wyróżnika - symbolu, opisanie gospodarki, nazewnictwa, dyskutantka zwróciła także uwagę na konieczność przedstawiania uczniowi propozycji odnajdywania własnego stosunku do określonej przestrzeni - regionu, stawiania pytań o stosunek do ludności zamieszkującej dany teren (w tym rozpatrzenia zagadnień patriotyzmu lokalnego i samorządu lokalnego) i o stosunek do ludności zamieszkującej inny obszar. Dr Joanna Angiel zaakcentowała również konieczność postawienia przed uczniem pytania o jego osobisty wkład w życie regionu. Temat podjęty przez dr Joannę Angiel kontynuowała prof. dr Maria Pulinowa przedstawiając efekty kilkuletniego nauczania o regionie prowadzonego na Wydziale Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego. Wyodrębniła trzy kręgi przestrzenne: najbliższy człowiekowi - dom, dziclnica, poznawany okresowo - region, kraj oraz poznawany najczęściej przez środki przekazu - kontynent, Ziemię. Zwróciła uwagę na potrzebę ćwiczenia zmysłów i kształcenia umiejętności obserwacji w klasach młodszych oraz konieczność personalizacji świata i identyfikacji człowieka z otaczającym go środo- �326 wiskiem. Nawiązując do wypowiedzi dr Joanny Angiel podkreśliła, zasygnalizowaną przez nią, nieodzowność rezygnacji z nauczania gegrafii w szkołach w obecnym kształcie. Poinformowała także o założeniach i przebiegu zorganizowanego w Sosnowcu Miesiąca Ziemi. Na zakończenie swego wystąpienia zadeklarowała możliwość przesłania zainteresowanym odpowiednich, pomocniczych materiałów do nauczania o regionie (scenariusze, ścieżki dydaktyczne). Następna głos w dyskusji zabrała prof. dr Anna Kuczyńska przedstawiając swoje refleksje na temat propozycji zawartych w referacie dr Barbary Łakomej "Ekologiczny wymiar procesu doskonałenia działałności oświatowej Muzeum Etnograficznego w Zielonej Górze". Podkreśliła słuszność uwag autorki na temat wartości edukacyjnej procesu poznawania kultury tradycyjnej (szczególnie w wymiarze materialno-technicznym kultury życia codziennego) poprzez "odkrywanie" sposobów rozwiązywania problemów bytowych przez ludzi w dużym stopniu uzależnionych od natury. Jednocześnie jednak zwróciła uwagę na, ujawniające się również w referacie, niebezpieczeństwo uruchomienia określonego ciągu skojarzeń wypływających z relacji człowiek (kultura) a natura. Ten, obecny w kulturze współczesnej, nurt rozumowania pozostaje, zdaniem dyskutantki, na pograniczu społecznej mitologii. Łącząc pojęcie życia tradycyjnego z pojęciem życia bliskiego naturze - powoduje tym samym pojawienie się koncepcji religii kultury Wschodu, żywienia makrobiotycznego, psychotroniki, radiestezji itp. Jako przykład możliwości tego typu błędnych skojarzeń przedstawiła własne uwagi na temat ludowego żywienia i lecznictwa: pojęcie żywienia makrobiotycznego skojarzone z "tradycjami Wschodu" nasuwa myśl o wegetarianizmie co pozostaje w wyraźnej sprzeczności z ideałami żywnościowymi wsi (przykład - pożywienie na weselu ludowym); rozważanie na temat lecznictwa ludowego nie może ograniczać się do poszukiwania odpowiedzi na to, jakie właściwości lecznicze tkwią w poszczególnych produktach roślinnych i jak wykorzystywano je w kulturze ludowej. W równym stopniu muszą uwzględniać "siatkę pojęć" myślenia symbolicznego, które pośredniczyło w poznawaniu świata. Zabierając głos w dyskusji Franciszek Frączek zwrócił uwagę na problem relacji pomiędzy sztuką dziecka i sztuką wyższą (dadaizm) oraz pomiędzy prymitywizmem sztuki ludowej i prymitywizmem jako nurtem sztuki zyskującym sobie prawo uznania przez sztukę profesjonalną. Kolejny dyskutant mgr Jerzy Bruś wnioskował o uwzględnienie zagadnień kultury w programach zajęć pozalekcyjnych, szkolnych kół krajoznawczo-turystycznych i innych kół zainteresowań oraz o tworzenie szkolnych kół zainteresowań kulturą własnego regionu lub regionów ziem polskich (w tym wypadku konieczność nawiązania współpracy pomiędzy nauczycielami i środowiskami etnograficznymi). Uważał za celowe tworzenie szkolnych kół przyjaciół muzeów i skansenów oraz zainteresowanie młodzieży czynnym udzielaniem pomocy placówkom etnograficznym. Wskazał także na możliwość organizowania przez placówki muzealne, wspólnie ze szkołami, wakacyjnych obozów etnograficznych (przy skansenach można by zorganizować 10-20 osobowe obozy młodzieżowe, które służyłyby pomocą w oprowadzaniu grup młodzieżowych, pracach konserwacyjnych itp.). Mgr Jerzy Bruś poruszył także problcm konieczności uwzględnienia w programach krajoznawczych placówek wypoczynku wakacyjnego dzieci i młodzieży - zagadnień kultury regionu (dotyczy to zwłaszcza obozów wędrownych). W związku z tym wskazane jest nawiązanic współpracy z Polskim Towarzystwem Schronisk Młodzieżowych, które przygotowuje typowe, czternastodniowe trasy dla grup wędrujących. Po wystąpieniu mgr. Jerzego Brusia prowadząca obrady prof. dr Teresa Karwicka poprosiła o sformułowanie pisemne przedstawionych przez niego sugestii i przekazanie ich do Komisji Wnioskowej. �327 Kolejny dysk\otant dr Wojciech Sadowski przekazał swoje zastrzeżenia co do przebiegu sesji informując, że nie spełniła ona jego oczekiwań. Nie pozwoliła na odnalezienie odpowiedzi na pytanie w jaki sposób etnografię, jako naukę, przekazywać młodszemu pokoleniu. Wskazał na różne ujęcia kultury, brak sprecyzowania rozpatrywanego na sesji zagadnienia (pytanie o jaką kulturę chodzi - w rozumieniu geografa, nauczyciela języka polskiego czy też w ujęciu etnograficznym). Podkreślił częste u etnografów skłonności do opisywania kultury przez zjawiska nietypowe, przy pominięciu typowości. Poruszył także problem kultury ludowej na ziemiach zachodnich (zróżnicowanie w zależności od zróżnicowania osadniczego) stawiając pytanie w jakim stopniu możliwe jest nauczanie tego zagadnienia i proponując jednocześnie ewentualne ograniczenie się do badań (tworzymy i przekazujemy rzeczywistość sztuczną, wypreparowaną). Wskazał na, jego zdaniem, najistotniejszy a nie poruszony na sesji problem kondycji i zagrożeń istnienia większości placówek muzealnych, co wynika z przechodzenia na nowy system finansowania. Odpowiadając na przedstawione przez dr. Wojciecha Sadowskiego wątpliwości prof. dr Teresa Karwicka wskazała przede wszystkim na potrzebę integracji nauk w badaniach nad zagadnieniem kultury. Problematyka typowości i nietypowości w kulturze mogłaby stanowić temat odrębnej sesji. Tematyka zróżnicowania regionalnego na ziemiach zachodnich nie wymusza alternatywy: uczyć czy badać. Prof. dr Teresa Karwicka zaproponowała w tym wypadku przyjęcie postawy poszukującej poprzez stawianie ·pytań. Mgr Anna Billert zabierając głos w dyskusji także zaakcentowała brak jednolitej kultury regionalnej na ziemiach zachodnich, ale jednocześnie podkreśliła integracyjną rolę antropologii kulturowej i ważką roJę etnografa dynamicznego, który buduje kulturę regionalną. Następnie mgr Halina Mikułowska przedstawiła początki organizacji muzealnych działów oświatowych na przykładzie Muzeum Etnograficznego w Toruniu i prekursorskiej w tej dziedzinie działalności prof. dr Marii Znamierowskiej-Pri.ifferowej. Zwróciła również uwagę na trudność w kwalifikowaniu, w początkowym okresie organizacji muzeum, zbiorów pozyskiwanych z byłych terenów wschodnich Polski (narzucone stosowanie zbiorczego terminu "kultury przesiedleńczej" bez rozróżnienia regionalnego). Następna dyskutantka 1. Zimoń wskazała na brak znajomości samego terminu "etnografia" w szkołach. Franciszek Frączek nawiązując do wcześniejszej wypowiedzi na temat stroju ludowego podzieli I się swoimi wrażeniami z pobytu w Niemczech i zauważalnej tam popularności stroju ludowego, także wśród inteligencji. Przeciwstawił temu własne doświadczenia z używaniem stroju ludowego w Polsce, gdzie często odbierany jest on jako synonim zacofania. Prof. dr Barbara Bazielich nawi,!zując do wypowiedzi Franciszka Frączka rozwinęła poruszony przez niego problem stosunku społeczeństwa do reliktów przeszłości. Jako przykład podała trudności jakie napotyka organizacja skansenów - władze miasta często uważaj,!, że nic należy prezentować reliktów przeszłości świadczących o ubóstwie społecznym. Odpowiadając na wysunięty przez dr. Wojciecha Sadowskiego zarzut, że sesja nie spełniła oczekiwań etnografów, określiła ją przede wszystkim jako pole do wymiany myśli (stąd wypływają metody). Wątpliwości co do możliwości nauczania kultury regionalnej ziem zachodnich uznała za bezzasadne - ziemie te mają swoją przeszłość, teraźniejszość i przyszłość. Prowadząca obrady prof. dr Teresa Karwicka poprosiła dyskutantów o sformułowanie swych wypowiedzi na piśmie i przekazanie protokołującym. Zabieraj,!c głos w dyskusji dr Zygmunt Kłodnicki poinformował zebranych o przy- �328 gotowywanej przez Towarzystwo serii "Regiony" oraz o tym, że gospodarzem spotkania poświęconego tej sprawie będzie prof. dr Maria Pulinowa. Zwrócił się jednocześnie do zainteresowanych tym spotkaniem o przekazanie swych adresów. Otwierający drugą część dyskusji prof. dr Edward Pietraszek podzielił się swoimi uwagami na temat przebiegu paryskiej konferencji muzeów etnograficznych. Podkreślił tożsamość przewodnich tematów obecnej sesji i konferencji paryskiej, a mianowicie zagadnienie regionalizmu. Drugie podstawowe hasło to przełamywanie granic pomiędzy Europą Zachodnią i Wschodnią. Towarzyszyło ono już pierwszej konferencji muzealnej zorganizowanej w 1982 roku w Austrii. Następnie Barbara Lubańska-Batowska, nawiązując do wypowiedzi dr. Wojciecha Sadowskiego, poprosiła o sprecyzowanie wyrażonej przez niego wątpliwości co do zbyt małej typowości zespołów zabytkowych prezentowanych w skansenach oraz samego pojęcia typowości (sens historyczny, terytorialny, częstotliwość występowania, czy chodzi o tzw. "typ ideałny" - nie występujący w rzeczywistości, ale kumulujący cechy charakterystyczne dła regionu?). Zwróciła również uwagę na operowanie przez etnografów konstrukcjami myślowymi Europy Zachodniej - preferowanie kryteriów politycznych (np. według kryteriów geograficznych Polska leży w Europie Centralnej). Maria Woźniak owa podsumowała wyniki sesji. Prof. dr Bogusław Linette przedstawił komunikat na temat II Międzynarodowego Festiwalu Zespołów Dziecięcych w Zielonej Górze: organizator - Centrum Folkloru w Zielonej Górze, uczestniczyło 17 zespołów, festiwalowi towarzyszyła tygodniowa sesja naukowa z udziałem etnografów i folklorystów z wszystkich krajów europejskich i z innych kontynentów - referaty do wykorzystania w językach oryginalnych. Protokołowała Elżbieta Berendt WYSTAWA HAFT - RZEMIOSŁO CZY SZTUKA? W MUZEUM ETNOGRAFICZNYM W KRAKOWIE, LUTY-MARZEC 1994 Pod tym nieco prowokacyjnym tytułem kryła się piękna wystawa prac uczestniczek Warsztatów Haftu zorganizowanych przez krakowski oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Muzeum Etnograficzne. Scenariusz opracowała Urszula Janicka-Krzywda, oprawę płastyczną przygotowała Anna Kazanecka. Pierwsze zajęcia Warsztatów odbyły się w łutym 1992 roku i trwają z przerwami do dziś. W zajęciach brało udział w sumie 40 pań, część zrezygnowała, obecnie haftuje 21 pań w dwóch grupach o różnym stopniu zaawansowania. Zajęcia obejmujące kurs haftu, pokazy haftów ze zbiorów muzealnych i prywatnych, pogadanki i odczyty na ten temat poprowadziła kustosz mgr Urszula Janicka-Krzywda. Stroną organizacyjną zajęła się dr Anna Spiss (prezes oddziału krakowskiego PTL), obie zatrudnione w krakowskim Muzeum. Muzeum Etnograficzne w Krakowie posiada jak wiadomo bogatą kolekcję strojów ludowych, haftów, koronek z terenu całej Polski w dawnych i obecnych granicach, a także z innych krajów świata. Nawiązując do przedwojennych tradycji (Poradnia Stroju Ludowego) Muzeum stara się przy współpracy z PTL patronować rękodziełu. a poprzez tego typu wystawy zachęcać do uprawiania artystycznej twórczości, kształcić gust i smak estetyczny. �329 Haft jest jedne! z najstarszych technik zdobniczych tkaniny i skóry i prawdopodobnie ma równie odległe tradycje co tkactwo. Początkowo dodawał splendoru strojom, później tkaninom pokrywaje!cym ściany, sprzęty. Haft znany był już w kulturach starożytnych Babilonu, Chin, Grecji, Egiptu. U progu ery nowożytnej rozkwit haftu nastąpił w kręgu kultury bizantyjskiej. Hafty bizantyjskie były jednym z głównych źródeł póżniejszej europejskiej sztuki hafciarskiej. Rozkwit haftu w Europie nastąpił w średniowieczu. Powstawały cechy hafciarzy, skupiające mężczyzn. W kręgu kultury szlacheckiej i mieszczańskiej cdukacja dziewcząt przewidywała również roboty ręczne, w tym również haft. Pod koniec XIX wieku zaczęły powstawać pierwsze szkoły hafciarskie. Do najstarszych należała założona w 1890 roku Krajowa Szkoła Hafciarska w Makowie Podhalańskim. Tu w 1892 roku powstał Związek Handlowo-Przemysłowy Zjednoczonych Hafciarek. Wyjątkowe miejsce zajmuje haft w zdobieniu stroju ludowego, przede wszystkim odświytnego, a także ozdobnych tkanin, np. kap na łóżka, firanek, ręczników itp. Jako wzory służyły przetworzone hafty kościelne, dworskie co dało bogactwo form i kolorystyki. Niektóre motywy miały zapewne znaczenie magiczne, dziś już zapomniane. Hafty regionalne budziły od dawna zainteresowanie i zachwyt etnografów, muzealników, milośników rzemiosła artystycznego, stały się też inspiracją dla wzornictwa przemysłowego, projektantów mody itd. Program Warsztatów Haftu opracowała i prowadziła mgr Urszula Janicka-Krzywda. Zajęcia obejmuje!: l stopień - przygotowanie haftu, rozmieszczenie wzoru na serwecie, odbijanie wzoru, zasady komponowania małych elementów wzoru, zasady tworzenia wzorów z poszczególnych elementów, różne rodzaje mereżki, dzierganie, dziurki angielskie, przęsełka i "pająki" do haftu richelieu, haft płaski "atłasek", haft podwlekany, ściegi za igłą, łańcuszek, prasowanie haftu. [l stopień: haft "atłaskiem" jedną ręką na tamborku, tolledo, "pająki", haft malarski, supełki, ściegi gałązkowe, haft liczony przewlekany, haft flamandzki, ścieg gobelinowy skośny i prosty, ścieg krzyżykowy i innc techniki haftów liczonych, haft na ramie hafciarskiej, haft liturgiczny (metalową nicią, koralikami, cekinami, figuralny, wypychany) i inne techniki haftu liturgicznego, liternictwo. Konserwowanie i naprawianie haftów. Jeśli chodzi o tkaniny - haft na płótnie lnianym, bawełnianym, jedwabiu, atłasie, aksamicie. Oprócz technik hafciarskich Warsztaty przewidują pokazy haftów ze zbiorów muzealnych i prywatnych oraz wszelkich materiałów archiwalnych z zakresu haftu, fotografii, pocztówek itp. Na wystawie zaprezentowano ponad IW haftowanych wyrobów, w tym 15 eksponatów ze zbiorów krakowskiego Muzeum Etnograficznego, m.in. czepiec kaszubski haftowany złotogłowiem, krakowską chustę czepcową - haft biały angielski, łowicką koszuly kobiecą - haft krzyżykowy, spencerek skierniewicki - haft płaski, gorset aksamitny z sądeckiego - haft koralikami, mankiety do męskiej koszuli łowickiej - haft koralikami, chustę tiulową ręcznie haftowaną z Żywca, koszulę kobiecą z Kolomyi - haft liczony i haft koralikami, nicią metalową. Hafty "muzealne" wykonane technikami nauczanymi na zajęciach służyły z jednej strony jako ich prezentacja, z drugiej strony jako wzory, inspiracja w zakresie motywów, kolorystyki itd. Wystawiało 25 osób, z których większość ukończyła Warsztaty Haftu. Haftowane wyroby to głównie serwetki, serwety, bieżniki, komplety podwieczorkowe, bielizna pościelowa, elementy stroju np. fartuszki, kołnierzyki, mankiety, podbródki, serdaczek, spódniczka, a także inne drobiazgi np. saszetki na chusteczki do nosa, zakładki do książek. Duże zainteresowanie budziła gablota poświęcona haftom zwanym umownie micszczańskimi, a wiyc tym, które zdobiły odzież i domy naszych babek i prababek. Odpowiedni wystrój stworzył dawny stolik do robótek ręcznych wypełniony przyborami i nićmi do haftu, firmowy pojemnik z szufladkami na nici, rama hafciarska, różnego rodzaju tamborki, żelazko na duszę, stare �330 fotografie i obrazki, haftowane poduszki. Osobną gablotę wypelnily obrusik na Boże Ciało, sukienka na puszkę, palka haftowane przez SS Bernardynki z Krakowa, również nasze kursantki. Wykonały je haftem liturgicznym koralikami. Pozostałe wyroby hafciarskie na wystawie wykonano haftem białym angielskim, tolledo, podwlekanym, płaskim "atłaskiem", richelieu, liczonym (krzyżykowy, gobelinowy i inne techniki liczone, m.in. tzw. nyzynka ukraińska), haftem lańcuszkowym, ściegiem za igłą, ściegiem "janina", ściegiem malarskim. Hafty wykonano muliną, kordonkiem, atłaskiem, DM C, wełną, nićmi metalowymi i koralikami. Jeśli chodzi o tkaninę, na której wykonywano hafty, były to różnego rodzaju płótna lniane, bawełniane, batyst, jedwab, atlas, tkanina wełniana i bawełniana. Osobną gablotę wypełniły wzorniki haftów polskie i obce, albumy i opracowania dotyczące haftu, pisma kobiece z kącikiem robót ręcznych od końca XIX wieku po Jata 70. i całkiem współczesne, stare widokówki i rysunki. Ekspozycji towarzyszył skromny folder autorstwa Urszuli Janickiej-Krzywda zawierający historię haftu oraz spis osób biorących udział w wystawie. Wystawa barwna i ciepła w swej atmosferze wzbudziła zainteresowanie wielu zwiedzających, głównie pań. Obudziła też tęsknotę za nieszablonowym mieszkaniem wypełnionym jedynymi w swym rodzaju dziełami rąk kobiecych, a nie standardowymi wyrobami galanteryjnymi. Znalazło to wyraz we wpisach do księgi zwiedzających: "Takie wystawy podnoszą na duchu; dobrze byloby, aby młodzi to oglądali, a nie zachwycali się jedynie tym co stwarza Zachód"; "Wystawa haftu jest niezwykla -uświadamia nam jak zgrzebnie się ubieramy i jak byle jako wyglądają obecnie nasze domy ... " Anna "REPATRIANCI" - NOWY KONKURS NA PAMIĘTNIKI Spiss PRZESIEDLONYCH W maju 1991 roku, z inicjatywy osób współdziałających z Fundacją "Krzyżowa" dla Porozumienia Europejskiego, został ogloszony otwarty konkurs na pamiętnik pod nazwą: ,,»Repatrianci« - Osadnictwo polskie po roku 1945 na ziemiach zachodnich i północnych". Obok Fundacji "Krzyżowa", której biuro czuwało nad organizacją i przebiegiem konkursu, jego współorganizatorami zostali ponadto: Uniwersytet Wrocławski, Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Wrocławskie Towarzystwo Miłośników Historii oraz Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Adresatami konkursu były osoby, które mieszkały na polskich terenach, przyłączonych po II wojnie światowej do ZSRR. Dotyczył on więc tych, którzy osobiście przeżyli przesiedłenie zwane przewrotnie "repatriacją". Na konkurs, rozpropagowany w mediach, ułotkach i kościołach, wpłynęły łącznie 93 prace. Z tej liczby jury pod przewodnictwem prof. dr. Wojciecha Wrzesińskiego, rektora Uniwersytetu Wrocławskiego, zakwalifikowało 33 prace do następnego etapu, w którym wyłoniono laureatów. Rozstrzygnięty w listopadzie 1993 roku konkurs zakończyla uroczystość wręczenia nagród. Przyznano po dwie równorzędne nagrody drugie i trzecie oraz 10 wyróżnień, a także pozakonkursową nagrodę specjalną. Informacje o organizacji, przebiegu i wynikach konkursu zostały opublikowane w broszurce Krystyny Tyszkowskiej, Dzieje przesiedlonych. Relacje wlasne. Omówienie konkursu» Repatrianci na ziemiach zachodnich i północnych, Wrocław 1993. «. Osadnictwo polskie �331 Pami~tniki te stanowią cenny material źródłowy zarówno dla historyka, jak etnologa. Uczestnicy konkursu, przeważnie o wiejskim bądź małomiasteczkowym rodowodzie, stanowi,! reprezentatywną grupę ludności byłych polskich ziem wschodnich - typowo rolniczych o małym uprzemysłowieniu. Ich prace dobrze oddają klimat i charakter złożonej sytuacji kulturowej tych ziem - cerkwie, meczety, synagogi, świątynie katolickie i protestanckie wpisały się mocno w krajobraz "małych ojczyzn" późniejszych przesiedleńców. Z chwilą wybuchu wojny, w miarę stabilne stosunki interetniczne - ich wyrazem było wiele małżeństw mieszanych - uległy diametralnej zmianie. Rządy radzieckie i hitlerowskie doprowadziły w krótkim czasie do rozpadu tradycyjnych społeczności lokalnych, co znalazło odbicie w wiciu pamiętnikarskich relacjach. Pami«tniki wnoszą poza tym wiele nowego w zakresie poznania motywów migracji i ich politycznych uwarunkowań. Należy tu mieć na uwadze, że mieszkańcom ziem, na które we wrześniu 1939 roku wkroczyła radziecka armia, narzucano automatycznie obywatelstwo radzieckie ze wszystkimi tego konsekwencjami. Natomiast zgoda na "repatriację" równoznaczna była z odzyskaniem obywatelstwa polskiego (nota bene oficjalne ogłoszenie tak zwanej "repatriacji" miało miejsce w styczniu 1945 roku a wi«c miesiąc przed konferencją w Jałcie). Duży wpływ na decyzje wyjazdu miały stosowane nieoficjalnie środki nacisku ze strony NKWD jak i ludności miejscowej oraz przybyłej z głębi ZSRR. W materiale pamiętnikarskim, poza opisami samego przebiegu migracji, w wielu wypadkach zwraca uwagę zupełny brak wiadomości o terenach osiedleńczych, co różni tę grupę od osadników z innych regionów Polski. I jeszcze jedna, moim zdaniem, istotna cecha tych pamiętników - świetnie obrazują stosunki polsko-niemieckie na przyłączonych do Polski ziemiach. Mogą stać się kapitalnym materiałem do badania dystansu Polacy - Niemcy. Wkrótce przypada SO. rocznica przesunięcia polskich granic ze wschodu na zachód. Powojenna historia tych ziem wciąż pełna jest "białych plam". Miejmy nadzieję, że plon tego konkursu przyczyni się, choć w niewielkim stopniu, do ich wypełnienia. Konkurs Fundacji "Krzyżowa" zapoczątkował równocześnie nowy etap w pamiętnikarstwie dotyczącym naszych ziem zachodnich i północnych. W badaniach tych terytoriów często wykorzystywano metod~ gromadzenia materiałów źródłowych za pomocą konkursów na pamiętniki. Pierwsze tego typu konkursy, ogłaszane w latach 1947-1954, mają dziś znaczenie przede wszystkim historyczne. Wartość samych materiałów jest niewielka - mała liczba pamiętników i schematyzm wypowiedzi, który związany był z klimatem okresu w jakich one powstawały. Po roku 1956 przeprowadzono kilkadziesi,!t konkursów na pamiętniki, z czego większość w związku z rocznicami przyłączenia tych ziem do Polski. Niewątpliwie największą wartość mają materiały autobiograficzne, zgromadzone w Instytucie Zachodnim w Poznaniu, w ramach ogłoszonego w 1956 roku konkursu "Pamiętnik osadnika Ziem Odzyskanych" - 205 prac, z których najcenniejsze opublikowano. Warto na zakończenie dodać, że w chwili sporządzania tej notatki (maj 1994), trwa kolejny pamiętnikarski: "Konkurs na pamiętniki wysiedlonych w wyniku 11 wojny światowej i jej nast«pstw (1939-1960)". Ogłoszony został przez Instytut Zachodni i Ośrodek "Karta", a adresowany jest do "Iudzi różnych narodowości i z różnych grup etnicznych, dotkniętych w wyniku przesiedleń, deportacji i wypędzeń doświadczeniem utraty swojej małej ojczyzny". I Magdalena Jarmula �332 ETNOGRAFICZNY TOM SERIl "ZAPYSKY NAUKOVOHO TOVARYSTVA IMENI T. SEVCENKA" I )OO-LECIE MUZEUM ETNOGRAFICZNEGO WE LWOWIE. Pod koniec 1992 r. ukazał się we Lwowie 223 lorn seryjnego wydawnictwa, zapoczątkowanego w 1892 r. i noszącego od początku tę samą nazwę co dziś. Drukowano w nim prace zgłaszane przez podstawowe sekcje Towarzystwa Naukowego im. T. Szewczenki (NTSz), które, założone w 1873 r. jako literackie, przekształciło się 20 lat później w naukowe 1. Poszczególne tomy "Zapisek" zawierały prace z zakresu historii, archeologii, etnografii, języka i historii literatury ukraińskiej. Do końca lat 30. wydano blisko 160 tomów. Po wojnie Towarzystwo wznowiło działalność za granicą, mając siedzibę w Monachium, a współpracowników we wszyslkich większych ośrodkach ukraińskiej emigracji. Tam ukazywały się mniej więcej regularnie kolejne tomy także w języku niemieckim, w tym obejmujące tylko pojedyncze publikacje. Największy rozmach miała działalność wydawnicza Towarzystwa do roku 1914. W 1915 r. ukazał się tom 122 "Zapisek", zawierający w aneksie wykaz treści tomów poprzednich (były one przeważnie niewielkiej objętości), a w 1929 r. tom 150, wydany z okazji 55-lecia założenia Towarzystwa (1873-1928). Do roku 1914 Towarzystwo otrzymywało niewielkie subwencje na działalność wydawniczą od ministerstwa oświaty i sejmu galicyjskiego; w 1895 r. subwencje te wyniosły 3000 złr., a nadto 1200 złr. wpłynęlo od ofiarodawców prywatnych. W 1908 r. otrzymało razem 20000 koron przy wydatkach około 50000. Od lat 20. Towarzystwo zaczęło odczuwać trudności finansowe, które wpłynęły też na spadek liczby wydawanych tomów. Oprócz "Zapisek" (ich niemiecki tytuł brzmi: Mitteilungen der Seveenko-Gesellschaft der Wissenschaften, angielski zaś: Memoirs of the T. Shevchenko Scientific Society) wydawane były serie prac poszczególnych sekcji i komisji Towarzystwa, w tym sekcji filozoficzno-historycznej, w której mieściła się etnografia, oraz wydawany przez komisję etnograficzną "Etnohraficznyj Zbirnyk", którego 35 niewielkich tomów wydano już do 1915 r. Ogółem Towarzystwo im. Szewczenki wydało do 1928 r. około 650 tomów i zeszytów różnych publikacji naukowych i źródlowych i niewielką już liczbę w latach 302. Po wojnie wydano od 1948 r. 55 tomów Zapisek, 62 tomy "Biblioteki Ukrainoznawstwa" oraz 35 tomów serii "Ukrainśkyj Archiv", wydawanej przez Komisję Badań i Publikacji Regionalnych NTSz, głównie w ośrodkach amerykańskich. Jej tomy zawierają różne historyczne przyczynki i wspomnienia, materiały i przyczynki etnograficzne, folklorystyczne i inne, grupowane wedlu g dawnych powiatów galicyjskich. Liczne i bogate w treść tomy wydane przez Towarzystwo Naukowe im. T. Szewczenki (NTSz) zasługują na błiższą niż dotąd uwagę historyków jak i etnografów i folklorystów polskich. W treści poszczególnych tomów, wydawanych do 1915 L i potem do 1939 L. znajduje odbicie ukraińskie życie naukowe i publikacje badaczy ukraińskich, wyjątkowe są artykuły obcych uczonych, nie rzadkie natomiast notatki z wydawnictw obcojęzycznych, w tym polskich. Towarzystwo im. Szewczenki było do 1907 r. jedynym wydawcą publikacji badaczy ukraińskich w języku ukraińskim, a na terenie galicyjskim pozostawało jedyną ukraiI1ską instytucją naukową, dysponującą nicwielkimi środkami na publikacje. Działalność swą we Lwowie wznowiło przed uzyskaniem przez Ukrainę niepodległości, jesienią 1988 roku. I W Kijowie powstało Ukraińskie Towarzystwo Naukowe dopiero w 1907 r.; do rewolucji 1905 r. ukraińska działalność naukowa i publikacje w j. ukraińskim były zakazane; wydawnictw Towarzystwa im. Szewczenki nic dopuszczano do tego czasu nawet do bibliotek uniwersyteckich na terenie Rosji. 2 Według informacji zawartej w 150 tomie "Zapisek", s. 16. �333 Wymieniony tom 223 "Zapysky NTSz" zawiera na 450 stronach tylko prace sekcji etnografii i folklorystyki NTSz. Ponieważ jest to pierwsza zbiorowa publikacja prac badaczy ukraińskich, wydana w rok po uniezależnieniu się Ukrainy i nauki ukraińskiej od władzy w Moskwie, warto dokonać przynajmniej przeglądu tytułów tego tomu, który zawiera głównie prace wcześniej już napisane. Redaktorzy tomu: profesor R. Kyrcziw i dr O. K upczynśkyj wspomnieli na wstępie o ograniczeniach pracy badaczy ukraińskich w warunkach rusyfikacji i cenzurowania programów badawczych, gdy ludoznawstwo ukraiI'lskie pozbawione bylo swego narodowego charakteru i sprowadzane do roli "regionalnej szkoly". Obecne zadania etnografii ukraińskiej wiązać się powinny więc z problemami konsolidacji narodu ukraińskiego i jego jedności etnokulturowej z głębszym poznawaniem tego narodu a także narodowych mniejszości Ukrainy oraz zbiorowości ukraińskich poza jej granicami, zmierzać do rozwinięcia badań nad ludnością miast oraz nad aktualnymi zmianami w sposobie życia i umysłowości narodu. Do tego celu trzeba poczynić przygotowania organizacyjne, kadrowe a także w zakresie metod badawczych. Wydawnictwo NTSz służyć będzie dla publikacji opracowań. Planuje się wznowienie serii "Etnohrafjcznyj Zbirnyk", której ostatni, 40 tom, ukazał się jeszcze w 1929 roku. W dziale folklorystyki znajdujemy następujące artykuły: S. Myszanycz, Jeden z działów ukraińskich dum ludowych [dumy z elementami humoru i parodii]; W. Burjak, Estetyczny aspekt jórm indywidualnego wyrażania pamięci ludowej; R. Kyrcziw, Współtwórca ..Ruskiej trójcy"jólklorysta Iwan Birećkyj; T. Seńko, Pidń o zniesieniu pańszczyzny; N. Suprun, Etnomuzykoznawcza dzialalno.ść Hnata Chotkewycza. W dziale etnografii: R. Radowycz, Cechy szczególne chlopskiego domu mieszkalnego w południowo-wschodniej czę.'ici Wołynia (do pocz. X X w.); A. Danyluk, Budynki gospodarcze na Polesiu z przełomu X I X i X X w.; S. Bońkowska, Artystyczne tradycje mosiężnictwa huculskiego; H. Sawczuk, Z historii ukraińskich ozdób kobiecych; B. Jaremko, Wyrób tradycyjnych ludowychf/elów w Karpatach (fujarki i piszczałki); M. Hłuszko, Etnografia spławu drzewa /Ul Bojkowszczyźnie; H. Demjan, Malo znane strony życia i pracy naukowej Mychajla Zuhry(:koho (wybitny badacz kultury i życia Bojków, rówieśnik I. Franki, przez 31 lat proboszcz we wsi Mszaniec); M. Moroz, Dzialalno.ść etnograficzna Rajmunda Kaindla; J. Dzendzeliwśkyj, Nestor Małecza - etnograf, folklorysta, filolog; Z. Boltarowycz, Oskar Kolherg i Ukraina. Materiały obejmują 5 pozycji: Halickie opowie.ści w zapisie z lat 30. XIX w. (transkrybowane w alfabecie ukraińskim i opracowane przez M. Wozniaka opowieści ludowe ukraińskie, zanotowane alfabetem łacińskim, ze zbioru Żegoty Paulego w Bibliotece Jagiell.); Związki Iwana Franki z auslriackim lOwarzystwem ludoznawczym (m.in. informacja o korespondencji M. Haberlandta z L Franką w sprawie badań wśród Bojków, oprac. M. Moroz); Niewydany artykuł Jurija Pawłowycza z hiscorii prymitywnego transporcu (z licznymi rysunkami przedstawiającymi sposoby noszenia koszyków, worków i zawiązadeł, przygotowanie i komentarz M. Hłuszko); Listy Wolodymyra Hnatiuka do Mychajla Zuhry('koho (z komentarzem H. Demjana); Korespondencja Klimenta Kwitki i Filareta Kołesy (b. obfita, z komentarzem R. Załeśkej i A. Iwanyćkego). W dziale recenzji zwracają uwagę omowlenia publikacji NTSz wydanych na Zachodzie: M. Muszynka, Volodymyr Hnatiuk. Żytt'ja ta joho dijalnist' v haluzi fo/klorystyky. literaturoznavstva ta movoznavstva, Paryż - N. Jork - SydneyToronto, 1987 (rcc. R. Kyrcziw; autor książki to ukraiński naukowiec ze Słowacji); Ewo{fn-!/ia ijólklorystyka na stronach "Ukrain.~koho Archiwu", 1960-/989 (serii zbiorowych tomów wydawanych na Zachodzie, O. Kupczynśkyj); Horoden.Ęcyna: /storycno-memuarnyj zhirnyk, red. M. H. Marunczak, N. Jork - Toronto - Winnipeg, 1978 (rec. R. Czmcłyk); Bojkivśćzyna. Monohraficnyj zbirnyk materialiv pro �334 z heohrafii, istorii, etnohrajii i pobutu, Filadelfia - Nowy Jork, 1980 (rec. H. Hrabivśkyj). Na osobną uwagę zasługuje artykuł T. Hontar o kolekcjach etnograficznych Muzeum NTSz, które przekształcone zostalo później w muzeum etnograficzne i obchodzić będzie jesienią 1995 r. 100-lecie swego istnienia. Postanowienie o zalożeniu tego muzeum, nazwanego wówczas Muzej Starynnostej, zawarte zostało w statucie zreorganizowanego w 1892 r. Towarzystwa. Pierwsze eksponaty zaczQły naplywać do NTSz w 1893 r., a w dwa lata później zapadła decyzja Zarządu Towarzystwa o utworzeniu muzeum, w którym "zebrane byłyby pamiątki naszej przeszłości i przedstawiony zostałby dokładny obraz rozwoju i umacniania się naszego narodu" (s. 417). Duż</ rolę w gromadzeniu zbiorów muzealnych odegrali ówcześni czołowi dzialacze NTSz: wieloletni prezes, wybitny badacz dziejów Ukrainy, profesor Uniwersytetu Lwowskiego M. Hruszewśkyj, wieloletni przewodniczący komisji etnograficznej NTSz, wybitny pisarz i badacz kultury ukraińskiej dr l. Franko i wieloletni sekretarz tej komisji, niestrudzony badacz ukraińskiej kultury ludowej, szczególnie obszaru Karpat, W. Hnatiuk. Nazwa muzeum ulegala zmianom wraz ze zmianą jego profilu na Ukraińskie Muzeum Narodowe im. T. Szewczenki, potem na Muzeum Kulturalno-Historyczne, a w 1940 r. zostało ono przemianowane na Państwowe Muzeum Etnograficzne Akademii Nauk USRR. Głównym źródłem pozyskiwania muzealiów były dary osób prywatnych tak z Galicji, jak i z Ukrainy wówczas rosyjskiej. Były one rozmaite, od znalezisk archeologicznych po dzieła sztuki, starodruki, monety, przedmioty użytkowe, fotografie. Kompletowanie kolekcji etnograficznych rozpoczęto po roku 1900, gdy zwrócono się z odezwami do ukraińskiego społeczeństwa o nadsyłanie okazów szczególnie stroju ludowego, ceramiki i pisanek. Autorka wymienia szereg cennych zbiorów podarowanych muzeum przez różne osoby i instytucje, w tym liczne eksponaty z I Ukraińskiej Wystawy Rolniczej, jaka urządzona zostala w Stryju w 1909 r.: elementy odzieży, naczynia, instrumenty muzyczne, okazy rzeźby ludowej oraz modele budynków wiejskich. Szczególnie dużo muzealiów pozyskano w 1912 r.: 1772 z darów i 347 z zakupów. Rok wcześniej muzeum uzyskalo wyjątkowo subwencję na zakupy w wysokości 2000 koron. Do lat 20. pozyskano najwięcej darów etnograficznych odnoszących się do Huculszczyzny i Bojkowszczyzny, następnie z okolic Kijowa, Czernichowa i Poltawy, nieco mniej z Podola, niewiele z innych regionów Ukrainy. Sporo rzeczy napływala z wypraw badawczych na tereny karpackie. Pod koniec 1920 r. oddział etnograficzny ówczesnego Muzeum Starożytności NTSz posiadal blisko I0000 przedmiotów. W latach międzywojennych, trudnych finansowo dla Towarzystwa i jego muzeum, liczba darów wzrosła jeszcze bardziej, w tym calych kolekcji etnograficznych. Do 1939 r. zgromadzono w dziale etnograficznym ponad 18500 przedmiotów. Do 1909 r. zatrudniano w muzeum I pracownika, potem 2, a nawet okresowo 3. W 1920 r. utworzono komisję muzealną NTSz. Później pojawiło się stanowisko dyrektora. Muzeum było finansowane niemal wyłącznie przez NTSz. Stosunkowo późno zbiory zostaly udostępnione publiczności, bo dopiero w roku 1910. Ekspozycja, w tym etnograficzna, miala typowy wówczas charakter formalno-typologiczny. W 1912 r. została umieszczona w nowym budynku NTSz, gdzie dla działu etnograficznego przeznaczono 5 sal; eksponaty zostały zgrupowane częściowo regionalnie, częściowo tematycznie. Frekwencja zwiedzających byla niewielka, początkowo poniżej 1000 osób rocznie,wzrosła wyraźniej dopiero w latach 30., m.m. Bojkivś(ynu 3 Biblioteka Ossolineum we Wrocławiu posiada tylko niektórc tomy "Zapisck", wi,<ccj wydawnictw NTSz jest w Bibliotece Jagiellońskiej. W Bibliotece Gl. PTL są tylko picrwsze roczniki "Zapisek", do 1899 roku oraz "Etnografićnyj zbirnyk". �335 dziyki wystawom czasowym. W 1935 r. urządzono wystawę p.n. "Naród ukraiński, jego życie i praca". Po roku 1945 wydzielono ze zlikwidowanego muzeum NTSz zbiory etnograficzne, uzupełniono je eksponatami m.in. z dawnego Muzeum Dzieduszyckich, siedzibę zaś przeniesiono do gmachu po banku przy dzisiejszym prospekcie Swobody 15. tj. przy alei Wolności (dawne Wały Hetmańskie). Obecna jego nazwa brzmi: Muzej etnohrafii ta chudożnioh'o promysłu Instytutu narodoznawstwa Akademii Nauk Ukrainy, tj. Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego przy Instytucie Ludoznawstwa AN Ukrainy. Posiada ono ponad 40000 eksponatów i zatrudnia niespełna 30 pracowników. Dyrektorem jego był do końca 1993 r. historyk sztuki dr W. Otkowycz, obecny dyrektor Muzeum Narodowego we Lwowie, a jego następcą został R. Czmel, etnograf młodszego pokolenia. Dodać na koniec wypada, że aktualnie dyrektorem Instytutu Narodoznawstwa AN we Lwowie jest profesor S. Pawluk, zaś kierownikiem Katedry Etnografii i Historii Ukrainy Uniwersytetu Lwowskiego jest profesor S. Makarczuk. Edward ,.HONOROWA ODZNAKA SYBIRAKA" DLA ,.BIBLIOTEKI Pietraszek ZESŁAŃCA" W numerze 1/1988 dwumiesięcznika naukowo-literackiego "Literatura Ludowa", ukazała się informacja, iż Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu oraz redakcja tego pisma ogłosiły konkurs otwarty na wspomnienia i matcriały dotyczące pobytu Polaków na Syberii, Dalekim Wschodzie, w Kazachstanie oraz na innych terenach Związku Radzieckiego w latach 1939-1956. Piszącym pozostawiono pełną swobody w wyborze formy i zakresu tworzonego świadectwa tych czasów. Informowano przy tym, iż jeśli we wspomnieniach własnego losu i losu najbliższych zachowały się także informacje o kontaktach z ludnością tubylczą, o jej kulturze, zwyczajach, o zesłańczym folklorze, a także zachowała się dokumentacja fotograficzna, rysunkowa i urzędowa, organizatorzy konkursu proszą o włączenie tych materiałów do różnych form opisu pobytu na zesłaniu - wspomnień, relacji, sprawozdań itp. Trudności cenzuralne z szerokim rozpropagowaniem konkursu sprawiły, iż tylko część czasopism zamieściła o nim informację, mimo to zainteresowanie tym przedsiywzięciem zatoczyło szerokie kręgi. Na prośbę uczestników konkursu przedłużono termin nadsyłania prac, których wpłynęło ponad trzysta. Jury, w którego składzie byli dawni historycy, etnografowie, filolodzy, socjolodzy i dawni zesłańcy, dokonało oceny nadesłanych tekstów i materiałów, przyznając przewidziane regulaminem konkursu nagrody. Materiał pokonkursowy został zinwentaryzowany i po sporządzeniu tzw. bibliografii rozumowanej włączono go w skład Archiwum Naukowego PTL. Organizatorzy konkursu zakładali możliwość druku nadesłanych prac, początkowo na łamach dwumiesięcznika "Literatura Ludowa", który w numerze 1-6: 1994, opublikował cztery wspomnienia, w rozprawce Wspólny los. Pamiętniki i wspomnienia z zesłania, poprzedzone wstępem autorstwa Czesława Hernasa i Antoniego Kuczyńskiego. Na publikację złożyły się wspomnienia Janiny Hildebrandt, zatytułowane W Imię Boże' Moje wspomnienia'; Ireny Jabłońskiej, Deportacja w nieznane; Honoraty Jaśkiewicz, W~pomnienia z Kazachstanu 1939-1946; i Włodzimierza Złomanoffa noszące tytuł Wygnanie z Ojczyzny. �336 Lamy czasopisma pozwalały jedynie na publikacje o mniejszych rozmiarach, natomiast pokłosie konkursu składało się z prac wspomnieniowych a wiele obfitszych, i co najważniejsze niezmiernie wartościowych pod wzgl<;dem faktograficznym. Starano się więc o znalezienie stosownej formuły edytorskiej by udostępnić szerszemu ogółowi czytelników nie hamowaną poczuciem strachu i cenzorskimi zapisami sprzed lat wiedzę o polskich losach zeslańczych oraz wywołać następne świadectwa z tego zakresu. Organizatorzy konkursu skłonni byli udostępnić jego pokłosie szerokim rzeszom wydawców, którzy zajęliby się publikowaniem tzw. sybirackich wspomnień. Były nawet wydawnictwa, które chciały podjąć taki trud edytorski - np. Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, z czasem jednak wycofały się z tych zamiarów, li tylko wyłącznie ze względów finansowych, bowiem tzw. literatura zsyłkowa, zwana także literaturą łagrową nie zapewnia pełnej refundacji kosztów związanych z jej udostępnieniem w formie książkowej. Nastał więc trudny i jakże paradoksalny czas: braku cenzury, krępującej przez lata ukazywanie się literatury z tego zakresu z jednej strony, z drugiej natomiast zrodziły się trudności natury ekonomicznej skazujące krajowy rynek wydawniczy na zaniechanie tematyki sybiracko-łagierniczej. I jeśli dzisiaj słyszymy tu i ówdzie informacje o "zalewie tej tematyki na naszym rynku czytelniczym", to jest to opinia fałszywa. Ukazało się wprawdzie nieco książek z tego zakresu, jest to jednak zdecydowanie za mało by ich lektura miała stanowić wystarczającą edukację historyczną z zakresu zbrodni stanowiących pochodną bolszewizmu. Pokłosie konkursu na które złożyła się wielka liczba wartościowych poznawczo ZOFIA ORU>\VSKA -TAJf3()~ VAMI~T~A TAJf3() ••• " �337 tekstów, dążenie do pełniejszego udostępnienia jego wyników i chęć dociekania prawdy o stosunkach polsko-radzieckich, których elementem są zesłania i deportacje ludności polskiej, skłoniły Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, we współpracy ze środowiskiem akademickim z Uniwersytetu Wrocławskiego (historycy, etnografowie, filolodzy, politolodzy), a przede wszystkim z tworzącym się Ośrodkiem Badań Wschodnich tejże Uczelni, do zorganizowania oficyny wydawniczej pod nazwą "Biblioteka Zeslańca". Jej plan edytorski uwzgl'tdnia książki wspomnieniowe i' zbiory antologiczne dotyczące Polaków na Syberii, Dalekim Wschodzie, w Kazachstanie i innych terenach byłego Związku Radzieckiego w latach 1939-1956. Planowane są monografie zespołów łagierniczych - Workuta, Kołyma, NoryIsk, Karaganda oraz książki ukazujące losy polskich księży na zesłaniu, życie codzienne zesłańców i zbiory antologiczne poświęcone ucieczkom z Syberii, wkładowi Polaków w społeczno-gospodarczy rozwój Syberii i inne. Ponadto "Biblioteka Zesłańca" rozpoczęła już wydawanie reprintów książek monograficznych o Polakach za Uralem i przygotowuje się do reprintowych wznowień ważniejszych pamiętników syberyjskich z XIX stulecia. W jej planie znajdują się także krytyczne opracowania pierwszych polskich pamiętników syberyjskich, autorstwa Adama Kamieńskiego-Dłużyka, Ludwika Sienickiego, Karola Lubicz-Chojeckiego, Józefa Kopcia i Faustyna Ciecierskiego. Planowaną serię monografii biograficznych poświęconych wybitnym polskim eksploratorom Syberii - Karolowi Bohdanowiczowi, Aleksandrowi Czekanowskiemu, Janowi Czerskiemu, Józefowi Kowalewskiemu, Edwardowi Piekarskiemu, Bronisławowi Piłsudskiemu, Wacławowi Sieroszewskiemu i innym rozpoczęto ksi<!żką Gabriela Brzęka, zatytułowaną Benedykt Dybowski. Życie i praca, Wrocław 1994. Uwzgl'tdniając w planach edytorskich "Biblioteki Zesłańca" tak szeroką problematykę, związam/ ze stosunkami polsko-rosyjskimi, wzięto pod uwagę potrzebę publikowania książek wspomnieniowych związanych z ostatnim okresem zesłań i deportacji sowieckich na teren olbrzymiego Gułagu. Przemawiał za tym nie tylko racjonalizm, ale także swoisty zamysł moralny, podpowiadający iżby dać ludziom którzy osobiście doświadczyli zesłań i deportacji, więzień i łagrów sowieckich - szansę na mówienie o tym. Przypomnijmy bowiem, że przez długie lata naszej powojennej historii zabraniano im o tym mówić, nieraz nawet w formie groźby przyobleczonej w stwierdzenie przekazywane na granicy gdy powracali do Ojczyzny, że "gadatliwi mogą znaleźć się tam ponownie"! Przeto w Apelu skierowanym do Czytelników "Biblioteki Zesłańca", jej redakcja pisała: "Obecnie gdy pierzchły i rozpadły sil( w Połsee cenzurowe ogramczenia krępujące przez dziesiątki lat krajowy ruch wydawniczy, coraz częściej zaczynają pojawiać sil( książki dotyczące rozległej tematyki zeshui i deportacji Polaków do Związku Radzieckiego. To co ukazało sil( na rynku ksil(garskim w ciągu ostatnich dwu lat, zaledwie w niewielkim stopniu poszerza naszą wiedzl( o dziejach Polaków na Syberii. Jest to jakoby przygotowanie do pełniejszego skoku w otchłail spraw i problemów mających dać możliwie pełny obraz deportacji i zesłań Polaków oraz stosunków polsko-sowieckich w latach minionych. Gorset, który krępował skutecznie nauki historyczne, polską kulturę i piśmiennictwo skruszał i puścił. Odsłania się powoli faktografia historyczna związana z pobytem Polaków na Syberii, Dalekim Wschodzie, w Kazachstanie oraz innych terenach Zwi<!zku Radzieckiego, której nie przesłaniają już indoktrynalne zniekształcenia, nakaz.y i zakazy. Bolesna prawda historyczna o stosunkach Polski z jej wschodnim sąsiadem rezonuje coraz pc/niej w naszym piśmiennictwie i oczekiwaniach szerokich kręgów polskiego społeczeństwa, spośród którego spora część ma za sobą doświadczenia z łagrów Workuty, Kołymy i Magadanu, stepów Kazachstanu, niewolniczej pracy w tundrach i tajgach Jakucji, Czukotki, Narymskiego i Krasnojarskiego Kraju oraz w innych zapadłych kątach 22 - Lud t. LXXVII �338 Sł\t~Z/~i I ~/~ ZA(;Łf~I)I~ • lodowatego Sybiru. Zwracamy sir,: przcto do byłych Sybiraków o nadsyłanie do naszq "Bibliotcki" swoich tekstów wspomnieniowych. Obecnie, gdy mamy w Polsce pełną swobodr,: w podcjmowaniu nowych tematów badawczych. pierwszeństwo należy dać publikowaniu "-rl,dd, wśród których literatura wspomnieniowa zajmuje miejsce poczesne. Seria wydawnicza pod nazwą "Biblioteka Zesłańca", pragnie wypdnić widką wyrwę w piśmiennictwie krajowym, w którym jeszcze do niedawna istniał urz.<;dowy zakaz publikowania ksi,!żek z tego zakresu. Wokół serii skupiło sir,: liczne grono uczonych z Wrocławia. którzy wspicrają ją swoją wiedzą i autorytetem. Wydawcy ,.Biblioteki" podejmuj~!e to przcdsięwzięcie, którc obejmuje również reprinty XIX-wiecznych pami<;tników / Syberii spotkali sir,: z pomocą indywidualnych i instytucjonalnych sponsorów krajowych i /agraniClnych. W tym wielkim przedsięwzięciu wydawniczym oczekujemy jednak na dals/." pomoc, wierZĄC iż otrzymamy ją w kraju, jak również od Polaków mieszkających zagranic,! oraz instytucji i stowarzyszeń polonijnych. Lista sponsorów br,:dzie każdorazowo publikow<lna w kolejnych tomach serii. Pieniądze prosimy przekazywać na adrcs Polskiego Towarzystwa LudoznawClcgo, ul. S/.ewska 36. 50-139 Wrocław nr konta PKO IV OM Wrocław nr 93549-11240-132". Od tego czasu upłynęły cztery lata, działalność edytorska oficyny. acz nic bez trudności, ale rozwija się! Do redakcji napływajCj ci"gic nowe teksty powi"kszaj,!ce zasób źródłowy zdeponowany w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Nie jest to jednak zbiór martwy, bo z jednej strony stanowi on podstawę edycji "Biblioteki Zesłańca", z drugiej natomiast korzysta z niego szerokie grono badaczy podejmujących problematykę stosunków polsko-sowieckich w okresie drugiej wojny światowej. Zbiór wykorzystywany jesl także w dydaktyce uniwersyteckiej, zwłaszcza w tej jej �339 CZęŚCI,która h/czy się z pIsaniem prac seminaryjnych i magistcrskich. Na gruncie tej problematyki ł"unkcję koordynatora, a zarazem opiekuna merytorycznego zbioru pełni Ośrodek Badaó Wschodnich Uniwersytetu Wrocławskiego, który także przez bieżącą współpracę z pracownikami Uczelni podejmującymi szeroko rozumianą probłematykę wschodni,! doskonali kształt edytorski publikacji ukazujących się w "Bibliotece Zesłańca", Z potrzeby badawczej oraz z tej współpracy zrodził się pomysł pełniejszego opracowywania naukowcgo drukowanych wspomnień, co wyraża się w zaopatrywaniu ich przez redakcję w przypisy wyjaśniające niektóre zagadnienia, których świadkami byli autorzy publikowanych książek, a przede wszystkim w niezwykle cenne posłowia ukazuj,!ce w pełniejszym kontekście historycznym opisywane wydarzenia. Nic od rzeczy także będzie tu wspomnieć i o tym, iż rezultatem tej współpracy, a także wielu sugcstii napływaj,!cych do redakcji od Czytelników, ukazujące się książki zaopatrzone zostały w indeksy: nazwisk i geograficzny, mapy i materiał ilustracyjny, co publikacjom tym nadaje charakter pełniejszego źródła historycznego. Doświadczenia zdobyte w ciągu czteroletniej działalności oficyny uświadomiły redakcji wagę podjętego przedsięwzięcia, które wpisuje się merytorycznie i dokumentacyjnie w dzieje naszej historii najnowszej z jednej strony, z drugiej natomiast w szeroką panoramę stosunków z Rosj,! i jej okresowym radzieckim charakterem. Dotychczasowy dorobck edytorski "Biblioteki Zesłańca" nie jest zbyt duży jak na czteroletni okres działalności i obejmuje książki wspomnieniowe następujących autorów: Zofia Orłowska, Tajqo, pumil'tnu lUjqo, Wrocław 1991; Leszek Dzięgiel, Lwów nie ku::demu :cdr!;w, Wrocław 1991: Stanisław Dakiniewicz, Więzień P-303. Wspomnienia NORBERT LlPPÓCZY ZAVI§ł\1 Z ł7Uł:Ał7U �340 1944-1955, Wrocław 1992; Jan Prorok, Skazani na zagładr. W~pomnienia ;; lal 1939-1945, Wrocław 1992; Norbert Lippóczy, Zapiski z Gułagu, Wrocław 1992; Anna Sobota, W stepach Kazachstanu. Wspomnienia z lal 1939-/946, Wrocław 1993; Leonard Perepeczko, W łagrach na "saratowskim szlaku ". Wspomnienia, Wrocla w 1993; O. Albin Janocha OFM Cap, Pod opieką Matki Bożej. Wspomnienia Syhiraka 1939-1956, Wrocław 1993; Wanda Niezgoda-Górska, Dosyć nam Syhiru. dosyć Kazachstanu, Wrocław 1994; Zdzisława Krystyna Kawecka, Do Anglii przez Syherir, Wrocław 1994. Ponadto jako reprinty ukazały się książki: Michał Janik, Dzieje Polaków na Syberii, Wrocław 1991 (pierwsze wydanie w Krakowie w 1928 rok u) i Zygmunt Librowicz, Polacy w Syherii, Wrocław 1993 (pierwsze wydanie w Krakowie w 1884 roku) - obie publikacje zaopatrzone zostały w posłowia, autorstwa Antoniego Kuczyńskiego i Zbigniewa Wójcika. Cykl monografii biograficznych poświęconych publikacjom ukazującym wybitnych polskich eksploratorów Syberii, rozpoczęła książka autorstwa Gabrieła Brzęka, zatytułowana Benedykt Dyhowski. Życie i dzieło, Wrocław 1994, będąca drugim wydaniem tejże publikacji, która ukazała się w roku 1981, nakładem Wydawnictwa Lubelskiego, w kształcie znacznie okrojonym przez ówczesną cenzurę. W ostatniej fazie wydawniczej znajduje się kolejna książka wspomnieniowa, autorstwa Ireny Haw, zatytułowana Śladami Praojców. Wspomnienia z sowieckiej niewoli z lat 1940-1942. Niebawem ukaże się też opracowanie Daniela Boćkowskiego noszące tytuł Jak pisklęta z gniazd ... Losy polskich dzieci w ZSRR w okresie drugiej wojny /Iwiatowej. Ponadto ukaże się zapowiadany wcześniej Dziennik Józe!,a Kopcia hrygadiera Wojsk Polskich z rozmaitych nót dorywczych sporządzony, otwierający cykl publikacji pierwszych polskich opisów Syberii. Wspomnienia te w opracowaniu krytycznym A. Kuczyńskiego, Z. Wójcika i A. Woltanowskiego oparte są na rękopiśmiennej wersji Dziennika, znajdującego się w zbiorach Biblioteki Czartoryskich w Krakowie. Jego autor za udział w powstaniu kościuszkowskim zostal zesłany imiennym ukazem carycy Katarzyny II na dałeką Kamczatkę. Wspomnienia J. Kopcia stanowią ważny dokument dotyczący dziejów powstania kościuszkowskiego oraz interesujące źródło z zakresu historii Syberii. Oprócz materii żołnierskiej wiele w nim opisów egzotycznych kultur syberyjskich ludów - Czukczów, Itełmenów, Jakutów i innych. Książka ukazuje się w formie bibliofilskiego druku i zawiera interesujące ilustracje oraz mapy. W najbliższych planach wydawniczych jest wydanie Dyaryusza miast i miejsc ... Adama Kamieńskiego - Dłużyka, pierwszego ze znanych połskich opisów Syberii, w krytycznym opracowaniu badaczy polskich i rosyjskich, przy czym będzie to druk dwujęzyczny (rosyjski i polski), w formule edytorskiej nawiązującej do starodruku, co oczywiście uatrakcyjni tę pozycję na rynku bibliofilskim i czytelniczym. Książki oficyny "Biblioteka Zesłańca", to nie tylko dzieje Polaków na wschodzie, ale także szeroko rozumiana historia stosunków polsko-rosyjskich, nie zniekształcona koniunkturalną aurą polityczną, poczuciem strachu czy zniewolenia umysłu. Takie zamierzenia programowe, które stanęły już u początku trudu edytorskicgo, zostały dostrzeżone przez szerokie gremia czytelnicze, które wywodzą się z różnych środowisk społecznych i zawodowych. Sybiracy, którzy najserdeczniej przyjęli książki z tej serii podkreślali po wielekroć w listach do redakcji sens podjętego trudu, cieszyli się, że ich doświadczenia życiowe, pozostające pod znakiem zesłań i deportacji, uzyskują sprawiedliwe oświetlenie, że wreszcie pisze się na ten temat dając świadectwo prawdzie. Mierzenie się z ciężarem krzywd, których ci ludzie doznali deportowani nocą na wygnanie, to zadanie bardzo trudne i wręcz niewykonalne. Doświadcza się tego na każdym kroku, gdy nowe wspomnienia wchodzą w obieg redakcyjnej pracy, której towarzyszyć muszą dystans i bezstronność. "Biblioteka Zesłańca" jest więc miejscem, w którym spotykają się liczne rzesze sybirackich pokoleń, jest łącznikiem pomiędzy tymi, którzy mieszkają tu w Ojczyźnie, a tymi, którzy uchodząc z zesłania rozproszyli łagiernika �341 ":, : ZYGMUNT UBąQWICZ ANNA SOBOTA· I)()L.4€Y W się po całym świccie. Jest wreszcie szeroką panoramą ludzkich losów i nieludzkiej polityki holszewickicj wobcc wiciu nacji, dla których sowieckie represje były równic straszne jak dla Polaków. Wiele razy przez karty książek wspomnieniowych przewijają się obrazy zesłańczcj solidarności naszych rodaków z Rosjanami, Japończykami, Niemcami, Ukraińcami, Kazachami, Łotyszami, Litwinami, Koreańczykami, Chińczykami. Hiszpanami .... których wchłonął zachłanny "Archipelag Gułag". Jest więc lektura książek puhlikowanych przez "Bibliotekę Zesłańca", także prawdą o ich losie, nieraz losie jednostkowym, który znikt gdzieś na dnie totalitarnego bezmiaru niepamięci. Podohnie też w szerokim odbiorze społecznym kojarzy się czytelnikom lektura tych książek, powracaj<!cych w swej faktograficznej warstwie do ich niełatwej przecież przeszłości. przemilczanej przez lata, zniekształcanej z premedytacją, która w rządowej kwalifikacji PRL-lu przybierała często zwrot "w czasach wojny przebywali Polacy na gościnnej ziem i radzieckiej'" * Wspomniano poprzednio, że konkurs ogłoszony przez dwumiesięcznik "Literatura Ludowa" i Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego spotkał się z szerokim odbiorem społecznym. Jego pokłosie to podstawowa baza źródłowa .,Bihlioteki Zeslańea ", chociaż ciągle naplywają nowe materiały. Dokumentacyjną wartość tego przedsięwzięcia dostrzegł w roku 1991 Instytut Historyczny Józefa Piłsudskiego w Ameryce, który przyznał indywidualną nagrodę A. Kuczyńskiemu �342 LEONARD PEREPECZKO O. ALBIN JANOCHA OFM Cap ()VII:I\+ M4TI\I l3()łU f)()() sponsorowaną przez Państwa Elżbietę i Alojzego Kondrackich z USA, z uzasadnieniem nast~pującej treści: "Nagroda Instytutu Józefa Piłsudskiego ufundowana przez A. i E. Kondrackich za najlepsze prace dotyczące terroru sowieckiego i komunistycznego wobec obywateli państwa polskiego po 17 wzreśnia 1939 roku. Jury Instytutu Józefa Piłsudskiego w Ameryce na dorocznym posiedzeniu w dniu la listopada 1991 roku przyznało nagrody ufundowane przez Alojzego i Elizabeth Kondrackich na rok 1991 za prace dokumentujące losy Polaków pod terrorem sowieckim i komunistycznym. Nagrodę otrzymuje Pan Antoni Kuczyński z Wrocławia za efekty rozpisanego przezeń konkursu na wspomnienia osób zesłanych do Rosji Sowieckiej. Wspomnienia te rozpoczęły tworzącą się serię wydawniczą "Biblioteka Zesłal1ca"'. W rok później jury tej prestiżowej nagrody Instytutu przyznało j,! redakcji "Biblioteki Zesłańca" podkreślając ważną rolę z jaką publikacje oficyny wypełniają lukę w polskiej historiografii w dziedzinie dokumentacji zesłań i deportacji Polaków w gł,!b byłego ZSRR oraz najnowszej historii Polski. Zasługi te, to także konsckwentna realizacja tematyki wydawniczej, co czyni "Bibliotekę Zesłańca" jedynym krajowym wydawnictwem, które specjalizuje się wył'lcznie w szeroko pojc;tej problematyce stosunków polsko-rosyjskich. Wreszcie wyróżnienie ostatnie. Zarząd Główny Związku Sybiraków, na swym posiedzeniu w dniu 17 września 1994 roku (rocznica napadu ZSRR na Polskę!) przyznał "Bibliotece Zesłańca" Honorową Odznakę Sybiraka, którą przedstawiciele redakcji z gronem współpracowników otrzymali w dniu 2 grudnia 1994 roku z rąk Wiceprzewodniczącego Związku Sybiraków, Wiesława KrawczYllskicgo. podczas �343 clroczystości. która odbyła sit; w Sali Rycerskiej Klubu Oficerskiego Śh1skiego Okręgu Wojskowego we Wrocławiu. Motywuj,!C przyznanie tcgo zaszczytnego wyróżnienia podkreślono sZl:zególne zasługi oficyny dla Zwic!zku Sybiraków i wszystkich jego Członków poprzez trwale wpisanie się do dziela dokumentacji zeslań i deportacji Polaków na obszary ZSRR w okresie ostatniej wojny i pierwszych lat powojennych. W podzi<;kowaniu doh!cz(Jnym do dyplomu nadania Odznaki Honorowej Sybiraka, skierowanym na rt;ce redaktora naczelnego "BZ" napisano ponadto: "W Imieniu Zarz,!du Glównego naszego Związku wyrażam Panu jako Inicjatorowi .,Biblioteki Zesłańca", jak również całemu Zespołowi Redakcyjnemu serdeczne gratulacje z okazji nadania Honorowej Odznaki Związku Sybiraków. Niech odznaczenie to będzie aktem wdzięczności wszystkich Sybiraków - Tych, których prochy pozostały na umęczonej ziemi Wschodu oraz nas, którym dane było szczęśliwie powrócić do Kraju. Wydawnictwa ..Biblioteki Zesłańca" są dokumentem historycznym ukazującym prawd<; Polskiej Drogi Krzyżowej. Zwic!zek nasz będzie postulował, by Ministerstwo Edukacji Narodowej wprowadziło pozycje Wydawnictwa jako obowiązujące lektury szkolne. Oprócz walorów treściowych wysoko oceniamy przypisy do każdej pozycji, estetykę wydawnil:z,!, a przede wszystkim zamysł wprowadzenia tematu w środowiska społeczne. Żyl:zymy Wydawnictwu "Biblioteka Zesłańca" wielu dalszych cennych pozycji, jak również owocnej współpracy z naszym Związkiem oraz jego Radą Naukową, w której wysoko cenimy sobie PaI1ski udział. Z wyrazami głębokiego szacunku Zarządu Wiceprezes Głównego Związku Sybiraków Prezes Rady Naukowej WiesIa w K rawczY'lski Warszawa, 29 listopada ł994 roku * Wspomnijmy też, iż oprócz innych wyróżnieI1 książek opublikowanych przez .,Bibliotek<; ZesłaI1ea", pral:a autorstwa Z. Orłowskiej, zatytułowana Tajgo, pami{'tna lajqo, Wrodaw 1991, otrzymała w roku 1992 nagrodę tygodnika "Polityka". Ponadto wiele pozytywnydl recenzji poświęconych poszczególnym tytułom wydanym przez oficynę ukazało się na łamach czasopism krajowych i zagranicznych o różnej orientacji i odcieniach politycznych. Podkn;ślano w nich niejednokrotnie, iż książki ze znakiem ,.BZ" znajduj,! oddźwi<;k czytelniczy, ale są także znaczące kulturowo i historiograficznie. Ich czytelnik nic może być znużony bowiem odnajduje w nich wiele z własnych zesłańczych przcżyć, interesuj,!cych wątków historycznych, patriotycznych i wychowawczych, podkn.:ślaj,!cych znaczenie ludzkiej godności w sybirskich miejscach poniżenia i krzywdy - w stepach Kazachstanu, tajgach i tundrach Syberii, łagrach Karagandy, Kołymy, NoryIska, Workuty i sowieckich więzicniach. W recenzjach tych podkreślano także starannc przygotowanie ksic!żek pod względem edytorskim, i ich interesującą szatę graficzn,!, która wśród natłoku produkcji wydawniczej i bogatej oferty księgarskiej wyróżnia się stahl konwencj,! typograficzną w czarno-białej tonacji pozwalającą na szybką idcntyfikacjr; poszczególnych tytułów wśród innych wydawnictw. * Mimo tej potwierdzanej po wielekroć atrakcyjności książek publikowanych ..Bibliotekę Zeslallca" wydawnictwo boryka się z trudnościami finansowymi, przez które �344 ZDZlSŁAWA-KRYSTY~A KAWECKA WA:'lUA NIEZGODA-GÓRSKA [)() 4~(7LII Vl?Z~Z §""U~l?1r; tylko dzięki sponsorom prywatnym i państwowym, krajowym i zagranicznym łagodzone są w pewnym stopniu i pozwalają na kontynuację działalności edytorskiej. Na szczególne wyróżnienie zasługuje tu szczodrość byłych zesłańców i łagierników, których przysłowiowy wdowi grosz, uszczuplający ich renty i emerytury, jest wsparciem dla redakcji. Znaczące sumy przekazują redakcji Państwo Elżbieta i Alojzy Kondraccy z Florydy (USA) stali sponsorzy "BZ", a ostatnio na listę jej Przyjaciół wpisala się Pani Irena Haw z Kanady, była łagierniczka, której hojność zminimalizowała znaczne trudności finansowe redakcji. Wspomnieć też trzeba, żc u początku działalności edytorskiej redakcja otrzymała dotację z Urzędu Miasta Wrocławia, stale wspiera ją Urząd Wojewódzki we Wrocławiu, Ministerstwo Kultury i Sztuki, Stowarzyszenie "Wspólnota Polska" oraz Urząd do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych. Bez tej pomocy z zewnątrz nie byłoby możliwe kontynuowanie działalności edytorskiej, chociaż trzeba też podkreślić, że dystrybucja książek wydawanych przez "Bibliotekę Zesłańca" przynosi także określone zyski, przeznaczone w CZęŚCIna utrzymanie działalności administracyjnej Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Roman K arczmarC:lIJ.: � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6617c11bedaf0df76d01aef6e9df157d.pdf 1298fb3c9f058b1432073c837b2ff4ac Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2097 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Subject The topic of the resource Gładyszowa, Maria (1912-1994) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1947 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1994 t.77 Description An account of the resource LUD 1994 t.77, s.345-348 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 77, 1994 V. IN MEMORIAM MARIA GŁADYSZOWA ( 1912-1994) W dniu 23 marca 1994 roku etnografia polska poniosła wielką stratę. Tego dnia w wieku XI lat zmarła doc. dr hab. Maria Gładyszowa, która od momentu powstania ówczesnego Instytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk (obecnie Instytut Archeologii i Etnologii PAN), tj. od 1954 roku, związana była z Zakładem Etnografii tego Instytutu. W latach 1980-19X2, tj. do ezasu przejścia na emeryturę, pełnila funkcję Kierownika Pracowni Etnologii w Krakowie. w Krakowie �346 Maria Gładyszowa urodziła się 27 lipca 1912 roku we Lwowie. Ojcem Jej był dr medycyny Zygmunt Rehan, matką zaś Janina z Langmanów. Egzamin dojrzałości złożyła w 1931 roku w Rybniku. Następnie wste!piła na Uniwersytet Jagielloński, na którym w 1937 roku otrzymała dyplom magistra filozofii ze specjalnością geografii i etnografii. Jeszcze w trakcie studiów, w 1936 roku ukończyła roczny kurs Studium Pedagogicznego UJ, zaś po złożeniu egzaminu pallstwowego na nauczyciela szkół średnich, pracowała w szkolnictwie średnim ogólnym i zawodowym. Prac~ t~ kontynuowała podczas okupacji hitlerowskiej, biorąc udział w tajnym nauczaniu organizowanym przez Ośrodek Tajnego Nauczania nr I w Krakowie. Maria Gładyszowa w 1931\ roku zawarła zwi,!zek małżeńsk i z M ieczyslawem Gładyszem, który odegrał wielką rolę w Jej zainteresowaniach etnograficznych. Wspólnie bowiem prowadzili prace terenowe, wydawnicze oraz bibliograficzne. Już w 1938 roku Maria Gładyszowa kierowała instruktorskim obozem organizowanym przez Polskie Towarzystwo Krajoznawcze. W 1939 rok u uczestniczyła w etnograficznych zespołowych badaniach terenowych na Śle!sku, które prowadzone byly przez Polską Akademię Umiejętności w Krakowie i łnstytut Śląski w Katowicach. Kontynuowała je po zakończeniu II wojny światowej - w 1946 i 1948 roku. W latach 1946-1949 była asystentem-wolontariuszem przy Katedrze Etnografii Słowian UJ. Z Katedrą tą współpracowała także w latach późniejszych (1968-1972). biorąc udział w konsultowaniu prac magisterskich. W latach 1950-1953 pracowała w Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie, prowadząc delegaturę tego Muzeum w Krakowie. W tym okresie (1952-1953) współpraco wala z Kated rą Etnografii U niwersytet u Warszawskiego, pelni<)c funkcję instruktora na Międzyuczelnianych Obozach Etnograficznych. W 1954 roku Maria Gładyszowa rozpoczęła prac~ w Zakładzie Etnografii IHKM PAN w Krakowie. Tytuł doktora nauk humanistycznych uzyskała w Uniwersytecie Jagiellońskim w 1961 roku na podstawie pracy Wiedza ludowu o ywiazdach (Wrocław 1960), której promotorem był prof. dr Kazimierz Dobrowolski. Rozprawę habilitacyjną stanowiła monografia eómo.'iląskie hudownictwo ludowe (Wrocław 1978). Tytuł doktora habilitowanego i stanowisko docenta uzyskała w 1979 roku w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN, w którym odbyło si~ Jej kolokwium habilitacyjne. Zainteresowania badawcze Marii Gładyszowej koncentrowały się między innymi na zagadnieniach metodycznych zwi:ganych przede wszystkim z przygotowaniem założeń teoretycznych oraz problematyki zespołowych badań etnograficznych, poświęconych wybranych dziedzinom kultury Polski południowej, głównie Śle/ska i Karpat. Podstawowym nurtem Jej zainteresowań naukowych była architektura ludowa. Opracowania na ten temat były rezultatem dogh;bnych badań empirycznych i poszukiwaI't archiwalnych. Są one istotnym wkładem w rozumienie procesów historycznych kultury wsi śląskiej i karpackiej (zob. np. Zarys rozwoju hudownictwa ludoweyo w Sio/kowicach Starych w XIX i XX wieku, "Etnografia Polska" t. I, 1956. s. 200-213; Budownictwo. w: Stare i Nowe Sio{kowice, cz. 1, Wrocław 1963, s. 349-508; M/yny mączne, w: Stare i Nowe Sio/kowice, cz. 2, Wrocław 1966, s. 201-260; O hudownictwie ludowym w Karpatach Polskich. Zayadnienia, metody i kierunki hada\\'cze, "Etnografia Polska" t. 11,1967, s. 99-111; Budownictwo, w: Etnografia Pol.~ki. Przemiany kultury ludowej, I. I, Wrocław 1976, s. 279-327; Uwarunkowania hudownictwa ludoweyo w wyhranych regionach Karpat Polskich, "Etnografia Polska" t. 25, 1981, z. 2, s. 150-172; Budownictwo i struktura osadnicza, w: Tradyc:ja a współczesne przeohra::enia kulIlIry wsi Beskidu Śląskiego, "Etnografia Polska" t. 28, 19l\4, z. l. s. 35-71). Istotnym polem działałności naukowej i organizacyjnej Marii Gladyszowej była Międzynarodowa Komisja do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach, z którą związana była od 1960 roku, a od 1985 roku kierowała polskc, sekcją tej Komisji. Była członkiem międzynarodowego zespołu autorskiego, przygotowującego �347 monografię budownictwa mieszkalnego Karpat i Bałkanów. Maria Gładyszowa wiele wysiłku włożyła również w redakcję zespołowego opracowania kultury ludowej w Polsce, którą powierzono Jej w 1970 roku, a która miała stanowić jeden z rozdziałów trzytomowego międzynarodowego wydawnictwa Kultura ludowa narodów słowiańskich. Maria Gładyszowa przez wiele lat uczestniczyła w zespołowych pracach bibliograficznych, których część została opublikowana (np. Bibliografia historii kultury ludowej Karpat. Materiały do hihlioyrafii polskiej, cz. I, Warszawa 1960; PoLska bibliografia historii kultury ludowej Karpat za lata 1968-1972, w: L'udove stavitelstvo v karpatskej ohlasti, Bratislava 1974, s. 295-319; Biblioyraphia ethnographica Carpatobalcanica, t. 1, Lidova architektura, Brno 1981, s. 79-92). Maria Gładyszowa od 1948 roku była członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, a od 1973, tj. z chwilą reaktywowania, Komisji Etnograficznej przy Oddziale PAN w Krakowie. Jako przewodnicząca Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach, od 1985 roku wchodziła w skład Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Maria Gładyszowa brała ponadto udział w licznych konferencjach krajowych i zagranicznych. Wygłaszane przez Nią referaty dotyczyły przede wszystkim problematyki budownictwa ludowego w Karpatach. Dorobek naukowy Marii Gładyszowej stanowi pokaźny wkład w dziedzinie etnografii polskiej, nie tylko w zakresie architektury ludowej, ale także metod postępowania badawczego i historycznego spojrzenia na procesy rozwojowe i ich wielostronne uwarunkowania oraz powiązania. Zofia Szromba-Rysowa Danuta Tylkowa MARIAN PALMOWSKI ( 1929-1993) 24 lutego 1993 roku zmarł w wieku 64 lat Marian Palmowski zasłużony działacz kultury, współzałożyciel i najwybitniejszy działacz Towarzystwa Miłośników Starego Sącza, aktywny od samych jego początków, tj. od 1948 roku. Członek PTL, Oddział w Krakowie od 1987 roku, poprzednio długoletni członek Sekcji Korespondentów Terenowych Ośrodka Dokumentacji i łnformacji Etnograficznej PTL w Łodzi. Ekonomista z zawodu, biegły w zakresie księgowości przedsiębiorstw, choć urodził się w Tarnowie, całe życie związany był ze Starym Sączem i Ziemią Sądecką. Kronikarz wydarzeń miejskich, badacz dziejów Starego Sącza, między innymi rodów starosądeckich, organizacji społecznych. Współpracował ściśle z Muzeum Regionalnym, zabiegał o wydawnictwa poświęcone Staremu Sączowi. Troszczył się o narodowe i sakralne zabytki miasta za co został uhonorowany Nagrodą im. Brata Alberta Chmielowskiego w 1983 roku. Był współorganizatorem kilkunastu Festiwali Muzyki Dawnej w Starym Sączu. Inną jego pasją była filatelistyka; szeroko propagował tę szlachetną pasję zbieracb! wśród młodzieży, był między innymi organizatorem filatelistycznych kół młodzieżowych. od 1983 roku przewodniczącym Komisji Młodzieżowej, a od 1982 roku członkiem Zarze!du Oddziału PZF w Nowym Sączu. Za SWe! bezinteresowną i wytrawną działalność w dziedzinie szerzenia kultury, propagowania historii i dziejów Starego Sącza i Ziemi Sądeckiej otrzymał wiele wyróżnień i odznaczeń, a między innymi Zasłużony Działacz Kultury oraz Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski. Anna Spiss �BIBLIOTEKA ZEStAf/CA er Pragniemy poinformować wszystkich Przyjaciół "Biblioteki Zesłańca", że wydawane przez nas książki mogą nabywać bezpośrednio u wydawcy, kierując zamówienia indywidualne i zbiorowe pod adresem: Jt::..J BIURO WYDAWNICZE. POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE UL. SZEWSKA 36; 50-139 WROCŁAW Oto lista książek, które dotychczas opublikowano: 1. S. Dakiniewicz, Więzień P-303. Wspomnienia łagiernika, Wrocław 1992. Cena zbytu: 30 tysięcy zł. 2. L. Dzięgiel, Lwów nie każdemu zdrów, Wrocław 1991 (wyczerpane) 3. M. Janik, Dzieje Polaków na Syberii, Wrocław 1991 (wyczerpane) 4. A. Janocha, Pod opieką Matki Bożej, Wrocław 1993. Cena zbytu: 40 tysięcy zł. 5. Z. Librowicz, Polacy w Syberii, Wrocław 1993. Cena zbytu: 35 tysięcy zł. 6. N. Lippóczy, Zapiski z Gułagu, Wrocław 1992. Cena zbytu: 20 tysięcy złotych 7. W. Niezgoda-Górska, Dosyć nam Sybiru, dosyć Kazachstanu, Wrocław 1994. Cena zbytu: 45 tysięcy zł. 8. Z. Orłowska, Tajgo, pamiętna tajgo, Wrocław 1991. (wyczerpane) 9. L. Perepeczko, W łagrach na "saratowskim szlaku", Wrocław 1993. Cena zbytu: 35 tysięcy złotych 1O. J. Prorok, Skazani na zagładę, Wrocław 1991. Cena zbytu: 30 tysięcy zł. 11. A. Sobota, W stepach Kazachstanu. Wspomnienia z lat 1939-1946, Wrocław 1993. Cena zbytu: 30 tysięcy złotych * Ponadto informujemy, że w dwumiesięczniku naukowo-literackim "Literatura Ludowa" 1- 6: 1991 zostały opublikowane cztery pamiętniki stanowiące ciekawy zapis polskich losów na syberyjskim wygnaniu (Jakucja, Kazachstan). Cena czasopisma: 40 tysięcy zł. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4e3dc6780778cf94188ece95eedb60d8.pdf 0b9fc06dfffe975f2b5dc857adf53a27 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2095 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1945 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1994 t.77 Description An account of the resource LUD 1994 t.77, s.259-306 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 77, 1994 III. RECENZJE Edward T. S a i d, Culture and imperia/i.~m, Alfred A. Knopf, New York 1993, ss. 380. Postać Edwarda Saida, obecnie profesora Columbia University, autora jedenastu książek, w tym sławnego Orientalizmu, została przybliżona polskiemu czytelnikowi dzięki niedawnemu przekladowi właśnie tego wymienionego opracowania. Ale śmiało można powiedzieć, że jest to autor w naszym kraju nadal praktycznie nieznany, choć na Zachodzie, a zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych, uważany za klasyka współczesnej humanistyki. Może o tym świadczyć choćby wydanie książki Said Reader, jednej z serii podobnych, którymi honoruje się wyłącznie naj wybitniejsze indywidualności naukowe naszych czasów. Na setki stron liczyć można także polemiki zjego poglądami, wyrażane przez antropologów i historyków, których autor Orientalizmu przywołał jako współtwórców specy(jczncgo postrzegania świata pozaeuropejskiego przez naukę i literatur<;;. Said jest przede wszystkim literaturoznawcą, ale w bardzo szerokim pojęciu, gdyż jego analizy dotycz" właściwie calości piśmiennictwa, które w różny sposób utrwalało panującą w kulturze zachodniej samoświadomość. Said konfrontuje - właśnie opierając się przede wszystkim na dziełach literackich - w jaki sposób samoświadomość ta odnosiła się do zjawisk wobec kultury Zachodu zewnętrznych, jak je oswajała i nadawała im wykładnię zgodn" z panującym światopoglądem. Głównym tematem, który od lat już zajmuje omawianego badacza, jest problem imperializmu, zarówno w jego "czystej" postaci, przejawiaj"cej się pod postacią (jzycznego zawłaszczania zdobywanych terytoriów, jak może przede wszystkim - imperializmu intelektualnego, każącego rościć sobie prawo do jedynie prawomocnych opisów reprezentacji pojęciowych innych kultur, które dostały się w strefę wpływów tej szczególnej kultury, która samą siebie traktowała jako kulturę uniwersalną. Jednym z najbardziej widocznych przejawów owego intelektualnego imperializmu jest pisarstwo europejskie XIX i XX wieku z jednej strony, a działalność antropologów kulturowych ze strony drugiej. Książka CU/lUre and imperialism, jest - jak przyznaje to sam jej autor - w dużym stopniu kontynuacj" Orientalizmu, gdyż rozszerza i niekiedy inaczej interpretuje zakres problemów w niej podjętych. Wzajemna relacja pomiędzy "imperializmem" a "kultur,," zyskuje tutaj bardzo interesuj'lcą wykładnię, pokazana jest ona wielopłaszczyznowo i subtelnie, gdyż Said jest właśnie badaczem subtelnym, dalekim od pokus jednoznacznego, linearnego postrzegania wspomnianej relacji. Nie chodzi więc w rozważaniach o wskazywanie, po raz kolejny, wszelkich aspektów imperializmu i kolonializmu widzianych od strony ideologicznej, politycznej i gospodarczej, ale raczej o zinterpretowanie "świadomości imperialistycznej" przejawiaj"cej się na gruncie kultury. Said przyjmuje, że kultura posiada byt na tyle autonomiczny, iż daje się analizować niezależnie od realiów ekonomicznych, społecznych i politycznych. Mało tego, ona w dużym zakresie kody(jkuje obraz czasów, bezpośrednio lub pośrednio, choćby w dzielach literackich. Inaczej mówiąc Said śledzi szczegółowo, w jaki sposób idea imperium znajdowała odzwierciedlenie w zjawiskach twórczości literackiej i naukowej, w jaki sposób obrazowała "strukturę podejścia i odniesienia" względem zarówno �260 imperialnych, jak i peryferyjnych realiów świata klasycznego okresu kolonialnego. I tutaj istotne zastrzeżenie, poczynione przez samego autora, które jedynie przypominam. Otóż obiektem zainteresowań omawianej książki są wylącznie imperia: brytyjskie i francuskie przelomu XIX i XX wieku oraz współczesne problemy ostatniego prawdziwego państwa "imperialnego" (państwa o ambicjach współtworzenia realiów dzisiejszego świata), a więc Stanów Zjednoczonych Ameryki. Wypada zgodzić się z Saidem, że Francja i Anglia, pozostając w nieustannej rywalizacji jeśli chodzi o swe kolonialne ambicje, postrzegały kwestię posiadłości zamorskich jako naj istotniejszy element własnego bytu, jako niezbywalny element narodowej tożsamości. Widać to w sposób przekonywający, jeśli prześledzi się rozważania na ten temat obecne w twórczości Delacroix, Burke'a, Ruskina, Carlyle'a, Jamesa, Johna Stuarta Milia. Kiplinga, Balzaca, Nervala, Flauberta, Austen czy Conrada. Pojęcie "imperium" bywa tam zawsze kluczowym punktem refleksji i odniesienia. Podobnie zresztą ma się sprawa i później, z dzisiejszymi, postmodernistycznymi i postkolonialnymi czasami włącznie. Said twierdzi, że pisarze, których twórczość omawia, tkwi,!, chcąc tego czy nie chcąc, w historii własnych społeczeństw, kształtują tę historię i są przez nią samą formowani, a zatem ich społeczne i indywidualne doświadczenie wielostronnie zawiera się w tych szerszych realiach. Pisarze to również "nieodrodne dzieci epoki", ale nie należy tego traktować w sposób sprymitywizowany, oni po prostu nie są w stanie uwolnić się tak naprawdę od społeczeństwa i kultury, które skądinąd krytykują, pragną zmienić, bądź - bo i tak bywa - gloryfikują. Może najdobitniejszym przykładem, zjak złożoną materią mamy do czynienia, jest postać i dorobek Josepha Conrada-Korzeniowskiego, któremu Said poświęca wiele stron rozważań i traktuje z calą atencją jako osobowość wymykającą się wszelkim jednoznacznym ocenom. Swoją drogą twórczość Conrada stanowi punkt odniesienia dla wielu dzisiejszych antropologów, jako równolegly z dzialalnością Malinowskiego przejaw modernizmu intelektualnego. Książka Culture and imperialism nie jest jednak - jak się rzeklo - zwyklą pracą na temat imperializmu w kulturze, jak moglibyśmy sprawę ująć. Jej wartość intelektualna i niezwykłość zasadzają się na zastosowanym w niej podejściu badawczym. Said jest z pochodzenia Palestyńczykiem, do tego wywodzi się z rodziny protestanckiej (sic'). dzieciństwo spędził w realiach kultury arabskiej, a całe dorosle życie w USA. Można więc śmiało rzec, że jest on dwukulturowy w prawdziwym sensie. Owa kompetencja bycia "po tej i po tamtej" stronie ulega u niego uniwersalnemu uogólnieniu i staje się także postawą naukową. W omawianej książce Said nazywa swoje podejście dwojako. bądź mianem "kontrapunktu", bądź bardziej nawet obrazowo - "nomadyzmu". Stanowi ona sedno pomieszczonych w pracy rozważań, ona je przenika i formuje specyficzny punkt widzenia relacji kultury i imperializmu. Said uważa, że większość prac na ten temat, a "imię ich legion", pisana była z dwóch, wzajemnie się wykluczających perspektyw. Nazwijmy je - odpowiednio - perspektywą centrum i peryferii. Albo więc imperializm opisywany jest z punktu widzenia tych, którzy go stworzyli i propagowali, albo z perspektywy niegdyś ujarzmionych narodów i państw. dzisiaj poszukujących tożsamości i klucza do przeszłości, która nie byłaby przeszłością "przedmiotową", ale "podmiotową". Jak łatwo się domyślić, prawie niemożliwe staje się tutaj uzgodnienie jakiejś wspólnej płaszczyzny interpretacyjnej. To. co dla Algierczyka jest li tylko złem szczęśliwie minionym, dla Francuza pozostaje problemem rozrachunku z własną przeszłością i przejawia się jako ciągłe napięcie pomiędzy konkurencyjnymi wizjami własnego państwa. Said proponuje inny rodzaj wglądu w te złożone problemy. Aby więc zobaczyć związek pomiędzy rytuałem koronacyjnym w Anglii a przyjęciami na dworach panujących w dziewiętnastowiecznych Indiach, nie wystarczy jedynie partykularna perspektywa, albo z centrum, albo z peryferii. Kontrapunkt lub nomadyzm oznaczają. �261 że musimy myśleć o tych zjawiskach oraz interpretować je łącznie, mimo iż wyrażają rozbieżne doświadczenia. I tak słynna powieść Kiplinga Kim, jeden z najświetniejszych przykladów literatury późnego społeczeństwa wiktoriańskiej Anglii, daje obraz Indii, który stanowi dokładną antytezę rzeczywistości społeczno-politycznej tego kraju widzianej przez ówczesnych przedstawicieli hinduskich ruchów niepodległościowych. Ale ani sama powieść z osobna, ani analiza zjawisk "z hinduskim współczynnikiem humanistycznym" nic powiedzą nam nic o owym napięciu i sprzeczności konkurencyjnych wizji urządzenia świata zawartych w rzeczywistych doświadczeniach imperializmu i jego praktycznego przedłużenia - kolonializmu. Dopiero całościowe, nomadyczne czytanie tej historii uzmysławia nam złożoność tamtejszych realiów. Mało tego, pozwala nam także o wiele więcej zrozumieć z dzisiejszych dyskusji postkolonialnych, ostrożniej ważyć racje obu stron. Culture and imperialism składa się z czterech obszernych rozdziałów, które układają się w chronologiczne! całość. Wywody Saida prowadzą nas z jednej strony według zasady kontrapunktu, ale jednocześnie owa nomadyczna perspektywa dotyczy zawsze ściśle określonego okresu historycznego. Jeśli więc czytamy o powieści Jane Austen ,\If al1sfleld Park jako o najbardziej explicite formułującej imperialistyczną ideologię posiadania i urządzania obcych terytoriów na wzór i na potrzeby Imperium Brytyjskiego połowy XIX wieku, to punkty odniesienia dla tych rozważań mieszczą się w odpowiednim kontekście czasowym i terytorialnym. Słowem - nomadyzm nie jest przekraczaniem i dowolnym zestawieniem interpretacji pochodzących z różnych czasów i realiów. O ile rozdział Il ("Wizja skonsolidowana") i III ("Opór i sprzeciw") malują kontrapunktową panoramę konkurencyjnego widzenia istoty imperializmu na przełomie XIX i XX wieku, o tyle dwa pozostałe mają nieco odmienny charakter. Rozdział I ("Pokrywaj,!ce się terytoria, nakładające się historie") rysuje teoretyczną perspektywę autora książki i stanowi jej specyficzne credo. Rozdział IV zaś ("Przyszła wolność od dominacji") wprowadza czytelnika w gąszcz obecnych sporów i rozrachunków z imperialnym dziedzictwem. I tutaj również nie rezygnuje Said z zasady kontrapunktowego ich przedstawienia. Chodzi o to, aby wsłuchać się dokładnie, jak dzisiejszy świat, a w nim kulturę Zachodu widzą tacy, którzy wypowiadają się z wnętrza dawnych kolonii, dominiów i terytoriów zależnych (Rushdie, Cesaire, Fanon, Memmi, poniekąd Said osobiście), jak i przedstawiciele intelektualnej elity kultury, która nazywa się już powszechnie postmodernistyczną, co znaczy także: postkolonialną. Książka Edwarda Saida jest koronnym dowodem na zjawisko, które staje się coraz bardziej widoczne w dzisiejszej humanistyce. Nie chodzi tutaj tylko o szeroko omawianą tekstualizację nauk społecznych, ale o fakt, iż podnietą dla poszczególnych dyscyplin staje się to, co pisze się na ich obrzeżach, a więc z innego nieco punktu widzenia. Dlatego też fascynują książki Michela de Certeau i Edwarda Saida, bowiem uzupełniają one doskonale i wręcz rozszerzają problematykę, która zajmuje antropologów, socjologów i filozofów. Wydaje się, że zapowiadane przed laty przez Clifforda Geertza "wymieszanie się gatunków" jest oto faktem dokonanym. Polskiemu czytelnikowi problemy podjęte w książce mogą się wydawać niekiedy odlegle. Gdzie Polska, gdzie rodzima etnografia i gdzie imperializm. Nieslusznie. Jeśli tylko pojęcie kontrapunktu rozszerzyć i na nasze realia, odnajdziemy echo zjawisk opisywanych w książce wc własnej tradycji intelektualnej, choćby w podejściu do kultury chlopskiej; również i my jesteśmy cząstką historii, o której traktuje Culture and imperialism. A jeśli ktoś chce zrozumieć, co miał na myśli Bronisław Malinowski mówiąc, iż będzic "Conradem antropologii", do książki Saida zajrzeć musi. Wojciech J. Burszta �262 Martyn H amm ers l ey, What's Routledge, London 1992. wrong with ethnography! Methodological explo- ration, Studium Martyna HammersJey'a What's wronq with ethnoyraphy stanowi prowokujący, na tle dominujących dziś trendów i mód myślenia, glos w dyskusji o statusie etnografii. Studium, jak sugeruje podtytuł, ma charakter mctodologiczny. Autor deklaruje się jako oponent postaw dekonstrukcjonistycznych i relatywistycznych, ale też jako zdecydowany przeciwnik naiwnego realizmu wpisanego głęboko, jego zdaniem. w badania etnograficzne. Własną postawę autor określa jako postawę umiarkowanego realisty, ale uważa, że anty realistyczne i relatywistyczne wyzwanie, przed jakim staje dziś etnografia, nie może być bagatelizowane. Praca składa się z trzech części. Pierwsza nosi tytuł: "Etnografia, teoria, realność": druga - "Etnografia jej odniesienia i praktyka"; trzecia - "Ilościowe a jakościowe metody badań". Etnografię Hammersley pojmuje najogólniej jako metodę czy wręcz technikę badań. która w ostatnich trzydziestu latach stała się jedną z głównych metod badawczych nie tylko w obrębie antropologii społecznej i kulturowej, gdzie zawsze zajmowała centralm, pozycję, ale i na gruncie innych nauk, określanych przez autora miancm społecznych. Metoda ta, naj bliższa studium przypadku, zdaniem Hammersley'a, jest jednak przeceniana, nie pozwala bowiem na rozwiązanie problemów, przed którymi nauki te stają. Nie stanowi żadnego swoistego paradygmatu metodologicznego. Deklarowanym celem pracy jest pokazanie, że problemy, przed którymi stają badacze społecznego życia ludzi i kultury, są bardziej skomplikowane. niż to oni sami sugerują i nie da się ich skonceptualizować w terminach współzawodniczących zc sobą paradygmatów. Autor już w pierwszym rozdziale kwestionuje zasadność konceptu, który ma wyróżniać metodę etnograficzną, konceptu teoretycznego opisu. Na podstawie przekonania, że "odkrywanie" społecznego świata może się dokonać tylko w bezpośredniej obserwacji i uczestnictwie w "naturalnym" otoczeniu, etnografia bywa traktowana jako teoretyczny, analityczny opis. Upatrywanie przez tę dyscyplinę swego celu w teoretycznym opisie i przekonanie o integracji teorii i opisu jest, zdaniem autora, źródłem fundamentalnych nieporozumień co do natury samego opisu i eksplanacji dostarczanych przez etnografię. Opis nie może być teoretyczny w tym sensie, że tyczy partykularności (reprezentuje obiekty i zdarzenia w konkretnej czasoprzestrzeni). a teoria odwołuje się do generalności; z drugiej zaś strony, wszelkie opisy są ustrukturyzowane przez teoretyczne założenia. Tak więc opisy nie mogą być teoriami. a są "teoretyczne" w tej mierze, w jakiej opierają się na konceptach i teoriach. Myślę. że są to dylematy dość powszechnie przez etnografów uświadamianc. W literaturze etnograficznej autor odnajduje cztery podstawowe rozumienia opisu "teoretycznego": opis wewnętrzny (oparty na wglądzie), opis społecznych mikrokosmosów (jego cel znaleźć ogólne w szczegółowym), opis jako aplikacja i testowanie teorii oraz opis jako rozwijanie teorii poprzez studia granicznych przypadków. Hammersley opowiada się za rozumieniem opisu etnograficznego jako procedury zastosowania teorii, choć jego zdaniem, trudno dziś powiedzieć, czy teorie, które są aplikowane, wymagają testowania za pomocą metod hipotetyczno-dedukcyjnych, czy są one teleologicznymi modelami. czy idealnymi typami rodzajów identyfikowanymi przez Maxa Webera. W zasadzie potoczny opis przebiega w podobny do naukowego sposób, alc ten ostatni wyróżniać się winien explicytnością, koherencje' stosowanych modeli i rygorem analitycznym. Etnografowie najczęściej, zdaniem Hammersley'a, ignorują uwiklania filozoficzne swoich badań. Rzecz nie w tym, by szeroko podejmowali kwestie filozoficzne - to nie ich zadanie - ale ponieważ rozstrzygnięcia filozoficzne i ich konsekwencje są nie do �263 uniknięcia, należałoby mieć świadomość pewnych niezbywalnych uwikłań, zwłaszcza gdy podważany jest obowiązujący powszechnie consensus, co ma dziś miejsce. Etnograficzne spory tyczące założeń badań autor sytuuje w napięciu między realizmem (często naiwnym) a konstruktywizmem (w konsekwencji relatywizmem). Doktryna realizmu rozumiana jest przez Hammersleya jako idea, według której istnieje realność niezależna od badacza, której natura może być poznana, a celem naukowych badań są twierdzenia korespondujące z tą realnością. l choć ta doktryna jest kwestionowana, to można uznać, że opiera się na niej w dużej mierze klasyczna etnografia. Jednocześnie towarzyszy jej często przekonanie, że tylko wchodząc w bezpośredni, długoterminowy kontakt z codziennym życiem ludzi możemy zrozumieć ludzkie przekonania i zachowania, i że metoda etnograficzna jest lepsza od innych przez tę właśnie "bliskoŚć". Przeciwstawiona jest jej idea zmierzająca w innym kierunku. Zasadnicze jest dla niej przekonanie, że ludzie konstruują swój świat (światy) zarówno przez interpretacje, jak i zachowania na nich oparte (źródło tych postaw - według autora - to dyskusyjnie interpretowana fenomenologia, pragmatyzm, poglądy późnego Wittgensteina i socjologia wiedzy). Ta idea legła u podstaw zabiegów rozumienia obcych światów, na których opierały się badania interpretatywnego nurtu antropologii społecznej i kulturowej związanego z nazwiskami P. Wincha i C. Geertza. W zasadzie, zdaniem Hammersleya, ten konstruktywizm jest w pewnym sensie "kompatybilny" z realizmem, dopóki nie jest stosowany sam do badań etnograficznych. Pojawia się tu kwestia statusu epistemologicznego poszukiwań etnograficznych. Etnografowie raczej kreują społeczny świat (światy), niż reprezentują jakąś niezależną rzeczywistość. W rezultacie etnograficzny konstruktywizm prowadzi do relatywizmu, który jest w konflikcie z etnograficznym realizmem. Autor przywołuje tu nazwiska J. Clifforda, G. E. Marcusa, M. Fischera, S. Tylera - autorów reprezentatywnych dla tzw. autorefleksyjnego (reflexive) nurtu w antropologii. Jeżeli traci sens pytanie o prawdziwość twierdzeń etnograficznych, wagi nabierają przede wszystkim kwestie ich rozmaitych użyteczności bądź ich estetyczność. Hammersley nie sądzi, że musimy wybierać między realizmem (naiwnym) a relatywizmem. To nie jest - według niego - jedyna alternatywa. O naiwności realizmu wpisanego w metody etnograficzne świadczy głównie przekonanie, że badane przez nas fenomeny nie tylko są niezależne od naszych twierdzeń - tego założenia nie może uniknąć żaden realizm, także ten, za którym optuje autor - umiarkowany, ale że mamy do nich bezpośredni dostęp i wystarczy się pozbyć barier jakie stanowią nasze "uprzedzenia kulturowe", by dotrzeć do realności. Jesteśmy bez wątpienia częścią świata, który badamy i owa "niezależność" zawsze wymaga dodatkowych objaśnień. Zadanie nauki Hammersley pojmuje jako reprezentowanie realności a nie jej reprodukowanie, odzwierciedlanie, oznacza to więc relewantność tylko niektórych cech. Umiarkowany realizm pozostawia ideę niezależnych od poznania fenomenów, ale zdecydowanie odrzuca przekonanie o możliwości ich bezpośredniego poznania; z relatywizmem i sceptycyzmem podziela rozpoznanie, że wiedza opiera się na założeniach i celach, jest ludzką konstrukcją i nie przysługuje jej absolutna pewność. To co jednak naj pełniej wyróżnia stanowisko, za którym opowiada się autor to - w moim przekonaniu - zadeklarowana (w przypisie 10, s. 55) wiara w strukturalność świata, w istnienie pewnego porz<ldku, który choć częściowo odkrywamy konstruując istotne twierdzenia, uwzględniające naszą wiedzę oraz nasze interesy i cele badawcze. Trudno jednak na podstawie referowanej pracy powiedzieć cokolwiek więcej o owym porządku. Podobnie trudno bliżej scharakteryzować pogląd autora w kontekście bardzo dziś żywych sporów o relatywizm. Hammersley nie przywołuje bowiem żadnego z nazwisk filozofów zajmujących "modelowe" w tym sporze stanowisko. Nie pojawia się także rozróżnienie relatywizmu kulturowego i epistemologicznego, czego by można oczekiwać w dyskusji o etnografii. �264 Hammersley jest pełen sceptycyzmu jeśli idzie o praktyczne zastosowania wiedzy etnograficznej. Praktycy są zainteresowani skutecznością twierdzeń a nie ich słusznością, ich wiedza pochodzi głównie z doświadczenia - nie z badań. Kryteria jakim podlega nauka, to z jednej strony kryterium słuszności jej twierdzeń, z drugiej relewantność głównie względem interesów poznawczych. Nie znaczy to, że prowadzone badania nie mają żadnych odniesień praktycznych, ale cała procedura praktycznego zastosowania wiedzy jest bardzo skomplikowana a jej efekty ograniczone. Ostatnia część pracy Hammersleya to próba dekonstrukcji szeroko rozpowszechnionego podziału metod badawczych na ilościowe i jakościowe. Autor kwestionuje zasadność tego podziału (rozdział 9), krytycznie omawiając siedem podstawowych kryteriów klasyfikacji tych metod (dane jakościowe a liczbowe; eksploracja naturalnych a aranżowanych układów; koncentracja na znaczeniach bądź zachowaniach; podejście indukcyjne przeciwstawione dedukcyjnemu; identyfikacja wzorów kulturowych z jednej strony a praw bardziej rygorystycznie pojmowanych z drugiej; idealizm a realizm). Kwestionując tę dychotomię Hammersley pokazuje, iż symplifikuje ona złożone sytuacje badawcze. Przystępując do badań, stając przed decyzją wyboru właściwych metod, mamy przed sobą raczej labirynt możliwości, niż proste rozwidlenie drogi. Studium przypadku traktowane jako synonim metod jakościowych i najbliższe temu, co uznaje się za metodę etnograficzną jest tylko elementem całej procedury badawczej, na którą składa się: formułowanie problemu, zbieranie danych, selekcja przypadków, analiza, konkluzja. Studium przypadku obok eksperymentu i sondażu dla Hammersleya jest jedną ze strategii selekcji przypadków. Od ekspcrymentu odróżnia je stopień kreacji i manipulacji jakim podlega sytuacja badawcza, od sondażu zakres oraz stopień szczegółowości. Natomiast kwestia ekstrapolacji studiowanego przypadku czy przypadków istotnych z punktu widzenia teorii pozostaje problematyczna. Jest to, najogólniej mówiąc, problem generalizacji i niemożliwe jest jakiekolwiek algorytmiczne jego rozwiązanie. Zarówno badania statystyczne, jak i studium przypadku nie są tu konkurencyjne, a stwarzają podobne i trudne do rozwiązania problemy. Najbardziej dramatyczne dla samego autora konkluzje jego książki, to te tyczące tożsamości etnografii. Hammersley uważa, że dekonstrukcja dychotomicznego modelu metod badawczych prowadzi do zakwestionowania etnografii jako wyodrębnionej i uprzywilejowanej metody badań społecznych. Podobnie więc jak postmoderniści, choć kierując się innymi przesiankami, unicestwia etnografię. Hammersley "roztapia" ją w procedurach badań społecznych, postmoderniści w aktywności paraliterackiej i krytycznej oraz w doświadczeniu partycypacji w kulturze. Praca jest niewątpliwie kontrowersyjna, wpisuje się w bardzo dziś żywe dyskusje nie tylko metodologiczne, ale i epistemologiczne. Podjęcie rzetelnej dyskusji z nią uniemożliwia, moim zdaniem, brak wyraźnego stanowiska jej autora w kwestii charakteru i przedmiotu teorii, które by miały podlegać swoistemu testowaniu w badaniach. Autor jedynie dystansuje się wobec tzw. teorii krytycznej, kojarzonej przez niego z wpływem prac Habermasa (rozdział 5). W końcu "metoda etnograficzna" na gruncie antropologii kulturowej i społecznej związana jest z określonymi teoriami człowieka, kultury i świata społecznego. Nie ma tu też wątku, dostrzeganego przecież i przez anglosaskich badaczy, nietożsamości tego co kulturowe i tego co społeczne oraz metodologicznych konsekwencji tego rozróżnienia. W tym swoistym zamachu na etnografię zabrakło, w moim przekonaniu, argumentów uwzględniających niezbywalne związki mctod i technik badawczych z określoną teorią, z tym co w zasadzie się bada. Deklarowany cel pracy wykazanie niemożności skonceptualizowania problemów świata człowieka w terminach współzawodniczących paradygmatów metodologicznych - domaga się pełniejszej argu men tacji. Dorota Wolska �265 Claude Lć v i - S t r a u s s, Didier E r i b a n. Z bliska i z oddali, tłum. Krzysztof Kocjan, Wydawnictwo Opus, Łódź 1994, ss. 221. Po dwunastu latach, z jednym tylko wyjątkiem, kiedy to w 1985 roku wydana została książka Drogi masek l, polskiemu czytelnikowi zostały udostępnione, w stosunkowo krótkim czasie, trzy kolejne książki jednego z najwybitniejszych etnologów naszych czasów Claudca Levi-Straussa, są to: Smutek tropików2. Spojrzenie z oddali3 poświęcone pamięci Romana Jakobsona, oraz Z hliska i z oddali współautorstwa Didier Eribona, który przeprowadził z mistrzem antropologii tzw. wywiad-rzekę. Ostatnia z wymienionych pozycji, podobnie jak Drogi masek, to kolejny tom z serii "Człowiek i jego cywilizacja", lecz wydany w nowej szacie graficznej i według redakcji nawiązujący tylko do starej serii, która obecnie przybrała nazwę "Człowiek i cywilizacja". Jest to jednak nie tylko znakomity, błyskotliwy zapis rozmowy ze znanym i popularnym etnologiem, ale przede wszystkim opowieść a etnologii i człowieku, który odcisnął na niej swe piętno, starając się uczynić z niej dyscyplinę spełniającą kryteria nauk ścisłych. Z bliska i z (u/dali to z jednej strony refleksja nad historią myśli etnologicznej, a z drugiej oddanie "postawy etnologa oglądającego swe własne społeczeństwo nie tak, jak on sam je widzi będąc jego członkiem, ale tak, jak inni obserwatorzy, umieszczani daleko w czasie lub w przestrzeni, by je widzieli"4. Książka ta powinna być na pewno obowiązkową lekturą dla każdego humanisty, a zwłaszcza etnologa, który staje dzisiaj przed nowymi problemami: Jaki ma być przedmiot badań współczesnej antropologii, z jaką tradycją filozoficzll<! się identyfikować, jakie jest miejsce etnologii we współczesnej nauce ... '! Odpowiedzi na te i wiele innych pytań może próbować odnaleźć czytelnik zagłębiając się w lekturę omawianej książki. Najwięcej oczywiście Lćvi-Strauss mówi o swoich poglądach i postawie badawczej, o jej kształtowaniu, inspiracjach i uformowaniu się refleksji teoretyczno-metodologicznej. a zwłaszcza o tym, czym jest, czy też był, strukturalizm w etnologii. Książka ta jest swego rodzaju podsumowaniem jego twórczości, choć mimo pozostawania od 1963 roku na emeryturze, Levi-Strauss nie pozostaje obojętny na to, co aktualnie dzieje się zarówno w humanistyce, jak i w naukach ścisłych. Rozważania na temat swojej pracy naukowej umieszcza on ponadto w szerokim kontekście epoki, w której tworzył: od wyprawy do Brazylii, pracy badawczej w Nowym Jorku, przez pokonywanie kolejnych stopni kariery akademickiej i wydarzenia na paryskich uczelniach w 1968 roku, do współczesnych fascynacji kulturą Japonii i poglądach na literaturę, malarstwo i muzykę. Myśl Levi-Straussa nie jest może już tak popularna jak przed kilkunastu laty, jego poglądy jednak daleko przekroczyły granice etnologii, stając się przedmiotem wielu dyskusji i polemik. Do dzisiaj, jak mówi Didier Eribon, są one powodem wylewania ogromnej ilości atramentu. Oto przykład kilku krótkich wypowiedzi Levi-Straussa zawartych w omawianej pracy, które mogą wydawać się kontrowersyjne, ale z pewnością zachęcą do lektury tej fascynującej książki. a etnologii: Claude Lćvi-Strauss, Dro!li masek, tłum. Monika Dobrowolska, Wydawnictwo Łódzkie, 1985. 2 Tenże, Smutek Tropikl;w, tłum. Aniela Steinsberg, Wydawnictwo Opus, Łódź 1992, (Wyd. I, PIW, Warszawa 1964), 3 Tenże, Spojrzenie z oddali, tłum. W. Grajewski, L. Kolankiewiez, M. Kolankiewiez, J. Kordys, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1993. 4 Tytuł ten nawiązujc do tytułu wcześniejszej książki U:vi-Straussa Spojrzenie z oddali, który autor zaczcrpnął z idci japońskiego teatru, mówiąccj o tym: "że aby być dobrym aktorem, trzcba potrafić przygl"dać sir; samemu w taki sposób, w jaki oglądają nas widzowie". I Łódź �266 "Ona zmieni naturę. Jeśli badanie w terenie nie ma już przedmiotu, przeksztalcimy się w filologów, historyków idei, specjalistów od cywilizacji dostępnych jedynie poprzez dokumenty, które zebrali dawni obserwatorzy. A kto wie, czy nie pojawi,! Się w ludzkości nowe różnice, pomimo wielkiego zagrożenia uniformizacją?"; O nowej historii: "Nowa historia, jak się ją nazywa, żywiła się etnologi<! (... ). Historycy zrozumieli znaczenie drobnych faktów z życia codziennego, z których etnologia czerpie swą substancję, a do których ich poprzednicy nie przykładali w ogóle uwagi ( ... ), byliśmy śmieciarzami historii i naszego majątku szukaliśmy w jej koszach"; O Rousseau: "Moja admiracja dla Rousseau jest przede wszystkim cstetyczna: co za styl! Mówi w pięciu słowach to, co ode mnie wymagałoby piętnastu (... ). Rousseau jako jeden z pierwszych przeczuł przyszłość badal1 etnologicznych i chciał przybliżyć nauki przyrodnicze do literatury ... "; O Wagnerze, micie i strukturalizmie: Wagner odegrał zasadniczą rolę w moim wychowaniu intelektualnym i w mojej skłonności do mitów (... ). Wagner nie tylko zbudował swe opery na mitach, ale zaproponował ich segmentację - co użycie leitmotivóv czyni wyraźnym: leimotiv prefiguruje mitem .. :'; The pants or the books? "Nie ma roku, abym nie otrzymywał, na ogól z Afryki, zamówienia na dżinsy ... ". Co prawda Z bliska i z oddali ukazuje się z opóżnieniem porównywalnym do tempa wydawania prac Levi-Straussa w Polsce, w latach sześćdziesiątych, lecz zapowiadane przez wydawców serii "Człowiek i cywilizacja" wydanie kolejnej jego książki Opowie.V(: o rysiu, napisanej w pięćsetną rocznicę odkrycia Ameryki. wróżyć może, że wkrótce zostaną przełożone na język polski kolejne prace, a zwłaszcza cztcry tomy My t JlOloyiques, które nie doczekały się dotąd polskiego wydania. Konrad Jean Paul Sartre, Roz-,vażania o kwestii Lisowski, Futura Press, Łódź 1992, ss. 151. żydowskiej, tłum. Górny przedmowa Jerzy Ten znakomity esej wyszedł spod pióra francuskiego filozofa przed blisko półwieczem. Jego pierwszą część, wizerunek antysemity, napisał Sartre pod koniec wojny. w 1944 roku. Część druga, portret Żyda, powstała w drugiej połowie lat czterdziestych. Obydwa teksty zostały połączone przez samego autora i opublikowane w postaci książkowej, która właśnie dotarła i do nas. Książka Sartre'a została przetłumaczona na język polski już w 1956 roku, niemniej z duż" satysfakcj" należy odnotować obccne wydanie Rozważań, albowiem problem podjęty przez Sartre'a pozostaje nadal niezwykle aktualnym a poczynione przez niego reOeksjc istotnie przyczyniły się do rozpoznania złożonych zjawisk - antysemityzmu i tożsamości Żydów - będących stałym przedmiotem rozważal1 przedstawicieli różnych dyscyplin humanistycznych: historyków. etnologów, socjologów czy filozofów kultury. Jean Paul Sartre rekonstruuje portret antysemity, odsłania mcchanizmy sprzyjające uporczywemu trwaniu antysemityzmu, demaskuje jego irracjonalność i wskazuje na zagrożenia płynące z faktu funkcjonowania tego typu poglądów dla całości życia społecznego: "Antysemityzm nie należy do poglądów i myśli człowieka, które chronione być mogą przez konstytucyjną wolność przekonall" (s. 12). Zreferowanie całej koncepcji antysemityzmu przedłożonej przez Sartre'a wykracza poza zakres niniejszego omówie- �267 nia, toteż w tym miejscu ograniczymy się do wyeksponowania najbardziej, naszym zdaniem, fundamentalnych tez francuskiego myśliciela. Poglądy antysemickie nie kształtują się zazwyczaj na bazie doświadczeń osobistych jednostki, nie z doświadczenia wypływa pojęcie Żyda, lecz wprost przeciwnie - dopiero gotowe wyobrażenie Żyda pozwala ludziom zrozumieć sens ich doświadczenia. Antysemityzm został ukonstytuowany w wyniku procesu historycznego, jednak nie w historii należy szukać źródeł takich a nie innych poglądów na temat Żydów. To z góry powzięte mniemanic może determinować bieg historii. Antysemityzm jest zarówno rodzajem światopoglądu wyrażającego określoną opcję wobec Żydów, własnego narodu, historii i życia społecznego, jak i pewną formą namiętności, idee .fixe zwalniającą od racjonalnej dysk usji na ten temat. Wspólnota antysemicka jest, jak by to określił Le Bon: wspólnotą tłumu, nie stanowi zorganizowanego ruchu społecznego, ale zrzesza apołogetów egalitarnej, solidarnej społeczności etnicznej. Jednakże z pewną różnicą: "Antysemityzm jednak przeżywa każd,! wielk.I falę nienawiści przeciwko Żydom i bynajmniej nie zanika; społeczność uformowana przez antysemitów istnieje jakby w stanie spoczynku także i w czasie spokoju i każdy antysemita chętnie się na nią powołuje" (s. 32). Antysemityzm nie ustala dyrektyw moralnych czy politycznych, ale już sam w sobie jest sposobem myślenia i światopogl'ldem. Nie sposób glosić tez antysemickich bez wcześniejszego przywołania określonej postawy intelektualnej. Sartre stara się również znaleźć odpowiedź na pytania: kim jest Żyd - czy i w jaki sposób można zidentyfikować osobnika narodowości żydowskiej, jaki typ wspólnoty etnicznej tworzą Żydzi, na podstawie jakich kryteriów budują oni swoją autodefinicję? Krytykuje on potoczne przeświadczenie odnośnie istnienia rasy żydowskiej rozumianej jako zespól jakichś ccch somatycznych, moralnych i intełektualnych, za pomocą których można rozpoznać członków tej grupy etnicznej. Wskazuje też na wybitnie stereotypowy charakter wszystkich cech tradycyjnie przypisywanych Żydom. W poglądach antysemickich uzewnętrznia się, jak to nazywał R. K. Merton, "klasyczna alchemia moralna", w myśl której to samo zachowanie trzeba oceniać inaczej w zależności od tego, kto je podejmuje. Żyd ortodoksyjny jest równie podejrzany i okropny jak Żyd zasymilowany. Żyd-naukowiec, człowiek zasłużony na polu literatury czy sztuki może budzić tylko niechęć jako potencjalny, niebezpieczny przciwnik. Bo jest Żydem. Nie jest przypadkiem, iż autorami list zawierających setki nazwisk znanych i cenionych Żydów są zazwyczaj zagorzali antysemici. Niektóre elementy portretu Żydów naszkicowanego przez Sartre'a mogą budzić poważne kontrowersje. Pisze on: "Konkretna wspólnota historyczna jest przede wszystkim narodowa i religijna, tymczasem wspólnota żydowska, która miała znamiona zarówno jednej, jak i drugiej, powoli utraciła te cechy konkretne. Nazwałibyśmy ją chętnie wspólnotą historyczml, abstrakcyjną. Jej rozproszenie zakłada rozkład wspólnych tradycji; a wskazaliśmy uprzednio, że dwadzieścia wieków rozproszenia i niemocy politycznej nie pozwala jej mieć przeszłości historycznej. Jeśli prawdą jest, jak twierdzi Hegel, że dana społeczność jest o tyle historyczna, o ile posiada pamięć swej historii, społeczność żydowska jest najmniej historyczna ze wszystkich, bo pamiętać może jedynie o długowiecznym męczet'tstwie, czyli o długowiecznej bierności" (s. 66). I dalej: ..Ieh pamięć kolektywna dostarcza jedynie wspomnienie ponurych pogromów, gett i wygnat't, wielkich cierpiet't monotonnych, dwudziestu wieków dreptania w miejscu, a nie postępu. Ta wspólnota żydowska nie oparta ani na państwowości, ani na wspólnym terytorium, ani na religii - przynajmniej już dzisiaj - ani na wspólnych interesach materialnych, a jedynie na wspólnocie sytuacji, mogłaby się stać iście spirytualistyczną więzi,! kulturalną i uczuciową" (s. 84-85). Powyższy wywód skłonił niektórych autorów, zwłaszcza żydowskich, do podjęcia �268 ostrej polemiki z Sartrem. I tak np. Elie Kedourie (Ktojest Żydem, w: Arahowie i Żydzi. Konfrontacje 12, pod red. I. Lasoty, Pomost, Warszawa 1990, s. 7-8) zarzuca francuskiemu filozofowi brak wiedzy o witalności Żydów w diasporze, o ciągłości ich bytowania i nieprzerwanej świadomości tejże, ciągłości przekazywanej przez każde pokolenie żydowskie. Na znaczną złożoność problematyki tożsamości żydowskich wskazują też etnolodzy (zob. np. J. Weber, Współczesne tożsamo,~ci żydowskie, "Zeszyty Naukowe UJ - Prace Socjologiczne", t. 15, 1992, s. 143-158). Rozważania Sartre'a stanowią znakomitą diagnozę zjawiska antysemityzmu, jednakże nie zawierają żadnej istotnej propozycji rozwiązania tego problemu. Sartre jest świadom faktu, że dokonująca się asymilacja Żydów wcale nie osłabi popularności doktryny antysemickiej, nie wierzy też w skuteczność oddziaływania odgórnych zabiegów wychowawczych i propogandowych. Pozostaje mu ufać, iż antysemityzm, będący swego rodzaju środkiem do budowania jednolitej etnicznie społeczności. przestanie istnieć w egalitarnym, bezklasowym społeczeństwie przyszłości. "Antysemityzm nie jest problemem żydowskim - jest naszym problemem" pisze filozof. Jeśli ktoś nie jest przekonany o słuszności tego stwierdzenia, to tym bardziej powinien sięgnąć po tę książkę. Naprawdę warto. .J acek Schmidt Jerome-Antoine 1993, ss. 124. Rony, Magia, tłum. M. Gawlikowski, "Siedmioróg", Wrocław Książka Jerome-Antoine Rony'ego jest krótkim studium interdyscyplinarnym. popularyzującym naukowe wyjaśnianie zjawiska magii. W kilku rozdziałach autor przedstawia klasyczne zagadnienia związane ze zjawiskiem magii, podejmowane w etnologii, socjologii, historii religii, psychologii i filozofii. Mimo popularnonaukowego tonu, książka może przyciągnąć różne grupy czytelników, od laika o wykształceniu humanistycznym, po studenta i naukowca wymienionych dziedzin. Spełnia bowiem wymogi stawiane przez każd'l z nich. Wnosi rzetelną wiedzę poznawczą przekazaną precyzyjnym, acz nie hermetycznym językiem, zaś oryginalny komentarz krytyczny autora powinien przykuć uwagę specjalisty i sprowokować ponowną refleksję nad kwestiami, zdawałoby się, dawno rozstrzygniętymi. Omawiana książka jest jedną z trzech, które wyszły spod pióra Rony'ego. W oryginale ukazała się w 1950 roku w serii "Que sais-je?" wydawnictwa Press Universitaires de France. Doczekała się kilku wznowień i tłumaczeń. Jej polskie tłumaczenie wydawnictwo "Siedmioróg", idąc za pomysłodawcą francuskim, umieściło w serii "Co wiem?". Fakt ten jasno wskazuje na podstawowy cel książki. Późniejszymi pracami francuskiego badacza były Metaphisique et Magie (1958) oraz Les passiolls (1961), również kilkakrotnie wznawiane. Książka podzielona jest na rozdziały, których tematyka pokrywa się z tradycyjnie wyodrębnionymi blokami zagadnień w odniesieniu do magii. Poświęcone są więc kolejno: formalnej charakterystyce obrzędów magicznych, podmiotowo zwerbalizowanym "teoriom" magii (neoplatonizm, alchemia), dalej, dziejom magii, jej genezie oraz istocie, a następnie jej pozostałościom i roli we współczesnej kulturze. Osobne rozdziały zostały poświęcone ciągle żywemu zagadnieniu relacji występujących między magią a religią, nauką i sztuką. Do grona badaczy, których poglądy Rony przedstawia. i z którymi niejednokrotnie dyskutuje, należą spośród socjologów i antropologów: Hubert i Mauss, Durkheim, Levy-Bruhl, Levi-Strauss, Spencer, Tylor i Frazer: z psychologów zaś Freud, Roheim, Jung, Bachelard, Wallon i Pradines. Pojawiają się również inne nazwiska, mniej znane czy też doceniane. �269 Rany przedstawił charakterystyczne wątki poszczególnych teorii, choć część z nich zupełnie pominqlłub rozważył nie dość szeroko. Typowo francuska maniera wyraża się na przykład w zlckceważeniu dorobku drugiej generacji antropołogów brytyjskich. Stąd nie znajdziemy w książce koncepcji animizmu Maretta czy Malinowskiego teorii magii. Nie napotkamy więc na ideę łączącą obu wymienionych badaczy, głoszącą iż źródłem magii jest afektywny lęk rodzący się wskutek bezradności człowieka, który magią stara się okiełznać wrogie mu żywioły. Gdyby Rany wziął pod uwagę ten kierunek badań, wówczas być może jego własne zapatrywania na genezę magii uległyby modyfikacji, a przynajmniej znacznej krystalizacji. Bowiem jego pogląd na źródło magii stanowi biegunowe dopełnicnie wymienionej orientacji, mimo różnic dzielących wszystkich trzech badaczy. Francuski badacz źródła magii upatruje w przyrodzonej łudzkiej naturze dążności do władzy i panowania nad światem zjawiskowym poprzez magiczną wyobrażnię. Żądza owa ma z kolei podstawę w ludzkim egocentryzmie, który ma na celu osiągnięcie wszechmocnej władzy. Twórcą przedstawianej koncepcji jest współczesny autorowi Alagii francuski filozof M. Pradines. O ile więc Marett i Malinowski widzą magię jako środek uśmierzaj,!cy lęk i narzędzie do pokonania niemocy powstającej w wyniku zderzenia ze światem zewnętrznym, o tyle Rony odwrotnie, magię postrzega jako wytwór niepohamowanej, immanentnej dążności człowieka do władzy. Ideał ów napędza z kolei tendencyjną wyobraźnię i znajduje ujście w zjawisku magii sympatycznej oraz animizmie. Zaś na obszarze religii owocuje mistycyzmem. Zauważmy jeszcze, że dla brytyjskich antropologów magia byłaby zjawiskiem ustępującym w miarę rozwoju umiejętności technicznych. Dla Rony'ego jest zjawiskiem ponadczasowym, które w różnych kulturach znajduje odmienne formy manifestacji. Znajomość koncepcji Rony'ego i Pradinesa stanowi istotne dopełnienie w zakresie historii myśli społecznej, i jak sądzę, należy zaliczyć ją do klasyki. Rony, komentując Freudowskc! teorię magii i przeciwstawiając jej (obok własnej), jako bardziej dorzeczną, socjologiczną tezę Durkheima pisze: "Rzeczywiście trudno uwierzyć, że praktykowane przez spokojne ludy starożytnych Indii rytuały rolnicze, przedłużające życie i zapewniające płodność, są dziełem chronicznych maniaków seksualnych" (s. 22). Można przeciwstawić podobny argument wysuwanej przez Rony'ego teorii, parafrazując jego wypowiedź kierowaną pod adresem Freuda i Roheima i powiedzieć, iż trudno uwierzyć, że magia jest dziełem ludzi chronicznie cierpiących na manię wielkości. Faktem niezaprzeczonym jednak jest, co podkreśla autor Magii, że psychoanaliza dobrze tłumaczy osobowość magów. Rozpatrywani indywidualnie, niezależnie od instytucji społecznych, które przydzielają im określone funkcje, wykazują duże podobieństwa do osobowości neurotycznych. Nie mniej jednak, istotnej rozbieżności między tezami socjologicznymi i psychologicznymi i tym razem nie udało się pogodzić. Jak nadmieniłam, Rony wprowadził kilka nowych spostrzeżeń i rozwiązań, które mogą oddziaływać inspiruj,!co. Interesujące są między innymi modyfikacje, które wprowadził w klasyfikacji magii i obrzędów magicznych. Oprócz Frazerowskiego schematu magii sympatycznej oraz Maussowskiego podziału magii na jej formę i treść, wprowadził podział na "magię obrzędową" i "naturalną". Kryterium owej klasyfikacji jest typ mocy magicznych, osobowych (demonicznych) bądź nieosobowych, stosowanych w rytuałach magicznych oraz stopień instytucjonalizacji owych wyobrażeń. Magia "naturalna", jak nazwa sugeruje, powstaje wskutek indywidualnej inspiracji wykorzystującej bliżej nicokreśloną moc, którą człowiek zawsze "przeczuwa". Powyższa klasyfikacja przypuszczalnie powstała wskutek uściślenia Maussowskiej tezy, głoszącej, iż niezależnie od reguł sympatii magia opiera się na określonych mocach i wiara w nie stanowi samo jądro zjawiska magii; sformułowane prawa sympatii są zjawiskiem wtórnym. Problem ów wskazuje w istocie na mocno zagmatwaną i dotąd nierozstrzy- �270 gniętą kwestię wzajemnych relacji między zjawiskami określanymi jako siła !1Wl1a, animatyzm, animizm (demonologia) magia sympatyczna. Jako osobny typ rytuałów Rony wydzielił "rytuały generacyjne". S<!to zachowania magiczne nic odwołujące się do żadnej postaci magii sympatycznej, lecz tworz<! byty, własności i stany ad hoc. Wystarczającym czynnikiem sprawczym jest tu wola i życzenie. Najdobitniejszym ich przykładem jest tzw. magia werbalna, dzięki której fizykalna wlasność przedmiotu powstaje wskutek woli zaklinającego. Nic potrzebuje on żadnej "podpórki" do wywołania żądanego skutku. Przychodz<! w tym momencie na myśl pamiętne prace Malinowskiego, który istotę magii widział w zaklęciu, a szerzej w jej języku. Jednak Rany nie ogranicza tej odmiany obrzędów wyh!cznie do zachowań językowych. Również nie widzi jej wyłącznego źródła w magicznej sile mana, jak czynił to Mauss. I choć poza spostrzeżeniami nie proponuje nam konkretnego rozwi<jzania, to już fakt uwypuklenia wskazanej kwestii wydaje się być istotnym. Albowiem współcześnie szeroko pojęta teoria magii jest zdominowana przez strukturalistyczne koncepcje, sprowadzające cały wymiar magii do zlepku wydarzeń symboliczno-przyczynowych. Opowiadanie się tylko za rozwiązaniami strukturalistów, niewątpliwie najbardziej logicznych i spójnych, prowadzi jednak do zaniedbania doniosłych koncepcji Malinowskiego i Maussa. Poei<!ga to za sobą eliminację z pola badawczego symptomatycznych dla magii cech i zjawisk, a tym samym ograniczenie horyzontów poznawczych. Inna kwestia godna uwagi odnosi się do magii homeopatycznej. Rony uznaje za Maussem, że oprócz magii podobieństw występuje też magia przeciwiellstw. Podkreśla. iż druga odmiana nie jest efektem logicznej inwersji, jak często mylnie odczytuje się spostrzeżenie Maussa. Istotnie Mauss i Hubert rozszerzyli formułę "podobne wywołuje podobne" dodając logiczną implikację "aby usunąć przeciwne". Jednakże wyszczególnił też drugą odmianę magii homeopatycznej, której zabiegi mają na celu wywołanie "antypatii" między podobieństwami. Homeopatyczne znoszenie się podobieństw znajduje potwierdzenie szczególnie w obrębie kultur ludowych, magii leczniczej i pogodowej, co ustaliłam wstępnie we własnych badaniach, rozeznając się w źródłach empirycznych. Zasygnalizowane powyżej kwestie zmuszaj<j do zastanowienia się i orzeczenia czy zasadnie zostały zaniechane lub zaniedbane. Interesujące dla czytelnika będą spostrzeżenia dotyczące wzajemnych relacji między magią a religią, nauką i sztuką. Rozważając problem wzajemnego stosunku magii i nauki Rony podważa zarówno tezy Frazera, jak i Levi-Straussa. Nie widzi w magii zaczynu odrębnych dziedzin wiedzy, ale autonomiczny system, który nie dąży drogą ewolucyjnego rozwoju do "uleczenia się" z zanieczyszczeó obezwładniających efektywll<! racjonalność, jak sugerowali ewolucjoniści. Jako system od początku skoóczony może się co najwyżej rozpaść i ulec zanikowi. Zaś wszelkie analogie z nauk<! mają wyłącznic charakter powierzchownych podobieństw. Zdaniem Rony'ego można się dziwić wierze w skuteczność magii i szukać podstaw tej wiary, ale blędem adaptacyjnego spojrzenia jest dopatrywanie się w kojarzeniu magicznym "pomyłki racjonalnego umysłu". Da się łatwo wykazać, że w kulturach z silnie rozwiniętymi praktykami magicznymi występowały gałęzie wiedzy technicznej, jedna obok drugiej nic kolidując z sobą. a uczestnicy zachowywali jasną świadomość ich różnic. Francuski badacz skłania się ku twierdzeniu, że tkwiący w jądrze magii mistycyzm stroni z założenia od wszelkiej myśli racjonalnej. W przytaczanych argumentach jednak nie jest konsekwentny. Nie chcąc zdradzać wszystkich niespodzianek, które kryje książka poprzestany na wymienionych problemach. Wspomny jeszcze, że dla badacza kultury szczególnie interesujący może okazać się rozdział poświęcony powiązaniom magii ze sztuką. Moim zdaniem najbardziej udany i wciągający fragment lektury, tym bardziej interesujący, że dobrze obrazuje magiczny aspekt aktywności psychicznej człowieka współczesnej kultury. �271 Wadą ksi"żki, w moim przekonaniu, jest umieszczeTIle stosunkowo obszernego rozdziału zatytułowanego "Dzicje magii". Temat w samej istocie niezwykle obszerny i w związku z tym znacznie przerastający możliwości prezentacji w tak niewielkiej publikacji. Skróty. które z konieczności zastosował Rony, obracają się wręcz w merytoryczne błędy i niedociągnięcia. Wbrew zamierzeniu autora, ów krótki przegląd historyczny jcst ujęcicm bardzo powierzchownym, zupełnie niepotrzebnym do charakterystyki zjawiska magii, a czytelnikowi może dostarczyć zgoła błędnych informacji. Moje zastrzeżenia budzi także mało konkretna charaktcrystyka magicznej siły mana. którą Rany trak tuje wyh,cznie jako wskaźnik mistycznego jądra magii. Teza owa pozostaje nie tylko w sprzeczności z jego wcześniejszym twierdzeniem, iż magia ma źródło w osobowościowych cechach człowieka, ale ponadto nie została wsparta źadnym przekonuj"cym uzasadnieniem. Fachowiec może wytknąć niedobór przypisów - praca popularyzatorska powinna zawierać równicż potrzebne odsyłacze. Mimo wskazanych braków i momentami niekonsekwencji zadziwia, że w tak krótkiej wypowiedzi autor przedstawił temat w całym bogactwie jego aspektów. Dobry efekt literacki uzyskal dzięki lapidarności i błyskotliwym figurom stylistycznym. Ponadto Rony wprowadził nieco inne nazcwnictwo od tradycyjnie stosowanego i zastosował odmienny układ rozpatrywania zagadnień, co wpływa ożywiająCO na odbiór. Omawiam, pracę z pewnością można polecić studentom jako krótkie kompendium wiedzy naukowej o magii. Zaś pomysł udostępnienia myśli naukowej szerokiemu gronu odbiorców nicwątpliwie spełnia opiniotwórczą funkcję nauki w jej społecznym kontekście. Właśnie tą drogą badacz kultury może aktywnie włąCZYĆsię w nurt rozwoju własnej kultury nie poprzestaj"c tylko na jej badaniu. Pubłikacje tego typu Są tym bardziej poż"dane. że obserwuje się ostatnimi laty wzmożone zainteresowanie społeczeństwa magią i parapsychologią, a głos w dyskusji zabierają ludzie aktywnie uczestniczący w życiu wymienionych dziedzin. Naprzeciw wskazanej tendencji wyszło wydawnictwo ..Siedmioróg", umożliwiając zainteresowanym nabranie dystansu wobec niewątpliwie intrygującego umysly ludzkie, w każdej epoce, zjawiska magii. Dorota Anyutek leków nacuralnych, pod red. Barbary Kuźnickiej, t. 1, Źródla do dziejów polskiej, Instytut Historii Nauki, Oświaty i Techniki PAN. Pracownia Historii Farmacji, Warszawa 1986, ss. 353; t. 2, Natura i kultura - wspólza/eżno/~ć \1' dziejach lekoznawstwa. jw., Warszawa 1989, ss. 138; t. 3, Ziołoznawstwo w dawnej i wspó/czesnej kulturze Rzeszowszczyzny, Instytut Historii Nauki, Oświaty i Techniki PAN. Pracownia Nauki o Leku, Warszawa 1993, ss. 167; t. 4, Z historii i etymoloyii polskich nazw ro.v/in leczniczych, jw., Warszawa 1993, ss. 147, indeksy, il. Historia etnofarmacji Nazwa "ctnofarmacja" wskazuje, iż jest to kierunek na pograniczu farmacji i etnografii. Właściwe uprawianie badań na tym pograniczu wymaga głębokiej znajomości kontekstów historycznych. Dlatego studia etnofarmaceutyczne podjęto w Instytucie Historii Nauki, Oświaty i Techniki PAN (dziś: Instytut Historii Nauki PAN) w Pracowni Historii Farmacji (dziś: Pracownia Historii Nauki o Leku). Zespołem tym, złożonym także ze specjalistów nie zatrudnionych etatowo w IHN PAN, kieruje od początku prof. dr hab. Barbara Kuźnicka. Zebrane opracowania w czterech lomach serii wydawniczcj Historii Leków Nacuralnych wskazują, że nowy kierunek badawczy zostal ostatecznie zaakceptowany, także przez "konserwę" nauczycieli wyższych szkól specjalistycznych. �272 W "Przedmowie" do pierwszego zeszytu recenzowanej serii wydawniczej Barbara Kuźnicka podkreśliła, że głównym .,celem jest poznanie i opisanie tradycyjnego ziololecznictwa różnych grup etnicznych z punktu widzenia współczesnej wiedzy farmaceutycznej oraz dokonanie oceny - w identyfikacji z tą wiedzą - w jakich przypadkach potwierdza ona lub neguje słuszność dawniej stosowanych poszczególnych surowców roślinnych. Etnofarmacja jest jednakże kierunkiem badawczym z pogranicza nauk przyrodniczych i humanistycznych, zatem wiedzę o lekach naturalnych. używanych przez człowieka, opisuje nie tylko w związku z jego bytem materialnym. ale i z życiem psychicznym oraz społecznym. Tak rozumiana - zajmuje się ctnofarmacja jednym fragmentem wiedzy o człowieku i jego kulturze (... ) Opracowania etnofarmaceutyczne mogą wypełnić istniejącą lukę wśród innych etnonauk. Podstawy etnomedycyny, w których podkreślany jest interdyscyplinarny charakter tej dziedziny. dotyczą bowiem problemów lecznictwa (głównie - prymitywnego lecznictwa grup etnicznych kontynentów Afryki, Azji czy Ameryki Południowej, Północnej, Nowej Zelandii itd.). Z kołei etnofarmakologia reprezentuje typ współczesnych badań eksperymentalnych w zakresie fitochemii i farmakologii. Przedmiotem badań tej nauki są przede wszystkim rośliny pozaeuropejskie" (s. 2-3). Przedstawioną wyżej myśl Barbara Kuźnicka rozwinęła w artykule Etnomedyc.\'na i eln()farmacja - zarys problematyki badawczej. Nakreśliła w nim dzieje tego kierunku badawczego w różnych krajach (w tym także w Polsce). Do tomu weszły ponadto jeszcze trzy bardzo interesujące opracowania: Ewy Kamińskiej -- Zi%znawstll'o i zi%lecznictwo w puhlikacjach etnograficznych Elizy Orzeszkowej, Iwony Arabas Leki ro,\:linne w ..Dzielach wszystkich" Oskara Kolherga oraz Urszuli Miernickiej Ro,\:liny w lecznictwie i w wierzeniach ludowych na podstawie czasopisma ..Lud" w latach 1895-1939. Ostatnie z tych opracowań stanowi rodzaj monografii problemu. Z powodzeniem możne ono ozdobić rocznik "Ludu" przygotowywany na IOO-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. O ile pierwszy zeszyt serii dotyczy źródeł do dziejówetnofarmacji polskiej. czerpanych głównie z łatwo dostępnych publikacji, to w kolejnym redaktorka zwraca uwagę na inny krąg zainteresowań etnofarmacji. Pisze: "Świadomość zagrożeń biologicznych - głównie zdrowia ludzkiego - a także postępującej degradacji środowiska naturalnego, przyczynia się do zwielokrotnienia działań, maj,!cych na ccłu zahamowanie niepokojących zjawisk naszej cywilizacji, skłania również do refleksji nad przemijającą symbiozą człowieka z przyrodą, w tym i tradycyjnymi sposobami leczenia. stosowanymi powszechnie w przeszłości. Równolegle do badań eksperymentalnych coraz liczniejsze są prace, powstające na podstawie źródeł historycznych oraz badań etnologicznych. Spełniają one ważną rolę w przypomnieniu stosowanych niegdyś. a następnie odrzuconych przez medycynę oficjalną, leków pochodzenia naturalnego, a także - w odtworzeniu ich znaczenia w dawnym lecznictwie empirycznym". Tę myśl autorka rozwinęła w interesującym szkicu Znaczenie etno!£lrmacji i elnojórmakoloyii w .\:wietle badań historycznych. Poza wymienionym artykułem Barbary Kuźnickiej w zeszycie ogłoszono: Ryszard Świderski - Elnolarmacja europejska w czasopi,\:mie "Journal of Elhnopharmacoloq.\''' (1979-1987); Helena Kapełuś - Miejsce i rola ro,\:lin leczniczych w polskim JiJlklor::e; Ludwika Wajda-Adamczykowa - Nazwy l"O.\:linleczniczych; Maria Kluk - Symbolika ro,Wnleczniczych w malarstwie europejskim czasów nowożytnych. na przykładzie "MadolJny Medici" Luca Signorellego; Tadeusz Bieńkowski - Kamyki zdrowia i szc::{!,~cia. Mineraloqiczna mayia i medycyna; Władysław Szczepański - Leki pochodzenia zwierz{!cew) wfarmakopeach polskich - od 1560 do 1970 r.; Halina Lichocka - Balneochemia ifitochemia - podohieństwa i różnice metod hadawczych w pierwszej p%wie X I X wieku: Iwona Arabas - Wyhrane ro,\:Iiny o działaniu uzależniającym w relJC'sansowych her- �273 - Ro:ilina w badaniach etnologicznych; Zbigniew sposohy pozyskiwania roślin; Lidia Maria Czyż - Ziołolecznictwo Lasowiaków. RzeszOlviaklJw i Podqórzan (na podstawie materiałów Muzeum Okręqoweqo \I' Rzeszowie); Jerzy Jastrzybski - Tradycje lecznictwa ziołowego zwierząt; Jan Tyszkiewicz - Uhóstwo leków naturalnych. stosowanych przez Tatarów litewsko-polskich i przyczyny teqo zjawiska. harzach Adam Paluch polskich; Libera - Maqiczne Zestaw tytułów drugiego zeszytu serii wskazuje, że etnofarmacja interesuje się także nieroślinnym lekiem naturalnym. W opracowaniach Bieńkowskiego i Lichockiej podjęte zostały bowiem problemy lecznictwa kamieniami ozdobnymi oraz wodami mineralnymi. Zabrakło tu jednak przypomnienia badań Adama Chętnika nad lecznictwem ludowym bursztynami na Kurpiach, a także - choćby wzmianki - o leczeniu płuc na Podhalu, zbieranym w jaskiniach wapiennym mleczkiem. Trzeci tom serii osadzony został w realiach kulturowych Rzeszowskiego i - co zrozumiałe - jest rodzajem hołdu dla twórczości etnograficznej Franciszka Kotuli. W skład tomu weszły opracowania: Tadeusz Bieńkowski - Dawny symholizm ,~wiata nalllry IV refleksji historyka nauki; Danuta Penkala-Gawęcka - Perspektywa etnologiczna IV hadaniach nad medycyną komplementarną; Włodzimierz Piątkowski - Z badmi socjomedycznych nad lecznictwem ludowym w Polsce. Wybrane prohlemy metodologiczne; Alicja Zemanek, Bogdan Zemanek - Historia badwl i aktualny stan poznania szaty ro.Wnnej okolic Rzeszowa; Krzysztof Ruszel - Rerlionalne odręhno.ki rzeszowskiej kulIlIry ludowej; Krzysztof Ruszel - Funkeje lecznictwa ludowego w kulturze wsi rzeszowskiej w X l X i X X wieku; Anna Targońska - Aromatyczne ro.~liny zielne i ich zastosowanie w ludowych strojach dziewczęcych; Lidia Maria Czyż, Beata Wysakowska - Zi%lecznictlVo reqionu rzeszowskiego w hadaniach Franciszka Kotuli; Piotr Kohler - Zi%lecznictwo na Rzeszowszczyźnie w X I X wieku w .~wietle ankiety Józe(a Rostajillskieqo; Tadeusz Ślawski - Antoniego Kotowicza spis roślin z Biecza i okolic; Lidia Maria Czyż - Bukiety zielne. ,\'więcone w dniu Matki Boskiej Zielnej; Eliza Bokszan, Taras Tereszczuk - Lekoznawstwo Hucułów. Łemków i Bojków - mieszkańców ukraiłiskich Karpal. Trzeci tom serii preferuje zatem problematykę etnobotaniczną. Żałować należy, że Redakcji nie udało się pozyskać np. opracowań o ropie naftowej jako lekarstwie w Rzeszowskiem (pisał o tym m.in. Stanisław Staszic). Ostatni z tomów również podejmuje problemy botaniczne na pograniczu etnografii i etymologii. Wydrukowano \V nim nastypuj'lce prace: Kwiryna Handke - Polskie nazewnictwo botaniczne oczami językoznawcy; Alicja Zemanek - Średniowieczne źródła do dziejów botaniki i ziołolecznictwa w zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej oraz Biblioteki Kapituły Krakowskiej na Wawelu; Ludwika Wajda-Adamczykowa - Stan badań nad nazwami ro.Wn polskich; Anna Spólnik - Nazwy ro.\:/innych af;'odyzjaków w staropolskich herbarzach; Piotr Kohler - Nazewnictwo i użytkowanie ro.ślin leczniczych na ziemiach polskich w XIX wieku IW podstawie ankiety Józe(a Rostafiłlskiego; Wanda Budziszewska - Z góralskich mew ro,\:/in (na lie porównawczym); Paweł Michajłow - Ludowe nazwy ro,i'/in i ich lecnicze zastosowanie LI Poleszuków Zachodnich. Siedmioletni okres ukazywania się serii Historia Leków Naturalnych nie daje możliwości stawiania prognoz rozwojowych dla nowego kierunku badawczego. Mimo to, nawet samo zestawienie tytułów ogłoszonych prac wskazuje na wiedzy, konsekwencję oraz zdolności redaktorskie i organizacyjne Barbary Kuźnickiej, kierowniczki Pracowni Historii Nauki o Leku Instytutu Historii Nauki PAN. Zdołała ona skupić wokół pracowni specjalistów z różnych dziedzin, także z mniejszych ośrodków badawczych. Wielu z nich, drukując swe opracowania w różnych tomach serii, związało swoje plany badawcze z etnofarmacją i etnomedycyną. Problematyka wielu ogłoszonych dotychczas opracowań koncentruje się wokół 18 - Lud t. l.XXVII �274 tradycyjnego ziołolecznictwa. To zrozumiałe. Leki roślinne stanowią dziś podstawowe wyposażenie aptek. Etnofarmakologia różnych krajów (m.in. w Rosji) w poważnym stopniu opiera się na pozyskiwaniu różnych substancji mineralnych. Sądzimy. że istnieje szersza potrzeba zainteresowania się także i tymi problemami. Seria wydawnicza Historia Leków Naturalnych, ukazująca się pod redakcją Barbary Kuźnickiej od 1986 roku, jest dowodnym przykładem potrzeby prowadzenia badań na pograniczu nauk przyrodniczych i humanistycznych. Dotychczasowe wyniki dają nowe możliwości poznawcze dla etnologii oraz ekologii człowieka. Zhigniew Za wschodnią 1993, ss. 447. granicą 1917-1993, "Wspólnota Polska" i "Pallotinum J. Wójcik łl", Warszawa Ta znakomita książka jest zapisem rozmów ks. red. Jana Pałygi SAC z ks. prof. dr. hab. Romanem Dzwonkowskim SAC - długoletnim pracownikiem Instytutu Badań nad Polonią i Duszpasterstwem Polonijnym KUL, wybitnym znawcą dziejów Kościoła i losów Polaków mieszkających m.in. na terenach b. ZSRR. Jak zauważył w "Przedmowie" prof. A. Stelmachowski, publikacja ta reprezentuje zdobywający sobie ostatnio rosnącą popularność gatunek "rozmów ze świadkiem". "Najczęściej są to świadkowie wielkich wydarzeń historycznych czy politycznych. Są oni nader często współuczestnikami opisywanych zdarzeń, niekiedy wnikliwymi obserwatorami, zawsze jednak Są w jakiś sposób uwikłani w tok wydarzeń. Subiektywizmu nie sposób tu uniknąĆ. W zamian jednak czytelnik uzyskuje rzecz niezwykle cenną. której przeważnie nie znajduje w dziełach historyków: zostaje wprowadzony w klimat wydarzeń, w przeżycia ludzi, jakich nie Są w stanie przekazać dokumenty" (s. 7). Trzeba jednak wyraźnie podkreślić, że ks. R. Dzwonkowski nie tylko od wielu lat bezpośrednio uczestniczy w dziejach Kościoła na terenach b. ZSRR jako uważny obserwator, dając w licznych pracach świadectwo zachodZącym przemianom, lecz jednocześnie prowadzi badania naukowe nad tym zagadnieniem, imponując rozległą, rzetelną wiedzą historyczną i gruntowną znajomością realiów społeczno-politycznych, stanowiących kontekst omawianych procesów. Jego wypowiedzi - zamieszczone m.in. w omawianej tu książce - są głęboką, osobistą refleksją nad procesami. które objęły Kościół przede wszystkim rzymskokatolicki - i jego wyznawców (reprezentujących głównie polską mniejszość etniczną). Cechuje je wrażliwość na drugiego człowieka - bezpośredniego uczestnika wydarzeń historycznych, poparta znakomitą znajomością faktów. a także dokumentów archiwalnych (m.in. z archiwum francuskiego MSZ) i unikatowych publikacji, wydanych przede wszystkim na Zachodzie. Trudno przecenić informacyjną zawartość omawianej książki. Niemal każde słowo jest tu ważne, bogate w treści. Warto również zwrócić uwagę na sposób wypowiedzi - niezwykle wyważony, zda się spokojny, a przecież ks. prof. Dzwonkowski tak często dotyka spraw trudnych. bolesnych, nie zagojonych do dziś ran, kwestii rzutujących na obecny charakter stosunków polsko-rosyjskich, polsko-litewskich, -ukraińskich, -białoruskich i in. Mówi też m.in. o tak drażliwych sprawach jak polityka Cerkwi wobcc Kościoła i władz oraz działalność księży z Polski na terenach b. ZSRR i w obecnych państwach (m.in. Białorusi). Generalnie, o wielu procesach, o których rozmawiają autorzy książki, takich jak: deportacje i eksterminacja Połaków, prześladowania księży, walka z Kościołem i inne mówi się dziś głośno, mają one także dobrą dokumentację naukowo-badawczą: otworzono archiwa, ujawniono wiele faktów historycznych. W relacji ks. prof. Dzwon- �275 kowskiego staj'l się one jednak niezwykle realne, plastyczne, nabierają szczególnego, bardzo osobistego i zarazem przejmującego wymiaru. Ks. Dzwonkowski przytacza nie tylko historyczne fakty i dokumenty sankcjonujące planowe niszczenie religii, a także języka, kultury, określonych zasad moralnych itp. lączników czlowieka z przeszlością, rodzimą tradycją, Ojczyzną, decydujących o jego korzeniach i świadomości związków z konkretnych et nosem (m.in. brzemienny w skutkach, wydany w 1919 roku i obowiązujący przez 70 lat, zakaz nauczania religii dzieci i młodzieży do 18 roku życia, wprowadzony w 1921 roku obowiązek cenzurowania kazań, uchwały Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Białorusi dotyczące metod walki z religią i in.). Ilustrując omawianc procesy ks. Dzwonkowski wzbogaca wypowiedzi, operując wieloma przykładami nie opisanych dOUld wydarzeń, jakie miały miejsce w różnych miejscowościach i których był naocznym świadkiem. Przytacza także cytaty z rozmów z ludźmi, ukazujcIe postawy osób glęboko wierzących, które były represjonowane za wiarę i polskość. Cytaty te mówią też wiele o osobistych dramatach ludzkich. Czyż trzeba jakiegokolwiek komentarza do przytoczonej przez ks. Ozwonkowskiego wypowiedzi Polaka micszkajclcego koło Żytomierza, który zapytał kiedyś swoją matkę ..dlaczcgo dzieci nic uczyła po polsku. Odpowiedziała mu: «Bo chciałam, byście żyli»" fso 151). Wspomniano również w ksiclźee o postawach tych Polaków, którzy stanęli po stronie wladzy i - walczclc - z własnym narodem - w różny sposób wspierali jej poczynania, zmierzaj'lce do stworzenia nowego państwa bez religii. Tego typu wypowiedzi są jednym z widu przykładów szerokiego spojrzenia autorów omawianej pracy na rzeczywistość i ich dc/żcnia do obiektywnego przedstawiania wydarzeI1. Książka obfituje w informacje i relacje o sprawach mniej znanych, słabo zbadanych przez historyków, co jeszcze bardziej podnosi jej wartość. Do takich zagadnień należy m.in. kwestia odrodzenia życia religijnego na Białorusi i Ukrainie po wybuchu wojny radziecko-niemicck iej w czerwcu 194 l roku. Było to zjawisko paradoksalne, bowiem ..najazd wrogiego państwa przyniósł wyzwolenie religijne" (s. 156). Możliwe stały się też np. wyjazdy księży z Polski do pracy na Wschodzie, co - jak podkreśla ks. Dzwonkowski - miało ogromne znaczenie. "Dzięki tej trwającej trzy lata misyjnej pracy duszpasterskiej nie zostało [bowiem] całkowicie przerwane ogniwo pokoleniowe w dziedzinie życia rcligijnego. To było ożywienie i umocnienie tego życia w starszym pokoleniu, a jednocześnie zapoznanie z nim - przynajmniej w pewnej mierze młodszego i najm/odszego" (s. 164). Inną, dość powierzchownie i jednostronnie przedstawianą dotąd kwestią, o której rozmawiają autorzy, jest problem repatriacji. Ks. Dzwonkowski zwraca przy tym uwagę na to, że termin "repatriacja" używany jest niewłaściwie. W przypadku ludności polskiej przybywającej do Polski z Białorusi, Ukrainy i Litwy powinno się bowiem raczej mówić o ekspatriacji, tj. opuszczeniu ojczyzny. Często była ona wymuszona, podyktowana lękiem o własne życie lub nakazami administracyjnymi. Ks. Dzwonkowski podkreśla również wymownie, że celem wspomnianej akcji było m.in. osłabienie żywiołu polskiego. Autorzy podejmują także dyskusję nad traktatem ryskim z marca 1921 roku, który miał m.in. zagwarantować mnicjszości polskiej w ZSRR swobody religijne, kulturalne i in. Jak jednak wiadomo, zapisy traktatu nie były respektowane, co - jak stwierdza ks. Dzwonkowski, przytaczaj,!c także opinie niektórych badaczy wynikało m.in. z wadliwego sformułowania znajdującego się w artykule VB traktatu. Artykuł ten stanowił, że wszelkie kwestie regulowane są "w granicach prawodawstwa wewnętrznego". Uniemożliwiało to jakiekolwiek roszczenia i - jak twierdził np. abp E. Ropp, którego opinię przytacza cytowany przez autorów J. Zatko - było zapisem "wyjątkowo głupim" (s. 63-64). �276 W książce znalazły się także unikatowe informacje o stanowisku Stolicy Apostolskiej wobec polityki antykościelnej władz radzieckich oraz o pewnych - jak się z czasem okazało, nieskutecznych posunięciach papieskich mających przeciwdziałać efektom tej polityki (nowy kościelny podział administracyjny ZSRR, konsekracja czterech biskupów, działalność dyplomatyczna i in.). Wspomniano też o mało znanym fakcie odstąpienia przez Niemców Rumunii znacznej części Podola w nagrodę za współpracę. Miało to duże znaczenie dla życia religijnego na tych terenach, albowiem mogło się ono rozwijać bez przeszkód do 1944 roku. Wiele miejsca poświęcili też autorzy działalności ukrytych zgromadzeń zakonnych - męskich i kobiecych, problemom związanym z kształceniem duchowieństwa, pomocy ze strony duchownych z Polski, prowadzonemu w warunkach konspiracji życiu religijnemu i innym. Szczególną rolę w ocaleniu religii odegrały kobiety. Zdaniem ks. Dzwonkowskiego. "należałoby napisać całą rozprawę naukową na temat roli kobiet w toczącej się przez kilkadziesiąt lat walce o przetrwanie Kościoła w ZSRR, bo była ona zasadnicza. ( ... ) Mam dla tych kobiet najwyższy szacunek i uznanie" (s. 256). Autorzy odsłaniają poszczególne akty dramatu Polaków i Kościoła, z którym najczęściej identyfikowali swą narodowość, który był dla nich "symbolem wolnej ojczyzny i pomocy, której się spodziewali od Polski. Ludzie podświadomie rozumieli i czuli, że tracąc kościoły, tracą najważniejsze ogniwo łączące ich z polskością i Polską oraz moralne oparcie w ich coraz cięższym losie. Dlatego bronili ich bardzo ofiarnie. Władze też to rozumiały i dlatego te kościoły likwidowaly" (s. 110). Kolejno omawiane są metody walki z religią w poszczególnych okresach dziejów i ich efekty. Pierwszy akt dramatu ma miejsce po powstaniu listopadowym, kiedy to władze carskie uderzyły przede wszystkim w polską szlachtę, osłabiając jej pozycję ckonomiczną i próbuj'lc ją wynarodowić, odcinając od polskiej kultury. (R. Dzwonkowski przywołuje tu m.in. nie znane szerzej do niedawna wyniki badań francuskiego historyka D. Beauvisa, stwierdzając jednocześnie, iż żenujące jest to, że problemem depolonizacji Polaków na kresach wschodnich I Rzeczypospołitej nie zajęli się wcale polscy historycy; (s. 126). Następne akty wzmożonej wałki z Polakami i Kościołem rozgrywają się w okresic międzywojennym, w czasie II wojny światowej i po niej, przybierając różne odcienie za rządów kolejnych przywódców państwa radzieckiego. Wiele miejsca poświęcono odrodzeniu życia religijnego w czasach "pieriestrojki". walce o odzyskanie budynków kościelnych, działalności instytucji polonijnych, zwracając jednocześnie uwagę na trudne do odrobienia skutki prowadzonej przez dziesięciolecia walki z Kościołem. Są one widoczne m.in. w sferze moralności i modelu życia, stając się przyczyną wielu dramatów rodzinnych. Odczuwalne jest też rozbicie struktury duszpasterskiej, budowanej od średniowiecza (w XIII wieku polski dominikanin Jacek Odrowąż zakładał kościoły obrządku łacińskiego w Kijowie i Żytomierzu). Świadectwem przemian, jakie dokonały się w ostatnich latach, w tym zwłaszcza przywracania Kościołowi i religii prawa do istnienia, są nie tylko procesy obejmuj,!ce środowisko· Polaków, którym poświęcono wiele miejsca w książce. Zauważalne jest bowiem także, zwłaszcza w środowisku inteligencji rosyjskiej wyraźne ożywienie życia duchowego, zainteresowania religią katolicką, łącznie z licznymi przypadkami konwertyzmu. Zdaniem ks. Dzwonkowskiego "ferment religijny, jaki powstał po latach prześladowań, dobrze rokuje. Cieszy zwłaszcza ten historyczny zwrot inteligencji ku Kościołowi, zwłaszcza rosyjskiej. Być może na naszych oczach rodzi się rosyjski Kościół katolicki obrządku łacińskiego" (s. 422). Rozmowy ks. J. Pałygi z ks. prof. R. Dzwonkowskim, choć niezwykle wyważone, są bolesnym, nierzadko wstrząsającym, a zarazem wzruszającym - bogatym w szczegóły I fakty historyczne - zapisem niezmiernie znaczącego etapu w dziejach Polaków i Kościoła rzymskokatolickiego na terenach b. ZSRR. Wobec tej książki trudno �277 pozostać obojt;tnym. Niesie ona jednocześnie przesłanie dla Polaków mieszkających obecnie w Polsce, którzy w zdecydowanej większości, jako naród, szczęśliwie uniknęli tragicznego losu swych rodaków zza wschodniej granicy. Budzi wielki szacunek dla tych, którzy oddali życie za wiarę i za to, że byli Polakami. Każe także zastanowić się nad miejscem religii i Kościoła, a także - szerzej - rodzimej tradycji, w życiu współczesnych Polaków i naszego stosunku do tych wartości. Jest w niej również zawarta, wydawałoby się prosta, ale czasem trudna do wcielenia w czyn, myśl podsumowująca rozważania o przestrzeganiu praw polskiej mniejszości etnicznej mieszkającej na terenach b. ZSR R i postrzeganiu tego problemu przez władze polskie. Zdaniem ks. Dzwonkowskiego "Polska tylko wtedy zasłuży sobie na szacunek u Litwinów, Białorusinów, Ukraińców i innych, gdy będzie umiała nie tylko dbać o dobre stosunki z nimi, ale mądrze zadba też o interesy i prawa do własnej kultury żyjących tam Polaków. Inaczej u nikogo szacunku nie będzie miała" (s. 175). Na koniec pozwolę sobie na kilka osobistych refleksji. W listopadzie 1992 roku oraz w lipcu i październiku 1993 roku mogłam - aczkolwiek w nieporównywalnie mniejszym stopniu niż było to dane ks. prof. R. Dzwonkowskiemu - uczestniczyć w przeobrażeniach zachodzących w życiu Polaków mieszkających na Białorusi (Grodzieńszczyzna i Mińszczyznal, być świadkiem historycznych wydarzeń i ich kronikarzem. Okazją do wyjazdu na Białoruś stał się udział w badaniach prowadzonych w ramach umowy zawartej między Instytutem Archeologii i Etnołogii PAN w Warszawie a mińskim Instytutem Iskusstvovedenija, Etnografii i Folklora AN Białorusi. Zasadniczym celem tych badań było określenie wyznaczników tożsamości etnicznej, poszukiwanie odpowiedzi na pytanie o to, jakie czynniki decydują o poczuciu połskości, a także określenie warunków historycznych, w jakich kształtowała się owa świadomość bycia Polakiem '. W rozmowach z Polakami dzieje miejscowego kościoła i walki o jego odzyskanie, odrodzenia życia religijnego po latach prześladowań, reaktywowania wspólnot parafialnych, roli kobiet w wałce z prześladowcami religii, duszpasterskiej działalności ksit;ży z Polski itp. wysuwały się zdecydowanie na plan pierwszy. Tego typu problematyka była często wręcz narzucana w rozmowach przez informatorów, budziła największe emocje, co świadczy o miejscu, jakie zajmowała w ich życiu. Poszczególne relacje układały si<r jednocześnie w wyrazisty obraz dziejów postrzeganych przez poszczególne osoby, zarejestrowany w ich świadomości, pozostawiający ślad w psychice. Jestem przekonana, że tego typu badania mogą stanowić znakomite uzupełnienie prac historyków, zmuszając zarazem etnologa do poszerzenia dotychczasowego pola zainteresowań oraz wypracowania nowych metod i technik badawczych. Prowadzenie badań terenowych wśród Polaków mieszkających na terenach b. ZSRR wiąże się także z koniecznością przełamania wyczuwalnej u wielu osób, reprezentujących polską mniejszość etniczną, bariery nieufności, zamknięcia nie tylko na obcych. Trudno się temu dziwić. Jak powiedział jeden z mieszkańców Bieniakoni, "bycie Połakiem na Białorusi zawsze wymagało odwagi". Potwierdzają to liczne publikacje, w tym także omawiana tu książka R. Dzwonkowskiego i J. Pałygi. Iwona Kabzińska-Stawarz I Wst'tpnc wyniki badali przeprowadzonych w listopadzie 1992 roku przedstawiłam w artykule Polacy na Bialorusi. R£'/acjll o etnoloqicznych badaniach nad wspólczesnym procesem kszwltowuniu sil' ,iwilldolllO.ici i'tniczn£'j, złożonym do druku w "Przeglądzie Wschodnim" w lutym 1993 roku. Numer z tym artykułem miał sil( ukazać w październiku 1993 roku, niestety nie został wydrukowany do dziś. �278 Kresy Pó/nocno- Wschodnie Drugiej Rzeczypospolitej (stan hadwl), Białystok 1993, ss. 84. Publikacja ta zainteresuje zapewne głównie historyków, myśl~ jednak, że powinni na nią zwrócić uwagę wszyscy, którzy w jakikolwiek sposób zajmuj,! się Kresami północno-wschodnimi. Ta niewielka objętościowo praca ukazuje bowiem wiele nie znanych dotąd szerzej zagadnień, znakomicie uzupełniając dotychczasowy stan wiedzy o dziejach II Rzeczypospolitej, umożliwiając zarazem lepsze zrozumienie niektórych współczesnych procesów. Jest ona zbiorem materiałów z sesji zorganizowanej przez Instytut Historii Filii UW w Białymstoku w październiku 1992 roku. Otwiera ją tekst J. J. Milewskiego będący jeszcze jedną próbą zdefiniowania terminu "Kresy" i określenia ich granic przestrzennych (z uwzględnieniem dokonujących się tu zmian). W kolejnym tekście Z. Tomczonek omawia ogólnie rodzaje źródeł do dziejów Kresów Północno-Wschodnich II Rzeczypospolitej znajdujące się w archiwach litewskich i białoruskich. Informacje te są niezmiernie przydatne dla badaczy, którzy chcieliby w swych pracach korzystać z zasobów archiwalnych Litwy i Białorusi. T. A. Badiukowa przedstawia pokrótce stan badań historyków radzieckich i bialoruskich nad dziejami Zachodniej Białorusi (1918-1939). Zwraca jednocześnie uwagę na znaczne upolitycznienie dotychczasowych prac, przez co - jak można wnioskować, stają się one nieobiektywne. Wspomina też o zagubieniu dzisiejszych badaczy białoruskich, jakie towarzyszy odejściu od wąskiej tematyki rewolucyjnej. K. Gomółka natomiast zajmuje si~ stanem badań nad losami mniejszości białoruskiej w II Rzeczpospolitej. Zwraca ona np. uwagę na pewne nadużycia, podyktowane względami politycznymi, których efektem było m.in. zaniżanie danych ukazujących liczebność Białorusinów w Polsce w okresie międzywojennym. Autorka wskazuje również dziedziny wymagające jeszcze wnikliwych badań. Należy do nich min. zagadnienie działalności białoruskich organizacji gospodarczych, Białoruskiego Instytutu Gospodarki i Kultury, ruchu politycznego Białorusinów (w tym partii o opcji polskiej), szkolnictwa i innych instytucji kulturalno-oświatowych. W artykule M. Moroz przedstawione zostały dzieje białoruskiej prasy chadeckiej "Krynica" - "Biełaruskaja Krynica", której zadaniem był nie tylko przekaz informacji, lecz także współtworzenie białoruskiego ruchu narodowego oraz wspieranie gospodarki, oświaty i kultury. Jak wynika z tekstu, wiele miejsca poświęcano w "Krynicy" kwestiom wyznaniowym. Była tam m.in. mowa o obronie wiary katolickiej jako jednym z naczelnych zadań Białorusinów oraz o współpracy Kościoła z Cerkwią na rzecz jedności i umocnienia ludzi należących do tej narodowości. Informacje takie są cennym źródłem m.in. do badań nad stereotypami, wedle których Białorusini reprezentują wyłącznie prawosławie, podczas gdy katolikami są Polacy. Artykuł J. Żyndul przedstawia stan badań nad społecznością żydowską mieszkającą w Wilnie i na Wileńszczyźnie. Autorka podkreśla, że badania nad dziejami Żydów w II Rzeczypospolitej dopiero się w Polsce rozpoczynają. Za pionierską w tym względzie uważa pracę J. Tomaszewskiego pl. Zarys dziejów Żydów w Polsce w latach 1918-1939, Warszawa 1990. Duże znaczenie mają też, jej zdaniem, badania regionalne. Większe osiągnięcia ma natomiast historiografia obejmująca dzieje Żydów w I Rzeczypospolitej oraz problem Holocaustu. Trzy teksty zainteresują - jak sądzę - historyków wojskowości. W krótkim artykule K. Filipowa omówiono stan badań i perspektywy prac nad działalnością "Samoobrony Litwy i Białorusi". Nazwę tę nosiły oddziały zbrojne utworzone na ziemiach wschodnich w drugiej połowie 1918 roku. Z. Zaporowski zajmuje się działalnością polskich parlamentarzystów z Kresów północno-wschodnich, a zwłaszcza �279 mało znaną instytucj<!, jaką był Sejm Orzekający w Wilnie, zwany Wileńskim. Autor przedstawia też dane dotyczące wyborów parlamentarnych w okresie międzywojennym i w interesujący sposób charakteryzuje grupę posłów i senatorów reprezentujących' Kresy. A. Dobroński natomiast podaje nieco informacji o garnizonach Wojska Polskiego na Kresach, podkreślając jednocześnie, że przedstawione przez niego dane mają charakter wstypnych uwag i propozycji. Wzrasta jednak - jak pisze - "szansa odrobienia zaległości". Coraz łatwiejszy staje się bowiem dostęp do literackich, białoruskich i ukraińskich materiałów archiwalnych, ukazują się też nowe prace monograficzne. Uwagy tę można z pewnością odnieść także do badań nad wieloma innymi zagadnieniami. Na proces udostępniania archiwów można przy tym spojrzeć nie tylko jak na przejaw normalizacji stosunków politycznych. Ma on przede wszystkim fundamentalne znaczenie dla rozwoju prac naukowo-badawczych, budząc nadzieję na wymierne efekty w postaci wiciu interesujących dzieł. Iwona Kahzińska-Stawarz Antoni K uczyński, Syberia. Czterysta lat polskiej diaspory. Antologia historyczIw-kulturowa, Wrocław - Warszawa - Kraków 1993, ss. 435. Syberia, która tak bardzo uktwiła w pamięci wielu pokoleń naszych rodaków, obejmuje obecnie część Azji od Uralu do górskich grzbietów wybrzeża Morza Ochockiego, jak również od Morza Arktycznego do stepów kazachskich i Mongolii, podczas gdy w XVII stuleciu zaliczano do niej jeszcze Ural i dzisiejsze rosyjskie ziemie dalekowschodnie. Deportacje Polaków na Syberię rozpoczęły się już podczas wojen Stefana Batorego z Moskwą i nasilały się w późniejszym okresie osiągając swoje apogeum w czasie drugiej wojny światowej i po jej zakończeniu. Całe zastępy nieugiętych bojowników o wolność Narodu przemierzały pod eskortą rozległe przestrzenie Azji, znacząc krzyżami cmentarnymi szlak swego męczeństwa. Zdumiewająca była przy tym ich niesłabnąca pasja naukowa, mimo tak ciyżkich doświadczeń. Postać Aleksandra Czekanowskiego stanowi najlepszy dowód zapału, pracowitości i niedoścignionej ofiarności. Wszedł on do historii jako jeden z najwybitniejszych eksploratorów kontynentu azjatyckiego. Dokonał dużo więcej aniżeli ci wszyscy, którzy mieli znacznie lepsze warunki i nie nosili piętna zesłańca walczącego o wyzwolenie uciemiężonego kraju. Któż bowiem mógłby na katorżniczej trasie uciążliwego pieszego pochodu z Kijowa do Tobolska zebrać wartościową kolekcję owadów, posługując się przy identyfikacji prymitywną lupą wykonaną własnoręcznie ze szkła stłuczonej karafki') Gdyby nawet poprzestał na badaniach Przybajkala i Zabajkala to i tak znalazłby miejsce w czołówce najbardziej zasłużonych. Opracowany przez niego schemat stratygraficzny dolnego paleozoiku i jury nie stracił swej aktualności po dzień dzisiejszy, a sporządzona mapa guberni irkuckiej została wysoko oceniona przez Rosyjskie Towarzystwo Geograficzne i wyróżniona w 1875 roku złotym medalem na Międzynarodowym Kongresie Geograficznym w Paryżu. Podobne uznanie należy się również Janowi Czerskiemu za jego prace geologiczne i paleontologiczne w północno-wschodniej Azji, Benedyktowi Dybowskiemu badaczowi wschodniej Syberii i odkrywcy endemicznej fauny jeziora Bajkał oraz wielu innym. Jest rzeczą oczywistą, że nie wszyscy polscy eksploratorzy Syberii byli więźniami i zesłańcami. Niektórzy piastowali wysokie stanowiska w administracji, wojsku lub w Instytucie Górniczym w Petersburgu. Należeli do nich m.in. Bronisław Grąbczewski, Leonard Jaczewski i Karol Bohdanowicz, który jako geolog dotarł pierwszy do �280 północnego Tybetu. Osiągnięcia naszych najbardziej znanych rodaków uwypuklano niejednokrotnie w różnych publikacjach zarówno specjalistycznych, jak i popularnych. Natomiast o innych, również godnych pamięci. wspomina się bardzo rzadko. Biorąc ten aspekt pod uwagę z tym większym zadowoleniem należy powitać nową książkę Antoniego Kuczyńskiego. Autor jest znanym wrocławskim etnografem i socjologiem specjalizującym się od wielu lat w badaniach wkładu Polaków do światowej skarbnicy wiedzy, ze szczególnym uwzględnieniem ich działalności na Syberii. Wielki rozglos przyniosła mu publikacja Syberyjskie szlaki (1972), wykupiona w rekordowym czasie i dlatego warta wznowienia. Z podobnym przyjęciem spotkały się Ludy dalekie a bliskie (1989) oraz praca Wfród buszu i czarowników (1990). Warto jeszcze dodać, że w druku znajduje się jego dwutomowe studium Polskie opisanie .fwiata i monografia Gdzie step szeroki. Polacy w Kazachstanie w X I X i X X wieku. Prezentowana obecnie książka jest wynikiem wieloletnich żmudnych wysiłków polegających na studiowaniu źródeł zarówno drukowanych jak i rękopiśmiennych, zachowanych w postaci pamiętników, listów, opracowań etnograficznych i przyrodniczych oraz sprawozdań z ekspedycji naukowych. Nie bez znaczenia były również wyprawy autora na Kamczatkę, Sachalin, Daleki Wschód oraz do Kazachstanu j umiejętne wykorzystanie tamtejszych bogatych archiwów. Z treści omawianego dzieła czytelnik dowiaduje się o historii podboju Syberii przez Rosjan i o panujących tam stosunkach etnicznych. Ponadto uświadamia sobie ogrom cierpień Polaków walczących z okrutnym zaborcą, a jednocześnie poznaje ich wklad w dzieło cywilizacji tych dziewiczych terenów. Nasi zdolni i wykształceni rodacy byli pionierami w niektórych gałęziach wytwórczości przemysłowej, modernizowali rolnictwo i rozwijali handel. Poza tym budowali drogi, mosty i linie kolejowe. Uczyli tubylców rzemiosła i zawsze stawali w obronie uciśnionych. Polscy lekarze udzielali bezinteresownej pomocy wszystkim cierpiącym, wdrażając jednocześnie podstawowe zasady higieny. Przedstawione w antologii 24 relacje polskich zesłańców i wię7niów zostały przez autora tak świetnie i mądrze opracowane, że mogą bez trudu zaznajomić odbiorcę z rozwojem naszych związków z azjatyckimi obszarami Rosji. Szczególnie interesujące są opisy szlaku katorżniczych wędrówek w głąb Azji, stosunki panujące na Syberii, barwny i sugestywny obraz przyrody oraz przegłąd kultury materialnej i duchowej wielu ludów zauralskich. W książce istnieją też relacje o powstaniu nadbajkalskim, o walkach V Dywizji Syberyjskiej, o polskich księżach i o próbach ucieczki z zesłania. Nie pominięto również najnowszych wspomnień o aresztowaniach i więzieniu Polaków w łagrach podczas drugiej wojny światowej. Cennym uzupełnieniem pracy są liczne ilustracje (ogółem 80) przedstawiające m.in. kolonie polskich zesłańców, dowództwo V Dywizji Strzelców na Syberii, płyty nagrobne z cmentarzy polskich, rysunki krajobrazów itd. Recenzowana książka jest cenną pozycją i dlatego warto się z nią zapoznać. Wszystkie relacje cechuje godna uwagi rzeczowość i zwięzłość a ponadto ogrom walorów poznawczych. Dobrze się stało, że poprzedzono je wyczerpującymi notami biograficznymi, z uwypukleniem działałności konspiracyjnej, będącej powodem aresztowania. Ładny styl i jasność formułowania myśli sprawia, że czyta się ją z niesłabnącym zainteresowaniem. Będzie wspaniałą lekturą przeznaczoną nie tylko dla etnografów i historyków, lecz również dla młodzieży, nie zawsze pamiętającej o naszym wkładzie w dzieło światowej kultury i cywilizacji. Ze względu na ważność zagadnienia warto by w przyszłości wydawać więcej podobnych dzieł. Kształtowanie właściwej postawy uczniów i nauka patriotyzmu to zadanie niezmiernie ważne. Może więc Ministerstwo Edukacji Narodowej zadba o drugie wydanie tej książki i podejmie stosowne decyzje o włączeniu jej do lektur szkolnych. Roman Karczmarczuk �281 Jadwiga \I' Polsce K ue h a rs k a, Poszukiwania tożsamości kulturowej ludności kaszubskiej "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 32, 1993, ss. 136. i Kanadzie, Katedra Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego od końca II wojny światowej zajmuje Się badaniami Kaszub, którym aktualnie przewodzi prof. Jadwiga Kucharska, zaś jej owocem jest prezentowana książka. Omawiana pozycja dzieli się na dwie części. Pierwsza wprowadza nas w uwarunkowania i przebieg procesów identyfikacji kulturowej we wsiach ziemi bytowskiej. Autorka przedstawia także sytuację społeczno-prawną z przełomu XIX i XX wieku na tej ziemi. Dalsze rozdziały mówią o życiu rodzinnym, tradycyjnych obrzędach, religii i języku Kaszubów dawnego powiatu bytowskiego. Kolejna część nadmienia o stosunku do własnych i obcych wzorów kulturowych. Poza Bytowskiem autorska sięgnęła jeszcze do centrum kaszubszczyzny Oak to ona sama określa) - Chmielna, pisząc właściwie luźne reOeksje na temat mieszkańców tej gminy. Druga część (s. 57-124) odnosi się do Kaszubów kanadyjskich. J. Kucharska omawia przebieg procesów osadniczych w nowej ojczyźnie, życie na farmach, stosunki religijne i sytuację językową. Dalej zajęła się procesami identyfikacji kulturowej z krajem przodków, tworzeniem organizacji parafialnej w kanadyjskim Wilnie, wpływami tradycji narodowej i innowacjami kulturowymi. Obydwie części kończą przypisy. 1. Kucharska w swych porównaniach Kaszub pomorskich z kanadyjskimi wzięła głównie za podstawę dawny powiat bytowski, chociaż wzmiankuje także o okolicach Chmielna; stąd jej obraz pomorskich Kaszub jest nieco wykrzywiony, zwłaszcza na stronach 11-19, 32-36, 88-90. W tym zakresie poszła za ustaleniami I. Jost l. Powiat bytowski nie może być terenem porównawczym jako kaszubski dla Kaszubów ontaryjskich, bowiem jego dzieje były nieco odmienne od historii pozostałych kaszubskich powiatów. Ziemia bytowska w ciągu wieków stanowiła pogranicze Pomorza Gdańskiego i Zachodniego, a w XIX w. w szczególności. W porównaniu z pozostałymi Kaszubami ziemia bytowska posiadała nieco lepsze warunki osadnicze, chociażby z racji lepszych gleb. Gdy chodzi a pochodzenie ontaryjskich Kaszubów, to na 10 miejscowości podanych przez J. Perkowskiego tylko raz wymieniony jest Bytów2. Pozostałe: Parchowo, Sylczno, Grabowo i Jamno - aktualnie pod względem administracyjnym ciążące do Bytowa - do 1945 roku należały do powiatu kartuskiego, a więc, posługując się terminologią 1. Kucharskiej, do centrum kaszubszczyzny. Można przyjąć na podstawie dotychczasowych badań, że większość polskich osadników na Wyżynie Madawaski pochodzi z południowych Kaszub. Najwięcej przybyło ich z parafii Lipusz, następnie z parchowskiej. Niektórzy pochodzą także z okolic Kościerzyny, Bytowa i Kartuz. Wreszcie dołączyli do nich osadnicy z Królestwa Polskiego 3 i Galicji, jak to sugeruje szereg publikacji i tradycja ustna mieszkańców. A więc od parafii Lipusz i Parchowo powinna była 1. Kucharska rozpocząć badania porównawcze, a nie od dawnego rdzennego powiatu bytowskiego. Szereg wątpliwości budzą przytaczane przez autorkę fakty historyczne. Wspomina Is. 68), że pierwszych 14 osadników w 1859 r. przybyło na tereny dzisiejszej parafii I I. Jost, Osadllictwo ka.~zuhskie w Ontario, KUL, Lublin 1983. Moja rec. "Przegląd Polonijny" 1985, /.. 2, s. 114-117; W. Szu list, Kaszuhi kanadyjscy, Gdańsk 1992, s. 28-30; Joseph Palubeski, The Kaslwhsfrom Parc!Jowo, Prussia to Wilno, Canada and Beyond. The Paluhicki Story alld Gellea/o?}y, Canada 1992. Moja rec.: "Pomerania" 1993, nr 12, s. 43-44. l J. Perkowski, Vampires. Dwarves and Witches Among the Ontario Kashubs, Ottawa, 1972, s. II. 3 W. Szulist, K aszuhi ... , s. 30 tam jest Królewca. Jest to błąd drukarski, powinno być Królestwa. �282 Wilno. Otóż nie jest to zupełnie ścisłe, gdyż tego roku we wrześniu otrzymali oni akty nadania ziemi, a więc przybyli o wiele wczcśniej, gdyż musieli najpierw wykarczować ziemię pod uprawę4. Łączenie powiatu slarogardzkiego z Kaszubami (s. 103) jesl pomyłką. Pierwszym duszpasterzem w Wilnie nic był Malinowski (s. 106), Iylko Michnowski. Nazwa Wilno jest pochodzenia późniejszego niż lo sugeruje autorka (s. 107), przyjmując rok 1876. Ks. Jankowski w księdze ślubów z Wilna do 1899 roku zaznaczał: "ego rector ecclesiae S. Stanislai in Hagarty", zaś w 1900 roku dopiero: ,.ego rector S. Stanislai in Wilno". Wydaje się, że nazwa była w użyciu już przed 1900 rokiem. ale dopiero w tym ostatnim stała się powszechną, a może i oficjalną. Ks. W. Dembski zapoczątkował swój pobyt w parafii w 1880 roku, a nie w 1883 (s. 107). Szkoła jest pochodzenia późniejszego niż to podaje J. Kucharska, przyjmując rok 1876 (s. 108). Pierwszą szkołę ukończono 6 maja 1894 roku 5. Niektóre określenia stosowane przez autorkę są zbyt kategoryczne. Na s. 36 pisze, że dla Bytowian gwara Kaszubów z okolic Kartuz, Pucka, Wejherowa i Gdańska jest niezrozumiała. Ja określiłbym to łagodniej, że najwyżej z okolic Pucka jest lrudniejsza do zrozumienia. O tym, że Żyd (s. 69) sprzedawał Polakom w Wilnie towary nigdy nie czytałem. Sądzę, że było to typowe dla polskich wsi, zwłaszcza parafialnych. Zdanie. że większość mieszkańców Wilna w okresie pionierskim nie umiała czytać jest zbyt ryzykowne, bo przecież w zaborze pruskim obowiązywał przymus szkolny; najwyżej niektórzy nie umieli czytać. J. Kucharska odnotowuje też, że w latach dwudziestych okresu międzywojennego wszyscy mieszkańcy Wilna mówili między sobą wyłącznie po polsku. Trzeba tu jednak dodać, że w domu mówili po kaszubsku, w kościele zaś częściej po polsku, gdyż książeczki do nabożeństwa i śpiewniki były drukowane wyłącznie po polsku. Gdy 14 lipca 1975 roku w sali pod kościołem zebrało się 14 pań. by omawiać sprawy zwićlzane z uroczystością koronacji obrazu M B Częstochowskiej. wyznaczonej na 20 lipca, kaszubskie kanadyjki, prowadzące miejski tryb życia, odmawiały w obecności proboszcza dziesiątek różańca po kaszubsku. Dla nich było lo całkiem naturalne. Warto jeszcze dodać, że gdy na początku września 1993 roku gościłem dwóch Kanadyjczyków w wieku 35-40 lat. urodzonych na ontaryjskich Kaszubach, to powiedzieli mi, że idąc po raz pierwszy do szkoły. nie znali ani jednego słowa po angielsku, natomiast u mnie mówili dość płynną kaszubszczyzną ó. Zbyt mocne wydaje się określenie, że wiedza Kaszubów kanadyjskich o dniach narodowych 3 maja i 11 listopada jest znikoma. Przcczy temu chociażby pamiętnik E. C. Shalli 7. Takie wyrażenia jak "nacjonalizm wyznaniowy" czy "ojczyzna ideologiczna" należy chyba odnieść do mionego okresu. Dla mnie osobiście ScI trudne do przyjęcia (s. 58-59, Ill). Większość zagadnień z omawianego lerenu autorka oddała dość wiernie. Słusznie podkreśliła, że na byto wsk ich Kaszubach sąsiedzi - Niemcy leż umieli mówić po kaszubsku. Było to zjawisko spotykane także w innych powiatach kaszubskich. Podobnie niektórzy Irlandczycy na ontaryjskich Kaszubach ulegali kaszubizacji. Tamie, s. 20. s H. Pieprzycki, Stuletnie kalendarium parafii M B Królowej Korony Polskiej w Willlie Olltario 1875-1975. maszynopis w posiadaniu autora. Autor pierwszy wykor/.yslal ohficic archiwalia parafialne w Wilnie: księgi metrykalne, wizytacje hiskupie. ksit,:gi kasowe. kroniki, ogłoszenia parafialne i inne. Ks. H. Pieprzycki jest najbardziej kompetentnym w tej kwestii. Udostt,:pniony przez ks. S. Kądziołkę, jego autorstwa, maszynopis pracy Zarys dziejr'w parafii Wilno z okazji 75 lei niego jubileuszu 195 J jest pozycją zawierającą szereg nieścisłości. ó "Pomerania" 1993, nr 12, s. 45. 7 Elisabeth Catherine Shalla, November 19, H!90 May 29. 1971i. rt,:kopis w moim posiadaniu. 4 �283 Rzeczywisty obraz Kaszubów na Wyżynie Madawaski objawiał się w słowach "Bóg zapIać", w pracowitości, głębokiej więzi sąsiedzkiej pozbawionej chęci zysku. Obecnie już się płaci za pracę. W parafii Wilno istnicje silna więź z Kościołem. Nadaje on ton życiu etycznemu, zwyczajom i całej społeczności. Tu także rodzice decydowali niegdyś o małżeństwie swoich dzieci, podobnie jak na pomorskich Kaszubach. Niektórzy, mimo że opuszczają ten teren, na starość wracają do ziemi swego dzieciństwa. Szereg zwyczajów z Pomorza Kaszubi przenieśli na grunt kanadyjski. Nawet w okresie pionierskim kanadyjskie dolary nazywali po prusku talarami. Dyngowanie jałowcem przeszło także do Wilna. Pusta noc jeszcze istnieje na Wyżynie Madawaski, chociaż powoli zanika, podobnie jak na pomorskich Kaszubach. Autorce jako nic-Kaszubce trudno dostrzec kaszubizmy. NaleŻą do nich m.in. wyrazy: pi/a ( pieJ/a) = tartak. Mój ojciec jeszcze w latach pięćdziesiątych obecnego wieku używał tego wyrazu. Z innych kaszubizmów: knop (raczej knóp) = chłopiec, westka = kamizelka, miech = worek, kiedy się będziesz żellic'. - także w stosunku do dziewczyny, stegna = ścieżka, spozimku = na wiosnę, grópa = duży tygiel, statkować = zachowywać się, koronka = różaniec św. Są to wyrazy i wyrażenia wywiezione ze starego kraju. 1. Kucharska odnotowała kilka anglicyzmów. Jednym z nich jest istra (s. 94), dawne kaszubskie (u B. Sychty) jastre czyli Wielkanoc. Sentaklus jest skrótem od sI. Claus czyli św. Mikołaj. Plejw'. w karty od ang. play = grać. Germanizmów przywiezionych z Pomorza pozostało niewiele np. draszować = młócić zboże. Autorka podniosła słuszny problem nobilitacji kaszubszczyzny na Pomorzu m.in. w liturgii mszalnej, zwłaszcza w liturgii Słowa sprawowanej w kaszubskich parafiach z okazji różnych świąt czy uroczystości. Raz w miesiącu takie msze św. na Kaszubach mają miejsce w 10 kościołach8. Wykorzystane przez autorkę archiwalia i literatura o charakterze etnograficznym czy z jego elementami mogły być pełniejsze. Z kręgu kanadyjskiego warto wskazać między innymi pominięte przez nią prace Legree 9, W. Makowskiego 10, C. Bennetta 11, A. Żurakowskiej 12, C. C. Kennedy'ego 13, folderu o Wilnie 14, zaś z krajowych W. Błaszkowskiego, Kaszuby 16 i L. Malickiego 17. Diaspora kaszubska w Kanadzie należy do najlepiej zbadanych i w tym znaczący udział ma 1. Kucharska. Należy także zatroszczyć się o opracowanie przeszłości kaszubskiej Polonii w Stanach Zjednoczonych i Brazylii oraz podnieść na piśmie rolę Kaszubów zasłużonych w Europie, gdyż w tym ostatnim przypadku trudno mówić o zwartym osadnictwie. ks. Władysław Szulist "Pomerania" 1994, nr 3, s. 41. 1. C'. Legree, Li/i lip yOllr hearts. A hiSLOry of the Roman Catholic Diocese of Pembroke, Kingston inR. Moja rec.: "Pomerania" 1989, nr lO, s. 41. lO W. Makowski, The Polish people in Omada, Montreal 1987. Moja rce.: "Przegląd Polonijny" 1991, z. I, s. 153-155. 11 c:. Bennett, Renfrew County. People and places, Renfrew 1989. Moja rec.: "Gazeta Kartuska" I. 27 stycznia 1991. 12 A. Żurakowska, The prolId inheritance. Onwrio's Kaszuby, Ottawa 1991. Moja rec.: "Rocznik Gdański" 1993, t. 53, s. 206-209. 1.\ C. C. Kenncdy, The Uper Offawa Valey, Pembroke, Ontario 1970. 14 Jego ,~wii[lohl;wo.v('i Janow; Pawiowi /l. Parafia Matki Boskiej Częstochowskiej, Wilno, Kanada 1984. 15 W. Blaszkowski, Ohiekty kulwry materialne} .vrudkuwych i pólnuCllych Kaszub, Gdańsk 1961. 1h Kas:uhy. Pomorze Gdańskie, nr 18, GTN, Ossolineum 1988. 17 L. Malicki, Rok ohrz{'dowy na Kaszubach, Gdańsk 1986. 8 4 �284 Marek Dziewierski, .ki. Studium spoleczno.~ci Bożena Pactwa, Bogdan Siewierski, Dylematy tożsamow Polsce, Katowice 1992, ss. 138, ił. lemkowskiej W roku 1947 przestała istnieć, w wyniku przesiedleń, których końcowym etapem by la tzw. akcja "Wisła", społeczność łemkowska, zamieszkująca od wieków obszar Beskidu Sądeckiego i Niskiego. Łemkowie, rozrzuceni po Ziemiach Odzyskanych. poddani zostali procesowi asymilacji, musieli przystosować się do życia w zupełnie nowym, obcym pod każdym względem otoczeniu. Wyrwani ze swojego naturalnego środowiska, po utracie "prywatnej" ojczyzny, zniknęli także z horyzontu jako problem badawczy. Nieliczne prace naukowe o ich kulturze, gospodarce ijyzyku odwoływały się do przeszłości; współczesność łemkowska była tematem tabu, poruszano ją niezwykle rzadko i w sposób wybiórczy. Ten zaklęty krąg milczenia przerywa po latach zbiorowa praca Dylematy to':samo§ci, w podtytule prezentowana jako studium społeczności łemkowskiej w Polsce, oparta na prowadzonych od 1987 roku badaniach socjologicznych. Badania te przeprowadzono zarówno wśród Łemków zamieszkujących zachodnią i północną Polskę, jak i wśród tych, którzy wrócili na tereny macierzyste, by tu próbować przystosować się do nowej sytuacji, do życia w otoczeniu nowych osadników - Polaków. Dylematy tożsamo,~ci to pierwsza od lat, a w ogóle pierwsza pisana bez nadzoru cenzury, praca o współczesnych problemach Łemków. Nawet jednak i w niej, co oczywiste, historia odgrywa istotną, a może wręcz decydującą rolę; historia była bowiem tym czynnikiem, który określił dzisiejszy stan świadomości i tożsamości łemkowskiej, dzisiejszy stan kultury i języka tej grupy, jej współczesne, polityczne opcje. To wydarzenia historyczne spowodowały, iż nastąpiła dezintegracja społecznego świata Łemków (pisze o tym M. Dziewierski), że emigracja, a właściwie ściśle mówiąc: brutalne i planowe rozproszenie Łemków, odgrywa w świadomości współczesnego przedstawiciela tej grupy tak istotną, a nawet paraliżującą rolę, nieuchronnie kształtując jego defensywny stosunek do świata; to historia zdecydowała, że największym problemem Łemków jest dziś reintegracja (problem ten omawia B. Pactwa). Niewielka i rozproszona dziś grupa Łemków rozbita jest także na dwie opcje narodowe (łemkowską i ukraińską), dzieli się ponadto na dwic konkurencyjne, jeśli nie wrogie, wyznania: prawosławie i grekokatolicyzm. Brak tożsamości łemkowskiej utrudnia dążenia emancypacyjne. Łemkowie żyją w społeczeństwie w ogromnej większości etnicznie polskim, negatywnie nastawionym do Ukraińców (co wzmacnia w naturalny sposób opcję łemkowską) i z trudem zdobywają sobie w nim pozycję, często za cenę odejścia od swojej kultury i języka. Mniejszość łemkowska ma wszelkie cechy społeczności zmarginalizowanej, niepewnej własnej tożsamości, wewnętrznie niespójnej, trapionej kompleksami i będącej pod presją poczucia dziejowcj krzywdy. Łemkowie. a przynajmniej znaczna ich część, egzystują między dwoma światami, dwiema kulturami. Są zatem Łemkowie nie tylko problemem badawczym - socjologicznym, ale i wielkim problemem społecznym. Badania przeprowadzone przez autorów Dylematów tożsamo.~ci, choć budzą spore zastrzeżenia, gdyż objęte nimi zostały bardzo nieliczne jednostki, a i sposób ich referowania pozostawia sporo do życzenia (niezbyt trafnie dobrane metody analizy, jej rzucający się w oczy schematyzm, skomplikowany i sztuczny język wywodu itp.), niosą jednak wiele konkretnego materiału, skłaniają do refleksji, ukazują rangę zagadnienia. Społeczność łemkowska stoi na rozdrożu, najbliższy okres pokaże, czy Łemkowie odrodzą się jako zintegrowana grupa (choć niekoniecznie zintegrowana przestrzennie), świadoma swojej narodowej przynależności, zakotwiczona w swoim języku, tradycji i kulturze, choć prezentująca w wielu kwestiach rozbieżne orientacje, czy też zostanie wchłonięta przez silniejsze zbiorowości o jedno- �285 znacznie ukraińskiej opcji narodowej. Może się też zdarzyć, że wypadki potoczą się jeszcze inaczej. że Łemkowie ulegn£! przyspieszonej asymilaeji do demokratycznego, a zatem otwartego społeczeństwa polskiego, którego wizja być może urzeczywistni się niebawem. Na poczuciu krzywdy nie sposób budować tożsamości, a przynajmniej nie można tego czynić z powodzeniem przez dłuższy czas. Dylematy to::samo.l'Ci to ważny zbiór sądów i opinii na temat współczesnych Łemków, oparty co prawda raczej na ogólnej wiedzy socjologicznej niż na mocno ograniczonym materiale empirycznym, stanowi£!cy jednak dobry punkt wyjścia do dalszych studiów. Praea ta może stanowić również istotny zestaw sugestii dla posunięć o charakterze socjotcchnicznym, choć z działaniami tego rodzaju, jak przekonuje życie i niezbyt szczr;śliwe doświadczenia, należy być bardzo ostrożnym. Łemkom można bez wątpienia pomóc w przystosowaniu sir; do rzeczywistości poprzez np. akty prawne usuwające nadużycia z przeszłości, lecz ich przyszłość tak naprawdę leży przede wszystkim w ich własnych rękach. Ryszard Włodzimierz W n u k, Andrzej K u d a s i k, Podhalański Podhalańska, Kraków 1993. ss. ł 74. Kantor ruch regionalny, Oficyna Z okazji XXXVII Zjazdu Podhalan, poświęconego pamięcI nieodżałowanego Włodzimierza Wnuka, Oficyna Podhalańska wydała publikację Podhalański ruch reyionalny. Na pozycję tę składają się: przedruk naj pełniejszej wersji pierwszego rozdziału znanej pracy W. Wnuka Na góralską nutę, rozdziału znanego pod tytułem, który jest zarazem tytułem całej omawianej publikacji oraz Andrzeja Kudasika Z d:iejrllv podhalwlskie{Jo ruchu regiollalne{Jo (lata 1980-1992). Całość, w przekonaniu wydawców, ma stanowić historię regionałnego ruchu podhalańskiego, a przynajmniej, na co godzr; się łatwiej, jego kronikr;. Opracowanie W. Wnuka kończy się znamiennie. Po uwagach związanych z obchodzonymi w 1979 roku uroczystościami 75-lecia podhalańskiego ruchu regionalnego, liczonego od powstania w Zakopanem w roku 1904 Związku Górali, zamieszczono Deklarację łdeową Związku Podhalan datowaną na l czerwca 1975 roku. Następne lata dziejów ruchu podhalarlskiego, a Związku Podhalan w szczególności, opisywane już przez A. Kudasika, potwierdziły w najtrudniejszych warunkach moc i sens zasad, którymi kierowali sir; działacze i szeregowi członkowie organizacji, ukazały zwartość ruchu, jego moralm! siłę. Nie mylił się W. Wnuk, gdy mówił podczas jubileuszowej akademii w 1979 roku: "Zmieniają się warunki życia, jego społeczno-polityczne formy i treści ... , ale społeczność podhalańska strzeże dawnych tradycji i dziedzictwa kułturowego, przekazanego jej przez przodków, z siłą i żarliwością godną zastanowienia". Nie kwestionując sensu wydania omawianego tomu, nie podważając w najmniejszym stopniu jego kronikarskiej, dokumentalnej wartości, nie mogę jednak nie zwrócić uwagi na fakt, iż z powodu nadzwyczaj emocjonalnego tonu, który go przenika i który sam w sobie jest rodzajem dokumentu epoki, nie może on spełniać roli obiektywnej i wyczerpuj,!cej, a zwłaszcza kry t ycz n ej monografii zjawiska, jakim był i jest regionalny ruch podhalarlski. Wydaje mi się konieczne, aby fenomen tego rodzaju rzucony został na szersze tło. Ruch regionalny jest bowiem zjawiskiem wręcz europejskim, zjawiskiem ważnym w nowożytnych dziejach Europy, mającym nie tylko wspaniałą przeszłość, ale i - sądzę - dUŻ'1przyszłość. Na tle europejskiego i polskiego ruchu regionalnego, jego podhalarlska wersja, oceniona z naukowym dystansem, chłodnym, choć bez wątpienia życzliwym okiem, ukazać sir; może jeszeze piękniej, ujawnić może nieprzeczuwane dziś �286 głębie i wartości. Prace W. Wnuka, jego cenne przyczynki, także dzieła innych autorów. kronikarzy, komentatorów, stanowią doskonały punkt wyjścia do stworzenia pełnego i szerokiego obrazu tego, co zwykło się nazywać skromnie regionalnym ruchem podhalańskim. Sądzę, że taka monografia, wieloaspektowa, krytyczna, obiektywna, słowem: naukowa, byłaby cennym akcentem zbliżającego się stulecia organizacyjnej aktywności górali, aktywności zbudowanej na ideowej tożsamości. Ryszard Kantor Ludwik Kamiński (vel Kamieński), a mieszkańcach yór tatrzUflskich. Najd(Hvniejsza monografia etnograficzna Podhala, z rękopisu op raco wal, objaśnieniami opatrzył oraz podał do druku Jacek Kolbuszewski, Oficyna Podhalcu1ska, Kraków 1992, ss. 174. Jak powszechnie wiadomo, miano "ojca etnografii Podhala" przyznaje się Sewerynowi Goszczyńskiemu, autorowi Dziennika podróży do Tatrów. Wyj,!tkowość tego dzieła nie podłega dyskusji, zapisało się ono pierwszorzędnie w procesie krzewienia wiedzy o góralszczyźnie, w procesie popularyzacji kultury Górali tatrzańskich. Nie ulega również wątpliwości ranga prac Wincentego Pola i Ludwika Zejsznera. innych uznanych piewców Podhala. A przecież w ich cieniu znalazł siC;ktoś, kto bezspornie zas)uguje na miano prekursora badań nad góralszczyzną. ktoś, komu wymienieni autorzy zawdzięczają bardzo wiele. Człowiek, z którego rękopisu czerpali pełnymi garściami - za jego zresztą zgodą - pierwszorzędny material etnograficzny. Tym kimś był Ludwik Kamiński vel Kamieński, autor najdawniejszej monografii etnograficznej Podhala. Wydanie przez Oficynę Podhalańską, w opracowaniu i ze wstępem wybitnego znawcy przedmiotu, Jacka Kolbuszewskiego, monografii Kamińskiego stanowi niewątpliwie akt sprawiedliwości dziejowej. Kilka pokoleń badaczy znało to dzielo spoczywające w rękopisie w Bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich: wykorzystywane było wielokrotnie, wielokrotnie teź cytowane w mniejszych lub obszerniejszych fragmentach. Dziś dzieło to czytane w całości nabiera szczególnego waloru, potwierdza wszelkie zalety, jawi się jako - być moźe - naj wybitniejsze polskie opracowanie etnograficzne pierwszej połowy XIX wieku. Życie Ludwika Kamińskiego (1809 - po 1881), człowieka pochodzącego z Galicji Wschodniej i osiadłego w Ludźmierzu, nie zostało dokładniej poznane. Jego skromność. usuwanie siC; w cień, spowodowały, że nadzwyczajnej wartości monografia zostala wykorzystana przez innych, a jej autor nie zyskał należytego mu uznania za życia. ba. był niemal całkowicie nieznany. Jest zatem szansa, źe dziś, choć późno, Kamiński zostanie wreszcie doceniony nie tylko przez stosunkowo wąskie grono badaczy kultury Podhala - to stało się juź wcześniej - ale równieź przez szerszy krąg czytelników. Entuzjasta dzieła, Jacek Kolbuszewski, tak o nim pisze: "... rękopisy Kamińskiego jawią się wręcz rewelacyjnie. Rzecz juź nie w tym, że przynosz,! one nieporównanie więcej wiadomości o ludowej kulturze Podhala niź razem wzic;te prace GoszczYl1skiego. Pola i Zejsznera, ale w tym, że przed rokiem 1848 żaden region Polski nie doczekał się tak kompletnego opisania i nie powstała ni jedna tak wnikliwa interpretacja kultury ludowej którejś z grup etnicznych zamieszkujących ziemie polskie". Trudno nie zgodzić się z tak wysoką oceną monografii Kamińskiego. nie sposób nie docenić jego głębokiej wiedzy, jego przenikliwego widzenia kultury podhalańskiej, jego obiektywizmu, subtelności ocen i sądów. "Trzeźwość autora - zacytujmy raz jeszcze J. Kolbuszewskiego - sprawia, iż mając dla Górali sporo sympatii, nic popada on w tanią, hiperromantyczną idealizację ludu i jego kultury i zachowuje racjonalistyczny rozsądek i umiar". �287 Należy wyrazić wielkie podziękowanie Oficynie Podhalańskiej za to, że kapitalna monografia dziewiętnastowiecznego etnografa-amatora (innych zresztą wtedy właściwie nie było), dająca nic tylko rzetelny opis życia i wierzeń Górali, ale także oryginalny pogląd na is t ()t ę ich kultury, znalazła się w rękach czytelników. Ryszard Ks. Ferdynand ss. ]93. M a c h a y, Moja droga do Polski. Pamiętnik, Kantor wyd. 3, Kraków ł 992, Towarzystwo Przyjaciól Orawy wydało Moją drogę do Polski, głośne niegdyś i dziś jeszcze czytywane z zainteresowaniem wspomnienia ks. Ferdynanda Machaya. Pierwsze wydanie tego pamiętnika ukazało się w 1923 roku, drugie w 1938, a obecne - trzecie jest przedrukiem drugiego. O walorach Mojej dro?!; do Polski nie trzeba nikogo przekonywać. Wspomnienia księdza Machaya są dokumentem historycznym, ukazują, z perspektywy jednego z ważniejszych uczestników wydarzeń, trudne lata [918-1920, kiedy to decydowała się kwestia paóstwowej przynależności Spisza, Orawy i Czadeckiego, los polskiej w przeważającej części ludności tych obszarów. Te dramatyczne łata i decyzje podjęte w owym czasie na szczeblu międzynarodowym zaważyły na stosunkach polsko-czechosłowackich, stały się źródłem konfliktów i nieporozumień. Relacja ks. F. Machaya jest ważna i zasługuje na staranne studiowanie, choć - oczywiście - jest to relacja osoby jednoznacznie zaangażowanej po polskiej stronie konfliktu. Jeszcze większy walor, w moim przekonaniu, ma pamiętnik ks. Machaya jako źródło do poznania wybitnej osobowości, człowieka poszukującego własnej drogi, aktywnego, łaknącego spełnienia na niwie pracy społecznej i działalności patriotycznej. Człowieka także rozdartego, żyjącego nie tylko na pograniczu kulturowym, ale i duchowym. Kapłana i działacza, przedstawiciela kościoła katolickiego czyli powszechnego i Polaka-patrioty uwikłanego w ziemskie, polityczne konflikty. Całym swym życiem ten bezsprzecznie wybitny człowiek potwierdził dokonany w młodości wybór, wybór niełatwy, o czym przekonują wspomnienia. Dobrze się stało, że Moja droga do Polski została wznowiona. Dziełko to, skromne objętościowo, lecz niezwykle bogate w treść, należy do kanonu polskiego pamiętnikarstwa, ma również wielką wymowę dziś, w czasach poszukiwań drogi po latach narodowego zniewolenia, wymowę równie jasną, jak w momencie powstania. Nie jest to szacowny zabytek, lecz dzieło żywe i we fragmentach przejmująco aktualne. Jednakże, choć myśli zawarte w Mojej drodze do Polski, ogólna wymowa pamiętnika, jego szczególnie intymny ton, mogą zwrócić uwagę nawet nieprzygotowanego czytelnika, ten jednak, kto poszukuje wyjaśnienia historycznych faktów w dziele omawianym, może poczuć się nieco zawiedziony. Brak komentarzy, biogramów występujących postaci, przypisów uściślających niektóre kwestie, czy wreszcie syntetycznego wstępu historycznego, omawiającego z perspektywy czasu przebieg i konsekwencje sporu o kresy południowe, niewątpliwie nie służy publikacji. Wydaje mi się, że opatrzenie pamiętnika ks. F. Machaya tzw. aparatem naukowym, poprzedzenie go fachowym wstępem, znacznie rozszerzyłoby krąg czytełników i mogłoby korzystnie wplym,ć na odbiór pamiętnika jako ważnego dokumentu epoki. Nic zresztą straconego, nic wątpię, że nie jest to ostatnie wydanie tej ważnej pozycji. Ryszard Kantor �288 Jadwiga Ciechanowska, górach i Zakopanem X IX Adam Czarnowski, Tatrzw1skie lata (Z w('drówek po w.), Kraków 1993, ss. 178, ił. i XX Kraków jest miastem przedziwnym i pod wieloma względami uprzywilejowanym. Tylko tu przechowane zostały w nienaruszonym stanie pamiątki zarówno wielkiej-narodowej, jak i mniejszej-rodzinnej przeszłości. Zapewne jedynie w Krakowie możliwym było powstanie i zachowanie archiwum, dzięki któremu narodziła się omawiana pozycja. "W szufladach stylowej komody krakowskiej rodziny Ciechanowskich - piszą autorzy Tatrzańskich lat - znajdują się cenne pamiątki przeszłości. Są to, od dawna nie oglądane, teki pełne odręcznych opisów i druków, pamiętniki, przewiązane wstążeczkami pakiety korespondencji, są także rysunki i albumy z fotografiami (... l. Szczególną uwagę zwracają kaligraficznie napisane listy i kartki korespondencyjne datowane: 1880... 1890... , aż po lata współczesne". Archiwum Ciechanowskich zawiera dzieje czterech pokoleń krakowskiej rodziny. w tym także dzieje jej związków z Tatrami, od pierwszej wycieczki braci Hieronima, Wilhelma i Wiktoryna Ciechanowskich w roku 1854, poprzez późniejsze, regularne już pobyty letniskowe i poważniejsze taternicze wyprawy kolejnych przedstawicieli rodziny. aż po czasy najnowsze. Jak cenny jest to materiał przekonać się można z licznych cytatów, przypominających nie tylko wydarzenia i ludzi, ale także okres, gdy pisało się listy i wspomnienia, gdy notowało się - dla własnej pamięci, a czasem z myślą o potomnych - ważne i mniej ważne - fakty. Dziś jest to materiał nie do przecenienia, mający również wartości językowe. Nic więc dziwnego, że zafrapował spadkobierców i pozwolił im na opracowanie interesującej i cennej książki. Zawarte w TatrzQJ1skich latach materiały wspomnieniowe stanowią kapitalny przyczynek do dziejów polskiej kultury od połowy XIX wieku, przesi"kniętej zainteresowaniem, a nawet umiłowaniem gór. Tę fascynację górami widać wyraźnie w dziejach rodziny Ciechanowskich, a przecież rodzin takich było wiele, nie tylko w Krakowie. Z fascynacji górami rodziły się wielkie dzieła, ale owocowała ona także i mniej efektownie, za to trwale, na przykład kulturą turystyczną Polaków. Rodzina Ciechanowskich niewątpliwie ową kulturę posiadła w stopniu wybitnym. Wśród drobnych, ale niezwykle interesujących szczegółów, które występują na kartach Talrzańskich lal, najbardziej istotne wydają mi się te, mówiące o codzienności; fakty często umykające obserwatorom jako zwyczajne, oczywiste w danym momencie, w danym czasie, niegodne zapisania. Bez nich jednak przeszłość rysuje się blado, jest tylko cieniem. Przypomnienie zwyczajności, codzienności obcowania z górami przez nie powiem przeciętną, ale jedną z licznych - rodzinę polską stanowi wielk" wartość dokumentalną omawianej pozycji. Pojawiają się we wspomnieniach także postacie znane, historyczne, postacie z legendy tatrzaJlskiej: Chałubiński, Klimek Bachleda, Walery Eljasz-Radzikowski i wielu, wielu innych. Pojawiają się w sposób naturalny, bez koturnów, często w otoczce anegdoty. W tym zakresie Tatrzańskie lata nie przynoszą rewelacji, nit: dostarczają nowych szczegółów do biografii słynnych postaci, ich obecność ubarwia jednak opowieść, czyni ją dodatkowo zajmującą i konkretnie dokumentalną· Ryszard "Rocznik Podhalański", ił. 124. t. 5, Wydawnictwo Tatrzailskie, Zakopane Kantor 1992, ss. 483. Po pIęCIU latach od wydania poprzedniego tomu ukazał sil,: kolejny numer "Rocznika Podhalańskiego". Tempo takie nie może imponować, wydaje się być niestety �289 tradycją w dziejach pisma, które w ciągu 70 lat istnienia ~ głównie w stanie utajonym zaledwie pięć razy znalazło się na rynku wydawniczym. Miejmy nadzieję, że cykl ten, mimo trudnych czasów - a czy kiedyś były inne? - zostanie przyspieszony. W wydawnictwach w rodzaju "Rocznika Podhalańskiego", to jest w publikacjach muzeów wielodziałowych, mieszczą się zwykle materiały wielce zróżnicowane, będące prezentacją osiągnięć różnych dyscyplin naukowych, często bardzo od siebie odległych, a na ogół mocno wyspecjalizowanych. Stanowi to zawsze znaczne utrudnienie dla recenzenta, skłania raczej do omówień niż do ocen. Nie inaczej bywało w "Roczniku", choć tym razem gros materiałów stanowią w nim artykuły historyczne, etnograficzne, biograficzne oraz z zakresu szeroko rozumianego muzealnictwa. Jest jednak pewien zespół prac nadających ton tomowi i od niego chciałbym rozpocząć prezentację. Pod ogólnym, jednoznacznym tytułem "Z teki Juliusza Zborowskiego" zgromadzono szkice do wygłoszonych referatów (o Muzeum Tatrzańskim i sztuce łudowej oraz o stylu zakopiańskim), drobne przyczynki bądź z grubsza uporządkowane materiały źródłowe i terenowe (na temat zwyczajów, stroju łudowego, dziejów poczty w Zakopanem), wspomnienia (o Janie Grzegorzewskim i Mieczysławie Kowałewskim), opuszczone fragmenty opublikowanych wcześniej prac (tu uwagi o przewodnikach tatrzańskich W. Eljasza). Wraz z artykułem W. H. Paryskiego na temat spuścizny piśmienniczej po wieloletnim dyrektorze Muzeum Tatrzańskiego oraz opracowanymi przez A. Liscar listami przyjaciół do niego, blok ten stanowi więcej niż jedną piątą część tomu. Jest pożyteczny i stanowi nicwątpliwy a jakże zasłużony hołd dla wielkiej postaci. Przyznać jednak muszę, iż - moim zdaniem - edytor nie wydanych i przechowywanych w muzealnym archiwum prac, a właściwie raczej notatek J. Zborowskiego, nie przyłożył się zbytnio do ich opracowania. Wśród tych materiałów znajdziemy wiele i dziś jeszcze aktualnych myśli i ustaleó, wiele inspiracji, są jednak także fragmenty, których autor nie zamierzał publikować i wiedział co czyni. Czasami lepiej tego rodzaju decyzje uszanować lub przekonująco uzasadnić, iż były błędne. Tom otwiera niewielka objętościowo sekwencja materiałów przypominających twórcę "Rocznika", Bronisława Piłsudskiego. Składają się na nią: krótki artykuł biograficzny W. Polakiewicza i faksymile "Projektu Podhalańskiego Rocznika Naukowego". Spodziewam się, że w niedalekiej przyszłości "Rocznik" poświęci więcej miejsca tej postaci, stosunkowo słabo znanej, mimo niewątpliwych zasług dla polskiej i światowej etnologii. Tym bardziej jest to konieczne, że dana przez W. Polakiewicza charakterystyka osobowości B. Piłsudskiego nie wydaje się, w świetle chociażby wspomnieó współczesnych, przekonująca. Wśród innych, licznych rozpraw i artykułów wyrozlllaj'! się te, które traktują o tematach i wydarzeniach słabo znanych, lub zupełnie zapoznanych. O zapomnianym uniwersytecie zakopiaóskim, a w istocie o kursach wakacyjnych zorganizowanych na początku XX wieku pisze T. Kowalik; o krótkiej egzystencji Związku Zawodowego Pracowników Nauki w Zakopanem Z. Radwańska-Paryska; a o epizodzie z dziejów humoru w stolicy Tatr (czyli o Institutum Bronscianum Zakopanense) wspomina T. Komornicki. Bardzo gruntowna i bogato ilustrowana rozprawa J. Sierpióskiej Budynek Muzeum Tatrzańskiegojako przykład architektury murowanej w stylu zakopiańskim sąsiaduje z interesującym, ale i mocno dyskusyjnym artykułem M. Rokosza Zakopane - stolicą polskiej irredenty. Mimo życzliwego stosunku jaki mam do tej miejscowości i pełnego doceniania jej roli w dziejach Polski, nie byłbym skłonny bronić jej prawa do tak zaszczytnego zaiste tytułu. Z kolei niedawno zmarły wybitny językoznawca A. Zaręba reprezentowany jest fachowym artykułem na temat polskości gwar orawskich. Nigdy dość przypominania tego niewątpliwego faktu w sytuacji pseudonaukowych i zgoła niedorzecznych poczynaó niektórych słowackich "badaczy". Na dalszych stronach o poetyce gawędy 19 -- Lud t. LXXVII �290 zakopiańskiej pisze M. Jazowska-Gumulska. Jeśli do tego dodamy wspomnienia o zmarłych (E. Starek, B. Dyakowskim i E. Passendorferze), liczne przyczynki do dziejów Zakopanego i do poznania wybitnych postaci z nim związanych pomieszczone w dziale dość niefortunnie nazwanym "materiały archiwalne", a także informacje o Muzeum Beskidzkim w Wiśle (autorstwa 1. Kropa), oraz bardzo obszerne sprawozdanie z działalności Muzeum Tatrzańskiego za lata 1982-1986, stanie się oczywistym, iż kolejny "Rocznik Podhalański" jest wydawnictwem ze wszech miar cennym, jest bez żadnej ulgowej taryfy - poważnym osiągnięciem redakcyjnego zespołu. Niedosyt pozostawia jedynie dział recenzji. Trudno doprawdy zrozumieć dlaczego zrecenzowane zostaly tylko te właśnie pozycje, dlaczego pominięto wydawnictwo o równym, jeśli nie większym znaczeniu. W moim przekonaniu dział ten należy rozbudować, lub zastąpić obszernym zbiorczym omówieniem ukazującego się piśmiennictwa o tematyce podhalańskiej. Ryszard "Rocznik Tatarów Polskich", wyd. Związku Tatarów Kamor Polskich, Gdańsk 1993. Nieliczna grupa Tatarów polskich w okresie międzywojennym złożyła się na wydawanie paru pism. Gdy jednak "Życie Tatarskie" było wewnętrznym niejako pismem tej zaledwo sześciotysięcznej grupki, zaś "Przegląd islamski" był pismem par excelance religijnym, to "Rocznik Tatarski" miał ambicje wyjścia poza krąg tej grupy etnograficznej - był Uak to zaznaczono w podtytule) czasopismem naukowym, literackim i społecznym, poświęconym historii, kulturze i życiu Tatarów w Polsce. Przed wojną zdążono wydać trzy tomy rocznika, nakład czwartego został zniszczony w roku 1939 przez Niemców - a rozbicie powojenne środowiska Tatarów polskich, zamieszkujących przed wojną głównie Kresy Wschodnie, jak również wyniszczenie wojenne ich inteligencji (swój udział mieli w tym obaj okupanci) powodowało, że szanse na kontynuację tego wartościowego wydawnictwa były niewielkie. Toteż dopiero po 56 latach od ukazania się trzeciego tomu "Rocznika" udało się środowisku intelektualnemu Tatarów polskich (zresztą znacznie mniej licznemu niż przedwojenne, jako że z sześciotysięcznej społeczności tatarskiej w granicach przedwojennych Rzeczypospolitej, w obecnych, pojałtańskich, żyje tylko połowa) opublikować następny, pod nieco zmienionym tytułem, jako "Rocznik Tatarów Polskich". Tytuł wprawdzie nieco inny podkreśla, że obecne wydawnictwo nie jest tylko kontynuacją przedwojennego, ale w nocie od Redakcji napisano, iż "pismo, które prezentujemy, jest jedynym prawnym i kulturowym kontynuatorem tradycji "Rocznika Tatarskiego" i innych międzywojennych tatarskich wydawnictw, tak samo, jak powstały niedawno Związek Tatarów Polskich kontynuuje prawnie i kulturowo spuściznę Związku Kulturalno-Oświatowego Tatarów Rzeczypospolitej Polskiej". To podkreślenie prawa do spuścizny po organizacjach i pismach tatarskich zostało podyktowane trudną sytuacją w środowisku Tatarów polskich, częściowo rozbitym przez działające w nich ruchy sekciarskie. Nowo wydany "Rocznik" ma ambicje "skupienia wokół siebie środowiska badaczy tej wspólnoty istniejącej przez sześćset lat na ziemiach Rzeczypospolitej i rozwinięcia kultury tatarskiej w Polsce", przy czym - jak o tym świadczą nazwiska autorów - nie zamierza zamykać się w wąskim kręgu religijnym muzułmanów polskich, gromadzi zarówno autorów tatarskich, jak i "giaurów" interesujących się kulturą tej polskiej, acz orientalnej z pochodzenia grupy etnograficznej. Wprowadzenie działu "Tatarzy Europy Wschodniej" dowodzi, iż polscy Tatarzy, mimo całkowitego spolonizowania, nie chcą zatracać związku ze swymi korzeniami. �291 Rocznik dzieli się na sześć działów: 1. Artykuły i rozprawy, 2. Tatarzy Europy Wschodniej, 3. Wiersze, eseje, reportaże, 4. Materiały i źródła, 5. Recenzje, 6. Kronika, komunikaty; podział ten nie jest jednak zupełnie konsekwentny. W dziale pierwszym Jan Tyszkiewicz omawia parę postaci z zasłużonego dla polskiej tatarszczyzny rodu Kryczyńskich, Andrzej Drozd - ciekawy chamaił, czyli muzułmański modlitewnik rękopiśmienny, Janusz Kamocki przedstawia Tatarów polskich jako grupę etnograficzną. Niewątpliwie najciekawszy tu jest jednak artykuł Selima Chazbijewicza o ideologiach Muzułmanów polskich okresu międzywojennego, w którym autor przedstawia całe bogactwo ideologiczne tej tak przecież niewielkiej społeczności, jej włączenie się w pracę dla Polski, ale również i w ruchy panislamskie i tataro-krymskie; mów;, też o tatarskim mesjanizmie i o zaangażowaniu się w ruch prometejski. Chazbijewicz omawia tu również sprawę powołania w czasie wojny Naczelnego Imamatu Muzułmanów Polskich na Obczyźnie oraz jego wierność legalnemu Rządowi R P na Uchodźstwie. Z artykułem tym współgrają wspomnienia imama - (zwierzchnika religijnego) Emira El' Muemminia Bajraszewskiego. W dziale "Tatarzy Europy Wschodniej" znajdują się artykuły Edigc Kirimal-Szynkiewicza, Jana Tyszkiewicza i Dżafera Sejdamet Kyrymera, wszystkie zwi'lzane z walką Tatarów Krymskich o wolność, przy czym - co chyba zrozumiałe w roczniku polskich Tatarów - na trzy artykuły, dwa są poświęcone planom uzyskania pomocy Polski dla tej walki. W dziale "Wiersze, eseje, reportaże" (osobiście bym wolał nazwać go działem literackim) zostaly umieszczone miłe, bardzo zaangażowane wiersze Marty Cywińskiej ("Pieśń wieczorna" i "Powrót do Kruszynian") oraz wiersz Adasa Jakubauskasa (Jakubowskiego) - najwybitniejszego poety tatarskiego na Litwie, w której ten piszący po litewsku "następca murz tatarskich i potomek polskiej szlachty" jest przykładem trudnych dróg wyboru, przed jakimi stawali nasi Tatarzy polsko-litewscy. Grażyna Kononowicz pisze o wątkach tatarskich w twórczości Józefa Macieja Kononowicza, zaś Ali Miśkiewicz wspomina swe spotkanie ze Świtezią. W dziale "Materiały i źródla", oprócz wspomnianych już wspomnień imama Bajraszewskiego znajd uj 'I się bardzo wartościowe wspomnienia Jakuba Kozakiewicza - żołnierza szwadronu tatarskiego 12 pułku ułanów wileńskich, z walk 1939 rok u i z niewoli sowieckiej. Rocznik kończą recenzje z przedwojennego "Życia Tatarskiego" i z niedawno wydanych pozycji Cz. Łapicza i A. Miśkiewicza oraz, tak ważne dla środowiska Tatarów polskich postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Białymstoku o wpisaniu do rejestru stowarzyszeń Związku Tatarów Polskich w Rzeczypospolitej Polskiej. Nie ma w nim jednak informacji najważniejszej : że redakcja już się przymierza do wydania drugiego rocznika. Janusz K wnocki "Zeszyty Łużyckie" nr 1, 1990 - nr 8, 1993. "Zeszyty Łużyckie" są jedynym pismem sorabistycznym wychodzącym poza granicami Łużyc. Wydawcą jest Koło Zainteresowań Kulturą Łużyczan przy Polskim Towarzystwie Ludoznawczym oraz Instytut Filologii Słowiańskiej Uniwersytetu Warszawskiego. Pismo wychodzi od 1990 roku. Dotychczas ukazało się 8 numerów, jeden jest gotowy do druku, dwa są w przygotowaniu. Na łamach "Zeszytów Łużyckich" sporo miejsca poświęca się szeroko pojętej etnografii, a więc ogólnej charakterystyce folkloru łużyckiego (nr 1), istotom nad- �292 przyrodzonym (nr 1) szczególnie południcom w folklorze łużyckim na tle porównawczym, mitowi o Krabacie w porównaniu z kaszubskim mitem o Remusie (nr 2), inspirującej roli tego mitu w literaturze i sztuce lużyckiej (nr 8), śląskim i lużyckim legendom o królu węży (nr 4). Opisuje się zwyczaje ludowe związane z narodzinami, ślubem i pogrzebem, caloroczne obrzędy kościelne, stroje ludowe, tradycyjne potrawy (nr 3). Poruszana jest recepcja łużyckiego folkloru w Polsce i polskiego na Łużycach (nr 4), historia muzyki łużyckiej (nr 3) i jej dzisiejszy stan (nr 8) oraz polskie wątki melodyczne w łużyckich pieśniach (nr 4). Przedstawione są przysłowia łużyckie w konfrontacji z niemieckimi i częściowo polskimi (nr 8). Zarysowana jest historia łużyckiego teatru (nr 2), kina (nr 3) oraz sztuk plastycznych (nr 4). Pewna liczba artykułów porusza ogólne i szczegółowe problemy literatury łużyckiej: wychowawczą rolę piśmiennictwa i rolę poezji w utrwalaniu tożsamości narodowej (nr 6), religijną twórczość J. Barta-Cisinskiego (nr 2), przekłady tego pisarza na polski i Mickiewicza na łużycki (nr 4), patriotyzm J. Skali (nr 3), pamiętnikarstwo lat powojennych (nr 2), wątki polskie w łużyckiej prozie powojennej (nr S). Językoznawczy charakter mają następujące artykuły: o nazwach etnicznych mieszkańców Łużyc, dzisiejszej sytuacji językowej na Łużycach (nr l), wkładzie polskich językoznawców w rozwój sorabistyki, o rozwoju łużyckiego słownictwa, o roli Biblii w kształtowaniu się łużyckiego języka literackiego (nr 2), udziale w tym procesie takich pisarzy, jak M. Frencel oraz 1. B. Fryco (nr 7), a także łużyckim słownictwie dialektalnym dotyczącym uprawy lnu i hodowl.i zwierząt na tle porównawczym (nr 3). Zasygnalizowana została wszechstronna walka Łużyczan o język ojczysty w aspekcie historycznym (nr 6) i odzwierciedlenie jej w łużyckiej poezji (nr 8). Z zakresu historii ukazały się artykuły o sprawie łużyckiej na paryskiej konferencji w 1919 roku (nr 2), pierwszych łużyckich organizacjach społeczno-kulturalnych i naukowych, o działalności J. A. Smołera, o czasopiśmiennictwie łużyckim, kulturotwórczej roli protestantyzmu i powstaniu wspólnoty katolickiej (nr 3), następnie o dawnym pograniczu polsko-dolnołużyckim, kultywowaniu dawnych tradycji na tzw. Łużycach Wschodnich w obrębie Polski, późniejszej kolonizacji lużyckiej na prawym brzegu Nysy i jej ewentualnym pozostałościom (nr S), o sytuacji Łużyc w okresie III Rzeszy, w latach 1945-47 i u schyłku NRD. Przedstawiona została historia Domowiny i instytutów naukowych: w Budziszynie i w Lipsku (nr 6), wreszcie historia nagi łużyckiej na tle porównawczym (nr 8). W "Zeszytach Łużyckich" porusza się tematy mającc charakter demograficzny i socjologiczny, a mianowicie: ekologiczne uwarunkowania życia kulturalnego i społecznego na Łużycach (nr 2), dzisiejszy status Łużyczan w Niemczech i szanse ich rozwoju. relacje łużycko-niemieckie (nr 6), dwujęzyczność i dwukulturowość Łużyczan, fenomen łużyckiej rodziny, historię łużyckiej emigracji (nr 8) i otoczoną powszechnym kultem postać A. Andrickiego (nr 7). Zamieszczane są też prace z zakresu krajoznawstwa Łużyc. historii Budziszyna, rozwoju i znaczenia przemysłu na Łużycach (nr 7). Szczególnie mocno podkreślane są kontakty polsko-łużyckie, nakreślono sylwetki przyjaciół Łużyc: W. Szewczyka, W. Kochańskiego oraz Polski: S. Nawki i A. Nawki (nr 4), M. Hórnika (nr 8), przedstawiono prołużyckie organizacje (nr 4 i 8) i wojenne spotkania Polaków z Łużyczanami (nr 7). Złożony do druku 9 nr "Zeszytów Łużyckich" poświęcony będzie sorabistyce w Wiedniu i Paryżu, współpracy filmowców łużyckich i słowackich, przekładom z literatury łużyckiej na polski, paralelom rozwojowym Łużyczan i innych mniejszości narodowych świata: Kaszubów, Drzewian Połabskich. Ajnów, Walijczyków. Nr 10 i 11 zajmie się starszą historią Łużyc (m.in. artykuły o łużyckich żonach Piastów i Przemyślidów, o wojnach husyckich na Łużycach, o roli zgromadzenia cystersów w kształtowaniu materialnej i duchowej kultury Łużyc, o walkach Napoleona na Łużycach �293 i ich reperkusjach literackich, o historii procesji i pielgrzymek łużyckich), a rówlllez histori<! najnowszą: okresem Republiki Weimarskiej, czasami wojny (wspomnienia dowódców i uczestników walk na terenie Łużyc), pierwszymi latami po wojnie. Niektóre z prac publikują dotąd nieznane materiały archiwalne. Nr 12 będzie mieć prawdopodobnie charakter językoznawczy. Przewidziane są artykuły o języku prasy łużyckiej, o nazwach bóstw łużyckich i nazwach miesięcy na tle porównawczym, o siedemnastowiecznym i współczesnym tłumaczeniu Psałterza, o znaczeniach słowa lubosI' ("miłość") u romantyków łużyckich i in. Nr 13 chcielibyśmy poświęcić Janowi Skali w 50. rocznicę jego śmierci. Każdy numer zawiera przekłady łużyckiej poezji i prozy (tak współczesnej, jak dawnej), recenzje nowości wydawniczych i kronikę kulturalno-naukową. Ewa Mieczysław B. M ark owski, 1918-1939, Kieleckie Towarzystwo Obywatele Naukowe, Siatkowska ziemscy w województwie Kielce 1993, ss. 236. kieleckim Studia dotyczące roli jaką odgrywały w życiu społeczno-politycznym i gospodarczym poszczególne grupy społeczne, obejmowały jeszcze nie tak dawno przede wszystkim dzieje tzw. klas przodujących. "Klasowe" traktowanie zjawisk społecznych powodowało, że priorytet badawczy nadawano pracom odnoszącym się głównie do roli i znaczenia "klasy robotniczej" zwłaszcza tzw. wielkoprzemysłowej oraz, w mniejszym zakresie, tzw. "chłopstwa pracującego". Dzieje innych środowisk uznanych w myśl metodologii "materializmu historycznego" za tzw. wsteczne (niepostępowe) ukazywano w jednostronnym, negatywnym kontekście mającym uzasadnić z góry przyjęte założenia. Przełom ustrojowy lat 1980-1989 spowodował powstanie możliwości nieskrępowanego ideologicznie, naukowego a zatem obiektywnego prezentowania wyników ustaleń na zaniedbanym lub wręcz zafałszowanym polu badawczym odnoszącym się do dziejów grup społecznych określanych dotąd mianem "klas posiadających". Jednym z pierwszych opracowań, aczkolwiek wycinkowych, bo odnoszących się do jednego tylko województwa, jest książka Mieczysława B. Markowskiego Obywatele ziemscy w województwie kieleckim 1918-1939. Autor prczentuje pełną gamę problematyki związanej z funkcjonowaniem większej własności ziemskiej na omawianym terenie. Znajdujemy tutaj omówienie kwestii socjologicznych, gospodarczych i kulturowych jakie charakteryzowały ziemian Kielecczyzny. Godzi się już na wstępie podkreślić, iż ustalenia M. B. Markowskiego, chociaż formułowane dla określonego terenu, mają walor szerszy. Są bowiem typowe dla całościowego obrazu ziemian polskich, co zresztą w sposób wyraźny wynika z ustaleń przedstawionych przez Autora we wstępie i w rozdziale wprowadzającym. Praca M. B. Markowskiego opiera się na bogatym i rzetelnie potraktowanym materiale źródłowym. Autor wykorzystał wszelkie dostępne materiały zgromadzone w archiwach centralnych i lokalnych począwszy od AAN, AGA D i A GUS w Warszawie poprzez Archiwum Diecezjalne i Państwowe w Kielcach, Częstochowie i Katowicach wraz z jednostkami filialnymi. Oparł się ponadto na bogatym zasobie źródeł drukowanych i rękopiśmiennych zgromadzonych w bibliotekach KUL, Narodowej i Ossolineum. Całość uzupełnia wykaz bezpośrednio wykorzystanych ponad 150 tytułów opracowań literaturowych oraz liczny zestaw tytułów prasowych. Książka składa się ze wstępu, pięciu merytorycznych rozdziałów (s. 47-210), zakończenia, wykazu źródeł i literatury, indeksu nazwisk, wykazu tabel i ilustracji. Całość wieńczy streszczenie w języku angielskim. �294 Rozdział wprowadzający (s. 7-47) prezentuje socjologiczny obraz omawianego środowiska wraz ze stratyfikacją wewnętrzną grupy (aspekty: pochodzeniowy i wyznaniowo-narodowościowy). Ustalenia, jak już wspomniano, mają charakter generalny i z powodzeniem można je odnieść do charakterystyki tej grupy społecznej w całej Polsce. Obok arystokracji rodowej, niewielkiej grupy wyznawców religii mojżeszowej i jak to określa Autor "nowobogackich", trzon środowiska stanowiła warstwa "spadkobierców tradycji szlacheckiej" związana ze swoim statusem w równej mierze ekonomicznie co emocjonalnie. Ona to właśnie nadawała ton sposobowi gospodarowania, kulturze grupy oraz zachowaniu tradycji. Rozdział drugi traktuje o miejscu i roli ziemiaństwa w życiu gospodarczym województwa (s. 47-111). Mowa tu o strukturze majątków, zakresie prowadzonej gospodarki roślinnej, hodowlanej i leśnej, a także aktywności ekonomicznej poza ściśle rozumianym rolnictwem. I w tym rozdziale szereg ustaleń ma charakter ponadlokalny (np. kwestia zasadniczego udziału kapitału ziemiańskiego w animacji przemysłu rolno-spożywczego, przede wszystkim przetwórstwa). Kolejny z rozdziałów "gospodarczych" - "Zmiany w pozycji materialnej" (s. 112-135) - to opis rzeczystej sytuacji produkcyjno-dochodowej majątku ziemiańskiego w dwudziestoleciu. Jak wykazuje Autor cechowała ją stała presja ogólnej, trudnej sytuacji ekonomicznej państwa w tym nieomal represyjny fiskalizm oraz parcie parcelacyjne wynikające tak z nacisku otoczenia jak i przede wszystkim z przepisów ustawy z 1925 roku o wykonaniu reformy rolnej, nakładającej obowiązek parcelacyjny gruntów spoza ustawowo określonych norm obszarowych. Wywoływało to określone implikacje powodujące w zdecydowanej większości przypadków pogorszenie sytuacji produkcyjnej przedsiębiorstw, obniżenie ich rentowności oraz powszechne zadłużenie prowadzące częstokroć do bankructwa. Ważną konstatacją tego rozdziału jest stwierdzenie o niełatwym życiu właścicieli ziemskich, w tym skromnej konsumpcji, jakże odbiegające od stereotypów lansowanych do niedawna w ideologicznej literaturze przedmiotu i publicystyce politycznej. Dwa ostatnie rozdziały (s. 135-210), traktują o aspektach kulturowych omawianego środowiska. Mowa w nich o poziomie wykształcenia, wkładzie w rozwój oświaty, kultury i sztuki, życiu religijnym ziemiaństwa a także formach instytucjonalnych i towarzyskich, środowiskowych więzi społecznych grupy. Zasygnalizowany jest także obraz życia codziennego prowincjonalnego dworku polskiego na Kielecczyźnie. Wyłania się z tego portret zbiorowy środowiska, które począwszy od końca XIX wieku odegrało kapitalną rolę ekonomiczną, kulturową i społeczno-polityczną na ziemiach polskich. Rola ta w omawianym okresie, co przedstawia M. B. Markowski, aczkolwiek jcszcze bardzo znacząca, ulegała systematycznym przemianom ustępując pod wpływem zmian ekonomicznych i społecznych, w tym wzrastającej roli otoczenia tak wiejskiego jak i miejskiego (przemysłowego). Niemniej jednak znaczenie zarówno ekonomiczne jak i kulturowe dworu (majątku) pozostawało w dalszym ciągu istotne. Nie było anachronizmem, jak to chcieli widzieć wówczas i później jego radykalni przeciwnicy. Gdyby nie powojenny ideologiczny holokaust większej własności ziemskiej, ewoluował by, jak można sądzić w kierunku specyficznego dużego gospodarstwa farmerskiego (wskutek między innymi parcelacji), jakiego brak tak wyraźnie odczuwamy obecnie. Praca M. B. Markowskiego, opatrzona licznymi zestawieniami tabelarycznymi i ilustracjami siedzib ziemiańskich Kielecczyzny, to dzieło solidne i niezwykle potrzebne. Stanowi bowiem nieomal pionierski wkład w prezentację tendencyjnie dotąd przedstawianej problematyki. Uwag krytycznych, recenzujący zgłasza niewiele. Pierwsza to niekonsckwencja sądu na temat roli parcelacji. Z jednej strony Autor pisze o jej zdecydowanie negatywnym znaczeniu dla statusu ekonomicznego majątków (s. 10), z drugiej widzi w niej "dobrodziejstwo" dla nadmiernie zadłużonych gospodarstw (s. 119). Rzecz była jak się zdaje o wiele bardziej złożona i wynikała raczej z ówczesnych �295 realiów ekonomicznych, fiskalizmu państwowego (niechętnego majątkom) i ogólnego zacofania gospodarczego kraju. Druga uwaga dotyczy materiału ilustracyjnego - Autor zamieścił szereg cennych reprodukcji ilustracji dworów i rezydencji. Wydaje się, iż celowym by było uzupełnienie o dokumentację, świadczącą o poziomie i sposobie gospodarowania. Szkoda wreszcie, że wymieniono tak skromną liczbę rodzin ziemiańskich. Wynika to chyba z faktu (zasygnalizowanego przez Autora), iż skupił się on na większej własności, głównie w południowej i środkowej części województwa. Są to jednak uwagi marginalne niczym nie ujmujące rzetelności i znaczeniu opracowania. Życzyć należy czytelnikom i Autorowi by podjął trud opracowania generalnego (ogólnopolskiego) zaprezentowanej tematyki z okresem wojennym i powojennym wlącznie. Warsztat, metoda oraz opublikowane dotąd prace predestynują M. B. Markowskiego w pełni do tego zadania. Zdzisław J. Witwicki Gabriel Brzę k, Muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie i jego Twórca, Wydawnictwo Lubelskie Nowe, Lublin 1994, ss. 200, iI., aneksy, indeks nazwisk. Fragment wstępu Autora: "Nad książką tą pracowałem kilkanaście lat ( ... ) Nie taję, że były trudności z wydaniem tej książki. W powojennym czterdziestoleciu byliśmy bowiem poróżnieni z przeszłością, nasze uczucia i chęci były skrępowane narzuconymi nam z zewnątrz wskazaniami. Słowem brak było atmosfery do wydania książki o pięknym 'geście darowania w roku 1889 bezcennych zbiorów na rzecz narodu przez wielkodusznego patriotę, lecz niestety ... hrabiego; Włodzimierza Dzieduszyckiego" (s. 6). Prosto i prawdziwie. Byłem jednak świadkiem starań Autora o przyjęcie maszynopisu do druku przez różne oficyny wydawnicze oraz placówki Polskiej Akademii Nauk (w tym najbardziej powołane do promocji tego typu badań). Wszędzie spotykał się z odmową. Decyzje dyrektorów tych placówek paraliżował cień "Wielkiego Brata". Nie chciano go drażnić. Dawne Muzeum im. Dzieduszyckich, obdarte z pierwotnej nazwy, było bowiem popularyzatorską placówką drugorzędnej akademii nauk jednej z republik Związku Sowieckiego. Nasi decydenci podrzędnego przecież szczebla historię zespołowego wysiłku naukowego oraz patriotycznego czynu Włodzimierza Dzieduszyckiego postanowili, podobnie jak Panoramę Racławicką, skazać na zapomnienie. Autor jednak nie poddał się, mimo iż III Rzeczpospolita również nie była nadmiernie łaskawa dla Jego dzieła (skromną na książkę dotację, nie pokrywającą kosztów druku, przeznaczył Komitet Badań Naukowych), Życzliwy Zarząd Spółki edytorskiej, głównie prezes i edytor Ewa Zawadzka-Mazurek, dołożyli starań by monografia o ważnej placówce oraz jej twórcy ujrzała światło dzienne. Rozważania swe Autor ujął w siedmiu rozdziałach, które dokumentują dzieje placówki oraz dokonania fundatora: 1. "Geneza polskiego muzealnictwa przyrodniczego", 2. "Początki Muzeum im. Dzieduszyckich", 3. "Włodzimierz Dzieduszycki jako zoolog-ornitolog, myśliwy, pionier ochrony przyrody w Polsce, archeolog", 4. "Włodzimierz Dzieduszycki jako patriota, społecznik, etnograf i organizator wystaw, bibliofil i wydawca", 5. "Rozwój Muzeum za życia jego fundatora", 6. "Dzieje Muzeum po śmierci fundatora", 7. "Ordynaci, pracownicy i współpracownicy Muzeum (sylwetki)". W aneksach umieszczono wykaz członkostw różnych organizacji, jakie otrzymał Dzieduszycki, ofiarowane mu dyplomy oraz spisy eksponatów: ornitofauny, teriofauny i ichtiofauny. Dodajmy do tego, że fundator Muzeum urodził się w 1825 roku, a zmarł w 1899. Gromadził zbiory - nie tylko przyrodnicze - głównie w swych siedzibach w Potu- �296 rzycy (ordynacja Dzieduszyckich) koło Sokala, Lwowie, Zarzeczu koło Jarosławia oraz w Pieńkach (między Złoczowem a Brodami). Wywodził się z rodziny ruskiej, później spolonizowanej, znanej zwłaszcza od końca XVIII wieku z patriotyzmu polskiego. Utworzone zaś przez Włodzimierza Dzieduszyckiego Muzeum, kierowane później przez jego następców: Tadeusza, Pawła i Włodzimierza Dzieduszyckich w końcu XIX wieku było już pierwszorzędną placówką naukową, którą należałoby nazwać narodową, z działami: zoologicznym (najlepiej rozbudowanym), botanicznym, mineralogiczno-geologiczno-paleontologicznym, prehistorycznym oraz etnograficznym. Było ono jednym z ogniw twórczości, porównywalnym z warszawskim Gabinetem Zoologicznym, Muzeum Komisji Fizjograficznej Akademii Umiejętności oraz Muzeum Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Książka Profesora Gabriela Brzęka o Włodzimierzu Dzieduszyckim i utworzonym przez niego we Lwowie Muzeum im. Dzieduszyckich zdumiewa bogactwem materiału o rodzie Dzieduszyckich (dziś zresztą niemal już zapomnianym), pasji społecznej i naukowej ordynatów oraz ich pionierskich badaniach (ornitologia i ochrona przyrody), a także wszechstronności zainteresowań (przyroda, archeologia, historia, etnografia). Autor zdołał poznać niezbędne do pracy archiwalia przed ich zniszczeniem (spalono je w piecu po drugiej wojnie światowej) w obecnym muzeum przyrodniczym. Przede wszystkim jednak korzystał z życzliwej pomocy ostatniego ordynata Włodzimierza Dzieduszyckiego-juniora oraz ze zbiorów zgromadzonych w placówce, która dziś nosi niezbyt zręcznie sformułowaną nazwę Instytut Zoologiczny i Muzeum Polskiej Akademii Nauk w Warszawie. W książce najbardziej wnikliwie zostały opracowane rozdziały poświęcone fundatorowi oraz działowi zoologicznemu placówki, stanowiącemu główny przedmiot zainteresowania Dzieduszyckiego. Po drugiej wojnie światowej Melania Kałużniacka, pracownica Muzeum, mówiła mi, że Włodzimierz Dzieduszycki nie mógł drogą kupna nabyć żubra do Muzeum, w związku z czym miał za osobnika tego gatunku zapłacić carowi wioską, którą posiadał w zaborze rosyjskim. Wspomina o sprawie tej prof. Brzęk (s. 71), pisząc iż pieniądze pochodziły ze sprzedaży klucza Tarnawki w Królestwie Polskim. Nie wszystkie działy w Muzeum im. Dzieduszyckich rozwijały się tak jak zoologiczny. Włodzimierz Dzieduszycki i jego następcy - w miarę swych możliwości - dbali także o zakup minerałów i skał (m.in. pozyskano zbiory Ludwika Zejsznera, wybitnego badacza Tatr). Zgromadzili kolekcje paleontologiczne, które opracowywał profesor uniwersytetu we Lwowie ~ Józef Siemiradzki (publikacje). Niewątpliwie wegetował dział etnograficzny (sądząc ze zdjęcia umieszczonego w książce, wyczulony był na kulturę Hucułów), którym opiekował się w okresie międzywojennym profesor UJK Adam Fischer. Konieczność ograniczenia objętości książki zdecydowała o skróceniu do minimum prezentacji dorobku publikacyjnego pracowników i współpracowników Muzeum. Nie wspomniano, że w Muzeum gromadzono także rękopisy przyrodników, o czym zresztą pisał w 1966 roku w numerze 8 "Prac Muzeum Ziemi" Stanisław Czarniecki w artykule Rękopisy Ludwika Zejsznera zachowane w Muzeum Naukowo-Przyrodniczym we Lwowie. W artykule tym wymieniono 13 pozycji, wśród których były opracowania dotyczące także Karpat słowackich. Gdy po czterech latach od ukazania się artykułu Czarnieckiego poszukiwałem w M uzeum tych rękopisów wskazano mi tylko piec, w którym decyzją dyrektora tej placówki - spalono "starocie". Historia nauki we Lwowie to problem przewijający się w pracach Profesora Brzęka przez wiele lat. Znajdujemy tego wyraz m.in. w książkach Benedykt Dyhowski. Życie i dzieło (pierwsze wydanie w Lublinie w 1981 roku, drugie w oficynie "Biblioteka Zesłańca" Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego wc Wrocławiu w 1994 roku) oraz �297 Życie. praca. dzie/o (Wydawnictwo Lubelskie, 1984). W pierwszej z tych książek przedstawiono powiązania naukowe między Dybowskim a Dzieduszyckim. W prezentowanej monografii o Muzeum Autor dodał kilka interesujących szczegółów, a w tym informację, że na wniosek Dybowskiego Uniwersytet Lwowski nadał Włodzimierzowi Dzieduszyckiemu doktorat honoris causa w 1894 roku "za całokształt działalności naukowej i stworzenie placówki badawczej zabezpieczonej finansowo w swym rozwoju utworzeniem Ordynacji Poturzyckiej" (s. 118). Książkę Profesora Brzęka Muzeum im. Dzieduszyckich i jego Twórca wydano w dwóch tysiącach egzemplarzy. JÓze!"Nushaum-Hilarowic7.. Zbigniew XX J. Wójcik Vacys M i Ii u s, Mokslo draugijos ir lietuvil1 etnografija (X I X a. antroji PUSI! (l. pirmoji pusH Mokslo ir enciklopedijv leidykla, Vilnius 1993, ss. 155. Autor - wybitny litewski etnograf starszego pokolenia - dr hab. Vacys Milius poświęcił swoją książkę zobrazowaniu wkładu do badań nad etnografią litewską sześciu XIX- i XX-wiecznych towarzystw naukowych. W krótkiej przedmowie (s. 3-7) najpierw w bardzo zwięzły sposób zarysował uwarunkowania historyczne, dalej przypomniał, że wtedy zajmowano się przede wszystkim językiem i folklorem litewskim, natomiast materiały etnograficzne pojawiały się na marginesie tych głównych zainteresowań. Swoje zadanie badawcze autor określa następująco: scharakteryzować opublikowane studia, materiały i recenzje oraz zachowane materiały rękopiśmienne z punktu widzenia historyka nauki, uwypuklając ich przydatność do dalszych badań. W pracy trafnie udało się autorowi połączyć dwa sposoby relacjonowania; w zasadzie jest to układ chronologiczny - według dat powstania i działalności poszczególnych towarzystw, jeżeli materiały etnograficzne były mniej liczne. Natomiast kiedy działalność w dziedzinie etnografii była większa autor analizował materiał w grupach tematycznych. Zastrzega się też, że historią poszczególnych towarzystw zainteresowany jest tylko o tyle, o ile dotyczy ona działalności na polu etnografii. Przypisy umieszczone są za każdym rozdziałem. Rozdział I (s. 8-37) autor poświęcił najstarszemu - założonemu w 1845 roku Rosyjskiemu Towarzystwu Geograficznemu (w latach 1850-1919 oficjalna nazwa brzmiała: łmperatorskoe Russkoe Geograficeskoe Obscestvo, IRGO). Wiadomo, że od samego początku IRGO wykazywało duże zainteresowanie etnografią; jednakże inaczej wyglądalo to w centrali petersburskiej, w oddziałach terenowych działo się bardzo rozmaicie. Centralne ogniwa towarzystwa stopniowo - najpierw na marginesie badań słowianoznawczych - a na serio dopiero w latach 90. zaczęły programowo penetrować również Bałtów. Niestety największą przeszkodą okazał się brak badaczy znających języki bałtyjskie. Nie mniej dzięki współpracy z miejscową inteligencją, np. nauczycielami, udało się w archiwum towarzystwa zgromadzić 45 opisów (ponad 3000 stron) najwięcej ze Żmudzi i południowo-zachodniej Litwy (Suvalkija) - zresztą o bardzo zróżnicowanej treści i wartości. Poza zgromadzeniem archiwaliów, działalność publikacyjna nie była zbyt obfita. Do najważniejszych wydawnictw V. Milius zaliczył 2 wydania bibliografii zestawionej przez rodowitego Litwina S. Baltramaitisa (wyd. 1891, 1904) oraz prace E. Volterisa (1856-1941) filologa z wykształcenia, a bibliotekarza z zawodu, który poczynając od 1883 roku odbył z Petersburga kilka podróży badawczych na Litwę i ogłosił - poza sprawozdaniami - również inne publikacje warte uwagi etnografa. Natomiast inne drobniejsze materiały zostały przez Miliusa omówione sumarycznie. Ocena działalności towarzystwa dla etnografii litewskiej dana �298 przez autora brzmi: pomimo dobrych chęci efekty ograniczyły Się do publikacji o charakterze materiałowym. Natomiast specjalną uwagę poświęcił autor Oddziałowi Wileńskiemu towarzystwa (oficjalna nazwa: Severo-zapadnyj Otdieł IRGO) działającemu w latach 1867-1876 oraz 1910-1914. W tym pierwszym niespełna dziesięcioleciu (mimo troskliwej opieki władz miejscowych, oddział został w 1876 roku zlikwidowany na polecenie najwyższych wladz państwowych) udało się sporo osiągnąć. W latach 1869 i 1872 wydano i rozesłano 2 kwestionariusze, na które otrzymano odpowiedź z 6 guberni (wileńskiej, kowieńskiej, grodzieńskiej, mińskiej, mohylowskiej, witebskiej); pozyskano w sumie 642 opisy, które do dziś znajdują się w dziale rękopisów Biblioteki Uniwersyteckiej w Wilnie (sygn. F-34). Dopiero niedawno sięgnięto po ten materiał i zaczęto z niego korzystać. Poza własnymi ankietami opublikowano też rosyjski przekład ankiety znanego gdańskiego uczonego W. Mannhardta (1869). Od siebie dodam, że ankieta ta ukazała się też po polsku w 1864 roku w czasopismach Warszawy i Poznania. Wprawdzie w 1910 roku ten oddział towarzystwa został reaktywowany, ale w dziedzinie etnografii litewskiej autor nie znalazł w jego działalności niczego specjalnie godnego uwagi. Zresztą wtedy już inne towarzystwa zarówno polskie, jak i litewskie wiodły prym w Wilnie. W rozdziale II (s. 37-42) V. Milius zanalizował skromny dorobek wileńskiego oddziału Ogólnorosyjskiego Towarzystwa Technicznego. Historyk etnografii zainteresował się działalnością tej dość efemerycznej instytucji praktycznej, której chodziło o popieranie rzemiosł wiejskich i miejskich; co prawda towarzystwo zostało założone już w 1874 roku, ale oddział wileński działał jedynie w latach 1898-1906. Jednak opublikowano 13 zeszytów sprawozdań, w których znalazło siC; nieco materiałów pożytecznych dla etnografa, które autor wyselekcjonował. Najobszerniejszy jest rozdział III (s. 42-87), poświęcony Litauische Literarische Gesellschaft działającemu w Tylży w latach 1879-1923, a powolanemu do badań nad językiem, etnografią i historią Litwinów żyjących w Prusach Wschodnich; obawiano bowiem się ich całkowitej germanizacji. Później program ten zmodyfikowano rozszerzając obszar zainteresowań na całą Litwę. Jednakże co do Litwy Pruskiej, to przewidywania twórców towarzystwa niestety okazały się słuszne. Towarzystwo powstało staraniem głównie uczonych niemieckich lecz lista jego członków z przelomu wieków obejmowała czołówkę światowego językoznawstwa (dla polskiego czytelnika podam, że należeli do niego J. Baudouin de Courtenay, J. Karłowicz, A. Mierzyński, W. Porzeziński), kilku profesorów królewieckich, miejscowi nauczyciele, pastorzy, przede wszystkim superintendenci obszarów zamieszkałych przez Litwinów Pruskich oraz jako członkowie korespondenci inteligencja litewska zewsząd. Towarzystwo zgromadziło zbiory muzealne, bibliotekę, wydawało swoje czasopismo "Mitteilungen der litauische-literarische Gesellschaft", którego w latach 1880-1912 ukazało się 6 tomów; poza tym ogłosiło drukiem jeszcze kilka cennych wydawnictw, m.in. zbiory melodii pieśni ludowych oraz kościelnych protestanckich, wartościowe opisy etnograficzne etc. Do współpracy i członkostwa wciągnięto też pewną liczbę rodowitych Litwinów, z których jednak tylko nieliczni znaleźli się we władzach towarzystwa. Najwybitniejszym z nich był językoznawca i etnograf Aleksander Kurschat-Kursaitis (1857-1944); w ciągu całego ćwierćwiecza był on prezesem towarzystwa i opublikował tam cenne prace a także pozostawił w rękopisie 4-tomowy słownik litewsko-niemiecki, wydany dopiero w latach 1968-1973. Bardzo ważnym osiągnięciem było wybudowanie w 1905 roku tzw. Domu Litewskiego (Litauisches Haus), w którym pomieszczono bogate zbiory etnograficzne, gdzie odbywały się wystawy sztuki ludowej, organizowano pokazy tkactwa etc. Ponieważ myślano praktycznie dom musiał utrzymywać się sam; zatem po zapłaceniu jednorazowego podatku uzyskano zezwolenie na pobieranie opłat wstępu oraz koncesję na sprzedawanie mleka i przetworów mlecznych. �299 Dzięki tej koncesji handlowej Dom Litewski przetrwał zarówno rozwiązanie towarzystwa, jak i wszystkie zmiany ustrojowe w Niemczech. Działalność towarzystwa zaczęla słabnąć już przed pierwszą wojną światową; i chociaż w 1920 roku na ostatnim walnym zgromadzeniu postanowiono kontynuować dzialalność, to jednak aż do rozwiązania w 1923 roku nie wykazano już żadnej aktywności; w rezultacie nie bardzo nawet wiadomo, kiedy się ono rozwiązalo - w 1923 czy też w 1925 roku. V. Milius omówił dzialalność LLG w następującym porządku: historia towarzystwa, zagadnienia etnograficzne na zebraniach towarzystwa, zagadnienia historiografii etnograficznej, badania nad historią etniczną, badania nad kulturą materialną, badania nad zwyczajami i kulturą duchową, zbiory etnograficzne i ich popularyzacja. W sumie bardzo wysoko ocenił dorobek tego towarzystwa. Dla polskiego czytelnika najciekawszym jest rozdział IV (s. 87-117), poświęcony Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu. Autor rozpoczął go od przedstawienia krótkiej historii towarzystwa oraz odnotował, że "Lud" jest najstarszym polskim czasopismem etnograficznym. Kolejno, dość szczegółowo zreferował opublikowane w "Ludzie" - niezbyt przecież liczne - materiały lituanistyczne wraz z recenzjami. Do ważniejszych osiągnięć PTL dla lituanistyki autor zaliczył wydanie w ramach 53 tomu DWOK "Litwy" Oskara Kolberga; omówił dość szczegółowo ten tom, historię wydania i zreferował zawarte w nim materiały. Jednak najwięcej miejsca, bo 20 stron, autor poświęcił omówieniu życia, działalności i głównych prac lituanistycznych Jana Witorta (1853-1903). Z wielkim uznaniem należy podkreślić fakt, że Miliusowi udało się dość dokładnie odtworzyć życiorys Witorta, stanowiący - jak dotąd - najobszerniejszy życiorys tego badacza (należałoby też udostępnić go polskim czytelnikom, co zresztą będzie uczynione w innym miejscu). Z równą troskłiwością autor zajął się też pracami lituanistycznymi Witorta; zreferował 7 jego prac opublikowanych w "Ludzie", 3 prace z "Wisły" oraz po jednej z "Ateneum" i "Przeglądu Powszechnego". Tak więc w sumie zostało scharakteryzowanych 12 prac Witorta. Najwięcej miejsca autor poświęcił naj obszerniejszej pracy Witorta, Zarysy prawa zwyczajowego ludu litewskiego (wyd. 1897/8). Milius bardzo wysoko ocenił tę książkę, która dzięki szerokiemu doborowi zagadnień tam poruszonych, obfitości wykorzystanego materiału oraz konsekwentnej metodzie nie została - jak dotąd prześcigniona. Omówienie kończy się uwagą o skromnej recepcji tej książki. Nałeży więc mieć nadzieję, że dzięki V. Miliusowi zwiększy się zainteresowanie pracami Witorta na Litwie. Warto też odnotować, że w ciągu ostatniego lO-lecia w Polsce nieco uwagi poświęcili Witortowi etnograf W. Baranowski i falkiarystka H. Kapełuś. Rozdziały I, II i IV poświęcone są działalności obcych towarzystw naukowych, które tylko marginesowo zajmowały się kwestiami lituanistycznymi; jedynie Litauische-Literarische Gesellschaft (rozdział III) zajmowało się wyłącznie tematyką lituanistyczną· Natomiast dwa ostatnie rozdziały autor poświęcił dwom towarzystwom litewskim. Zmienia się też tutaj sposób referowania - zamiast szczegółowego charakteryzowania obcojęzycznych prac wystarcza zwięzłe sygnalizowanie konkretnej problematyki etnograficznej "wypreparowanej" niejako z całości. Najlepiej widać to w rozdziale V (s. 117-127), gdzie omówiona została działalność etnograficzna Litewskiego Towarzystwa Naukowego (Lietuvil) Mokslo Draugija) z lat 1907-1940; jego organem było czasopismo "Lietuvil) Tauta" (w latach 1907-1935 ukazało się 5 tomów). Jego pierwszym prezesem przez 20 lat był lekarz i folklorysta dr J. Basanavicius (1851-1927), jedna z czołowych postaci litewskiego odrodzenia narodowego, on też nadał kierunek działalności towarzystwu, któremu pozostało wierne do końca swego istnienia. Była to organizacja naukowa, oświatowa i kulturalna, a także pierwsza litewska instytucja, która planowo zajęła się gromadzeniem folkloru i etnografią litewską, wciągając do �300 tego szerokie warstwy specjalistów, jak i amatorów, zarówno uczonych, jak i gimnazjalistów. V. Milius skoncentrował się wyłącznie na pracy etnograficznej towarzystwa. W ostatnim rozdziale, VI (s. 127-143), autor zajął się działalnością Towarzystwa Krajoznawczego wSzawIach (Siauliv krastotyros draugija) istniejącego w łatach 1927-1944, omawiając kolejno: dzieje towarzystwa, gromadzenie materiałów etnograficznych, etnografia w wydawnictwach towarzystwa. Ta organizacja kierowana przez prawnika P. Bugailiskisa (1883-1965), licząca około 160 osób - z czego połowę stanowiła miejscowa inteligencja - potrafiła rozwinąć bardzo owocną działalność: 1. przejęła i rozwinęła muzeum krajoznawcze "Ausra" (bodajże trzecie miejsce na Litwie pod względem liczby obiektów etnograficznych; 2. już od 1925 roku zaczęła planowo gromadzić - obok obiektów muzealnych - dokumentację rysunkową, fotograficzną etc., ważną z tego względu, że oblicze wsi zmieniało się wtedy bardzo szybko w związku z reformą rolną. Organizowano też krótkie wycieczki penetracyjne kilkuosobowych grup. W sumie, w ciągu pierwszego lO-lecia odbyto 156 wycieczek lub wręcz ekspedycji badawczych do około 500 miejscowości, podczas których zgromadzono (oprócz obiektów muzealnych) prawie 2000 zdjęć, około 1000 rysunków i planów oraz opisy pochodzące z 53 gmin; 3. rozwinęła działalność instruktażową, pierwszy, ogólny kwestionariusz ogłoszono już w 193] roku, a w latach 1932-42 ogłoszono 22 ankiety tematyczne; 4. wydawała własny periodyk "Gimtasai krastas"; w latach 1934-43 ukazało się 3] numerów o łącznej objętości 2400 stron - 60% z tego zawiera treść etnograficzną. Z czasopismem tym współpracowało 85 autorów z całej Litwy, z tego 62 pisywało na tematy etnograficzne. Zrobiono bardzo wiele, mimo że do dyspozycji towarzystwo miało tyłko niewysokie subwencje samorządowe lub ministerstwa oświaty. Godnym odnotowania jest fakt, że nie tylko sami byli dobrze zorganizowani, byli też inicjatorami i organizatorami 3 kolejnych zjazdów krajoznawców i muzealników litewskich, które odbyły się w latach 1928, 1933, 1935. Książkę zamyka podsumowanie, w którym Autor z uznaniem podkreślił współpracę międzynarodową oraz zakończył apelem o potrzebie publikacji najwartościowszych materiałów w języku litewskim. Dla zagranicznego czytelnika bardzo pożyteczne jest krótkie streszczenie niemieckie: "Wissenschaftliche Gesellschaften und die litauische Ethnographie" oraz dodatkowy spis treści po niemiecku. Przydatny jest też indeks nazwisk, z tym że oryginalna forma nazwisk obcych umieszczona jest na drugim miejscu. Podsumowując należy stwierdzić, że V. Milius w swojej książce napisanej bardzo zwięzłym stylem dokonał nie tylko gigantycznej pracy rejestracyjno-weryfikacyjnej. Wprowadził nowe fakty, a swoimi bardzo wyważonymi sądami odsiał ziarno od plew. Tak więc w sumie powstał znakomity przewodnik dla wszystkich zainteresowanych etnografią litewską. Wobec tego należałoby wyrazić nadzieję, że autor zechce rozszerzyć krąg swoich czytelników i opublikuje swoją pracę chociażby w obszernym streszczeniu - w którymś z języków kongresowych. Witold Armon Slimane Zeghidour, La vie quotidienne Hachette, Paris 1989, ss. 447. a la Mecque de Malwmet a nos jours. Jednym z podstawowych obowiązków muzułmanina jest pielgrzymka (had:d:) do miejsc świętych, z których za najważniejsze uznaje się Mekkę, Medynę i Jerozolimę. Dla wielu wyznawców Mekka jest "Domem Boga" określanym jako Haram, czyli "sacrum �301 i zakaz" l dla innowierców. W ciągu wieków jej wielkość i swoistą świętość opiewano w poezji, przcdstawiano w opowiadaniach, w relacjach z podróży ukazując specyfikę i atmosferę, w jakiej wypcłniany jest jeden z fundamentalnych filarów islamu. Próby odkrycia tajemnicy pielgrzymowania do Mekki notuje się w XIX wieku. Wówczas to pojawiły się reportaże pisane przez "fałszywych pielgrzymów". Za najslawniejsze uchodzi dzieło Brytyjczyka, F. R. Burtona pl. Personnal narrative of pilgrimage lo al-Madinah and Meccah2. Teksty pochodzące z ubiegłego wieku pełnią rolę swoistego dokumentu. Informacje jakie przenikały z tak szczelnie zamkniętego dla innowierców świata, niestety, najczęściej były niepełne, pobieżne, zbyt ogólne. Slimane Zeghidour, Algierczyk zamieszkały we Francji, w książce La vie quotidienne ci la Mecque de Mahomet ci nos jours (Życic codzienne w Mekce od Mahometa do naszych czasów) opisał własną pielgrzymkę do Mekki, jaką odbył w 1988 roku. Jest to reportaż, oparty na materiale historycznym, wywiadach, obserwacji uczestniczącej i danych statystycznych. Książka składa się z czterech części. Pierwsza zatytułowana "Aller a la Megue" (Droga do Mckki) wprowadza czytelnika w historię miasta, jego związki z islamem, ukazuje znaczenie świątyni AI-Kaby, stanowiącej orientację dla wiernych całego świata - "Kibla to jest kierunek Kaby, ( ... ) błogosławieństwo (... ) i początek drogi ludzkości ku przeznaczeniu. Skrzyżowanie boskich objawień" (s. 6, 8). Odwołuje się do Koranu jako niepodważalnego żródła traktowania Mekki w kategoriach sacrum. Równocześnie Autor przybliża czytelnikowi specyfikę i organizację pielgrzymowania. W islamie rozgranicza się dwie formy pielgrzymek - Mała (umra) i wielka (hadżdż). Autor opisuje obrzędy wypełniane przez hadżdża. Interesująca okazuje się wzmianka o zachowaniach obowiązujących muzułmanina już przed opuszczeniem własnego kraju. Otóż o podjętej decyzji informuje on wspólnotę, zapraszając na specjalny poczęstunek. W atmosferze szczególncj radości podkreślanej okrzykami you you (zagharidy) wierni realizują nakaz tradycji zawarty w formie "sól i woda" co oznacza: "zaprzestanie obelg, zanikanie sporów i zaciskanie więzów przyjaźni" (s. 27). Równocześnie przyszły hadżdż przed wyjazdem do Mekki ,,«musi zmicnić skórę», co czyni w hammam (łaźni), gdzie rytualnie dokonuje ablucji całego ciała" (s. 45). Autor zwraca uwagę na prośby najpobożniejszych o wodę ze źródła Zemzem. Wkraczaniu w inny świat sprzyja już atmosfera w samolocie, wszyscy pasażerowic, podobnie ubrani, zmierzają w tym samym celu. Jednoczy ich ihram, co "równocześnie oznacza stan sakralizacji, jakiemu musi się podporządkować pielgrzym przed wejściem na święte terytorium oraz jego obrzędowe ubranie, które składa się z dwóch długich białych części nie zszytych, pełniących rolę opaski i szala" (s. 418). W relacji Autora Mekka ukazuje się uduchowionym miastem. Muzułmanin czuje się zespolony z ideą wiecznie trwającego czasu, rozumianego jako codzienne powtarzanie przeszłości (s. 18-19). Równocześnie świat nacechowany sakralnością współistnieje i roztapia się w kupieckiej codzienności. Życie toczy się podwójnie, wyznaczone czasem pielgrzymowania i zwyczajnością, która nota bene zakłóca rytm czasu świętego: "Wypełnianie obrzędów piclgrzymkowych zmienia miasto w najbardziej handlowy stragan świata ( ... ). Wiek złoty staje się wiekiem pieniądza" (s. 16). Związek z przeszłością, "powtarzanie czasu" oddaje zdanie zapisane w epoce średniowiecza przez palestyńskiego geografa Maqdissi (zm. 988): "W Haram królują niesamowity żar, morderczy l Harw/J w języku arab. oznacza zakaz. Terminem tym określa się święte miejsca islamu Mekkę, gróh Mahometa w Medynie i obszar wokół niego oraz dwa meczety wraz z tarasami w Jerozolimie. 2 Dzieło zostało wydane w Londynie w ł893 roku, w 2 tomach, wydawnictwo Tyłsan and Edwards. �302 wiatr i roje much" (s. 73). Zdaniem Autora "ta szokująca formula nie straciła na aktualności" (s. 73). Część drugą pL "Dans łe jardin de Dicu" (W ogrodzie Boga) tematycznie można podzielić na dwa podstawowe problemy realizowane w odmiennej perspektywie czasowej. Zwyczajność wiąże się z wielogodzinnym oczekiwaniem na lotnisku na kontrołę paszportową. Sakrałność nadzwyczajna pojawia się w obszarze Świątyni Kaby, do której przybysze powinni dotrzeć, zgodnie z nakazem, natychmiast po dopełnieniu formalności organizacyjnych. Centralne micjsca zajmowane są przez mężczyzn. "Kobiety pozostawione w oddaleniu, tuż przy ulicy, lepiej słyszą jazgot samochodów niż pochwalne okrzyki wiernych. Niektóre siedzą spokojnie skupione, inne śpią owinięte prześcieradłem (s. 155). Autor podkreślając zasadę separacji, akcentuje aktywność mężczyzn. Kobiety w jego relacji ukazują się jako istoty, dla których "Płodność jest jedyną radością. Mężowie mogą je traktować jak służące, dla synów są jak królowe, a dla córek wzorem do naśladowania" (s. 156). Tłum na placu wokół Świątyni Kaby tworzy tak hermetycznie zamkniętą przestrzeń, iż praktycznie nie ma możliwości swobodnego poruszenia się. Zdarzają się zawały serca, zadeptania, wylewy i inne nieprzewidziane zgony, ale śmierć w tych okolicznościach traktowana jest jako szczęście: "Umrzeć w Domu Boga daje natychmiastowe wejście do Raju" (s. 157). Interesujące okazują się opisy: czarnego kamienia, jego siedmiokrotne okrążanie, recytacja Allah Akbar (Allah jest Wielki), pokłon przed "stacją" Abrahama i wejście do podziemi z wodą doprowadzoną ze źródła Zemzem: "Wierni ustawiają się przed ścianą z kranami, z których płynie zimna święta woda ( ... ). Rytualne mycie orzeźwia ( ... ). Jest to moment odpoczynku i zapomnienia o codzienności (s. 170). Kolejny etap prowadzi pielgrzymów do skały Safa, położonej u stóp góry Kabaz, gdzie wierni zwróceni w stronę Kaby z całych sił chwalą wielkość Boga. Tu też pomiędzy dwoma wzniesieniami zaczyna się i kOllczy rytuał. Szczegółowe opisy dotyczą kolejnych rytów, wypełnianych bardzo skrupulatnie. Łączenie różnych tematów na zasadzie dygresji pojawia się w tej książce wielokrotnie. Na uwagę zasługuje refleksja dotycząca postaci eunuchów, czyli "strażników świątyni". Otóż kastracja, znana już w czasach antycznych i Arabii przed islamskiej, nie znajduje uzasadnienia w islamie. W świetle kronik arabsko-muzułmańskich "eunuchowie", niewolnicy biali i czarni, tworzyli liczną grupę w Domu Islamu (... ). Źródła są bardzo dyskretne o ewentualnych praktykach kastracyjnych w środowiskach islamskich (s. 229, 230). Kwestię tę Autor omawia w aspekcie historycznym, odwołując się do wielkich dynastii Omajjadów z Damaszku, Fatymidów, kalifatu ottomańskiego z XV wieku. Stwierdza, iż współcześnie notuje się 17 eunuchów w Mekkce i 19 w Medynie. Ich tradycyjne zajęcia obejmują funkcje dozorcy, sprzątacza i strażnika. W części III pL "L'exode" (Eksodus), podobnie jak w poprzednim rozdziale. w prezentacji poszczególnych etapów wypełniania obrzędu, przewijają się sprawy zwyczajne i dygresje historyczne. Podczas całej pielgrzymki uczestnik musi tak postępować, aby nieustannie trwać w stanie czystości. Strach przed jego utratą urasta niekiedy do rangi swoistej obsesji. Wśród wiernych prowadzone są nieustanne dysputy czy ów nakaz nie został naruszony. Stan sakralizacji zakazuje wiernemu m.in. "drapania się w głowę i obcinanie paznokci" (s. 257). Stany lękowe manifestują się szczególnie na pustyni. Zgromadzeni wokół świętej skały Arafat naśladują gesty Proroka i z niepokojem oczekują zachodu słońca, albowiem pielgrzymi zgodnie z rytuałem (ifada)3 zobowiązani są jak najszybciej dotrzeć do Muzdalify, kolejnego etapu pielgrzymowania. Napięcie, emocje i pośpiech powodują często, że dla słabych i chorych pielgrzymka kończy się w Arafacie. Podczas nocy spędzonej w Muzdałifie przy blasku ognisk 3 i{ada w jęz. arab. waczy szybką procesj~. �303 i sztucznych świateł wierni muszą zebrać 49 kamyków wielkości bobu. Służą one do obrzucania posągów szatana w Minie. Pierwsze promyki słońca wywołują ponownie atmosferę ilady, albowiem w popłochu wierni zmieniają miejsce kierując się ku Minie. Tam też spontanicznie dokonuje się rytuału kamienowania Wielkiego Szatana siedmioma kamieniami, pozostałe 42 przeznaczone są na wizerunki Małego i Średniego Szatana. Jest to kolejne miejsce, gdzie muzułmanin może zakończyć swoją pielgrzymkę. Aktualnie pobyt w Minie trwa od dwóch do trzech dni i stanowi przygotowanie do wypełnienia ofiary z barana. W ostatnim rozdziale "A la cou du roi" (Na królewskim dziedzińcu) Autor przedstawia Mekkę jako typowe miasto współczesne, przede wszystkim wielką metropolię handlową, gdzie dokonują się wielkie transakcje oparte na sprzedaży "złota, srebra, jedwabi, ziół i tradycyjnych medykamentów oraz różnego formatu dewocjonaliów" (s. 358). Istnieją jednak towary objęte zakazem sprzedaży. Są to "instrumenty muzyczne, futra, lalki i pluszowe zabawki przedstawiające żywe postacie, prezerwatywy i inne środki antykoncepcyjne oraz napoje alkoholowe" (s. 358). Mekka, w relacji Autora, wydaje się mieć wizerunek podwójny: sakralny i merkantylny. Liczne meandry tematyczne (historyczne, religijne, handlowe, polityczne) wzbogacają niewątpliwie wartość książki. Nie jest to tylko sucha relacja, ale fascynujący reportaż o życiu codziennym. Nadzwyczajność tkwi w odsłanianiu innego świata, ukrytego w modlitwie kierowanej do Allaha. Tekst można uznać za kontynuację reportażu Rihla (czyli wędrówka w dalekie kraje), który nawiązuje do tradycji średniowiecznych, a konkretnie do pielgrzymki, jaką odbył Mahomet w 632 roku. Sposób prezentacji problemu wydaje się zmierzać do zamazywania białych plam związanych z pielgrzymowaniem muzułmanów do Mekki. Kończąc omawianic tej niezwykle interesującej książki, należy zwrócić uwagę na jej formę edycyjną. Wprowadzone mapy muzułmańskich miejsc świętych oraz kilkanaście fotografii czarno-białych nadają tekstowi walor wizuałny, dane statystyczne z lat 1986-1987 dokumentują liczbę pielgrzymów z poszczególnych krajów. Arabia Saudyjska, w świecie muzułmańskim uznana za "strażniczkę miejsc świętych" (s. 35) realizuje własną politykę związaną z pielgrzymowaniem, przydzielając każdemu państwu muzułmańskiemu określony limit uczestników (tzn. 1 na 1000 mieszkańców). Koszty uczestnictwa pokrywane są przez poszczególne kraje. Polecana książka stanowi zatem interesujące źródło wiedzy z zakresu orientalistyki i etnologii. Anna Barska Vaclav L. Serosevskij, Jakuty. Opyt etnograficeskogo issledovanija, wyd. 2, Moskva 1993, ss. 736, ił. (przedmowa - S. A. Stiepanov, komentarze - M. K. Zornickaja, S. F. Muchamed'jarov, opracowanie graficzne - V. K. Kuzniecov, indeks osób i nazw geograficznych - P. N. Jakovleva; wydanie sponsorowała Spółka Akcyjna "Zoloto Jakutii" Republiki Sacha). Pierwsza edycja tej książki ukazała się w Petersburgu w 1896 roku nakładem Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego. W nieco zmienionym kształcie dzieło to autor ogłosił w 1900 roku w Warszawie pl. 12 lat w kraju Jakutów (rzecz później powtórzono jeszcze dwa razy). Dzieło zostało zaliczone do klasyki etnograficznej i we fragmentach było drukowane w innych krajach (np. w 1901 roku w Anglii). W najnowszej edycji wstępny szkic S. A. Stepanova nosi tytuł: V. L. Serosevskij i Jakutia. Informuje on czytelników o autorze książki i jego 12-letnim przymusowym �304 pobycie na zesłaniu na Syberii. Podaje także przegląd publikacji Sieroszewskiego, w tym wymienia ogłoszony w 1902 roku szkic W kraju Sacha. Podano również informacje a wyprawie Sieroszewskiego do Japonii (razem z Bronisławem Piłsudskim) oraz o losach autora po powrocie do kraju rodzinnego. Podkreślono ponadto. że w opracowaniu - w tym w komentarzach - starano się możliwie wiernie zachować osobliwości tekstu, głównie - dziś już zapomniane - stare słownictwo jakuckie. Wszelkie odstępstwa od oryginału zostały starannie opisane w komentarzach M. 1. Zornickiej i S. F. Muchamed'jarova. Komentarze umieszczono na końcu książki, odwołując się do odpowiedniej strony tekstu opracowania Sieroszewskiego. Na końcu znajduje się także indeks krzyżowy, obejmujący wszakże tylko tekst Sieroszewskiego. Wartość niniejszej edycji, dziś przecież źródła historycznego, polega na treści komentarzy oraz indeksu. Wydawcy dysponowali bowiem literaturą (w tym także opracowaniami kartograficznymi), które poza Syberią są praktycznie niedostępne. W przedmowie i komentarzach wskazano ponadto na opracowania uwzględniające wątki ledwie naszkicowane w opracowaniu Sieroszewskiego, a stanowiące przedmiot studiów etnografów rosyjskich po ukazaniu się książki Jakuly w 1896 roku. Nowa edycja dzieła polskiego zesłańca - wydana w 40 tys. nakładu - na pewien czas zaspokoi zapotrzebowanie etnologów z różnych krajów. Z pewnością pomoże także polskim historykom nauki podczas kolejnego wznowienia tego opracowama. Jakuly. Opyl etnograjiceskogo issledovanija Sieroszewskiego to książka o ogromnej wartości, także historycznej. Jej autor w 1880 roku, gdy po raz pierwszy zobaczył ziemie jakuckie, nie miał przygotowania do tego typu badań. Mimo to drogą samouctwa posiadł ogromną wiedzę przyrodniczą, wypracował własne metody studiów etnograficznych i przygotował do druku opracowanie porównywalne tylko z Edwarda Piekarskiego słownikiem jakucko-rosyjskim. Zresztą Piekarski, podobnie jak i Bronislaw Piłsudski, oraz wielu innych zesłańców, byli również samoukami. Osiągnęli jednak więcej niż kierownicy wielkich ekspedycji badawczych. Dokonali tego. jak to wnosić można z ich tekstów, dzięki serdeczności do - na ogół pogardzanych przez Rosjan tubylców. Książka Sieroszewskiego Jakuty to również ciekawy dokument historii etnografii z końca XIX wieku. Zwraca w nim uwagę wstępny rozdział o elementach środowiska przyrodniczego (położenie, klimat, świat roślinny i zwierzęcy), któremu podporządkowano kulturę materialną i duchową mieszkańców północnej Syberii. Autora interesowały także problemy natury bardziej ogólnej, w tym pochodzenie plemion, cechy antropologiczne, zajęcia, ubiory, wierzenia itp. Marginalnie - co zrozumiałe - przewijają się kwestie związane ze stosunkami tubylców z ludnością napływową. Pod tym wzgłędem wiele istotniejszych informacji przekazał Sieroszewski w artykułach, które nie weszły do opracowania podstawowego. Republika Sacha (Jakucja) jest częścią Federacji Rosyjskiej o dużej autonomii. Jej władze czynią wszystko by utrwalić w druku klasyczne opracowania dotyczące tego kraju. Czynione są starania o druk licznych rękopisów Wacława Sieroszewskiego, zachówanych w archiwum Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego w Petersburgu. Jako pierwszą wydano omawianą książkę. A może wydawcy tej publikacji podjęliby trud zorganizowania międzynarodowej konferencji na temat wkładu Polaków w poznanie Jakucji. Sądzę, że i strona polska sprzyjałaby tej inicjatywie, zwłaszcza teraz gdy bez skrępowania można mówić i pisać o dziejach Polaków na Syberii. Zhigniew J. Wójcik �305 Dusan H o I y, Ctibor N e ć a s, Źalujici pisen. O asudu Ramii v nacistickych kancentraćnich tóborech, Ustav lidovć kultury, Straznice 1993, ss. 152, fot., diagramy, nuty. Praca zawiera sześć rozdziałów, trzy z nich są materiałowe: Pieśń "Ausvicate hi kher baro" (Wielkie więzienie oświęcimskie) z komentarzem śpiewaczki Rtizeny Danielovej, drastyczny opis działania cygańskiego sztubowego, dwie improwizacje z życia w obozie śpiewaczki Heleny Malikovej. Obie przeżyły Oświęcim, zabrane z rodzinnych Moraw. Rozdział historyczny opracowany przez C. Nećasa omawia losy Cyganów na czeskich ziemiach od 1921 do 1942 roku, to znaczy do pierwszych transportów do obozów zagłady, oraz życie Cyganów w samej Brzezince. Dalej życiorys Rtizeny Danielovej, cygańskiej śpiewaczki, napisany przez Dusana Holćgo. Cykle pieśni, tematycznie związanych z zagładą Cyganów, szczegółowo zanalizowane są również przez D. Holego. Widać w tej pracy, jak trudno połączyć rozumienie i metodę folklorysty, z pojmowaniem i sposobem postępowania historyka. Autorzy sami to przyznają we wstępie, dlatego położyli nacisk na stronę dokumentacyjną. Słynne zalecenie H. Himmlera, żeby akcje przeciwko ludności żydowskiej i cygańskiej wykonywać z "całkowitym brakiem humanitaryzmu", ilustrowała codzienność obozowa. Jej szczególnym przejawem była niedziela 30 maja 1943 roku. Po przyjeździe do obozu tysięcy Cyganów, Mengele pozwolił im żyć kilka dni spokojnie w kręgu rodzinnym. Właśnie w niedzielę zachęcał ich do tańców przy ogniskach. Do rana. Rano musieli zdjąć ubranie, ozdoby, złożyć instrumenty i przejść do "kąpieli". Niemieckich Cyganów kazał zaraz żywcem spalić. Likwidacja obozu odbyła się równie "po ludzku". Ponad 3000 starszych, matek z dziećmi i sierot, po wieczornym apelu 3 lipca 1944 roku, zostało zagazowanych w piątym krematorium. Do końca się tego nie spodziewali, byli łatwowierni jak dzieci, dlatego ich likwidacja sprawiała trudność nawet oprawcom. Czeski Żyd, lekarz w obozie, opisuje panikę Cyganów, gdy poczuli zbliżający się koniec. Piekielny wrzask zbliżał się do kolejnych bloków, które opróżniano z więźniów. Esesmani byli pijani, każde zachowanie brali za osobistą zniewagę, podobni diabłom miotali się wśród ludzi. Cyganów w Protektoracie Czech i Moraw było około 7000. W Czechosłowacji byli ewidencjonowani od 1927 roku jako aspołeczni. W 1939 na Morawach we wsi Hodonin i w Czechach we wsi Lety zostały utworzone obozy pracy dla osób powyżej 18 lat, unikających zatrudnienia. Więźniów - Cyganów było w nich od 10-25 procent. Te obozy przetransportowano do Oświęcimia w latach 1942-1944. Spis Cyganów, cygańskich mieszańców i ludzi żyjących "cygańskim sposobem" zaczęto 2 sierpnia 1942 roku. Dostali cygańskie legitymacje zamiast dowodów tożsamości. Byli jako niearyjczycy z góry osądzeni. Obozy pracy zostały zamienione na przejściowe, które miały gromadzić Cyganów do wywózek. Celu i przyczyn deportacji Cyganie nie znali, nade wszystko nie byli w stanie tego zrozumieć. Najwięcej umarło w lecie 1943 i w zimie 1943/44 roku. Więzy rodzinne, tak drogie Cyganom, rozpadły się. Głód, pragnienie, zimno, nieustanna groźba śmierci - komin krematoryjny był ciągłym tematem rozmów. Naziści niszczyli tych ludzi ze względu na to, że nie umieli się wyrzec tradycyjnego sposobu życia i stanowili mniej cenną rasę, którą trzeba wygubić. Na 5500 zatrzymanych uratowało się 500. Może zbyt dokładnie streszczamy historyczną część pracy. Aby przedstawić powstawanie i trwanie pieśni "Ausvicate hi kher baro", trzeba znać warunki jej funkcjonowania. Nie mamy pewności, że ta "pieśń skarżąca" została ułożona w samym obozie. Mimo potwornych warunków więźniowie grali, śpiewali i tańczyli, kwitły miłość i zazdrość. Cyganie wykonywali pieśni czeskie, niemieckie, słowackie. Część Cyganów nie mówiła dobrze cygańskim językiem, w rodzinach go nie używali. Pisowni cygańskiej 20 - Lud t. LXXVII �306 praktycznie nie ma. Późniejsze zapisy tej pieśni są dokonane przy użycIU języka czeskiego, słowackiego, polskiego. Kiedy więc pieśń powstala i kto ją zlożyl? Ruzena Danielova (1904-1988) uważała ją za swoją. Ułożyla ją ze smutku po stracie męża i dzieci. Ta ośmiozgłoskowa i siedmiozwrotkowa lamentacja fragmentarycznie przedstawia życie w obozie. R. Danielova była analfabetką, podobnie inne śpiewaczki wspomniane w książce. Mogła sama dostosować słowa do znanej melodii, pieśń chyba nie jest oryginalna. Cykl "Ausvicate ... " obejmuje 9 pieśni. Mi~dzy morawskimi. polskimi i słowackimi wariantami występują podobne motywy lub ich połączenia. Strona muzyczna przypomina pieśń cygańską z "Dade (ojciec) Zingaricum" z 1639 roku i pieśni nabożne z XVII wieku. Bezpośrednio melodia wzięta jest z więziennej pieśni "Oda kalo cirikloro" (Ten czarny ptaszek), która jest ogólnie znana. Popularna pieśń jest najczęściej krótka, pieśń obozowa - długa. W cyklu pieśni o ptaszku nie zawsze słychać o więzieniu. Porównania autor nie przeprowadził dokladnie z powodu niepelnej reprezentacji pieśni "Oda kalo ... ". Inny cykl stroficzny "Andr'oda taboris" (W tym taborze), również zawierający pieśni o zagładzie, sięga głęboko w XIX wiek. Dokładne prześledzenie cykli pieśni cygańskich jest utrudnione z powodu migracji powojennych. Pieśń mogla powstać we wschodniej Słowacji, a za kilka dni śpiewali ją w zachodnich Czechach. Trzeba tu zaznaczyć, że slowaccy Cyganie nie byli objęci eksterminacją. Jeh pieśni mówią tylko o więzieniach i obozach pracy. Przywiązanie śpiewaków do "ich" pieśni polega na "ćaće", czyli prawdziwości. Miesza się tu rzeczywistość ze snem, chęć ze spełnieniem, przeszłość z teraźniejszością, można być w dwóch miejscach jednocześnie. Cygan śpiewając twierdzi, że pieśń jest jego i jednym tchem, że jest stara. Prawda pieśni opiera się także na wydarzeniu, które opisuje. Powolne śpiewy mają oprawę rytualną. Poprzedzone są prośbą o wysłuchanie; po wykonaniu śpiewak wszystkich pozdrawia. Typowe są wyrażenia skrótowe. zmiany występują zależnie od nastroju. Autor sugeruje, że pieśń obozowa zaniknie wraz z naocznymi świadkami, co najwyżej zostanie zapisana. Cyganie będą śpiewali o innych wydarzeniach, trzymając się tradycyjnych mclodii. Na końcu książki umieszczone są powolne, niestroficzne improwizacje, właściwie lamentacje Heleny Malikovej, utalentowanej poetki. Zawarte w nich nicświadome oskarżenie brzmi mocno, będąc wezwaniem, byśmy myśląc o Cyganach pamiętali, że rasizm jeszcze nie umarł. Wojciech Dudziak � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/625ee0af790e7556ebe5a83d4aa1feff.pdf 510b820affffe37a60c539d987e83bd7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2093 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Subject The topic of the resource Kubary, Jan Stanisław (1846-1896) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1943 Title A name given to the resource Dwa nieogłoszone teksty o Janie Stanisławie Kubarym / LUD 1994 t.77 Description An account of the resource LUD 1994 t.77, s.223-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Wójcik, Zbigniew J. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, ANTONI KUCZYŃSKI Ośrodek Badali Wschodnich Uniwersytetu Wrocławskiego DWA NIEOGŁOSZONE JAN SZTOLCMAN t. 77, 1994 ZBIGNIEW J. WÓJCIK Muzeum Ziemi PAN Warszawa TEKSTY O JANIE STANISŁAWIE I KAZIMIERZ STOŁYHWO I JEGO RĘKOPISACH KUBARYM O KUBARYM W Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu pod numerem inwentarzowym 394 (dawniej 315) znajdują się dwa maszynopisy dotyczące Kubarego. Pierwszy z nich to dwustronicowa notatka napisana przez Jana Sztolcmana pt. Jan Kubary (wspomnienia), opatrzona pieczęcią proweniencyjną z napisem: Ze zbiorów śp. prof. St. Poniatowskiego, drugi - również dwustronicowy, ale pisany na innej maszynie - składa się z tekstu Kazimierza Stołyhwy pt. Jan Stanislaw Kubary, oraz kilkuwierszowego zapisu informacyjnego z podpisem: Redakcja. Obydwa teksty znane były historykom nauki, a zwłaszcza Witoldowi Armonowi, autorowi życiorysu Kubarego w Polskim słowniku biograficznym 1, oraz Konradowi Wypychowi, badaczowi dokonań wybitnego podróżnika 2. Kwerenda publikacji Sztolcmana 3 i Stołyhwy4 zdecydowała o wprowadzeniu do tytułu niniejszej notatki słowa: nieogłoszone, choć - teoretycznie rzecz traktując - mogła się ukazać jej zmodyfikowana wersja o spotkaniu dwóch podróżników: Kubarego sławnego badacza Oceanii i Sztolcmana - niedoszłego absolwenta Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego, jadącego do Peru. Pierwsze zdanie swej notatki Stołyhwo rozpoczął następująco: "Dwanaście lat upłynęło od chwili, gdy w dali od ziemi, która go wydała, zmarł Jan Stanisław Kubary (Uf. 1846 f. W Warszawie, um. 9 października 1896 r. na wyspie Ponape) [.. T. Tym samym zapisał powstanie tego tekstu na przełom 1906 i 1907 roku. W przypisie powołał się jednak na tekst Ludwika Krzywickiego z Wielkiej encyklopedii powszechnej ilustrowanej, który został ogłoszony w 1908 roku. Notka informacyjna z podpisem: Redakcja - wskazuje, że Stołyhwo uzyskał dwa rękopisy Kubarego wraz z jego listem oraz fotografiami z papierów pozostałych po śp. prof. Karolu Jurkiewiczu 5, do którego trafiły W. Armon, Kuhary, w: Polski s/ownik hiogra./lczny. t. XVI, Wrocław 1971, s. 12. Por. m.in. K. Wypych, W cieniu fe. Śladami Jana Stanis/awa Kubarego, Wrocław 1969, ss. 180. J Por. ich spis umieszczony w artykule: J. Domaniewski, Jan Szloleman /854-1928, "Prace Państwowego Muzeum Zoologicznego", t. 8, z. 1, 1928, s. 23-48. 4 Por. zwłaszcza: A. Wrzosek, Bihlioql"a{ia amrop%gii polskiej do r. 1955 w/ącznie, Poznań 1959. 5 Karol Jurkiewicz (1822-1908), profesor mineralogii w Szkole Głównej i Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim, wybitny popularyzator, współpracownik miesięcznika "Przyroda i Przemysł", i innych periodyków warszawskich. I 2 �224 z redakcji warszawskiego czasopisma "Przyroda i Przemysł". Jurkiewicz zmarł 15 marca 1908 roku. Tym samym Stołyhwo pozyskał rękopisy K ubarego naj wcześniej w poł9wie tego roku i niebawem przystąpił do przygotowania ich dla czasopisma "Swiatowit", wydawanego i redagowanego przez Erazma Majewskiego. . Trudności finansowe zdecydowały, że w latach 1908-1910 "Swiatowit" nie ukazywał się. W tomie tego czasopisma wydanym w 1911 rok u nie ma wzmianki o zamiarze wydania tekstów Kubarego wraz z towarzyszącymi opracowaniami Sztolcmana i Stołyhwy. Ostatni z nich zaakcentował swoją opecność - jako autor i redaktor - w pierwszym powojennym tomie "Swiatowita", obejmującym lata 1924-1928. Włodzimierz Antoniewicz, redaktor periodyku, odnotował jednak, iż cztery rozprawy tomu autorstwa Benedykta Dybowskiego i Kazimierza Stołyhwy ukazały się także osobno w 1924 roku. W kolejnym tomie, z 1929 roku Antoniewicz ogłosił decyzję o zawężeniu profilu pisma do rozpraw ściśle archeologicznych 6, co jednocześnie pogrzebało myśl druku studiów etnograficznych Kubarego. Zresztą w 1921 roku Stołyhwo rozpoczął wydawanie, wspólnie ze Stanisławem Poniatowskim jako redaktorem dzieła etnologicznego, periodyku "Archiwum Nauk Antropologicznych Towarzystwa Naukowego Warszawskiego". Przytoczona wyżej pieczęć proweniencyjna na wspomnieniu Sztolcmana zdaje się świadczyć, iż rękopisy Kubarego, wraz z opracowaniami towarzyszącymi, trafiły do teki redakcyjnej Poniatowskiego w "Archiwum Nauk Antropologicznych". Zapewne i tym razem zabrakło środków na ich wydanie. Analiza treści różnych opracowań Poniatowskiego wskazuje, że nie sięgał on do rękopisów polskiego badacza Oceanii. Nie przesłał ich jednak do "Ludu", w którym umieszczał swe studia etnograficzne a także - obok Stołyhwy - polemizował z Janem Czekanowskim . Trafiły one tam później, gdy żył jeszcze inicjator ogłoszenia rękopisów polskiego podróżnika w czasopiśmie "Swiatowit". Kiedy Sztolcman pisał wspomnienie o Kubarym - trudno ustalić. Niewątpliwie było to już po śmierci badacza Oceanii. Pisze: "Ostatnią z nim korespondencję przeprowadziłem w 1894 roku, kiedy już bawił na Nowej Gwinei, stąd też pochodzi ostatni list jego z Konstantinhafen z datą 2 lipca 1894 r." Możemy się jednak domyślać, iż podając hamhurski adres Kubarego, chciał wskazać badaczom dokonań podróżnika na możliwość uzyskania w Hamburgu wielu ważnych informacji o jego pracy. Kubary i Sztolcman byli warszawianinami, a ponadto uczyli się - co prawda w różnych latach i na różnych wydziałach - w tej samej uczelni. Gdy spotkali się w 1875 roku w Hamburgu pierwszy z nich był już sławnym podróżnikiem, drugi - w tym roku po raz pierwszy zobaczył morze. Ich ledwie trzydniowe spotkanie zdecydowało o przyjaźni, którą przerwała śmierć Kubarego. Nie można się więc dziwić, iż przystępując do spisania swych wspomnień z podróży do Ameryki Południowej, wydrukowanych w 1912 roku, nie omieszkał ukazać związków Kubarego z przyrodnikami warszawskimi, skupionymi wokół Władysława Taczanowskiego w Gabinecie Zoologicznym 8. Por. "Światowit", L 13, 1929, s. VII-VIII. Por. "Lud", L 23, 1924 i L 24 z 1925 (dyskusja na margincsic opublikowancj przez Stanisława Poniatowskiego w 1924 roku książki pl. Podłoże rasowe kul/ur zasadniczych). 8 Władysław Taczanowski (1919-1890), zoolog i autor wiciu prac (zwłaszcza ornitologicznych). W warszawskim Gabinecie Zoologicznym pracował od 1855 roku tworząc ZCI1 ważną placówkę badawczą w skali światowej. 6 7 �225 Zresztą badacz Oceanii .drukując w "Tygodniku Ilustrowanym" w 1873 roku swe Ohrazki z Wysp Zeylarskich na Oceanie Wielkim w 1870 roku znany był także w innych środowiskach skoro w ogłoszonym w 1874 roku tomie Enc~'klopedii o(jólnej wiedzy ludzkiej umieszczono o nim taką oto informaCJę: "Kubary (Jan) współczesny podróżnik, ur. około 1843 w Warszawie, uczęszczał na wydział medyczny w Szkole Głównej, którego nie ukończywszy, wyjechał do Niemiec i w r. 1869 przyjął na lat 5 obowiązki agenta domu bankiera Godeffroy i wysłany został na Ocean Spokojny w celu dostarczenia przedmiotów etnograficznych i przyrodniczych do Muzeum Godeffroy'a w Hamburgu. Od tej pory zwiedził znaczne części wysp należących do archipelagu Pelew, Mulgrawe i ~alick czyli tak zwane Wyspy Karolińskie, a oprócz tego wysp Samoa czyli Zeglarskich. Opis podróży swoich w języku niemieckim umieszcza w hamburskim czasopiśmie etnograficznym: "Journal des Museums Godeffroy". Ostatnią podróż w języku polskim, druk. w "Tyg. ill." na r. 1873, n. 288 i następ."9. Warszawska "Gazeta Polska" w numerze z 10(22) września 1875 roku w "Kronice miejscowej" umieściła inną, znaczącą informację: "Nasz Gabinet Zoologiczny wzbogacony został w tych dniach 30-tu okazami ptaków z Wysp Zeglarskich; nadesłał je do Warszawy p. Kubary, a zakupił do gabinetu hr. Konstanty Branicki 10. Pan Kubary podróżuje po dalekich morzach i zbiera wszelkie osobliwości etnograficzne i zoologiczne dla jednego z krezusów Germanii; część z nich przysłał matce do Warszawy, a w tej liczbie i po mienione ptaki. W nabytym dla Gabinetu zbiorze odznaczają się mianowicie gołębie pięknością kolorów; zdobią je barwy tak świetne i rozmaite, jakie dotąd tylko na papugach i kolibrach widywaliśmy. Prawdziwą zaś rzadkość gabinetową, typ oddzielnej rodziny, stanowi gołą b sowodziuby (Diduculus strigrostis)" 11. Powyższa notatka stała się impulsem do ogłoszenia w "Bibliotece Warszawskiej" w końcu 1875 roku artykułu Antoniego Wagi - przyrodnika z kręgu Gabinetu Zoologicznego - pl. O zasłudze naukowej ziomka naszego Kuhareyv. Wskazał w nim na związki badacza Oceanii z krajem (m.in. uczestnictwo w 1875 roku we Lwowie w Zjeździe Polskich Lekarzy i Przyrodników, z referatem) oraz druk rozpraw w wydawnictwach hamburskiego Muzeum Jana Cezarego Godeffroy'a 12. Nie ukrywał swej fascynacji dokonaniami młodego warszawianina. Kubary z pierwszej wyprawy na wyspy Oceanii wrócił do Hamburga 31 maja 1875 roku. Referat na Zjeździe Przyrodników i Lekarzy we Lwowie przedstawił 21 lipca. Zapewne w końcu lipca lub na początku sierpnia był Encyklopedia \\'Gnego i Wfdrowca, <) o!JIilno wiedzy ludzkiej, wydana pod kierunkiem redakcji Tygodnika l/ustro- t. VIII, Warszawa 1874, s. 265-266. 10 Konstanty Branicki (1824-1884), mecenas nauk przyrodniczych, współtwórca warszawskiego Gabinetu Zoologic7.llego. II "Gazela Polska", Nr 208 z 10(22) września 1875 roku s. 2; Kubary prawdopodobnie sam przywiózł okazy, które za radą Taczanowskiego zakupił Branicki, chcąc w len sposób udzielić wsparcia malce podróżnika. 12 A. W., O zasłudze naukowej ziomka naszego Kuharego, "Biblioteka Warszawska", 1875, l. 4, s. 226-230; prawdopodobnie Waga - autor tej notatki - uczył Kubarego przedmiotów przyrodniczych w gimnazjum w Warszawie, a później ułatwił mu kontakt z Taczanowskim. 15 - Lud t. LXXVII �226 w Warszawie, osobiście przywożąc okazy ptaków 13, o których pisano w"Gazecie Polskiej" i w "Bibliotece Warszawskiej". Wtedy również Taczanowski uzgodnił termin spotkania badacza Oceanii ze Sztolcmanem w Hamburgu. Po latach badań w Ameryce Południowej Sztolcman tak o tym pisał: "W 1872 r. wstąpiłem na Uniwersytet Warszawski, obierając sobie za cel swoich studiów nauki przyrodnicze, jako najbardziej odpowiadające moim planom. Wkrótce też poznajomiłem się z ówczesnym kustoszem warszawskiego Gabinetu Zoologicznego, śp. Taczanowskim, u którego stałem się codziennym gościem, a następnie rodzajem pomocnika w porządkowaniu zbiorów entomologicznych. Wolne od lekcji uniwersyteckich chwile spędzałem w pracowni naszego uczonego, oddając się jednocześnie z zapałem preparowaniu ptaków; przewidywałem bowiem, że mi ta sztuka w przyszłości potrzebną będzie. W pracowni Taczanowskiego koncentrowały się wówczas wszystkie prace polskich ówczesnych podróżników. Znany nasz podróżnik śp. Konstanty Jelski 14, po pięcioletniej eksploracji Gujany Francuskiej, zajmował się właśnie badaniem środkowego Peru, które tak znakomity rezultat wydało, a bogate kolekcje jego nadchodziły od czasu do czasu do Muzeum warszawskiego. Jednocześnie trzech dzielnych podróżników, a mianowicie dr Benedykt Oybowski 15, późniejszy profesor Uniwersytetu Lwowskiego, oraz dwaj jego towarzysze, śp. Wiktor Godlewski 16, Michał Jankowski 17, badając z niezwykłą korzyścią Syberię, posunęli się aż poza Amur, skąd posyłali od czasu do czasu cenne kolekcje zoologiczne. P. Jan Kubary, warszawianin, bawił podówczas na Wyspach Karolińskich, a choć kolekcje przez się zebrane przesyłał do Muzeum Godeffroy'a w Hamburgu, niemniej jednak z Taczanowskim w ciągłej korespondencji pozostawał. Oprócz tego pracownia naszego kustosza była zawsze punktem zbornym dla wszystkich podróżników, zwiedzających Warszawę. Tu poznałem obu hrabiów Branickich (Konstantego i Aleksandra) 18 dziś już nieżyjących, niestety! a których podróże po Afryce Północnej, Azji Mniejszej i Kaukazie dostarczyły niemało przybytków warszawskiemu gabinetowi. Wiadomo nadto. że koszta podróży Jelskiego po Ameryce Południowej ponosił ze szlachetną bezinteresownością hl'., Konstanty Branicki. U Taczanowskiego poznałem też znakomitego badacza Srodkowej Azji, wówczas pułkownika, a później genera13 K. Wypych w artykule Życie i zasluqi naukowe Jana Slallisluwu Kuhareqo, umieszczonym w "Studiach i Materiałach z Dziejów Nauki Polskiej" Scr. C. z. 13, 1968, na stronic 77 podał. że badacz Oceanii uzyskał od ambasadora Rosji w Hamburgu pozwolenie na przyjazd do kraju z możliwością powrotu na Zachód. Podczas pobytu Kubarego w stolicy raczej nic doszło do jcgo spotkania ze Sztolcmanem. '4 Konstanty Jelski (1837-1890), zoolog, podróżnik, od 1865 roku pracowal w Gujanie Francuskiej skąd przysłał okazy fauny do warszawskiego Gabinetu Zoologicznego. W latach 1869-1874 kontynuował te prace na koszt Konstantego Branickicgo. 15 Benedykt Dybowski (1833-1930), zoolog, zesłaniec, od 1884 roku profesor w Uniwersytecie Lwowskim. 16 Wiktor Godlewski (1831-1900), badacz przyrody (zwłaszcza Bajkału) Syberii i Dalekiego Wschodu, towarzysz prac Benedykta DybOlvskiego oraz współpracownik Taczanowskiego w warszawskim Gabinecie Zoologicznym. 17 Michał Jankowski (1843 lub 1844-1912), kolekcjoner j przyrodnik, badacz Dalekiego Wschodu (zwłaszcza okolic Władywostoku). 18 Aleksander Branicki (1821-1877), mecenas nauki, kolekcjoner okazów przyrodniczych. podróżnik. �227 ła Przewalskiego 19, który świeżo powrócił był właśnie z pierwszej wyprawy swej do Tybetu Północnego" 20. W dalszym ciągu swej relacji Sztołcman wspomniał, że w połowie 1874 roku Jelski powiadomił Branickiego o podjęciu pracy w służbie rządu Peru. Zwolnione przez niego miejsce zdecydował się zająć Sztołcman. Warszawę opuścił 24 sierpnia 1875 roku, udając się pociągiem przez Berlin do Hamburga. T u przy pomocy Kubarego, uzupełniał zaopatrzenie swej wyprawy. Opisał to zresztą nader krótko: "Przejechawszy przez Berlin, stanąłem d. 25 sierpnia w Hamburgu, gdzie bawił podówczas wspomniany powyżej badacz Wysp Polinezyjskich [l], Jan Kubary, u którego też zamieszkałem. Kubary wrócił był dopiero co z pierwszej swej wyprawy do Polinezji [I], a odpocząwszy nieco, szykował się do drugiej, bogaty zapasem wiedzy i doświadczenia. Pomimo własnych zajęć i masy interesów, poświęcił mi zupełnie trzy dni, jakie w Hamburgu spędziłem, ułatwiając mi z serdeczną gotowością zakup rozmaitych przedmiotów, niezbędnych do przyszłej mojej wyprawy. Część zaś wolnego czasu poświęciliśmy na zwiedzenie Ogrodu Zoologicznego i innych ciekawości Hamburga. Załatwiwszy sprawunki wsiadłem 28-go sierpnia na mały parowiec angielski "Virgo", kursujący między Hamburgiem a Londynem. Pożegnawszy Kubarego, który mnie na statek odprowadził, położyłem się natychmiast spać, nie czekając odejścia parowca, co mogło nastąpić nie wcześniej jak o godzinie l2-ej w nocy, wraz z przypływem morza" 21. Kubary, po zawarciu nowej umowy w końcu września 1875 roku, opuścił Hamburg kilka miesięcy później 22. Z przywiezionych przez niego do Europy okazów etnograficznych i przirodniczych ocalały nieliczne (m.in. w Instytucie Zoologii PAN w Warszawie 3 oraz Museum fUr V6łkerkunde w Lipsku)24. Mikołaj Przewalski (1839-1888), o jego związkach z Taczanowskim patrz: Z. Wójcik, Przewalski IV Warszawie, "Czasopismo Geograficzne", t. 59, 1988, s. 324-326. 20 J. Szto\cman, Peru. Wspomnienia z podróży, t. l, Warszawa 1912, s. 1-2. '1 Jilln:e, s. 5. 22 Por. K. Wypych. Życie i zas/u?!i Jana Stanisława Kubarego, s. 78. 13 W. Stawiński, Kuharv Jan Stanis/all', w: Słownik hi%gów po/skich, pod red. S. Feliksiaka, Warszawa 1987, s. 308. 24 K. Wypych, Życie i zasługi JlIIllI Stanisława Kubarego, s. 77. W Archiwum Naukowym PTL wc Wrocławiu zaehowaly sil( dwa pisma z 1953 roku (bez sygnatury) nawiązujące poniekąd do sprawy zbiorów pozostałych po K lIbarym. Pierwsze z nieh to pismo przewodnie Ministerstwa Spraw Zagranicznych PRL z 30 maja 1953 roku anonsujące pismo przekazane przez Misję Dyplomatyczm, NRD w Warszawie, drugie - na papierze firmowym Museum fUr Volkerkunde Leipzig wysłane zostało 29 kwietnia 1953 roku. Oto jego treść: ..Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Pos na n CI. Fredry 10 [lIp. Oetr.: Schr. 1529/53 vom 20.4.1953 .. Auf lhre Anfrage h.:ilen wir Ihnen mit, dass wir aus del' Sammlung Godeffroy nul' die Objektc erworbcn haben, und zwar nicht durch Zuweisung, sondern durch Kauf. Leider hat das Museum seinerzeit nicht Gelegenheit gehabt, die Manllskripte und Briefe des Forschers Kubary zu erwcrben. Da anzunehmen ist, dass Sie durch das M useum fUr Volkerkunde in Hamburg Auskunft libel' den Verbleib der von Ihnen gewlinschten Literatur Kubary's erfahren konnen, empfehlen wir Ihnen, sich dorthin zu wenden (Hamburg 13, Binderstr. 14). NatlirIich ist es moglich, dass sich noch einiges in Privatbesits befindet odeI' dass durch die schweren Verwlistungen Hamburgs im Krieg vielcs verloren gegangen is!, was wir nicht hoffen. Das Journal des Museums Godeffroy konnte 19 .\-{iko/aj �228 W zbiorach Antoniego Wagi ocalał - przechowywany obecnie w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (sygn. I-Og. 9/29) rękopis Porównawcze przyczynki do kilku dialektów Oceanii, spisany w styczniu 1874 na Ponape, który Kubary miał przesłać temu przyrodnikowi25. Porównanie wyżej przedstawionego wypisu z książki Sztolcmana pl. Peru. Wspomnienia z podróży z treścią notatki dotychczas nie ogłoszonej wskazuje, iż wysłannik Branickich do Ameryki Południowej zapamiętał i - zapewne na prośbę Stołyhwy - spisał bardziej pogłębiony wizerunek badacza Oceanii. Sztolcmana uderzył np. tatuaż na ciele Kubarego, zdający się wskazywać na jego próby - także zewnętrzne - wtopienia się w społeczność wyspiarską Pacyfiku (tatuażu tego nie widać na fotografii podróżnika wykonanej podczas jego pierwszej wyprawy)26. Na inną osobliwość zwrócił uwagę - zafascynowany zresztą twórczością Kubareg027 - Ludwik Krzywicki. Odnotował on we wspomnieniu poświęconym podróżnikowi, że największym osiągnięciem Kubarego było rozwikłanie skomplikowanej więzi społecznej Tongańczyków. Pisał m.in.: ,,[ ... ] Jan .Kubary; nasz rodak, o którym może to i owo jest wiadome naszemu krajowi, ale wątpię czy u nas pojęto dostatecznie całą wartość poszukiwań jego. Etnograf ów, który świeżo spocz<l! gdzieś w ziemi na jednej z wysp Karolińskich, cieszył się rozległym imieniem w świecie naukowym, choć nie takim, na jakie zasłużył (... ). Studia naszego ziomka nad społecznymi urządzeniami wyspy Mortlik lub Ponape, archipelagów Epońskiego i Pelauskiego, są przyczynkiem do nauki, który pozostanie na zawsze,,28. Przy tym - jak to Krzywicki - opatrzył swe wspomnienie ploteczką: "O życiu jego na Karolinach dobiegały wiadomości bardzo niedokładne, przedstawiające go jako skończonego oryginała. Twierdzono, że zdziczał, przynajmniej prof. Luschan na jednym z wykładów w Muzeum Etnograficznym berlińskim, żartował, że rodak nasz zbudował gniazdo na palmie i tam przebywa z żoną swoją, czystej krwi Pelauczanką. He było prawdy w tym żarcie, nie umiem powiedzieć" 29. Zarówno Sztolcman jak i Stołyhwo znali przedstawione wyżej (powielane zresztą w różnych artykułach) wypowiedzi Krzywickiego. Pierwszy z nich nie nawiązał do nurtu plotkarskiego ze wspomnienia socjologa. Sto!yhwo zaś zaczerpnął z jego dwóch artykułów (z "Biblioteki Warszawskiej" i z Wielkiej encyklopedii powszechnej ilustrowanej) tylko informacje o istotnym znaczeniu dla zaprezentowania dokonań badacza Oceanii. mi:iglicherweise der Ferhleihe in der Universitiitsbibliothek Leipzig verhanden sein. Sic mussen es auf dem Wege durch die dortige Universitiits-Bibliothek anfordcrn lassen. Hochachtungsvoll ! podpis (Dr. Siegbert Hummel)". Dodajmy, że w cytowanym opracowaniu o życiu i zasługach naukowych Kubarego Wypych powołuje się na pismo dyrektora tego Muzeum H. Damma z 1965 roku, w którym zaznaczono. iż z nabytków po licytacji Muzeum Godeffroy'a do Museum rur Vi:ilkerkunde w Lipsku trafiły różne okazy, w tym z oznaczeniami Kubarego (sygnatury: Mi: 1297- UOO i Mi: 1330). 25 K. Wypych, Życie i zasługi naukowe Jana Stanisława Kuhare!Jo, s. 78 i 98. 26 Por. K. Wypyeh, W cieniu fe. Śladami Jana Stanisława Kuhare!Jo, Wrocław 1969 oraz rysunek (niewątpliwie z tej fotografii) umieszczony w "Tygodniku Ilustrowanym" w 1873 roku. 27 Por. L. Krzywicki, Ustrój społeczny II ludów pierwotllych, "Prawda", r. 6, 1886, s. 202-205. 316-318, 329-330. n L. Krzywicki, Jan Kuhary ijego poszukiwania, "Biblioteka Warszawska", 1897, l. 2. s. 163. 29 Tamże, s. 169-196. �229 Z treści przedstawionej niżej notatki Stołyhwy nie wynika jednoznacznie czego dotyczyły rękopisy Kubarego nadesłane przez autora do czasopisma "Przyroda i Przemysł", które w 1908 roku odnaleziono w papierach pozostalych po Karolu Jurkiewiczu. Sądzimy, że były to opracowania, o których niedoszły ich wydawca pisał: ,,[ ... J posiadamy w rękopisie polskim dwie prace Kubarego: "Wyspę Jap" (ogłoszoną później w języku obcym) oraz "Przyczynek do znajomości wysp Anchorites". Ta ostatnia zdaniem pana Ludwika Krzywickiego, nigdzie jeszcze nie była drukowana". Drugi z tych artykułów, z rękopisu zachowanego w Archiwum Naukowym PTL we Wrocławiu, został ogłoszony w czasopiśmie "Lud" w 1962 roku. W tymże archiwum znajduje się ponadto rękopis opracowania Wyspa Jap oraz Z podróży po Mikronezji (Notaty zebrane w latach J870-1880)30. Sądząc z dostępnych bibliografii przedmiotu wymienione opracowania - zapewne w zmodyfikowanej formie - ukazały się w zagranicznych periodykach specjalistycznych. Rzecz zrozumiała, że ogłoszenie rękopisów polskich Kubarego stanowi pilną potrzebę31. Nadesłane do redakcji czasopisma "Przyroda i Przemysł" rękopisy Kubary opracował w 1880 lub na początku roku następnego (przyczynek o wyspach Anachorites pisał na Ponape w 1880 roku). Dotarły one zatem do Warszawy wówczas, gdy już ogłoszono upadłość pisma 32. Jurkiewicz i inni przyrodnicy warszawscy wybrali niektóre fragmenty opracowań badacza Oceanii i wydrukowali je w różnych periodykach w 1882 roku: we "Wszechświecie", "Ateneum", "Wędrowcu", "Tygodniku Ilustrowanym". Wymienione przez Stolyhwę dwa opracowania trafiły do zbiorów Jurkiewicza, gdzie zostały odnalezione dopiero po jego zgonie. Podjęta w 1908 roku przez Stołyhwę próba wydrukowania odnalezionych rękopisów Kubarego nie zakOllczyła się powodzeniem. Rękopisy te, wraz z własną notatką oraz wspomnieniem Sztolcmana, trzymał w Pracowni Antropologicznej Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, przekazując je w okresie międzywojennym Stanisławowi Poniatowskiemu, redaktorowi Działu Etnologicznego "Archiwum Nauk Antropologicznych". Tam rękopisy pozostały bodaj do 1942 roku. Wkrótce po aresztowaniu Poniatowskiego przez Gestapo rodzina etnografa przerzuciła ważniejsze rękopisy i dokumenty do Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego. Tam szczęśliwie przetrwały gehennę powstańczą stołicy. W 1945 roku podzielono je na dwie grupy: jedną przekazano do Działu Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego, a drugą - w tym prace Poniatowskiego przygotowane do druku oraz rękopisy Kubarego - za pośrednictwem o. Edwarda Bulandy SJ przekazano do Archiwum Naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego 33. Krzywicki we wspomnieniu poświęconym Kubaremu, ogłoszonym w 1897 roku w "Bibliotece Warszawskiej" podkreślił, iż jego artykuły umieszczone w prasie polskiej nie mają wartości naukowej. Nie podzielamy tego sądu. Por. K. Wypych, Życie i zas/uyi naukowe Jana Stanis/awa Kubarego, s. 98. Fragmenty nie ogłoszonego dotychczas rykopisu Kubarego ukażą się w książce Antoniego Kuczyńskicgo pl. Polskie opisanie .5wiata (w druku). 32 Por. Z. Kmicik, Czampisma naukowe, w: Prasa polska w latach 1864-19/8, Warszawa 1976. s. 104. 33 Por. E. Bulanda, Pami{'ci wyhitneyo etnologa polskiego prof dr. Stanis/awa Poniatowskiego, ..Lud'· t. 36 za lata 1939-1945, Lublin 1946, s. 19-32; J. Rosen-Przeworska, Poniatowski Sr.anislaw, w: Polski s/ownik hioqra/iczlly, t. 25, 1982, s. 489; D. Kamolowa, Zbiory rękopisów whibliotekach i l1Iuzeacll w Polsce, Warszawa 1988, s. 275 i 343. 30 31 �230 Badacz Oceanii był Polakiem i w języku polskim przelewał na papier swe myśli w formie najpełniejszej. Do matki, Niemki z pochodzenia, przecież pisał wyłącznie po polsku. Z tego względu należałoby pilnie podjąć starania o edycję wszystkich opracowań Kubarego (rękopiśmiennych oraz drukowanych w XIX i XX wieku) w starannej oprawie warsztatowej, na wzór przedsięwzięcia edytorskiego jakie realizowane jest na rzecz scalenia dorobku Bronisława Piłsudskiego 34. Zachowane rękopisy badacza Oceanii, podobnie jak przedstawiona niżej notatka wspomnieniowa Sztołcmana, stanowią pierwszorzędne źródło do dziejów nauki światowej. Szkic Stołyhwy pt. Jan Stanislaw Kubary, rzecz zrozumiała, takiej wartości nie ma. Jest jednak przykładem doniosłej inicjatywy ratowania tego wszystkiego co dokumentuje dokonania wielkiego podróżnika i humanisty. To dzięki zabiegom Stołyhwy Sztolcman przywołał swe wspomnienia o Kubarym, a rękopisy naszego rodaka zostały złożone u ludzi doceniających wartość źródeł do dziejów nauki. Dzięki Stanisławowi Poniatowskiemu i jego rodzinie rękopisy te uratowały się podczas wojny w Warszawie, a po wojnie oddano je do najbardziej właściwej skarbnicy: Archiwum Naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu. Opracowania Sztolcmana i Stołyhwy o Kubarym 1. JAN KUBARY (wspomnienia) 1 Nazwisko Kubarego po raz pierwszy odbiło się o moje uszy, gdym w 1872 roku wstąpił na Uniwersytet Warszawski i bezpośrednio potem, poznajomiwszy się z Taczanowskim, zaczął uczęszczać do jego pracowni. Tu bowiem koncentrowały się wszystkie wiadomości o ruchach i działaniach naszych nielicznych wprawdzie, ale już wówczas znanych po szerokim świecie podróżników. Przyświecał im wszystkim swym przykładem o niestrudzonej działalności i energii Benedykt Dybowski, który w gronie swych towarzyszy - Wiktora Godlewskiego, Parvex'a 2, a później Jankowskiego prowadził tak owocne badania [Syberii 3] oraz Jeziora BajkaIskiego. Na drugiej półkuli tymczasem Jelski przebywszy z górą trzy lata w zabójczym klimacie Gujany Francuskiej, rozpoczął właśnie eksplorację Kordylierów peruwiańskich, która przysporzyła Redaktorem tej edycji jest Alfred Majewicz. Maszynopis. 2 strony formatu A4. Z lewej strony u góry piecz,<eie proweniencyjne: 1 - Ze zbiorów śp. prof. SI. Poniatowskiego, 2 - Archiwum PTL, nr inwent. 315 (pieczęć przekreślona), 3 - Archiwum PTL, nr inw. 394. Pisownia tckstu po zmianach wprowadzonych w 1936 roku. Liczne literówki. Na s. 1 słowo: "zabujczym" podkrcślono ołówkiem i tą samą ręką postawiono na marginesie znak zapytania. W notkach wydawców ograniczono si,< głównie do informacji o osobach nie wymienianych w tekście wprowadzającym. 2 Alfons Parvex (1833 - po 1890), ornitolog, sybirak, współpracownik warszawskiego Gabinetu Zoologicznego. 3 W podstawie brak słowa, które wprowadzili wydawcy w nawiasie prostokątnym. 34 I �231 nauce tyle nowych form zwierzęcych. Tutaj w tej pełnej dla mnie wspomnień pracowni Taczanowskiego, poznałem obu braci Branickich, Konstantego i Aleksandra, którzy hojną dłonią wspomagali wzrost naszego ówczesnego Gabinetu Zoologicznego, odbywając zarazem wycieczki eksploracyjne do Egiptu, Algieru lub na Kaukaz, starając się mieć zawsze ze sobą którego z przyrodników polskich - raz Wagę innym razem Taczanowskiego, to znów dra Dziedzickieg04. U Taczanowskiego poznałem znakomitość wszechświatową, ówczesnego pułkownika Przewalskiego, a później Szolc-Rogozińskiego 5, Kalinowskiegof" Siemiradzkiego 7 i tylu innych. Kubary odbywał wtedy właśnie swą pierwszą podróż na wyspę Pamoa i choć na obcym żołdzie (był korespondentem słynnego bogacza hamburskiego, Godeffroy) nie zrywał stosunków z ojczyzną, prowadząc stałą korespondencję z Taczanowskim, drem Sznablem 8 i z profesorem Wrześniowskim 9. Znali go oni wszyscy osobiście i przez nich dowiedziałem się o niektórych szczegółach jego życia. Kubary był studentem Szkoły Medycznej la, która jak wiadomo przestała istnieć z chwilą wybuchu powstania 1863 roku. Kubary wyemigrował w 1868 roku i jeżeli mnie pamięć nie myli, opowiadano mi, że nie mając pieniędzy na podróż koleją, poszedł do Berlina piechotą, a stamtąd dostał się już do Hamburga, gdzie wstąpił jako prosty robotnik do pracowni Godeffroy, bogatego armatora (właściciela 25 statków handlowych), który jako miłośnik nauk przyrodniczych, założył bogate muzeum zoologiczne i etnograficzne, utrzymując w różnych częściach świata własnym kosztem pięciu korespondentów, aby ci zbiorami swymi wzbogacali tak świetnie postawioną instytucję. Godeffroy poznawszy zdolności i niepoślednią wiedzę przyrodniczą Kubarego, zaproponował mu posadę korespondenta muzeum i wtedy nasz wędrownik udał się bodaj pod koniec 1869 roku na wyspy Pelew, a następnie po trzech latach pobytu pojechał na wyspy Samoa, skąd powrócił w maju 1875 roku do Hamburga. W tym czasie szykowałem się już do podróży mej do Peru, za radą więc Taczanowskiego zdecydowałem się jechać na Hamburg, Londyn i Liverpool. W sierpniu 1875 roku udałem się do Hamburga, zaproszony tam przez Kubarego, który obiecał mi ułatwić wszelkie zakupy. Zajechałem więc tam do domu pp. Hage, u których mieszkał Kubary. Tam przyjął mnie nader serdecznie i ulokował w pokoju na facjatce, skąd schody prowadziły do jego pokoju. Kubary był to człowiek nieco poniżej średniego wzrostu, ciemny brunet o włosach kędzierzawych, zdradzających jego południowe pochodzenie, o czarnych przenikliwych oczach, ale otwarcie i poczciwie patrzących. Zaraz po 4 Henryk Dziedzicki (1847-1921), entomolog, lekarz, w 1873 roku brał udział w wyprawie Branickiego do Afryki Północnej (Egipt, Nubia). 5 Stefan Szolc-Rogozillski (J 861-1896), podróżnik, od 1882 roku prowadził eksplorację w Afryce. 6 Jan Kalinowski (ok. 1860-1941), kolekcjoner okazów fauny w północno-wschodniej Azji (z Dybowskim) i Ameryce Południowej. 7 Józef Siemiradzki (1858-1933), geolog, w latach 1882-1883 razem z J. Sztolcmanem prowadził eksploracj.,: w Ameryce Południowej, później profesor paleontologii w Uniwersytecie Lwowskim. B Jan SznaIJI (lli39-1917), lekarz, entomolog. 4 August Wrześniowski (1836-1892), zoolog, następca Dybowskiego w Szkole Głównej w Warszawie. 10 Skrót myślowy. Hył to Wydział Lekarski Szkoły Głównej. �232 poznaniu go spostrzegłem, że ma ręce tatuowane po same pięści, a gdym razu pewnego przyszedł rano do ~ego pokoju, kiedy jeszcze w łóżku leżał, gdy zeń wstawał, zauważyłem, że ma i całe nogi tatuowane z czego wnosiłem, że jest na całym ciele pokryty tatuowanymi rysunkami, com zaraz potem stwierdził, gdy mu się koszula na piersiach odchyliła. Cały trzydniowy czas mego pobytu w Hamburgu Kubary towarzyszył mi wszędzie, pokazując miasto, Muzeum Godeffroy, załatwiając ze mną sprawunki. A gdym odjeżdżał do Londynu, odprowadził mnie na statek, żegnając serdecznie i dając mi rady doświadczonego podróżnika. Pozostawił mi wrażenie człowieka dobrego i serdecznego. Następnie pisałem do niego list z Tumbezu (Peru) w październiku 1876 roku, na co otrzymałem odpowiedź z wyspy Ruk (Karoliny) aż po trzech latach. Ostatnią z nim korespondencję przeprowadziłem w 1894 roku, kiedy już bawił na Nowej Gwinei, stąd też pochodzi ostatni list jego z Konstantinhafen z datą 2 lipca 1894 roku. Zdaje się, że wkrótce potem śmierć zabrała tego dzielnego i niestrudzonego podróżnika. Matkę Kubarego widziałem kilkakrotnie u Taczanowskiego, dokąd przychodziła od czasu do czasu zapytać o wiadomości o synie. Była to osoba niskiego wzrostu, dość otyła. Po polsku mówiła z silnym akcentem niemieckim. Adres p. Karola Hoge w Hamburgu był: Hamburg, Eimsbiittel Schiiferskampallee, Petersens Passage N° 1. ( -) Jan Sztolcman 2. JAN STANISŁAW KUBARY! Dwanaście lat upłynęło od chwili, gdy w dali od ziemi, która go wydała, zmarł Jan Stanisław Kubary (ur. 1846 r. w Warszawie, um. 9 października 1896 r. na wyspie Ponape) - jeden z naj wybitniejszych etnografów - nie tylko polskich, lecz całego świata a. Kubary rozpoczął studia na lekarskim wydziale Szkoły Głównej w Warszawie, lecz zdaje się, iż w związku z wypadkami 1863 zmuszony był kraj opuścić. W r. 1869 przyjął obowiązki ajenta domu handlowego J. C. Godeffroy w Hamburgu, działającego w obrębie Oceanu Spokojnego. Kubary podjął się dostarczenia dlań materiałów etnograficznych. W ciągu lat 1869-1874 prowadził on studia w obrębie Mikronezji, poczem jako preparator osiedlił się na 1 Maszynopis. 2 strony formatu A4. U góry dwie pieczęcie proweniencyjne - jedna jak w tekście Sztolcmana przekreślona, druga z napisem: Archiwum PTL. Nr inw. 394. Na marginesie na s. 1 na wysokości nazwy Neu-Pommern, napisano na maszynie znak zapytania a pod nim słowa: Nowego Pomorza. U dołu tej strony przypis Stołyhwy z liczbą l, którą zamieniono w niniejszej edycji na literę: a. W nawiasie prostokątnym zaznaczono braki tekstu wskutek ubytku papieru. Pisownia tekstu Stołyhwy ze zmianami z 1936 roku. a Materiał do dzisiejszego wspomnienia czerpię z artykułu p. L. Krzywickiego w Encyklopedii Wielkiej /lustrowanej oraz z [dalej ubytki w papierze, ale z fragmentu zachowanych słów można się domyślać, iż chodziło o informacje ustne]. �233 wyspie Ponape, jednej z Wyspozbioru Karolińskiego. W r. 1883 prowadził badania na rzecz berlińskiego Muzeum Etnograficznego na wyspie Pelew (Peliu, Pelau, Palau). W r. 1885 otrzymał posadę w zarządzie niemieckim na wyspie Nowej Brytanii (Neu-Pommern), ale niebawem powrócił na Ponape. W r. 1895 odwiedził Lwów podczas wystawy ówczesnej 2 i wyraził życzenie powrotu do kraju. Niestety w roku następnym zaskoczyła go śmierć. Prace swe ogłaszał Kubary w "Journal d. Museums Godeffroy" w Hamburgu (o ustroju społecznym Ebończylów t. I, o wyspie Jap t. III, o Pelauczykach t. IV), parę monografii zamieścił w "Mitth. d. geogr. Gesell. in Hamburg" (o ustroju wyspy Mortlock 1887/8-1888/9), w pracy Bestiana "Allerlei aus Menschenkunde" ogłosił ładną rzecz o wierzeniach Pelauczyków. Najważniejszymi jednak pracami jego są "Ethnographie Beitrage zur Kenntnis der Karolinen Inselgruppe. Die sozialen Einrichtungen der Pelauer" (Berlin 1885 r.) 3 oraz napisana do spółki z 1. D. E. Schmeltzem "Ethnograpische Beitrage zur Kenntnis der Karolinen Archipels" (Leyda i Berlin 1895). Po polsku ogłosił: "W Nukuoro" (Ateneum 1882), "Obrządki pogr~ebowe Pelauczyków" (Ateneum 1885), a jeszcze wcześniej "Obrazki z Wysp Zeglarskich" (Tygodnik Ilustrowany 1873). Wreszcie posiadamy w rękopisie polskim dwie prace Kubarego: "Wyspę Jap" (ogłoszoną już później w języku obcym) oraz "Przyczynek do znajomości wysp Anchorites". Ta ostatnia zdaniem pana Ludwika Krzywickiego, nigdzie jeszcze nie była drukowana. Słusznie w artykule swoim pisze Krzywicki, że Kubary należał do liczby tych ludzi, których wartość oceniają dopiero dalsze pokolenia 4. Ze wstydem też przyznać należy, że w kraju naszym nic prawie nie wiedziano o znakomitym rodaku, który chociaż tworzył przeważnie w języku obcym, lecz myślał po polsku, jak o tym świadczy jego sposób pisania po niemiecku, uważał się za Polaka i marzył o powrocie do ojczyzny. W Niemczech również długie lata czekał Kubary na sprawiedliwą i należną Mu ocenę; w końcu ceniono go jednak i po śmierci zaczęto nawet zbierać składki na wzniesienie pomnika zasłużonemu etnografowi "niemieckiemu" (!). Nie tylko więc wywłaszczają nas Niemcy z ziemi, lecz i z plonu naukowego - anektując na korzyść swoją najcenniejsze okazy kultury naszej, tj. jednostki twórcze w nauce. A do takich właśnie twórców należał Kubary! I stała się rzecz nieodżałowana, że zmuszony był wśród obcych pracować i tworzyć, że obca zagarnęła go kultura. Niestety nadesłane do kraju ojczystego prace Jego butwiały w tece redakcyjnej. ( -) K. Stołyhwo Wystaw9 Krajową zorganizowano we Lwowie w 1894 roku. Opracowanie to oprawione razem z artykułem Obrządki pogrzebowe Pelauczyków. Docynek ('/Iloyra(iczny z "Ateneum" z 1885 roku znajduje się w Bibliotece Narodowej (sygnatura: II. 365.811 i II. 365~m). 4 Stolyhwo powołuje si9 tu na artykuł Krzywickiego, umieszczony w 1897 roku w"Bibliotece Warszawskiej". Socjolog myśl t9 umieścił ponadto w opracowaniu o Kubarym, wydrukowanym w 1897 roku w "Prawdzie" oraz w biogramie badacza Oceanii w Wielkiej encyklopedii powszechnej illlsrro\\,(/nej (I. 41, Warszawa 1908, s. 383). 2 J �234 W papierach po śp. prof. K. Jurkiewiczu znalazły się dwa rękopisy znakomitego naszego etnografa śp. Jana Kubarego. Prace te zostały przysłane do redakcji wychodzącego przed laty w Warszawie tygodnika "Przyroda i Przemysł", lecz dla przyczyn niewiadomych nie doczekały się tam druku i dopiero po szeregu lat zostały przypadkowo odnalezione. Aczkolwiek "Swiatowit" nie jest pismem etnograficznym, uważamy jednak za słuszne umieścić w nim te cenne prace, pragnąc w ten sposób oddać hołd pamięci naszego znakomitego uczonego, który niestety w kraju i dla kraju pracować nie mógł. Drugą przyczyną jest potrzeba przypomnienia światu, że pierwszorzędny etnograf i badacz krajów egzotycznych, znany z klasycznych wysoce cenionych prac, ogłaszanych w obcych językach - był Polakiem. W świecie naukowym Jan Kubary jest niemieckim uczonym, ponieważ, niestety - pisał i musiał pisać wyłącznie po niemiecku. W tym samym celu podajemy również list pisany przez Kubarego do redakcji "Przyrody i Przemysłu" s oraz garstkę faktów dotyczącą życia i działalności śp. Jana Kubarego. Niestety fotografie, które ilustrowały jego pracę spłowiały tak silnie, że nie są przydatne do reprodukcji 6. Ograniczamy się więc do podania rysunków robionych piórkiem 7. Redakcja 5 6 7 8 List tcn zaginął. Fotografie nie zachowały się. Domyślamy siit\ że były to rysunki wykonane Niewątpliwie tak się podpisał Stclyhwo. ręk,! Kubarcgo. 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/12c2b84fc78391ace80f1857ba0d8cb7.pdf 16ff431a53732a2aad7b5207ca6cd6de Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2091 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Subject The topic of the resource Pilsudski, Bronisław (1866-1918) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1941 Title A name given to the resource O nienapisanej książce Bronisława Piłsudskiego / LUD 1994 t.77 Description An account of the resource LUD 1994 t.77, s.191-205 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. l. 77. 1994 II. PRZED STULECIEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO ANTONI KUCZYŃSKI Ośrodek BadaI1 Wschodnich Uniwersytetu Wrocławskiego O NIENAPISANEJ KSIĄŻCE BRONISŁAWA PIŁSUDSKlEGO W piśmiennictwie polskim poświęconym Bronisławowi Piłsudskiemu l pojawiały się od czasu do czasu informacje jakoby nosił się on z zamiarem napisania książki wspomnieniowej poświęconej swojemu pobytowi na Sachalinie, Syberii i w Japonii. Ostatnio natomiast Adam Piechowski w szkicu zatytułowanym Zapomniana posta{ z dziejów Zakopanego: Bronislaw Pilsudski, pomieszczonym na łamach pisma Związku Podhalan, "Podhalanka", 1985, z. 2, pisał, iż marzenia tego badacza i kartożnika na spokojną pracę naukową po powrocie do kraju (1906) nie ziściły się. "Przygotowywane fundamentalne dzieło o Ajnach opóźniało się2. Książka Z Dalekiego Wschodu. SachalinSyberia - Japonia. Wspomnienia zeslańca, pozostała w konspekcie, wskazującym na to, jak interesujący materiał mogłaby zawierać". Otrzymaliśmy więc konkretną informację o tytule dzieła, które nigdy nie powstało. Ba! Wspomniano również o "konspekcie, wskazującym na to, jak interesujący materiał mogłaby zawierać". Istotnie, mogłaby to być interesująca praca pozwalająca pełniej poznać badawczy trud i wieloraką działalność społeczną i polityczną jej autora na Dalekim Wschodzie. Bo życie jego było wprawdzie usłane cierniami ale z podziwu godną upartością potrafił walczyć z przeciwnościami losu, nie zdradzając własnej godności, powołania i samego siebie. Zaświadcza o tym wiele jego poczynań na katorżniczej wyspie Sachalin. Jest to jednak obraz utkany z fragmentów luźnych informacji, odpowiednio interpretowanych i komponowanych przez badaczy. I choć wiele jeszcze wysiłków będzie podejI A. KuczYI1ski, Z~ Wójcik, Biblioqrafia prac polskich autorów piszących o Bronislawie PiI.)lulskim, "Lud", 1992, t. 75, s. 332-347. 2 Chodzi tu o prac~: Malerials.fi)r the study ofthe Ainu lanquaqe andfolklore. Col/ected and prepared .fór puhiicmion Bronislaw Pilsudski. Edited under the supervision of J. Rozwadowski. Ph. D. Professor in Ihe Jaqiel/onian University. Cracow. Published by the Imperial Academy of Sciences (Spasowicz Fund), "Spółka Wydawnicza Polska" 1912. Częściowego tłumaczenia tej pracy na język japoI1ski dokonał B. Wada, Karafuto aini-ni tsutawaru mukashibanashi, "Hoppii Nippon", 1943, z. 15/2. Pełne tłumaczenie japOliskic M. Chiri ukazało się w 1944 roku, w Karafuto ainu-no setsuwa I, Toyohara 1944. Potem przedrukowano je w jego Chosakushu, t. I, Tokyo, Heibonsha 1973. 1974. Najnowsze tłumaczenie na język japoI1ski, wraz z obszernym komentarzem, jest dziełem H. Fujimury i nosi tytuł Kara/uto ainu-no gengo-to minwa-ni tsuite-no kenkyu shiryi5. Publikowano je w odcinkach na łamach czasopisma "Sozo-no sekai" poczynając od roku 1983. Obszerne fragmenty znajdują si~ także w polskim tłumaczeniu w pracy A. F. Majewicza Dzieje i legendy Ajnów, Warszawa 1983. OSlatnio· ukazalo się lakże tIumaczenie na język rosyjski: I: naućnoyo nasledija B. O. Pilsudsko{/o. Materialy d/a izućenija ajnsko{/ojazyka ifo/k/ara. Perevod z anglijskogo i vSluplennaja starja V. D. Kosareva, "Kraevedceskij Biulleten", 1994, z, I; 1994, z. 2 i 1994, z. 3 (Jużno-Saehalińsk 1994). �192 mowanych w tym względzie, pewne kwestie pozostaną bez wyjaśnienia, jak chociażby kwestia zesłańczej podróży statkiem na Sachalin. Podobnych spraw możnaby przytoczyć wiele. Tak więc z ułamków ró;i.nych informacji odtwarza się współcześnie poszczególne etapy życia B. Pilsudskiego. O przyczynach niezrealizowania zamiaru napisania tej książki też nie mamy bezpośrednich informacji. Można się jedynie domyślać, iż B. Piłsudski, zajęty sprawami naukowymi, odkładał napisanie książki wspomnieniowej, oddaj'lc się bez reszty opracowaniu materiału naukowego przywiezionego z Dalekiego Wschodu. Wyjaśnić bowiem należy, że oprócz wspomnianej powyżej książki o Ajnach. należącej dzisiaj do klasycznej pozycji ajnologicznej ogłosił także B. Piłsudski cenne artykuły tyczące się ludów Dalekiego Wschodu. Część z nich ukazala się po polsku na łamach etnograficznego rocznika "Lud", organu wydawniczego Towarzystwa Ludoznawczego, założonego we Lwowie w 1895, które niebawem będzie obchodzić swój setny jubileusz. W sprawach tych publikacji pozostawał B. Piłsudski w bliskich kontaktach z redaktorem naczelnym "Ludu" i głównym animatorem działalności Towarzystwa w owym okresie, Adamem Fischerem, o czym świadczy korespondencja zachowana w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu3. Ponadto podczas pobytu w kraju powstały inne opracowania B. Piłsudskiego, co znajduje swoje odbicie w różnojęzycznych publikacjach jakie ukazaly się w latach 1907-1914, między innymi po rosyjsku, francusku, angielsku i niemiecku. Publikacje te dotyczą różnych zagadnieó - języka, etnografii, folklorystyki, religii ludów Dalekiego Wschodu - Ajnów, Niwchów i Oroków, ale S,! wśród nich również recenzje prac etnograficznych, rozprawy z dziedziny muzeologii, pasterstwa tatrzańskiego i inne. Pierwsz,! bibliografię tych prac zestawiła Kazimiera Zawistowicz4, potem uczynił to Kazimierz Malinowski 5 Kolejno zajmowali się tym japoóski etnolog Koichi Inoue6, w Polsce natomiast uczynił to wielki orędownik opracowania naukowego spuścizny po Bronisławie Piłsudskim, profesor Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Alfred Majewicz 7, którego bibliografia jest naj bogatsza jeśli idzie o dokumentację piśmiennictwa tego badacza ludów Dałekiego Wschodu. Wspomnieć także należy o zestawieniach dokonan~ch przez innych autorów. jak np. Henryk Swienko8 czy Antoni Kuczyński. Zobacz listy publikowane poniżej. K. Zawistowiez, Bronis/aw Piłsudski 21.X./1l66 - 17.1/.19/1l .. ,Sybirak", 1937. nr 1. 5 K. Malinowski, Prekllrsorzy mllze%!Jii pu/skiej. Pozna!) 1970. " K. Inoue. For til(' rehahilitation of Br. Pi/sudski; referat wyglos/ol1Y na mir;dzynarodowym kolokwium "Siberie 1582-1982", które odbyło się w Paryżu w dniach 24-27 maja 19X3. Autor artykułu nie mógł wyjt:ehać na to spotkanie uczonych, gdy? wład/.t: Polskiej Rzec/.ypospolilcj Ludowej odmówiły mu paszportu. Referat zgłoszony na sympozjum zawiózł wówczas do Paryża i wygłosił profesor Alfred Majewicz. Temat rcferatu był następuj,!cy: I:O('III'/'(' cirilis{ltrice de., J 4 PolO/wis {lU dćbut de /a c%llisation 7 A F. Majewicz. Biblio{/l'aphy de /a Siberie. by Brollis/all' Pi/sudski. Adam Mickiewicz Universit\ 1990, Institute of Linguistics, Documentation 2, Poznań 1990; tenże. Researcher {Ind Fiend o( Sak ha/in Iwtives - The .wo/wlary profile oj Bron;s/al\' Pi/sl/dski, "Hemispheres Studies on Cultures and Societies", nr 5, Contributions 1988. Wrocław-Warszawa-Kraków 1989. Artykul zawiera (~rworks także zestawienie prac opublikowanych pfl.ez B. Piłsudskiego. " H. Swienko, Antropologia spo/een£! Brolli.'/<IIva Piłsudskief/II, "Prace Ekonomiezno-Spolecznyeb Politechniki W<trszawskiej". 1973, nr 4. ~ A. Kuczy!)ski, Syberyjskie szlaki, Wrocław 1972 oraz inne I:eslawione bibliografii prace o B. Piłsudskim. Zobacz przypis nr I. Instytutu w cytowanej Nauk już �193 Rozwój studiów biograficznych nad życiem i dorobkiem naukowym B. Piłsudskiego oraz jego recepcją we współczesnych studiach etnologicznych nad ludami Dalekiego Wschodu prowadzonych przez inne osoby, zarówno w Polsce jak i w innych krajach (przede wszystkim w Japonii i Rosji) sprawił, iż wspomniane powyżej zestawienia bibliograficzne wymagają uzupełnień, bowiem odnaleziono nowe prace napisane przez B. Piłsudskiego, zarówno drukowane jak i do dzisiaj pozostające w rękopisie. Dotyczy to przede wszystkim zasobów archiwalnych polskich jak i rosyjskich placówek naukowych - biblioteki i archiwa. Szczególną aktywność w tym zakresie przejawia dyrektor Okręgowego M uzeum Krajoznawczego w Jużno-Sachalińsku (Rosja), Władysław Łatyszew, który wyjaśnił już niejedną zagadkę z życia Bronisława Piłsudskiego bądź uściślił i pełniej zdokumentował fakty powszechniej znane, czerpiąc z przebogatych archiwów rosyjskich. To samo na gruncie japońskim uczynił profesor Koichi Inoue, aktywny promotor postaci B. Piłsudskiego w nauce japońskiej. Na gruncie polskim natomiast wysiłki te połączył trud wspomnianego już profesora A. Majewicza, językoznawcy, borykającego się z wydaniem spuścizny naukowej B. Piłsudskiego, z licznymi przedsięwzięciami badawczymi A. Kuczyńskiego, przygotowującego monografię biograficzną tego badacza i katorżnika, oświetlającą jego wkład w badania ludów Dalekiego Wschodu i recepcję jego dorobku we współczesnej nauce. Nie można bowiem dzisiaj zrozumieć wielu problemów kulturowych tyczących się sachalińskich tubylców bez sięgnięcia do prac B. Piłsudskiego i zawartych w nich opisów. On bowiem wmieszał się w dzieje poznania tych zagadnień prawie sto lat temu, będąc prekursorem różnorakich przedsięwzięć badawczych jak np. folklor Ajnów i Niwchów. Atrybutem pozwalającym zgłębić tajniki kulturowych problemów tych ludów stała się jego usłużna i pokorna sympatia dla aborygenów Sachalinu. Kiedyś Cyprian Kamil Norwid zauważył, iż"Z karafki napić się łatwo uścisnąwszy za szyjkę i pochyliws,zy ją ku ustom; lecz kto ze źródła pije, musi uklęknąć i pochylić czoła". SIedząc uważnie kontakty B. Piłsudskiego z ludnością tubylczą tej katorżniczej wyspy, widać aż nadto wyraźnie, iż owym źródłem wiedzy dla opisywanych przez niego zagadnień kulturowych - np. modlitwy, baśnie, legendy, zwyczaje i obyczaje, były informacje pozyskiwane od Ajnów, Niwchów i Oroków, dla których żywił serdeczny szacunek. Rzec można nawet, iż łatwość pozyskiwania informacji nie była dla niego jedynym kryterium wyboru danego informatora. Zdawał bowiem sobie doskonale sprawę z tego, że z tym co naprawdę wartościowe dla nauki, łączy się trud, tak jak z życiem łączy się trud połogu. Wymagało to dojrzałości i odpowiedzialności, a niejednokrotnie daleko posuniętego samozaparcia. Był B. Piłsudski dla swych "dzieci natury", pogardzanych niejednokrotnie przez rosyjskich koło nistów, prawdziwym przyjacielem. Z dobrem będącym zasadniczą cechą jego osobowości - a dowodów na to mamy aż nadto - łączył się trud zmagania z przeciwnościami losu jakie zgotowało mu życie. Tak było na zesłaniu, tak było gdy powrócił do kraju w 1906 roku, wreszcie nic też się nie zmieniło na emigracji gdy wyjechał w przededniu pierwszej wojny światowej do Austrii, potem do Szwajcarii i do Francji, gdzie w Paryżu znalazł śmierć w wodach Sekwany (1918). Miał B. Piłsudski zdecydowanie wyrobiony kierunek myślenia i określony typ wrażliwości, przeto tak często przeżywał różne rozterki i rozgoryczenie gdy dla "rzeczy pożytecznych", jak np. kontynuację swej naukowej działalności w Polsce, nie znajdował pełnego zrozumienia. Na ludzi, z którymi często się spotykał 1.\ - Lud t. LXXVII �194 /$potkANAKŁADOWA ~,}(SIĄŻKA" ,(~~,~·,f~·~-i-:;'!)'''',Z ..-..f. i) zarejestro>yane z ograno poręką. TELEFDNU Nr. 1166, J<:lW'OW. .,. 191. .. R. $tr4.~~w,kjego Nr. 20. Dal.t~.i. ~$C~odu. £:.i.Ch.~'~~~tb.r1At""Ja1>Ot1ja . . ~'O~~.T °'0 .. .tat~~~_naokfło ~pfłtiłUłi. ~ ~lduł '·",,-.:,:':'·.t , PI" '0" •• ;:' -c;- ••. ~:,' A,sjl.lVl1,l1o".nle. .• ~l••. &l.nl •• ~ gl •.-bl 'rfIY4p1. _ < _~~ ,:'/ ·l.~ó••l.aeY.łJlo •• ~l.cl tt.~P'': z.:I1U- •• t ••r.loglcl;na.~o~llrtłat <~,~o.ata.D.cłł01Itl.ń.t."o-łł!ej- -~ 't't .Gl1ac,· • ......•...... • Gllat6 •• t ka~tnl~4 ••Kf.&·a ~.~~"'l".'.t".j""U"l:· . .•• JłOcllaIl4r j••.••c.ot. rp"•. / -$, ", e~oJ.ftkaw ,"~--', ·;j~_l."aj:iu·a••ii.p.ur.łll. " o 111••• ,~, 1'14. Ryc. I. Pierwsza strona konspeklU ksi"żki B. Piłsudskiego. I.atytulowancj Z Oa/ekil'ljo Wschodu. Sacha/in - Syheria - .laponia, Wspol1llliellia zes/wil'a. Zbiory MU/.cum Tatrzańskiego im. dra Tytusa ChalubiI\skiego w Zakopancm (nr inw. MTAR/Wj25/IV) �195 np. w Krakowie czy Zakopanem patrzył nieraz ze zdziwieniem ale nigdy z lekkomyślnością. Ich poglądy nieraz biegunowo różne od wyznawanych przez niego, nie zrażały go na tyle, by nie szukać u tych ludzi pomocy dla inicjatyw badawczych dotyczących góralszczyzny tatrzańskiej czy budowy nowego gmachu muzeum w Zakopanem. Iluż ludzi zjednał on jednak dla tych spraw trafiając do ich przekonań poprzez swoistą rozsądność wypowiedzi. Tego zliczyć niepodobna. Sposoby i dążenia.do realizacji podjętych zadań, gdy przebywał w Krakowie i Zakopanem, a było ich wiele - np. gromadzenie zbiorów etnograficznych, działalność wydawnicza czy wreszcie własna działalność naukowa, nie zawsze dawały pożądane rezultaty. Często doskwierał mu brak pieniędzy na zaspokojenie podstawowych potrzeb. Nie mając własnego domu przez wiele lat pędził żywot rezydenta przyjmowany przez życzliwych mu ludzi. Nic przeto dziwnego, że nie mógł systematycznie pracować naukowo. I w tym tkwi zapewne podstawowa przyczyna, że napisanie zamierzonej książki wspomnieniowej przeciągało się. Nie zdążył więc Pan Bronisław w wyścigu z czasem, z biegiem wydarzeń, wreszcie za wcześnie wybrał spotkanie ze śmiercią gdy nurtom Sekwany oddał swe ciało! Z różnych materiałów, które pozostały po Nim w polskich zbiorach archiwalnych, aż nadto wyraźnie wynika dramatyzm jego życia. Przyjmuję, że to ów dramatyzm nie pozwolił mu na pełniejszą samorealizację, na danie potomnym pełniejszej wiedzy o jego życiu. A może zabrakło tutaj aktywniejszej inicjatywy wydawcy. A może jedno i drugie? Z całą pewnością wspomniana książka zatytułowana Z Dalekiego Wschodu. Sachalin - Syberia - Japonia. Wspomnienia zeslwka, dałaby nam pełniejszą wiedzę o jego życiu. W zachowanych po Nim papierach znajdujących się w Muzeum Tatrzańskim im. dra Tytusa Chałubińskiego (teczka numer MT AR/W /25/IV) natrafiłem ostatnio na konspekt tej nienapisanej książki 10. Znajduje się on w zespole archiwaliów dotyczących Stanisława Witkiewicza wśród listów pisanych przez B. Piłsudskiego do słynnego twórcy, którego nazwisko na stałe zrosło się z Zakopanem. Konspekt ten napisany jest na druku firmowym "Spółki Nakładowej ..Książka ". Stowarzyszenie zarejestrowane z ograniczoną poręką", mającej swoją siedzibę w Krakowie, przy ul. Straszewskiego 20. Brak na nim oznaczeń datowych pisanych na maszynie, chociaż cały konspekt ma charakter maszynopisu (3 strony), a w górnej części druku firmowego są oznaczenia: "Odpowiedź na list z d 191 ; Ostatni nasz list z d 191 ; Kraków, . 191... R." Na konspekcie, naniesiona zapewne ręką archiwisty lub przypadkowego posiadacza tego maszynopisu, znajduje się notatka: ,,1906 lub 1907 r.", sporządzona czarnym ołówkiem. Konspekt posiada numerację cyfrową stron od 1 do 3 oraz ręczne poprawki błędów maszynowych. Z charakteru pisma, zwłaszcza poprawek tekstowych wnosić można, iż uczynił to sam B. Piłsudski. Datowanie konspektu na rok 1906 lub 1907 naniesione na pierwszej stronie w prawym górnym rogu jest oczywistym błędem! Łatwo go było skorygować na podstawie wspomnianego już nadruku datowego na papierze firmowym Spółki Nakładowej "Książka" dotyczącego oznaczeń "Odpowiedź na list z d 191. .. ; Ostatni nasz list z d 191. .. ; Kraków, 191... R.". 1 () W tym miejscu pragn« serdecznie podziykować Pani mgr Teresie Jabłońskiej z Muzeum Tatrzańskiego im. dra Tytusa Chałubińskicgo w Zakopanem za ułatwienie mi korzystania ze zbiorów archiwalnych M u/cum. �196 Wynika z nich jednoznacznie, że konspekt był pisany w latach późniejszych poczynając od 1910 roku. Ale kiedy - tego nie zdołano ustalić! Za takim datowaniem przemawia także fakt, iż B. Piłsudski przybył do kraju jesienią 1906 roku. Nierealne zatem wydaje się, aby tuż po przyjeździe czynił starania o druk swej książki wspomnieniowej. Ponadto z chwilą przybycia pozostawał osobą mało znaną, a lata 1906/1907, to przysłowiowe wrastanie w nowe środowisko, nawiązywanie kontaktów i szukanie miejsca do realizacji swych planów. Wiadomo też z listów pisanych przez niego do japońskiego pisarza Futabatei Shimei, że w okresie tych dwu lat przebywał w sanatorium w Zakopanem i Karlsbadzie gdzie leczył nadwątlone na zesłaniu zdrowie. W listach tych - które są prawdziwą kopalnią wiedzy ożyciu B. Piłsudskiego w pierwszych latach pobytu w kraju - nie ma też wzmianki o zamiarze napisania książki wspomnieniowej, chociaż wiele w nich innych informacji dotyczących planów naukowych i różnorakich zajęć II. Wreszcie sprawa ostatnia! Papier firmowy posiada oznaczenia datowe rozpoczynające się rokiem 1910, w skrócie na nadruku: (191 ... ). Trudno więc przypuszczać. a raczej jest to pewne, by spółka księgarska, posługiwała się papierem firmowym drukowanym na zapas. To przeczy zdrowemu rozsądkowi! Treść konspektu jest następująca: BRONISŁAW Z DALEKIEGO PIŁSUDSKI WSCHODU. SACHALIN - SYBERIA WSPOMNIENIA ZESŁAŃCA - JAPONIA. l. Po~róż na Sachałin i wrażenia ogólne. Z Odessy statkiem naokoło Azji. Wylądowanie. Spotkanie z Polakami. Wi~zienie. W głębi wyspy. Przyroda. Polityka kolonizacyjna. Dzicci zesłańców i urzędników. Stacja meteorologiczna. Klimat i choroby. Kolonia żydowska. Duchowieństwo miejscowe. Żołnierze. II. Gilacy. Stosunki wzajemne Gilaków i katorżników. Krwawa zemsta. Samobójstwa. Szamanizm. Ustrój rodowy i święto niedźwiedzia. Poliandria. Bogactwo rybne. Choinka w jurcie. Bajarze. Wspomnienia o niewolnictwie i o wojnach. Narciarstwo. Próby sadzenia kartofli i solenia ryb. Szczepienie ospy. Wymieranie Gilaków. Pionierzy cywilizacji. Wycieczka na najwyższe szczyty. Odjazd na nartach przez cicśmnę· 11 M. Piłsudskiego Alfreda F. im. Adama Alfreda F. Ciesielska, Bronisław Piłsudski i FU/abacei Shimei w ,\:wielle korespondencii BrO/lisława do Fu/abatei Shimei. Praca magisterska napisana pod opieL, naukową Profesora Majewicza z Katedry Językoznawstwa Porównawczego i Orientalnego Uniwersytetu Mickiewicza w Poznaniu. Z pracy tej korzysta/cm dzięki dużej życzliwości Profesora Majcwicza, za co Mu serdecznie dziękuję, �197 III. Kraj nadmorski. Nikołajsk i kopalnie złota. Rybołówstwo. Wzdłuż Amum po lodzie. Wizyta u generał-gubernatora w Chabarowsku. We Władywostoku. Towarzystwo Geograficzne. Prasa miejscowa. Chunchuzi. Echa wydarzeń wojennych w Chinach. Panika wśród ludności. Praca w szpitalu dla przesiedleńców. Wycieczka po Ussuri. Statystyka wojenna. Trędowaci. Tubylcy nad Amurem. Szkoły miejscowe. Kwestia żółtej rasy. Przeszłość i przyszłość kraju. IV. Ajnowie i Orocy. Charakterystyka ogólna. Pieśni Ajnów i ich muzyka. Osobliwości języka. Niestałe małżeństwa i położenie kobiet. Karność i umiejętność wspólnej pracy. Połów lwów morskich. Kult niedżwiedza. Szlachta ajnoska. Stosunki z Japończykami. Łodzią po morzu na południe. O głodzie wśród pieśniarzy. Szkółka dla dzieci Ajnów. Medycyna ajnoska. Wierzenia religijne. Lisie święto. Wycieczka łodzią na północ. U Oroków. Szamanizm. Tresowanie psów. Położenie kobiety. Obyczaje prawne. Jasnowidząca. Sny prorocze. Polowanie na foki. Przez tundry na reniferach. V. Wojna rosyjsko-japońska Jazda do Hokkaido. Pobyt wśród Ajnów z Sieroszewskim. Podejrzenie o szpiegostwo. Utrudnienie badań etnograficznych. Hakodate. Burzliwe usposobienie ludności. Agitacja wojenna. Powrót na Sachalin. Odjazd Japończyków. Obawa napadów. Formowanie milicji z katorżników. Bombardowanie Korsakowska. Zatonięcie "Nowika". Głód skutkiem przerwania dowozu. Opuszczenia Sachalinu przez ludność. Przed zawarciem pokoju w Kraju Nadamurskim. Dni wolnościowe we Władywostoku i Chabarowsku. Strajki. Odjazd do Japonii. VI. Powrót przez Japonię. Manifestacje i uroczystości na cześć bohaterów wojny. Zapoznanie się z życiem japońskim. Młodzież i uniwersytet. Kobiety. Prasa. Ruch socjalistyczny. Wiadomości o Polsce. Szopen w Japonii. Brat cesarzowej jako opiekun Ajnów. Zaznajomienie się z patriotami chińskimi. Wycieczka do Niko. Nagasaki. Pożegnanie Dalekiego Wschod u. * Tak więc z konspektu wynika, że nienapisana książka spleść miała wiele doświadczeń zesłańczych autora. Wiele w niej chciał autor pomieścić realistycznych obrazów i nie chciał jak się okazuje opowiadać tylko o sobie; pragnął jedynie użyć siebie, użyć swoich wspomnień jako instancji pośredniczącej między wieloma zagadnieniami. W istocie: to co miało być w niej zawarte byłoby szczególnym rodzajem opowieści edukacyjnej, w której było miejsce na kwestie natury etnograficznej, demograficznej, politycznej, historii potęgującej i poszerzającej rozumienie spraw dziejących się wówczas na Dalekim Wscho- �198 dzie. Z całą pewnością owa nienapisana książka byłaby przejmującą a zarazem faktograficzną opowieścią o trudności bycia sob~! w ciężkich warunkach katorżniczego życia, a zarazem opowieścią o wszechmocy władzy, która niszczyła na zesłaniu prywatność człowieka i jego intymność. Tematyka książki byłaby osnuta Uak wynika z jej konspektu) wedle ściśle oznaczonego czasu i dokładnie pod względem geograficznym określonych miejsc gdzie toczyło się życie autora, owiana atmosferą rzeczywistości, bo też świat, w którym on przebywał nazbyt długo był tym, z którego nie można się było otrząsnąć po latach. Powiedziawszy tyle, trzeba w tym miejscu zamilknąć, wypowiadając jedynie żal, że książka ta nie została napisana. Dzisiaj natomiast gdy wyjaśnionych już zostało wiele szczegółów biograficznych związanych z osobą B. Piłsudskiego, gdy dysponujemy wieloma materiałami dotyczącymi jego pobytu na Dalekim Wschodzie można w oparciu o ten konspekt napisać dzieło, które w swym głównym kształcie wynikałoby z zamiarów autora. Jest to zamiar kuszący i być może, że wyręczę kiedyś pierwotnego pomysłodawcę tego przedsięwzięcia idąc tropem problematyki zawartej w pierwotnym szkicu jego autorstwa. �Lud, t. 77, 1994 \'\TO!" I KUCZYŃSKI Instytut Nauk Politycznych L'niwersytctu Wrocławskiego KORESPONDENCJA Z ADAMEM FISCHEREM BRONISŁAWA REDAKTOREM PIŁSUDSKIEGO NACZELNYM "LUDU" Gdy Bronisław Piłsudski powrócił jesienią 1906 roku do kraju osiadł w Krakowie, a potem w Zakopanem bowiem jako poddany rosyjski, który nielegalnie opuścił Sachalin, nie miał możliwości osiedlenia się w zaborze rosyjskim. Groziła mu bowiem ponowna deportacja w głąb Rosji. Przebywając na Sachalinie prowadzil badania etnograficzne nad mieszkającymi tam ludami, przeto przywieziony do kraju materiał z tego zakresu był niezmiernie bogaty. Zainteresowany przyswojeniem tego dorobku nauce polskiej, niedawny jeszcze zesłaniec, przedsięwziął szereg zabiegów by móc opublikować pokłosie swych studiów terenowych prowadzonych wśród Ajnów, Niwchów i Oroków. Szczęśliwym zbiegiem okoliczności część tych materiałów ukazała się w języku polskim, w tym także na łamach rocznika "Lud" t, którego redaktorem pozostawał wówczas Adam Fischer. W Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zachowała się korespondencja B. Piłsudskiego z A. Fischerem, która rzuca pewne światło na nieznane jeszcze w całości życie tego badacza w kraju, zwłaszcza te jego fragmenty, które odnoszą się do różnorakich przedsięwzięć naukowych, działań edytorskich i badań terenowych prowadzonych nad góralszczyzną tatrzańską. Publikowane poniżej listy udostępniane są po raz pierwszy z oryginałów zachowanych we wspomnianym powyżej Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. * I Na lamach rocznika etnograficznego ,.Lud·· B. Piłsudski opublikował 1909, t. 15; Szamanizm C7. 2. "Lud". 1910, t. ló; Poe:ru GilaluIw, "Lud", 1911, t. 17; Dzial rosrjskich przrrodnikl;w i lekurzr II' ,lIvlo.,kwie. "Lud", 1911, t. 17; W I'o/skich •.. Lud". 1911. t. 17; recel1l:ja pracy J. Talko-Hrynccwieza, SZUl/llIl1iZIIl u tuhrlClillllu i ulllropolo<jii t. 17. C/. I, "Lud". I1zri .~rorlkoll'ej - Mony%ll'ie. lI'.irrid (jilaklill' i Ajl/liw, .,Lud". ludlill' Trąd Geof!l'u/iczne,/o Sl. Hupka. S<lc/wlinie, Ił' Iwd sprawie l'IllO!il'll{icZII<{ IIlIlzeo/llictwo pw;s/lI'a el1/{}!i/'ll{ie~lIe!io 1912. t. i TunqHzi. 18; "Lud". rosyjskiego, za!Jl'unicą Prace i /.I następujące tubylców emowa/ii spl'llwie na zjazdu Materialy Kraków teksty: na Sachalinie. X/l zjeździe e1l1oyra/ów do ewoloyii 1910, "Lud", Rosyjskieyo I'll l, Towarzyslwa 1912, t. IR; recenzja pracy: 1911, "Lud", 1912, nas. Warszawa pracy W. I. Charu7.ina, Ou'el o letnej puezdke l' Germaniju (kataloyizacijo i razmdel/ie kollekcij I' e(l/o!Jl'a/i,'eskich lIluzejach), Moskva 1912, "Lud". 1912, t. 18; recenzja pracy: L. Sternberg. Muzej AI//rop%yii i Etnografii imeni Imperatora Prlra Velikayu. Petersourg 1912. ,.Lud". 1912. t. IX: recenzja pracy pod red. N. D. Bartrama, Igl'1l.~ka, eja iSlorija i :I/{/('el/ie. Moskva 1912 ... L.ud", 1912. t. IX. t. IX: r~cen/:ia n/llpą BHriaci H kOllSirl'irul'allie �200 List nr 1 Paris, maj 1912 Wny P. A. Fischer Redaktor "Ludu" Ossolineum Lwów Szanowny i Kochany p. Redaktorze, Jestem już w Paryżu, gdzie zabawię do wakacji. Jeżeli "Lud" wyjdzie, to i "Ld" i odbitki me proszę tu skierować. Na razie adres: chez M. J. Meisner 24 rue Beuvaiez Paris XIV. Chcę prosić pana o 50 kor. do przyszłego N. dam panu również recenzje i artykuliki i rozliczymy się, a pieniądze w obecnej chwili bardzo mi potrzebne. Bo z paszportem sprawa się przeciąga i obiecanej subwencji z Kasy Mianowskiego l wydobyć nie mogę. Łączę wyrazy szacunku i życzliwości koleżeńskiej Bron[isławJ Piłsudski Na kiedy pan zbiera artykuły do następnego tomu lub N.? I Kasa im. Mianowskiego, instytucja naukowa założona w 1881 roku Warszawie przez Tytusa Chałubińskiego, Henryka Sienkiewicza, Filipa Sułimierskiego i innych. Do czasu powstania Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (1907) główna polska instytucja naukowa w zaborze rosyjskim, inicjująca i finansująca działalność badawczą i naukową oraz wydawniczą (podręczniki. encyklopedie, słowniki). Po roku 1918 prowadziła także własn,! działalność wydawniczą wspomagaj,!cą znacznie fundusz dyspozycyjny na stypendia, zasiłki naukowe i inne formy promocji nauki. W PRL jej działalność została zlikwidowana. Obecnie nastąpiła restytucja Kasy im. Miano\\'skiego. Z funduszu Kasy korzystało wielu uczonych, nic więc dziwnego, że i B. Piłsudski zabiegał o środki finansowe w tej instytucji. Czy starania przyniosły spodziewany rezultat trudno dzisiaj ustalić. List nr 2 Paris, maj 1912 Wny Pan A. Fischer Redakcja Ludu "Ossolineum" ul. Ossolińskich Lwów Szanowny i Kochany Panie, Powtarzam swe uprzednie prośby: 1) przysłać mi jaknajprędzej odbitki o Trądzie 1, a może i nowy N. Ludu 2/0 50 kor., bardzo mi potrzebne. Potem zaś robię oficjalną propozycję Towarzystwu Ludoznawczemu uczczenia zbliżającego się lO-lecia śmierci J. Karłowicza 2. Ja bym radził wydanie osobnego zeszytu poświęconego jego pamięci i zwrócenie się do �201 różnych osób naprzód, by napisali odpowiednie artykuły: tj. podzielenie pracy. Ja chcę poprosić również i cudzoziemców o parę słów wspomnień i dlatego zwróciłem się do pani Karłowiczowej z prośbą o wskazanie b. przyjaciół i znajomych męża. Również robię niniejszym, jeżeli to jest dostatecznem, zgłoszenie do Towarzystwa Ludoznawczego że chciałbym w lipcu, tj. ku końcowi roku akademickiego mieć referacik o potrzebie utworzenia szkoły etnograficznej (w Krakowie), gdzie by znaleźli zajęcie wszyscy specjaliści i gdzieby przygotowywano na wielką skalę obserwatorów życia ludowego i objawów etnograficznego chciałbym by nosiła nazwę Jana Karłowicza. Temat chciałbym poddać dyskusji członkom Towarzystwa ~ proszę więc o odpowiedź, czy to było by możliwem. Wówczas moglibyśmy omówić i same organizacyjne strony, może a zjeździe również. Czekając na odpowiedź i wypełnienie próśb pozostaję z Szacunkiem i przyjaźnią Bronisław Piłsudski Expedie par co W. Sieroszewski 12 r. Ernesr Cressou Paris XIV Chodzi tutaj o artykuł B. Piłsudskiego zatytułowany Trąd wśród Gilaków i Ajnów, "Lud", 18. 2 Jan Karlowicz (1836-1903), etnograf, językoznawca, muzykolog. Badacz kultury ludowej, zbieracz pieśni, przysłów i podań, autor licznych rozpraw z zakresu etnografii, literaturoznawstwa i muzykologii. W latach 1888-99 redaktor pisma ludoznawczego "Wisła". Zamysł B. Piłsudskiego by poświęcić 1. Karłowiczowi specjalny tom "Ludu" nie został zrealizowany. 1 1912, t. List nr 3 Szanowny i Kochany Universite Neuchatel 2.11.1913 Panie, Podaję panu swój nowy adres i mocno był bym wdzięczny za jakie słówko odpowiedzi o "Ludzie", sobie i sprawach redakcyjnych. Z Pragi pisałem Panu lecz odpowiedzi nie miałem. I dlatego nie posłałem nic. Stąd mógłbym pisywać do "Ludu" więcej, bo czytam dużo i mam sporo pism. Wykłada tu etnografię Van-Gennep l - którego za~roszono z Paryża. Pozostaje on redaktorem "Revue d'Ethn. et de Sociol." Prosił on powiedzieć, że brakuje mu "Ludu" zeszyt II-III tom.u XVI i prosi o nadesłanie. Były pogłoski w Zakopanem, gdy byłem podczas Swiąt, że "Lud" już podnieść się nie może - i to dużo osób zraża3. Posyłam 10 kor. jako abonament Pani Giżyckiej4 na rok 1912. Miałem nadzieję, że przepchnę jeszcze abonament Sekcji Ludoznawczej Towarzystwa Tatrzańskiego 5 lecz Zarząd postanowił tylko propagować prenumeratę, a sam się nie podpisał - bo jest "Lud" w Muzeum 6 w Bibliotece i prywatnych rękach (Pani Giżyckiej). Proszę o słówko odpowiedzi pozostaję z poważaniem Bron[isław] Piłsudski �202 1 A. van Gennep, znany etnograf francuski, autor wielu prac o szerokich zakresach problemowych. Przez wiele lat był on redaktorem naczelnym pisma "Rcvue d'Ethnologie et de Sociologie", na którego lamach w 1912 roku B. Pilsudski ogłosił swój artykuł pl. l.cs sil/{fes de propriele des AiI/O, nie wykluczone, że poprzez kontakt z jego redaktorem, o którym wspomina w swym liście do A. Fischera. 2 Rozwinięcie skrótu tytułu pisma, patrz wyżej przypis nr I. 3 Istotnie były to lata, w których "Lud" przeżywal wielkie trudności finansowe, szcz9śliwie jednak przetrwał do czasu I wojny światowej, by po jej zakończeniu zostać wznowionym. Z korespondencji wynika, że autorzy publikujący na lamach pisma otr;ymywali honoraria autorskie. Wpływy z honorariów łagodziły chwilowo znacz.ne braki finansowc, które doskwierały B. Piłsudskiemu. 4 Bronisława Giżycka - bliska współpracownica B. Piłsudskiego oraz sekretar; Towarzystwa Muzeum Tatrz.aJ\skiego w Zakopanem. 5 B. Piłsudski był przez wiele lat przewodniczącym Sekcji Ludoznawc;.cj (powstaicj zresztą z jego inicjatywy) przy Towarzystwic TatrzaJ\skim. 6 Chodzi tu o Muzeum TatrzaJ\skie. List nr 4 27 rue Louis Favre Neuchatel 16.11.1913 Wny Pan A. Fischer Redaktor "Ludu" Ossolineum ul. Ossolióskich Lwów Czcigodny p. Redaktorze, Ucieszył mię niezmiernie list pana, bo sądziłem już, że "Lud" zupełnie zamrze. Odpisuję panu na wszystkie pytania: 1) Z Wasilewskim t nie załatwiłem sprawy nie mając pozwolenia. Niech mu pan pośle, bo on zawsze potrzebuje - żyje z pióra. Ja zaś 10 kor. posłałem stąd, a co do innych 10 - to Zarząd Sekcji Ludozn[awczejJ na razie nie zaaprobował mojego przedstawienia, zaprenumerować "Lud" dla naszych współpracowników. 2) W Zakopanem idzie praca i beze mnie, pozostawiono mię przewodniczącym i stąd stale z Sekcją się komunikuję. Wicc-prezesem jest obrana pani B. Giżycka. Mają roczne sprawozdanie, które by dobrze było w skróceniu podać w Kronice "Ludu". 3} Projektu nie zarzuciłem wydawać z Muzeum im. Chałubióskiego Rocznika 2, ale na razie i mowy nie mogło być wobec ogólnej sytuacji w kraju. W Pradze zrobiłem spis 30 kilku wydawnictw przez Muzea lokalnc wydawane. Prosiłem je o przysłanie po jednym zeszycie i ta kolekcja wpłynie cokolwiek na zrozumienie konieczności takiej pracy i u nas. Latem mam zamiar znowu być w Zakopanem lub na Podhalu. Przyjechałem tu do Szwajc[arii] by trochę popracować nad mymi materjałami wschodnimi, bez odrywania się stałego inną robotą, no i by nie zaśniedzieć w głuchej prowincji. Tu chodzę na wykłady Van-Gennep'a, mam dużą bibliotekę jego jako redaktora "Revue d'Ethnologie et de Sociologie" miejską i sprowadzają czego brak. �203 4) Dla "Kroniki Powszech[nej] artykuł o Święcie Wiełkan[ocnym] - napiszę zapewno o Francji, może trochę Niemcach, Rosji. Przyślę na ręce Pana. Uprzedzam, by styl zgodzono się poprawić, mogą być rusycyzmy. 5) pia "Ludu" też postaram się przysłać parę niedługich notatek, może recenzJi. 6) O swojej książce napisałem do Krakowa, by posłano egzemplarz darmowy dla "Ludu" J lub Ossolineum. Niech pan napisze recenzję - możliwie piękną ma się rozumieć. Odezwy zagraniczne są dotychczas pochlebne, szczególniej w "Athenaeum" londyńsk. (prof. Marett)4. 7) Jeżeli to ma być tom "Ludu" za 1913, to ja za 1912 nic nie miałem. Z szacunkiem, życzenia powodzenia Bronisław Piłsudski l Chodzi tu o Leona Wasilewskiego (1870-1936) pisarza, publicystę, dyplomatę i historyka, związanego l. Polską Partią Socjalistyczną· 2 B. Piłsudski był inicjatorem wydawania "Rocznika Podhalańskiego". Pierwszy numer tcgo pisma przygotował osobiście. Niestety ukazał się dopiero po jego śmierci. Do chwili obecnej wyszło 5 tomów "Rocznika". -' Dotyczy to pracy B. Piłsudskiego zatytułowanej Malerialsfor the study ofthe Ainu language cl/uljolklre. Collecied and prepared/ill' puhlicalion Brtmis/aw Pi/sudski. Edited under the supervision of 1. Rozwadowski, Ph. D. Prolcssor in the Jagiellonian University, Kraków 1912 Książka ta majduje się w zbiorach Biblioteki Naukowej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. 4 R. R. Marett. uczony angielski, który w piśmie "The Athenaeum" z 1913 roku zamieścił recenzję z pracy B. Piłsudskiego poświęconej językowi i folklorowi Ajnów. Recenzja z tej pracy nie ukazała się jednak w "Ludzic", o publikację prosił autor w liście do A. Fischera. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7561c23e71ef2b53c991754450e8a78e.pdf 7f3638a1885421096070fdb1e71bb9eb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2099 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1948 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.3-8 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK TOM POLSKIEGO LXXVIII ZA ROK 1995 100 LAT TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I "LUDU" ��u L D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH ORGANE DE LA SOCIETE POLONAISE D'ETHNOLOGIE ET DU COMITE DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZAŁOŻONY W ROKU 1895 PRZEZ A NTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM LXXVIII ZA ROK 1995 PIL 1895 POLSKIE KOMITET TOWARZYSTWO NAUK LUDOZNAWCZE ETNOLOGICZNYCH POZNAŃ - WARSZAWA POLSKIEJ - AKADEMII WROCŁAW 1995 NAUK �KOMITET REDAKCYJNY Maria Biernacka, Zbigniew Jasiewicz - przewodniczący, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Anna Kowalska-Lewicka, Antoni Kuczyński - sekretarz ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny - Zbigniew Jasiewicz, Zastępca redaktora naczelnego - Jacek Bednarski, Sekretarz redakcji - Monika Leonowicz Tłumaczenia angielskie Zbigniew Nadstoga Marek Wilczyński ISSN 0076-1435 Publikacja dofinansowana przez Komitet Badań Naukowych i Ministerstwo Kultury i Sztuki POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE - WROCŁAW 1995 ADMINISTRACJA, 50-139 WROCŁAW, UL. SZEWSKA 36 REDAKCJA, 61-809 POZNAŃ, UL. ŚW. MARCIN 78 WROCŁAWSKA DRUKARNIA NAUKOWA - Zam. 259/95 �SPIS TREŚCI Zygmunt K ł o d n ic k i, Sto Jat Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. 9 I. Z DZIEJÓW ETNOLOGIt Andrzej W oźn i a k, Oświeceniowy przełom w kulturze a początki ludoznawstwa polskiego Edward Piet raszek, Lud prosty w całym sposobie życia swego. O pionierskiej monografii wsi I. L. Czerwińskiego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . " Jerzy Damrosz, Problem zróżnicowania przestrzeni społeczno-kulturowej w polskich badaniach etnologicznych na przełomie XIX i XX wieku (ze studiów nad regionem i regionalizmem). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. Violetta KrawczykWas i l e w s k a, O folklorystyce polskiej w stulecie "Ludu" Jerzy Czajkowski, Z historii muzealnictwa skansenowskiego w Europie. . . .. 19 41 55 69 81 II. STAN I PERSPEKTYWY NAUK ETNOLOGICZNYCH Maria Wieruszewska, Wieś polska w perspektywie badań etnologicznych i socjologicznych. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Dokumentacja i informacja w naukach etnologicznych w Polsce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . " Teresa Kar w i c k a, Etnologiczne badania regionu na przykładzie Pomorza Wschodniego Irena Bu k o ws k a-FI oreńsk a, Etnologiczne badania regionów przemysłowych w Polsce. Przeszłość, stan teraźniejszy i perspektywy. . . . . . . . . . . . . . " Danuta Penkala-Gawęcka, Medycyna ludowa i komplementarna w polskich badaniach etnologicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. Barbara Bazielich, Badania nad odzieżą i strojem ludowym w Polsce. . . . .. Mieczysław T ro j a n, Studia nad kulturami ludowymi Europy w etnologii polskiej Czesław R o b o t Yc k i, Antropologia kultury w Polsce - projekt urzeczywistniony. . . Leszek Dzięgiel, Polskie badania etnologiczne na Bliskim Wschodzie i w Afryce Północnej . . . . . . . . . .. .... Henryk Zimoń SVD, Ziemia w wierzeniach i rytuałach ludu Konkomba z północnej Ghany . . . . . . . . . . . . . Katarzyna K a n i o w s k a, Czy trudno dziś być antropologiem? . . . 97 113 127 147 169 193 211 227 245 255 279 itI. PROBLEMATYKA ETNICZNA W BADANIACH ETNOLOGICZNYCH I ANTROPOLOGICZNYCH Aleksander Posero-Zieliński, Uwarunkowania, konteksty Studia etniczne i nurty . w polskiej etnologii po 1945 roku. . . . . . . . . " 293 �6 Dorota S i m o n i d e s, Górnoślązacy. Grupa regionalna czy etniczna? . .... Olga Goldberg-Mulkiewicz, Świat, który przestał istnieć. Refleksje nad badaniem kultury Żydów polskich. . . . . . . . Lech M róz, O Filistynach, Cyganach alias wałęsach. Z dziejów poznawania Romów w Polsce . . . . . . . . . . . . . . .. ..... Ewa Nowicka, Rom jako swój i jako obcy. Zbiorowość Romów w świadomości społeczności wiejskiej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Daniel Kadłubiec, Z metodologii badań kultury ludowej pogranicza. . . . . . Ryszard Kantor, Wkład polskiej etnologii w badania zbiorowości polonijnych na świecie I Anna Kutrzeba-Pojnarowa Odpowiedzi na pytania IV. ROZMOWY. WSPOMNIENIA I, "Etnologia jest zawsze jakby Zbigniewa Jasiewicza. . . . 317 331 341 357 377 385 in sialu nascendi ... ". . . . .. 397 �CONTENTS Zygmunt K ł o d n i c k i, A Centenary of the Polish I. HISTORY Ethnological Society . . . .. OF ETHNOLOGY Andrzej Woźniak, The Cultural Breakthrough ofthe Enlightenment and the Beginning of Polish Folk Studies. . . . .. .... Edward Pietraszek, Lud prosty w calym sposobie życia swego. On a Pioneer Monograph of the Village by I. L. Czerwiński. . . . . . . . . . . . . . . .. Jerzy D a m r o s z, The Problem of Differentiation of Socio-cultural Space in Polish Ethnographic Studies at the Turn of the 19th Century (Studies on Regions and Regionalism) Violetta KrawczykWasilewska, The Study of Polish Folklore on the Centennial Anniversary of "Lud". . . . . . . . . . . . . Jerzy Czajkowski, On the History of Open Air Museums in Europe. . . II. THE PRESENT STATE AND PROSPECfS OF ETHNOLOGICAL PROBLEMS IN ETHNOLOGICAL AND ANTHROPOLOGłCAL Aleksander Posern-Zieliński, Ethnic Studies in Polish Ethnology Conditions, Contexts and Trends. . . . . . .. .... 19 41 55 69 81 SCIENCES Maria Wieruszewska, Thc Polish Village in Light of Ethnological and Sociological Research. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. Bronisława K opczyńs k a-J a w o rs ka, Documentation and Information in Ethnological Sciences in Poland. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. Teresa Kar w i c k a, Ethnological Study of a Region. The Exemple of Eastern Pomerania Irena Bukowska-Floreńska, Ethnological Study of Industrial Regions in Poland. Its Past, Present and Prospects. . . . . . . . . . . . . . . . . . .. Danuta Penkala-Gawęcka, Folk and Complementary Medicine in Polish Ethnological Investigations . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Barbara Bazielich, The Study of Folk Clothes and Costumes in Poland. . Mieczysław T roj an, Studies of European Folk Cultures in Polish Ethnology Czesław Robotycki, The Anthropology of Culture in Poland. A Finished Project Leszek Dzięgiel, Polish Ethnological Investigations in the Middle East and Northern Africa . . . . . . . . . . . . . . . . Henryk Zimoń SVD, The Earth in the Beliefs and Rituals among the Konkomba People of Northern Ghana. . . . . . . . . . . . . . . . Katarzyna K a n i o w s k a, Is It Difficult to Be an Anthropologist Today? . . .. lll. ETHNIC 9 97 113 127 147 169 193 211 227 245 255 279 RESEARCH After 1945. Their 293 �8 Dorota Simonides, Upper Silesians. A Regional or Ethnic Group? . . Olga G o Id b e r g - M u Ik i e w i c Z, The World That Ceased to Exist. Reflections on the Study of the Culture of Polish Jews. . . . . . . . . . . . . . . Lech M r Ó z, On Philistines, Gypsies alias Walęsas. An Outline History of Romany Studies in Poland. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ewa N o w i c k a, Rom as "Our Own" and "The Other". The Perception of Gypsies by Rural Communities. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Daniel K adiu biec, On the Methodology of Investigating of Borderland Folk Culture. . Ryszard Kantor, The Achievment of Polish Ethnology in the Study of Polish Com· munities Abroad. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . IV. CONVERSATIONS. I Anna Kutrzeba-Pojnarowa Answers to the Questions I, "Ethnology of Zbigniew 317 331 341 357 377 385 MEMORIES is Always as if in statu nascendi ... ". Jasiewicz . . . . . . . . . 397 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2be8b7d1a8ff43b4d54c925bc9d500ea.pdf fa96c22dac21f73c78da2c204b3afaa2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2100 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1949 Title A name given to the resource Sto lat Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.9-18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kłodnicki, Zygmunt Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 78, 1995 ZYGMUNT KŁODNICKI Prezes Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego STO LAT POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO "Uratować i zachować przy życiu to, co obok i pomimo postępu oświaty i cywilizacji istnieć może i powinno. Uratować dla nauki i od zapomnienia to, co zaginąć musi i niedługo zaginie". Antoni Kalina Nie sposób na kilku stronach przedstawić dzieje stuletniego Towarzystwa z uwzględnieniem szerszego tła, niezbędnego przecież dla odpowiedniej oceny roli jaką ono odegrało w nauce i kulturze polskiej. Odkładając ten ambitny zamiar na później spróbuję tylko naszkicować dzieje Towarzystwa do tomu "Ludu" poświęconego setnej rocznicy. Czytelnicy zainteresowani różnymi aspektami działalności Towarzystwa mają do dyspozycji kilkanaście artykułów i setki sprawozdań, wykazów etc. opublikowanych głównie w "Ludzie" l. Ważniejsze publikacje zestawiono w załączonej bibliografii. Różnego rodzaju zainteresowania tradycyjną kulturą, głównie wiejską, na ziemiach polskich nasiliły się szczególnie w drugiej połowie XIX wieku. Dość wspomnieć Łukasza Gołębiowskiego, Wacława Zaleskiego, Kazimierza W. Wójcickiego, Żegotę Paulego, a zwłaszcza Oskara Kolberga. W 1873 roku powstała w Krakowie Akademia Umiejętności, a w jej ramach Komisja Antropologiczna 2. Powstały i przez dziesięciolecia wychodziły znakomite czasopisma "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" (od 1877 roku) i "Wisła" (od 1887 roku). Wciąż jednak brakowało stowarzyszenia, które skupiałoby ludzi zainteresowanych szeroko rozumianą problematyką ludoznawczą· I Świetnym przewodnikiem po zawartości pierwszych 69 tomów tego czasopisma jest Bibliogro,(ia zawartości ..Ludu" za lata 1895 -1985, opracowana przez G. E. Karpińsk,t i M. Niewiadomską (1988). l Po jej ukonstytuowaniu się w następnym roku kierownictwo Sekcji Etnologicznej powierzono O. Kolbergowi. �10 Założenie Towarzystwa Ludoznawczego i jego pierwszy okres Inicjatorem powołania Towarzystwa Ludoznawczego był inspektor szkolny Seweryn Udziela (w 1891 roku). Udało się to dopiero po paru próbach grupie osób, której przewodniczył Antoni Kalina - slawista, profesor Uniwersytetu Jana Kazimierza. Do grona tego należeli Jan Karłowicz - redaktor "Wisły", językoznawca i etnograf warszawski, Jan Baudouin de Courtenay - językoznawca, podówczas profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, dyrektorzy szkół ludowych - dr Henryk Biegeleisen i Mikołaj Rybowski oraz dr Iwan Franko - redaktor "Żitje i Słowo" i urzędnik Stefan Ramułt. W dniu 9 lutego 1895 roku w sali ratuszowej we Lwowie, w obecności 64 członków, odbyło się pierwsze Walne Zgromadzenie Towarzystwa. "Celem Towarzystwa - pisał w 1895 roku jego pierwszy prezes Antoni Kalina - jest umiejętne badanie ludu polskiego, ruskiego i sąsiednich, oraz rozpowszechnianie zebranych o nim wiadomości za pośrednictwem własnego organu, wydawnictw obrazowych, przedstawiających lub opisujących lud - wreszcie założenie biblioteki i muzeum, w których mieścić się będzie wszystko co się odnosi do życia ludu, lub służy do poznania jego właściwości". "Towarzystwo ludoznawcze z pomocą swoich członków - snuł dalej plany Antoni Kalina - będzie zbierało w sposób systematyczny i umiejętny materiały, mające jakikolwiek związek z ludoznawstwem, przy czym zwracać będzie szczególniejszą uwagę na te cechy charakterystyczne życia ludowego, które w dotychczasowych pracach ludoznawczych wcale nie, albo tylko pobieżnie były uwzględniane Oak np. wierzenia, lecznictwo ludowe, melodie pieśni ludowych, budowa i urządzenia domu, jego ornamentacja, ubiór i strój itp.). Chcąc ułatwić zbieranie materiałów do ludoznawstwa odnoszących się, w sposób systematyczny i umiejętny, wyda Towarzystwo kwestionariusz dokładny, który roześle pomiędzy swych Członków". W słowie wstępnym do pierwszego zeszytu "Ludu" (kwiecień 1895 roku) redaktor Antoni Kalina podkreślił, że "granice etnograficzne, kolonie polskie na obszarze ruskim, jako też ruskie na polskim, terytorialne rozmieszczenie pojedynczych narzeczy - zajmować będą w programie Towarzystwa jedno z najważniejszych miejsc jego pracy". Obok celów naukowych Kalina sformułował także cele społeczne, zgodne z hasłami pozytywistycznymi: "Dziś, kiedy powszechnym jest hasło: lud, oświata jego, polepszenie jego bytu materialnego - powinniśmy zacząć budować od fundamentu, a tym jest poznanie tego ludu, jego życia i charakteru. Jeżeli tego nie zrobimy, praca nasza dla ludu będzie bezskuteczna, gdyż nie będąc zastosowaną do jego właściwości, nie przyniesie mu tego pożytku, którego się po niej spodziewamy" (Kalina, 1895, s. 3). Zapowiedział też tworzenie oddziałów Towarzystwa w różnych miejscowościach. �11 Był to plan bardzo ambitny i, zdawać by się mogło, nierealistyczny, przekraczający ówczesne możliwości. Brakowało wszystkiego: pieniędzy, autorów (pierwsza katedra etnologii zostanie otwarta dopiero w 1910 roku, a i to na krótko) i zrozumienia w społeczeństwie. Na razie jednak panuje optymizm; w wyniku energicznej akcji rekrutacyjnej przybywa członków. Na koniec roku 1895 będzie ich 194, a wśród nich profesorowie (19) i studenci (11) Uniwersytetu Jana Kazimierza i Uniwersytetu Jagiellońskiego, nauczyciele i dyrektorzy szkół publicznych (aż 41) i towarzystw muzycznych (7), inspektorzy okręgów szkolnych (5), duchowni różnych wyznań (11), literaci (8). Na uwagę zasługuje udział pracowników Zakładu Narodowego im. Ossolińskich (4) z dyrektorem Wojciechem Kętrzyńskim i skryptorem Wilhelmem Bruchnalskim, późniejszym prezesem Towarzystwa. U zarania istnienia Towarzystwa Ludoznawczego, gdy jeszcze nie było muzeów etnograficznych, katedr etnografii i etnologii, a także uniwersytetów ludowych, przyciągało ono tych, którym problematyka tradycyjnej kultury była bliska. Gromadziło osoby z różnych środowisk Galicji, głównie jednak nauczycieli. Powstawały oddziały TL w Buczaczu (w 1897 roku - założyciel Ludwik Młynek), Wieliczce (1898 - Seweryn Udziela), Krakowie (1898- Jan Świętek), Tatarowie (1899Józef Schneider), Tarnowie (1899 - Ludwik Młynek), Chrzanowie (1900 - Bronisław Gustawicz), Podgórzu koło Krakowa (1902 - Seweryn Udziela)3. W tym pierwszym okresie wyraźnie wyodrębnia się dziesięciolecie Antoniego Kaliny (Kłodnicki, 1995b), kiedy to istniała względna równowaga prac badawczych, wydawniczych i popularyzacyjnych. Za prezesury Józefa Kallenbacha (1905 - 1910) i Adama A. Kryńskiego (1910 - 1914) następuje spadek aktywności Towarzystwa. Cezurę stanowi rok 1910, kiedy to sekretarzem Towarzystwa i członkiem komitetu redakcyjnego "Ludu" zostaje Adam Fischer4• Okres drugi (1910 -1945) Adam Fischer, romanista z wykształcenia, został ludoznawcą z upodobania. Objąwszy funkcję sekretarza i członka komitetu redakcyjnego, później redaktora "Ludu", okazał się znakomitym organizatorem. "Przejął dużą część obowiązków redakcyjnych, osobiście doglądał korekt, załatwiał kredyty w drukarniach, dobierał autorów, poszerzał kontakty zagraniczne, dbał o rozwój biblioteki, słowem, zapoczątkował nową epokę w dziejach Towarzystwa, trwającą poprzez burzliwy okres I wojny światowej aż po schyłek dwudziestolecia międzywojennego" - pisała Helena Kapełuś (1982, s. 348). Ówcześni Próbę czasu najlepiej zniosły oddziały: podgórski i krakowski. Olga Gajkowa (1967, s. 18) uważa, że pierwszy okres kończy się wraz z wybuchem I wojny światowej. Podobnie Helena Kapełuś (1982, s. 348 - 349), która wprawdzie podkreśla zmiany zachodzące w TL od 1910 roku, ale za rzeczywistą cezurę uważa okres I wojny światowej. 3 4 �12 prezesi TL - prof. Adam A. Kryński (1910-1914), prof. Wilhelm Bruchnalski (1917 - 1926) i prof. Jan Czekanowski (1926 - 1946) - akceptowali życzliwie poczynania Fischera, które zwalniały ich z szeregu trudnych obowiązków. Ten okres dziejów Towarzystwa charakteryzowało częściowe zerwanie więzi między zarządem a członkami. Adam Fischer był przeciążony obowiązkami na UJK i w Towarzystwie, a może nie miał tej pasji społecznikowskiej, która charakteryzowała Antoniego Kalinę. Inną cechą tego okresu był wzrastający rozziew między przedstawicielami nauki a rzeszą amatorów-ludoznawców, wskutek czego "Lud" nie mógł już pełnić roli pomostu między tymi środowiskami (Kapełuś, 1982, s. 349). Charakterystycznym przejawem unaukowienia Towarzystwa był związek z Polskim Towarzystwem Etnologicznym, zawiązanym w październiku 1921 roku w Warszawie, którego prezesem został prof. Jan Czekanowski (ówczesny wiceprezes TL), a jego organem "Lud" 5. PTE rychło popadło w letarg, natomiast trwały okazał się związek personalny i lokalowy Towarzystwa z Zakładem Etnologii UJK. Aż do II wojny światowej pracownicy Zakładu będą stanowić trzon zarządu Towarzystwa i dostarczać artykułów do "Ludu", a później do kolejnych tomów "Prac Etnograficznych" (ukazywały się od 1934 roku). II wojna światowa przerwała działalność Towarzystwa, a większość jego członków bądź oddała życie, walcząc z najeźdźcami, bądź rozproszyła się po świecie. Walcząc z przeciwnościami losu zmarł w 1943 roku we Lwowie Adam Fischer. Jest znamienne dla towarzystw, że wyraźne piętno wyciskają na nich osoby nimi kierujące. Takim spiritus movens Towarzystwa Ludoznawczego był niewątpliwie Adam Fischer; wraz z jego śmiercią kończy się drugi okres dziejów Towarzystwa. Na drugim planie, jakby w cieniu tego znakomitego sekretarza i redaktora "Ludu", znajduje się wielka postać polskiej i światowej etnologii i antropologii fizycznej - prof. Jan Czekanowski. W omawianym okresie był on wiceprezesem, a od 1926 roku - prezesem Towarzystwa. Jemu to przypadnie w udziale rola reaktywowania TL po wojnie. Okres trzeci (1945 -1965) Inicjatywa odrodzenia Towarzystwa zrodziła się zaraz po wojnie w Lublinie wśród kilku członków dawnego zarządu; profesorowie Jan Czekanowski i Jan Mydlarski oraz dr Józef Gajek zwołali pierwsze zebranie (12.10.1945), a następnie XXI Walne Zgromadzenie (22.11.1945). Postanowiono wydawać dalej "Lud" i kontynuować serię "Prace Etnograficzne" oraz przygotować i wydać Polski Atlas Etnogrąficzny. 5 Jednak "dopiero tom ... XXI stanowi prze10m ... "Lud" nabral charakteru specjalnego pisma etnologicznego, w którym uwzględniano również zagadnienia z pogranicza nauk antropologicznych" (Gajek, 1946, s. 11). �13 Od XXII Walnego Zgromadzenia (Lublin, 24-25.01.1947 roku) Towarzystwo nosi nazwę "Polskie Towarzystwo Ludoznawcze". Ta nowa nazwa odzwierciedla zmianę Towarzystwa z prowincjonalnego, jakim de facto było przez pół wieku, na ogólnopolskie. Powstają oddziały w różnych miejscowościach, podjęto szereg inicjatyw i prac badawczych (głównie dla potrzeb Polskiego Atlasu Etnograficznego, później także dla monografii terytorialnych). Szczególne osiągnięcia ma Towarzystwo na polu wydawniczym - utworzono nowe czasopisma i kilka serii wydawniczych. Od 1947 roku ukazują się książki w ramach serii "Prace Etnologiczne", w dwa lata później zaczęto wydawać zeszyty Atlasu Polskich Strojów Ludowych; od 1951 roku wydawane są prace w serii "Archiwum Etnograficzne", w tym samym roku wznowiono serię "Prace i Materiały Etnograficzne" (poprzednio nosiła ona nazwę "Prace Etnograficzne"). Od 1957 roku ukazuje się dwumiesięcznik "Literatura Ludowa", w rok później założono nową serię - "Biblioteka Popularno-Naukowa", a od 1959 roku ukazują się w Łodzi "Łódzkie Studia Etnograficzne". W 1960 roku powołano Redakcję "Dzieł wszystkich Oskara Kolberga", która zajęła się reedycją dzieł oraz edycją materiałów rękopiśmiennych Kolberga. Obok tego nadal wychodzi "Lud" - jedno z naj starszych czasopism ludoznawczych w Europie. W powojennym dwudziestoleciu Towarzystwo, kierowane przez prof. Józefa Gajka, ucznia Adama Fischera, jest naj poważniejszym w Polsce wydawnictwem na polu etnografii, etnologii i folklorystyki. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze pełni niektóre funkcje, które w wielu innych krajach spełniają instytuty etnograficzne (etnologiczne): poza wydawaniem licznych książek i czasopism, organizowaniem konferencji o zasięgu krajowym, niekiedy także międzynarodowym, reprezentuje polską etnografię i etnologię, zarówno w kraju jak i na zewnątrz (np. członkostwo i udział w konferencjach Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, udział w kongresach slawistycznych itp.). PTL prowadzi również intensywne badania terenowe i ankietowe dla potrzeb Polskiego Atlasu Etnogrąficznego i monografii regionalnych. W lipcu 1953 roku prace te przejął Komitet organizacyjny Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN (IHKM powołano 19.11.1953 roku). Za prezesury prof. Kazimierza Moszyńskiego (1945 - 1953) siedzibę Zarządu Głównego przeniesiono z Lublina do Poznania (1.01.1952), następnie do Wrocławia (przełom 1953 i 1954 roku). Po Moszyńskim przez jedną kadencję obowiązki prezesa pełnił Józef Gajek (1953 - 1956), a po nim - w latach 1956 - ł 961 - prof. Tadeusz Seweryn. W trzecim okresie, trwającym około dwudziestu lat, Towarzystwem kierował faktycznie Gajek. Duchem opiekuńczym tego okresu, podobnie jak w okresie międzywojennym, okazał się prof. Jan Czekanowski. Będzie on także prezesem Towarzystwa w trudnych latach kończących ten okres (1961 - 1964). Śmierć Czekanowskiego (1965) i odejście Gajka z Towarzystwa, w tym samym mniej więcej czasie, wyznaczają cezurę końcową okresu trzeciego. �14 Okres czwarty (1965 - 1991) Następne lata charakteryzuje kontynuacja szeregu inicjatyw poprzedniego okresu, w tym zwłaszcza wydawnictw. Wysoka ocena działalności Towarzystwa w poprzednim okresie sprawia, że Polska Akademia Nauk nadal finansuje działalność statutową i wydawniczą. Zmniejszające się dotacje i coraz większe kłopoty ze zdobywaniem papieru utrudniają jednak działalność wydawniczą. Niemniej jednak w omawianym okresie dokonano reedycji dzieł O. Kolberga i wydano kilkadziesiąt tomów z zachowanych rękopisów (głównie pod redakcją prof. Józefa Burszty). Regularnie ukazywał się "Lud" (po zmarłym w 1987 roku Józefie Burszcie redakcję przejął prof. Zbigniew Jasiewicz). Po przerwie (1969-1971) prof. Czesław Hernas wznowił wydawanie "Literatury Ludowej" (poprzednio redagował ją prof. Julian Krzyżanowski). W latach 1964 - 1967 prezesem PTL był prof. Bolesław Olszewicz, po nim godność tę przyjęła prof. Kazimiera Zawistowicz-Adamska (1967 -1976). Od 1976 roku prezesem była prof. Bronisława Kopczyńska-Jaworska (sekretarz generalny poprzednich trzech kadencji). W 1980 roku obowiązki przejął prof. Franciszek Wokroj. Od 1982 roku prezesem Towarzystwa była dr Anna Kowalska-Lewicka, od 1989 (przez rok) - dr Janina Hajduk-Nijakowska, a od 1990 - niżej podpisany. Szczególnym osiągnięciem tego okresu jest utworzenie w Łodzi Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej (w 1968 roku), w którym opracowano m.in. szereg bibliografii etnografii, etnologii i folklorystyki polskiej oraz współpracowano z najważniejszymi bibliografiami międzynarodowymi. Kolejną cechą charakterystyczną omawianego okresu jest wolny spadek aktywności oddziałów przy zachowanej działalności wydawniczej. Okres piąty (po rokul991) W ostatnich latach zaszły poważne zmiany. Od początku 1992 roku PTL, podobnie jak wszystkie inne towarzystwa, przestał być subwencjonowany w zakresie działalności statutowej przez Polską Akademię Nauk. Towarzystwo istnieje dzięki wsparciu Komitetu Badań Naukowych, który po większej części finansuje funkcjonowanie biblioteki, archiwum, ODiIE oraz Redakcji DWOK, a także poważnie wspiera wydawanie publikacji naukowych PTL. W tym samym czasie znaczną pomocą Towarzystwu służy Ministerstwo Kultury i Sztuki. Komitet Nauk Etnologicznych PAN został współwydawcą "Ludu" i "Łódzkich Studiów Etnograficznych", zdejmując z nas trud zabiegania o dotacje na ten cel. Wśród nowych inicjatyw PTL należy wymienić serię "Biblioteka Zesłańca" (od 1991 roku) i Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (od 1993 roku). Powszechna już w wielu krajach świata idea "małych ojczyzn" i regionów oraz zachowania zabytków tradycyjnej kultury, upowszechnia się ostatnio �15 również w Polsce. Nasze Towarzystwo włączyło się do prac paru komisji w Ministerstwie Edukacji Narodowej i w Ministerstwie Kultury i Sztuki oraz wzięło udział w V Kongresie Regionalnych Towarzystw Kultury (w 1994 roku). Wreszcie możemy realizować marzenia naszych wielkich poprzedników wpływać na kształtowanie się pokoleń czułych i wrażliwych na swoje dziedzictwo kulturowe. Być może okaże się to szansą i wyzwaniem dla członków Towarzystwa w drugim stuleciu jego istnienia. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w przeddzień obchodów jubileuszowych Towarzystwo liczy około 1100 członków, należących do 20 oddziałów. W kolejności alfabetycznej są to oddziały: w Bytomiu, Gdańsku, Kaliszu, Kolbuszowej, Koszalinie, Krakowie, Lublinie, Łańcucie, Łodzi, Mszanie Dolnej, Opocznie, Opolu, Poznaniu, Szczecinie, Toruniu, Warszawie, Wrocławiu, Zakopanem, Zamościu i Zielonej Górze. Aktualny skład prezydium Zarządu Głównego PTL wyłoniony na 68 Walnym Zgromadzeniu PTL w Szamotułach (wrzesień 1992): prezes - dr hab. Zygmunt Kłodnicki, wiceprezesi - dr Anna Kowalska-Lewicka i mgr Roman Tubaja, sekretarz generalny - dr Magdalena Rostworowska, zastępca sekretarza generalnego - mgr Elżbieta Berendt, skarbnik - mgr Zbigniew Toroński, zastępca skarbnika - dr Janusz Bohdanowicz, członek - mgr Teresa Lasowa. Ważną sprawą jest przedstawienie członków zasłużonych dla Towarzystwa. Lista byłaby długa i nigdy nie mielibyśmy pewności, że kogoś nie pominęliśmy. Nie wszyscy bowiem tratiIi na karty dokumentów, a i wiele dokumentów zaginęło. Powtórzmy na zakończenie słowa Antoniego Kaliny, który jak mało kto mial prawo napisać: "... według sił i możności pracowaliśmy dla sprawy, którą uważamy za ważną i pożyteczną". BIBLIOGRAFIA Pominięto liczne sprawozdania z walnych zgromadzeń, wykazy członków, wykazy nabytków bibliotecznych, bilanse. sylwetki badaczy i członków PTL itp., które zamieszczano w "Ludzie"; odnotowano je w bibliografii G. A. Karpińskiej i M. Niewiadomskiej, 1988, s. 82 - 106, 108 - 1351. Burszta Józef 1969 Etnofl'afia IV hvier(:wieczu PCllski Ludowej. Organizacja - tendencje - kierunki badań, "Lud" t. 53, s. 31 - 59. 1970 W 75-lecie 1974 Etnografia Polskiego polska. Towarzystwa Osiąyni{'cia - Ludoznawczego, organizacja - "Lud" t. 54, s. 5 - 8. "Kultura i Społeczeństwo" perspektyw)', nr 3. 1975 Etnografia polska. Osiągnięcia 1978 Etnografia polska w 25-leciu 1985 W 90-lecie Polskiego - organizacja Polskiej Towarzystwa - Akademii Ludoznawczego, "Lud" t. 59. s. 5-21. "Lud" t. 62, s. 3 -11. "Lud" t. 69, s. 10 - 17. perspektywy, Nauk, �16 Czekanowski Jan 1946 Półwiecze ..Towarzystwa Ludoznawczego", "Lud" t. 36, s. 33 - 88. Czterdziestolecie ... 1985 40-/ecie oddziału lubelskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Lublin, s. 12. Dzie/a ... 1991 Dzie/a wszystkie Oskara Kolberga. Complete Works of Oskar Kolberg - Publication Reference, pod. red. Bogusława Linette, Poznań, s. 142. Gajek Józef 1946 Śp. Profesor Dr Adam Fischer, "Lud" t. 36, s. 6 - 18. 1949 Zadania Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie najbliższego 6-cio lecia, .,Lud" t. 39, s. 606-61l. 1950 Sześcioletni plan pracy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, "Lud" t. 39, s. 612 - 624. 1958 Rola Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w polskiej etnografii w latach 1945 -1955, "Lud" t. 43, s. 9 - 32. 1966 W 70-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego 1895 - 1965, "Lud" t. 50, s. 3. G[ajek) [Józef] 1955 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze we Wroclawiu, "Przegląd Antropologiczny" t. 21, z. 3, s. 1203. Gajkowa 1960 1967 Olga Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1895 -1945 -1960, Szczecin, ss. 60. Historia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Jego powstanie, rozwój znaczenie w ciągu siedemdziesięciolecia, "Lud" t. 51, cz. I, s. 7 - 60. G[ajkowa) O[lga] 1952 Konferencja etnografów w Krakowie 17 - 19 11 1951 r., "Lud" t. 39, s. 624 - 625. 1954 Sprawozdanie z konferencji w sprawie badań terenowych /lad rolnictwem i hodowlą z dnia 9 i 10 maja 1953 r. w POZ/laniu, "Lud" t. 41, cz. 2, s. 1268-1280. Gerlach-Klodnicka Jadwiga 1966 Wykaz dokumentów związanfch z dzialalnością ..Towarzystwa Ludoznawczego" we Lwowie w 1895 roku, .,Lud" t. 50, cz. I, s. 5-6 (plus 16 stron niepaginowanych). Informacja ... 1983 Informacja o dzialahlO,fei Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Wrocław, ss. 16 (material powielany). J. H. 1965 Pó/wiecze czlonkostwa Jana Czekanowskiego w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym, "Lud" t. 49, cz. 2, s. 789 - 792. Jasiewicz Zbigniew, Klodnicki Zygmunt 1993 Przed lOO-leciem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, "Lud" t. 76, s. 13 - 19. Jaworska Bronisława 1974 W odpowiedzi oddziałom - uwagi prezydium PTL, "Lud" t. 58, s. 325 - 328. Jaworska Bronisława, Lewowicki Jerzy 1974 Dyskusja oddzia/ów na temat osiągnięć i celów PTL. Podsumowanie, "Lud" t. 58, s. 321- 325. Judenko Konstanty 1958 Nowe prądy metodologiczne w etnografii polskiej okresu dziesięciolecia ( 1945 - 1955) i ich odbicie w pracach i publikacjach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, .,Lud" t. 43, s. 49 - 62. Kalina Antoni 1895 S/owo wstępne, "Lud" t. 1, s. 1 - 4. 1900 Pierwsze pięciolecie, "Lud" t. 6, s. 1 - 6. ze �17 Kapcłuś Helena 1982 "Lud". Orgun Towarzystwa Ludoznawczego we Lwowie (1895 -1918), w: Dziejefolklorystyki polskiej 1864 - 1918, pod red. Heleny Kapełuś i Juliana Krzy7.anowskiego, Warszawa, s. 338 - 390. Karpińska Grażyna Ewa, Niewiadomska Maria 1988 Bibliografia zawarto.§ci "Ludu" za luta 1895 -1985, Archiwum Etnograficzne nr 35, Wrocław, s. 394. Karwot Edward 1956 Zagadnienie wierzeń i magii w pracach i publikacjach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego na tle osiągnięć etnografii polskiej w ostatnim dziesięcioleciu, "Lud" t. 43, s. 71 - 92. Kłodnicki Zygmunt 1993 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze (w przededniu setnej rocznicy swego powstania), "Twórczość Ludowa" R. 8, nr I - 2 (23), s. 74 - 76. 1995a Sto lat Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (Lwów - Lublin - POZllllli - Hroclaw), "Dolny Śląsk" R. I. 1995b Towarzystwo Ludoznawcze we Lwowie (dziesięciolecie Antoniego Kaliny) "Literatura Ludowa" R. 39, z. 4, s. 3 - 25. Kłodnicki Zygmunt, Stawarz Andrzej 1995 J uhi/eusz /OO-Iecia Polskieyo Towarzystwa Ludoznawczego, w: 100 lat Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Informator, Warszawa (brak paginacji). Kowalska-Lewicka Anna 1985 Józef Gajek w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym, "Lud" t. 69, s. 18-22. 1988 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Jego miejsce w życiu naukowym i kulturalnym kraju, "Lud" t. 72, s. 47 - 65. Kozyra Anna 1977 Ramowy plan pracy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego na lata 1976 -1980, "Lud" t. 61, S, 341-342. Krzy7.anowski Julian 1971 Folklorystyka polska, w: G. Cocchiara, Dzieje Iolklorystyki w Europie, Warszawa, s. 627 - 638. Kutrzebianka Anna 1948 Rozwój etnoyrafii i etnologii w Polsce, "Historia nauki polskiej w monografiach" t. 14, Kraków, s. 58. Kużmicz Bolesław 1958 Zagadnienie popularyzacji eltlografii, "Lud" t. 43, s. 157 - 182. Nasz Adolf 1958 Dzialalno.5ć Pol.~kiego Towarzystwa Ludoznawczego w ostatnim dziesięcioleciu w zakresie prac naukowo-hadawczych i wydawniczych, "Lud" t. 43, s. 33 - 48. Obchód ... 1905 Obchód jubileuszowy Towarzystwa Ludoznawczego, "Lud" t. II, s. 97 - 98. Polskie ... 1957 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław, s. 27. Pasem-Zieliński Aleksander 1973 Kształtowanie się eltlografii polskiej jako samodzielnej dyscypliny naukowej (do 1939 r.), w: Historia etnografii polskiej, pod red. Małgorzaty Terleckiej, Wrocław- Warszawa-Kraków-Gdańsk, s. 29-113. Regulamin ... 1898 Regulamin dla oddziałów Rybowski Mikołaj 1905 Sprawozdanie z czynno.§ci "Lud" t. II, s. 320 - 323. 2 - Lud t. LXXVIII "Towarzystwa dziesięcioletniej Ludoznawczego", Towarzystwa "Lud" t. 4, s. 101 - 105. Ludoznawczego we Lwowie, �18 Sobisiak Walerian 1958 Zagadnienie "Lud" źródeł archiwalnych w pracach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. t. 43, s. 93 - 121. Sprawozdanie ... 1952 Sprawozdanie z badań terenowych Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego "Lud" t. 41, s. 1259-1267. Statut ... 1946 Statut Towarzystwa Ludoznawczego, "Lud" t. 36, s. 417 - 424. 1947 Statut Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. "Lud" t. 37, s. 519 - 531. 1962 Statut Po/skiego Towarzystwa Ludoznawczego, Wrocław, s. 15. Staszczakówna 1954 w /')52 r., Zofia Sprawozdanie z prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym za okres /')47 - /')53 r., "Lud" t. 41, cz. 2, s. J 280 -1283. Sulitka Andrej 1975 Podpisanie umowy o współpracy między Słowackim Towarzystwem Ludoznawczym a Polskim Towarzystwem Ludoznawczym (oraz) Umowa o wspólpracy, "Lud" t. 59, s. 292 - 295. Trawińska-Kwaśniewska 1958 Maria Życie społeczne w pracach wydawniczych Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie ostatniego dziesięciolecia. "Lud" t. 43, s. 63 - 70. Zawistowicz-Adamska Kazimiera 1973 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Dorobek, dzialalno.~ć, perspektywy rozwoju, "Nauka 1975 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Dorobek, działalno.~ć, perspektywy rozwoju. "Lud" t. 59, s. 23 - 48, (Niewielkie zmiany w stosunku do poprzedniego artykułu). Polska" Zygmunt nr I, s. 80 - 106. Kłodnicki A CENTENARY OF THE POLISH ETHNOLOGICAL SOCIETY (Summary) The author, President in 1895 and its work. after the Second particular World the research periods in the history Poland, are mentioned. of the Society, He describes War, was active aims presents of the Society, work ofthe on the entire of the Society, The the establishment the transformation territory its popularization determined of the members of the Polish Society of Poland. and by the events of the Society publications, has in its custody Kolberga of Ethnographic (Editorial the libraryand Office of Oskar Documentation and archives Kolberg's editorial connected with Information which, discusses in Poznań in Five the history is also discussed. Works) in Lvov achievements. and runs the Redakcja Collected society The author Society has 1100 members who belong to 20 branches. The Polish Ethnological publisher of ethnological literature in Poland. It publishes, inter alia, 3 periodicals Oskara Society into a regional Today or the Society is the and a few series Dzieł Wszystkich and the Centre in Łódź. Transi. Z. Nadstoga � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d6a97b2083b53ed3e8d4ccdf809425d6.pdf e9adf7be14ad2d1874143e16a31920a1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2177 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Subject The topic of the resource indeks czasopisma " Lud" Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2024 Title A name given to the resource Indeks t. 1-39 / LUD 1952-53 t.40 Description An account of the resource LUD 1952-53, s. 3- 1111 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WYDAWNICTWA POLSKIEGO \ TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO LUD Tomy l-XXXVI za lata 1895-1945 (wyczerpane) Tom XXXVIl za rok 1946' ' ,Tom XXXVIII za rok 1947 (wyczerpany) Tom XXXI~zaclata 1948-1951 Tom XL zawiera indeks 39 tomów" Tom XLI' w druku .. Tom XLII w przygotowaniu " ORGAN POLSKIEGO rrOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO (~ ~.' . \',' ':P'RACE I,MATERIAŁY 'ETNOGRAFICZNE' ORGANE DE LA SOCIETE ZAŁOŻ;ONY Tomy I~Vza l~ta' i934-193'Hwyczeri>ane) TC?m " VI PRACE ZBIOROWE - Lublin 1947. Pod red. J. Gajka, Tom' VII PRACE ZBIOROWE - Lublin 1948/1949 pod red. J. 'Gajka ' .' . i K. Zawistowicz-Adamskiej' Tom'VIII-IX PRACE Z13IOROWE ~'Łódź - L~blio. 1950/1951 pod red. J. ,Gajka i K. Zawistowicz-Ada~skiej . X PRACE ZBIOROWEKr-aków, pod red •. K.. Moszyńskiego w druku .. . ' To'rti' 'XI Marian Schulz. Bibliografia etnografii polskiejUwagi o fotografii,~tnogra:ficznej -:-:-pod red.J. Oajka w przygotowaniu. PRACE' ETNOLOGICZNE pod· red. E. Frankowskiego- i J. Gajka r /.. . ..' - ..' f '.... . ,I Tadeusz MiTewskiZARYS JĘZYKOZNAWSTWA OGOLNEGO . , CzęśĆ I Teoria językoznawstwa, Lublin - Kraków 1947I Część ,II Rozmieszczenie języków. Lublin - Kraków 1948 , . zeszyt 1 Tekst, zeszyt 2Atlas, Część III Typy języków (w przygotówaniu) , Tom II Tom III Witold Klinger - WSCHODŃIO-EUROPEJSKIE RUSAŁKI I POKREWNE POSTACIDEMON()LOGII LUDOWEJ A TRADYG.JA GRECKO-RZYMSKA - Lublin-Kraków'1950 Marilm Plezia, -. GRECKIE I ŁACI~SKIE żRODŁA DO NAJSTAR,SZYCH:DZIEJOW SŁOWIAN.,częŚć I ' część II w przygotowaniu ' : .. POLONAISE W ROKU D'ETHNOLOGIE 1895 OGÓLNEGO ZBIORU TOM ZA ROK 1952-1953 XL INDEKS T. I-XXXIX , \r., PI[ POZNAN p O Z N AŃ 1953 NAKŁADEM POLSKIEGO TOW. LUDOZNAWCZEGO W POZNANIU SKŁAD GŁOWNY: POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �KOMITET REDAKCYJNY: W. DYNOWSKI, J. GAJEK, A. KUTRZEBA, J. MATUSZEWSKI, K. MOSZYKSKI, A. NASZ, M. PRUFFEROW A, R. REINFUSS, S. SZCZOTKA. T. ~ZCZURKIEWICZ, B. STELMACHOWSKA REDAKTOR: J6ZEF GAJEK ..~!~~:.~- ,-l POLSKIE TOWARZYSTWO Nr zam. 403/130 Nakł. 1800 POZNAN"SKA Odd. Ark. DRUKARNIA - LUDOZNAWCZE wyd. do skład. . .' 47,25, ark. druk. 24/VI. 53. - Podp. NAUKOWA, Cena 69,5 - do druku POZNAN", zł 87,- WROCŁAW Pap. druk. l3/III. 54. UL. UL. NANKERA 4 sat.' 61 X86/16 kl. V, g 80 Druk FREDRY ukończ. 10 - 29/III. 54 K-4-20639 �STALIN - TWÓRCA NIEZŁOJ\1NEJ BRATERSKIEJ JEDNOŚCI WOLNYCH NARODÓW Na łamach dziennika artykuł Przewodniczącego tniczej towarzysza złomnej braterskiej Podajemy "Prawda" ukazał się 10 marca KC Polskiej Zjednoczonej Bolesława Bieruta jedności wolnych 1953r. Partii pt. "Stalin - twórca Robonie- narodów". pełny tekst tego artykułu: Cala postępowa ludzkość przeżywa w tych dniach naj głębszy ból z powodu zgonu genialnego Wodza mas pracujących całego świata - towarzysza Stalina. Przestało bić serce człowieka, którego myśli i troski ogarniały cały świat, człowieka, który dla nar'odów uciskanych przez imperialistów był natchnieniem i niósł im pomoc I 1 i otuchę w ich sprawiedliwej walce wyzwoleńczej. Nie ma i nie może być większego smutku, cięższego nieszczęścia dla komunisty, dla każdego miłującego wolność człowieka, niż zgon towarzysza Stalina. Bolesną, nieznośnie bolesną jest myśl, że Stalina nie ma )UZ : wśród żyjących. W tych ciężkich chwilach szukamy oparcia w niewycze~panej potędze genialnych idei stalinowskich. Imię Stalina ostanie na wieki nieśmiertelnym symbo:lem wielkich idei wyzwolenia narodowego i społecznego wszystkich uciskanych. Nieodparta moc stalinowskich idei wyzwoleńczychpozosltanie gwiazdą przewodnią dla wszystkich uciemiężonych ludów, które wal. ezą z uciskiem imperialistycznym, dla całej ludzkości w jej walce . o pokój i promienną przyszłość. . �2 3 W genialnych pracach Lenina i Stalina doniosłe miejsce zajmują problemy walki narodowo-wyzwoleńczej. Wodzowie rewolucji socjalistycznej - Lenin i Stalin opracow.ali wszechstronną teorię, która odsłoniła rzeczywiste korzenie i źródła ruchów na- hodnich drapieżców imperialistycznych, miał na celu odprzez zac .' " cięc~e kraju od jego prawdziwych i wIernych przYJaclOł - naro- rodowo-wyzwoleńczych oraz ich wewnętrzną treść klasową. Klasy pasożytnicze, wyzyskujące podjudzały od wieków wzajemnie Rewolucyjny ruch robotniczy pod wodzą Lenina i Stalina prze- przeciwko sobie poszczególne warstwy wyzyskiwanych Burżuazyjny nacjonalizm miał na celu ujarzmienie Polski dów Związku Radzieckiego. ciwstawiał temu zwierzęcemu rozpasaniu burżuazyjnego nacj~nalizmu potężne hasło międzynarodowej solidarności prole~natu i poszcze- gólne narody, aby korzystając z tego rozbicia, utrwalać i umacniać swoje nad nimi panowanie. nieugiętej walki klasowej z burżuazją· Rewolucja Ale politykę grabieży i wyzysku czeka nieuchronny kres w miarę tego, jak budzi się i rozwija świadomość klasowa wyzyskiwanych mas pracujących narodów. Zadanie budzenia mas pra- Socjalistyczna Wielka Październ~kowa była zwycięską realizacją idei mter- nacjonalizmu proletariackiego. W dziesiątą rocznicę Rewolucji Październikowej towarzysz cujących wzięły na swe barki rewolucyjne partie klasy robotniczej. Lenin i Stalin uzbroili partie robotnicze w niezawodny oręż rewolucyjnej straltegii i taktyki. Stalin pisał: Obalając obszarników Historia dowiodła nieodpartej słuszności idei Lenina i Stalina. Tylko władza ludu pracującego, tylko społeczeństwa socjalistyczne były zdolne do oparcia stosunków między narodami na zasadach całkowitego równouprawnienia, na zasadach współpracy, pomocy wzajemnej i przyjaźni. z tego ucisku wszystkie bez wyjątku narody uciskane rozległego ko:a i kapitalistów, Rewolucja Październi- rozbiła okowy ucisku narodowo-kolonialnego państwa. narodów i wyzwoliła Proletariat nie może wyzwolić siebie, nie wyz~alaj:c uciskanych. Cechą charakterystyczną RewolucJI Paz- dzier,nikowej jest fakt, że te rewolucje narodowo-kolonialne prze- prowadziła ona w ZSRR nie pod sztandarem nienawiści narodowej i starć między nar~dami, lecz pod sztandarem wzajemnego zaufa- W ciągu wielu dziesięcioleci burżuazja hodowała i kultywowała nacjonalizm, jako podstawę swej polityki i ideologii. Nacjo- nia i braterskiego ,zbliżenia robotników i chłopów narodów ZSRR, nalizmem posługiwała się burżuazja do skłócenia i uciskania ujarzmionych narodów, .do podszczuwania jednych narodów przeciwko innym, do szerzenia wśród nich nienawiści i wrogości. Na- Wielka Październikowa Rewolucja Socjalistyczna nie tylko roz- cjo.nalizm stanowił narzędzie rozbijania i osłabiania klasy robotniczej. w imię internacjonalizmu". ł wiązała całkowicie kwestię narodową na ogromnych obszarach wielonarodowego państwa, lecz rozwiązała tę kwestię w ten sposób jak jest to w stanie uczynić tylko zwycięski proletariat. . Ludy uciskane dawniej przez carat, zacofane pod względem Taką politykę stosowała również burżuazyjna polska i wysługująca się jej gorliwie nacjonalistyczna prawica Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS). ekonomicznym i kulturalnym rozwijają się teraz jako pełnowar- tościowe, kwitnące, przodujące narody socjąlistyczne w jednolitej i .l i zwartej braterskiej 1* rodzinie narodów radzieckJich. �4 j Natchniony ideami Lenina-Stalina, wielki naród rosyjski po- Przed pięciu laty towarzysz Stalin powiedział: kazał, jak realizuje się w czynach braterska pomoc innym naro- "Wielu ludzi nie wierzy, że między wielkim a małym narodem dom. Wspaniałe rozwiązanie kwestii narodowej w Związku Ra- mogą istnieć stosunki oparte na zasadzie równości. Ale my, ludzie dzieckim ma epokowe znaczenie, zagrzewa i z dniem każdym za- radzieccy, uważamy, że stosunki grzew~ć będzie coraz bardziej narody ujarzmione przez imperialistów do walki wyzwoleńczej. Ludzie r,adzieccy uważają, że każdy naród - Idee towarzysza Stalina oświetlają wielki, czy mały, ma swoje własne własną specyfikę, która całej ludzkości drogę do w kwestii narodowej, towarzysz Sta:lin stworzył naukę o narodach przyjaźni i pomocy wza- posługując się wrogim wobec wol- ności i niezależności narodów kosmopolityzmem, dacji suwerenności sunkach wszystkich narodów, polityki zaborów i be- południowo-amerykańskich, narodów między wielkim krajem socjalizmu a kraj.ami demo- kracji ludowej. Cechą charakterystyczną tych stosunków jest braterski sojusz, przyjaźń i wszechstronna współpraca. Związek Ra- rykańskich zmierza do zdławienia niezawisłości narodów zachodi i której w praktyce nie tylko w Związku Radzieckim, lecz również w sto- narodów, polityki likwi- stialskiego tępienia ludności cywilnej. Polityka imperialistów amenio-europejskich należy tylko do tego narodu nizm, socjalistyczna zasada stosunków między narodami. Wielkie stalinowskie idee przyjaźni narodów realizowane są usiłuje z jego pomocą zamas~ować, ukryć przed narodami prawdziwe cele swej polityki, polityki agresji i ujarzmiania jakościowo różne cechy, i każdy naród jest równorzędny z jakimkolwiek innym narodem", W tych słowach Stalina dobitny wyraz znalazły głęboki huma- jemnej wolnych narodów. Imperializm amerykański, wszystko jedno - tę uzupełnia i wzbogaca. W tym sensie wszystkie narody - zarówno małe jak i wielkie - znajdują się w sytuacji jednakowej i narodach socjalistycznych, o stosunkach między-' narodowych nowego typu, o braterskiej istnieć. inne narody nie mają. Cechy te stanowią wkład, jaki wnosi każdy naród do wspólnej skarbnicy kultury światowej, jakim skarbnicę promiennego jutra. Rozwijając naukę marksistowsko-leninowską burżuazyjnych takie mogą i powinny dziecki udziela wolnym narodom hojnej, bezinteresownej pomocy w rozwijaniu sił wytwórczych, w obronie suwerenności i nieza- Azji i Afryki, do podjudzania ich przeciwko Związkowi Radzieckiemu wisłości krajów demokracji ludowej przed zbrodniczymi zakusami imperia:listycznych zaborców. i krajom demokracji !ludowej, do przekształcenia ich w mięso armatnie. Zw;.ązku Radziec- Towarzysz Stalin, uogólniając doświadczenie owocnej współpracy między Związkiem Radzieckim i krajami demokracji ludo- kiego przeciwstawili tej bestialskiej "teorii" i praktyce imperia- wej, wskazywał w swej genialnej pracy "Ekonomiczne problemy lizmu amerykańskiego ,głęboko humanitarną socjalizmu w ZSRR", że w okresie powojennym Towarzysz Stalin i Komunistyczna Partia ,socja1.istycznąteorię i praktykę w stosunkach między narodami, leninowsko-stalinow- i europejskie kraje ludowo-demokratyczne ską politYkę Związku Radzieckiego wobec narodów wielkich i małych. micznie i weszły na tory współpracy pomocy. i i ZSRR, Chiny powiązały się ekono- ekonomicznej i wzajemnej �6 "Doświadczenie że żaden kraj kapitalistyczny kracji ludowej tak skutecznej nicznym stojącej - stalin nie mógłby udzielić krajom demoi na tak wysokim poziomie tech- narodów. tej współpracy pomocy, dowodzi - jakiej udziela pisał J. W. Stalin im Związek tej współpracy leży szczere potężny Radziecki. pragnienie przyjścia sobie z pomocą i wspólnego nomicznego" . Tylko zwycięstwo lizmu socjalizmu, proletariackiego, ruchowi rewolucyjnemu rzecznikiem jemnych której w polityce z bratnimi tego rodzaju nowe stosunki ków dla obrony pokoju sprawozdawczym tylko wielka i Stalin, jest na XIX wzór Związek Malenkow KPZR w jednomyślność łączy Związek następujących Radziecki w prowa- Rumunią, Czechosłowacją, Węgrami, Bułgarią, Albanią, 'f .·.· .. '~: 1 1 :., czyły i sercami uczciwych Zachodu przeciwko nadziei Komunistyczna w bojach politykę zawodnych rękach. W tych bolesnych ZSRR stanowią wzór całkowicie ludowej, które skiemu narodowi z tymi krajami jach dotąd nie spotykanych oparte na zasadach i poszanowania stosunków równouprawnienia, niezawisłości mocy wzajemnej ZSRR parcia w dalszym umocnieniu między i państwami, są one Wierny udzielać i rozwoju w dzie- współpracy narodowej. udziela nowych, będzie nemu gospod.arczej układom pomoc'!} i po- tych krajów". I •• siły wolność Radzieckiemu rozum, zahartowana honor politykę Komunistycznej wokół jej Komitetu Centralnego. przyjaźni spoczywa w silnych krajów i jego Armii, wokół bohaterskiej i sumie- leni,nowsko-stalinowską i niepodległość -- -- ludzkości. pracujące się jeszcze zbrod- nigdy nie będą wal- narodów, masy i w in- że wbrew Radzieckiego, konsekwentnie ludzkości Korei, w Anglii, Belgii radzieckiego, radzieckiemu skupią i Albanii, i w bohaterskiej Związkowi Związku dniach uzyskały Stalinowi, przodującej o po- .- Dzieło Lenina-Stalina Demokratyczną, Koreańską Republiką LuMongolską Republikc, Ludową. Stosunki Republice w Bułgarii amerykańskich narodu Niemiecką Republiką dowo-Demokratyczną, stalinowskich 'ludzi w Chinach uroczyście, i bezpieczeństwa między narodami. idei i Niemieckiej Włoszech, całej postępowej epoki, prowadzi pokoju stanowi odpowiedzieć ludzi na świecie. Stalina Partia awangarda nie naszej siła setek milionów oświadczają krajowi narodów imperialistów. i w Rumunii, planom imperialistów ostoi pokoju, zamachy w Czechosłovvacji ludzi we Francji, krajach niczym w referacie dzonej przezeń polityce pokojowej z innymi demokratycznymi miłującymi pokój państwami Chińską Republiką Ludową, Polską, nych ideami sił, które czynią agresora, wolność Vietnamczyków wszystkich Miliony stosun- słowach: "Całkowita wśród zespolonych wolnych ka'żdego i zwycięska na Węgrzech wśród miłujących wza- jedność odeprzeć na wszelkie i Polsce, narodów, wolnych niezwyciężonym. życiodajna Demokratycznej, zaw"ze tych ciosem dziś umysłami Ludowych umożliwiła Istotę jest przy]azm tych niewyczerpanych i niewzruszona zdolna Nieodparta, eko- nieugiętym Radziecki, towarzysz Zjeździe dawali i w stosunkach międzynarodowe. określił Zwartość siłę, która niewzruszonej jedność wolnych jest źródłem druzgocącym idea internacjona- idea, której międzynarodowej krajami rozkwitu twórcą obóz socjalistyczny włada niezrównany Lenin , wzajemnego osiągnięcia Braterska stalinowskimi, Chodzi nie tylko o to, że pomoc ta jest pomocą maksymalnie tan:ą i technicznie pierwszorzędną. Chodzi przede wszystkim o to, że u podstaw jest wielkim bardziej i nie- demokracji dzięki bohater- dzięki nieśmiertel- wokół najbardziej wielkiego narodu radzieckiego, Partii Związku Radzieckiego, �Narody krajów demokracji ludowej ożywia szlachetne dążenie - być godnymi wielkich czy;nów genialnego kontynuatora nauki Marksa-Engelsa-Lenina, twórcy niewzruszonej przyjaźni wolnych narodów - towarzysza Stalina. Spotęgujmy więc dziesięciokrotnie nasze wysiłki, wzmozmy czujność rewolucyjną, by jeszcze bardziej umocnić niewzruszoną jedność wolnych narodów, wykutą i wypiastowaną przez geniusz wielkiego Stalina, który jest tak bliski i drogi wszystkim miłu. jącym wolność wielkim i małym narodom. INDEKS LUDU T. I-XXXIX OPRACOW ANY PRZEZ j()ZEFA GAJKA I ZOFIĘ MALEWSK.\ '., �OD AUTORÓW Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, podejmując w okresie ,,lubelskim" (1945-1951) pracę nad P o l s :< i m A t l a s e m E t n o g ra f i c z n y m i monografiami regionalnymi, któr'e mają być nowoczesną reedycją dzieł Oskara Kolberga, stanęło wobec trudności systematycznego ujęcia wiadomości o kulturze ludowej, rozproszonych w liczny,ch dzieŁach i cza,sopismach. Wobec bardzo niedoskonałych bibliografii etnograficznych oraz braku indeksów w czasopismach etnograficznych, krajoznawczych, regionalny,ch itp. wszelka próba syntetycznego podejścia w opracowywaniu etnografii polskiej natrafia na ogromne trudności. W tej sytuacji Polskie Towarzystwo Ludoznawcze zleciło autorom jesz:cze w r. 1947 indeksowanie "LUDU" oraz innych dzieł etnograficznych. Akcja ta, zakrojona na szerszą skalę, jest wstępem do przygotowania Wielkiej Encyklopedii Polskiej K<ultury Ludowej. Autorom indeksu 39 tomów "LUDU" przypadł w udziale pierwszy trud rozwiązania trudności, nasuwających się przy tego rodzaju pracy. W toku wykonywania jej krystalizowały się podstawy, będące wytycznymi dla opracowani'a szczegółowej instrukcji do indeksowania czasopism i ważniejszych dzieł etnograficznych, która została oparta na doświadczeniach zdobytych właśnie podczas indeksowania tomów "LUDU"; to też indeks niniejszy różni się nieznacznie od wskazówek, zawartych w instrukcji J. Gajka z 1952 r., a mianowicie: brak w nim osobnego wykazu czasopism, wykaz zaś ilustracji jest zwykłym spisem. Także pieśni zindeksowano w sposób uproszczony. Indeks etnogeograficzny wykonany został w następującym porządku: obejmuje on a) archipelagi, wyspy, półwyspy, b) części świata z podziałem na państwa i kraje ze szczególnym uwzględnieniem Polski i ZSRR., c) elementy fizjo- �12 Na koniec autorzy pragną podkreślić, że przedstawiony wynik ich pracy powinien stanowić duże ułatwienie dla etnografów, naukowców, oświatowców .j tych wszystkich, którzy interesują się ludową kulturą Polski - nie mniej jednak sam indeks jest tylko odbiciem już istniejącego dorobku w zakresie etnografii i jako taki posiada wszystkie zalety i wady opracowań ogłaszanych na łamach "LUDU". Pewna drobiazgowość w opracowaniu indeksu była wynikiem sumienności autorskiej, aczkolwiek autorzy zdają sobie sprawę, iż w ten sposób całość wydawnictwa została niejako rozbita na "atomy"; jeżeli jednak tom ten (tj. tom XL) ułatwi pracownikom naukowym poszukiwania, młodych zaś entuzjastów i adeptów nauki zorientuje w mnogości przejawów kulturowych, stanowiących wszak nasz skarb narodowy - przedstawiona praca autorów spełni swoje zadanie. graficzne, jak doliny, góry, jeziora, rzeki, morza i oceany, ujęte są w osobnym układzie alfabetycznym. Uwzględniono również nazwy toponomastyczne i włączono je do odpowiednich powiatów, wychodząc z założenia, iż stanowią one bogaty i niezwykle ciekawy materiał dla etnografa, językoznawcy, historyka itp., d) podano również wykaz plemion, szczepów ludów i narodów w układzie alfabetycznym z uwzględnieniem grup i podgrup etnicznych. Aby zorientować czytelnika w ogólnym układzie indeksu, którego opracowanie trwało 5 lat, autorzy wyjaśniają, iż obejmuje on: 1. I n d e k r z e c z o w y, zawierający hasła trojakiego rodzaju: s a) hasła ściśle wyrazowe tj. materiał słowników gwarowych i wyrazy obcego pochodzenia, cytowane w tomach "LUDU"; b) hasła wyrazowo-rzeczowe, czyli terminy przyjęte w etnografii, a wynikające z systematycznego podziału faktów kulturowych; Poznań, w czerwcu 1953 r. c) hasła syntetyczne, które są zasadniczo hasłami odsyłaczowymi, mają bowiem na celu wskazać czytelnikowi całokształt problematyki, wiążącej się z poszczególnymi zagadnieniami. 2. I n d e k s e t n o g e o g r a f i c z n y, tj. indeks nazw geograficznych, etnonimów, elementów fizjografic.znych, toponomastyki, którego układ został już powyżej wyjaśniony; 3. I n ci e k s o s o b o w y zawiera wykaz nazwisk i imion (imiennictwo stanowi przecież ważny dział w zakresie dziejów kultury ludowej); 4. I n d e k s a u t o rów i o s ó b związanych z ludoznawstwem i etnografią, zawierający także przegląd artykułów, recenzji itp. ogłaszanych w "LUDZIE", 5. Wykaz instytucji naukowych, wykaz ilustracji. Zamykając całość pracy, związanej z indeksowaniem 39 tomów "LUDU", autorzy dla zorientowania czytelnika w wielkości tego przedsięwzięcia podają, iż sam wykaz haseł już uporządkowanych obejmował ponad 100 000 pozycji. (I' I �15 j. kirg. j. korut. j. Quiche )( WYJAŚNIENIE SKRÓTC)W ZA\VARTYCH W INDEKSIE j. abch. j. alb. j. ain. j. alg. j. annam. J. ang. j. arab. j. arauk. j. assyr. j. austr. j. azt. język(i) abchaski albański ainoski algonkiński annamicki angielski arabski araukański assyryjski ,australi,;,skie aztecki j. j. j. j. j. j. babil. baszk. birmo błg. błr. buszm. babiloński baszkirski birmański bułgarski białoruski buszmeński j. j. j. j. j. j. j. j. celt. cerko chiń. chon. czer. czes. czuk. czuW. celtycki cerkiewny chiński chondyjski czerkies'ki czeski czukooki j. dajak. j. d. łuż. i. d. niem. j. egej. j. egip. j. est. język(i) egejski egipski estoński \t ,I " J. fen. j. fiń. j. franc. fenicki fiński francuski j. j. j. j. germ. gil. g. łuż. g. niem. j. gr. germański gilacki górno-łużycki górno-niemieoki grecki j. hebr. j. hot. j. huron. hebrajski hotentocki Huronów (grupa irokua) j. Ind. arneI'. j. ind. j. ir. j. ir1. j. irak. " --r \ Indian ameryk. indus.ki irański irlandzki irokezki ~ czuwaski j. jak. j. jap. j. Jorub. jakucki japoński Jorubów dajacki dolno-.fużycki dolno-niemiecki j. kamer. j. kant. j. kipcz. kameruński kantoński kipczacki ) język(i) kirgiski korutański Quiche " j. lap. j. lit. lapoński litewski j. łac. j. łat. łaciński łotewski j. j. j. j. j. j. malajski malagaski marokański meksykański morawski małoruski mal. malag. marok. meks. mor. młr. j. niem. j. nord. j. norw. " " niemiecki nordycki norweski j. j. j. j. j. j. j. j. j. słoweń. sław. słowin. st czes. st. cerko st. per. st. pol. sumer. szwed. j. j. j. j. j. tiul'. tong. trac. Tupi tur. język(i) słoweński słowiański słowiński staro-czeski staro-cerkiewny staro..,perski staro-polski sumeryjski szwedzki tiurski tongijski tracki Tupi turecki j. ukr. ukraiński j. j. j. j. j. Vindelików węgierski wielkoruski włoski wschodnie Vind. węg· wlkr. wł. wsch. j. ost. ostiacki j. j. j. j. j. j. perski polinezyjski polski połabski prasłowiański prusko-litewski j. zach. zachodnie j. żyd. żydowski aphr. arch. aJphrodisiaca archipelag j. ros. j. rum. j. rus. rosyjski rumuński ruski j. j. j. j. j. j. j. j. samojedzki Santalów sanskrycki semicki serbski siamski skandynawski słowacki B. Nar. bud. dial. d. dok. dpł. Boże Narodzenie budownictwo dialekt dolny dokument dopływ eur. etno europejski etnograficzny g. gm. górny gmina pers. polin. pol. pał. prasław. prus. lit. samoj. Santal. sanskr. sem. serb. siam. skand. słowac. " �16 gw. gw. gw. gw. gw. gw. gw. gw. dziec. gwara dziecięca flis. flisacka hue. huculska młr. małoruska peczen. peczeniżyn. śles. ślesińska złodz. złodziejska żołn. żołnierska j. kobo krYiPt. kobiecy kryptonim lecz. lew. lit. lok. afro lud. lecznictwo lewy literatura lokacja afrY'kańska ludowy mag. mah. m. magia mahometański męski obrz. org. obrzędy organizator p. p. płd. płw. płn. pow. pt. pr. przysł. P. T. L. język T. L. pan (pani) patrz południe półwysep północ powiat patrz też prawy przysłowie Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Towarzystwo Ludoznawcze 1'z. rzymski św. święty wig. wsch. Wlk. wigilia wschód Wielkopolska zab. zach. zag. zwycz. Ż. INDEKS RZECZOWY A zabawy zachód zagadka zwyczaje żeński \ . Hasła są ułożone w porządku alfabetycznym, wyjątkowo tylko w kilku wypadkach uwzględniono podział rzeczowy przed alfabetycznym. Kursywą oznaczono' hasła gwarowe, obcojęzykowe lub zaczerpnięte z dokumentów cytowanych w Ludzie. Spacjowano skie strony. Przy bajkach hasła syntetyczne. Cyfry oznaczono dodatkowo rzymskie sygnaturę oznaczają A, litera w przysłowiu. VII. 3i. (j. samoj.), demon zmarłych. VII. 20. A hej! naganianie, nawoływanie na krowy. XII. 301. A jeno, a jino, tak. VI. 42. XII. 67 Aataencik, O, Ind. amer.), demon księżycowy. VII. 19, 23, 24. Ab, O, zach. sernic ..), księżyc wzrastający. XXXII. 153. Abadzdzei (j. abeh.), ojciec żywiciel. VII. 59. pt. P o k r e w i e ństwo fikcyjne. Aba kamui, (j. ajn.), demon ognia. VII. 14. Abderydzi, abderyci. XXXIX. 295. Abel, IX. 68. Abied pa radzicielach, (j. blr.). obrzęd zaduszny, stypa. XXIV. 9. pt. K u l t P 'I' Z o d k ó W. A b l. u c ja, p. kąpiel rytualna, mikwa, mikweh, mocz, obmywanie, mycie się obrzędowe, umycie się, umywanie nóg, zmywanie. Ablasty, (j. kirg.), II. 196. pt. D em o n y s z k o d l i we. Abo, VI. 42. Aborygeni, XXXIX. 78. Abracadabra, XXVI. 97, pt. M a g i a, Z n a k i s y m b o l i c z n e. Abrychter, (gw. żołn.), HI. 384. Absurda, XXVIII. 189, 196, 200. Abyk, abym. XIV. 106. A, ~. tomy, arab- wg J. Krzyżanowskiego. ] J 2 Lud - Tom XL (gw. żołn.), obcasy. III. 81. 189, 196, 200. Acer pseudoplatanus, p. jawor. Acetum aromaticum, p. ocet aromatyczny. XXXIII. 81. Ach, (j. annam.), jarzemko. XXXIX. 121. Achates, (j. lac.), p. agat. XXXIX. 3,25. Achillea millefotium, p. krwawnik, Abzace, murawszczewnyk. Achilles, II. 82; XV. 186. (j. gil.), szaman. XVI. 126. Achtel, miara. XIV. 279. pt. M i a r y i wagi. Aconitum napaLlus, p. nietota, tojad mordownik. - variegatum, p. ułomiak. Acorus palamus, p. tatarak, tatarskie ziele. Acta, p. akta. - martyrum. XXI. 110. - sanctorum. XXI. 110; XXXI. 49. 50. Adalych, (j. czuw.), przybrany ojciec. VII. 55. pt. Adopcja. Adam biblijny, p. Ask, II. 231, 324, 352; III. 187, 189; VII. 47; XIII. 335, 336; XIX. 59; XXVIII. 200. pt. Mity Q P ie r w s zy m c z ł o w i e k U. Adamaszek, XXXIV. 160, 161; XXXVIII. 359. Achoian, �iY 18 Adar, (j. hebr.), kwiecień. XXVIII. 51. (gw. huc.), patrzajcie. VII. 259. Administracja brytyjska, XXXIX. 189, 190. - kolonialna, XXXVIII. 284. Adon-ai, (j. hebr.), XXI. 239; XXVIII. 41. pt. B ó s t w a. Adonis, (j. fenie.), bóstwo fenickogreckie. XXXIII. 30; XXXIV. 130. Adopcja, II. 81; III. 197, 309; VII. 5'5; XVII ..2cI2; XXVII.134. pt. P ok l' e w i e ńs t VI o f i k c Y j n e. A d o P c jap. abadzdzei, adalyk, Adit-of ci.kan, anadzdzei, atag, atalyk, ata- pokrewieństwo fikcyjne, syn przysposobiony. Adukdt, adwokat. VII. 259. Adwent, !p. Fylypiwka. I. 139, 215; II. 185; III .. 19; VIII. 369; XVU. 134; XXX. 195; - zakaz wywożenia nawozu. XXXIX. 294. Adwokat, VII. 259; XXXI. 138. Ady, (gw. hue.), patrz! VII. 259. Adżaśr(y)ngi, (j. ind.), kozi róg, Lycium L., roślina magiczna, XXXIV. 13. Afekt, przysłowie. VII. 31. Afikoman, (j. żyd.), kawałek obrzędowego placka, p. maca. III. 53. Afiny, (gw. młr.), Vaccinium myrtHlis, p. afyny, czarna jagoda czer_ nica. XVIII. 192. lykat, Aforyzmy Gadei, XVI. 301-303. Afrodyta, Afrodite, II. 105; VII. 5, 288; XIV. 29; XXIII. 25; Afrykanka, aprykanka, ptak, nazwa dźwiękonaśladowcza. VIII. 393. Afyny, (gw. młr.), p. afiny. XXX. 89. - Iwanowi. VI. 158. uczta obrzędowa, p. stypa. III. 3; XVI. 324, 325. Agat, agatek, gagatek, Agatos, Ahates, Augstein, kamień czarodziejski, p.lap:s. XXXVII.290; XXXIX. 3·25. Agathós georgós, uyu.6o;; '(EOQ'{O; władca. XVI. 156. - daimon, ((yaDo; liw~ov wcielenie duszy. XVI. 155. Agatos, p. agat. Agenda kościelna, z 1530 r. XXII. 10. Aglaly, (j. lit.), ornament. XXXII. 37. Agnaci, II. 295, 302; III. 197, 309. Agni, (j. ind.), I. 133, 134; III. 1-4, 172, 173; XXXII. 107, 118, 119, 11212,12 8; XXXIV. 16. r:t. B ós twa. Agonia, XIII. 230. Agrafka. XXXI. 67. Agrest, Ribes gros suI aria. XXVIII. 241. Agapa, 1 Agrostemma Githago L. p. kąkol, kukil. p. mietlica, mietolnik. XVI. 112. Ahates, p. agat. Ahiwka, (j. ukr.), p. haiłki. XXV. 117. Ahura-Mazda, (j. ,pers.), Ormuzd. VII. 26; XXXII. 125. Aina, (j. malag.), życie. VI. 18. Aip, (j. kirg.), grzywna. V. 108, 112, 116,118,1120. pt. Prawo ludowe. Aitwar, (j. lit.) zmora. XX. 297. Ajak-dżaksy (j. kirg.), opł.ata za mlodą, p. kalym. V. 12. Ajaks, XXXI. 45. Ajbolty, ajbalty, (j. kirg.), mała siekierka. V. 4, 17. pt. B l' oń. Ajgnan, (j. Tupi), demon szkodHwy. VII. 19. Ajieke, (j. lap.), bóstwo, XXXII. 118. Agrostis Ahaswer, alba (j. hebr.), złe oko. XXV. 13,3. pt. V:' o k i. Ajjanar, (j. ind.), demon. XXXIV.41. Ajnce, (gw. źołn.), III. 80. Ajno, tak jest. XII. 67. Ajran, (j. kirg.), kwaśne mleko. V. 3. Ajtwar, (j. lit.), latawiec, inkluz. X. 111. XX. 297. iljyy-to-jon, (j. jak.), bóstwo antnpomorf. XXXVIII. 350. Ak, (j. kant., j. st. chiń.), jarzemko. XXXIX. 121. Akacja pożywienie. XVII. 15. - sok, powsbnie z niego pierwszego człowieka. XV. 1,3. pt. M i t Y o .pierwszym człowieku; - wróżba urodzaju, VIII. 61. Akan, (j. gilac.), starszy brat. XVII. .96. ,pt. P o k l' e w i e ń s t w o f ik c Y j n e. Akcent hotentocki, XXXVIII. 68; - muzyczny, w mowie, w pieśni, XXXVIII. 68. Akcja badania budownictwa ludowego w SZJWajcarii. XXXIX. 505; - marksistowsko-leninowska, XXXIX.4. Akdomoth, (j. żyd.), hymn. XXII. 123. Akedah, (j. źyd,), ofiarowanie Izaaka, motyw wycinanki. XXVIII. 49. A kiećf poganianie cieląt. XII. 301. Akietajkies, (j. lit.), przeręble. XXXII. 31. Akis, (j. lit.), oczko sieci. XXXII. 29. - Akmój, (j. lit.), kamienie u sieci. XXXII. 30. Akonit, Aconitum variegatum. p. ułomiak. II. 137. pt. Roś l i n y w l e c z n i c t w i e. Akt weselny, I. 132-134. pt. Z w yc z a j e we s e l n e. Akta grodzkie: - nowotarskie. XXXI. 70; Ajin-hara, 2' - p:awne, II. 112; XIII. 2-54; XXXIX. 174; _. skarbowo-kościelne, XXXIX. 170; - ~przedaży, XIII. 288; - wizytacji biskupich. XXXIX. 170. Aktejn, miara sypna. III. 208; IV. '1\2:5.pt. M i a r y i wag i. Aksamit, XI. !26, 60; XIII. 25'2; XIV. ,14; XXVIII.212,30, 412;XXX . .23:7; XXXVIII. 359. Akulturacja, XXXVIII. 384. Akumulacja zasobów kapitału, XXXIX. 184. Akuń, (j. lit.), okuń. XXXII. 25. Akuszf naganianie łosząt. XII. 301. Akuszerka, p. babka, moszie,połoźna, II. 362; III. 57; VI. 42; XVIII. 217; Akwarele Tepy, .przedstawiające typy ludowe. XVI. 268-276. Ala, (j. serb.), smok mieszkający w chmurach. XXXX. 347. Alachtund, (j. gil.), poezje. XVII. 100. Alamentnica, dożywotniczka. XIV. 106. Alarun, aliruna, alruna, alrc;mna. X. 267. Alatunia, O, austral.), starsi rodu, kierownicy klanu totemicznego. XV. 13; XVII. 55. Alatyr, kamień czarodziejski, p. alatyr, XXIX 175. Albertus, w przysłowiu. VII. 3ol. Alchemia, XXVI. 18; XXVII. 77, 78, 89, 90, 119, 134. Alchemik, XXV. 50; XXVII. 89, 91, 92; XXIX. 103; XXXI. 138. Alchemilla vulgaris p. przywrotnik pospolity. Alcheringa, (j. Arunta), przodkowie totemiczni. XV. 11; XVII, 37-39, 42, 413,49,5'3. pt. M i ty o P i e rwE) z y m c z ł o w i e ku. �20 A lectropholus maior Ret. p. szeląż- nik większy. Ale, tak. VI. 42. Aleć, ale. XIV. 106. Alectriomantia, alektriomancja, wróżby z koguta. XXVII. 134; XXXIII. 274. Ales Jovis, (j. łac.), ptak Jowisza. XIV. 224. Alfabet tajemny, XV. 22l. Alfurkan Tatarski, paszkwil. XXXI. 112. Alherunt, szy<:h. XXVIII. 20, 23. Alimenta, III. 296-299. Alkierz(yk), izba gościnna. X. 424; XVI. 366; XVII. 180. Alkohol, 'N lecznictwie. VIII. 64, 116. Alkoholizm, VIII. 62-71, 113-126; XXXVIII. 531. Alkyones, postać mity<:zna. XXXVII. 132. Allah, XXx. 11l!3.pt. B ó s t w a. Allaraa-Ogonior, (j. jak.), bóstwo antropomorficzne. XXXVIII. 350. Allium schoenoprassum p. siedmiolatka. Aloes, XXXIII. 81. pt. Roś l i n y w l e c z n i c t w i e. Aloza, ryba kwietniowa, Alausa Vulgaris, VI. 298. Alp, (j. niem.), p. zmora. XV. 186. Alrauna, mandragora. XXV. 115; XXVII. 134. pt. Rośliny w w i e r z e n i a c h. Alruna, mandragora. XII. 169; XXXIX.305. Alszanka, (j. lit.). p. strzelba. ryba. XXXII. 24. Altus, (j. łac.), wysoki, wielki, nazwa boga. XIV. 57, 60. Altarzyści, w dramacie religijnym. XIX. 88. Alt, (j. niem.), ostatni snop. XXII. 8. pl. Z w y c z a j e i o b r z ę d y d o r o c z n e. Altembas, złotogłów. XXVIII. 17, 22, 27, 33. Althea ofjicinalis p. prawoślaz. - rosea p. malwa, ślaz. Altvater, (j. niem.), nazwa boga. XIV. 54, 56, 57, 60. Alus, (j. lit.), pożywienie. I. 12l. Alatyr, (j. wlkr.), kamiel1 bajeczny, księżyc. XXXII. 138, 160. Ałun, IV. 216; XIII. 277; XVII. 33; XXXV. 7,3. pt. Barwniki. Alym, (j. kirg.), dary weselne. V. 14. pt. Z w Y c z a j e o b l' Z ę d y we s e In e. Amagai, (j. afr.), 'bałwany drewniane. VI. 243. Amaranthus caudatus p. koci ogon. Alte, Ambarvale sacrum, p. Ambarvalia. (j. łac.), XIII. 91-93. pt. Z w y c z a j e ob r zęd y d or oczn e. Ambona, zasadzka na skale. XXXVI. 194. Ambrozja, XIII. 163, 164. Ametyst w wierzeniach. XXXIX. 31215. pl. A m u l e t y. Amfora kulista, XXV. s. I. - neolityczna, XXI. .66, 254; XXV s. XIII. - z Duraczowa, XXV. s. VII-VIII. - z Rzęczkowa, XXV. s. V. - z Ulwówka, XXV. s. XIV. lImita, (j. łac.), ciotka. XIV. 58; - magna, siostra dziadka. XIV. 58. - maiar, siostra pradziadka. XIV. 58. Amm, (j. sem.), księżyc malejący. XXXII. 153. Amon, bóg-wąż. XVI. 26, 27, 29. Ambarvalia, Amoniak, p. latawiec, V. 164; XXXIII. 81. Amulet, III. 59; VI. 196; VII. 84; IX. 196, 414; XII. 335; XV. 38; XXI. 162, 194; XXII. 54, 58; XXIII. 6, 29; XXV. 14, 133; XXVI. 16, 17, 124, 149; XXVII. 134; XXIX. 165; XXX. 250; XXXIV. 12, 13, 36; XXXVII. 297, 392, 422, 423; XXXIX. 391, 395. pl. A m u l e t y. A. m u l e t y p. ametyst, belemnit, beryl, bursztyn, czapka, echoni.t, Froschstein (żabi kamiel1), geratronium, gretarianus, kamień, lagapis, lapis, medalik, nawęzy, ołów, phylakteria, pierścień, sokjapaglie, szmaragd, talizman, zamek stu rodzin, zęby. Amynos, heros leczniczy. XVI. 25. Anabaptyści, XV. 225. Anadzdzei, (j. abch.), matka karmicielka. VII. 59. Anagalis arvensis p. kurzy ślep. Anax, władca, bóg, XIV. 54. Analiza elementów kulturowych, XXXIX. 84, 87; - etnograficznolingwistyczna, XXXIX. 79; -- funkcjonalna, XXXVIII. 383; _ .. historyczna, XXXVIII. 383; XXXIX. 53; - inwentarza kultur., XXXIX. 94; _ .. kartcgI'aficzna, XXVI. 28, 39; - kultur, XXXVIII. 383; XXxIX. 87; - kultury materialnej, XXXIX. 93, - kultury Słowian wschodnich. XXXIX. 98. - csobowości, XXXVIII. 383; _. pYłkowa, XXXIV. 52; - rasowa, XXXIX. 100; -. roli wytworu, XXXVII. 59; _. składu ludności. XXI. 98; . Analiza zespołu kultur., XXVI. 40. Analogia językowa, XXXVII. 311. Analogie semantyczne, XXXIV. 177. Ananas, XXXVII. 391. Ananisapta, wyraz magiczny. XXI. ,24!5;XXII. 6il. pt. M a g i a. Anaplon, rękopis z '113,4;5 r. XXI. 215. Anaturalizm, XXXVIII. 334. Ancykrys, Antychryst p. czart, diabeł, XII. 232. Andaj, (j. lit.), bóstwo Prusów i Litwinów. XXII. 3. Andarak, (j. błr.), odzież kobieca. XXXVIII. 360. Andrus, (gw. złOOz.), ulicznik, złodziej. VII. 277. Andrzejki p. Jędrzejki. III. 27. Anegdoty ludowe, III. 47; Xl. 391; XII. 327; XIV. 5-12; XVII. 133-13,7; XIX.78; XX.U6; XXVII. 124; XXXI. 118-139; XXXVII. 5, 11, pt. L i t e l' a t u r a l u d o w a. Anemona nemorosa p. wietrznica, zawilec. Aneni Sabdjh, (j. hebr.), p. Ananisapta. XXI. 245. Angelologia żydowska, XXVI. 121. Angkuczak, (j. jak.), dół, podziemie. XXXVII. 102. Anglija, materiał, sukno cienkie. XXXVII. 214, 230. Angluz, inkluz. XXIII. 100. pt. D em o n y s p o r z ą c e. Anhel hluchij, (j. ukr.), anioł głuchy. V. 3,36. pt. W i, e l' z e n i a. Anilucha, jemioła, Viscu1l1albu1l1. XIV. 106 Animizm, IV. 337; VI. 7-26, 113-126, 225, 321-340; XIV. 202-204; XVII. 183; XXII. 13, 15, 17, 18, 148; XXVII. 134; XXVIII. 101; XXXVI. 140; XXXIX. 60. �22 Anonimowa zapiska o góralach beskidowych z 1786 r. J{VII. 124VI. 16. 127; Anioł, I. 170, 172; II. 162, 322-327; - zapiska o Górnoślązakach, }CI. 21; }CIII. 203, 204, 208, 230, J{J{J{III. 112. 231; }cIV. 159; }cIX. 32, 63-65, Anra-Majnju, (j. ind.), Aryman. VII. 67, 68; XX. 252-254; }cXI. 113; 26. pt. B ó s t w a. XXV. 40, 51; X}c}cI. 104; }cXXIV. Ans tamyr, (j. kirg.), pokrewień289; X}cXV. 68; }cXX}cVIII. 275. stwo fikcyjne. V. 9. - czujny, XIII. 230; AnśLag, (gw. żołn.), III. 78. - dobry, XXI}C. 122; Antagonizm grup ikulturowych, - Gabriel, VIII. 352; IX. 161, 162; J{XJ{IX. 108. - głuchy, ,p. Anhel hluchij, V. 336; Antaios, postać mityczna. XJ{J{VII. - grobów, VIII. 350; 132. - i diabeł, zabawa, XXXIII. l, 2, 6, Antapki, terminol. kowalska, VI. 291 11; Anthenaria dioica K. p. kocanka. - Michał, VIII. 351; Anthropomorphon, (j. łac.), mandra- przewódca, VIII. 267; gora. J{. 261. pt. Roś 1i n y w .---;strącony, }CI}C. 61; }C}cII. 131w i e r 'z e n i a c h i m a g i i. 11137;}c}c}cVIII. 2514; AnthyHis vuLneraria p. przelot zwy- śmierci, IV. 437; VII. 28; pt. D eczajny. m o n y ,s z k o d l i w e. Antologia Hamaseh, III. 216. - ukarany, X}(}C. 80, 88, 100, 124, Antret, (,gw. żołn.), III. 384. 125, 131, 133-136, 140-143; Antropofagia, p. ludożerstwo. I. 15, - upadły, }cIII. 334, 335; 232; VI. 18; VII. 336; }cVII. 173; - w legendzie, }cIV. 159; }(}C}C.80. J{VIII. 90; }(}CJ{VII. 280. 84-86, 88, 95, 97, 98, 101, 106, Antropofagowie, J{VII. 173. 113, 116, 120, 131, 133-138, 140 Antropogeneza, J{J{J{IJ{. 425. - w szopce, XIV. 147; }c}cV. 63Antropogeografia, J{J{I. 13, 86. 68; }(}cVI. 67; Antropogonia, }(}CVILl<34.pt. M i t y - w widowisku Chodzenie z Doo p i e r w s z y m c z ł o w i e k u. rotq, IJ{. 19-26; Antropografia, }(}CI, 5-10, 14, 15. - w zabawie, VIII. 143, 144; Antropologia, I. 10, 23, 90--{l2, 225}C}CJ{III.l, 2, 6, 11; 227, 240; II. 33, 37, 88, 153; III. Ankier (j. lit.), kotwica drewniana. 180, 181; IV. 60-63, 73; VIII. 95; }(}CJ{II. 26. J{I. 388; J{IV. 188; J{VII. 57-60; Ankieta, p. kwestionariusz. J{VIII. 230; J{J{. 318; J{J{I. 3-16, J{J{J{VIII. 155, 161, 173-177, 459; 80-85, 97-99, 160, 240-243, - prawnicza, }(}CJ{IX. 171, 524; 246-248; J{J{IV. 84; J{J{VI. 91; }(}CIJ{. 139, 143, 196; J{XJ{VII. - w sprawie zabaw i gier ruchowych, J{}(}CI. 163. 351, 366, 380; J{J{XIJ{. 6, 30, 35. 45, 62, 75, 467, 468. Anodynie, Spiritus aeteris. V. 164. - fizyczna, }(}CJ{VIII. 387; pt. M e d y c y n a 1 u d o w a. Animus, anima, (j. łac.), dusza. tatarka, tatarskie ziele, trzylistnik, złotnik, zwiesinosek, żaba, żmijowiec. Aphrodisiaca remedia p. mandragora. X 262; J{XVII. 134. XJ{J{IX. 300, 304, 305. pt. R o441; śliny w wierzeniach i _ społeczna, J{J{J{VIII. 283. magii. Antropologiczne nauki, J{XL 3. Apis, 'zwierzę święte. X}(}cII. 123. Antropomorfizacja, J{J{I. 115. Aplawinos, (j. lit.), deski po bokach AntuaLarz, koronka ze złotych nici. czółna. J{J{J{II. 32. XJ{VlII. 21. ApodeLdok, apoLdek, opodeLdok. V. Antychryst, p. Ancykrys, diabeł. 164. pt. Medycyna ludowa. V. 169; IJ{. 176; XXV. 46; J{J{VII. Apokalipsa, J{XV. 46; J{XJ{VII. 302, 13'4; XXXVIII. 27,5.pt. D e m o n y 303; J{}(}cVIII. 275. s z k o d 1 i w e. Aipokaliptyka chrześcijańska i żyAntylopa, J{J{XVIlI. 101-103. dowska. J{J{VII. 134. Antypryner, naj starszy bursztyniarz. Apokreos,rt:TOXQEit,<;(j. gr.), mięsopust. J{J{J{IX. 405. J{X. '1167. Anumroka, (j.ind.), demon. J{}(}CIV.6. Apokryf, III. 61; IV. 339; VII. 336; IJ{. Anus, (j. łac.), babka. J{IV. 57. 299; J{I. 224; J{VI. 33, 3,6; XVII. Anusarpa, demony ind'. J{}(}cIV. 6. 190, 191; J{J{I. 103, 120, 121; }(}cV. Anwar i SouhaiLi, J{VI. ~20 pt. L i46; J{J{VI. 90; J{XIJ{. 179; J{J{J{. t e r a t u r a l u d o wa. 81; J{J{XI. 104, 105; J{XXlI. 83. Anyż. w balsamowaniu. J{VII. 175. Apollo, J{IV. 29; }(}CI. 187. - aphr. J{J{XIX. 300. Apostołowie, p. legendy. J{IV. 159; Ap, (j. ind.), woda. x}{}{IV. 5. J{J{J{I. 11\3i2, 1318. Apacinie, (j. lit.), sznur u sieci. A P o t r o p a i o n, J{J{IJ{. 170; x}{}{II. 30. J{J{J{VII. 30B. p. bazie, brzoza, Apetytu brak, }clII. 217, 220. bursztyn, bylica, czaszka końska, A P h T o d i s i a c a, ,p. anyż, baboczosnek, faLLus, głowa koguLub, chrabąszcz, gdula, gwoździki ta, kury, gniazdo bocianie, jałkramne, jesion, karczochy, kmin, mużna, kłos żyta, kloticzka, kokornak, kokoryczka, korzeń likrzyż, noszenie amuletów, burS'zsiego jaja, kopr kobyli, kurza tynu, kamieni, olcha, osina, róg, noga, lebiodka, lubczyk, mandrasito, sól, strUa, środki Gchronne gora, maruna, mieczyk, mietka, przeciw czarom, włóczka czerwomięta, mikołajek, napoje z owana, zabiegi apotropiczne. dów, nasięźral, olszaniec, owady, Apotympanizm, ka,ra przez powiepietruszka, piołun, przytulia, rozszenie na deskach. J{J{II. 146. pt. pustne zieLe, ruta, rzepa, rzeżu-' P r a wo l u d o we. cha, serdecznik, storczyk biały, Aprak, tytuń Nicotiana tabacum L. storczyk większy, stoszyszek, szaJ{. 261. fran. szparag. środki budzące _ konstytucjonalna. XJ{XVIII. 389; _ kulturalna, }(}CXVIII. 381, 385; _ Polski, }CJ{J{IJ{.438, 440; _ radziecka, XJ{XIJ{. 79, 424; _ Słowiańszczyzny, J{XXIX. 438. miłość, terlycz, �24 p. afrykanka. XXXIV. 4, ,14, 15. pt. D em o n y s z k o d l i we. Apteka, II. 228, 289; - ludowa, XXXI. 171 . Aptekarz w przysłowiu, VII. 37. Aquila, (j. lac.), orzeł. XIV. 224. Aquilegia vulgaris p. orlik pospol. Ar, Jahr, (j. niem.). XIV. 209. Arabis arenosa p. gęsiówka pospol. Aprykanka, Apsarasy, panienczyne wlosy. (j. ind.), pani, duch lasu. XXXIV.5. pt. D e m o n y d r z e w. Aras, Haras. XXXIV. 165. Aratrum, XXV. 22. pt. M i a 'l' y i wagi. Aranjiini, - folklorystyczne XXXIX. 10; folklorystyczne łotew., XXIX. 132 fonograficzne, XXI. 29, 33, 34, XXX. 248; XXXIX. 10; - międzynarodowe muzyki ludowej, .XXXVIII. 471, 475; - Państw. w Krakowie, XXXV. 58; - pieśni ludowych, XXXIX. 503; - R. A. F., XXXVII. 459, 469, 470; XXXIX. 10; - Rodziny Mizerskich XXXVII. 159. post, I. 119. ArcYdiabeł, p. Satanail, II. 322. ArcYdzięgiel, litwor, Archangelica officin. III. 254; XXVIII. 241. Arcyposada, lek gojący. XXXIII. 80. pt. Medycyna ludowa. Ardan, Jordan, Trzech Króli. VIII. 374; XVIII. 210. Arcyburion, Arbuz, harbuz, Cucurbita, uprawa. VII. 72; XII. 296, 298; XVIII. 173; XXVIII. 241; - w zagadce, XIII. 205. Archangelica offiNn. p. arcydzięgiel. Ares, Mars. bóg wojny. VII. 19; Archanioł, II. 323; XIV. 29, 37, 38, 65--67; XVI. 23, --; Gabriel, XXX. 119; Areskowe, bóg wojny Irokezów. - Michał, XXX. 130. VII. 19. Archeologia, I. 10, 90, 92; III. 86, 94, Areszt, III. 305; IV. 251. 180, 189; IV. 339; IX. 420; XI. Argentan, (j.fr.), koronka, XXIX.lll. 201, 386; XIV. 187, 193, 197. Argonauci, XXXVII. 127, 137. 198; XVII. 59; XVIII. 228; XXI. Argos dwugłowy, mityczny król Ar12, 13, 18, 61, 63, 83, 240; XXIV. golidy. XXXIII. 146. 84; XXIX. 124, 139; XXx. 245; Arhat, (j. ind.), święty, wyzwolony XXXII. 177; XXXVII. 324: z koła odrodzeń. XXXIV. 22. XXXVIII. 209, 381, 385; XXXIX. Ariadewa, (j. ind.), głosiciel bUd4, 17, 30, 35, 71; dyzmu. XXXIV. 29. - bU'rżuazyjna, XXXIX. 4; Arianie, p. Socynianie. I. 368; VI. - religijna, XIV. 198. 408; XV. 249-257; Xx. 59, 126, Archeologia, p. Archeologia. 127; XXVII. 58, 59. XXXIX. 71. Arianizm, III. 108; XXVIII. 99. Archisynagogus, postać w dramacie Ariballosy, (j. grec.), naczynia piel'religijnym. XIX. 48. ścieniowate. XXXIV. 125. Architektura ludowa, XXXVII. 341, Arie w szopce: 342, 416, 482, 487. "Przyjecliali tam delegacja z wojArchiwum etnograficzne, XXVIII. ny". XXXI. 59. 107; XXXVII. 454; "Szczęśliwe czasy". XXXI. 56. .,Za kolędę dziękujemy". 59. XXXI. wróżenie z liczb. pt. W l' ó ż b i a 1- A rithmomancja, XXXVIII.274 s t w o. Armiak, (j. ros.), Armeria vulgaris ubiór. XXI. 138. p. laska Chrystu- sowa. 'nik 'k Arnica montana, pomol , Arnl a, V 218' . ,. kupa l'k nJ , soniecznyk. VII. 263; w lecznictwie. V. 159, VI. 160; XVIII. 181, 183. kupnie. Arra, (j. łac.), zas trzy aw p XXI. 1M. Arrabo amaris, (j. łac.) zastaw '1 mi oXXI. 197. taniec meksy- ści, p. pierścień. symboliczny Arrow, kański. III. 215. Ars docta, O. lac.), poezje. XIX. 8,2. A1"s'kah't, odpowiednik nazwy Radogosca. XXXI. 158. Arszenik, X. 225. - w łowiectwie. XXXI. 33. Artel, spółka. XI. 353. pt. Z w yc z a j e z a w o d o w e. Artemida, XIV. 81, XXXVIII. 268.. . . Artemtsla A b ro t anu m L. boze X. 127~. pt. Roś l i. n y w l e c z n i c t w i e. Arthemis arvensis p. wole oko, woldrzewko. artus, B ó s t w a. . Asafetyda, assafoetida, p. czarcie łaJ~ no. VIII. 374. pt. M e d y c y n o l u d o w a. (gw. żoln.), III. 80. p. Ozyrys. XXXII. 105. Asajnander, Asar, Asaru p. Ormuzd. Asceci, XXXIV. 29. Asen, bogowie w orszaku Asaramaz ar tuz, pszenny chleb \V W. Piątek. leżący na grobie II. 144. Artus, XV. 186. Artyści ludowi, XXVIII. 46, 53; XXIX. 114; XXX. 10. pt. I ndeks osobowy. Arundhati, (j. ind.), gwiazda. XXXIV. 10. pt. W i e r z e n i a. Arvales. fratres., Ill. 215. Wotana. XXXVIII. 46. 61 A faIt spoiwo farbiarskie. XXX. l . s, A sgar dha , (j.' skand.). . Ashardhr, olimp III. 186, 187, 284. . Ask, p. Adam, III. 1£7, pt. M l ty o p i e r w s z y m c z ł o W l e k u. Asklepios, Aesculapios, (j. grec.). XVI. 17, 23, 24, 25, 157. As k osy,].,(. grec.) naczynia pierście.~ niowate. XXXIV. 70, 126, 129, 13'; - zoomorficzne, XXXIV. 128. Asmodeusz, demon. XXX. 11-;l, 128. Asnowa, (j. lit.), osnowa. XXXII. 35. Asowie, III. 1i72. pt. B ó s t w a. Aspekt geog,r. XXXVIII. 17. Asplenium p. ruta murawica, włosy Matki Boskiej. - viride H. p. zanokcica zielona, histowanec. Assyriologia, ski ślep. Artos, Aryman, III ."2 3' VII. 26; XXIV. 43; XXXII. lG5, 106, Hl, 130, 152. pt. Aster no vi XV. 141. p. cyprys, Belgi, żywot- nik. II. 106. pt. B ó s t w a. p. jerzmianka. - vulgaris p. skusiwnyk. Astrclog. XXV. 50; XXVII 32--84; XXXI. 122, 1,38; XXXIX. 3,13. pi I n d e k s o s o b o w y. Astrologia, XI. 434; XXVII 75-84, 119; XXXIV. 279; XXXVII. 336. Astharte, Astrantia maior �26 Astromancja, wróżby z gwiazd. XXXVIII. 12714.pt. W róż b i a rs two. Astronomia ludowa, I. 168; V. 248; p. Arundhati Auszrinie Baby (gwiazdy), Baran (gwiazdO~ zbiór), Biskupki, Bliźniaczki, Brona św. Izydora, Dni psie, (Kanikuła), Droga dusz, Droga mleczna, Dżdżownice, Gwiazda Chrystusowa, Gwiazda z grzywą, (kometa), Gwiazda pasa, Gwiazdozbiór Kassiopei, Kanikula, Klas pszeniczny, (Kłos panny), Kola rodina, ny, Kosa Kolo ści (gwiazdy), ka, Kwoka, Łzy św. Mleczna Kwoczka, Miesiąc, Piotra, Wawrzyńca, Mlodzik, na księżycu, Ryba. słońce, Smok Waga, Astry, Ko- K~rycz- Sznurek, sztat nym KatarzyKosy Kuriatka, droga, cze, Plamy Izydora, św. perkunowa, NosiaPlug Rzeszoto św. Sito (gWiazdozhiÓr): Wakarinie, War- św. Józefa, Wóz ze zlamadyszlem, 2ernyczki. VI. 55; XXVIII. 241. (j. ind.), demony. XXXIV 3, 6, 8, 20, 32, 33. . Aswenowie, (j. ind.), bóstwa mroku. III. 5; XXXII. 152. Asymilacja ludu podbitego. XXIV. 156; - samogłosek i spółgł. IX. 14-16. Aszarej, aszaraj, aszaris, (j. lit.), okoń, XXXII. 25. Aśwatha, (j. ind.), XXXIV. 5. pt. D e m o n y d r z e w. Aświnowie, (j. ind.), bliźniacze bóstwa księżycowe. XXXII. 152. Asa basa hi, (j. serb.), gra. V. 138. Ata, (j. tur.), ojciec. VII. 55. Atag, (j. tur.). zastępca ojca. VII. 55. Asurowie, p. aataencik. (j. tur.), posiadający ojca. VII. 55-57. Atalykat, VII. 54-65, 150-168; XXIX. 1175. pt. Pokrewieńs t w o f i k c y j n e. Ataman, II. 170. Ataul, (j. kirg.), jurta pary młodej. V. 1.7. pt. Budynki mieszkaIn e. Atena, XIV. 29; XV.2.20. Atera, bogini kosmiczna. XV. 220. Ates, (j. trac.), bóstwo słońca. XVII. 36. Atharwa Veda, Atharwaweda, I. 53, 54; II. 103; XX. 299; XXx. 83; XXXIV.3. Atlas etnog'raficzny, XXXVIII. 147, 153, 159, 194, 198, 470; '- niemiecki. XXXV. 203, 204; XXXVIII. 147, 148, 158 174 179 180; , , , Atahencik, Atalyk, - Polski XXXVI. 408-412; XXXVIII. 150, 154, 161, 225, 226, 353, 452, 458; XXXIX. 131; p. Polski Atlas Etnograficzny. p. P. A. E. XXXV. 203, 204; - etnograficzny Rzeczypospoli tej, XVII. 251; - Szwajcarski. XXXVIII. 148, 158, 189, 198, 470; Atlas językowy. XXXVIII. 15 16' - ~ęzY'kowy franc., XXXVIII: 158; - Językowj' niem., XXXVIII. 158' - językowy włoski i szwaje.: XXXVIII. 158; - językowy, woj. łódz., XXx. 257; Atlas kUltUl'Y ludowej. XXXVIII. 150, 168, 185; Atlas lingwistyczny. XXX. 257. Atlaska,chustka, XVIII. 68. Atlaskow.a robota, haft turecki XXVIII. 27. (j. lit.), gwiazda zaranna. II. 277. pejska. Autochtonizm Słowian, XXXIV. 53; Atrament, barwnik do pisano IV. 216. XXXVIII. 319; XXXIX. 68. _ w lecznictwie, XI. 395. Avus, (j. lac.), dziadek, XIV. 57, 59. A tropa Belladonna, p. wilcza j agoAwalokita, (j. ind.), król tańca. da, XXXIX. 305; XXXIV. 28, 30. _ Mandragora L., dziwoskręt. X. Awankulat, p. brat matki, jego rola 260; XXXIX. 305. pt. Roś l i n y w rodzinie. XXXIX. 55. w wierzeniach i magii. Aza, (j. kirg.), dary skladane po Atrybut św. Justyny. p. Jednorożec. śmierci oblubieńca jego rodzicom. XXXIX.308. V. 15. Atura, (j. żyd.), ozdoba talesu. Azjatycka kolebka Słowian, XXXIV. XXXI. 160. 51, 171. Audmienos, (j. lit.), wątek. XXXII.36. Azrael, (j.hebr.), anioł śmierci. VII.28 Aufman, (gw żołn.), III. 78. Azyl, p. grób, ·cmentarz, X. 242-247; Augstein, rp. Agat. _ kamień, jako azyl. XXXIX. 145. Augustyni, II. 118. ,_ klasztorny, XXXIX. 144; Aukszle, (j. lit.), ukleja biała. _ kościelny, XXXIX. 144; XXXII. 24. _ przewoźniczy, XXXIX. 14<1. pt. Aul, (j. kirg.), osada, II. 307; II' r a w o l u d o w e. XXXIX. 423; Ażducha, (j. baszk.), smok wadny _ ko1chozowy, XXXIX. 423. w chmurach. XXXIX. 347. Aurinia, wieszczka germ. X. 267. Areb, (j. hotent.), ziele używane j~ko Austheja, (j. lit.), bóg pszczół. IV. 25. puder. XXXVII. 85. Australopitekus, XXXVIII. 357, 388. Atman, (j. sanskr.), dusza. VI. 16. Austrolog, astrolog. XVI. 91. Atragan alpinata p. powojnica al- Auszrinie, H Baal, Bal, XIV. 47; XVI. 27. Baba, bałwan, lalka w obrzędach dorocznych. VIII. 340; - beczka na saniach, do zwijaniJ niewodu, XXXII. 31; - bóstwo, XIV, 73, 320, 321; -. dyka, XVIII. 21.6; pt. D e m o n y k o b i e c e. - Gorynczanka, GOl'yninka, XXXII. 87. ~ Jaga, XXII. 83, 96, i01; - Jaudocha, Jaudochia, Dokia, IV. 98. - kobieta stara, żona. I. 136; II. 212, 226, 253; III. 45; VI. 40, 42; VII. 44; X. 278; XIV. 43, 5.7-59; XVII. 209; XIX 90, 96, 101; XX. 76-79, 83~6, 266; XXII. 8; XXV. 78; XXVII. 135; XXXVII. 304; _ latająca, p. czarownica. XX. 80; - Łatygorka, XXXII. 87, 88, 130; - ostatni snop. XXVI. 7, 8;' - pieczywo wielkanocne. XII. 313; XIII. 29; XXIX. m, 9-6; pt. P i ec z y woo b r z ę d o w e. - Sie71ligorka,p. Goryninka; �-. Sitnica, - V. 278, 279; XXVI. 89; akuszerka. VI. 42, 126; XII. 76; XIV. 151, 155. Babka, kowadełko do klepania kosy. V. 63; VI. 292; IX. 366; XXXV. 87. Babka, V. 56. Siuda, -. ślepa, V. 44, pt. G r y i z a b a wy. - w bajce, VII. 50. 53, 248; XII. 228; Xx. 261. __ o w korowodzie obrzęd. Xx. 71; - w przesądach myśliwsk. VII. 282; w przesądach ryback. XXXII. 317; w przysłowiu. VI. 28; VII. 31, 32, 248, 249; XIII. 150, 244. - w SZOpce. XIX. 44; XXVI. 67; - wcielenie diabła. VIII. 355; - wróiJbiarka, XXVII. 88; - zlata, XIV. 73; - zmora, XI. 314; - znachorka, xxxrx. 433; żelazna, XXXII. 164. Babak, snopek do Poszycia strzechy. XIV. 107. roślina używana do palm wielkanocnych XXI. 216. Babeć, pstrąg. XVII. 149; XVIII. 180. Babiczka, akuszerka p. babka. XVIII .. 217. Babcarka, Babie lato, XXVII. Babie babskie lato. XIV. 73; majus K. Electrolophus XXXI.93. część kościoła. V. 63; XIV. 398; XVII. 9, 11, 13. Babimór, wiewiórczyn. XXXI. 99. pl. Ę o ś l i n y w m a g i i. Babiogóra w baśni, Xx. 258. Babka, Plantago maiar. II. 157; III. 254; VIII. 57; XII. 60; XXVIII. 241; - kosmata, Plantago media. XXVIII. 241; Babieniec, - lancetowata, Platago XXVIII. 241; wodna, żabieniec ma Plantago. Roś Iin y w - znachOI'ka, I. 178; III. 231, 2-54, 268; XI. 395; Xx. 77; XXXVIII. 240; XXXIX. 433. grzyby, pożywienie, wierzenia. I. 97, 169, 178, 198, 207. Babniopraslnie (j. ros.) napis na glinianym przęśle. VI. 306. Babok, XII.' 168. pl. D e m o n y. Babolub, roślina budząca miłość. II. 1,57. pt. A p h r o d i s i a ca. Babski serek, Malva neglecta, owoc trujący. XXXI. 93. Babki, p. babie Jato. V. 2150. p. baba, czarownica, XXV. 94. Babuć, wieprzak. XVIII. 217. Baby gwiazdy, V.. 2:418; pt. A s t l' on o m i a l u d o w a. - czarno ubrane, pokutujące dusze. XVII. 63; pl. W i e r z e n i a. - kamienne. XXI. 64; XXIV. 90; XXIX. 194; XXXIV. 182. Babyne kalino. (j. ukr.), wzory pisanek. IV. 213. Babskie 134, 165. zęby, pieczywo świąteczne. II. 129; pl. P i e c z y w o a b r z ę d o w e. - śmierci, aataencik, p. księżyc; - w lecznict., XXx. 59; XXXI. 93; - w SZOpce, IX. 406; - w zagadce, XI. 28, 73, 147; - zabawa dziecięca p. Ciuciubabka. ślepa babka. VI. 196; Babka, lanceolata. pospolity, AlisXXVII. 246; pt. l e C· z n i c t 'IV i e. Babsko lato, niezręczne, III. 2.56, V. .]2,5,1,25; VII. 188, VIII. 40,412, 48; IX. 257; XIV. 39,9; XXIV. 123; XXXI. 85, 148; XXXII. 80; XXXV. 43, 50, 188; XXXVII. 201, 202 pt. P a s t e ['_ s two. serb.), l'Zucać V. 138, 143 kamIenIem, z XX 167 178. XII 39' . , l· Bachana te, '.' bacha, połeć, h (j sto mem.), Bac e, . XV 58. . szynka. '. ) bochen soll. Bachen, (J.' sto niem., Bacanje. (' k~mena~baJ~va. XV. 58. Bachmistrz, . 'k urzędnik zupm , . II-an XII. 315. Wie, . Baehmt l, . . d) syn pierwoBachm', bechor, (J. zy . , rodny, III. 55. II 174' XIII. 257. . Bachus, I. 'bokus chodzeme y Bachusy, bekus 50' pt. Z w yXIX z Bachusem, .' d a r, o c z. 'c lobrzę.dy c z aJ· kota XXXVI. Badgera, baćgel'a, ap . 233 234. Baeó~ka, XXXVII. 202. 42 Baczka wiązka lnu. VI. . , k IV 307' VI. 42. Ba-ino, ta. .' ~ XXXIX. 83, 86. Badacze radzlEc -y, . X 219/l' . t ologlczne, X. , Badama an rop . XXIII. 144; XXI. 67; XXII. 142, X XXXIX. 79, 83, 84. . . . XVII. 1168, archeologiczne, III W2' . In XXXV .. , - archl\va e, 7'8' _ dialektologiczne, VIII. , - - Baca, -- _ _ salin. XV. 59, 60. . k' palmy - l k· h VI. 38G; gwar po s IC, 292' XXXVIII. historyczne, XX. , 83 84' 153; XXXIX.. 'g 'XVII. 146; 'ęzyka prawmcze o, . J ling"llstyczne, językoznawcze, 83 84; , XIV 64' XXXIX. 80, XX . , XII 19' kultur i ich rozwojU. X . , XXXVIII. 385; ludoznawcze, II, 281; ludowym, nad przemys ł em - XXXVUT. 42; 67 83 84' etnogenetyczne, XXXIX. X'X' '2<'2: . II 191; .", etnograficzne, . . XVII. 143; XXII. 19, 29, 31, 147, X . XXX. I 10 , 165', XXXVIII. 5, 6, XXXIX.423, 431, 467; III . 180', XXI . '2c·6. etnologiczne, 268; XXXVIII. 153, 342, 471, 473; XXXIX. 436; fizjograficzne, XXII. 160; folklorystyczne, XXX. 240', XXXIX. 12; gospojarczo-dern ógraficzne, XXXVIII. 312; 'cz XXXIV. -- granic grup etnl . 155: _. _ XXXIX. 611; VI. 380; __ narzeczy jęz. polskiego, X 303' I., XI 221' - onomastyczne, X . . X'XVII.128 . t a XXVI. 144, - osadlllc w, '. XVII 58,59', _ p·aJeoantropOloglczne, '. . e XXXIV. 51, - paleobotamczn, XXI 165-168, - pieśni ludowych, . 172-174; 225' . X 217 220, 223, ' - podan, X. 'XVII 167' XXVI. - prehistoryczne, . , 26' XXXIX. 83" 84' 90 ' łości Słowian, XXVI. , - przesz. XX 272; - psychologiczne, .' . nauko--. radzieckie p. ekspedycje - we ZSRR. l d prareliktów kulturowych u u cującego, XXXIX. 628; rzeczy, XXI. 90; _ słowa, XXI. 90; słownictwa, XXXIV. socjologiczne, XXI. _ 64 65; , - statystycznxe~v.2~~;; XXXVIII. terenowe, - 155 182 \337, 341; XXXIX. 16; . " - terenowe Muzeum E t n. w ŁodZI.. XXXIX. 449-455; - toponomastyki, XXXIV. 50; .. elementów kulturowych, -- ty!pol OgH XXXIV. 155; -- w zakresie ceramiki, XXXIX. 549; -.zapaz. . ]'ęzykowych, IV 64; . XXX �30 31 - zjawisk ekonom., XXXIX 436; zjawisk etnogr., XXXVIII. 151; zwyczaju tatuowania. XXVI. 79. Badiaga, badziaga, gąbka rzeczna, przeciwko artretyzmowi i reumatyzmowi. XXXIII. 80. Badniak, p. bandiak. XVIII. 100; XXV. 121. Bah rusza, nazwa krowy. XXXV. 134. (j. błg. i alb.), zakład. VII. 32. XXXVI. 234. Baja, bluzka. XXVIII. 219; Baja, baj baju, mowa bez sensu. XIII. 150. Bahs, opowiadacze. XVII. 47, 58. V. 149; XII. 285. Bajciirz, bajarz, plotkarz. V. 63. Bajdać, pleść bajdy. XIV. 253. Bajdaki, łodzie. XI. 220. Bajdara, (j.czuk.), łódź. XXXVIII.347. Bajdor, dziecko, IV. 307. Bajennik, (j. wlkr.), demon łaźni. XXXII. 83. Bajarze, Bajbarak, Badstofa, (j.nord.), łaźnia. XVII. 179. Badurać, guzdrać się XIV. 107. Badyle, łodyga. IV. 281. (złodz.), włosy. VII. 277. Baga, (j. st. pers.), Pan Bóg. XVII. 239. Badyle, Bagan, Bogan, (j. błr.), bóg. XIV. 55. Bagańce, trzewiki. XI. 71. Bagańciarze, XI. 71. wytwórcy trzewików. bawełniana tkanina. XXXIV. 167. Bagka, (j. st. czes.), bajka. XIV. 2B. Bagniątko p. bazie, kocanka, z palmy święconej połknąć, VI. 197; IX 56; XVII. 22; XXXVIII. 62. ,pl. Z w y c z a j e i o b l' Z ę d y d o l' o C z n e. Bagazja, V. 63; VI, 42; XI. 315; XII. 309-10, 315; środek magiczno-leczniczy dla zwierząt domowych. VI. 58, 76, 197. Bagnięć, - bagnięta, VI. 58, 76, 197. Bagno, Ledum pulustre p. bahonnyk, brazowec, II. 157; J\:II. 310; XXX 28; XXXVIII. 241; pt. R oś l i n y w l e c z n i c t w i e. - jako narkotyk lecz., XV. 119, 122; - miejsce pobytu diabła. XXXI. ;15. Bagnos, mieszkaniec bagien. XIV. 221, 307. Bagnięta święcone, (j. ukr.), roślina leczniCza. p. bagno, II. 157. Bahra, czarna krowa. XII. 301. Bahonnyk, (j. kirg.), wyścigi konne w obrzędzie weselnym. V. 11. B aj k a, p. bagka I. 13, 23, 28; II. 46, 86, 376; III. 9, 371; XIII. 263, 264; XX 116; XXV. 119; XXVIII. 12, 101, 102, 191; XXIX 175, 182; XXx. 135; XXXI. 126, 128, 133, 134; XXXV. 40, 174; XXXVIII. 3'61; XXXIX. H, 111314, MI; pt. L i t e r a t u r a l u d o w a. białoruska, V. 43; - bułgarska, XXx. 119; - buszmeńska, XXXVII. 74; - chińska, XXXI. 153; - chorwacka, XXX. 118; - egipska, III. 179; - grecka, I. 13; Bajgi, - hotentooka, XXXVIII. 92, 93, 113; huculska, XIII. 339; indyjska, XXVI. 116; krakowska, IV. 80; lubelska, XXXII. 87; 80, 85, 87, ludowa, VII. 4; VIII. 5, 428, 430; IX. 178; XXVI. 115, 116; XXXVII. 3-5; XXXVIII. 206; - podhalańska, VII. 223; -- rosyjska, XXX. 119; XXXVIII.207 Sabałowa, XXX ., 77 82, 117; -_ ser b s ka , XXX. 118; . słowacka, XXX. 119, - słowIan .' ska , XXXI. 163; -_ turec ka , XXVI. 116; "łoska XIII. 347; - 'o", 57' _ wielkorosyjska, IV. , wołyńska, VII. 223. . Bajka zawierająca przeżytkI obyczajóW, XVII. 40, 59; "a 'kazwierzęca iBasnmB ag] I. C zn a we dług układu Aarne. J . KrzyżanowskI. Thompson - mo~'.VY: . _ Antychryst, T. 682 Af; XII. 282, . Baba młóci, VII. 50; -_ Babce kura niesie jaja, dZJa . dkowl kogut pieje. T. 715; VII. 182; _ - - - -- Baśni 1enorowe, T. 365 (ade); VIII: 198; T. 365 (abc, abce); XIV. 181, Bez rok w kopalni, XX. 258; Bieda o jednym oku, (baśń), VII. 253, 254; Biedny ksią d z, a mądry organista VI. 250; Bo~ian, (baśń). T. 456 b l; VII. 281; T. 456 a 2; VII. 283; T. 456 c 3; VIII. 313; Bogacz i biedak, T. 740 (0£ T. 753); VIII. 272, 273; XII. 231; Chłop i lis, T. 154 A; VIII. 304; Chlop co kupial złodzieja, VII. 142 Chuop i carnoksiożnik, (baśń), XX. 270; Chowaniec, T. 672 A; II. 252; 252; Chróściel i przepiórka, VII. 138; Co masz zrobić złego dziś, odłóż na jutro, VII, 21419---<25'1; Cudotwórca, X. 50; Czarna królewna, T.464, 2; III.76; Bajka I. B a ś ń m a- zwierzęca giczna. _. Człowiek-wiatr, VIII. 27,:' - Czy zbrodnia da się ukryc, XII. 257; hł k' VII 244. c ops I, _ Diabeł w sadzach, V. 26,2; , . d'ZWIe, . dz' IV . .80-81, - Diabeł l. nie e o _ Dyebiil boi się łyczaka hpow g , _ Destatement VII. 53; 7' VII. 4, , Dyebal zakłada się z chłopem, ., T 1060', VII. który mocme)szy,. _ Dyebiił _ i św. Marcin, ,11218' XXXVII. , __ Dyebał 17; sial społu z babą, VII .2109', XII 2128,2129; . ł T 4l70' XIII. 1,27; DUSZe zmar e.. ,. X 256; XVI. 89; XVII, 61, 64, X . 'k' I, O losie niewłasny6' - Dwte. cor córki T 480 C (abc); XX. 26 , ,. .., T 480 _. Dwie siostry I mIeSIące, . . ·)· IV 416' T. 480 B (aceh); B (a b l, . , - VII. 119; ., Dzie dyebal nie może poradZ'tc, tam babe pośLe, VII. :M8; - Dziecko w zaklętym skarbcu, T. 680; VIII. 266; . - Dz:ewczyna zaczarowana w zaJą- ca, VIII. 276; ._. Dziewica - zakonnik, T. 514; XXXI. 47; - Dziewi-.::a- trup, T. 370; VII. 'li26; - Dzlwożona, T. 697 a; V. 127; ab; VII. 184; b; XI. 52; ab; Xl. 313; _ Dymówka, jaskółka, VII~. '3'1~; Febra w postaci młode] dZIewczyny, II. 329; - Fl"dr, VIII. 312; '" - Głosy ptaków: afrykan k a, T . 233', ,/ VIII. 393; - - - dudek, T. 233 D; VIII. 306, 307; T. 233 E; VIII. 393; gęsi, T. 233 E; �33 B aj k a z w i e r z ę c a i B a ś ń m agiczna VIII. 304; indyk, T. 233 f; VIII. 393; kogut, T. 233 H; VIII. 393; przepiórka, T. 233 J; VIII. 393; przepiórka ichrościel, T. 233 l; III. 146; VII. 138; wilga, T. 233 K; VIII. 393; wrona, T. 233; VIII. 393; żaba, T. 284 b; IX. 67; - Głupi organista, VI. 25;2; - Gnieciuch, XII. 7'.5; - Gołąb i gnia~do, T. 236; VIII. 289; - Hagada, (bajka łańcuszkowa), II. 22; IV. 290; V. 367; VIII. 202; - Histori,a o gróbarztL, T. 470 (IdbIII); XII. 81; - Jak cyganie umieją zamamić. VI. 2419; - Jak jeden małżonek stał się niedżwiedziem, T. 4'57 I; VIII 29'3; - Jak kurek i kokoszka chciały jechać do Rzymu i kurek cesarzem, a kokosz,ka cesarzową chciała zostać, (bajka łańc.), T. 84; VIII. 286; - Jak lis zdradził wilka chłopu, T. 47 A; VIII. 304; - Jak wilk postradał ogon. T. 47 B; VIII. 297; - Jak świat ,płaci, T. 155 (abed); VII. 243; - Jak wilk oszukał lisa, a w końcu sam był skrzywdzony. T. l + T. 4 + T. 3; VIII. 293, 294; - Jak wszy powstały, VII. 133; Jako hlop śmierć wytońcel, T. 332 Ib - IIa - lIla; XVI. 205; - Jaskółki, gdzie zimują, VIII. 283; - Jaskółki, wcielenie duszy żeglarzy, VIII. 284; - .Jednorożec warce, T. 282, VII. 133 - Jesiotr, VIII 279; - Kania, VIII. 281; B a j k a z w i e r z ę c a i B a ś ń m agiczna - Kasia młynarzowa jidzie za P. Jezusa, VII. 51; - Ka diebal nie może, tam babo pośLe, XX. 26'1; - guowo, XX. 268; Kochanek ,sprowadzony czarami, T. 626; II. ;253, 254; Komary, VIII. 291; Konik ,polny, VIII. 315; Koń i wół, VIII. 279; Koń pomocnik, T. 531 (la-II a +- T. 3'~7 A If - IIb _L T, ~'3,1ab IVcd). II. 46; IX. 172; XXXVII. 25; Kot-diabeł, T. 719; III. 1;5,2; Kot pol. i ruski, T. 57 A; IX. 69; Kot z chustki - a myszy dyebdl stworzył, VII. 133; Kret, przemiana księżniczki, VIII. 275; Krowa i wąż, T. 140; VIII. 273; Królewicz zaklęty w konia, T. 435; VII. 125; Kruk i czajka, T. 232; VIII. 303; Ksiądz w Wawrzycach :p. Jasłem, VII. 140-142; Księżniczka przemieniona w kreta, VIII. ,2715; Krzywda i prawda, T. 613; XVI. 301; XXXVII. 26; Kto postanowił lutersko wiare, T. 479c; XX. 259; Lis i chłop, VIII. 304; Lis i kur, T. 122; VIII. 305; Lis i gęś, T. 122; VIII. 307; Lis-Mikita, VIII. 5, 20; Lis i wilk na weselu, T. 3 + T. 4; VIII. 298, 299; Lot goły chłopiec, T. 650 lag + T. 519 I + mag. ,przedm. T. 400Vh + 519 lIed - IIIab IVab - Vab; VII. 143-146; KobyLa - ~ - _ lańcuszkowa p. hagada. _ Łaska, T. 168; XII. 64; _ Macocha i pasierbica, T. 5U (la - II - III); IV. 411.3; _ Marysia i Kasia, T. 480 A (abdhi); XX. 251; _ Mynarz i jego dukaty, XX. 262; _ Myszy królik, VIII. 3110-311; _. Myszy królik i sowa, T. 221; VIII. 284; _ My trzej bracia, T. 360; II. 9-18; __ Nie dowierzaj babie, VI. 345; _ Nie gniewajcie się, bo Wam nos ur:mą! ,VII. 124,6,,247; _. N:e przeklinaj, XII. 2,53; _ Ni~dźwiedź z Rusina, VII. 134; ___Ni.e mów kobiecie prawdy, V. 260; __l Tiewierna żona, XIII. 234. - O I\.li Babie i 40 rozbójnikach, T. 6i6; XXXVII. 27; - O babie co nie miała dzieci, VIII. 190; - O babie co nigdy nic nie zamykała, a nigdy nic jej nie uik['adli, T. 633; VIII. 187; - O biednym księdzu, VI. 250; - O biedzie, T. 331 Axadfe; VII, 253; XX. 257; T. 331 B; XXX. 76-80; - O bocianie, VIII. 281, 313; - O bogatym cesarzu, XXVII. 24; - O bogatym Marku, XXVII. 27; - O bogatym panie, XXVII. 28; O Bogdynku, XXXVII. 25; - O bogobojnym juhasie. VII. 188. -. O ciekawej babie, T. 670 l IIabc - Illabc; IV. 299; - O cesarzu i husarzu co zaszli do zbójów, VII. 252; - O chłopczyku, T. 592 (le Ic lIc 3). V. 17·6; - O chłopie co był w piekle, VII. 136 ~ Lud - Tom XL - O chłopie, co kupił złodzieja, VII. 142; - O chłopie i czarnoksięż. XX. 270; - O chłopie i lisie, VIII. 303; - O chłopie i panie co po śmierci był koniem, T. 465. 10; VII. 136; - O ciernistej drodze, T. 470 (-IIIl; l:.VI. 1203; _. O córce bogacza. XXVII. 31----<33; - O córce królewskiej, XXVII. 25; - O córce i ptaku, (Kopciuszek), T. 510 A; XX. ,2156; - O córce świneczce, T. 415; XII. 80; _. O czarownicy Marynie, T. 307x; VIII. 269; - O czarownicy Kałynie, IX. 389; - O człowieku, XI. 376; - O darach wiatru półn., T. 5613; XXXVII. 20; - O diable, T. 71S; III. \115,2;V. 005; 3.E16;XII. 80, ,212~2'3i2; XIII. 1128; - O diable, T. 499 ab; VII. 118; X. 335; XII. 80; XVI. 296; - O diaNak, XX. ,263~66; - O proroctwach Królowej Saby, XVI. ,2007; - O duchu ziemnym, T. 529; XI.312; - O duszach, XI. 31 5, 41-1; - O dwóch braciach, XXXVII. 26; - O dwóch chłopaczkach, T. 707 (lab - IIac - IIId T. 568 - III - IVc); IX. 83; O dwunastu zbójcach, XVIII. 158; - O dwudziestu czterech zbójach, XVIII. 157; - O dziesięciu braciach, T. 531; II. 46-53; XXXVII. 25; - O dziewczynie w kamień przemi.enionej, II. 55; _ O dzwonach ,zatopionych, V. 358, 3·5,3; . _ O dzwonach zapadłych, V.227,228; 1 �35 34 O farmazonie, T. 615; II.253; O Fedorze, XX. 138; O fujarce mówiącej, XXXIV. 300; O głupim, VIII. JBl:!; O głupim Maciusiu, T. 326 labIle Ie 3hi; XII. 319; - O hrabi co nie znał biedy, T. 306 (prol. T. M6 lab T. 75,6BI V. - + T. 306 I-IIcd - IIIab+cf T. 516 IVd+T. 30'7 II-IlIac; VIII. :J91; - O jaju, T. 311 Ic2, V. 172; - O jednym parobku, XII. 77; - O jednorożcu, VII. 133; - O karczmie zapadłej, V. 32:8, 2129, 31l'!, 3163; -. - O kocie co na koniu jeździł, VII. 49; - O kocie i myszy, VII. 133, 134; - O kocie, wilku i dziku, V. 173; - O kogucie i kurce, VIII. 18'2; - O koniokradzie, T. 633; I. 199; - O koniu pomocniku, T. 756; XXXVII. Ql5; - O kowalu i śmierci, XXXVII. 30; - O kowoLu, XII. 79; -- O kozie rogatej do pół pleców obdartej, XVI. 348-357; - O krasie, XVIII. 167, 168; - O królewnie, która była w mocy diabła, T. 306 I-IIabcd + IIaeIlIad + 307 II-IlIac. T. 400 Vh; IX. 179-183; - O Krudynhopie zbójniku, XII. 3215,3126; - O księdzu i parobku, XI. Hl6, Hl7; - O księdzu, którego diabeł do Rzymu zaniósł, XVI. to().-,102; _. - - - O kupcak co śH na jermak, XX. 255, 21516; O latawcu, T. 594; VI. 196; O Madeju, T. 314; V. 195; VII. 139; VIII. 91; X. 389; XII. 325, 326; XIII. 36; O Madejowym łożu, T. 7'5'6; XXXVII. Hl, ~; O mądrej dziewczynie, T. WI'5; XXXVII.30; O Michasiu - głuptasiu, II. 3,(>3; O młodym olbrzymie, XXXVI. 23; O młodym siłaczu, T. &50; XXXVII. 18, 19; O młynarzu, VIII. 190; O nieposłusznym Joklu, XXVII. 156; O orle i płotowym królu, VII 137; O osice, VII. 139; X. 404; O pannach myszkach, T. 455; VIII. 278; O panu na pokucie, T. 3613Iabc IIabc; XX. 260; O płanetniku, T. 6919(chicd) II. 254; IV. 282; T. 699 (f); VII. 187; T. 699 (b) IX. 89; T. 699 (e) X. 355; T. 699 (ce) XI. 80; T. 699 (c) XII. 76; T. 699 (b) XIII. 329; T. 699 (de) XIV. 302; XXI. 236; O pohanyni szczo prystaw na chrestjańsku viru, XXVII. 3.6-39; O pokutując. duchach XII. 252; O popie co miał wolą skórę, VII. 2l<t 2; O prawdzie i krzywdzie, T. 613 XXXVII.26; O przyjaźni rycerza z węźem, XXVII. 26; O ptaku złotopiórym, T. 550; XXXVII. Q.5; O przemyślnym p3 robku, IX . .178; - O psie, którego uczono mówić, XXXII. 48; - O Rokicie, IV. 282; - O rycerzu i sierocie, T.485 IV. 417 - O Sibiliji, IV. 282; - O si.-=rocie, T. 4180A (ah); IX. 74; _ _ _ -' .- - - - 1 l - - - - O skarbach i smokach w zamku miedzianym i złotym, XVI. 'Hro-1i512; 2M--i2J99; O skavbie skąpca, XXVII. 28; O służbie, T.4i7l5 + lac + T. 3'14 lIb - lIla - IVab. V. 171; O scurniku, T. 691; IX. 184; O skąpym kowalu, XXVII. 39; O smoku, VIII. 268; XI. 243; O Stefanie pijaniczce, XIII. 21'2; O strachach, IV. 282; O sowie i jastrzębiu, VII. 138; Ostrasaku, T. 31216 lab - lIc Ie 3i; XVI. 90; XX. Ql5:7; O stworzeniu świata, VIII. 267; O synu hulace, XII. 7'7; O śmierci, T. 31312 la - IIa IIIc IV.; VIII. 49-51; XXI. 237; O św. Jerzym i złotym strzemieniu, VI. :3IW----i3i4l5; O trzech braciach, VIII. H~l; O trzech braciach, dwóch mądry'ch a jednym głupim, T. 500 (IIab III); XIII. 34, '35; O trzech synach, VI. 359; O trzech synach i mat,ce, T. 304 I-IIac-IVabc-Vabc; V. 174; O trzech ułanach, XXXVII. 30; O trzeoh zaklętych królewnach, T. 30 Ib-2bx-IIlabc; II. 163; O ucniu i majszcze, XXI 255; O umorkach, XI. 315; O węd7'ownem, T. 672 O; IX. 184; O wężowym królu, T. 560 (-Hab -IIIabcd-IVab 2ede); II. 56; T. 458 l; XII. 250; XIII. 42; O wieczności, T. 470 (le-lI-III IVb); XIV. 291; O wisielcu, XII. 78, 79; O Wojtku, III. 146; O zaklętym kruku, T. 451 (IIc*IIIad-IVabe-V); IX. 79; ~. O zakładzie - - - - - - - chłopa z diabłem, T. 1060. XXXVII. 17; O zamku zaklętym, VI. 348-359; O zamku w Buczaczu. O doboszu bez głowy, XII. 258, 259; O zatopionym dzwonie, VIII. 266; O zbójach, VIII. 182; O zbóju i organiście, VIII. 180; O zdradzie udanej kochanki, XXVII.23; O zdradzieckiej matce, T 530. XXXVII. 24; O zdradzieckiej siostrze, T 315. XXXVII.24; O zdradzieckich towarzyszach, XXXVII. 24; O zdradzieckiej żonie, T 568. XXXVII.24; O złodzieju nad złodziejami, XXXVII. 15, 23, 30; O zielonej bani, T. 311 la Ib IcIIa +522c+450 IIa +322de kot gasi magiczne światło, VIII. 195; O zmorze, XI. 314; O zmyji, XVIII. 164, 167; O żelaznym wilku, T. 315 X. 390; O żolmirzu co mu P. Jezus torebeczkę dal, T. 330 B Iacg-IIab-III-IVabc; VI. 252-257; O żolmirzu co poszedl we świat, (T. 330 B Iaalbcd + T. 1031 Ia-IIdf-III+T 326 II+ T. 756 B-T 330 B-IVabc); XXIII. 140-146; O żolmirzu co serce zjad, VII. 52; O żołnierzu co rozpędza czarty, XXVII. 27. O żołni,erzu i zbójcach, XVIII. 155-:-158; Pająk, VIII. 315; Pałac podwodny, II. 361-363; Pasiecznik, XII. 262; �3'7 36 - - - - - - - - \ Pastuszek i dziewka, T. 349 I 203; Pieski w niebie szczekają, VII.47; Pop co koniem był, VII. 242; Po śmierci na weselu, T. 470* (lab) VII. 135; Powrót zmarłego, VIII. 55, 56, 58; X. 448, 449; Prawdzie wydzwonieLi, VII. 247; Stary pies i wilk, T.101(ab)IV.417; Przypowiadka kolo boginek, VII. 184; Przypowiastka a baranku, p. bajka łańcuszkowa, T. 100-149; II. 22; 275; IV. 291; Rak i drożdże, T. 275 B; VII. 246; Rozmowy bydła, T. 669; II. 162; IV. 304; VIII. 278; Rozmowy koni, T. 669; VIII. 277; Rozmowy ptaków, p. ,sroka, T. 669; VIII. 302; XI. 234; 302; XI. 234; Rusi,n sprzedał skórę na niedźwi,edziu, VII. 49; Rusini, jak oni to cerkiew zbudowali, VII. 131; Ruszka i sikora, VIII. 308; Sabałowa bajka, p. śmierć uwięziona, T. 330 A; XXX. 82; T. 331 B; XXX. 76-80; Sielawy w Bełzkim jez. VIII. 280. Skarbiec zaklęty, VII. 255; Slużba bożaja, VII. 132; Słowik i kleszcz, T.234;IX.291,2!l3; Sokół raróg, VIII. 313, 314; Sowa i jej młode, T. 247; VII. 138; Sowa, Sowa i mysz, VIII. 300; Sowa i śmierć, XVI. 89; SOWia i jastrząb, VII. 138; Na godach, T. 22·3 A; VII. 138; Spotkanie śpika z muchom, T. 299; XVI. 246; Sroka, VIII. 302; B a j k a z w i e r z ę c a i B aś ń m ag i c z n a, c. d. - SzuL Rabi Bal-Szim, X. 50; - St:'achy, T. 326 IIac 3; VIII. 55; T. 696 + T. 326 IIad + T. 1645; VIII. 175; XIII. 41, 42; T. 484; I. 201; XVI. 90, 202; T. 486 (ab); II. 255; VII. 118; - Straszydło, O diable, T. 687ba; XII. 80; XVI. 296; - Strzelba zaczarowana, poczyniona, T. 595; XI. 51; Strzyżyk królem ptaków, T. 221; VII. 137; - Szczęście głupiego, T. 400 B IdIIe-Vahb-Vahb-Vlade; V. 184; - Szczygieł, VIII. 303; - Smierć, VIII. 49-51; ..- Swiecnik, T. 699 b; XVI. 88; - Swierk wróż i dochtór, VII. 130; - Swinia ze zydowski ciotki, VII. 134; - Topielec, T. 698 4a; VII. 120; T. 698 1ba; VII. 187; T. 698 abc; X. 438-443; T. 698; XI. 311; XII. 75, 76; T. 698. 20; XIII. 43, 120; T. 698 b; XVI. 88; - Trzy ci5ty, T. 330 B Iabc-II*+T. 330 A; XX. 250; - Uparta baba, VII. 53; - Upiory, VIII. 270, 271; XII. 252, 253; XII. 127; - Urwasi, T. 400 A; VI. 354; - Wąż w ustach człowieka, T. 286; VIII. 290; - Wąż, T. 673; XV. 194; T. 672 A; III. 152; T. 672 B; XI. 51; T. 672 A; VIII. 312; T. 672; XIII. 42; T. ' 672 C; VII. 312; T.672;XV.17-32; - Węże złociste z koroną, VIII. 273; XVI. 17-32; - Wdzięczny niedźwiedź, T. 156; VIII. 294; Baj k a zw ie r zę ca i B a ś ń m a- g i c z n a, c. d. Wędrówka po śmierci, IV. 80; Wiatr zrani.ony, T. 695; VIII. 271; Widzenie matki umarly, XX. 256; Wilk i liszka, VII. 45; Wilk co prawa schował, VI. 64; Wilk i łysy koń, T. 47 C; VII. 241; Wilk i baran, T. 47 B; VII. 45; Wilk, koń i parobek, T. 47 C; VII. 241; _ Wilk na weselu, T. 101 abc+T. 3; VII. 45; _ Wilkołak, T. 693; VIII. 276; X.214; - Wojna ptaków ze zwierzętami czworonożnymi, T. 104; VIII. 279, - Wrona, postać czarow., VIII. 301; -Wybawiony za "Bóg zapłać", T. 330 A; XX. 254; - Wykaz motywów, XXI. 236-237; - Za bohaczewu dońku, XXVII. 31; - Zając, T. 70 dbc; VIII. 308; - Zaklęta królewna niewybawiona, T. 482 (e); V. 127; T. 482 (f); V. 128; - Zaklęty słowik, T. 4161; VIII. 290; - Zbój u leśniczego, VII. 251; - Z czego aniołowi,e, VII. 134; - Zdradziecka żona, T. 568 (T. 471 Ie-IIIfda + T. 568 Ib-IIabclIlab); V. 260; - Zmarły upomina się o swoją własn?ść, T. 366 de; XIII. 40; - Zwierzęta w bajkach, przeistaczanie się 'ludzi, VIII 275; - Zolmirz co prosial Boga o sto reńskich, VII. 129, 130; - Zolmirz i dwa dziady, VI. 250; - Żołnierz zamyka diabły w worku, T. 355; X. 379. Bajkoznawstwo, XXXIV, 272; Bajonk, chodzenie na czworakach, XIV. 107. _ _ _ _ _ _ _ _ Bajorek, nici, XXVIII. Bajoro, VI. 42. Bajstruk, dziecko 20, 21. nieślubne, XIII. 207; XVIII. 213. Bakałarz, II. 199. Bakfon, bakunt, stop, XXXI, 67; XXXV. 141. Bakun, tytoń, Nicotiana rustica, X. 261. Bal, p. Baal. Baladewa, (j. sanskr.), wąż-dusza. XVII. 184. pt. D e m a n y. rirlkunt, p. bakfon, XXXV. 141. Balcarz, cieśla. XIV. 107. Baldur, bóstwo skand. XXXVII. 263. Balia, XI. 416. pt. B e d n a r s t w o. Balkonik, XXXVII. 198. Ballada LiLie. XIV. 327. Ballady, I. 15; III. 77; IV. 44, 45, 54, 151; XVI. 178; XXVIII. 105; XXx. 213; XXXVII. 355; pt. L it e r a t u r a l u d o w a. - angielski'e, VII.2'33; XXHI.113168; - francus'{je, XXIII. 168; - niemieckie, XXIII. 168; - - O Fedorze, XX. 81; ..... O Kasieńce i Jasiu, XXXII. 5; - O Rycerzu Edwardzie, XV. 144; - rumuń"kie, XXIII. 168, 169; - ruskie, X. 361, 362; - skandynawskie, VII. 233; _ szkockie, XXIII. 113; - średniowieczne, XVI. 177; - węgierskie, XXIII. 168, 169. pt. Balsam kopainowy, spoiwo, XXX.16l Balsaminy, VI. 55; Balsamowanie zwłok, XVII. 175; XXVII. 172; XXXIX. 303. pt. Z w y c z a j e i o b r z ę d y p agr ze b owe. Balabuchy, bałabuszki, 1. 255; II. 337; XII. 41. Balaburka, ziemniak. X. 260. �39 38 małe bułeczki. VIII. 378. rodzaj jurty. XXXVII. 99, 109, 111. pt. B u d y n k i m i e s zk a l n e. Bałamut, szopka. VI. 42, 70. Balemkanie, dzwonienie na Wielkanoc. XXXIII. 130, 134. Baltacz, (gw. złodz.), Zyd. VII. 277. Baluszanka, mięta, Mentha arvensis II. 136. pt. Roś l i n y w l e c zn ie t w i e. Bałwanki, XI. 336. Bałwany, bożki. Vol. 244; XIV. 84, 314, 325; XIX. 58; XXXIX. 310. _ ze słomy, V. 256; XVIII. 98. pt. Z w Y cz a j e i o b l' Z ę d y d ol' o C z n e. Bałwochwalcy, XIV. 213. Bałwochwalstwo, VI. 241,244;XIV.19. Bambeaa, ława do spania. III. 317. Bambry, ziemniaki, X. 261. Bambus, dmuchawka, XXXVII. 390; _ pr.arodzicem człowieka, XXXI. 153. IPt. M i t Y o P i e l' w S z y m c z ł o w i e k u. Bana, kolej. XXXIII. 67. Banany, XXXIX. 204. Bandela, opaska, XXVIII. 18. Bandiak, kłoda obrzędowa. XVIII. 98, 110; XX. 186; XXV. 121. Bandw'a, instrumep.t, XVI. 173. Bandurka, demon, XXXV. 176. Bandurka, bandury, ziemniak, VI. 42, 57; X. 26. Bandurzyści, XVI. 169. Bandz, ziemniak. X, 261. Bandzior, głębia. XIV. 252. Bania, Cucurbita pepo, maszkara z dyni, XXXI. 141-142; - odwar z kwiatu, XXXI. 93. Bania, banja" (j. w1kr.), łażnia. XVII. 179; XXVI. 92; XXX. 17. Banka, ławka. XXVIII. 91. Bałabuszki, Bałagan, gwoździe, VI. 291. (j. w1kr.), duch łaziebny, XIV. 56. pt. D e m o n y o p i eku ńc ze. Banować, żałować. IV. 307. Banty, bąt, beleczka łącząca krokwie. XVI. 367; XX 315; XXXVII. 198. pt. D a c h. Bańka, naczynie plecione ze słomy do przechowywania 7Jboża, kaszy itp. XVII. 131-133. Bańki na wodzie, przepowiadające słotę. XVI. 84. Banusz, (gw. huc.), XXXV. 89. Baobab, drzewo święte. XVII. 19. Baptyści, I. 257. Baraas, roślina, X. 264, 265. Barabola, ziemniaki, X. 261; XXXIV. 145. Baran, febra. X. 353. Baran. baron, I. 128, 240; III. 151; IV. 284; V. 2, 4, 124; IX. 350; XX. 9, 42; XXVIII. 83; XXXV. 133; - kulty i mitologia, XXXII. 119; - literatura, II. 22-24, 30; VII. 45, 169, 216; VIII. 403; IX. 47, 48, 53; X. 158, 161; XI. 19; XIV. 139, 141, 143, 144; XXXIX. 103; - magia, baran biały, V. 11, czarny, V. 106, 109 110 115; - medycyna, X. 353; XI. 383; - meteorologia, II. 227; IX. 371; XXXII. 119; - odzież, baranek futerko XI. 410; XXVIII. 170-176; XXIX. 81-84; - plastyka, IV. 213; XXIX. 162; - pożywienie, VII. 18' IX 45 47' XVI. 134; nogi, XVI;I. 193; ~gon: V. 283; tłuszcz, XXIV. 16; udo, XXIV. 16; _ wierzenia, II. 227; V. 365; VII. 14; XX. 205; XXXII. 119; Bankaize, Banny, _ ZWyczaje i 0brzędy weselne, V. 11, 283; IX. 45; prawne, V. 106, 109, 110, 115. śląski taniec wes. XV. 79, 83. Baran, (j. ukr.), słoma z gliną do krycia dachu. IX. 272. Baran, (j. ukr.), wzór pisano IV. 213. Baranek, motyw zdobn., XXIX. 162; _ z gliny, zabawka. XXXIX. 422; _ pierwiosnek. IV. 307 Barani rohi, (j. ukr.), ornam . .IV. 213. Barania góra w pieśni. XXXV. 49. Barania halowa, (j. ukr.), IV. 213. Baraniczi, baranieczi, (j. ukr.), ornament. IV. 213. Baranki, ornament. IV. 213. Baranta, (j. kirg.), egzekucja. V. 106, 114. pt. P r a w o l u d o w e. Barbarka, św. Barbara, figura na rufie statku, XVIII. 134; w górnictwie XXXXI. 171. Barbarzyństwo, XXXIX. 436. I3archen, XII. 285, 291. Barchanka, III. 17. Barchetka, spodnica. XI. 59. Barć, VIII. 295; XVI. 264; XXVII. 139; XXXVII. 15, 16; XXXIX. 352; leżąca, stojąca, XXXI. 3. Bardąc'e, (j. serb.), naczynia pierścieniowate. XXXIV. 109- ·118. Bardej, pasterz z dramatu btbLjnego. XIX. 88. Bardo, narzędzie tkackie, II. 133; Baran, XIV. 278. (j. wlkr.), litkup. XXIII. 97. Barka, XVIII. 133. Barko ty, plecionka na kapelusze. XXVIII. 178. Barlaam i Jozafat, II. 95; XXX. 141; XXXI. 126. BarLiniec, barwinek. XXX. 210. Barmak uż taskan, (j. kirg.), pocią- Barisz, ganie za duży palec ,przy zawieraniu przyjażni wi.eczy·stej. V. 9. pt. P o k r e w ie ń s t w o f ikc y j n e. Barnfostr, (j. germ.), VII. Baron 153, XXVIII. 190. wieś na Filipinach XXXVII. Muenchhi:iusen, Barrio, 391. Bars, bardzo. IV. 307; VI. 42. (j. ukr.), kapelusz. V. 129, 148, 149. BarszcZ, polewka z chleba. III. 12, 26; VI. 68; IX. 72, 369; X. 37; _ z olejem. VIII. 370, 374; _ ze śliwek. XVIII. 200; _ potrawa polewkowata, I. 86, 129, 203, 247, 251; II. 128; _ roślina, Heracleum Sphondyllium, XXVIII. 241. Barszyn, (gw. huc.), wstążka jedwabna. V. 149, 15l. Bartka, barta do dziania barci. Barszienkie, XXXIX. Bartlomiejski 333. miesiąc, wrzesień. V. 250. danina z barci. XXVIII. 159. Bartnictwo, XXIII. 173; XXVIliI. 163; XXIX. 118, 156; XXXIII. 152; XXXVII. 331; XXXVIII. 434;, XXXIX. 170. pt. P s z c z el a l' s t w o. Bartnicy XV. 101; XXX. 108; XXXIX. 170. Barty, p. budulec XXI. 217. Barwa biała, p. kolor. I. 55; V. 11; X. 304; XVII. 62, XXIX. 186; XXX. 170; XXXII. 37;pt. Barwn i k i. _ brunatna, XXX. 170; _ czarna, I. 55, 81; II. 156, 203, 252; IV. 2219;V. 106, 109 110 115; VIII. 307; X. 111, 113, 353, 357, 358; XIII. 6; XVII. 63. XXIII. 159; Bartne, �41 40 - czerwona, I. 55, 134, 160, 162, 182; II. 13 73, 203, 204, 253, 351, 361; IV. 228; V. 213, 340; VII. 177, 327; VIII. 307; IX. 230, 231; X. 76, 304; XI. 59; XII. 284, 285; XIII. 205, 213, 241; XXII. 112, 117; XXIII. 10; XXVIII. 174, 175; XXX. 157, 170; XXXII. 37; XXXIV. 279; XXXVIII. 62; - fioletowa, IV. 228; XXIX. 186; XXXII. 37; --. granatowa, XXVIII. 174, 176; XXx. 170; - krapowa, XXVIII. 20; ---1 kremowa, XXX. 170; - niebieska, I. 134, 160, 162; IV. 228-9; XII. 284-5; XXII. 112; XXVIII. 36, 175; XXX. 170; XXXII. 37; - ugrowa, XXX. 170; zielona, IV. 229; XXII. 117, 158; XXVIII. 174, 175; XXXII. 37; XXXIV. 41; XXXV. 73; - żółta, I. 55, 160; IV. 228-9; XII. 284-5; XXII. 112; XXX. 170, 250. Barwica, marzanna, Asprula odorata, w lecznictwie. XXVIII. 24l. Barwienie, IV. 215; pt. B a l' w n i ki. - skór, XXII. 109; wełny, IX. 96. Barwinek, Vinca maior, barliniec, barwinok w lecznictwie, II. 157, VI. 304; XVII. 61; XVIII. 179; XXX. 71, 72, w liter. lud. II. 91, 215; VI. 91, 215; XII. 291; w magii VI. 61; VII. 304, 316; XXX. 7l. ----j - w ornamencie, XXIV. 137. w zwycz. i obrz. we,selnych, III. 350; V. 337, 340; VI. 134; VIII. 238; IX. 231; XVIII. 145, 149. w zwycz. i obrz. pogrzebowych. XV. 103. barwinek. IV. 212. Barwnictwo ludowe, IV. 215. Barwinok, Ba;-wniki, p. farba do malowania kan, XXIV. 142. - do pisanek, IV. 204, 214, 216; XVII. 33; - mineralne, p. ałun, atrament; - organiczne, XXIV. 142; - roślinne, VII. 177; XXIX. 133; z dębu, XXXV. 67; z jesionu, XXXV. 72; z olszyny, brunatna, czarna, fioletowa, XXV. 70; z osiki, XXXV. 73. B a r w n i ki, p. atrament, brezylia, bibułka, brzoza; cebula, cebulyna, cynamon, czerwiec, ćwitluszka, farba malinowa, farba z liści brzozowych, farba z galasówek, fasola, strąki, fiołek, jablonczyna jabłoń, kora i liście, jagody czarne, jamelo, (jemioła), jasień, (jasion), jaskółcze ziele, kawa, klon, knieć błotna, kolotiwka, koperwas, koprziwa, ~pokrzywa), kora dębowa, olszowa, kraczka, krokosz, krokus, krowawnyk, kruszyna, krwawnik, krwawnyk, liście brzozy, lazibrzuch, laziziele, łotasz, majówka, malwa ciemna, moloczij, mrowisko, olcha, osina, palasztl.yk, (widłak), pa'pierki marmurowe, pesie moloczko, pidlasec, plewa hreczana, pokrzywa, pylypysznik, rdza, rośliny farbiarskie, róża, sadza, siano, siny kamień, sok z żytniej runi, szafran, tlenek żelaza, toczy świat, (roślina), trawa dutkowa, trociny z siana, trzaseczki, ultramaryna, widłak, zanowit, ziemowit, zazulka, zelenycia, ziarna słonecznika, zow· ty lo, żyto. Baryła, miara sypna i nalewna. XXVIII. 160. IV. 212. XXXIV. 160. Barz, barzo, barzok, bardzo. VI. 42. Barzduki, (j. lit.), demony XXII. 4 Barzena, błoto. XVIII. 217. Bas, II. 60, 231; III. 354; V. 155, 231; XI. 21; XIV. 381; XV. 62; XXVII. 69; XXXI. 53; pt. I n s t l' um e n t y m u z y c z n e. Baits, (j. błg. i alb.), zakład. VII. 32. Basdżaksy, (j. kirg.), kalym. V. 12. w zagadce, XVII. 80-8l. Basetla, II. 276; XIV. 137; XV. 79; XXXVIII. 241. Baryłka, _ miara , ornament. nalewna, tytoń. III. 230, 253. władca, bóg, XIV. 54. Basior, bat. IX. 27, 3l. Basista, V.136; XIV. 255; XV. 63, 98. Bastard, (j. fr.), dziecko nieślubne. XXXVIII. 128. Baszmak, (j. ros.), samołówka. XXXI. 32. Baś-Baś! nawoływ. owiec. III. 45. B a ś ń, I. 116, 204, 212; II. 178, 321, 361, 373; IV. 36; VII. 79, 93, 94, 222, 224, 336; X. 352; XI. 97, 111, 342, 344; XII. 232; XIII. 34, 110, 263, 264; XX. 216, 217, 227, 242, 243, 263; XXVII. 2-39; XXIX. 59, 71, 175, 209; XXXI. 159, 166, XXXII. 182; XXXIV. 280; XXXV. 12, 20, 133, 182, 184, 188; XXXVII. 1-31, 256; XXXVIII. 206, 208, 569; XXXIX. 11, 134,141. pt. Literatura ludowa, - chińska, VIII 14, 15; - cygańska, VI. 411; - kaszubska, VIII 275; - lenorowa, VIII. 198; XXVII. 179; - niemiecka, XXXVII. 273; - pokucka, XXVII. 21; - radomska, XXVII. 21; Basiak, Basileus, - rumuńska, XXX. 116; - ruska, X. 379; XXVII. 28, 35; - sanocka, XIII. 40; - sieradzka, VII. 119; - słowiańska, XXX. 116; - śląska, VII. 230, 231; - węgierska, XXVI. 116; - wielkoruska, XXXII. 133; - włoska, XIII. 347; - żydowska, I. 183; XXXIII. 142. Baśniarstwo, XXXVII. 249. pt. L it e l' a t u l' a l li d o w a. Bat, łódka, XXXII. 32. Bat, batog, basior, bicz pasterski. II. 337. XXI. 217; _. w bajce, V. 176; XII. 224. - w magii bicie obrzęrJ.owe, II. 337. - w transporcie, XIV. 48, 63, 177; - w zwyczajach dorocznych, II. 337; XII. 3'10; XXI. 217; - w zwyczajach kupna i sprzedaży, XII. 301; XXIII. 92; - w zwyczajach weselnych, II. 243, 306, 307; VIII. 249; XIV. 259, 389; XXVIII. 94, 96; - zabawka z sitowia, XXVIII. 6l. - zabawka ze słomy, XX. 183. Bataliw, (gw. huc.), 'przyrząd do rozbijania mleka. XVII. 145. Batlejka, szopka. XXII. 129. Batlina, batwa, łuczywo. V. 378. Batorówka, czapka. XXVIII. 171, 176. Batrachites, brontia, (j. łac.), p. echenit, belemnit. XXXVII. 297. Batu, (j. arab.), rodzina, lano, piersi kobiety, ród. V. 83. Batwa, p. batlina. łuczywo, V. 378. Baur, (j. ki.rg.), wątroba barania, poż. obrzędowe weselne, z&warcie przYJazm, ,pokrewieństwa. V. 11. Bail,r-kuriak, (j. kirg., p. baur. �43 42 Bawełna, XXXII. 33; XXXVII. 213; XXXVIII. 414; XXXIX. 191, 204. _ w przysłowiu, XIII. 150. Bawełnica, chustka. XXXIV. 161, Bawet, napierśnik. XXXIV. 167. Bawolet, strój kobiecy. XXVIII. 18. Bawół, IX. 418; XXXVII. 368, 369, 374; XXXVIII. 410; _ w wycinance żydowskiej. XXII. 123; XXVIII. 49. Baza, XXXIX. 36-39. Bazar sztUlki Ludowej. XXXIX. 514. Bazgiera, bacigiera, sukmana. kapota. V. 63; XXX"V'I. 233; XXXVIII, 242. (gw. dziec.), baran, III. 165. brzozy lub osiny, apotropaion przeciw strzydze. XXI. 215-6. _ w medycynie ludowej. V. 180, 377; XII. 310, XVIII. 211; XX. 297; XXIX. 161; - barwienie. IV. 215; _ święcenie, V. 180, 352, 377. Bazluk, bazlyk, (j. tur.), chrapki. XXV. 3-4. pt. K o m u n ik ac j a l ą d o w a. Baznyk, hebd. II. 158. Bazylianie, XXXIII. 126. Bazylik, bazylek. IX. 37, 39, 44. Bazyliszek. V. 382: IX. 253; XX. 294, 295; XXI.231; XXIII. 159;XXVII. 28, ,29; XXI X 100, 102; XXXVIII. 247. pt. D e m o n y s z k o d l i w e. Baźki, ornament. IV. 212. Baźniki, miejsca gdzie rósł czarny bez, zakaz stawiania domu. V. 347. Bażanowiec, Lysimachia vulgaris, p. czarne zire. gruszki M. B. XXX. 54-5. pt. Roś l i n y w l e c z n i c, Bączywie, Nuphar lutea, XXXI. 94. Bągaj, bugaj, łęg, XVII. 74. Bąk, dudy. XXXVIII. 241. Bazia, Bazie, _ _ klódka, taniec. IV. 434. Tabunus bovinus, motyw etiologiczny. II. 161; XXX. 25; Bqk z rogami, haft. XXVIII. 36. Bqt, p. bant, V. 63. Babka, nazwa owiec. XXXV. 133. _ piec do gotowania. XXIX. 9, 10. Babniki, ludzie nakręcający sznur od niewodu na babę. XXXII. 31. Badi Mata, O, ind.), XXXIV. 34. pt. D e m o n y s z k o d l i w e. Bale, grube dyle. IX. 274. Balan, nazwa koni. XXXV. 135. Banka, (gw. huc.), gulden. VII. 259. Baszczownik, garnek. IX. 362. Batk'y, (gw. huc.), obszywka na zapasce. XXXIV. 146. Biiurisch, O, ni,em.), taniec. XVI. 168. Bdyn, pusty wieczór, pusta noc. XXIV. 85. pt. Zwyczaj e i o b r z ę d y p a g r z e b o w e. Beata, nazwa niespokojnej krowy. XXXV. 135. Bebirwa, Bibirwa, rzeczka, bagno, miejsce schadzek czarownic. XXI. 129, 131; XXIV. 168. Bechór, (j. hebr.), bachor, syn pierworodny. III. 55. Beciok, rozlazły, XII. 67. Beczka, II. 40, 41, 63, 338; XI. 416; XXXIX. 455; - czarownic, XXVII.ll0;XXXIX.179 - gorzałczana, XIII. 253; - lwowska, XXVIII. 161, 165; _ lubelska, XXVIII. 161; - miara nasYiPUa i nalewna, XXVIII. 147, 159, 161, 162, 165; - na kapustę, IX. 280. _ ognista, XVII. 68. _ piwa w bajce. XXVIII. 195; _ spławianie samobójcy, XXXI. 45. __ w baśni, IX. 174; XXVIII. 196; _ w pieśni, XiII. 244; _ w zagadce, II. 42; V. 59, 62; XIV. 158, 375; _ z pieniędzmi, XXX. 85, 131; _ ze słomy, p. pudylka, I. 164. pt. P l e c i o n kar s t w o. _ z wodą, III. 317. Bedki, grzyby. I. 169, 178, 201. Bedłka mierżliwa, czartopoloch, holubinka, Żygawiec. II. 20; muszarka, Agaricus muscarius, XXVIII. 241; _ pieczarka, Agaricus campestris, XXVIII. 241; - womitowa, Agar. emeticus, II. 20; - zielonka, XXXI. 100. Bednarstwo, IX. 96; XXI. 44; XXIII. 39; XXVI. 104; XXVII. 141; XXXI. 6; XXXV. 119, 152; XXXVI. 283; XXXVII. 332. pt. a b rób k a d r z e w a. B e d n a r s t w o, p. balia, beczka, berbenica, ceber, cebrzyk, dqgi, doga, kadź, klepki, konewka, maślnica, polewanka, pomyjak, potaczka, nia, przycier, putyna, putyra, lik, skopiec, tryfus, czol zwarka, żlukto. puciera, put- raźka, szaf- wiadro, wor- Bednarze, I. 163; II. 71, 236; VI. 52; VII. 96; XII. 17-19, 301; XIX. 36; XXXV. 112, 119. Bedraczka, nazwa kóz. XXXV. 134. Bedrinec, bedrycz, biedrzeniec II. 157 Bedrusza, nazwa krowy. XXXIV. 134. Beelen Weelen, 'O. niem.), białka, dziewczyna. XI. 365. BeeLphegor impudicus, bóg płodności. XIV. 232. Begary, (,gw. flis.), koły drewniane do zbijania spławów. XVII. 140. Beginy, (j. fr.), ubiór głowy. XXVIII. 18. Behawioryzm, XXXIX. 26. Beigel, (j. żyd.), obwarzanki. XVI. lOS (gw. dziec.), gnój. III. 165. Bekasek szaleniowy, roślina p. bociani nosek, XXXI. 94. Bekiesza, V. 121, 156, 161; X. 35; XIII. 251. Bekusy, p. Bachusy. XIX. 50. Bel, bóstwo babil. XVI. 27. Marduk. XXXII. 104 pt. B ó s t w a. Beleidzis, Gebeleidzis, (j. trac.), bóstwo. XVI. 27. Belek, belka. XXIX. 34, 41, 43; XXXIII. 93. - rozłupana, siedziba demona, XXXIV. 7. Bel'eke, (j. alb.), jajko do zabawy wielkanocnej, XX. 300. Belemnity, p. caraunea, echenit, geratronium" gretterianus. II. 39; IX. 419. XXVII. 13'5; XXXVII. 297. pt. Wierzenia. Belisa, blekot, w magii, XVII. 37. Belka, IX. 270; XVI. 331; XXIX. 22, 23, 24, 34, 41, 43, XXXVII. 111, 112, 196; XXXIX. 261, 269, 284, 286, 309; pt. a b rób k a d r z ewa. - na suficie w lecznictwie XI. 396. Belkowanie stropu, II. 76. pt. B udownictwo Bella Penu, (j. chond.), bóg światła, VII. 12, 25. Bellator, (j. łac.), wojownik, tytuł Jowisza. XIV. 37, 53. Belcak, belch, belczak, bagno, głębia, odmęt, topiel. XIX. 3. Belek, ujście rzeki. XI. 313, 314. Belej, nazwa psów. XXXV. 136. Belo, belko, kałuża. IX. 287. Belt, część strzały. XXXVII. 301. Bejusia, Bely, demony. IV. 282. wstęgi. I. 160, 245. Bendy, �45 44 Benedyktyni, XII. 326; XIV. 313. Benedyktynki, XXVIII. 28. Bengodi, baskijska kraina baśniowa. XXVIII. 197. Beowulf, XX. 215; XXXII. 86. Ber, pień słowiański. XIX. 5. - gatunek prosa. bra, VIII. 231. Bera, (j. błgr.), p. ber. XIX. 5. Berbenycia, (gw. hu c.), berbenica beczka. II. 208; VII. 260; IX. 382; XXXV. 91, 94, 95, 110, 112, 113, 115, 123, 124, 144, 152, 153.pt. P rzec h o w y wan i e ż y wn oś c i. Berdysz, laska wartownika. XXV. 97. Berem, brati, (j. serb.), ber. XIX. 5. Berest, Ulmus campestris, Ulmus effusa, XIX. 8; Beretyk, (gw. góral.), łóżko, XVII. 80. (j. ukr.), brzoza. XIII. 123; - starszy parobek organizujący sobótkę lub kolędy. XIII. 109. Brezyna, (j. ukr.), brzoza. V. 67. Berlinka, (gw. flis.), XVIII. 133. Berło są;dowmicze, XXXIX. 145. Bernardyni, II. 272, 342; VII. 130; XXXI. 87; XXXVIII. 273. Berrada, (j. marok.), naczynie pierścieniow. XXXIV. 91. Berserkir, (j.skand.), wilkołak. IV.281. Berta z dużymi stopami, XV. 169, 172--178, 180--183. Bertha, bogini potwór, pani duchów górskich i podziemnych. XXXII. 88, 95. pt. D e m o n y. Beru, berci, (j. błr.), rp. ber. XIX. 5. -- brati, (j. czes.), beru, brat y, (j. ukr.), rp. ber. XIX. 5. Berwinok, barwinek. XII. 222. Berwy, kładka. VII. 260. Beryl, we wróżbach. XXXVIII. 274; XXXIX. 325. Bes, (j. egip.), bóg,karzełek. XXI. 200. Bereza, (gw. hue.), sakwy. VII. 260. pt. T r a n s rp o l' t. Besahy, (gw. hue.), biesagi.. IX. 389; XXXV. 114. Besahy, (j. ukr.), ornament. IV. 212. Besidki, (j. czes.), galeryjka w chacie p. pawlacz. II. 76. Besrebnyk, dzień św Kaźmy i Demiana. XIII. 32. pt. C h '1' o n a l ag i a l u d o wa. Beszega, fluksja. VII. 260. - wrzód na dziąsłach. VI. 159. Beszieżnyk, (gw. hue.), Paris quadrifolia, VI. 159. pt. Roś l i n y w l e c z n i c t w i e. Beśnia, bezina, rózga brzozowa. VI. 42, Beśtejranty, fig~e, XII. 67. Bet, narzędzie rybackie. XXIX. 126. Betanijka, botonijka, bukwica lekarska, Betonica officinalis. okadzanie krowy, XXX. 44. -- święcenie, XXX. 44. Betelen, (gw. hue.), maślniczka. XXXV. 90, 93, 96, 97. Betelew, (gw. hue.), wyrób sera. XXXV. 89. pt. N a r z ę d z i a rp a s t e r s k i e. Bet!ej, szopka. IX. 63. Betlejaze, szopkarze, XXII. 129, 130. Betlejem, Batjeka, XX!'!. 129, 130. Betlejki, szopka. XIX. 50; XXV. 109; XXVI. 66, 69; XXVII. 157. Beya, Ci. malaj.), podatek. III. 252. Bez, Sambucus nigra i Sambucus montana, I. 119--123; III. 153; XXVIII. 241; Besachy, -- demon XXXI. -- czamy, -- wyrób -- drewno -- drzewo -- gałązki, mieszkający w bzie, I. 121; 144; IV. 215; V. 179, 347; zabawek, XXVIII. 62; w medycynie. I. 122; święte, II. 120; I. 123; II. 157; __ szamański XVI. 118, 121; XVII. 50; XXII. 51; -- w obrzędach pogrzeb., XIV. 398. __ jagody, IV. 215; pt. Barwniki. _ w przysłowiach VII. 32; XII. 49; _ kwitnący, I. 122; XX.73; __ kora, I. 123; XXX. 62; Bębenica, grający na bębnie. XIII. __ koralowy, Sambucus racemasa, 150. XXVIII. 241; Bękart, bęnś, dziecko nieślubne. VI. __ korzeń, kwiat, I. 123; XVIII. 121; 42, 79; IX. 120. XXXI. 62; pt. Medycyna luBękarty, krokwie. IX. 271. dowa. Beliczka, bylica. IX. 137, 330. __ kwiat w baśni czarodziejskiej, B€mka, nazwa krów. XXXV. 134. XXVII. 63; Berdo, (gw. hue.), urwisko. VII. 260; __ liście, I. 123; II. 157; III. 240, 268; XXI. 160. - miazdra, I. 123; Bhagas, (j. sanskr.), XVII. 239. __ siedziba złych duchów, 1. 120; III. Bhagat, (j. sanskr.), egzorcysta, czci50; 144; IV. 419; V. 218. godny. XXXIV. 43. -- zakaz ścinania i wykopywania, Bhajami, (j.sanskr.), dzielę. XVII.239. III. 144; IV. 419. Bholanntha, (j. ind.), demon. XXXIV. Bez ma, zdaje mi się. XVI. 85. 41. pt. D e m a n y s z k o d l i w e. Bezbożnictwo, XXXVI. 139. Bh'uoja, (j. ind.), nazwa drzewa o jaBezdzietność, II. 301; V. 111; snej korze. XXXIV. 58. XXXIV. 8. XXXVIII. 119. Bhiita, (j. ind.), duch złośliwy. Beziwno, z pewnością. VII. 260. XXXIV. 14, 21, 32, 35. Bezkonecznyk, (j. ukr.), ornament. Biada! XIX. 4. VII. 211. Bialik, łomignat, białogon. HaeHiaBezkurdyja, bestia. IX. 287. deus abicibus. XXXVIII. 237. Bezład płciowy, II. 97, 102, 303; IV. Biała Niedziela, przep. pogo XVI. 83. 354, 357; V. 83, 186. -- pani, VII. 121; XXV. 112; XXXV. Bezmerznyk, (gw. hue.), dzień św. ~4. Kaźmy iDemiana. V. 219. -- różyczka, jerzmianka. XXX. 43. Bezpłodność leczyć, p. grób Biruty. -- różyczka, szarota leśna. XXX. 43. III. 57, 58, 301; -- żona, śmierć. VIII. 349. Bezpopowcy, sekta. II. 6. B';alas piór, (j. lit.), ryba, Aspias raBezprawie, XXXIX. 137. pa Lesk. XXXII. 25. Bezsenność, XXX. 52; Biale raki, jajka. XX. 301, 302. -- dziecka, II. 56. Białko, p. jajko, gotowane. III. 54. Bęben, bębenek, I. 215; II. 60; III. -- jako spoiwo farbiarskie. XXX.161. 355; XII. 49; XX. 73; XXIV. 90; -- zmieszane z wódką. X. 357; XIII. t:19; pt. Medycyna ludowa, XXVII. 143; XXXVII. 375; -- zwierzęce. III. 325; XXXIX. 195. XXXVIII. 24, 241; pt. I n s t l' uBiałoksiężnik polski. p. czarnoksiężm e n t y m u z y c z n e. nik Twardowski. XXVIII. 132; -- młynek zbożowy, XI. 177; __ hebd, 241. sambucus ebulus XXVIII. �4'7 46 Białoskórnicy, III. 135. Białozór irlandzki, Fateo sacer. XXXVIII. 237; pt. Ł o w i e c t w o. Bialucha, krowa. XXI. 57. Bialy wieniec, składka na ślubny wieniec. XV. 78. Biam, austr. duch wód. VII. 5. Bib, (j. ukr.), bób, Vicia faba. XIII. 222; XVIII. 191. Biblia, II. 105; III. 184; VI. 22; XIV. 75; XXX. 225; - kl'. Zofii, II. 5; XIV. 217, 308; - w wierzeniach lud. XXVII. 135. Bibliografia etnografii, I. 92; XVIII. 138; XXV. 126, 127; XXIX. 120; XXXI. 163; XXXVIII. 226; XXXIX. 135; - etnografii europ. XXIX 135; - etnog~'afii rosyj.skiej, XVIII. 136; - etnogr. ukraińskiej, XXXVIII.298; - ludoznawcza, XXV. 140-144; XXVI. 88, 140-155; 161-175; XXVIII. 1, 3, 15, 16; XXX. 241, 246,270; XXXI. 148; 163, 171, 172; XXXIII. 147-159; XXX!\'- 291303; - prac G. Smólskiego (K. Sochaniewicza), XVII. 281-287; - zbioru nut, XXVI. 124. Bibrówka, brusznica. XVIII. 217. Bibułka, barwnik. IV. 216. Bicie obrzędowe bydła i ludzi XVIII. 211, 2-16; , - drzew owocowych. XVIII. 92, 95, 103, 104, 105, 106, 109; XX. 296; - dzieci przy ustalaniu granic, XXV. 114; - dziewcząt, które nie wyszły za mąż. XX. 172; - głowy kamieniem, XVIII. 199; - hakami.. II. 268; - ludzi gałązką, XVIII. miotłą, XVIII. 183; 110; p. kopanie bursztynu. XXXIX. 361, 414; - rogiem, (plackiem świątecznym) drzew owocowych, XVIII. 96; - rózgami, III. 299; - samic i kobiet, XX. 296; - świni, II. 332; III. 385; - w dłonie przy kupnie, XXI. 96; pt. Z w y c z a j e p l' a w n e. - we dzwony, XXXIV. 163; - ziemi, XVIII. 199. pt. M a g i a. Bicz dziadowski, p. bat. I. 81; IV; 412; w magii, XL 382. - w zwycz. wesel. I. 249; XXXIX. 428. Biczyho, biczysko. XIV. 107. Bić kopy, wróżby wigilijne, X. 156; XIV. 133. Bić się, pokrywanie koni, VI. 42. Bida, nędza, bieda. XIX. 4. Bida jak paskudy t, (gw. hu c.), żmii ukąszenie. XVIII. 186. Bieda, bieda! naśladowanie głosu indyczki. VIII. 393. - próby, Bieda, biedusia, w przysłowiu. VII. 32, 216; XVI. 96; XXXIX. 344. - uwięziona, XX. 257; XXX. 80; Biedak, XIX. 4. nazwa krów. XXI. 57, 204. biedrzeniec. XXX. 58. Biedronka, p. jedrzonka, biedrzonka. Biedrawa, Biedrnik, CoccineHa septempunctata, V. 37 379; VIII. 200; IX 67; XIV. 170; - wróżby małżeńskie. IX. 67. Biedrzeniec, PimpineHa saxifraga, II. 157; XII. 76; XXX. 40, 58; - kadzenie, XII. 60; - liście, korzenie, XXX. 47, 56, 58; XXXVIII. 262; - odwar, XXX. 58; - wyciąg alkoholowy, XXXI. 94. - wielki, Pimp. magna, XXVIII.241; p. biedronka. BiegacZ, kamień górny w żarnach. XXXVIII. 270. Bieganie z ogniem po sadach, XVIII. 105, 106. pt. M a g i a. Biegony, drewniane zawiasy. IX. 274. Biguna, kursor, XVI. 108. Bieguniec, sieć. XXXI. 40, 42. Biegunka, leczenie. XXX. 38, 42, 52, 70; XXXI. 94; XXXV. 71. Bielawa, nazwa krów. XXI. 204. Bielenie budynku, XXXIII. 107; _ przędzy, III. 19; pt. O b l' Ó b k a Biedrzonka, Bies, diabeł. V 54-56, 358; XII. 213; XIV. 288, 290; XXVIII. 132; XXXI. 16. Btesagi, besahy, sakwy. I. 212. Biesiada, żart, w przysłowiu. VB. 32. - wigilijna, p. wigilijna wieczerza. XVI. 9. Biesiady na Łysej Górze, XXVII. 68; _ pogrzebowe, p. stY'pa, abied pa radzicie lach, agapy. trapeza, tryz- na, XX. 205. Biesy, (j. ros.), diabły. IV. 281, 382; V. 54~6, 358; strachy, IV. 2181. włó kn a. Bieda, do wożenia siana. IX. 367. _ szpar m. belkami, XXXIII. 105,107; Bif~rżeła, (j. lit.), leszczyk, krąp· _. ścian, XXVI. 21, 24, 102. XXXII. 24. _ w pasy podłużne i poprzeczne, Bigos. XIV. 145; XVIII. 143. XXXIII. 107. Bij, (j. kil1g.), sędzia. V. 106, 107, 110. Bielice, gleba. XXXIX. 235. Bijac, pomocnik kowala. VI. 292. Bielizna, I. 250; III. 14,17,195; XXX. Bijak, część cepa. VII. 273-, 274; l'X. 17,24,25; XXXV.99. pt. O d z i e Ż. 366; XI. 174; XVI.84; XXXIX.337. _ nieprana, VIII. 370. Bijbacze, O, kirg.), pierwsza żona.V.6. Bielmo, XVIII. 189; XXXI. 27; Bijeda, oszczerstwo. XIX. 4. XXXV. 148. Bijny/c" (J. kirg.), koszta sądowe. Bieluny, bilki, grzyby. I. 202. pt. V.120. Z b i e l' a c t w o. Bijon, bian, Paeania officion, liście Bieluń dziędzierzawa, Datura Straw lecznictwie. XXXI. 94. monium L. VI. 304; X. 225, 226, Bik, dźwignia u stępy. IX. 364. 260; XXVIII. 241; XXXVII. 284. Bilharzia, choroba m. narządów Biera, (j. st. pols.), los, część. XVII. płciowych. XXI. 200. 197, 213, 227, 228. Bilka, (gw. hue.), koza. XXXV. 134. Bierati, birati, (j. słoweń.) p. ber. Bilma, (gw. hue.), choroby oczu zwieXIX.5. rząt domowych, p. bielmo. XVIII. Bierca, u warsztatu tkackiego, II. 189; XXXV. 148. 133 pt. N a l' z ę d z i a t k a c k i e. BiLwis, demon mieszkający w drzeBieretki, XIV. 15. pt. O d z i e ż. wach lub górach. XXVII. 136. Bierka, rp. biera. Bilki, grzyby, p. bieluny. l. 202. Bierki, birki, gra. XL 387; XVII. 229; Bierwiona ciosane, XXXIX. 266, 281. Bilodanczyk, (gw. hue.), zabawa. V. 215. pt. O b l' Ó b :k a d l' Z e wa. Bilo fos ta, bilo halowa, (gw. hue.), Bierzmowanie, w wierzeniach o nazwa owiec, XXXV. 134. strzygoniach, VI. 325, 326. �49 48 (gw. hue.), pluszcz kordusek. VII. 260. Biłuna, bHusza, (gw. hue.), nazwa krów. XXXV. 134. Biłyj splaw, (gw. hue.), XIII. 216, 217. Binda, benda, ubiór głowy. XL 27; XV.7; - z bimbełkami, XL 30. Binduga, zbijanka do tratew. X. 6; XXXIII. 141. Binia, (gw. zło dz.), prostytutka. VII. 277. Bioklimatyka, XXXVII. 336, 338. Biały, biały, V. 278, 279. Birce, bierce, p. orczyki. Biretka, ubiór głowy. XXVIII. 18. Birilik, (j. jak.), sprzęty XXXVII. 124. Birki, gra. p. bierki. XL 387; - kij z karbami. XVII. 229; - pismo obrazowe. III. 136. Ei:: p. bies. Biskup, w anegdocie, 112, XXXI. 131; - w legendzie, XXX. 120; - w obrzędach, XIX. 52. Biskupki, gwiazdozbiór, Kastor i Poluks, I. 172. pt. A s t l' o n o m i a lud owa. Biskupy, kara. XX. 34 Bissa, (dial alem.), XI. 363. Bitnictwo, bitnik, (j. lit.), IV. 25, 26, 128. pt. P o k r e w i e ń s t w o f i k c y j n e. Bizon, postać bóstwa. XXXII. 119. - z pleistocenu, XXXVIII. 622. Biżderewo, (gw. hue.), boże dl·l.·~wko. Artemisia Abrotanum V. 159. Bjeda, niedola. XIX. 4. Bjeru, brac'i, (j. g. łuż.), p. ber. braś, (j. d. łuż.), p. ber. XIX. 5. Blacha do drukowania płótna, III. 16; - kuchnia. XIV. 356, 357; XXIX. 48-50; BHohrud-ec, - lemiesz. I. 188; - ;;okrycie dachu. XII. 294. Blacharstwo, XXVII. 141. Black puddings, (j. ang.), kiszki nadziewane krwią i tłuszczem. XVI. 2. pL P o t l' a w y o b l' Z ę d o w e. BLakotać, ujadać. XIV. 107. Blamborzyć, bulgotać. XVIII. 217. Blankier, bursztyn. XXXIX. 371. BLat, część krosien, II. 133. - s Łół. IX. 360. Blat być, (gw. złodz.), siedzieć cicho. VII. 277. . (j. VIII. 338. Blażenec, słoweń.), św. Błażej. nazwa łąki na której płótno. VI. 247; XIV. 279. Blechowanie, bielenie płótna. I. 80; III. 14; XII. 58. BLejut, blajut, (gw. huc.), beczenie owiec. XVII. 140. Blekot pospolity, Aethusa cynapium, II. 216; V. 25; XVII. 37. BLerwa stara, (gw. huc.), nazw;a owiec. XXX. 149; XXXIII. 149. BLeszka, szóstka. VII. 260. BLeszka, (wg. hue.), blaszka do znaczenia owiec. XXXV. 141, 142. Blesznia, blistnia, (j. lit.), błyskawka. XXXII. 28. Bliny, jadło stYJPOwe.VI. 26; XXIV. H, 14, 15, 37. pt. Potrawy oh l' zęd owe. Blirki, p. bierki, gra. XVII. 229. BLiźniaczki, gwiazdozbiór Kastor i Poluks. I. 172; IX. 371; XXXII. 152. pt. A s t r o n o m i a l u d. Bliźniaki, bóstwa bliźn. XXXII. 152. Bliźnięta, Agni i Indra, XXXII. 152; pt. B ó s t w a. - BLiźniaczki. III. 53; IV. 180; VIII. 350; XIV. 45, 46, 302; XVI. 91; XVIII. 197; XXVIII. 128; BLech, bielą blich, XXX. 119; XXXV. 25; p. t. W i er z en i a. _ jako wyobraziciele faz księżycowych, XXXII. 155; _ Brambrambult, XXXII. 157 168. __ oznaczające nów i pełnię, XXXII. 151, 155. _ oznaczające słońce księżyc, XXXII. 151, 155; _ Szamasz i Isztal', XXXII. 153; _ przeciwnik bóstwa brat-bliźniak. }C){XII. 105, 107; -- rozcięcie brata bliźniaka, XXXII. 104, 108; - w baśni, XI. 373; -- w mitach, XXXII. 150, 151. - w [przesądach i zwyczajach, XXXII. 147, 150; - wierzenia i zwyczaje dotyczące bliźniąt, XXXII. 147, 149, 152, 155; - wzajemna ich ,przeciwność lub zgodność, XXXII. 150; zabijanie jednego, XXXII. 147. -- związek z burzą i piorunami, XXXII. 147; - związek z dzieworództwem, XXXII. 147; - związek z lecznict. XXXII. 147; - związek z niedźwiedziem lub wilIdem, XXXII. 149; - związek z płodnością, XXXII. 147. - związek z górą lub kamieniem, XXXII, 150. Blockhaus, budynki mieszkalne XXXVII. 99, 103. Blocksberg, (j. niem.), Łysa Góra. V. 194; XXVII. 142. BLodder, bohater Siuksów, brat bliźniak. XXXII. 112. pt. M i t y. Blotmiinaad, (j. szwedz.), listQPad. XVI. 2. Blotmonath, (j. ang.), miesiąc krwi, listopad. XVI. 2. .t Lud -- Tom XL O, niem.), błotnik, duch złośli',vy, XL 363. pt. D e m o n y. Bluja, mówiący nieprzyzwoicie VI.42. BLumenstdlen, (j. niem.), okienne deseczki. XVI. 114. Bluszcz, Hedera Helix, II. 158; - magiczna siła, wieńczenie podczas uczty. XXI. 190; - nazwy rodzime słowiańskie. XXXIV 52; - odwar. I. 158; - okadzanie, XXX. 51; - roślina poświęcona bóstwu wina. XXI. 190; _. święcenie. XXX. 51; - w zwycz. śródpostnych. VIII. 340; -zasięg, XXXV. 64; XXXIX. 439. Bluszczyk ziemny, Glechoma hederacea, odwar. XXVIII. 241; XXX. 50, 51. Bluzka, X. 32; XXXVIII. 411, 422. Bluźny, p. bluja. XIV. 107. Błahowiszczenie, (j. ukr.), Zwiastowanie. IV. 93; VIII. 376; XIII. 28; - wypędzanie bydła na paszę, XII. 299. XXXI. 28. pt. Z w y c z a j c i o b r z ę d Y d o l' o C z n e. Błahowistne, (gw. huc.), jajko wielkanocne. VIII. 376. Bł.:il'tykać się, błąkać się bez zajęcia. XII. 67. Bławat, chustka jedwabna, XXVIII. 20. Bławat, suszony, Centaurea cyanus, p. urokom. XXVIII. 64; XXx. 46; - suszony w obrz, sobótko VIII. 424 Błazen, w anegdocie. XXXI. 130; - w zwyczajach, VI. 298, 299; VII.40. Błażejki, stoczki, świeczki. XI. 185. Błąd, błędny ognik, duch nieczysty. II. 225; lU. 142; XL 411, 412; - ptaszek, V. 351. Błądzić w· znanej okolicy, XVI. 82. BLuatschiik, �50 5l XVIII. 217. p. bląd, blud, miernik. X. 449, 450; XI. 412; XVIII. 174; XXXI. 144; XXXVII. 251, 257, 261, 266. Błękicie, spodnie. X. 172, 173; XXXVI. 257, 258, 266, 273. Blacha, blycha, (gw. huc.), pchła, w zagadce. VII. 72; XVIII. 172. Błogosławienie owsa, IX. 294. pt. a b r z ę d y d o r a c z n e. - wina, IX. 90. - ziół, IX. 295. Błogosławieństwo rodziców, III. 203; VIII. 248; X. 61, 67; XIII. 100, 318; - w obrz. siewnych. XXX. 247. - w obrz. weselnych. XVII. 156; XXVII. 154. Błonawa, łąka rozległa. XIV. 107. Bloniarz, szklarz. IX. 273; XXX. 147. Blanka, łuczywo. V. 378. Błotnik p. Boruta. XXXIX. 348. Błoto bursztynowe, XXXIX. 360, - w przysłowiu VII. 33; XI. 312. - wygarniać z racic sprzedanemu bydlęciu, XXIII. 85. Blud, (gw. huc.), zły duch. XVIII. 174. Blyscak, blyszczak, ozdoba kapelusza. XXVIII. 179, 181. Błyskawica, II. 159, 160; III. 214; VII. 9, 2·90; XI. 317, 318; XIII. 94; XIV. 361, 362; XXVII. 136; XXIX. 106. - jako totem. XVIII. 28. - w przepowiedniach pogody. XVIII. 199. pt. M e t e o r o log i a l udowa. Blyskawica, blyskawka, blaszana rybka służąca za przynętę. XIV. 107; XXXII. 27. Blyskduka, (j. lit.), błyskawica. XXXII. 27. Blecha, Blędny pchła, ognik, Błyszczący przedmiot w magli. XXXVIII. 62. Boa constrictor, XXXIX. 335. Boba, V. 55. pt. D e m o n y. Boba, (j. lit.), baba. XXXII. 31. Bobalki, kluski. XIV. 250. Bobienyk, (gw. hue.), placek. XII.296. Bobiniej, (j. lit.), babnik. XXXII. 31. Bobiwnyk, (gw. huc.), bobownik. Menyanthes trifoHata. XIII. 222; XVIII. 180, 191. Bobo, (gw. dziec.), straszydło. III. 165. Bobownik, Calla palustris. V. 268; - przetacznik bobownik, Menyanthes trifoHata, Veronika becca- bunga L., świeży, okłady. II. 136; XXX.70. - wpływa na pomyślność targu. XXIII. 82, 83. Bocąń, p. bocian. Boch, (j. st. poL), tułów zwierzęcia obłupionego. XV. 58. Bochanek, (j. czes.), bochen. XV. 58. Boche, (j. czes.), połeć. XV. 58. Bochen, bochenek, bochon, XV.57,58. Bochenc p. bochen. XV. 58. Bochenek pierwszy w lecznictwie. XII. 267. Bochenica, bochnec, bochnica, bochnik, (j. czes.), p. bochenek. XV. 58. Bochnia(e), przymiotnik od wyrazu bochen. XV. 57. Bochny, XXX. 214. Bochyniarka, bochyniarz, robotnica wędrowna. XIV. 107. Bocian, Ciconia alba, p. bociek, boćko, bocoń, boczan, boczoń, ksiądz, I. 21; IV. 307; V. 353; VIII. 200; XI. 375; XIV. 61, 63, 77, 165, 170-178, 183; 225, 396; XVIII. 27; Wojtuś, Wojciech _ - - '-. - gniazdo bocianie, p. Łysa Góra, XXVII. 61. jajko, XIV. 171; jako pożywienie V. 298; leczenie gośćca, rosół i tłuszcz. V. 298, 299; XXII .. 22. nazwy, XIV. 183, 224, 396, 397; pierwszy raz ujrzeć, XVIII. 196. przemiana w ludzi. VIII. 281; XIV. 72; XXII. 22. przyczyna pożaru, VIII. 358; XII. 63; XIII. 113; XIV. 171; XVIII. W5; XXII. 24; przynosi dzieci, VIII. 282; XIV. 171; XVII. 184; XXII. 22; przynosi drogie kamienie, XXII. 22, 23; w przyśpiewce, II. 340; ptaJk przelotny, IX. 4; ptak święty, V. 353; XXII. 22; 'rosół z bociana, V. 258-59; XII. 265; XXII. 22. tłuszcz w lecznictwie. XII. 265; XIV. 171. w obrz. zapustnych. XXXI. 161. w podaniach, VIII. 282, 283, 292; XIII. 326; w przepow. pogody, X. 108; w wierzeniach, II. 161; XXII. 21, wcielenie dusz zmarłych, XXIl.22; wróżby małżeńskie, IX. 207; wróżby obfitości i szczęścia, XIV. 171; zakaz za,bijania, XIV. 171; XVIII. 195. Bociani groch, lus, XXXI. Astragalus glycyphyl- 94; kraj, VIII. 313; pt. M i t y. - nosek, Erodium cicotar. XXXI.94. Bociek, bocian. XIV. 63, 171, 183, 225. Bockspiel, (j. niem.), zabawa dzieci. XVI. 113. /-;:-'u';;" " :'t,o' t! o,(J'/..·, ł*/S t'§ <:,.,)), \~\. ~;: ·.{rt·iI~~\J~~' bocuń, bocian. IV. 307; XIV. 175, 183; XVIII. 217. Boczan, bocian. XIV. 61, 175, 176, 183, 224. Boczula, nazwa krów. III. 45; XIV. 175; XXI. 57, 204. Boćka, bocian. V. 353; XI. 375; XIV. 175, 177, 183, 396. Bada, Boeda, (dok.), imię bóstwa. XIV. 314, 319, 321. Bodhisattwa, (j. sansk.), postać Buddy. XXXXIV. 22. 28, 30. Bodnarka, (gw. hue.), szałas bednarzy. XXXV. 112. Bodnal'i, badnari (gw. huc.), bednarze. XXXV. 112, 119. Bodnia, beczułka ze słomy. XIV. 121. Bodziszek czerwony, Gemnium Sanguineum L., XXX. 210; .:- żałobny, Ger. phacum, XXX. 50. Bogacz, w legendzie, XXX. 113, 126. - w przysłowiu, VII. 33. Bogan, Bagan. XIV. 55. Bogańcze, bagańce, trzewiki podarte. XIV. 252. Bogarodzica, XIV. 85; XIX. 53; XXXI. 101. Bogini, XIV. 19, 43, 63, 71, 83, 88; - drzew, XXXIV. 22; - pszczół, IV. 25; _. urodzaju, XXXIX. 198; - 5 zmysłów, 5 żywioł., XXXIV. 30. - ziemi, XVII. 36. Boginki, bogienki, II. 225, 325; III. 256; IV. 282, 388, 413; V. 53-56; VI. 44, 324, 356; VII. 120, 184-187, 255, 256; VIII. 10, 156, 184; XI. 52, 211, 313; XII. 65, 216; XIII. 112, 325; XIV. 83; XVI. 396; XVIII. 77; XXI. 263; XXIII. 133, 134; XXV. 79-84; XXVIII. 4; XXIX. 123; XXX. 52; XXXV. 24, 63; XXXVII. Bocoń, �52 19, 145-147, 285; XXXVIII. 254; XXXIX. 318. pt. Demony kob i e c e. Bogomili, sekta. V. 370; XXXII. 83. Bogowie, II. 94; XIII. 163, 164; XIV. 76, 80, 209, 212, 217, 220, 222, 223; XVII. 174; XX. 230; XXX. 251; XXXIX. 61. pt. B ó s t w a. - domowi, XXX 225; - ir.dyjscy, XXXIV. 2; - lokalni, XVIII. 27; - Meksyku, VII. 6; - o naturze zwierzęcej lub roślinnej, XVIII. 27; - osobiści, XVIII. 27; - polinezyjscy, VII. 10; - rodzinni, XVIII. 28; - samoańscy, XVIII. 30; - wiosek. XVIII. 28; - żmudz<:y, X. 110, 113. Bogunka, p. boginki. XXXVII. 145. Bogus, p. zapustnik, zapuśnik. XII. 38, 44, 45, 50. Bah predwicznyj, kolęda. XVIII. 209. Bohacz, (j.błr.), dzień Nar. N. M. P. II. 215; - żyto z pierw. snopa. II. 214, 215. Bohaczi, (gw. huc.), wypędzanie owiec na hale. XVII. 143. pl. P a s t e l' s t w o. Bohatce, (j. błr.), Bohacz. II. 215. Bohaterowie mityczni, XXX. 213; XXXII. 85, 117; - pieśni wedyjskich, XXXIV. 2; - podań, XX. 222. Bohatyr, (gw. hue.), bogacz. VII. 260. Bohynie, zamawiaczki. XXXIX. 432. Boisko, podłoga z gliny. VIII. 188; IX. 274; XI. 172, 175, 178; XIV. 360; XVI. 369; XXXIII. 88, 90, 92, 98; XXXVI. 15, 191; XXXIX. 337. Boj-książe, bóg śmiercI. XXIV. 21, 22. 53 Bojary, żonaci na weselu. XIV. 214, 322. (j. ukr.), naczelnicy rodu. III. 101, 111. Bojewica, p. boisko, klepisko xx. 315. Fajka, bajka. XXXIIi'. 147. Bojki, (gw. hue.), starohuculska rasa bydła. XXXV. 82. Bojowisko, p. boisko. XXIX. 2, 51. Bloki, części krosien tkackich. II.133. - części łóżka. IX. 360. Boklak, naczynie pierścieniowo p. bardac'e. XXXIV. 82. Bokus, III. 173; IV. 283; V. 56, 279. pt. Zwy cza j e obr zędy dor o c z ne. Bolaki, wrzody. Ul. 139; VI. 42; XXX. 47, 58, 65. Bolączki, choroba. XL 384; XIII. 216. Bolecha, pastuch. XIV. 107. . Boleczecznyk, roślina lecznicza. XVIII. 179, 191. Boleczka, (gw. hue.), :ból brzucha. XVIII. 179. Boleczkie, (gw. hue.), p. bolaki. XVI. 217; XVIII. 179. Bolen'ie, choroba. XI. 384. Boleś<:i żołądka, II 289; XXX. 47; XXXIII. 81. Bojarzy, choroba. II. 156. XXXI. 49, 50. Boltak, (j. lit.), XXXII. 30 pt. N ar z ę d z i a l' y:b a c ki e. Bombasina, bomzyn, tkanina. XXXIV. 161. Boleśnica, Bollandyści, jagoda kartofli. XIV. 107. ozdoby z włóczki na sukmanie. XII. 285. Bombnońć, uderzyć. XIV. 107. Bomból, bąbel. XIV. 107. Boms, (gw. złodz.), chleb. VII. 277. Bombek, Bomble, Borówka, Vaccinium Myrtillis, II. materiał jedwabny, p. bom137, 308; V. 179, 127; XII. 266; XXXIV. 161. XIV. 271; XXVIII. 241; XXX. 70; Bon, bonik, bób, Vicia taba. XXXI. XXXIII. 136. pt. Z b i e r a c t w o. 93, 94. Borskayto, p. Warschayto, (dok. j. Boncik, kij łączący nogi ławy. IX. 360. lit.). XXII. l. Banda, kawałek gruntu. IV. 141; Borsucze sadło, od chorób płuc. X. - wynagrodzenie w naturze. IV.141. 334; XXXIII. 80. Bondnik, parobek. IV. 141. Borsuk, borcioch. II. .170; XXXI. 28, Boniar, Nymphaea alba L. XIV. 107, 31-33; Bont, p. bant. IX. 271. pt. D a ch. Bortak, człowiek głupi. XIV. 252. Booz, postać biblijna. II. 304. Boruta, diabeł. p. Borowiec, Rokicki. Bor, (j. słowiń.), torfowisko. V. 325; Rokita, WierzbowskI. IV. 400. Bor dal, O, węg.), pieśń o WInie. VIII. 397; XXXIX. 348. pt. D eXXXII. 20. mony. Bor, do wiercenia otworów w burBos brachyceros, bydło rog. VIII. 37. sztynie. XXXIX. 379, 384. Bosonóha (gw. huc.), nazwa owiec. Borax, O łac.), kamień żabi, p. echeXXXV. 134. nit. XXXVII. 297. Bosy, w przysłowiu. VII. 33. Borcioch, borsuk. XVI. 350. Boszczknąć, pocałować. II. 140. Bordone, forma polifonicz. XVI. 175. Bośnia, (gw. złodz.), szpital. VII.277. Bordtthy, worki skórzane, sakwy. Botas, O, liL), bat. łódż. XXXII. 32. XXXV. 114. pt. Tr a n s iPo l' t. Botej, (gw. hue.), kierdel owiec. Boreasz,(j. gr.), VII. 11. XXXV. 133. Borodajki-ssawki, grzyby I. 204. Bouhari, (gw. huc.), pasterze wołó,v. Borodaukie, (gw. hue.), brodawki. II. 206; XXXV. 119, 121, 129. XVIII. 180, 185. Boutacz, (j. liL), XXXII. 30. pt. Borodawki, (j. ukr.), brodawki. XIII. R y b o łów s t w o. 216, 217. Boz, (gw. huc.), p. bez XVIII. 191. Barok, spódnica wełniana, XV. 96. Boża krewka, roślina. XIV. 165. Barony, (j. ukr.), wzory na pisanBoża krówka, biedronka V. 379. kach. IV. 212. - męka, cierpiolka. VI. 394; VIII. Borowina, p. borówka czernica, Vac403; XXXV. 67, 81, 88; cinium Myrtillis, II. 137, 308. stopka, na kamieniach granicz- korzenie: liście, odwar. XII. 266, nych. X. 447; XIV.3Il; XXIII. 187. - podanie, V. 127; Boże Ciało, I. 137; II. 20; IV. 142; - suszona, V. 179. VII. 326, 327; VIII. 256, 342, 378, Borowiec, Borowy, Boruta, XXXIX. 431; Xl. 65, 185; XIII. 90; XIV. 348. 213; XVI. 83; XIX. 57, 59, 60, 64; Borowik, grzyby. I. 177, 197, pt. XXIII. 83; XXX. 39, 72; XXXIII. Z b i e r a c t w o. 25; XXXV. 61, 62, 67, 71, 178; Borowy, p. borowik, I. 197. XXXVIII. 62, 540; p. t. O b r z ęBorówie, zbiorowisko borówek, XIV. d y i z w y c z a j e d o r o c z n e. 107. Bomzyn, basina. �54 - 55 w przepow. pogody, XVI. 83; - zloty czarownic, XXVII. 142, 162. Boże derewo, (gw. hue.), Boże drzewIw, Artemisia Abrotanum. VII. 306. Abrotanum bylica, Artemisiu L. II. 155, 158; VI. 55; VII. XII. Boże drzewko, 306; XXVIII. 297; 242; XXXIX. XVI. 85; 316; - babskie, chłopskie, X. 278. - krowie dać jeść, XXx. 41; .:.- liście, II. 158; - na kaszel gotowane, XXX. 41; na 'rany, XII. 61; XXX. 41; odwar, krowie po ocieL, XXX.41. okłady, XXX. 41. 52, 58; święcenie. XXX. 41. pt. Roś l in y w l ec z n i c t w i e. Boże Narodzenie, p. Godnie Święta Gody, I. 251, II. 185, 187, 202; III. 2, 3, 172; IV. 97, 98, 144; V. 56, 154, 208, 250, 359, 371, 380; VI. 261, 412; VII. 12, 15-17, 60, 224, 285; VIII. 254, 344, 362, 369, 372; IX. 19, 200; X. 23, 155, 156, 239, 280-282; XI. 33, 64, 69, 213, 344, 363, 429; XII. 36, 41, 150, 306; XIII. 16, 27, 130. 161, 256, 343; XIV. 131, 132, 134, 340; 341; XVI. 48, 49, 139, 304; XVIII. 75, 97, 151, 212; XIX. 31, 32, 48, 62, 64, 67; XX. 70, 71, 163, 164, 168, 172, 174, 176, 187; XXII. 114, 129; XXIII. 60, 61, 127, 128, 158, 165; XXV. 52, 60, 62, 84, 88, 109; XXVI. 145, 154; XXVIII. 14; XXIX. 95, 96, 107, 127; XXX. 62, 194, 196, 225, 237, 272; XXXIII. 130; XXXV. 73, 150, 181, 185; XXXVII. 446; XXXVIII. 269. - 271, 306, 537; p. t. Z w yczaj e i. obrzędy doroczne pochodzenie obrz. XXVII. 161; w przepow. pogody, XVI. 83; pt. M e t e o r o log i a l u d o w a. wieczerza wigilijna, II. 87; III 174, 175; wigilia, II. 62, 63. 86, lal, 221223, 226, 336; IV. 304, 325, 420; V. 207, 274, 348, 349; XIV. 46 131 251; . , -- zamiana wody w wino, III. 144; ~.- wróżby wigilijne, IV. 421; V. 34~; - zabijanie świni, III. 385; - zakaz odwiedzin, V. 348. - zakaz szycia. V. 220; - zakopywanie krwi L 137. - zapewnianie zbioru grzyb., II. 20; - zawiera'nie umowy, IV. 138; - zloty czarow., V. 319; XXVII. 142. BożeranY,zwyczaje wielkopią1Jkowe. XXXI. 97. Boże tito, (gw.huc.), wełnianka, II. 160. Bożenie, przysięga. IV. 253. Bożeńka, (j. ros.), bozia. XXXIX.48. Boźik domowy, XXXIX. 430. Bożnica, XL 203; XIV. 213, 235, 314; XXVI. 134; XXVIII 46 51-53 55; XXIX. 103; XXX.' 235'; XXXI: 174; XXXVII. 171. Boży grób, wzory na pisanko IV. 213. Bożyć, dzielić, XVII. 239. Bożyszcza, bóstwa. XIV. 20. Bób, Vieia faba L., ochrona przed błyskawicą, XIII. 90. - ochrona przed gradem X 35,5, - pożywienie, IV. 276, 286; 153; x. 36; XII. 16, 296; XVII. 149; XXXV.68; -- święcenie przeciw robactwu. VIII. 363; XI. 387; V. ;. ;\ <. 0,0 ,~ l r - węzow, VII. 7. _. uprawa, VI. 55, 56; XII. 15; -. wiatrów, VII. 7, 10, 11, 28; XXVIII. 241; - wielkoruski, XXXII. 124; -- w gadce, VII. 65; - wody, VII. 6, 7, 19, 28; __ w kulcie zmarłych, XXVII. 136; - wojny, VII. 7. ..- w leczn. XIII. 221, 222; XVIII. -- zboża, X. 113. 183; XXX. 71. Bóg zapIać, podziękowanie. XX. 253. -- w przysłow., XIII. 151; XXV.77. Bógzapiać, kołnierz u kożucha. IX. -- w wierzeniach, XXXVIII. 251, 256; XVII. 73. _. w wigilię Trzech Króli, II. :L'±. Ból bioder, XXX. 49; .- w zwycz. i obrz. wigili.;nych, .X. - gardła, XI. 185; XII. 265; XXX. 156; XVIII. 200; XXIX. 96; 43; XXXII. 71; XXXIII. 81; Bóbr, starszy brat bobrów, VII. 3; -- głowy, II. 158, 221, 336; XI. 199, _.. w przysłowiu, XXIV. 93, 95, 96; 383; XIII. 220; XVIII. 197; XXI. -- zwierzę święte, VIII. 9; 122; XXX. 41, 43, 46, 57, 59; Bóg, etymologia, XVII. 239. - kiszek, XXX. 49; - bydła, X. 113; - oczu, III. 54; XXX. 54, 60; -- deszczu, VII. 28; X. 113; - reumatyczny, XI. 400; - drzew, X. 113; XXXII. 103, 124; - wewnętrzny, XIII. 21'f, 221, 222; - dwugłowy, XXXIII. 145; -- zębów, II. 155, 156; III. 54; V. 80; - Ea, (sumer), XXXVIII. 350; VI. 304; XL 383; 41, 55; XXXI. - grzmotu, VII. 9; X. 113; XIV. 48; 27; XXXIII. 81; XXXV. 62, 71; XXIX. 164; - żołądka, XXX. 41, 49, 55; XXXI. - kamienny, XXXII. 103, 159; 97. pt. Medycyna lud. - koni, krów, X. 113. Bóle oczy, roślina, Caltha palustris, _. losu, VII. 28; XIV. 107. pt. Roś l i n y w l e c z- najwyższy, XIV. 19, 37, 41; n i c t w i e. -' nieba, VII. 6, 7, la, 11, 19; X. 113; Bóniar, Nymphaea alba L., lilia - ognia, rp. Agni. VII. 6, 13, 14, 28; wodna. XIV. 107, 110. 113; XIV. 47; Bórwieki, porzeczki, Ribes ni grum ogrodów X. 113; L., XII. 264, - ojciec, XXVIII. 41; XXIX. 132; Bóstwa Algonl<inów, XXXII. 119, XXX. 84, 102, 105. 117. 120, 123, 126; pt. B ó s t w a. -' piekieł, XIV. 78; -- australijskie, VII. 5, 6; -' piorunu, VII. la, 18, 28; XIV. 70; - Azteków, XXXII. 121; -- pól, X. 113; -- bliżniacze p. bliżnięta. _. ryb, X. 113; chmur, ciemności, deszczu, burzy, - siedmiu zgłosek, XXXIV. 30; III. 5; XXXII.107, 124; XXXIV. 30; - słońca, VII. 16; -- chorób, XXXIV. 33; - śmierci, VII. 28; '- chtoniczne, XVI. 17; XXII. 8; -- światła i słońca. VII. 12; XXXII. 122. -- w legendzie, XIV. 48, 68, 69; __ dobre, VII. 26; XXXII. 130; _. w przysłowiu, VII. 29, 33, 40, 47; XXXIV. 30; IX. 48; XIII. 151, 152; �- domowe, XIV. 32, 39, 55, 56; drzew, XXII. 117, 118, 128; XXXIV. 16, 23; gockie, XXXIX. 350; -- greckie, XIV. 29; gromu, XXIX. 106; -. hodowli., XXXVII. 124; -- Hotentotów, XXXII. 122; Indian, VII. 5, 6; -. Indoeuropej-skie, XXII. 12; -. Irokezów, XXXII. 123; _. kamienne, XXXII. 128, 132; księżycowe, XXXII. 130, 131, 141, -. kutenajskie, XXXII. 123; - losu, XXIX. 164; - mądrości, XXXII. 125; - moc leczenia, XXXII. 125; - mordwińskie, XXXII. 122; - mroku, III. 5; - nagły wzrost, XXXII. 126, 129_ - niebios, VII. 29; XXII. 12; XXXII. 119; -. nowiu, XXXII. 101, 107; - oddziaływania na bóstwa, XI. 382. - ognia, XXXVII. 124; -- opiekuńcze, XIV. 73; -. osobiste, XXII. 3, 4; - - pełni, XXXII. 107; -. perskie, XXX. 120, 123; -.. płci m. i ż., XXXIV. 29, 33; - . płodności, XIV. 232; XXXIV. 105; - pogańskie, XIV. 39, 51; - polinezyjskie, VII. 6; - - prusko-litewskie, X. 112, 114; XXIII. 160; - rogate, XXXII. 118; -. rolnicze, VII. 18; - słowiańskie, VII. 329-331; XXVI. 141; XXIX. 180; XXXII. 123; - sumeryjskie, XXXII. 123; - śmierci, XXIX. 164; - światła, XXXIV. 22; - ugro-fińskie, XXXII. 122, 123: __ o __ o __ o B urodzaju, XXVI. 151; w postaci kobiety, XXXII. 122; walka z demonami, XXXII. 125; wegetatywne, XXII. 2; XXXII. 119; XXXIV. 2; wielogło.we, XXXIV. 29; wielorękie, XXXIV. 29; wodne, VII. 13; wojny, XIV. 205; złe, VII. 26; XXXIV. 30; zoomorficzne, XXXIV. 30; związek z ciemnością, XXXII. 130, 131; związek z łodzią, XXXII. 123; związek z morzem pierwotnym, XXXII. 130; związek z naczyniem, puharem, XXXII. 124; związek z podziemiem, XXXII. 130; związek z siecią, XXXII. 126. ó s t w a, pt. B ó g, p. Aataencik (ind. amer.); Abakamui (a.in.): Adonai (hebr.); Adonis (fenic.) ; Afrodyte (gr.); Ahuramazda pt. Ormuzd (ir.;) Ajgan (Tupi); Ajieke (lap.); Ajyy-to-joh (jakuc); At/ah (mahom.); At/araa-Agonior (jak.): Alt, Altus (rzym.); Alt Vater (niem.); Amagai (af!'.); Amon (egip.); Amynos (egi.p.); Anda.1 (;prus. lit.); Anra-Majni;!.! {ind.): Ares (gr.); Areskowe (irokez.); Artemida (gr.); Aryman (Jjers.); Asar (ind.); Asen (skand.); Asklepios (gr.); Asowie (germ.), Astharte; Asweny (skand.); Aswinowie (skand.); Atena (gr.); Atera, Ates (trac.) ; Austheja (lit.); Baal, Bal (fen.); Baba (sław.); Bachus (gr.); Baga (pers.); Bagan, Bogan (błr.); Baldur; Barzduki (lit.); Bel (bab.); (ass. Marduk).; Bella Penu (Chondowie) Bellator, Bet/phagor (fen.); Beledzis (trac.) ; Bes (egip.); bez; Bizon; Boda, Boeda; BoginipszcZół; Bogini drzew; Bogini 5 zmysłów; Bogini urodzaju; Boreasz (gr.); Borskayto (prus. lit.); Brahma (ind.); Brat bóstwa; Bura Pennu; Burbi Pennu; Bury (chand.); Capitolinus, Jowisz (rz.); Car-Słońce; Centeotl (meks.) ; Ceres (gr.); Cerokl (łat.); Chakekenapok (alg.); Chnufis, Kmef (egip.); Cho?'s (sław.); Ceza, Cisa, Ciza, Cyca, Cyza (sław,) p. Dziwo biole! Cu?'che, Curcho (prus. lit.); Cyca, Cyza (sław.); Czarnobóg (sław.); Czernobog (sław.); Dabóg, Dadźbóg, Dajbóg (sław.); Demeter (gr.); deszczu; Dewa (ind.); Dewana (sław.); Dewiń usziń (łot.); Diana (gr.); Dionizos (gr.); Dis; Dioskury (gr.); Divirikis, Divcriks (prus. lit.); Donar (ger.); Durgo, Durga (ind.); Dyauspiter; Dyonizos (gr.); Dzedzylela (sław); Dziad Lel (sław.); Dziedza (sław.); pziedziela, Dziedzielela (sław.); Dziedzylila, Dziewa (sław.); Dziewana (sław.); Dzidzy lela (sław.); Dzydzieleleja (sław.); Dźirong (dajac.) ; Ea (sum); Ekadżatii (ind.); Eleutherios Zeus (gr.); Eliasz prorok; Enlil - Marduk (sum.); Enzu (sum.); Eol (gr.); Esrel (hebr.) ; Fanes (gr.); FiOrgajn (skand.); Frikka (skand.); Fro (germ.); Frouwa (germ.); Gaia (rz.); Gama-Gorib (hot.); Garovitus, Jarowitus (sław.) Gćinsefuss (germ.); Geb (egips.); (ind.); GOl'S, Ghenta (prus.); Gorcha. Gorka' (prus.); Gospod;; Grandis mater (rz.); Grom (sław.); Gross, Grossvater (germ.); grzmotu; Gurcha (prus.); Hadad Rimm6n (Adonis) (fen.); Hamman (ind.); Hanumant (ind.); Harovitus, Jarowit (sław.); Hatthi (ind.); He (ind'>; H efaistos (gr.); Heitsi-eibib {haU; Helios (gr.); Hera (gr.); Hermes (gl'.); Herr (germ.); Hesiri (egips.); p. Ozyrys; Hikuleo (Tonga); Hina; Hipopotam; Hoenir (skand.), Holda (germ.); Huahine (polin.); Huaka (ind.); Huehueteotl (aztec.); Hoekuwu (arauk); Huiciloposztli (azt.); Hulka Dewi (ind.); Hum (ind.); Hunaphu (Quiche); Hygea (gr.); Imperato?' (rz.); Ioo-ai (hebr.) ; Indra (ind.); Ista?' (asy!'.); Iswafibratte (Swaybrato); Isztal' (bab.); Izis, Izys, Izyda (egip.); Jahwe (hebr.); Jama (ind.); Jang (dajac.); (rz.); Jar Chars Jankupong; Jarowit (sław.); (sław.); (sław.); Jassen Janus' Jarko (sław.); Jariło, Jaryło (sław.); Jasza, Jaszen, Jaszon (sław.); Jech, Jele, Jesse, (sław.); Jesza (sław.); Jork, Jorka, Jarko (lit. prus.); Jors (lit. prus.); Jouskeha (hl·~lJń.); Jowisz (rz.); Jordh (germ.); Juma (ugl'. fiń.); Junona (rz.); Jupitel' (rz.); Kabinokka (algonk.); Kame (Bakairi); Kami (jap.); Karewitus (sław.); Karttikeje (st. ind.); Kason (Chason) (sław.); Kastol' i Poluks (rz.); Katekuil (ind. amer.); Kauki (lit.); Kama (ind.); Keb (egip.); Kiedkie jubmet. (lap.); Kivimal (est.); Kmef (egip.); Keremet; Keri; Kob; Korg (prus.); Korko �51:' 59 (prus.); (słow.); (;prus.); Kostrub (gr.); krokodyl; Kronos (gr.); Ksenios (gr.); księżyc (algon.); Ksiutheukli (aztec.) Ksiuhtesutli (meks.) ; Kubera (ind.); Kurche (pr. lit.); Kurk (prus. lit.); Kurkas, Kurke, Kurko (prus. lit.); Kutki (kamer.); Ky.bela, Cybela, (gr.); Lahmu (bab.); Laima (łot.); Lal' familiaris (rz.); Lel, Lelej, Leles (słow.); Leli (słow.); Ligo (łot.); Lodhur -(skand.); Lucina (łac.); Łado Ładci (słow.); Mactcinge, Mactcingein (ind. am.); Magnus pater (rz.); Mahiidewi (ind.); Mahnika (polin.); Maja (ind.); Makunaima {j. Makusi); Manasa (ind.); Marang Buru (ind. am.); Marduk (sum.); Mari (ind.); Marimai (ind.); Mars (rz.); Marza, Marzana (słow.); Mectli (meks.), Medinis (lit.); Miktlauteukli (azt.); Milita Minerwa (rz.); Moloch (fen.); Moszel (łot.); mroku p. Aswinowie, Mudżekindis (algonk.) ; Muora jubmel. (lap.); Nambadżan<li Nanabosho (algonk.); Natrimp (prus. lit.); Neptun (rz.); Neregal; Nieba; Niega (słow.); Niga, Nija (slow.); Ni/wla (słow.); Niola (slow.); Nikephoros (gr.); Niszke (moraw.); Noslola (słow.); NumiTarom (fin.); Num (samoj); Nusku, Nuszka (bab. sum.); Nya, Nyja (słow.); Nyola (słow.); Odin, Odhin (skan.); Ofanu (polin.); Ogień (algon.) ; Ojciec wielki (słow.); Okkopirnus (prus. lit.); 010run (zulus.); Ormuzd (pers.); Oro (polin.); Osirys (eg~.); Ostrorogi, p. Agni; Ozyrys (egips.); Pallas Atene (gr.); Pan (gr.); PańKors czika Tiamat Kotito ta galoa (sum.); Tane (polin.); Tan(Tonga.); Tapa (dajac.); Tara (ind.); Tarom; Tarenjawagon (ind. am.); Tari, Pennu (Chondowie); Tawiskala (irok); Tawiskarom }(irok.) ;Teharonhiawagon (irok.); Tenabi (daj.); Tepen Kutzu matz (Quiche); Tetyda (gr.); Tezcatlipoca (azt.); Thor (skand.); Thrymre Thunauer (germ.); Tien (chiń.); Tiermes (lap.); Tii (polin.); Tiklis (lit.); Tius (germ.); Tlalok (azt.); Tleps, (czerk.); Tonatiuh (meks.); T01', Tool' (lap.) (czuw.); Toara, Tooru, Toru (est.) (czuw.); Torem, (ind.); Parnasiabari; Perch(germ.); Perko, Perunko, Perkun, Perun (lit.); Persefona (gr.); Phre Pikole (germ.); Prawa. Pikol, (lit.); Piorun, Pirkunus; Pluto (rz.); Pogoda (słow.); Pogwizd (słow.); Poklis, Poklys; Poklus (słow.); Polel, Polelum (słow.); Pradżapati (ind.); Pripegala (słow.); Przypiekala (słow.); Prawa, Prawe I(słow.)'; Priapus. Pryap (gr.); Puskajtis (lit.); Quetzalcouath (azt.); Radigost (słow.); Radegost (słow.); Radogost (.słow.); Rahab (hebr.) ;Rajtubuow (polin.); Rama (ind.); Raskosz (słow.); Redigost (słow.); Rod, Rada (słow.); Rodzana, Rodzanica (słow.); rogate (fin.); Rojenice (słow.); Rosskas, Roszkas, Rozkosz (słow.); Rożanica, Rożdenica (slow); Rugian (słow.); Rugiewit (słow.); Ryż (algonk.) ; Saraswati (ind.); Saturn (rz.); Saweasiulo (samoan.); Saxnote (germ.); Sqdzice, Sqdzenice (słow.); Schneinbrato (prus.); Seb (egip.); Seti (egip.); Sędziczki (slow.); Sin (babil.) ; Singbong (bóstwo Santalów); Sitald (ind.); Siwa, Sziwa (ind.); Skanda (ind.); Słońce (algonk.) ; Sojenice, Sujenice (słow.); Stribóg (słow.); Sudicky, Sudiczke, Sudice, Torum, Sudjenice (słow.); Surja (ind.); Suvja (ind.); Sużdenci (błgr.); Swantewid; Swaróg, Swarożyc (słow.); Swaybratto (prus.lit.); Siwa (ind.); Szamasz (bab.); Szango (Jombów); Szawandasi (algonk); Światowid (słow.); Świstun (slow.); Sitala (ind.); Taar, Taara (est.); Taaroa (polin.); Tahiti (polin.); Tairi (polin.); Tairibu (polin.); Tamat, I .~ • Turum (ost.); Toru (botok'.); Tryglów. Trzyglów (słow.); Tsuikoab (hot.); Tupan (Tupi); Turklys (prus.); Typhon (egips.); Tyr (germ.); Ukko, Uku (fin.); Usiry; Ut; Vanen; Vel es (słow.); Vucub; Wabun (algon.) Wadzawaraki (ind.); Wadzarapani (ind.); Wadźra hara (ind.); Wadźra sattwa (ind.); Warrugara (austr.); Warschayto (prus.); Weles, Welos (słow.); Wenera (rz.); Weromatautora (polin.); Weljes (słow.); Wielka matka (słow.); Wielki Manitu (algon.) ; Wielki Gęgala (egip.); wiosna (Jarilo), (sław.); Wirudhaka (ind.); Wisznu (ind.); władca wiosny (Jarowit) (słow.); Wodan (germ.); Wolos (sław.); Wotan (skand.); Wszechświecący; Wszechwiedzący; Wurszayto (prus. lit.); Zamolxys (trac.); Zaratustra, (irań.); Zefir (gr.); Zeus, Zews (gr.); Ziemia (alg.); Ziemiennik (słow.); Ziza, Zieza, Zizilia (sław.); Ziu (germ.); Zoroaster. Żiwa, Zywa, Żywia (słow.); Xunxu- naxpu, XurakM'i. (Quiche); Yau- (ind. am.); B ó s t wab l i ź n i a c z e: Agni, Indra, Aświnowie (ind.); Chakekenapok; Hunahpu; Kame (Bakairi); Kastor i Poluks; Keri; Lel i kiicikam Polel; Nergal; Szamasz Isztar; Xhalanque; B ó s t w a, deszczu i wody; Marang Buru (beng.). B ó s t w a k s i ę ż y c a, Aataencik; Au; Amm; Jadu; Aświnowie; Bliźnięta; Jahwe. Bóstwa ognia, piorunu; kamui; Agni; Ahuramazda; muzd; Katekuil; Mahnika B ó s t was łań Ormuzd, c a, Ozyrys; Bella-Pennu; Abu01'- (polin.) Ahuramazda, Apollo; Ates; Bura-Pennu; Car- slońce. Bolendcy (dial. alem.), bolesny. XI. 364. krótkogłowość. XXI. 240, 241 B r a c i a, brat biały ciemny. XXXII 110; pt. M i t y. ~ bliżniacy, ·XXXII. 82, 87-89, 105, 108, 112, 113, 121-123; - cechowi, (dok), XXXII. 70, 71; - duchowni, XXXI. 21; - wrogowie bóstwa, XXII. 89; - kaczki, XXXII. 110; - przeciwnicy, XXXII. 92; - stalowi, (dok), XXXII. 67, 72; - totemiczni, III. 372; - w bajce, XXXI. 134; XI. 376; - w zwyczajach weselnych XI. 413; - z jednej matki, XXXIX 186. Bracina, bratowa. XIV. 93. Bractwa, I. 236; XI. 74; XVI. 107; pt. P ok r e w ie ń s t w o f i kc Y j n e. Brachicefalia, �()O - cerkiewne, XVIII. 209; XXXIII. 127; - kawalerskie św. Mikołaja, XXXIII. 126-135; ~ muzyków, XXX. 234; - pernbockie, III. 137; - różańcowe, XXXI. 90; - rybackie św. Barbary, XVIII. 135; - św. Antoniego, XXXII. 76, 68; - św. Barbary, X. 6; XXI. 156; XXXII. 67-69; 71-76; - żywieckie, XXXI. 80. Bractwo 'polne, fratres arva!es, XIII. 91. Brać, biorę, biernia, ber. XIX. 5. zbor, ubiór, p. na niwata, (j. błgr.), zostawianie niezżętej garści zboża. X. 468. Bradzinis, (j. lit.), ·brodzień. XXXII. 25. pt. R y b o łów s t w o. Braha, wywar gorzałczany do karmienia krów. XIV. 107. Brahma, (j. sanskr.), bós-two VII. 6. Bmhmariikszasu, (j. sanskr.), duch zabitego bramina, XXXIV. 35. Brahmasamandh, (j. sanksr.), duch bramina. XXXIV. 36. Brahmani, bramini, XIII. 260; XXXIV.35. Braj, (gw. hue.), stępor do robienia bryndzy. XXXV. 97. Brajer, wypalacz węgla, p. uh!arz, XXXI. 85. Brama, II. 76; XIV. 43, 107, 293, 356, 360,364; XVI. 330, 365; XXIX. 129; - gry i zabawy. XXXIII. l; - kultowa, XXXVI. 108; - piekielna, XXXI. 108; - słońca w Tihuanacu, XVIII. 234; - wysoka, XXXIX. 435; - wzory pisanek, IV. 212; -- z daszkami, XXXIV. 143. 144; - z pali. XXXIX. 186. Brada z gruszek. II. 128. (j. węg.), naczynie pierścieniowe. XXXIV. 84. Brewider, bez wątpienia. VI. 42. Brendza, Bramani, bramini, I. 132-134, 233: VII. 16; XXXIV. 8, 11, 16, 17. 20, 22. Bramanizm, braminizm, VI. 118: XXXIV. 22, 28, 45; XXXVI. 149; Bramka, ubiór głowy. XXVIII. 18. Bramy, motyw haftu. XXIV. 137. Brandsztych, małe kawałki bursztynu, XXXIX. 415. Brandu!a, piecyk do pieczenia. X. 37. Bransolety, XXXIX. 370. Brat bez grijeha, (j. serb.), pobratym. p. bliźniak, XVII. 262 pt. P o k r ew i e ń s t w o f i k c Y j n e. -. lel, (j. sław.), stryj. XIV. 59; - matki, jego rola w rodzinie macierzystej. p. awank1!lat. XXXIX. 55; - p. młodej, IX. 40; XVIII. 146;. - słońca, wielki kapłan, VII. 15. - w pieśni, IX. 323; XV. 44; -. w przysłowiu. XVII. 166. - wróg bóstwa, XXXII. 89, 92. Bratczyk, (gw. hue.), bratek, kąpiel w odwarze. XIII. 219, 222. Bratek, Viola arvensis, XIII. 219. 222; XXIII. 241. pt. Roś l i n v w l e c z n i c t w i e. . Brathair, (j. irl.), brat brat zakonny XVII. 263. ' •. Bratobójstwo kainowe, XIX. 63. Bratowa, p. bracina, II. 299. pt. P r awo l udo w e. Bratwa, dratwa. V. 63. Brausztejn, XI.196.G a l' n c a r s t w o Brazowec; bagno zwyczajne, Ledum palustre, w leczn. XVIII. 191. Braźne płótno, zdatne do cedzenia XIV. 107. Braźny, wywar z brahy. XIV. 107. Brąz, XXXI. 68. Brązowe groty, XVII. 175. Bretzel :'3rezelia, .;.: , t. brezylia, bredzy/ia, bron- brazylia. IV. 215, 216; XVII. 33. pt. B a rwniki. Bri de jdesz! (gw. huc.), nawoływanie na owce. XXXV. 136. Bridzula, (gw. h~IC.), nazwa owiec. XXXV. 134. Brimka, (gw. hue.), furta. V. 152. Brirda, (j. marok.), naczynie pierścieniowate. XXXIV. 91. Briza media, p. Matki Boskiej łzy. Bra, p. ber, proso, IX. 357. Broda, (gw. flis.), przód okrętu. XX. 57. Broda, zarost, XXVII. 70; - obcinanie, XXXIII. 113; - w przysłowiu, IX. 51; - zboże zostawione po żniwach na polu. p. bruda. XX. 160; XXII. 8. Brodacz w anegdocie, XXXI. 130. Brodawka, przewiązywanie włosieniem. XI. 385; XVIII. 190; XXX. 45. Brodawki, XIII. 116; XVIII. 180; Brodawnik, mlecz świński, Ta raxacum officinale, XXXI. 97. 'pt. Roś l i n y w l e c z n i c t w i e. Brodę Welesowi zawinąć, XIV. 222. Brodnik, XXIX. 126; XXXI. 3; XXXViII L 230~ pt. R Y b 0łów s t w o. Brodnik na giegniach, sieć. XXIX. 126; XXXI. 3; XXXVIII. 230. - na kulach, sieć. XXIX. 126. Brodzień, sieć, XXXII. 25; XXXVIII. 230; - na płozach, XXX!I. 28; - z matnią XXXII. 25, 28. .zelia, ,t polewka ku!acs, brązlia, bryze/ina, Brag, (j. ;prasł.), łaźnia. XVII. \ 79. weselne, II. 2ii8. Brojiti zvezde, (j. serb.), liczyć gwiazdy, zabawa, V. 138. Brokat, XXXVIII. 359. Brokatella, XXIX. 184. Bromniaki, gwoździe. VI. 291. Bromus, gatunek prosa. XX. 319. Brona, II. 224; III. 11; V. 104; IX. 200; XII. 295; 299; XIV. 127. XX. 183; XXVI. 98; XXIX. 167; XXXI. 3; XXXVII. 346; pt. N ar z ę d z i a l' o l n i c z e. - beleczkowa, XXX. 231; - deskowa, deszczułkowa, XXX. 230, 231; XXXIV. 184; - drewniana, XXXIV. 184; - grabiowa, XXX. 230; - jako instrument muzyczny na Łysej Górze, XXVII. 70, 139; - jako ochrona przed czarami, XXIX. 122; - płotkowa, XXX. 231; - przewrócona, VI. 65; _. św. Izydora, konstelacja Tarcza Sobieskiego. L 172; pt. A s t l' 0nomia ludowa. - w przysłowiu. IX. 51; - w zagadce. XV. 104; XVII. 81. - w zwycz. świąt. XXXVIII. 269; - z gałęzi, XXXIX. 204, 294; - żelazna, XXXIII. 114; XXXIV. 184 Broń, X. 88, 91; XII, 295; XIV. 40: XVI. 128; XVII. 170; XXX. 213; XXXI.5, .145; XXXIV. 274; XXXIX. 145; - palna, XXI, 45, 49, 51, 55; XXXV. 85; - z brązu, XVII. 171. B roń. p. ajbalty, ajbolty, bełt, berdysz, bułat, buława, bumerang. bunkosz, ciupaga, czekan, dzida, fuzja, fuzyja, fuzyjka, gnyp, Brogi, jedzenie �62 grot, kij, kirri, kołczan, kostur, kozik, kusza, lanca, laska, łuk, maczuga, miecz, młot, muszkiet nóż, obuszek, oszczep, pała, pałka, pałasz, palyga, pistolet, proca, rusznica, samopał, siekiera, sojula, (maczuga), stosur, strzała, strzelba, sulica, szabla, tarcza, toporek, wałaszka, włócznia, zbroja. Browar, VI. 386, 388; VIII. 263; XIII. 66; XXVI. 15; XXVIII. 221; XXX. 203; XXXIII. 221 XXXIV. 164, 166; - (gw. złodz.), piwo, VII. 277; - dobczycki, XXXIV. 159; - szleszowski, XXXIV. 161; - w przysłowiu, XVI. 97. Brożyny, słupy LI brogu. XXXIX. 309. Bród, brodzić. XIX. 8. Bródka, sieć. XXXI. 38, 40. Bróg, p. szkondla, IX. 256, 275; XVI. 369; XVII. 179; XVIII. 2; XX. 49, 55, 65; XXIV. 87; XXVIII. 147, 164, 165; XXXIX. 309; pt. ,p r z ec h o w y wan i e p o ż y w i e n i a. - jako miara, XXVIII. 147, 164, 165; - w przysłowiu, XXXIX. 309. Brrś! odpędzanie owiec. II. 130. Bruclik, gorset. XXXVI. 232, 235; XXXVIII. 441, Brukiew, p. kwak, karpieL XIV. 399. XVIII. 219. (j. łac.), obrzędy rzymskie. II. 94; XX. 178. Brusek, kapelusz lachowski. XXXVI. 274. Bruski, owcze sery. VIII. 44. Brusy, grube belki. XXX. 33. Brusznica, p. bibrówka, gogodze. Bruś do ostrzenia kosy. XXXV. 87. BrumaLia, BruśLok, kamizelka męska. Brzanka, ryba. XXVIII. 216. Brząkadła, XXXVII. 85. XXXVI. 260. p. brzeczka, Lemieszka ,brenpolewka z gruszek. II. 128; - kasza rzadka, XX. 319; - kukurydziana, XVI. 134; - w przysłowiu, VII. 34. - z mąki owsianej, XVIII. 72; - z prosa, XVI. 134. Bryl, (gw. druc.), :Żyd. XXXVII. 210. Brylantowanie bursztynu, XXXIX. 378. Bryła kamienna, strach. XVIII. 175. Brymbulec, kulki mosiężne. III. 252. Bryndusit (gw. hue.), nazwa' krów. XXXV. 13'5. Bryndza, ser owczy, bruski. V. 60, 124, 153, 154; VI. 353, 354; VIII. 44; IX. 256, 257; XII. 17, 31; XX. 42, 51; XXVIII. 216; XXXIV. 162; XXXV. 89, 91, 92, 119, 123, 124, 129, 131, 144, 151, 152. Bryndzownia, XXXV. 92. Bryndzóla, (gw. hue.), nazwa krów. XXXV. 135. Bryndzyty bryndzu, (gw. hue.), robić bryndzę. XXXV. 91. Bryś, pies, VIII. 179. Brytwań, brytwana. II. 131; XIII. 252. Bryza, ubiór kobiecy. XXVIII. 21. Bryzieha, odzież, XXXVIII. 360. Brzana, dziewczyna. XIV. 294; - ryba muracna. XIV. 294; XVIII. 62; XXXI. 36. Bryja, dza. bryja, polewka, XX. 67, 95. (gw. kasz.), brzeg płótna, XXVIII. 36. Brzeg ostry, (gw. flis.), bardzo wysoki. xx. 57. - plaski, (gw. flis.), brzeg niski. XX. 57. - rzeki, III. 55. Brzekinia, grusza .xXXVIII. 319. Brzemienność, p. ciąża. III 58; XIII. 220. Brzeczka, rondel. IV. 174. Brwi wołu, jako pędzel do malowania skrzyń. XXX. 153. Brwia, brew. XIV. 107. Bryczka, II. 270; III. 212; XXXVIII. 231. Brutfan, Brzedz, .~ Brzezata, Brzezawa, Brzeziasta, nazwa krów. XXI. 57, 205. Brzezina, brzoza młoda. w lecznictwie, święcona. XXX.44 BrzezuLa, nazwa krów. XXI. 57. Brzost, p. brzóst, berest, XIX. 8. Brzoza, BetuLa aLba L., BetuLa verrucosa L., BetuLa obscura Kot. p. bereza, na, bazie, - I .~ - berezyna, beśnia, bezi- jako barwnik do pisanek. IV. 215. biała, II. 196; XVIII. 165; XX.300. budulec, XXXIX. 287; cmentarna, XXXV. 63; czarna, Betula obscura. XXXV. 62; drzewo szczęśliwe, XIII. 123, 124; drzewo użytkowe, XXXV. 63; drzewo w magii, XVI. 125; gałązki, kora z gałązek, XIII. 31; omiatanie mogiły, X XIV. 21; .przy wypędzaniu bydła na paszę, XXXV.61; w lecznictwie, XII. 267; XVI. 3; zatykanie za stragacz, XXXV. 60; pt. M a g ia. znaczenie profilakt. XXXV. 61; Gryżyńska, VI. 115, 340; XIII. 162; XXXV. 63; - kąpiel noworodka, XXXV. 63; kij brzozowy w magii, XXXI. 96; 'l" kora, nakrycie głowy, III. 214; pędzenie dziegciu, I. 56; pokarm, XXXV. 60. pt. P o t l' aw y g ł o d o w e. w lecznictwie, VI. 159; XXXV. 62: - liście, jako barwnik, IV. 215; - majenie domów. XXXV. 61; _. majenie lnu i konopi, XXXV. 61; -. miotła, VII. 186; - młoda, p. brzezina, IV. 177; - na spirytusie, XXX. 44; - nazwa, XXXV. 60; - odwar w leczn., XXXV. 63; - okadzanie, XXXV. 63. - olejek z brzozy, XXXV. 62; - pączki w lecznictwie, XXVII. 136; XXXV. 61-63; - produkty, XXXV. 60; - rózga, bicie dzieci. XXIII. 134; XXXV.63; - rózga w magii, XXXV. 61; sok, napój, p. uskola. V. 62; XII. 266; XXVII. 138; XXX. 44; XXXV. 60; pt. Z b i e r a c t \v O. - spróchniała, p. czer, czyr. - w grach i zabawach, XXXIII. 11;. -. w lecznictwie, XXVII. 136; - w legendzie, XXXIII. 151; w obrzędach narodzin, VI. 127; - w obrzędach wiosennych, XXXIII. 11; )XXXV. 61; - w opowieści, XXXV. 63; -, w podaniu, VIII. 253; - w przesądach, XXVII. 136; - w wiankach święc., XXXV. 63; W zwycz. gregoriańskich, IV. 177~ - węgiel w med. lud., XXXV. 61; Brzóst, brzost, kora brzozowa, XIV. 107; ULmus, pączki. II. 161; XIX. 8; -t -t �65 Brzuch, XI. 397, 398; XIV. 308; XXX. 45; - w przysłowiu. VII. 34; Brzytew, II. 334; VIII. 193; IX. 362; XI. 377; XXXIV. 163; - w lecznictwie, X. 396; - w wierzeniach, II. 334. Brzyzek, pagórek. XVI. 94. Brzyzówka, adz.ież, XXXVIII. 360. Buba, (gw. dziec.), krowa. III. 165, 166. Bubaczka, bolak. XVIII. 180. Bubennik, (j. czes.), bębennica, grający na bębnie. XIII. 150. Bucak, czterocentówka, V. 63; XIV. 291, 293. Buch, Ci, hot.), roślinny puder. XXXVII. 84, 85; XXXVIII. 58. Bucha, długa sukmana. XIV. 108. Buchać, bić, IV. 307. Buchnąć, uderzyć. III. 139; XVI. 85. Buchta, bułka. II. 129; XV.II. 134; XVIII. 217. Buciki, p. obuwie, XXXVIII. 270. Bucina, buczyna. XXXI. 77. Bucz. XXIX. 126. pt. R y b a ł ó wstwo. Bucza, buczius, (j li1.), XXXII. 28 Buczanka, w ryboł., XXXI. 3. Buczka, (gw. hue.), nazwa owiec. XXXV. 1334. Buczy; suk, (j. ukr.), wzory pisanek. IV. 212. Buczyna, bucyna, II. 69, 346. Bud, budzić. XIX. 9. Buda" dom mieszkalny. XVI. 108; pt. B u d y n k i m i e s z k a l n e - (gw. flis.), domek na galarze, X. • 454; XXXIX. 322; - psia w pniu drzewa, XXXIX. 452; - spiczasta, szałas. XXXVII. 280. - stragan, II. 268. • budasz, cieśla. XVII. 79; XXX.78. Buddyści, VII. 40; XVII. 18; XXXIV. 31. Budarz, Buddyzm, VI. 118; XI. 103; XV. 146, 147; XXXIV. 13, 14, 21, 22, 28; XXXV. 186; XXXVI. 143, 149; XXXVII. 359; XXXVIII. 415. Budha, Budda, Gautama SakiaMuni . .I. 236; IV. 219; XI. 336; XV. 206; XVI. 38; XXV. 39; XXVI. 116; XXX. 141; XXXII. 102; XXXIV. 22, 28; XXXVIII. 345 Bud;aha, australijski, zły duch. VI. 15. pt. D e m a n y s z k a d l i we. Budka pasterska, XXXI. 6. - ptasznicza, XXXIX. 293. Budowa domu, zwyczaje. V. 347; XXX. 251; XXXVII. 89-91. pt. Z w y c za j e i a b r z ę d y b ud ow l a n e. Budowa zdania w języku buszmeńskim, XXXVIII. 63, 67. Budowanie mostu, gry i zabawy. XXXIII. 6. Budowle kwadratowe, XXXIX. 285; - naziemne, XXXIX. 264, 284, 287; - palowe, XXXIX. 282, 283; - plecionkowo-słupowe. XXXIX. 277; - prostokątne, XXXIX. 285; - słupowe, XXXIX. 286; - trapezowate, XXXIX. 285, 286; - zrębowe, XXXIX. 286; Budownictwo, XI. 414; XXXIX. 106. 466; - bałkańskie. XXXVII. 227; - barokowe, XXIX. 166; - bojkowskie, XXIX. 166; - czeskie,. II. 77; - drzewne, VI. 175; IX. 285; X. 127, 351. 470, 471; XXXI. 10; -. --- .,' 'r, l -, -< -. -' - ! egipskie, XIII. 208, 268; etruskie, XXIX. 129; fińskie, XXXVII. 441; gospodarskie, XXXIV. 143, 144; góralskie, XVII. 148; XXXI. 68; XXXVII. 350; huculskie, XXI. 45; kamienne, IX. 285, 286; XXXV. 183; karaiokie, XXVII. 137; kaszubskie, XV. 155; kościelne, XXIX. 166; XXXIII. 147; krakowskie, XVIII. 2, 4; kultury czasz lejowatych, XXXIX. 2,59; kurpiowskie, XXXVII. 414; lubelskie, XXXVII. 472; ludowe, II. 33, 34, 76; X. 238, 308-316, 352, 353, 430-433; XIV. 355; XVI. 330; XVII. 2; XVIII. l, 13; XXI. 51, 54, 270; XXII. 31; XXIII. 38, 43-49, 153, 154, 162; XXV. 107; XXVI. 98, 104; XXVII. 141; XXVIII. 109; XXIX. 118, 127, 131, 156; XXX. 4, 215, 225, 242, 272; XXXI. 4, 6, 145; XXXIII. 83; XXXIV. 186, 271, 283; XXXV. 18, 36, 174; XXXVII. 225, 351, 407. 420,. 450; XXXVIII. 217, 218, 459, 579; łemkowskie, XXXIII. 92, 98, 108; mieszkalne, XXXIX. 259, 260, 284; murowane, IX. 285, 286; XVIII. 2; nadziemne, XXXVIII, 330; neolityczne, XXXIX. 266; niemieokie, XXXVII. 228; norweskie, XXXV. 169-171; opoczyńskie. XXVI. 145; orawskie, XXXIX. 433; !palowe, I. 11; XVIII. 2, 3; XXI. 89; XXIX. 129; Lud -- Tom XL -. -. --. -.: -. - perskie, XXIII. 47; pierwotne, XXIII. 45; podhalańskie, VI, 393; X. 324; podziemne, XXXVII. 102, 103; polskie, X. 126; XIII. 342, 343; XXXVII. 448; przedhistoryczne, XXXIX. 266; przysłupowo-węgłowe, XXXIX. 453; rosyjskie, XXVI. 91; sakralne, XXXVII. 414; ~,~owiańskie,. II. 77; słupowe, XVIII. l, 2, 11; XXVI. 102; słu:powo~palowe, XVIII. 3; socjalistyczne, XXXIX. 628; syberyjskie, XXIII. 47; syryjskie, XXIII. 47; szałaśne, XXVIII. 109; w epoce brązu, XXXIX. 262; wiejskie, XXXIX. 228, 230-250. wielkopolskie, XXXVII. 240; zabytkowe, XXXVII. 456; zakopiańskie, X. 463-466; zLemiankowe, XXXVIII. 330; Budownictwo, p. dom mieszkalny, dach, budulec, budynki mieszkalne, gospodarcze, ziemianka, babak, balkonik, banty, bonty, cerkiew, chałupa, chata, choromy, chorony, czopy, drzwi, dymnik, ferkLadonki, felc, ferfLedon ki fundamenty, furta, futrena, futryny, galeria, gałąź, -ganeczek, ganek, ganki, gara. gietunki, glina, glowace, góra (strych), grida, gwóźdź, gzyms, hryda, kapa nad piecem, huźwa (świerkowe zawiasy), kapa nad piecem, kapliczki, klucz drewniany, knagi, kołki, komin, koszyczek, kościół drewniany, lo cap, ocap, na biegonach, na �czop, na kryty rybi czop, na obłap, ogon, na słup, zamek, na zqb, na lepa, nalepa, na węgieł, zqbkach, oberlik, na na no- ocapy, ocza- oczep, odlewa, odrzwia, okienko. okiennice, okno, okrenty, otwory, palafity, palenisko, palówka, pecki, peki, piętnary, pitnary, plewa z gliną, podcienia, podsienia, podgródka, podi, podłoga, podmurówka, poduszerik, podwaliny, podprzybitpienie, odźwierek, ka, podsiębitka, nia, polenie, pogródka, polepa, poled- połowaja (plewa), powała, pódrja, półsoszki szczytowe, priczyna (podcienie), prypicz (przypiecek), przycieś, przyłap, przypiecek, przyzba, pułap, radnice, rososzki, rygle, ryglówka, rysie, sień, sklep, skrzynka okienna slegi, słup, słup6wka, (piec), sosrqb, sosręb, spidki, spodek, spojenie belek, stela, stolarski węgiel, stragarz, stryszek, strzecha, sufit, sumiec, sumcak, sumci, sumikówka, susznia, szałasy, szpangi, szwela, teble, tok gliniany, tragarze, tram, trzon pieCel, uszaki, vyska, węgieł, węgłówka, wieńcówka, worota, worynie wowky, wygLqdy, nica, wypust, występ, wyżka, wyłaźwyszka, zagroda, zakosy, zamek drewniany, zamsze, zapiecek, zcisufnica, ziemianka, zrąb. Budrycz, biedrzeniec, II. 157; Budulec, p.bale, barty, belek, belka, brzoza, buk, cegła, darnina, dąb, deski, dębina, glina jasion, jesion, jodła, kamień, kukuzakośniki, zagata, rydza, sosna. lód, łodygi kukurydzy, Budynek, szynk. V. 353. B u d y n k i g o s p o d a l' c z e, XXXVII. 19:3, 195, 196; XXXIX, 236, 273. - chlew, chlewik, chyżka, drewutnia, gaca, gęśniki, gruba (piwnica), gumno, humno (stodoła), kamyk (chlew), klecia, kleć, kolesznia, komórka, komirka, kub, kurnik, Lamus, obora, odryna, owczarnia, pelewen, plewnik, popoLija (piwnica), powieć, powie tka, pribok, przypust, stajnia, stodoła, ściobka, kubik, śpichlisz, kuca, kucza, świrno, świronek, (gw. hue.), płótno do odcedzania budzu. XVII. 145. Buenec, (j. błgr.), zabawa ludowa. XXV. 120. Bufonites, echenit, belemnit. XXXVII. 297. Bug, boug, boga, (j. germ.), -obrączka, obrącz. XVII. 73. Buga, (j. tur.), byk. XVII. 72. Bugaj, (dok.), gaj. XVII. 73; - nazwa miejscowości nad wodami. XVII. 72-74. Bugzaplut, kołnierz u sukmany. XVII. 73. Buhaj, byk XVII. 72; XXXIV. 176; - postać ducha. XII. 93. Buiana, (dok.), nazwa krów. XXI. 57. Buk, Fagus siLvatica, I. 111, 113; II. 69; III. 239; XIV. 153. 332; XXVIII. 241; XXXIV. 52, 57; XXXV. 64; pt. Drzewa leśne. - klocki, VIII. 344; - liście, owoce, popiół w lecznictwie. XXXV. 65; - liście, pożywienie, XXXV. 64; Pt. P o t r a w y g ł o d o w e. - przepowiednia pogody, zbiorów, XXXV. 64, 65; - w bajce, VI. 265; XI. 331. - w magii, dziura w pniu. XVIII. 180. - w magii, miłosnej, XXXV. 65. - w mitach, XXXII. 117; - w pieśni, XI. 46; XXXV. 49. Bukata, (gw. hue.), kawałek. VII. 260. Buki szczypać, zabawa, XIII. 308. Bukiet, nazwa psów. III. 45. Bukiet, ozdoba kawalerskiego kapelusza. XXXI. 77. Bukietnik, flakon. XXIX. 87, 90. Bukiety, II. 237, 268; XXXI. 77, 78; XXXVI. 267; Budzowiacz, I .1 ł t! rr 1 ,ł I telet- nik, wozownia. B u d y n k i m i e s z k a l h e, XXXIX. 237, 279. p. ataul, bacówka, balagan, besidki, bodnarka, buda, budka pasterska, chalpa, chałupa, chata, choromy, chorony, chyża, dom, dwór, dżije, fanza, gulema, itiań, izba, jednoizbówka, jata (namiot), jurta, kalyman, kqcina, (kucza), koleba, koliba, kołyba, kureń (kurzeń), kystawa, lepianka, piekarnia dymna, pontok, półziemianki, prychuta, soba, szałas, świetlica, urasa, wigwamy, zawatra, ziemianka, zimarka, zymarka, żije. Budz, (gw. hue.), ser owczy. XIII. 116, 207, 241; XVII. 144-146; XXXV. 91, 95, 106, 110, 131, 132. Budzenie bydła w obrzędach pogrzebowych. XVIII. 76; - pszczół po śmierci gOSlPOdarza, XVIII. 76; - pszczół na Wielkanoc. IV. 419; -- ziemniaków, XVI. 84. .•.•'. 5'" - w obrz. weselnych, XIV. 255; XVIII. 75. Bukiew, bukwa, mąka i olej, XXXV. 64; pt. P o t l' a w y g ł o d o w e. Bukładek, (dok), bukłak, naczynie na wino. XXXIV. 163. Buklażki (j. ukr.), wzory pisanek. IV. 212. Bukowaja spuza, (gw. hue.), popiół bukowy w leczn. VI. 159. Bukowiak, Lysimachia vuLgaris, II. 137. pt. Rośliny w leczn i c t w i e. Buksy zomszowe, XXVIII. 32. Buksza części fajki. II. 141; - u koła, II. 132. Bukszpan, z czego wyrasta. XVII. 32. Bukwa, bukiew, nasiona. XX. 53, 54, 96; XXXV. 64. - popiół w leczn. XXXV. 65. Bukwica lekarska, Betonica offic .., w leczn., XXVIII. 241; - święcona, okadzanie,krów.XXX 44 BuLa, ziemniak. X. 261. Bulaniki, placki z kartofli. XIV. 250. Bulba, Solanum tub erosa, psianka ziemniaczana, kartofle. X. 261 ; XVIII. 143, 191. pt. Roś l i n y upr a wn e. Bulbega, ziemniak. X. 261. Bullock hoc, (j. ang.), narzędzia rolnicze. XXXIX. 185. Bulus, (j. jak), lodownia, XXXVII. 102. Bulwa, XXXVII. 75, 86, 93, 96; XXXVIII. 110. Bulwowate, XXXIX. 204. Bułany, VIII. 152. Bulanysta, bułanka, (gw. hue.), nazwa krów. XXXV. 134. Bułanysk'i, (gw. hue.), rasa sementalska. XXXV. 81 pt. H o d o w la . �69 68 Bułat, broń. XXXI. 134. Buława, Xl. 220; XIX. 60. Bułka, II. 143; III. 319, 322; Xl. 214; XII. 41; - w kulcie, XXXIV. 281; w obrz. pogrzebowym, V. 345. Bultokas, (j. lit.), rybol. XXXII. 30. Bumerang, XXXVII. 3~1. Buncloki, kamionki śląskie. XXXVIII. 418. Bunda, odzież górali. XVII. 141, 144, Bundling, (j. irl.), vrzedślubne stosunki miłosne. II. 102. pt. D z i ew i c two. Bundz, ser owczy. V. 60, 61; VII. 260. -ziemniak. X. 261. pałka, maczuga. III. 244, 272; XXXV. 72. Bunt, bant. XXIX. 7, 26, 34. pt. Dach .. Bunda, ubiór góralski VII. 257. Buńka, bańka ze słomy. XVII. 131. Buor sachalar, (j. jak.), podziemni Jakuci. XXXVII. 102. Buqa, buga, (j. tur.), XXXIV. 176. Bura Pen nu, p. Bella Pennu. VII. 25. pt. Bóstwa. Burak, Beta vulgaris L., II. 128; III. 10, 323; IV. 276, 281, 286; VI. 57; VIU. 373; XIII. 14,29&,298; XVIII. 191; XXVIII. 242; pt. Roś l i n y u p ra wne. - kiszony, XXV. 64; - liść w leczn. XIII. 341. XVIII. 186; XXX. 43. - w magii, XIII. 26. - sok w leczn. VIII. 57; XXX. 43, 44. ~ tarty w leczn. XIII. 219, 222. Buran, (j. ros.), zamieć. V. 3. Burbi Pennu, (j. chond.), bogini roślinności. VII. 18, 28. Bunkosz, Burcok, 81. (gw. żołn.), Brotsack. III (j. ukr.), zabawa w pisanki. IV. 224. Burdel, stara chałupa. VI. 42. Burek, II. 130; III. 45; VIII. 152. Burka, IX. 260; XXVIII. 217; XXXI. 111. - spódnica lniano-wełniana. X. 183; XX. 266; XXIX. 83. Burkusz, nazwa psów. XXXV. 136. Burłak, (j. błr.), nazwa Rosjan. II. 210. Burmister, burmistrz. XVIII. 217. Burnus, odzież. VI. 49. Burocha, nazwa krów. XXI. 57. Buroczka, ziemniak. X. 261. Bursa, karnawał. XIV. 399. - zbójecka lP. bandy zbójeckie. XX. 304, 306, 307. B u l' S z t y n błotny, cacko, chudy, cielisty, czerwony, górkowy, gruntowy, gruz, kapuściak, kościany, kruczy, krwisty, miodowy, mleczny, ognik, rzeczny, szklisty, śniady, twardy; XXXIX. 364; - jako ofiara na tacę, XXXIX. 395, 396; - jako pieniądz, XXXIX. 395-397; - jako posag, XXXIX. 397, 401; - kopanie, XXXIX. 382, 402, 404-408, 410, 414; Burda, - w lecznictwie, XXXIX. 380, 395, 400, 401; - w poezji i pieśni, XXXIX. 411, 412; - w przysłowiu, XXXIX. 401; - w wierzeniach, XXXIX. 395; - wodny, wydmowy, żółtawo-biały, XXXIX. 364; - żyłkowany, XXXIX. 408. Bursztyniarnia, XXXIX. 373. Bursztyniarstwo, XXIII, 173; XXVI. 127; XXXIX. 355. Bursztyniarz amator, XXXIX. 378; - majster, XXXIX. 359, 361, 364, 366, 368, 369, 373, 377, 382, 383, 407, 408, 410. Bursztynki, buksztynki, część pługa. I. 143 Bursztynowa okolica, XXXI:X. 410. Bursztyny, III. 61; VII. 85; X. lO; XXI. 66; XXII. 154; XXVII. 135; XXVIII. 18; XXXVII. 290, 330; XXXIX. 385, 402, 408; - w magii. XXVII. 135; - w przysl. XIII. 150; Burśtyn, p. bursztyn. XXXIX. 374, 398, 401, 403, 405, 412; Burtininkas, czarownik żmudzki. VII. 93; Burtnice, deski bukowe łączące nogi skrzyni. IX. 361. Burtnik, snopek do poszycia dachu nad okapem. XIV. 107; Bury, bóstwo Chondów. VI. 18; Buryszka, ziemniak. X. 261; Burza, II. 259, 329; III. 53; IV. 98; V. 168, 169, 279, 352; VI. 352; XIII. 94; XIX. 112; XXX. 221; XXXI. 80; XXXII. 124; XXXIII. 24, 25. Burzy odpędzanie. IV. 419; VIII. 58; XII. 310; XIII. 226; XIV. 46; - skutek pijatyki czartów. XIX.114; - sprowadzanie. VII. 11. - w przysłowiu. VII. 34; - związek z bocianem. XIV. 172, ·;···. t , . ' i ,.L • ~j .~l ,. .~ ; t Busiekor, biesi kiej'z, Senecio Fuchsi, liście, okłady. VI. 159; Buszi, Buszido, (j. jap.), rycerz, wojownik. XV. 148. Buszka, długa, sukmana. XIV. 108; But, p. tortury. XXIV. 171. Butea Frondosa, drzewo święte. XXXIV. 39 pt. K u l ty. (gw. huc.), kloc. VII. 260. Buty, p. buciki, chodaki, obuwie, trzewiki, I. 216; III. 15, 17, 229; IV. 82, 278, 285; V. 64, 121, 151, 221; VIII. 391; IX. 207; X. 33, 35; Xl. 24, 25, 61, 377, 387, 404; XII. 229, 230, 289-293; XIV. 17; XV. 27; XVIII. 67; XX. 93; XXII. 99, 100, 109, 138; XXIX. 18, 157; XXXIII. 113; XXXIV. 146; - bez podkówek do grobu. XXXIX. 303; - cudowne. XX. 250; - czerwone. XXXIV. 162; - długie. XXXVIII. 258; - jako symbol władzy. XXXVII 127, 131, 133, 134, 137, 138; - juchtowe. XII. 291, 302; XIII. 241; - kobiece. XXII. 95.96; XXXIV.161; - lachowskie. IX. 257; - ostasze. XXI. 137, 138, 144; - polskie. VIII. 251; - safianowe. XII. 291, 301; - skamieniałe. XIV. 405; --; w lecz·nictwie. XI. 397; _.. w magii. XXXIV. 280; - w przesądach. XXXIV. 280; - w przysł. IX. 52, 187; - w zadawaniu czarów. XVII. 116; - we wróżbach. XXXIV. 280; - wywrotki. XXXVIII. 241; - z cholewami. I. 160; VIII. 164; Xl. 30, 58, 195; XVI. 138, 139; XVIII. 142,146; XXI. 137; XXIX. 157; XXXVIII. 232; XXXIX. 296; - z podkówkami. VIII. 164, 251. - zakaz włażenia w butach na drzewo owocowe. XVIII. 92. Butyn, (gw. huc.), zrąb. VII. 260. Buzluk, bazlyk, (j. tiur.), p. chrapki, chodzenie po lodzie. XXV. 3--4. Buźko, bocian. XIV. 397. Bycek, ćwiartówka piwa. XII. 42. Butiuk, �'71 '70 Bycze JaJa, purchawka Byczki, ,pisanki. XVII. - XXXI. 33. 94. bliźniaki. XIV. 302. w zagadce. XIV. 375. Byczyna, miejsce rozpłodowe. XIX.5. Bydlenia się krów, IV. 282. Bydło, I. 87, 164, 263; U. 21, 70, 130 196, 197, 201, 203, 205; III. 10. 11, 13, 229, 231, 232, 241; IV. 19, 23. 120, 141, 142, 276, 278. 283; VI. 57, VII. 93, 220; VIII. 25, 181, 318; IX. 163, 171; X. 351, 356; XI. 94, 177, 193, 199; XII. 295, 313; XIII. 37, 305; XIV. 44, 66, 69, 132, 134, 139, 403; XVIII. 42, 62; XXI. 121; XXV. 56, 57, 59; XXVI. 98; XXVII. 139; XXVIII. 6, 250; XXIX. 159; XXX. 214; XXXI. 96, 164; XXXIII. 87, 114; XXXIV. 174; XXXV. 78-81, 118-120, 124. 126, 128, 131, 149, 150; XXXVII. 190, 193, 203; XXXVIII. 11, 36, 38, 51. 313, 364, 365; XXXIX. 184, 191, 193; pt. H o d o w l a. - choroby, XIII. 241; XXXIV. 279; - czarować, XXVI. 10; - darzenie się, XIII. 327, 328; XIV. 391; XXIII. 63, 109; - hodowla. XX. 34, 54, 90 XXIII. 47; - krajowe krótkonogie, Bos Brachyceros, VIII. 37, 38; - kupno, XIII. 328; XXI. 96; XXIII. 93, 103, 104; leczenie, XXX. 38, 42, 46, 48, 50, 52, 66, 210; ochrona przed zarazą, XXVI 74; - ofiarne, XIV. 213; XXXIV. 279; - okadzanie, XXV. 91; - pochodzenie nazw. XXIV. 88; - pociągowe, XX. 40; - przepędzanie przez ogień, V. 264, 270; - rasy, XXXV. 79-81; - rozmowy, XXV. 110; rozpłodowe w prawie wiejskim. XXVII. 144; - sprzedaż, IV. 420; X. 355; - szkodzić, XXI. 132; - szpik w lecznictwie, V. 301, 302; - tyrolskie, VII. 38; - udomowienie, XXX. 269; - uźywanie do młocki, XX. 301; - w bajce, VIII. 268; - w pieśni, I. 87; III. 78; - w przysłowiu, XXIV. 95; - w szopce, XI. 35. XXV. 64; - w zagadce, II. 40; - w zwycz. B. Nar. III. 141, 173; V. 212; VIII. 368, 369; X. 156, 280; - w zwycz. budowlanych. II. 203; - wypędzanie na paszę. II. 222; IV. 276, 282; VIII. 341, 342; XXX. 250. - wyraz tabu, XXXVIII. 378. - zabezpieczenie od uroku, XI. 380, Bydrycz, biedrzeniec, w lecz. II. 157; Byk; bycek, II. 23, 24, 42; VII. 326; XIII. 253; XXXV. 128; - czarny w obrz. B. Nar. XXV. 53; - kastrowany, XXX. 215; -; ofiara, X. 111; - przebieranie się, XX. 167; - w legendzie, XXIX. 104; - w mętowaniu, XIV. 377, 378; - w przysłowiu, II. 202; IX. 371; XIII. 245; - w wierzeniach reI. XXXII. 128; - w zagadce, II. 11, 42; - wcielenie bóstwa, XVI. 24; XXXII. 119, 128; - we wróźbach małź. XIII. 33. Bykowe, kara pienięźna za nieślubne dziecko. XX. 98. Byku, (j. tur.), byk, XXXIV. 176, Bylci, (gw. hue.), drewniane widełki do opierania strzelby. VII. 266. ,, ,. I II ,I , Muromeć, XVIII. 139; o Wasilii Pianicy, XXV. 124; wielkoruskie, XXV. 121. Bylyc'a, (gw. hue.), nazwa owcy. XXXV. 133. Bynda szoukowa, (j. ukr.), jedwabna wstąi)ka. XII. 286, 287; XVIII. 143, 146, 152, 155. Bystrocha, (dok.) nazwa krów. XXI. - Bylica pos/p., Artemisia vulgaris L. kadzenie w domu, XIX. 115; - kąpanie zmarłego, XV. 103; - kąpiel, XXX. 42; - korzeń, XXXIII. 262; _ majenie chat, IV. 214, 312; - od bólu krzyźa, XX. 193; - od opalenia się, XX. 193; - cdpędzanie czarta, AIX. 115; - okadzanie, opasyw. XXXVIII. 262 - przeciw bezplod. XXXVIII. 262; - w lecznictwie, II. 88; III. 20; IX. 414; XX. 103, 192; XXX. 40-43, 53; XXXVIII. 262; - w magii, XXVII. 99; - w obrz. sobótkowych, IV. 315; VI. 62, 78; IX. 137; XVII. 21; - w pieśni, II. 359; - zatykanie na dachu; XXVI. 72; - zawieszona, XXXVIII. 262. Bylica piołun, Artemisia absinthium, II. 137; XXVIII. 242; XXXIX. 339. Byliny, XII. 340, 342; XVII. 260; XVIII. 139; XXXI. 152; XXXVII. 12; XXXVIII. 208; pt. L i t e r at u r a l u d o w a. Ilia - 57, 205. jasny, czysty, XIV. 108. By ta doroha, (j. ukr.), droga traktowa. XXV. 95. Byty bryndzu, (gw. hue.), robić bryndzę. XXXV. 91. Bzdrężny, przymiotnik od ryby bzdręgi. XIV. 108. Bzducha, Aethusa cynapium, XXXI. 94; - purchawka, Lycoperdon. II. 22; - mala, XXXI. 94; - pietrasznik, pietruszka psia. XXXI. 94; Bzik, demon. XXV. 80. Bździel, (gw. flis.), młyn. XX. 57. Bździochy, demony. V. 54, 55, 275. Bystry, c f C. K. W. K. P. (b). XXXIX. 23, 13 Caball, (j. irl.), Caballos, (j. gall.), CabaHus, (j. łac.), koń. XVII. 218,219. Cabe! w prawo! nawoływanie wołów, XII. 301. Cabia, Cabiessa, (j. wł.), rozpustnica, błaźnica, XVII. 225. Cabietta, (j. wł.), kobieta, XVII. 225, 241. Cabio, (j. wU, rozpustnik, XVII. 225. Cabo, (j łac.), koń, XVII. 218, 219. Cacka, wycinanka sieradzka, XXII. 117,122. bursztyn przeźroczysty, ::.c:':XIX. 364, 384. Cackowanie, wyci£kanie wzorów na kufrach, XXXIII. 141. Caecilia, (j. łac.), żmija. XXI. 119. CaO[Jia, (j. lac.), p. Cabia, Gabia, Cavia. XVII. 241. Cavoci, (gw. franc), potomkowie trędowatych, XXI. 180. Cakanka, (j. czes.), ciupaga, XXXIX. 3::3. Caki.. Zacken, ząbki, ornament. XXVIII. 36. Cacko, �'72 Cal, tylna część drygawki, wiosła X. 454, XXXIX. 322. Caloianul, (j. "um), obrzęd sprowadzania deszczu, XXV. 139. Calusaria, (j. rum.), tańce lud0we, Całopalenie, IX. 329, 332. XXXIX, 350. pt. Z w y c z a j e i o b r z ęd y p o g r z e b o w e. Całowanie drzew owocowych, w wig. Trzech Króli, XVIII. 96. Cantilenae vulgaris, O. łac.), pieśni ludowe, XIX. 82. Cap brodaty, turoń, I. 201. pt. Z w yc z a j e i o b l' Z ę d y d o r ,o c z n e. Cap, kozioł, IV. 301. 302; IX. 50, 63, 'XXXV. 133. - jazda czarownic, XXVII. 142 - rogi, XXXVIII. 275. - w gadce, VI. 249. - w obrzędach B. Nar. XX. 167. - w słownictwie, XXX. 214 Cap, (gw. huc.), XXXV. 133. Capitolinus, (j. łac.), Jowisz, XIV. 53. Capka, czapka, XIV. 291-293. Capky, (gw. hue.), nazwa koźlątek, XXXV. 133. Car-słońce, bóstwo, XIV. 226. 227 B ó s t w o S l o ń c a. Car-uż, O. ukr.), króL-wąż, XV. 33. Car-zile, Car-,ziele, Petasites officinal·'s. IV. 151, 160; V. 34; XIII. 222. pt. Roś l i n y w l e c z n i ctw ie. Carex arenaria, (j. łac.), roślina jadalna, XX. 319. Cark'y, (gw. hue.), małe zagrody dla owiec, kóz i krów. XXXV. 129131, 150, Carmen barbaricum, (j. łac.), XXXIX. 135. gare Carmina ludowe. Carmen pieśń (j. łac,), XIX. 82. agrestia, vul- ludowa. poezje O. lac l, mięsop'..lEt. 167. Carostwo, (dok.), czary, XXXI. 71. / Carownice, czarownice, V 54; XXXI. 73. Carrus navalis, O, łac.), karnawałowy statek na kołach, Xx. 185. Carsprenne, O. bret.), część pługa, o wlaściwościach czarodziejskich. XVIII. 105. Cart, czart, V. 53, 56; XIV. 145. Caryczka, (j. ukr.), pokrzyk, XXXIX. 305. Caryna, (gw. hue.), polanka, VII. 260. Cassava, roślina j.adalna, XXXIX. 195, 204. Castanea, (j. lac.), kasztan, XVI. 290. Catastra, (j. lac.), dyby, XXXIX. 299. Cavallo, Cavallus, (j. wlos. łac.), koń, XVII. 218,219. Cqber, Satul'eja hortensis, XXXI. 94 pt. Roś l i n y w z b i e rac t w i e. Cąłka, onucka, XI, 57. Cebrotka XXXIX. 327. pt. B e dna r s two. Cebl'Y, p. zwal'ka, żlukto, XXXIX. 450. Cebrzyk, paszczenyk, przyciel', zwal'ka, V. 64, 215; VI. 48; IX 279,364; XI. 416; XII, 18; XIII 29" 154, 253; XIV. 201; XVI 276; XXX. 215; XXXVII. 205. pt. Carnisprivium, xx. B e d n a r s t w o. czosnek cebula, Allium cepa. I. 165, 245; III. 10, 320, 323, 324; IV. 300; VI. 53, 57, 68; VIII 120, 373; X. 344; lXII. 296, 298; XIV. 167, 168; XVI. 134; XVIII. 191; XXVI. 49; XIXX. 39; XXXV 89; XXXVIII. 54; XJXXIX. 195 pt. Rośliny uprawne. jako barwnik do nici, XXIV. 142. Cebula, f ..• lupiny, jako barwnik do jaj, IV. 215, 229; VII. 177; IX. 168, 169, XVII. 33. - przy poźyczaniu dzieźy, XXIII. 67. - w bajce, IX. 69. -. w lecznictwie, III. 56; XI. 394, 396; XIII. 221, 222; XVIII. 179; 180; XXx. 39 - w Peregrynacji Maćkowej, XXVIII. 205. - w przys'lowiach, liX. 47, 372. - w szopce, XI. 131. - w wierzeniach, II. 62; III. 51; V. 212, 348; VIII. 360. - w zagadce, II. 42, 338; V. 48; XIII 205; XIV. 376; XVII. 81, 88. Cebulyna, łupy cebuli, barwn£k do jaj. IV. 215, 229. Cech, p. bractwa, VII. 93, 94; XIV. 277; XXX. 233, 234; XXXIX. 13'7 - dziadowski, lXXXI 142. - garncarzy, XXIX. 89; XXXIX. 422, 525. - hafciarski, XII. 191; XXVIII. 31. - kamieniarzy, VI. 413. - konwisarski, XXXIII. 149. - krakowski, VII. 236. - krawiecki, XIV. 277. - mularski, VI. 413. - muzyków, XXX. 234. - paśników, XXIV. 105. - wtmański, XXXII. 66, 67, 71, 72, 76; XXXV. 174. - rybacki, XVIII. 135. - rzeźnicki, II. 194. - sukienników, :XIV 277. - szewski, IV. 82. - tkacki, 277-280. Cechmistrz, XI. 73; XIV. 279; XXXII. 68-71, 73. Cechowi, p. bracia, XIII. 249. Cechy diale:,tóv.' mazowieckic11 XXX. 259. - językowe, XXVII. 48. - kulturowe, XXI. 23-25. - kultury, XXXVII. 64. - ,regionalne, XXXVII. 406. - wytworu, XXXII. 58. Cedr, w legendzi€, XVII 23. Cedzidlo, cedziłka, II 337; III. 21. Cegiełka, ceglarka, Lichnis chalcedonika, XXXI. 94. pt. Roś 1 i n y w w i e l' z e n i a c h i l e c z n ic t w i e. Ceglarze, VIII. 122, 123; XXX. 18. Cegla, IX. 273; Xl. 170; XIV. 355, 356; xxrx. 88; XXXIX. 206, 245, 248, 322. pt. O b l' Ó b k a g l i n y, - rozgrzana w lecznictwie, XI. 397. - w zagadce, II. 231. Cegły, zdobiny w haftach opoczyńskich, XXIV. 144. Cekiny, ozdoby, XXXVII 214 218 223, 231. C€l 'i zakres etnografii, XXI. 8192; XXXIX 628. Celadni1c, czeladnik, XX. 255. Celadź, czeladź, IV. 284, 286. Celender, kapelusz góralski, XXXVI. 234. Celibat, IX. H)-O. Cel.uście, piec, XXIX 9, 45, 49, 50. Cembra, cembrowina, IX. 275. Cembrowina drąźona w pniu, kadłub XXXIX. 452. Cenceryja, centoryja, tysiącznik zwycz. w lecz., XXX. 49. Cent, centnar, XVIII. 217, pt. Miary i wagi. Cent, ,pieniądz, III. 55. Centaury, XXIX. 162; XXXIV. 45. Centeotl, meksyk bogini. urodzaju, VII. 6, 18, 19. pt. B ós t w a. Centofolia, XII. 61 Cen tory ja, tysiącznik zwyczajny, XXX 49. �'75 Centra handlowe, XXXIX. - kulturowe, XXI. 22 189. Erytraea Centaurium L. tysiącznik, XIII. 221, 222. - odwar w lecznictwie XXx. 49. - święcenie w dniu 15 sierpnia, XXX.49. Cep, (gw. złodz.), chłop, VII. 277. Cepce grodzone, czepiec, III. 363. Cepiec, czepiec, XIV. 393. Cepiny, czepiny, XIV. 261. Cepkałka, XX'XIX. 413. Cepawiny, czepiny, XXXI. 78 Cepy, III. 11; V. 63'; VII. 272-275; IX. 200, 280, 366; Xl. 145, 173; XII. 43, 262, 299; pt. Narzędzia r o l n i c z e. - gązewkowe, XXXVIII. 321. - ich części, XXX. 257. - kapicowe, V. 63; XX. 55; XXXVIII. 321. - sporządzanie, XVI. 84. - w liter.aturze ludowej, V. 200; XIV. 374. - w przysłowiu, XIV. 346. Cera, córka, II. 140; XVIII. 217. Ceramika, XI. 421, 422; XXVIII. 9; XXTX. 1871>188; XXX. 4, 160; XXXVI. 176, 283; XX'XVII. 423, 448, 450, 472; XXXVIII. 418, 422, 435, 441; !XXXIX" 1B" 21, 77, 439, 458, 493, 501. pt. G a l' n c a rs two. - bałtycka, XXI. 253. - cypryjska, XXXIV. 98. - dolkowa, XXV. s. XI. - egipska, XIV. 198. - falista, XXI. 253. - fatianowska, XXI. 64. - geometryczna, XXXIV. 69. - góralska XXIX.128. - grzebykowa, XXI. 64; XXXVII. 320. _. - Centuria, - _. - - halsztacka, XXIV. 160. holenderska, XXIX. 134. huculska, XXIX. 185. jugosłowiańska, XXXIV. 118. kaszubska, XXVIII. 37, 103, 104; XXXVIII. 485.. kielecka, XXXVII. 485. kłuta, XXV. s. VI. VII. knyszyńska, XXXVII. 485. kujawska, XXXVII. 485. kultury wielkopolskiej XXV. s. VIII. kurpiowska, XXXVII. 485. lubelska, X,XIIX 187. XXXVII. 450, 485; ludowa, XXI. 44, 47, 49, 51, 53, 54; XXIII. 155; XXXIV. 67, 117. łużycka, XXIV. 160. malowana, XVII. 72-77; XXI. 63, 64; XXV. s. XII-XIV XXXVII. 420; mazurska XXXVII. 420. miechowska, XXV. s. IX. XII; nadodrzańska, XXV. s. IV, VI; nowoczesna pierścieniowata, XXXIV. 118, 120, 122; peruwiańska, XXXIV. 96; pierścieniowa, XXXIV. 67, 98, 118, 120, 122-140; podhalańska, XXXVII. 485; pokucka, XXIX. 154, 155; promienista, XXV. s. IX; przedhist. XVI. 323; XXI. 262. rzeszowska, XXXIX. 444; ~łowacka, XXXVII. 352; słowiańska, XXXIV. 89; sznurowa, XXI. 254; XXV. 36, 104, 123, 157, s. II, IV; XXVI. 36, 37; XXXVII. 320; XXXVIII. 420; XXXIX. 260; śląska, XXIX. 130; śródziemnomorska, XXXIV. 126; turecka, XXXIV. 113; - J -r- l oC> ukraińska, XXXIV. 109; wczesnominojska, XXXIV, 109; wolutowa, p. wstęgowa. wstęgowa, XXI. 63, 64, 250, 254; XXV, 107; s. IX, XXXII. 64; XXXVII. 322; XXXVIII. 35; XXXIX. 264; - wykopaliskowa, XVI. 323; - złocka, XXV. s. IX. XI. XII. Ceraunea, (j. lac), p. belemnity, echenit, XXXVII. 297. Cereglo, cyrograf, XIV. 108. Ceremoniał religijny, X'XI. 240. Ceremonie Intichiuma, XVII. 43, 49, 51, 55; XVIII. 39-51; XIX. 160; - kościelne, XIX. 89; - kultu totemicznego, XVII. 54; - magiczne, XVIII. 49, 50; - narodzinowe, XVIII. 48, 49; _ pogrzebowe, XVII. 175; XVIII. 49, 50; XXXIV. 9, 38-40; XXXVIII, 412; - ślubne, I. 93-96, 133, 134; XXXIV. 40. Ceres, (j. gr.), 'bogini urodzaju i płodności, VII. 18, 19; XIV. 82, 83; XXI. 163. Cel'es mamoza, XI. 358. Cerkiew" II. 325; III. 8; XI. 411; XIII. 343; 'XVI. 288, 289, 370; XVI l, 9, 11, 13, 14; XXX. 19, 113, 124; _ dr€wniana, XII. 281; XVII. 114; XXIX,166, 181; XXXVIII.295 _. huculska, IX. 94, 95; -. w bajce, XVIII. 165; - w legendzie, XXX. 131; - w pieśni, V. 30, 69, 88. - w szopce, XI. 18, 203, 213, 341; - w zagadce, XVIII. 172. - zapadła w ziemię, IV. 58, 59; VIII. 266; XII. 279. Cerkaw Cerkowcewa, Cerkwa, (j. ukr), Cerkawcia, wzory pisanek, IV. 213. Cesarz, V. 174, 175; VII. 252; IX. 73, 78;' XI. 377; XVIII. 156-158. Cerusa, (dok.). trucizna mineralna, X.225. Cerziczka, córeczka, XVIII. 217. Cesarstwo rzymskie, XXXIX. 130. Cesarz, V. 174, 175; IX. 73, 78; XI. 377; XVIII. 156-158. pt. B aś ń Ces ki, pięci.ozłotówka, V. 63. Ces ta, droga, XVIII. 217. Ceszka, poszewka, II. 140. Cetyna, igliwie jałowca, XXXIII. 22. _ jako pożywienie, III. 253 pt. P o t r a w y g ł o d o w e. - ozdoby, XXVIII. 20. Cęda, częda, (dok.), dzieci, potomstwo, IX. 88. koń, kobyła, X'lII. 220. Chaber bławat, Centaurea cyanus, przeciw urokom, XXVIII. 242; Chaba, stary XX,X. 46. (j. ukr.), Chabinki, wzory pisanek, IV. 212. p. chochoł, słomiany ukradziony. okadzanie chorego, ,XI.397. Chachułki, ha hulki, (j. ukr), p. haił- Chachał, ki, V. 276. Chaćudź, (j. gi1.), lepra, trąd, XVIII. 80. odzież, łachmanki., 67. Chajlyg, (j. jak.), okup za dusze, VI. 26. pt. Z w y c z a j e i o b r z ę d y p o g r z e b o w e. Chakekenapak, (j alg.), brat, bliźnia~, XXXII. 108. Chala, (j. błg.), p. Ala, smok w chmurach, XXXIX. 347. Chaderki, XXXIII. �76 n (j, żyd,), obrzęd zwalni'Jjący wdowę od wyjścia za szwagra, II. 296; V, 132, Chała, (j, żyd,), pieczywo, III. :;21, Chalat, V, 109, 357; XXII, 131. Chalpa, chałupa, III. 140; IV, 280; 287, pt, B u d y n k i m i e s z k a l n e, Chałupa, chciłpa, p, chata, checza, kucza, dom mieszkalny, lepianka, ziemianka, I. 125 129 160 169 251, 252; II. 19, 30, 88: 143: 153: 181, 337; III. 11, 41, 146, 344; IV, 280, 307" 418; VI. 255; VII, 337; VIII. 165; 314; IX. 269, 273; XI. 315, 329, 336, 385, 386; XIII. 115, 343; XIV. 46, 84, 177, 254, 359, 367; XVI, 364-370; XVIII. 1-4; XX, 90; XXIII. 159; XXIV. 86; XXVIII. 66; XXX, 215; XXXI. 76; XXXVI. 238, 241. pt. B u d a w n ic two. - bielona, ,IX. 276; lXXXIV. 147. - biskupińska, XXXVI. 296; - dwuizbowa, X. 311; - ka~zu:bska, XXVIII. 103; - lepiona, IX, 273; XII. 294; - mszona, IX. 273; -- piekamiJ dymna, VIII, 165; - poihalallska, XXVIII. 255; - sJowiańska, XVII. 178; - słupowa, XXVI, 94; - w pieśni, XIV 391; - w przysłowiu, XIII. 152. Chałupnicy, I. 125; VIII, 3,02. Chałupnik, XVIII. 217, Cha lica, (j, tatar" czuw.), chomąto, XXXIX. 120. pt. U p r z ą Ż. Chamat, Chamelka, p, kimbalka. chomółka, hymla, (j. ukr,), uprząż, XXXIX.120 Chanuka, (j, iyd.), święto, XXVI.l20. Chamy, Charakternicy, XXVI. 143; XXXI. 65, 83, znaki magiczne, XXXI. 83; XXXVIII. 266. Charaśny, okazały, XVI. 85. Charon, (j, gr), demon, XX 207 Charpak, tławatek, XXXII. 177, Chason, P. Jassen, Kasson, XIV. 31, 32, 206, Chaste1'ek, kuper ptasi, XXXIX.292. Chata bielona, p. chałupa, checza, XXXIV, 147. - bronowicka, XVIII. 1, 5, 6, 9; _. brzecławska, II, 183; - budowa, XVIII. 175; - bułgarska, XXVII, 42; - buszm., p. pontok,X'XXVIII. 100. - chorwacka, XXXVIII. 365; -. czeska, I. 220; II, 35, 76, 154; - czworoboczna, XXXIX, 258; - dwuizbowa, XXXIV. 143, 144, 146. - dynarska, XXXVIII. 364; -. góralska, II. 285; VI. 173, 175178, 181; VII. 182; X. 465; XXVII. 162; XXXI, 76; XXXIX, 455; - hotentocka, XXXVIII. 51; -. huculska, IV, 97, 99; VIII. 438; IX. 94" 95; - ilirska, XXXVIII. 364; -. inicjacji, XXXVIII. 55, 56; - jednoizbov,-a, XXXIX, 280, 452; - kaszubska, XXIX, 187; - krakowska, X, 324; XXIX. 187; XXX, 34; - kujawska, XXIX 187; XXXV. 17'6; - kurna, 1. 3, 4, 193; VIII. 108; IX. 273; XII, 5, 7; XVII, 125 179; XX. 90, 91; XXII. 28; XXIV. 16; XXIX. 1, 7, a, 11. 42, 51; XXXI, 173; XXXIII. 151; XXXV 187' XXXIX. 47, 208 331. . , - kurpiowska, XXIII. 153, 173; XXXI. 164; - Charaktery, ',I i I 1 " I l' ło[Wicka, XXVI. 134; XXIX. 183; malowana, XXXIV. 147; norweska, XXXV, 170; nowa, XlVIII. 198, pt. Z wyczaje i obrzędy budow!. - nowogrodzka, XVII, 179; - nowotarska, XVIII. 70; - orawska, XXXIX. 433; - pięcioboczna, XXXIX. 274; - pledona z chrustu XVII. 73; - pływająca, XXXVIII, 411; - podhalańska, XVIII. 69; XXII.31. - podwójna, V, 151; - pojedyncza, V. 151; - poleska, XXVII. 140; - polska, IX. 314; - połączona wspólnym dachem z budynkami gosp., XXXIII. 87, 88; - przysłupowo-zrębowa, XXXIX. 454; - sądecka, X, 430-432; - serbo-chorwacka, XXVII. 42; - słowiańska, XVII. 178; - słupowa, XVIII. 7; XXXIX. 259, 2130,252, 264, 273, 274; - słupowo-dwuwn., XXXIX. 270. - stara, XXXI. 8; - sadecka, XXXVIII. 422; - btarska, XXXVIII. 272; - trzcinowa, XXXVIII. 362; - wąskofrontowa, XXXIX 273; - wiejska, XXXVIII. 364; - wielkoruska, XVII, 179; - z drzewa i gliny, XVII. 125; - z Gądkowic, XXXIX. 269. - z megaronem, XXXVI. 292; - z ok'resu żelaza, XXXIX, 266; - z poddaszem, XXXIV. 149; - z wyżką, XXXIX, 434; zabytkowa, XXXIX. 501; _ żydowska, XVI. 276; XVIII. 178. Chatnik, duch domowy. II. 213. Chaupa, p. chałupa, X. 310. (j. lit.). "Dziady", stypa, 29. Chazer, (j, żyd,), Świ.nia, XVII. 165. Chąśnik, (gw. słowiń.), złouziej, V.325. Chciwiec w przysłowi.u, VII. 40, Cheb?'(~ Kaddisza, (j. żyd,), święty związek XXV. 134. Checza, p, chata, VIII. 295, 304, 309, 314; XXVIII. 29. Cheder (j. żyd), III. 318; XXVI. 107; XXVII. 48, 54. Chełst, ja!a,deszcz ulewny XVU.114 - szum trzciny, XVIII. 113. - źródło, XVIII. 112. Cherubin, w dramacie rel., XIX. 62. Chid połonycnckyj, (gw. hue,), wyjście na halę, XXXV. 125-127, 132, pt, P a s t e r s t w o. China, (gw. huc,), nazwa psów, X'XXV. 136. Chiromancja, wróżenie dłoni, XI. 435; XIX. 123; XXV. 50. XXVII. 77, 89; XXIX. 122; XXXVIII. 263. pt. W róż b i aI'S t w o. Chirurgia ludowa, XXIX. 165. Chischi, p. ciski, XIX. 14. Chleb, p. bobienyk, boms, mandeburczienyk, zumer, I. 121, 129, 165, 174; II. 19, 20, 79, 128, 144, 168, 185, 333, 334; III. 315, 319321, 350; IV. 300, 415, 418, 419; V. 4, 16; VII. 60; VIII. 123; X. 36, 37; )ClI. 8, 16, 27, 28, 151, 251, 259, 296; XIV. ID, 47, 133-135, 288, 289; XVII. 92, 125; XX, 8, 57, 72, 95, 247, 318; XXIX. 83; XXX. 41, 49, 225; XXXIII. 112; XXXIV. 16Z., 164; XXXVIII. 258. _ ez.ary przy pieczeniu, XXVII. Chautura, XVII. - 135. gorący w lecznictwie, V. 179. jako ofiara składana bogom, XIV. 72; �78 - - powitanie obrzędowe, XII. 153; pożyczanie całego bochenka, XXIII. 71. - pożyczanie po zachodzie słoLc), XXm.66. pszenny, VI. 46, 77; VIII, 346; XXXI. 57; razowy, III. 65, 121; ro,zdawanie żebrakom za dusze zmarłych, XXIV. 16. ryżowy, XXXVIII. 407; skórka w magii, XXV. 17; ślady na chlebie, XII. 266; święcenie, Xl. 387; XII. 312; św. Agaty, gaszenie pożaru, IX. 410. w bajce, XII. 320; w lecznictwie, VIII. 274; X. 358; XII. 65, 266, 296; XVIII. 190. w legendzie, IX. 73. w magii, VI. 387; VIII. 57, 367; X. 353; XI. 379; XII. 266; XXVI. 18; XXVII. 136; XXXI. 71, 72. w mętowaniu, XIV. 377; w miłości, małżeństwie, XXVII. 136; - -- noworoczny, VIII. 345. obrzędowy, XIV. 187, 192. od burzy, V. 207. okruchy, Xl. 386; owsiany, III. 232; pieczenie, IV. 420; X. 95; XIII. 329; .XIV. 251, 370; XVI. 229; XVIII. 198; XXVII 135. pt. Z ak a zy. podawanie gości.owi z solą, XXI. 197. pt. Z w y c z a j e t o war z y_ s,k i e; - -. 79 w obrzędach urodzin, VI. 127; w obrzędach pogrzebowych, V. 345; XVIII. 213; Xx. 205; w obrzędach weselnych. I. 245, 247; II 239. 240, 245, 306; V. 340; - - -. - - VI. 133; IX. 44; X. 64" 68; XII. 155; XIII 320; :XIV. 257, 258, 380, 386, 391; XVII. 154, 157, 160; XVIII. 75, 144-149; XX. 197; w obrzędach wigilijnych, III. 173, 174; VI. 68; X. 155, 156; XVIII. 200; w obrzędach żniw., XXII. 9; w przysłowiu, III. 45; VII. 34, 35; IX. 378; XIII. 152, 156; XIV. 350 w wierzeniach, I. 137; II. 330, 333, 334; III. 4, 24\, 50-52; V. 213; VI. 337; XXVII. 134, 135; w zwycz. adwentowych, III. 19; w zwyczajach budowlanych, IV. 418; IX. 280, 281; XXI. 218. w zwycz. gregoriańskich, II. 199; w zwyczajach noworocznych, III. 160; V. 213. w zwyczajach prawnych, II. 112. w zwyczajach przy poświęcaniu domu, II. 142, 144; XVIII. 198; w zwyczajach siewnych. XVIII. 215, 216; XXX. 247. w zwycz. wielkanoc. I. 129. w zwycz. wielkopostnych, XI. 71. w zwycz. związany'ch z pierwszą orką, IV. 419. we śnie, XXV. 77; we wróżbach wig., XIV. 369. zakaz dawania przylepki żebrakowi, XXIII. 71. zakaz dotykania nieumytą XXx. 14. źle wypieczony, XXVI. 97. Chleb świętojański, Ceratonia l r I I XXXIV. 145; XXXV. 113; XXXVII. 117, 125. pt. B u d y nk i g o s p o d a r c z e. - w zagadce, XIV. 375. Chlewnik, demon, II. 213. Chlewny, duch domowy, XIV. 56. Chlib, (j. ukr.), chleb, IV. 286; V.207. _ wid buri, O, ukr,)., chleb od burzy, w magii. V. 207. Chlipać się, przetwierać, XII 67 Chliwnik, chlew, 'XIV. 108. Chluba, prątek, wić, XVII. 131. Chlywek, rozpór, XXXVII. 15. Chłąd, rózga, ,pręcik, XI. 278; XIV. 307. 34 bogini ospy, XXXIV. . Chłodnica, febra, IX. 287. Chłop, p. cep, gazda, gospod.al:z,. l kmieć, rolnik, smerd, wIesmaK włościanin, II. 283; III. 82, 83, 154; IV. 304; VII. 61; XI. lO" 127, 128; XIII. 152; XVI. 268, 270; XIX. 38, 41, 72, 73, 81, 83, 84, 88, 92-99 101-103; XX. 5, 110, 113. 120, 134, 136, 139, 143; XXXIX. 137 156. _ afr~kański, XXXIX. 190, 192. _ archangielski, II 5; _ bohaterstwo, XIX. 84; _ brytyjski, XIX. 79; - chiński, XXXIX. 1911; - czarno ubrany, wcielenie diabła, XVII.65; - europejski, XXXIX. 199; _ krakowski., XVI. 270; - litewski, XX. 15, 112; - Luo, XXiXIX. 196. _ malikowaty, nI. 140; _ mazowiecki, XVI. 270; _ pańszczyźniany, XXXVIII. 235; - polski, II. 120; XVI. 270; .- pomorski, II. 5. - ruski, III 176; XVI. 270; Chłodna, , \ ręką, siliqua, XXX. 46. Roś l i n y w Ie c z. Chlew, chlewuszek, chliwnik, I. 161, 164; III. 8, 9, 11, 209, 307; V. 153; IX. 274; X. 310, 315, 433; XII. 222, 295; XIII. 327; XIV. 292, 359, 360, 367; XVI. 366; XXIV. 86; XXVII. 140; XXIX. 118, 159; XXXIII. 92; l' - sieje z płachty, XXXIX. 294; w opowi.adaniu, XXXIII. 26; w poezji, VIII. 127; XX 1-157 w przysłowiu, IX. 372; XVI. 96. w zagadce, IX, 406. -- Wasyl, p. szopka" V. 155;, 157; - wcielenie diabła,VIII.355;XVII.65. Chłopaczek, chłopczyk, czerwono ubrany, XVII. 69pt. D e m o n y. - dU5'za pokutująca, XVII. 63. Chłopalek, chłopaś, chłopczak, chłcpczyk, XIV. 94. Chłopcy, p. czurys, VII.157, 178, 302, 324 325; VIII.373; X.9; XIII.278, 326'; XX.l71, 175; XXVIII. 63; - białoruscy, II. 81; - moskiewscy, II. 81; - polscy, II. 81. Chłopcy, zbójnicy" III. 250, 272. Chłopczyk, p. chowaniec, 11.252, 253 - dziecko, III. 61; - topielec, XII. 75, 76; - w bajce, IX. 83-85. Chłopiec bez nóg, strasaki, XVI. 90 pt. D e m o n y s z k o d l i we. - Krzysztof, XXIX 103. C}1.lopiec ostrokrzewny, HoLly boy, owinięty w gaprzez dziewczęta, (j. ang.), manekin łęzi,e, spalany XXXIII. 10. Chłopiec owinięty w gałązki p. niedźwiedź, XX. 171. i liście, - owłosiony, demon, XXXIV. 6. Chłopomański ruch, XXXVI. 35. Chłosta, III. 294, 295, 305; IV.27: 250, 251, 368 371-373; V. 108, 109, XXVIII. 80; XXXIX. 145. pt. P r a w o l u d o w e. Chmarnik, płanetnik, chmurnik, XXiXIII. 125; XXXV. 24. _ Chmiel, Humulus lupulus, p. chu7nel'1 VIII ., 64 XIII . 256; XXVIII. �80 81 242,' XXXVII 370. pt Roś l i n y, upra wn e. - w lecznictwie, VI. 60. - w obrz. narodzinowych, XVII. 30. - w pieśni, I. 265; III. 361. - w przypowiastce, IX. 50. Chmiel, taniec p. młodej, XXIX.91. Ch min, hur.agan, XIV, 108. Chmurnik, chmarnyk, płanetnik. XiXXIII. 125; XXXV. 24. pt. em o n y a t m o s f e r y c z n e. Chmury, II. 254; III 47, 143; VII. 7; X. 109; XII. 167; XIII. 255; XXXII. 88, 133; XXXIV. 19. Baba Łatygorka, XXXII. 88. - i płanetnicy, X. 109; XII. 167; XIII. 329. pt. W i. e r z e n i a - jako totem. XVIII. 28. . D - nad&órami,pr;:epow. burzy,XVI.83 odpędzanie, XII 315; XXI. 157. skąd się biorą, XlII. 204. w przysłowiu: VII. 35 Chnujis, (j. egip,), Kmej, bóg w postac: węża, XVI. 26. pt. B ó s t w a. Chochoł ze słomy, XV. 212. Chodaczki, p buty milowe, V" 176. Chodak, chłopiec, XIV. 252. Chodak, (gw. złodz.), pugilares, VII. 277. Chodaki, obuwie, IX. 175; XVII. 146; ~XVIII.72, 217" 219; XXXI.17,40. Chodniki, XXXIX. 85. Chodory, bieguny, IX. 360. Chody, (gw. dZiec), ILl. 165. Chodzenie na podłazy, X. 281. pt. Zwyczaje i obrzędy wes e l n e. - na śmieci, XXIII. 128. - po drobsku, XXIX. 90. - po dyngu, chodzenie po dyngusie, XX. 171. - po Grzegorzu, p. Gregorianki, X. 93; XIX. 52. biece ubranie głowy, VI. 42, 50; VIII. 251, Chomulec, XIV. 110, pt. R y b 0łów s two. Chomua, (j. ros.), chomąto, XXXIX. 120. Chopem, pusto, XIV. 108. Chorągiew, czerwona w obrzędach weselnych, X. 69; XXXVII. 308 - na grobie, XVI. 148. . Chorągiew słowa, p Vanza, III 5. pt. L i t e r a t u r a l u d o w a. - w zwycz. ludowych, XXIX. 123. Chorągiewka na maju, XI. 68. Chorągiew;d, p. wycinanki żydowskie. XXVIII. 49, 54. Chorąży weselny" I. 246, 250. Chorchon, plwocina, XIV. 108. Chorki, spodnia odzież tunguzka XXiXVIII. 259. Choroba (y), I. 54;VI. 20. 158 237; VII. 41; VIII. 354; X. 232, 233! 334, 335; XI. 430; XIII. 216-221, 341; XIV. 47, 132, 171; XXIX. 171; XXX.205. pt Me d:lc y na l u d o w a. - bydła, XXX. 49, 57. - dzieci, XXXV. 63. - Jak bida spaskudyt (gw. huc.), gdy żinija ukąsi, XVIII. 190. _ Jak distane krywIek (gw. huc.), U P l' Z ą Ż. kołowacizn.a u owiec XVIII. 189. patrzenie prze l ~homąto, aby du- Jak durna (gw. huc), choroba ch.a ujrzeć, XXIV. 13. owiec, XVIII. 189. - w leczn. przesad:anie się chomą- Jak koho serce bolyt (gw. huc.), tem, przełażenie, XII. 2'67. kolki, ){VIII. 18ł. - w odczynianiu uroku, XII. 267, - Jak moczy t krowiow (gw. hue.), - w zagadce, XIV. 375. XVII. 189. Chomik, ziemny piesek, Cricetus jruJak się nakazy t (gw. huc.), momentarius, XII. 63. tylica, XVIII. 189. ChomIa, bramka, XXVIII. 18. - Jak sie uduje (gw. hue), wzdęChomólka, chomylka, hamelka, l.;e u bydła, XVIII. 188. p. homylka, hymla (j. ukr.), ko- na głuchy, ogłuszanie ,ryb. XIV. 110. pt. R y b:o ł Ó oW s t w o. Choikoutien, p Sinanthropus. Choinka, II. 94; III. 2, 171-174; XI. 430; XIV. 379; XIX. 62; XXV. 109. pt. Z w y c z a j e oh r zę d Y do r o c z n e. Choj! Aj! okrzyk, XIV. 108. Choja?', sosna, Pinus sylvestris, XXXI. 94. Chojaczek, sosenka, XIV. 108. Chojka, chojna, soma, XXXI. 94. Chojnowy, choinowy, XIV. W8 Cholera. II. 195, 196" 329, 373; III. 5,3; VII. 175; XI. 401; XIV. 44 398; XXX. 47, 58; XXXI. 94; XXXV. 25, 69. pL M e d y c y n a l u d o \v a. _ wypędzanie, XXXIV. 43.. Cholewa, p. buty, XI 3a, 407; XII 291. Chołm, (j. ros,). pagórek, XXI. 163 Chołosznie, (gw. huc.), cholośnie, spodnb, V. 148-151; VIII. 164; XII. 284, 289, 290; XIII. 207; XVII. 141; X:XXVII. 215, 216, 228. Chomąto chomąt, p kamantai, II 132 175; III. 141; VI. 291; X. 358; XIII. 224; XX'XI 116; XXXIX 110 117-127. 294, 376. pt. Chodzić - po kolędzie, V. 380; VI. 394; XV. 87; XIX.38; XX, 179; XXV. 110. -. po lodzie, p. bazIyk, bazłuk, chrapki, XXV. 1-6. -. [O pisan'{j, IV. 222-223; XVIII. 211. - pastuszków, X. 23-27. wstecz, w tył, VI. 66; X. 355; z Bachusem, XIX. 50. z bocianem, XXXIX. 332. -. z Doroią, IX. 19-26; XIX. 67. -. z Gwiazdą, ,XI. 430; XVI. 386391; XIX. 40; XXV. 76, 139. pt. Z w y c z a j e i o b r z ę d y d ol' o C z n e. -. z Herodami IX 19 26-31; X. 282; XIV ~51. ·XVI'. 111; XXV. 139. - z kądz;ielą, XVI. 141. - z kobyłką, XXXIX. 431. - z konikiem, XVII. 15. -- z kozą, XVII. 15; XX. 172; XXV. 118; XXXIX. 431. - z kurikiem, XVI. 15; XXXIX 332 - z Małanką, XXV. 118. " - z Mi.kołajem i diabłem, XXXIII. 139. - z niedźwiedziem, XVII. 15; XX. 170-177. XXXIX. 431. pt. P r z ebieranie się za zwierzęta. - z pszenicom, IV. 277. - z Rajem, X. 23, 27-30. - z rożnem, XX. 170. - z szopką, VI. 3,94; X. 282, 292-297; XIX. 37, 45, 46; XJXV. 139. XXXIX.431. - z turoniem i gw., X. 282; XVII. 15; X,X. 173, 174, 177; X,X'V. 76. _. z wilkiem i kobylicą, 'XX. 70; 164 -z śmierzteczką, XI. 76; XVIII.75. Chodzi nie sama, XXXIII. 80. :.~ 6 Lud - Tom XL Ol �82 - 83 Jqk slaba z paszi, (gw. huc.), XVIII. 189. - - Jak skopytytsia (gw. huc.), zwichnięcie nogi u konia, XVIII. 190. Jak spleczytsie (gw. huc.), zwichnięcie łopatki u konia., XVIII. 190. Jak wole nalle, (gw. huc.), wydęcie na syi, XVIII. 189. Jak wywychne (gw. 183. - huc.), Jak zlomyt ruku abo zwichnięcie, no hu (gw. nohu XVIII, huc.), bóg Słowian, XIV. 31. 63, 207, 208, 234. Chory, X. 96, 355; XXIII. 71. - w przysłowiu, XVII. 165. Chotj! poganianie koni, XVI. 108. Chowana, (dok), nazwa krów,XXI.5B. Chowanie nieboszczyka twarzą w dół, X)@cIV. 40.. pt. Z w y c z a je i o b 'I' Z ę d y p o g r z e b o w e. -- żywcem, XXII. 35 ' Chowaniec, maleńki chłopczyk, p. Chors, domowy, chatnik, chlewny, bożik II. 252 253; III. 142; V. XVIII. 189. 381; VI. 386-389; XVII. 221; - kobiece, XXX. 47; XXXI. 97. XXVIII. 4. pt. D e m a n y o p i e- kOłtunowa, XXXIX. 315. ku ńcz e. - koni, XVIII. 189. Choziain, choziainuszka, (j. ros.), - nagminne, III. 53. demon opieko XIV. 56. - nazwy chio'rób, XIII. 216, 217. Chójeczka, sosenka, XIV. 108. - oczu, III. 54; XI. 385; XIV. 403. Chóry, III. 214, 215; V. 17-19; XIV. - odpędzanie, XIX. 116. .pt. M a g i a. 189. - płuc, VII. 268. ChÓw zwierząt, p. hodowla, X,XVII. - sprowadzenie, XXXIV. 7. 8. 141; XXIX. 118; XXX. 226. - staroperuwiańska, XXXIX. 486. - bYdła, XXXIV. 175, 288. - św. Walentego, II. 161. - pszczół, XXXI. 3. pt. P s z c z e- umysłowa, III. 25; XXX. 97. larstwo. - z namorzenia; z naprzykrzenia; Chrabąszcze, chranst, napój odmłaz poderwania; z podźwigania; z dzający i miłosny, X. 226. pt. dobra woli, z zaziębienia, XXXIII. A p h r o d is i a c a. BO. - przepowiednią urodzaju, VIII.359. .,....za sprawą demon6w, XIX. 17. - utrata węchu u psa, XII. 63. - za sprawą diabła, IV. 418. Chram, (j. ros.), świątynia, XVII. 186. - zamawianie, X. 96, 232, 233. Chram, (j. ukr.), święto IX. 291, 292. - zażegnywanie, XII. 31. Chraniti, (j. słow.), chronić ,XVII.187. Choromy, (j. ukr.), sień, XXXV. 110. Chranst, (j. st. sław), chrząszcz, Chorony, (j. ukr.), komora V. 149. pt. XVII. 172, 187. B u d y n k i m i e s z k a l n e. Chrapcie, chrapki, p. bazlyk, bazChorosz, (j ukr.), grzyby, Boletus luk, chodzenie po lodzie, XXV. 4. ramosissimus, II. 21. Chrapki bławatki, III. 139. Chorość, choroba, VI. 2. Chrapki, p. 'bazlyk, bazluk, lodówki, Chorowody, korowody, I. 254; III. raczki, tawelrak, żabki, VIII. 220; 214. pt. Z wyc za j e towaX,XV. 2, 4, 5. r z y s k i e, pt. T a ń c c. - Czukcww, XXV. 3. domowy, ,----Eskimosów, XXV. 6. '- koriackie, XXV. 2, 3. - z delty Wołgi, XXV. 3. Chrapy. bagna, XVII. 162. Chrąst. szarańcza. XVII. 187, Chrest, (st. sł.), chrzęść, chrząstka, XVII 187. Chrest, (j .. ukr.), chrzest, V. 336. be'reziwskij, paskowyj, (j. ukr) wzory pisanek, IV 213. Chrestata chrestati, (j. ukr.), wzory pisanek IV 213. Chrestyki, (j. ukr.), ścieg krzyżykowy IX. 95; XII.. 291; XXIV. 145. - wzory na pisankach, IV. 213. Chrestykowata, chreszczyki, (j. ukr.), wzory pisanek IV. 213. Chręści, słoma, IV. 276. Chrobacek, robak, XXX. 79. Chrobaki, owady, IX.4, 184; XIV.291. Chrom, (j. st. sł.), chram, XVII. 180. Chromy, choromy, XXIV. 86. Chromy, kulawy, XIV. 403. - w Peregrynacji Maćkowej, XXVIII. 188, 190, 199. Ch r o no log ia l u d o wa p Adar, babie lato, Bartlomiejski miesiqc; Bezmerznyk p. Kosma iDemian; Bezsrebnyk, Boże N.arodzenie; Cześnihi Gromnicza; Ilia; Iwan Christi; Fylypiwka; Hlawosik; Dohij; Iwan Ihnatia; Chresty- tel; Jewdocha; Juria; kalendarz księżycowy; kalend,arz ludowy; Kaziuki; Kieryk święty; kosmogonia; Kr(y)ta; krzyżowy. tydzi.eń; Matka B. Gromniczna, Jagodna, Różańcowa, Siewna, Melania; 40 Męczenników; Michalski miesiqc; na Gody; na Juria' na Warwaru; niedziela; Niepokalane Poczęcie; N()wy Rok; Oczyszczenie N. P. M.; Odpusty; październik; Matka; po po Dymytrii; Matci, (Nar. M. B.); weczeri, (wig. Ttrzech Persza Blachowiszczyni; po drugoi po druhym Króla); Po Pro kopia; Bohorodyci; Spas; perszij Rożdestwo Sorok StTitenie Bohorodyci; preczystój muczenikow; Hospodie; Świe- ŚW św.: Barbara; Bartłomiej; Dorota, Dym itr ; Filip; Gaweł; Grzegorz; Hlawosik; Ilia; Iwan; Jerzy; Jadwiga Jakób; J.an; KieTyk; Koźma, Łucj·a; taja nedila; Oleksa Teplyj; p. Teplyj Oleksa; Maciej; Marek; Melanka; Michał; Mikołaj; Paweł; Piotr; Trzech Króli; Uspen:e Bohororydyci, Wielkanoc; Wojciech, Zielone Świątki, Zwiastowanie Wszystkich Swięlych. Chronologi.a, relatywna i absolutna, XXVI. 29. - wyrobów przedhistorycznych. XXI. 17. .-: znalezisk, XXVI. 34. Chronologizacja etno1., X!XVII. 43. - metali, XXXIX. 19. - zjawisk kulturowy-ch, XXVII. 42, 43; XXXVIII. 194, 195. ChTosty, chrósŁ XVII. 187. ChTUpściok, imadło, XX. 264. Chrust, p. chrosty, khrost, fOTost, I. 151; III. 8. - paliwo, IV. 316. - w budownictwie, XVIII. 5.7, 9; XXXIX. 255, 267. Chruśćiel, ptak, naśladowanie głosu, III. 146; IX. 66. - polowanie, XXX. 31. Chrypka, choroba, XI. 397. Chrystoryja, historia, VI. 42. Chrystus, p. P. Jezus, V. 414; VII. 17; XI. 165; XIII. 119, 228; XIV. �H5 85-87, 184, 343; XXiX. 127-131, 150, 161; XXXI. 102, 131; XXXVIII. 345. - Boleściwy, XXVI. 90. - Dumający XXVI. 90. ..:...-Frasobliwy, XXVI. 89, 148; XXXVIII. 343. - Miłosierny, XXVI. 90. Chryzolit, XXXIX. 325. Chrzan, krzan, krzttn, Nastw'Cium armoracia, I. 86, 129; V.215; VIII. 340; XII. 92; XIII. 29, 221, 222; XXVIII. 242; X,XXI. 138. - święcony XII. 312. -. w lecznictwie korzeJl, liście, VI. 60, 77; XIII. 221; XXX. 41. - w recepcie komicz, XXVIII.205. Chrzą3zcz, Laetarius piperatus, grzyb, XXiX!. 94. Chrzcielnica, w zagC'.dce, II. 229. Chrzci.ny, p. koZaczyny, !. 137, 182, 183; II. 185; III. 12, 14,26,47,324, 361; V. 354, 355; VI. 126, 127; VII. 94; XII. 33, 157; XVI. 265; XIX. 67; XXXVIII. 306; XXXIX. 428. pt. Z w y c z a j e i o b I' Z ęd y u r o d z i n o w e. Chrzest, I. 137, 182; III. 348; V. 336; VI. 331; XI. 378; XIII. 98; XV. 224; XVIII. 212, 213; XXVIII 14; XXIX. 90, 150; XXX. 224. Chrzest żyda, wyzwoliny na kosiarza, IX. 408; XXVII. 180. pt. Z w y c z a j e i o b I' Z ę d y Z <1wodo we. Chrzestna matka, VIII. 346; XII. 91 pt. P o k I' e w i e ń s t w o f i kc y j n e. Chrześcijańst\\'o, XIV .63,220;XV.149; XXI. 105, 116, 131; XX,XIX. 139. Chto, kto, VI 42. Chtórny, który, XIV; 108. Chuchanie po komunii aby dziecko zaczęło mówić, XIII. 327. - w leczn. III. 59; VI. 61; VIII. 87; XI.383,385; XIII.57,327;XVIII.188. - w odczynianiu uroków XII. 266. Chud, Ci, serb. slow.) pień pierwotny XIX. 11. Chuda Ewa, zupa, II. 128. Chudaj, kaptur Chudas, chudobny cd burki, XIV. 108. biedak, VI. 42. Chudoba, biedaczka, II. 63. - bydło, bieda, VI. 42, 58; VII. 35; XIV. 55; XIX 11. Chudoj, (j. ros.), chudy, zly, XIX. li. Chudopachołki, XIX. 94. Chud7>, (j. st. słow.), XIX 11. Chudy, (j. czes., j. pol.), XIX. 11. - w przysłowiu. VII. 35. ChuZem, Ci: żyd.), Zar, ptak. XL 237. Chumasz-Sude, Ci. żyd.), uczta Chumaszowa, XXVI. 108 Chunchuzi, rozbójnicy 'chiń., XI. 338. C/wop, chłop. XX. 249. Churinga, (j. aust!'.). cZ:Jringa W obrz. to~emicznych, owa:ne kawałki drzewa lub kamienia, przywiąza_ ne do sznurka na jednym końcu, wydają przy obracaniu dźwięk, XVII. 41. Chustka, op. atłaska, chusteczka. XVIII. 215; XIX. 39; XX!XIII. 113, 117; XXXIV. 167. - bieła, ubi.ór żałobny, ill. 18. - zawój mężatki, XXII. 118. -'-- c=arna w odczynianiu uroku, III. 54, 56, 60; XVII. 156. - czepiona, XIV. 249. - czerwona III. 17; XII. 292, 293; XV. 98; XVII. 156; XVIII. 213; XX 197; ,XXIX. 186; XXXVII. 224 308. - drużbacka, XXXVI. 268. - wyszywana, XX. 307. duża w stroju weselnym, XVnI. - żółta, XV. 100. 142. Chusty, bielizna, IX. 71; XIV. 17; - dziewicy morowej, V. 36. XXIXIV. 170 - haftowana, XXIV. 135-137, 139, - chodne, kościelne, X. 32. 140, 146. ChilmeH, (j. tur), p. chmiel XXXIV. -. jako ubiór głowy, I. 159, 160; II . 47; III. 17; IV. 278, 286; V. 122, 180 Chwartuch, (j. błr.), skórzany far. 151, 265; VIII. 251; X. 35, 60, 65, tuch Tybaków, XXXII. 31. 184, 186, )~7, 250; XI. 27, 60, 62, Chwasty, w zwyczajach siewnych, 151, 159, 408, 410; XII. 11, 115, XXX. 247. 285 ,286, 200. 293; XIV. 386; XVI. Cltwost, ogon, XVIII. 217. 225; XVIII. 68; XXI. 138; XXXI. - ubiór głowy, XII. 286. 4, 111, 142; XXXIV.145; XXXVII. Chwoszczanka, wiecheć ze skrzypu 245; XXXVIII. 418, 420, 421. do szorowania, XXX. 20-22. pt. _ jedwabna, XIV. 380; XXVIII. 18, H ig ie na. 20, 21, 32. Chybać, rzucać, III. 139. - kolorowa, XXIX. 82, 85, 188. Chybiało, brakło, XXI. 219. - kulas ta, XXXVII. 224. Chybkiom, szybko, XVI. 85. .,..,... modra, w obrz. wes. XV. 100. Chyby, okolica podźebrowa i lędź_. na głowę XXXIX. 454. - na szyję, XVI. 137. wi'owa, XI. 400. Chyjmatłych-chonim, (j. kirg.), przy~-- perkalowa, XVI 138. brany ojciec, VII. 55. pt. P o '- poźyczanie, XXIII. 75. k I' e w i e ń s t w o f i k c y j n e. - w przysłowiu, I. 16. Chymta, (j. ukr.), p. chamełka, - przywiązywanie do Maja, XI. 319. XXXVII. 224. pt. Z w y c z a j e o b I' Z ę d y Chysza, chyż, chyża, (j germ.)., dom, d o I' o C z n e. XVII. 180. - tiulowa XV. 61 ,XliV. 249. Chyża kurna, checza, XXXIII.93,102. - turecka: tybetowa, tyfcikowa, XI. Chyżka, komora XXXIII. 89. 60, 61. Chyży, Jerzy, XIV. 108. . - w baśni. VIII. 283, 309. Ciablo, narzędzie do obróbki~kory, - w obrzęd3.ch "Dziadów", ·XXIV. 3. XXXI. 116. pt. N a I' z ę d z la - w obpzędach weselnych, p chuI' Z e m i. e ś l n i c z e. stka czerwona, I. 250; II. 237, 239; Ciako, (gw. żoł), czako, III. 81. VIII. 251; IX. 45; X. 60.; 65; XIV Cia_krew, psia krew! naśladowanie 379, 385. 393; XV. 100; XVII 152. głosu afrykanki. VIII. 393. 156; XVIII 146, 148, 152; XX. 197 Ciała niebieskie, II. 321; VI. 265. - w pieśni. XII. 239. 240; XIII. 46; Ciało, p. Tanu (j. sanskr), XXXIV. 8. XIV. 3231,324. Cialo bez synowości. XXXIV. 8. - w wypraszaniu od kary śmierci, Ciało ludzkie, jako środek Ieczni.czy, p. wypraszanie, XXIV. 177. XX. 294. - w zabawie, prsteń, V. 142. - nazwy części ciała, XXX. 257. - wełniana, XXI. 138. - �86 - 'powstaje z gliny lub kamienia, XVII, 183. - zabija męża, XXXIV. 8. Ciałopalenie, XVII. 170; XXX. 188, 190; pt. Z w y c z a j e i o b r z ęd y p o g r z e b o w e. Ciapciocha, kapusta, II. 352. Ciapki, wzory pisanek, IV. 213. Ciapukapusta, kapusta, VII. 35. Ciare-achci (j. gil.), babunia, bogini domowego ogniska, XVI. 124. Ciardasie, pasterze puszty węgierskiej, IV. 274. Ciartaś, czardasz, III. 364. Ciasnocha, rodzaj koszuli, VI. 409; XXXVI. 236; XXXVII. 222; iXXXVUI. 360. Ciasno tka, (dok.), XXXI. 111. Ciasto, III. 28, 322; XXX. 41. - figuralne, XXXVII. 486. - kobieta stworzana z ciasta, II. 325. - na chleb magiczny, XII. 312. ...:.... na pierog~, w magii, XIII, 228. - obrzędowe, V, 355; XXI. 42, 51. - rozczyn, poży'czanie, III. 51. - świąteczne, oblepianie drzewowocowych, XVIII. 97. - w przysłowi.u, XIV. 355. - we wróżbach małż., XI. 223. - zabezpieczeni,e przed urokiem, XIV. 182, Ciaszczek, toporek do bryndzy, II. 13'1. Ciqgaczka, sieć, XXXVIII. 230. Ciągłość rozwoju stosunków antropologicznych i etnicznych w Europie, XXVI. 93, Ciągnienie kloca, XX. 181, 186, pt. Zwyczaje i obrzędy dol' o c zn e. klody, p. plohaci, XX. 183 188. kota, XX, 193, pt. P r a w o l udowe. 8, Ciąża, II. 225, 292, 335; III. 24, 58, 63; IV. 148, 180, 182, 4'37, 442; V, 64; XVIII. 197; XXX. 224; XXXIV. 7, 36. - bez udziału mężczyzny, XV 12. - środki na zajście, XXVI. 103. - środki przeciw, XXVI. 103. - zakazy i nakazy, XXXIV. 280. Cicuta virosa, p. szalej, świńska wesz. Cićka, cićka! Nawoływanie cieląt, II. 130. Cidyla(o), (gw. huc), eedzidło, XXXV. 89---91. kursor, XVI. 108. Ciekawość, w przysłowiu, XIII. 15!. Ciekqczka, czerwonka, XXX. 56. Ciekięć, miejS'cebursztynodajne, XXXIX. 362, 405, 415. Cielenciorz, handlarz ,cieląt, IV. 280. Cielę, p. cieliczka, cielisia, ciolek, II. 42, 44, 202, 204, 222, 224; III. 48. 212; IV 278 284, 419; VI 142; XII. 299, 302; XIV. 293, 360; XX. 25, 69, 81, 92; XXVIII. 188, 189; XXIX. 96; XXX. 24, '51; XXXI. 53, 57, 82; XXXV .. 119. - dzień narcdzin, XXIII. 62, 63. - głowa w magii, XXI. 132. - kupione n-azabicie, XI. 380. - nawoływanie, ,II. 130. - ofiarowanie, IV. 81. - pasienie, IV. 275. 276. - pierwsze, XXV. 54. - w obrzędach zapustnych, XII.5!. - w opowiadaniu, XII. 257 ' - w przysłowiu, VII, 39; IX, 48, 49, 51. - w zagadce, XIV. 375, - wcielenie diabła, IX. 85, - zabezpieczeni.e przed urokiem, XII. 300; XVIII. 178. Cielęcina XXVII. 68, Cieliczka, cielę, XXI. 207, Ciekacz, (gw. dziec.), cielę, III. 165. ciemiernik, ziele, IX. 37. Ciemiernik czarny, ciemierzyca, Cielisia, Ciemiennik, czemerycia, świńska zielina, HelleboTUs niger, II. 136; ,XIII. 223, pt Roś l i n y w l e c z n i c twie trucizna, X. 225, Ciemiężyca, zimowit jesienny, Colchicum automnalis, IX. 4. Ciemię w przysłowiu. XIII. 152, Ciemioncko, ciemiączko, IX. 64., Ciemność, XXXII, 88. pt. M i ty. Ciemny, potwór krzemienny, XXXII. 131. , Cień, p. cigiędź, II. 226; VI. 16, 20, 21, 69; VIII. 350; XIII. 228; XIV. 132. - duch po śmierci, dusza, VI. 16. - ośli, XXXI. 125, - schwytać, p. ścień, VI.l6;XIII.228. - ukraść VI. 16. - utrata., p. ścień, II. 217. - w przysłowiu, VII. 32. Cieplice, kraj gorący XIV. 77, 172, 183; XXXI. 122. Cierlica, cirka, międlica" VI, 246; IX. 365; XXXVIII. 419, 424, 425. Cierń, tarnina, Prunus spinoza, p: czyrzonko, II. 216; IV.283; XVIII. 217. - kładzenie przed 'stajnią, XII. 299. XIII 31. - m. domem i grobem, XXXIV. 39. • _ poświęcony, zatykany na polach: XIII. 143 _ w podaniach o księżycu, XXV. 40, 41, 43. Cierpiqtka, nazwa ptaka, XI. 372. pt. P t a k i w w i e r z e n i a c h, Cierpi olka, Męka Pańska, XIV. 399, Ciesielka, ciesielstwo, XII. 27. XXVI. 104. Ciesiolka, topór, V.123; XXXVII.332. - Cieś, belka:. XIII. 3. Cieśla, p. balcarz, budasz, II. 228; III. 232, 326; IX. 268, 272, 273; XII. 301, 302; XIII. 115; XIV. 62; XVII. 187; XXXVII. 110. Cieśla, ezarnoksiężnik, XII. 220. - upiór, XII 252. - w przysłowiu, VII. 30; XVI. 96, _ w Sabałowej bajce, XXX, 80. 83. Cieślica, topór, XXX. 78. Cietrzewie, w przypowieści, IX, 47; XXXI. 33, 125. Cięciwa, łuk, XXXIV. 178. pt. Br oń, Ciężarki do sieci, XXXI. 3, 39, - tkackie, XXXIX. 277. Ciężarna kobieta, p. ciąża. Ciężki dzień, poniedz:ałek, II. 142. Cifus, (j. lit.), kausz, kusz, XXVIII. 158. pt. M i a r y i wag i. Cigan, (gw. huc.), nazwa koni, XXXVI. 135. Ciganeszta, taniec, XII307; XIII.207. Ciganka, chustka w grze zwanej Prsteń, V, 142. pt, G r y i z abawy. Cigiędź,cień rzucany przez drzewa, XVII. 162. Cikosie, pasterze" IV. 274. . CHina, (gw. huc.), nazwa krow o cienkiej szyi, XXXV. 135. Cimesia inau,(j, gil,), wi6ry, XVI. 121. Cingulatores, zonarii, (dQk.)" paśnicy, cech paśników, XXIV. 105. Cingulum castitatis, (j. lac.), pas czystości, XXIII. 8. Cinklalis, (j. lit.), torebka siatkowa na ryby" XXXII. 33. Cinklas, (j. lit.), siatka, XXXII. 29. Ciolek, cielę w przysłowiu IX. 51. Ciongnońć się, iść precz. XVIII. 217. Ciórrr! naśladowanie piania koguta, VIII. 398. �88 p. jerula, VIII. 45. pociosek, XXV 84, 90; 'XXVII.64 Ciosia. ciecia! VI. 54. pt. W o ł a n i e n a z w i e r z ę ta. Cioska, cioslo, topór, V.63; XXX.2l4. Ciosny, znaki. na drzewach, XVII. 197. pt. Z n a k i w ł a s n o ś c i o we. Cios tka, ciastka, XXX. 195. Cioś, cioś, cioś! nawoływanie koni, XII. 301. Ci.ot, pociot, XIV. 67. Ciota, cota, czarownica, XII. 168; XXV. 78; XXVII 62-64; XXX. 220; XXXI. 96, 97; XXXVII. 304; XX:XVIII. 276.. Ciotka, II 101; XIV. 58, 59. Ciotka, febra, p. baran, trzęsawica, III. 43. Ciotka gromadzka, stara panna, VIII 243. Ciotka ziela wszelakiego, macierzanka" leczn. XXX. 67. Ciotuchna, (gw. flis.), wrona, XX. 57. Cip-ci-lip-ci! naśladowanie pi3.nia koguta, VIII. 393. Cip-cip! wołanie na kury, II. 130. Cipke, (j. żyd.), kluski, V. 236. Cipky, (gw. hue.), j.asła, XXXIV. 150. Circe, Cyrce, III. 281. Cirka, cierlica, II. 131. Cirzkać, cirzpać, czerpać wodę, XVII. 162. Cirzpliwy, cierpliwy. XVII. 162.. Cis, Taxus baccata. III. 239, 267; V. 304; XVII. 24; XXVIII. 242; XXXV. 65; XXXVIII. 318, 319; XXXIX. 439 pt. D r z e wa l e ś. - odpędzanie czarownic, XXXV.65. - okadzanie, XX'XV, 66. - pyłek kwiatowy, w leczeniu gośćca. XXXV. 66. - w leczeniu kołtuna, X'XXV 66 Ciosek, - 89 - w leczeniu koni, VI. 58, 76. w leczeniu odwarem, VI. 304. w leczeniu wścieklizny, XXXV 66. w legendzie, XVII. 24. w magii, XI. 381. XXXV. 65, 66. w wierzeniach, XXXV. 65. zas.ięg nazwy, X:XXV. 52, 57., 64 Cisa, Ceza, Ciza, Cyca, Ziza, Zicza, (dok.), bog:ni urodzaju, XI. 358. Cis arka, (j. ukr.), gościniec, szosa, VII. 260. Cisina, cis, Taxus baccata, okadzanie XII. 310. Cisiula, nazwa krów, VIII. 24, 152; ·XXI. 58.205 Ciskanie kóp, XVIII. 108. pt. W l' Ó żb i a r s t w o. ---..nożem, p. nóż w magii, XIX. 114. Cistka, ciżba, ,IX. 287. Cisula, nazwa krów" VIII. 24, 152; XXI. 58. Cisza, wiązani'e sieci, X'XXII. 34. Ciuciubabka, p. ślepa babka, ciota, V. 144; XIII. 312; XIV. 170; XXVII. 148. pt. Z a b a wy. Ciuczki, kawałki drzewa. VI. 43. Ciućpaje, (gw. żoł.), Zuspeise, III. 80, 81. Ciuk, kij, IV. 307. Ciuk, wielki palec u nogi, XI. 400. Ciuka,pysk psa, XVI. 85. Ciuma, Ciumak, niezdara, niedojda, stary parobek, V. 63. Ciup, Pop, gra w bierki, XVII. 229. Ciupaga, p cakanka, toporek. III. 244; VIII. 40, 166; XI. 330; XXI. 51, 53, 78; XXVIII. 217; XXXVII. 220; XXXIX. 333. Ciura, O. kipcz.), XXXIV. 181. Ciurek, ciurek!, nawoływanie koni, II. 130. Ciurkoty, gwiazdki, IV. 281. Ciuru-ciuru! nawolywanie pS'a IV.307. XXXVII. włódarz, ka,rbowy, XXI. 129. - wysp Wielkanocnych, 384. Ciżmiarz, szewc robiący ciżmy V. 251. Cmok, ćmok, czmok, p. smok, XIV. Ciżmy, buty, IV. 174; V. 251; XVI. 183. 397. 138; XXXIX. 346. Cnota, p. dziewictwo oblubienicy, Claca. (j. rum.), tłoka, XXV. 139. IX. 336, 337. pt. Dziewictwo. Clota, zdrowie, XIV. 108. - w przysłowiu VII. 36; XIII. 153. Cmentarz, p. ikierkowe. smontarz, Cob, (j. irl.), zwycięstwo, XVII. 216. smyntarz, XXIX. 166; XXX. 236; Coś, choć, IV. 307; VI. 43. XXXVI. 109; XXXVII. 384. COCCI dez il, (gw. fr.), bić jaja na - jako miejsce zlotów cz·arownic, Wielkanoc zabawa, XX. 299. p. Łysa Góra, XXVII. 61; Coemptio, (j. lac), zaślubiny, XIV 189. XXXVI. I. 205. pt. W i e I' z e n i a. Coemptio, (j. łac.), kupno żony, XXI. - moc czarodz. XI. 385; XXX. 250. 197. - n3. Polesiu, XXXV. 173. Coemptionator, (j. łac), narzeczon;)' - podziemny, XX. 111. kupująry żonę, XXI. 197. Coena nc vemdialis, (j. łac,), uczta - prawo azylu, X. 242. 9-go dnia po pogrzeb:e, XVII. 26. - św. Kaliksta, XXI. 107; W8, 117. Cokanki, (j. ukr.), bicie pisanki o pi- św. Praetextata, XXI. 108, W9, sankę, IV. 224. 113, 115. Colchium, (j. łac.), zimowit, X. 225. - św. Sebastiana, XXI. 111. Coloni valachalos, (j. łac.),koloniści - w baśni, V. 30; VIII. 199; IX.88; wołoscy, XXXIX. 430. XIV. 181. Comaco, (dial. wen.), chomąto, - w facecji, XI. 15. XXXIX. 121: pt. U p I' Z ą Ż. - w magU, I. 79; VI. 63; IX. 207; XIII. 226. Comarum palustre, p. śmietannik. - w obrzędach weselnych, I. 134 Comat, (j. rom.), chomąto, XXXIX. - w obrzędah zadusznych. IV. 327; 121. 395, 396; V. 345. Comber', Satureia hortensia, zioła - w zagadce, VI. 248. święcone, XXV. 77. Cmentarzyska ciałopalne, XVI. 322; - w zwyczaj zapustnych, XX. 181. XXI. 63. CombrzEwie, zwyczaje zapustne, XX. _ czasz lejowatych XXXVII. 323. 158. - Kozarówka, XXI. 63. Coopertum, (j, łac.), soboty, podcie- kultury grobów skrzynkowych, nia, XVI. 287. XXI.65. Corny, diabeł, V. 55, 287. - łużycki.e, XXI. 65. Cornus sangwinea, p. Świglina. _ na Filipinach, XXXVII. 390. Corny kat, pies. V. 55. _ neolityczne, XVII. 168. Corrobori, (j. augtr.), tańce rytu_ potumszelu":Kapaj, III. 190. alne, XV. 17. _ przedhistoryczne, XXXI. 168. Corvus, (j. łac.), kruk, XIV. 129 - słowiański.e, II. 115; XXXIX. 77. Costek, czosnek, IX. 28. - wczesnohistoryczne, XXI. 65. Ciwun, �90 91 Coś! (gw. hue.), nawoływanie koni, XXXV. 137. Co tku, to tchu, XIV. 108. C6łka z buta, wiecheć, X·I. 387. Córak. p cera, dieduszki, XIV. 56. - czarnoksiężnika, XIV. 69; XX. 270. - Hery, XIV. 72. - słońca w baśni, IX. 173. ....•w bajce, Xl. 374, 382; XVI. 350. Crocus sativus. p. szafran. Cuba, czepiec, XIV. 261. Cubato, nazwa kury VIII. 152. Cubryna, czupryna, V. 63. Cuc~nia: Cuccagnia. (j. lac.), kraina, Zlem1a baśniowa, XXVIII. 197, 200, 202, 211. Cucurbita peppo, p. dynia. Cud, p. Dziwo Białe, bóg światła, V. 5'3, 54" 56. Cuda, XXXIX. 61. Cudaki, lalki w szopce, XIV. 150. - malowidła, karykatury na ścianach domów, XXXVIII. 269. Cudotwórcze kamienie, II. 211. Cudować, dziwić się, IX. 66. Cudowne listy, II. 232, 233. Cudzić, rwać włosy, III. 139. Cudzołóstwo, II. 301;XXVIII. 117. Cudzoziemcy, w szopce, XXII. 131. Cug, (gw. żol.), XIV. 180. Ctiga, cuha, cuwa, czuha, III. 229 252; VII. 181; VIII. 165; XI. 105: 331; XXI. 77; XXII. 106; XXIII. 93; XXVIII. Hl9, 218; XXXI. 67, 77; Xx,xVI. 234, 259, 372; XXXVII. 228. Cukier, II. 143; III. 55. - jako spoiwo farb., XXX 162 - lodowaty, XXX. 171. . - ~~ noszony pod pachą, III. 55 315' V - tłuczony w lecz. koni, XVIII.189. , ,. - w lecznictwie XXX.41. VIII. 87; XIII. 218' ' -.-, w obrzędach weselnych, X. 68; ~III. 320; XIV. 380; XVIII. 75. Cuk:ernię mieniać, (gw. złodz.), bledę cierpieć, VII. 278. cułka, onucka, V. 63; XXXVI. 276. C umy, liny małe, X. 6. Cupreka, czupryna, XIV. 268. Curche. Curcho, (j. prus. lit.), XIV. 32; lXXII. 1-12. pt B ó s t w a Curculio, (j. lac.), porówn. Kur~he (j. pr. lit.), wólek zbożowy. XXII: 6.8. Curtile, (j. łac.), miary roli, XXV, 22. Cuwa, cuha, odzież, XXXVI. 372. Cwajki, (gw. flis.), orzewki XVII 141 Cwajowanka, (gw. flis.), ~pław' po~ dwójny, XVII. 142. Cwancike, (j serb.), 20-cent .., V. 139 Cyt (gw. huc), nawoływanie koni: XXXV. 137. Cybula, cebula, XIII. 205 334. Cybuszki, cybuch, z bursztynu, XXXI'X. 3,91. Cyca, (j. słow.), bogini urodz. XI.358. Cycek, smoczek, XXXIII. 81. Cycełe, (j. żyd.), III. 49. Cyckać, ssać, VI. 43. Cycki, kwiaty z ciasta na korowaju, XVIII. 142. Cycki, sutki, XII. 245. Cycolić się, pieścić się, XVI. 85. CYfra, haft, X. 302. CYfrowanie, haft, XXXVI. 272; XXXVII. 231. CYfrowany, taniec, XVIII. 78. Cygan, komin, XIV. 292. - pod blasze w piecu, V. 63 - taniec, XV. 79. 82 Cygan (ka), dlaczego nie je fasoli; XXIII. 159. _ przebieranie się w zapusty,. XII. 40, 43, 122, 123; XIX. 36. _ w gadce, VI. 249; XXXVII. 14; _ w przysl. VII. 209; XIII. 153. _ w wierzeniach, V. 56; - wróżka, XII. 169. _ zabawa dziecięca x,xXIX. 143. Cygana, (dok), nazwa krowy, XIX.58 . Cyganek, kozik, III. 15. Cyganka, nazwa krowy, 'XXXV. 134. Cyganistyka, XXX. 255. Cygańska nuta, XXX, 98. Cygańszczyzna, XXX. 255. Cygarniczka z burszt., XXXIX. 391. Cygaro z maku, leezn. III. 54 Cyhan, (gw. huc,), klo,wal XXIV. 142. Cyhanka, (j. ukr.), taniec, XII. 307; XIII. 207. Cyhanoczka, (gw. hue.), nazwa owiec od barwy, XXXV. 134 Cyjscec, czyściec, XI. 315. Cykl w archeologii: aszelsko-szelski, XXII. 73, 74, 80. _ kapski, XXII. 76, 80. _ musteryjski, XXII. 73. _ nadatlantycki, XXII. 76. _ oryniacki, XXII. 77, 78. _ premusteryjsko-musteryjski, XXII. 73. _ solutreński, XXII. 73. _ staro-paleolityczny, XXII. 73. _ szelsko-aszelski, P aszelsko-szel. _ śródziemnomorski, XXII. 76. Cykl w etnografii: kulturowy, XX. 79; XXVI. 42, 43. _ kultury matriachalnej, XXXI.154. _ kultmy p3sterskiej, XXXI. 154. _ kultury totemistycznej,XXXI. 153, _ legendarny, XXII. 153. _ płodozmianowy, XXXIX. 203. _ podaniowy, XXVIII. 129. ~ rolniczy afrykański, XXXIX. 193. _ rozwojowy, XXVI. 33, 4.3, 44. Cykle obrzędowe, XVI. 107. Cykoria zwyczajna Cichorium intybus, III. 31\); XXVIII. 242. Cykutal, p szalej, XXVI. 12, 15. Cylinder, XXVIII. 169, 180. CymbaHsta, grający na cymbałach, p. muzycy lud. VI. 136. Cymbały, instrument muzyczny, IV. 174; VII. 87; XI. 182; XXXI. 5; XXXVIII. 306. Cymer, (gw. żoln.), pokój. III. 80. Cyna, XX. 39; XXXVII. 294. pt. M e t a l e i i c h o b rób k a. Cynamon, IV. 216; XIII. 269. pt. B'a rwn ik i. Cyndalia, Cyngalia, Chelidonium sok w lecz., XXXI. 94. Cyniwoczka, (gw huc,). p. czerpak. XXXIV. 150, 151. Cynkwajs, biel cynkowa do malo:-vania obrazów, XXX. 167. Cym,ber, trucizna, X, 225. Cyn tory ja, Centuria Erythrea, liście odwar, w lecz., II. 155. Cyp, ubiór głowy, XII.292; XIII 207. Cyprae ovula, (j. łac,), muszla, XXI. 200. Cyprysek, Thuia occidentalis, XXV. 77. pt. Roś l i n y w w i e r z eniach i magii. Cyprys, Cypressus sempervivus. XXVIII. 242. w przysłowiu .•XXIV. . 93, 102. Cypryś, nazwa psów, XXIV. 103. Cyrana, nazwa krów, VIII. 152. Cyrk do walk kogucich, XXXIX: 338 Cyrka,. gra, VIII. 33. Cyrka, mereżka, XI 57; XXXIV. 146; XXXVI. 269. Cyrograf, p. ceregło. IV. 266-268; XII. 220, 227; XIV. 108; XXX. 80. Cyrwocha, nazwa krowy. VII 152 Cyrylica, XXI. 153. maius, �92 szosa, XII. 6. II. 117; XVIII. 65; XX. 305. Cytolić się, kłóc:ć się, VI. 43. Cytra, XXXII. 7. Cytryna, Citrus limon, XXVIII. 242 Cywilizacja, p. kultura, cykl kultu-. rowy, I. 33,. 34, 237; XXI. 263, 265; XXXVI. 127; XXXIX. 16. -babilońska, XXXIX. 19. -. - chińska XXXIX. 19 -. -. chorezmijska, XXXix. 78. 96. - egipska, XXXIX. 19. -. etruska, I. 240. - grecka, XV. 198. - pierwotna, III. 85. -. pldn Am:ryki, XVIII. 233. Cyza, Cyca, XI. 358. pt. B ó s t w a. -. Czahary, młody las świerkowy, XXXV.85. Czajka, łódź, XVIII 167; XXXII.32 Czajka ptak w pcdaniu, VIII. 303: Czakany,. p. czekany, XVII. 149.' Czamara, XXXVIII. 241. -. Czandki, (j. ind.), duchy. demony n3pastujące dzieci. XXXIV. 40. -. Czapasz, (gw. hue ), ś:i.eżka, VII. 250. Czapeczka, X·XVIII. 18,35; XX'XI. 39; XXXVIII. 259. Czapeczka, błona na główce noworodka, XXVII 260. Czapienie, p. oczepiny, XXVII. 95. Czapka, p. batorówka, dłubanka fuCysarka, Cystersi, raiierka, lówka, gimarka, jarmułka, tarka, kiwior, huczm!l' ja- kaszkiet: ka- klapanie. kolacz. ~owadlo, krakuska, maciejówka, slachmyca, świnioryjek wścieklica., - 93 '-:' .zawściekła, amulet cięcym, -. barania, 47; IV. 256; X. żarna: przeci.w chorocom dzieXXIII. 19. II. 19, 47, 238; III. 16, 19, 176; V. 149, 150, 172; IX. 183; XI. 5B, 408; XII. 289; X,VI. 224, 225; XXVIII. 167-169 172-175; XXIX. 184; XXXIV' 169; XXXVII. 166, 220,' 228; XXXIX. 131, 298, 345. biała, brzeg, denko, XXVlII. 174. dziecięca, XXI. 131. huculska, XXVIII. 167. kaI:uza, XXVIII. 167. kaszubska, XXVIII. 167. HtewS'ka, XXVIII 167 174 luśniow.ata. p. si~radzka. . magierka, XXXIV. 167. mazowiecka, XVIII. 168, 170, 174. mnca, XI. 365. na cztery gubernie, XXIX. 81. na zawiasach, XXVIII. 170. noworoczna, obrzęd., XXVII. 123. opuszka, XXIX 81 pana młodego, XVIII. 142. rogata, XI. 380; XXVIiI. 176 rogatywka. XXIX. 85'. . siatkowa, XXVIII. 168. sieradzka, XXVIII. 171. stożkowata, XXVIII. 170. śpiczasta, XXVIII. 171. w przysłowiu, VII. 36. w zwyczajach i obrzędach pogrzebowych, XVIII. 213. w zwyczajach i obrzędach weselnych, XVII. 154. w zwyczajach kupna i sprzedaży, XXIII. 107. - wełniana. XXI. 192. - wierzch, XXVIII. 167. -. z sitow:a, XXVIII. 61, 241; - ze skóry zwierzęcej, XXVIII. 167. Czapla, VIII. 292, 314. - ptak święty, VII. 2. Czapraki haftowane, XXVIII. 29. Czara, III. 79; XVII. 196. Czarci batog, koziróg pospolity, Lycium barbarom, X. 260. pt R 0- śliny w mag ii. łajno, p. Assafetyda, okadzanie bydła. XXXIII. 81. Czarcie ziele, VII. 285. .czardasz, (j. węg·), taniec, XII. 342; XIV. 327, 328. Czari, (dok.), czary, XXVI. 7. Czarki srebrne, XXXIV. 159. Czarna', nazwa krowy. XXI 57, 60, 205. Cza.rna barwa, p. barwa czarna XVII. 63. - jagoda, p. czernica. _ ksi.ęga, XVII. 66. pt. M a g i a. - królewna, III. 76. - łowczyni. XI. 363. - magia, X. 116; XXXIX. 225. - maść, II. 203. Czarna róża, krwawnik lek. Sanguisorba' officinalis. Odwar pić, kąpiele, XXX. 62. _ róża, p. malwa Flores Malvae arborea, środek do spędzania płodu. V. 164 - saLa, II 252. Czarne jagody, Vaccinium myrtiHis, p. afiny, czernice, na wódce, . XVIII. 18~, 192; XXXI. 94. Czarne ziele, krwawnik lekarski, Sanguisorba officinaHs, XXX. 63. Czarnina z gęsi. potrawa obrz,. XV. 99; Czarno - brzeziasta, (dok.), nazwa krów, XXI. 57, 205. Czarno - podlazista, (dok.), nazwa krów, XXI. 57, 59. Czarno bóg, XII. 213, 221; XXI. 162. pt. Bó s twa. Czarnoksięstwo, p. magia, wróżbiarstwo, II. 187; XI. 435; XVIII. 31, 40; XXVIII. 78, 113-115; XXX. 219; XXXI. 168. Czarcie ,. .", J; ł 4- I wierzeniach Cz.arnoksiężnik, II. 165" 170; V. 54; XI. 376, 435; XVI. 20; 'XVII. 54, 65; XVIII. 31, 35, 165; XIX. 110; XXV. 10, 48; XXVII. 77; XXVIII. 124, 126, 129, 142; XXIX, 71; XXX. 217-220, XXXI. 100iOZ, 106, lO!!, XXXIV. 29; XXXV. 24. Czarność, Hugenotów, XXI. 182. - inteligencji, XXI. 181. _ podniebi"enia, XXI. 180. 181. - Rusinó\v, XXI. 180. - Slowak:)w, XXI. 182. - szLachty, XXI. 181. - Szwedów, XXI. 182. - u obcych, XXI. 179-182. _ Vi! przysłowiu, XXI. 181, 182, _ Zmudzinów, XXI. 181. Czarnoziem kuj.awski, XXXIX. 237. CzarnucJlc, nazwa krów, XXI.58, 205. Czarnuszk1, XI. 394; XIII. 220, 223. Cza.rny, p. di,abel, carni, XXI. 181. Czarny człowiek, V. 184. _, łowca, demon, XI. 363. _ papier w magii, II. 156. _ ptak, latawiec, dusza dziecka niecchrzczonego, VI. 196. _ ptak w magii., XXXIV. 12 Czarodziej, XVII. 196; XXVIII. 134 Czarodziejska maść, IV. 260. Czarodziejskie ziele p. car-ziele. Czarowa.cz, (d:ok ),czarDwa~,XXVn 7. Czarowan:e, XX. 79; XXI. 131, 132; XX,VII. 57-72. - bydła, XXVI. 14. _ czapeczki dz'ecka, XXI. 131. _ człowieka, XXI. 132. - gorzałki, XXI. 132. - piwa, XXI. 132. - plonów, XXI. 132. - poduszki dziecka, XXI. 131. - pokarmów, XXI. 132. _ przez mężczyzn, XXI. 132. �94 Czarowanie zboża, XIX. 125. Czarownica, p. carownica, ciota, ba_ ba, babsko, I. 6, 26 56 137 17' II. 15, 20, 87, 203--205,' 216, '225: 283, 337, 366; III. 20, 22, 51, 184, 256, 280--287; IV. 96, 98, 142, 365, 413, 418; V. 181, 182, 190, 207,213; 219, 285, 318; VU6, 67, 68,77,200; 324, 330, 385, 388, 399; VII. 115, 118, 126; VIII. 10, 14. 58, 128, 187, 257, 268--270 290 300 301 344, 354, 357, 364: 365: 374: .378: 432; IX. 295, 299, 315, 414, 415, 419; X, 225, 278, 342 381 382 459; XI. 64, 112, 135,' 137, '192~ 194, 207, 210, 219, 363, 377--381 401, 404; XII. 61, 64, 136, 220' 221, 224, 300, 310, 339; XIII. 31: 32, 90, 112,118, 227 296' 325 328' XIV. 174, 251, 301,' 313,' 325: 370; XVI. 48, 55, 81, 413; XVII. 226; 'XVIII 176; XIX. 3'5, 9~, 111;,114, 119. 120, 125; XXI. 125, 126, 130, 236; XXIII. 31, 59, 60, 68--70, 105 159. 166, 167; XXIV.165, 167; XXV: 48, 54, 78--94; XXVI. 15, 19, 71 --73, 148; XXVII. 56--59, 61, 74, 98, 100, 102, 111, 115, 142, 143; XXVIII. 129, 252; XXIX. 119, 122 127, 165; x.x.x. 42 44 45 72 86' 206, 218, 219, 222, ~23, '250; XXXI: 6, 55, 58, 62, 63, 72 75 104 109, 141, 144; XXXII;. 8; 139' 140; XXXIV. 43; XxXV. 6'5, 67: 68, 127,' 174, 183; XXXVII 251 266, 285, 304--306; XXXVIII. 248: 249, 276;' XXXIX. 433. pt. M ag i a, pt W róż b i a r s t w o. -:- bankiety, XXXVIII. 249; -- umie:;zczanie w beczce XXVII. 110, 111. ' -- w baśni, X. 397, 398; 95 - w szopce, V. 155, 160; XI. 24--28 30--32; XIX. 35. Czarownik, p. burtinikas,. II. 165, 169, 170; III. 237, 269; IV. 332; V. 110, 353; VI. n~, 334" 385; IX. 89; X. 116; XI. 374, 382; XIV. 325; XV. 152; XVI. 19; XVII. 66, 196; XIX. 148; XXI. 187; XXV. 78; X;XVI. 2; XXIX. 164; XXX. 202, 204, 205, 208, 222, 223; XXXI. 83, 104; XXXVII. 88, 102, 304,308; XXXVIII. 279. -- Ainów, XV. 264; -- tatarski, XV. 194. Czart, p. cart bies, czert, czort, ded. Dobrohoczy, diabeł, Antychryst, Lucyper, II. 13--17, 21; IV. 265; VI. 264; VIII. 314; IX. 177, 183; XI. 438; XII. 215; XIII. 150, 231; XIV. 32, 39, 68, 85, 86., 183, 222, 3'0; XIX. 110, 112, 114; XXIII. 159, 166; XXVI. 99; XXVII. 28, 119; XXIX. 69; XXX. 80, 81, 86, 97, '17, 125, 133, 134, 206, 219,220; XXXI.12, 14--18,20, 21; XXXVII. 281, 291, 304; XXXVIII. 273. pt. Demony szkodliwe' - zabawa, XXXIII. 1, 2. ' Cza~toploch, bedłka womitowa, Aga"CUS emeticus, II 20. Czartowe wesile '(j. ukr.), II. 159. Czary, I. 23, 182; II 87, 139" 217; III. 301; IV. 221, 414, 419; V. 31, 33, 100. 111, 204; VI. 200, 264, 269, 324. 327, 386, 388, 389; VII. 93--95, 306, 307; VIII. ]21; IX. 95, 201, 315, 386, 419; X. 382; XI. 64, 184, 387; XII. 92, 333: XIII. 26, 226-228, 330--332; XIV. 46, 290; XVI. 47, 54; XVII. 23, XVIII. 176; XIX. 120, 139---144' XX. 79, 83, 84, 302, 303; XXI. 12~ --135; XXIII. 31, 136, 159, 166; XXIV. 16~17l; XXV. 00, 86, 92; XXVI. l, 2, 3, 7--11, 14,'24, 98, 104, 127, 131; XXVII. 67, 77; XXIX. 68, 134, 181; XXXI. 27, 65, 70, n, 73-75,102,110; XXXIV . 289; XXXVII. 133, 152, 281, 290, 384, 390-392; XXXVIII. 545; XXXIX. 179. pt. Ma g ia. - deszczowe, XXXIII. 10. -- gos{:ojarcze, XXV. 78. - huculskie, XXXV. 146. - karczmarzy, XXVI. 17. -- lubelskie, XXXIII. 159. -- małżeńskie, XIX, 122, 126; XXIII. 136; XXVI. 14. -- miłosne, III. 55; XIII. 228; ,XIX. 124, 126, 128, 130, 135; XXIII. 159; XXV. 78; XXVI. 16; XXXII182 ptAphrodisiaca. - mimiczne, XXVII. 134. - na chorobę, XIX. 122. - na mleko, VII. 303-307, 313, 316; IX. 257; X. 278; XIII. 227; XIX. 122, 126; XXIII. 135. na pogodę, IV. 96, 98; XXV. 78; XXVI. 10. -- na urodzaj, XIII. 226; XI'X. 126. -- na śmierć, XIII. 227. - na złodziei, XXIII. 135. - oparte na analogii, XXVII. 134. - pisane, XXVII, 134. - przy piecz. chleba, XXVII. 135. -- przy pomocy brązu, III. 79. - ruskie, XXVII. 57; XXXVIII. 273. -- słowne, XXVII. 134. - w postępowaniu sądowym, XXV. 7, 8, 12, 14--17. - wylewanie, XXVI. 14. - zapobiegawcze, XXIII 68, 69. Czastuszka, (j. ros.), okolicznościowa piosenka, XXV. 124. Czaszka końska, wkładanię pod żłób, XXIX. 103. pt. A P o t ,r o p a i on. -- w baśni, XXXV. 68. - zatykana na płocie, XXIX. 103. Czaszki trepanowane, p, trepanacja, VIII. 204--208; XVII. 242-250. . Czaszki z k'ó:lkami, XVII. 19-30; XXIX. 175. Czatownia, p. ambona, XXXVI. 194. Czatyr-bajgozy, Czaup-kieldy, (j. kirg.), dary weselne, V. 14. Czaup-kieldy, O, kir.), p. dary wesęlne. Czausz, (j. serb.), błazen weselny, IX. 35, 45. Czciciele ognia, VII. 14. pt. K u l ty. - sZfll<:na,VII, 26, 27. Czcigodny ojciec, p.Ajjanar.XXXIV. 41. Czczasta, kłódka, XXXIV. 298. Czekan, siekiera, cakan, Cuskija bacati, XVII. 126; XXXIX. 333. Czekany, roślina, Stachys paluB'tris. (L.). II. 137. Czeladź, IV. 143; XX. 46, 47, 104, 114; XXIII. 72; XXIV. 89. Czeled', czeladyna, (gw. hue.), kobie. ty, VII. 260. Czelenk, O. st. per.), odznaka wojskowa, XI. 237. Czelusty, p. czeluść, O, ukr.), piec XVI. 367, 368. . Czeluść, p. luchto, por. lutnia, piec, IX. 279; XXXVII. 200. Czemerycia, O, ukr.), odwar XVIII. 188. Czemiernik purpurowy;, p. spenc, HeHeborus purpuraescens Waldst. et Kit, w leczn. XVIII. 186, 192. Czepek, kaptur z kory brzczowej. XII. 286. Czepek, czepiec., p. bębeluszek, cepiec, cuba, czipiec, czipec. sa.bek, I. 255; H. 237, 246-248, �97 265, 374; III. 17, 67; IV. 28, 116; VI 50, 135; VII. 84; VIII.241; IX: 50; X. 35, 189; XI. 25 26 326 327' XII. 92, 115; XIV. :ł80; 'XV.'98~ -100; XVI. 138; 'XVII. 155; XVIII 150; XIX. 150; XXII. 118; XXVIII.' 17>.18-21, 24, 27, 29, 31, 32; XXIX. 82 XXXIV. 145, 164; XXXVI 236. 257, 266, 270, 279, 401; XX~VII. 214, 224, 225, 229, 299, 308; XXXVIII. 418-422; X~IX. 447 458. . . ' - denko, XXVIII. 20, 21, 24. haf tow. złotem, XXVIII, 39. jedwabny, XXXIV, 161. karbowany, XXXVIII. 231. kasZl\bski. miesz,cza11ski XXI 55: XXVIII. 21, 26, 27, ' . -- 'kr.akowski, mi.eszczański. XXI. 55; XXVIII. 20, 28. ' - kujawski, XXVIII. 20, 21. - morawski, XXVIII 20 -- proszow:cki XXVIII 31. ,- radłowski, ~VIII. 31. - siatkowy, XXVIII. 20, - skalmierski, XXVIII. 31 - słomiany, XXXIX. 432. - spiski, XXXVII. 221, 231. - warmijski., XXXVII. 420 486 - wielkopolski, XXVI'II 20: . -' zwany złotogłowie, XXIX. 186. Czepiarka, kobieta upinająca czepce, XIV. 249. Czepigi, czepiky, (j. u~r.), rękojeść pługa, I. 142, 188; II. 230. czep~ny, czepin ki, p. oczepiny, cepowmy, I. 245, 250; II. 245 266 339; III. 17, 66, 231, 250: 255: ,350, 352, 359, 360; V. 355; VIII. 251; X 72, 186; XI. 380, 383; XIII. 321, 322; XIV. 392; XV. 77, 100; XVIII. 76; XXI. 93; XXXI. 77; XXXVII. 465. pt. Z w y c z a j e i o b l' Z ę d y w e s e l n e. Czepiny upadłej dziewczyny, IX. 120. Czer, czyr, spróchniała brzoza do ro;..palania ognia, ~XV. 60. Czeremcha, czeremszyna, Prunus padus, P. korcipko., odwar z liści . XIII. 219, 223; - jadalna, XVIII. 82. - użytkow.a XXVII. 139. Czeresło, (j. ukr), część pługa, I. 142. Cze?'esznewa, (j. ukr.), wzory pisanek, IV. 212. Czereśnia, czeresznyna, XIII. 334. - w zagadce, XVIII 173. Czerewacz, (j. ukr.),obelga, III. 43. Czerewiczki, (j. ukr.), trzewiki, 111.133. Czen:wy1ci, O. ukr.), wzory pisanek IV. 213. Czernica, czarna jagoda, Vae. myrt. XXX. 70; XXXI. 94. Cze?'nobog, bóstwo, XX. 175 Czerót, (j. blr.), trzcina, XXX. 16. Czerpak, p. cyn iwo czka, kareć, somiec, II. 131; V, 129; VI 176; VIII. 40; X. 102, 104; XXVI. 151; XXIX 126, 128; XXX. 188, 190, 191; XXXII. 28; XXXVII. 246. - drewniany, XXXIX. 421. - grzebieniowaty, X~VIII. 449, z tykwy, XXXIX. 209. Czerpak, (gw. hue.), ·XXXV. 96, 97. Czerpokas, (j lit.), czerpak do wyjmowania lodu z przerębli, XXXII. 31. pt. N,arzędzia rybackie. Czersak, szczeć leśna, XIII. 221, 223. Czert, diabeł, XVIII. 217. Czertog, (j. ukr.), pałac ,XXIV ,86. Czerwaky O. ukr.), robaki, XIII. 216, Czerwiałki, owoce niedojrzałe, VI. 43. Czerwiec, owadCoccus polon. barwnik do jaj, XVII. 33. pt. Z b i eractwo. Czerwiec, poch. nazwy, XiXX. 215. - w Kalendarzu Staropolskim. XIII. 257. - w pielęgnacji dziecka, IX. 64. - w przysłowiu, VII. 36. _ w wierzeniach związanych z budową domu, XVI. 79. Czerwień, p. barwa czerwona, XIV. 47, 49, 56, 172, 215, 232, 274, 374; XV. 34; XVIII. 178. Czerwieńey, (j. ukr.), pieniądze, XIV. 189. Czerwiona ,rośLina, Arnaranthus, II. 136. pt. Roś 1 i n y w l e c z ni c t w i e. Czerwocha, Czerwona, nazwa krów, XXI. 58, 204. Czerwona 'barwa w obrz. weselnych, p. chustka czerwona. Czerwona jagoda, poziomka, Fragaria vesco., XXXI. 94. Czerwona tynktura, (dok.), Wielki elixyr, zamienia zwYkłe metale na złoto, XXVII. 91. Czerwone złoto, Xx. 396. 307. Czerwoni hryby, (j. ukr.), odwar w lecznictwie, VI, 158. Czerwoni, (j. ukr.), wzory pisanek IV. 213. Czerwonka, III. 54; V. 165; VI. 158; XXX. 3B, 47, 58; XXXV. 69. pt. M e d y c y n a l u d o wa. u nierogacizny XXXI. 95.. Czerwono-brzeziasta, (dok.), nazwa krów XXI. 57. Czerwony imbier, Radix galangae, iI V. 164. Czesanie konopi, lnu, VI. 246. Czesanie się, XXX. 30. - zakaz W. piątek, XII. 312, Czeskie, pieniądze, XI. 131. Czesnok, czesnyk ozymyj, (gw. hue.). 7 Lud - Tom XL p. czosnek, Allium sativum, czisnyk, XVIII. 189, 191. Czesnyj Chrest, (j. ukr.), święto, XIII.32. Czest, (st. słow.), część, los, szczęście, XVII. 214. Cześć byka, p. kult: XVI. 27. - kamieni, VI. 243. - kijów, VI 243. - lisa, VIII. 6. - M. Boskiej, XII. 85. _" męczenników, XXI. 110. _ przodków, XI. 429, XV. 148; XXXVII. 364, 392. _ przyrody, XXII. 5, 24. _ słońca, XXVI. 74. _ słupów, XXXVII. U8. - węża, XVI. 27. _ zmarłych"VI. 203 X'XII l7o,XXIV.2 - źródeł, VI. 338. (gw. hue.), p. cetyna, igliwie, XVII. 145. Czędo, (j. sław.), p. czedo, cędo, dzieci, potomstwo, IX" 88. Częstokół, XXXVII. 390. Części rodne, XI. 398. Częścić, (j. sław.), dzielić, XVII. 214. Część, (j st. słow.), XVII. 213. Czeres, (j. ukr.), pas, XIII. 207; Czetyna, XXXIV. 146. (gw hue.), nazwa krów szwajcarskich XXXV. 135. Czicza, (j. Inkasów), piwo, VII. 12. Cziebrek, liście, korzeń w lecznictwie, XIII. 221, 222. Cziłce, (j. ukr.), czółko, XVIII. 146. Czimchaty, (gw. hue.), obcinać gałę- Czeska zi.e, VII. 260. Cincara, (j serb.), X;XXVII. 430. Czipec, (gw. hue.), czepiec, XXXIV. Czinczara, 145. �99 98 (gw. huc.), zamki huculskie, XXXV. 108. Czisnok, (j. ukr.), czosnek, II. 158. Czisnyk łut, (gw. huc.), czosnek, przeciw diabłu, XIII. 129. Czissek, cziszky, p. cisek, XIX. 14. Czkawka, III. 50, 54, V. 352; X. 233. Człecyca, człowiek, XIV. 108. Członki, plecionka na kapeluszu, XXVIII. 178. Członki ludzkie, drewniane modele zawieszane na drzwiach .jako wota dziękczynne. XXIX. 171. Członki palców, XI. 383. Człowieczek w baśni, VIII. 315. - dusza ludzka, XXXIV. 9. Człowieczek, źrenica, ·XXXIV. 10. Człowieki, II. 40, 338; vtI. 20. - kamienny w wierzen., XXXII.lID, - na księżycu, p. księżyc, XXV. 44, 45, 50; XXXVII. 302. - bez głowy; demon, VII. 120. - dolichokranialny, XXXVIII. 625. - dolnopaleolityczny, XXXVIII.388. - fosylny, XXXVIII. 387. - i śmierć, XXVII. 252. - lasowy, ,XI. 246. XXXVIII. 379. - pierwotny, VI. 8, 91, 1I--a.3;· XXVPI. 101; XXXIX. 181, 188. - pierwszy, VII. 20, 21. pt. M i t y o p i e r w s z y m c z ł o w i e k u. - przeszłość jego, stworzenie, skóra, XIII. 232. - w przysłowiu, VII.29, 36; XVI.96. - w wierzeniach, XI. 376. - w zagadce, II. 40, 229; IV. 376. - wiatr, demon, VIII. 271. Czmil,tr~mielina, roślina, XIV. 124. Czobitok, Czoboty, (j. ukr.), wzory pisanek., IV. 213. Czoboty, O, ukr.), buty, III. 94; VIII 392; XXXIV. 146. Czipok, q. i ,I I O. ukr.), zabaw'a w pisanki, IV, 224; Xx. 299. Czołganie się przez otwór zrobiony . w ziemi, XXXVIII. 60. Czołgot, czołnik, czółenko tkackie, II. 134; XXVII. 69. Czoło, p. łysina, obcieranie, XI. 383. Czop. olejnica, XXXIV. 148. - łączenie węgłów, IX. 270; 272, 273; Czopowanie, XVIII. 5, 8. Czopowe (dok.), podatek, XXXI. 70. Czopy, kołki drewniane do łączenia spławów, XVII. 139, 140. - w budownictwie" XXXV. 107. Czorgać się, czołgać się, XIV. 108. Czorne zile, O, ukr.), bażanowiec, Ly-' simachia vulgaris, XXX. 54, 55. Czorno mietka, (j ukr.), mięta pieprzowa, Xl1I. 223. pt. Roś l i n y w l e c z n i c t w i e. Czornobil, (j. ukr.), opasywanie się na św. Jana, XIII. 114. Czornusza, ·(gw. hue.), nazwa krowy. XXXV. 134. Czorny jahody (gw. huc.), p. czarne jagody, odwalI', XVIII. 183. Czórnyj, (gw. huc.), nazwa koni, XXXV. 135. Czarownik, czarownik, XVII. 66; XVIII. 218. Czort. O. ukr), czart, XV. 136 XVIII 175; XXXI. 19,-bannyj ,XXX 19. Czortopołocha, (gw. hue.), okadzanie, XIII. 218. Czortoryja, przeciw piorunom, XIII. 129. pt. Roś l i n y w w i e r z eniach i magii. Czosnek, pożywienie i uprawa, p. czesnok, czisnyk, I. 165; XII. 296; XVIII 242; XXXV. 89. - przechowywanie mięsa. XVII. 147. - suszony, XXV. 96. - święcony, XXX. 39. Czokanie, kocanie, _ _ _ _ _ _ _ w lecznictwie, II. 158, 205; V.165, 357; VI. 158, 159, 234; VII. 312; XIII. 218, 223; XXX. 39; XXXI .. 94; XXXIII. 123. w magii, I. 137; II. 204; VIII. 371; XIII, 230; XXIII. 56; XXX. 39; XXXI. 94; XXXIII. 123. w obrzędach weselnych, V. 215; XVII. 155. w przysłowiu, XXIV. 95. w walce ze szkodnik. XVIII. 216. w Zwyczajach wielkan., V. 215 w zwyczajach wigilijnych, VI. 68; VIII. 370--373; XIII. 21; XVIII. 199. wzwyczajRch zapUlstnY'ch, XII 44. w zwyczajach związanych z uprawą, XXXI. 94. Czowda, (dok.), sąd dla szlachty, II. 284. Czółenko tkackie, XXIX. 86.· - w zagadce, XVII. 86. Czółka. p. czi/ce, XXVIII. 18. Czółka nazwa owcy, VIII. 39. Czółno: p. koryto, łódka, I. 19; II.74; IV. 27; X. 7, 147; XVIII. 133; XXIX. 126; XXXI. 3, 4; XXXII. 26 32' XXXVII. 441; XXXVIII. 230; x'XXIX. 458. pt. Ż e g l u g a. _ drążone w pniU drzewa, VI. 126; XXXII. 32. Czówien, (j. lit.), czółno, XXXII 32. Czran czrzan (dok), XXIII. 165. Czteri~et, czt~rdzieści, XVIII. 218 Czternaście, XXX. 53. Czternost, czternaście, XVIII. 218. Cztery, ewangelie, XXXIII. 25. _ l'czba Heraklesowa, XXII. 46. _ lic~b3 magiez X.96, 359; XXIII.103. _ liczba święta Pitagorejczyków, _ _ XXII.46. _ rogi stołu zmywać, XXX. 179. _ wieńce, XXXIII 24, 25. odzież, IiI. 15, 17; XIV. 250; XXVIII. 18; XXIX. 82. Czubaj, kołtuniarz, XIV. 15, 108. Czubatka, ul z nakrywką, XXXIX. 352. CzVbok, (j. ukr.), czuba, XVIII. 143 Czuby, grzyby, I. 207. Czuchać, myć, szorować, XIV. 253. Czud biełoglaza, (j. ros.), p. ludzie gniadzi. II. 196. pt. D e ma n y s zk o d l iwe. Czudel, duchy zamordowanych kobiet, demony, XXXIV. 36. Czuha, czucha, (j. ukr.), p. cuha, VI. 43, 49; XXXVI. 258; XXXVII 218, 219, pt. O d z i e ż. czuha, wiecha, sygnał, XII. 279. Czuhyło, (gw. huc.), rynna do spusz,czania drzewa z góry, XXXIV. 150, pt. Gospodarka leśna. Czułan, (j. ros.), komora, XVII. 179 Czumackie mazy, p. wozy, XVI. 264. . pt. Komunikacja lądowa. Czumlik, cycek, smoczek, II. 140. Czurel, (j. ind.), duch kobiety ciężarnej, demon XXXIV. 36, 40. Czuringa, austral. instrument muzyczny, p. churinga, totemizm, XV. 17; XVII. 41. Czurkało, źródło, XXXV. 104. Czurys, mały chłopak, VI 43. Czutura, O. serb.), fLaszka drewniana, IX. 35. Czuwanie nocne przy zmarłym, XIII. 106. pt. Z w y c z a j e i o b r z ęd y p o g r z e b o w e. Czułka. (gw. huc.), nazwa ,owiec, XXXV. 134. Czwanić się, sprzeczać się, VI. 43. Czwartek, dzień czarów, VII. 316; XIX. 130, pt. M a g ia. _ dzień oświadczyn, X. 385. _ dzień szczęśliwy, XVIII. 198 Czuba, �lOt 100 - kichanie, X. 221; XIV. 252. pierwszy, okadzanie krów, x,. 278. przed 3-ma Królami, XVI. 48. sc:hadzki czarownic, XXVII.65, 99 Wielki, XXXIII. 29, wspominanie zmarłych, XXIV.17. Czwartocha, nazwa krowy, VIII. 152. Czworolist pospolity, Paris quadrifolia, XXVIII. 242. Czwórka, p. cztery, liczba Heraklesowa, XXII. 46. Czybryk polowyj, (j. ukr.)" Thymus montanus, liście, korzeń, odwar w lecznictwie, VI. 158. Czy-czy-na czy ezi! (gw. huc)" nawoływanie świń, XXXV. 137. Czynnik ekonomi.czny, XXXVII1,283. - folklorystyczny w podaniach, XX. 225. - racjonalny w wierzeniach, XXI. 184, 185. - geograf'iczny, .XXVII. 129. - klimatyczny a budownictwo, XXXIX. 242. - społeczny, kształtujący osady. XXVII. 129. pt. O s a d n i c t w o. Czynsz, opłata, XIX. 95; XXIII. 163; XXXIX. 192. - rolny, XX. 11. CZYT, p. czeT, XXXV. 60, 64. - kukurydziany, XVII. 146, 149; XVIII. 187. - spróchniałe drzewo bukowe do niecenia ognia, VII. 264. Czyrać, mniemać, XIV. 253. Czyraki, XIII. 216,226; XVIII. 180. Czyriek, (gw. huc.),czyrak,XVIII.180. Czyrwona, nazwa krów, XXI. 206. Czyrwona krylka, (j. błr.), wzdręga, ryba, XXXII. 24. Czyrzniawy, czarniawy, XIV. 108. Czyrznić się, ezyrzninie, czernić się, XIV. 108. Czyrzniowy, czyrzynko, krzak cier- niowy, XIV, 108. p. cisek, ciski, XIX. 14. Czyśnica, miary nici, XXV. 122. Czystec, (j. ukr.), Staehys annua, w kosmetyce VI. 159; XXVIII. 242. - w stroju p. młodej, XVII. 155 Czystość, XXI. 113; XXX. 213. pt. D z i e w i c two. - przepisy, X·XXIV. 279. - symbole, XXIII. 8. - w obrzędzie wigil., VIII. 370. Czyszczenie, biegunka, XXX. 42. Czyszczenie bursztynu, XXXIX. 404, 407. - izby przed obrzędem "Dziadów". XXIV.9. - powietrza, dymem z liści dębowych XIX. 115. Czyściczka, XII. 169; XXXIX. 336; Czyści~c, XIX. 90; XXIX. 123. Czyssek, Czyścień, P: czystec, Stachys XXVIII. 242. Czyżki, czyż, czyżek, sisgen, annua, sisje, XIX. 14. Cżuma, (j. ukI'.), dżuma p. Dziewica morowa, V. 36. Ćma, połknięcie, XII. 63. - trupia główka, w wierzeniach, XX. 320. Ćmok, Cmuk, duch domowy, demon, XII. 168; XIV. 188, 299. Ćmuki, (j. ukr.), wzór pisan., IV. 213. Cmunda, łazęga, XII. 67 Ćpak, szpak, XIV. 375. Ćuskija bacati, (j. serb.). rzucać czekanem, zabawa, V. 138. Ćwiartowanie, XX. 304, 309. Ćwiek, taniec, XII. 307. Ćwiele, (gw. flis.), progi, X .6. Ćwie1'ć, miara nasypna i nalewna, XXVIII. 150, 164. Ćwięcki, gwoździe, XIV. 371. siska, F1'ingiUa caelebs, nedila, (j. ukr.), p. kwietna niedziela, '1111.376. pt. C h [' 0- Cwitonna gwoździownLa, VI. 292. Cwikle, kliny wszyte pod pachami koszuli, XXXVII. 215, 220. Ćwioki, grzyl::y, I. 207. Cwit ternowyj, (j. ukr.), wzory pisanek, IV .. 212. Cwitki, Ćwitoezki, (j. ukr..), wzory pisanek, IV. 212. Cwitluszka, O, ukr.), barwnik .do jaj, IV. 215. Ćwieekownia, nologia ludowa. • (j. ukr.), okruchy siana, odwar, naparzanie, XVIII. 182, Cuśkape, (j. serb.), fez, V. 139, 142. Cana, sanga, sanag, (j.. tur.), sani.e, XXXIV. 180. Ćiraka, (j. sreb.), lichtarze, V. 139. Cutora, (j. słowac.), naczynie pierścienio~ate pionowe, XXXIV. 86, Cwityna, D Dabóg, Dadźbóg, bóstwo, X·IV. 52. Dach, p. daszek, III. 11; VI. 183; X. 311~316; XIII. 66; XIV. 368; XVI. 369; XVII. 8, 11, 12; XVIII. 2; XXVI. 114; XXIX. 7, 25, 28, 29; XX·X. 242, 247; XXXI. 163; XXXIV. 149; XXXVI. 239; XXXVII. 98, 11, 112, 125, 192, 194-198, 226, 227; XXXVIII. 272. - czterospadkowy, V. 153; X. 312; XII. 294; XVI. 370; XVII. 12, 13; XVIII 69; XXVI. 102; XXX. 242; XXXIII. 95, 96; XXXV. 106; XXXVII. 227; XXXIX. 309, 452, 453; . - dwuspadkowy. V. 152; VIII. 40; X. 132; XVII. 11, 12,'148; XXVI. 114; XXX. 242, 247; XXXIII. 95, 96, 98, 108, 109, 242; XX·XV.106; XXXVII 227, 229; XXXIX. 331, 452, 453. - dymnikowy, XXVI. 102; XXXIV. 144; XXXV. 106, 111; gontowy, X. 312; XI. 294; IV. 355, 359; XX. 75, 90; XXXIII. 95; XXXIX. 433, 454; - kopulasty wiklinowy,XXXIV.144. _ krokwiowy, XXXIII.98, 107, 108; XXXIX. 452, 453; - kryty blachą, XII 294; - kryty dranicami XXXIV. 143; -. kryty słomą, XI. 336; XII. 146, 294; XVI. 367; XXXIV. 13, 143;. XXXV. 175; - lepiony, XI 336; - licowa strona, XXI 218; - miejsce wejścia i wyjścia duchów, XXIX. 122. - na sochę i ślemię, ,x,XXIX. 266; _ naczółkowy, XXXIII. 95, 96; XXXIV. 144; XXXIX. 452; _. niemiecki, XXX. 242; -- okapowy, XXXIX. 455; - piwnicy, XXXIV. 108; -- plecowa strona, XXI. 218; -podhalański, X,XVI.I14; XXX.242. _ pokrywanie, XXI. 218; - poszywanie, IV. 418; _ prz wlekanie przez dach słomiany, XXXIV. 13; -"' przyczółkowy, XXXIX. 453; - ruchomy, IX. 275; _. słomiany, XXXIX. 453; - stożkowaty, XVII. 145, 148; - szalasowy, XXXIX. 284; _. sztychowy, XXIX 27, 29; - szwabski, XXXV. 106; - trójspadkowy, XVIIIl, 13; - w obrz. wesel. VIII. 251; �103 102 (j. sto ind.), część, połowa. XVII 215. Daris, (j. lit), część spadku, XVII.215 Dama, (j. hot.), nazwa języka plemienia, XXXVIII. 68. Damascena, Prunus domestica, śliwka. XXXI. 94. Damen polka, taniec, XV. 79, 80. Dameta, pasterz w jasełkach krośnieńskich. XIX. 49. Dana, pieśń śpiewana po kolędzie X:~XIII. 131, 132. Danie, magia miłosna·. XVIII. 177,180 Danina bartnicza, XXVIII. 162; - cechowa, XXXII. 73; kizły, kluczyska, knqbie, knowie~ - pszczelna, XXVIII. 162; kobylice, kokoszka (bant), kon- ze zboża, XXV.2ł. Dapo, (j. celt), piecyk nieckowaty. strukcj·a dachu, kora, kozły, koźliny, krikwy, krokwie, krokwy, XXXII. 59. Dapur, (j dajak,), piecyk nieckowaty krzyziaki, lomenice, łaty, łubie, murłat, narożnik, 'oborich, okap, z płd. wsch. Borneo. XXXII; 59. ostrysznyk, patyki., pazdur, paźDarcie pasów, II. 270. 274; XXXI· dziory, piaty, pięty, plaskóry, pla89, 90; twy, platwie, pod pręt, podgaj, '- pierza, p. Uoka, }CXX. 32 pokrok, pole, poszycie., pruty, pryDarcie w nogach, choroha. XXX. 64. pusnyci, socha, szwabśkyj, śleDarembok, nicpoń. XII. 67. Darmowysy, (gw. hue.), :sznurki u mień, ślemię, słoma, trzcina, wowky, zutalek, zatylek, żary. kożucha. XXXIV. 146. Dacha, (j hot.), roślina zbliżona do Darnina w budownictwie. XXXVII.· 108.,121 pt. B u d u l e c. tytoniu, XXXVIII. 113. Darowizna, IV. 28, 29; XXI. 107. Dachówk~, XII 294; XXXIX. 245, 322 Dadzbóg, Da.dźbóg, Dajbóg, Dażbóg, Dary dawane do grobu, XXX. 251; bóg słowiański, XIV .. 52, 53, 56., pt. Z w y c z a j e i o b rz ę d y p 0207, 208, 224, 227, 233. . gr z e b o w e. Daenu, (j. awest), krowa, x.xXI.158. -dla zmarłych, XXII. 146; Dajteja, Dajtja, (j. sto ind.), demony. - przedślubne, IV. 30; V. 11. - rodziców chrzestnych, VI. 127; XXXIV.18. - w przysłowiu, VII. 37; Dajto-Majto, gra dziecięca, V. 139. - weselne, p. chodzenie po' drobsku, Dakszinii, (j. t. ind.), ofiara składaKapka Sałar, Korgaban, Kolana Buddzie. XXXIV. 24. czyny, Kyir, Kyr, Kazar, TiuDaktyliomancja, wróżby za pomocą sen-salar, Sind-aky. XXXIX. 428; pierścienia, 'XXII. 251. - za dusze zmarłych, IV. 327. Dalaj Lama, I. 236. - w obrz. wielkan., XU. 313; w zagadce, II 229; we wróżbach, XXIY 122;' wiązanie, V. 64; wspólny dla domu i budynków gospodarczych, VI 365; XXXIII. 87, 91, 92; -- wystający, XXXIX. 267; - z kory, XXXV. 103. D a c h, p. banty, bqt, bękarty, blacha, bont, bunt, burtnik, dachówki.facjata, fartuch, głowacze, gonty, hołouky (głowacze), iglice, iżak, jeże, jętka, kalenica" kalonka, kałynycia, (kalenica), kiczki, kizliny, .~ "i ~ł ~l 11 'I \ Dast'Bih., Dalam, _. kora (gw. hue.). VII. 260; XIII 207. Daszek pt. Da ch. _ czterospadkowy, XII. 295; _ nad płotem do suszenia siana, XXX. 247; _ u studni, XVI. 330; XXXIII. 110; _ w kapliczce, XI. 165, 167, 169; _ w szopce, XI. 19; _ wspólny, XXXIV. 150. _ daszók (gw. hue.), XXXIV. 150. Dat, (gw.' hue.) mleczny przydział gospod3Jrzy. lXXXV. 116 pt. If> a- _ bójcy, XXXV. 67; liści moc wskrzesza Stramonium L., p. bieluń dziedzierzawa, tyndara. Dawanie monety zmarłemu, XX. 87. Dawid król na księżycU, XXV. 44; XXXV. 66-69; baśniowy, XXXII, 84; XXXV. 68; bezszypułkowy, XXXV~ 66-69; drewno w magii, XXXV. 67; drzewo leśne, V. 166; drzewo nieszczęśliwe, XXXV.67; drzewo święte, IV. 365; VI. 339; VIII. 3'3'2; XIV. 32, 41, 46, 51, 79; XXIX. 122; XXXV. 67. _ dym z liści odpędza moce dia- _ _ _ _ _ _ XXXV. 67; gałązki w rózdze weselnej, _ 215; XXXV. 67; gałązki zatykane strzechę, i w XXXV. 67; obrazów, polu 215; samozmarłych, XXXV.68; _ liście, odwar, XI. 400; _ liście, podkładanie pod chleb do pieczenia, XXXV. 67, 70; _ liście w magii, XXXV. 67; _ mityczny, XXXII. 117; _ młody w magii, XIII. 326; ·XXX. 203, 205, 206; XXXV. 69; _ nielapsy. nieszczęśliWY, XXXV.6J. _. pański, II. 334; VIII. 156; IX. XXVIII. 52. Dawoń, (gw. hue.), miejsce do karmienia owiec. II. 140. D b Quercus robur et Quercus seną stlis, p. dębina, dub, I. 111, 122; III. 334; XVIII. 11, 13; XXVII. 139; XXVIII. 242; X/XXII. 33; _ IV. XXXV. 67-69; kół dęboWY, przebijanie s t e r s t w o. belskie, XXXV. 67. gałązki' do przystrajania barwnik, _ Datura. _ jako XXXV.67; _ kora w lecznictwie, II. 158; VIII. 368; XI. 400; XIII. 223; XXX.61; XIV. i w 391; XI. 231; _ Perkunasa, XXXIII. 13; _ praojciec ludzi, XXXII. 157; pt, Mity o pierwszym człowieku. _ proszek z dęhu, XXXV. 69; _ przeciąganie chorego przez dąb rozłupany, XXXV 69; _ samotny w polu, XXXV. 67; _ sok w lecznictwie, XXXV. 68; _ szypułkowy Quercus robur L., XXXV. 66-69; św. Wojciecha., XI. 344; 350', $więty w Romowe, XXXIX . Thora, XXXII. 117; Trzygłowa, XVII. 20, 21; w medyc. lud. XXVIII. 242; w mętowaniu, XIV. 377, 378; w ,pi.eśni, II. 334; VIII. 156; IX 391; lXI. 231; XXXV. 69; _ w wierzeniach, V. 55; XX. 268; _ _ _ _ _ _ _ XXXV. 67-69; _ w zagadce., II. 231; XXXV. 69; - w zamówieniach, VI. 333; _ w zażegnywaniu, XXXV. 69; �105 104 - wyrób biczysk, XXXV. 67; - zaczarowany, XX. 268; - zmarłych., XXXII. 118. Dąbrowy święte, XVII. 19. Dągi, klepki, ix 363. Diikim, (j. sto ind.), tancerki, demony, XXXIV. 30. Diinawa, Diinaweja, Diinu, (j. stoind.), demony, XXXIV. 4. . Diisa, Dasju, (j. st. ind.), demony atmosferyczne, XXXIV. Dearbhratha.il', (j. irl.), brat rodzony. XVII. 263. Dearbhsiuir (j. irl.), siostra rodzona. XVII. 263. Deci, (gw. druc), worek. XXXVII. 205-206. Definicja antropologii. XXI. 3-15; Definicja etnografii, etnologii, folkloru, ludoznawstwa, XXI.81, 86. Definicja nauk antropologicznych, XXI. 3-5; Deformacja czaszki, XXXVIII. 411; . - wargi, XXXVII. 294. Defraudacja bursztynu, X,XXIX.37!. Deifikacja roślin i drzew, XXXIV. 5. pt. K u It y. Deka, koc. X'XXIII. 67; Dekiel, (gw. żołn.), Deckel. III. 81; Dekować, (gw. złodz,),. ukrywać, VII. 278; Dekstryna jako spoiwo do farb. XXX. 161; Delfin, XXXVIII. 252; - popi,ół z zębów, sadło, wątroba. XXXVIII. 252. - w wierzeniach. XXXVIII. 252; Delphinium ela tum, p. ostróżka 'wyniosła', liszczak, liszczyniec. - Demeter, bogini urodzaju. VII. 19; XIV. 57, 72, 83; XXI. 197; Demografia, II. 33; XI. 97, 418; XXX. 252; ~ ",1 ,j 'l '1 Demok, część pługa, II. 131; Demokracja, XXXIX. 137; - ludowa, XXXIX, 135; - pierwotna, XXXVIII. 285; - wojenna, XXXIX. 2!. Demoniacy, (dok), opętani. VI. 233; Demonit, kamień, XXII. 53; Demonolatria, XXXIV. 31, 32; Demonologia, IV.46, XIX. 138; XXI. 133; XXIV. 87; XXVI. 104; XXXIV. l; XXXVII. 251, 269, 446; - chaldejska, XIX, 111; - indyjska, X'XXIV. 1-66; - słowiańska, XX. 236; - wschodnia, XIX. 111; - ukraińska, XXVI, 119; -- żydowska, XXVI. 121. Demon), I. 26,54,55; II. 88; IV. 331; V. 269; VI, 323, 335; VII. 19, 20, 79,146-150; VIII. 7; XII. 168; XIII. 88; XIX. 109, 111, 112; XXII. 43, 53; XXIII. 177; XXVI. 5, 98-100; XXVII. 76, 121, 136; XXVIII. 100; XXIX. 57, 119; XXX. 212, 250, 255; XXXI. 145; XXXIV. 6, 23, 33, 33, 38, 289; XXXV. 197, 198; XXXVII. 18, 26, 251, 285; XXXVIII. 221, 254. -- atmosferyczne, XXXIV. 4; -. braminizmu, XXXIV. 28; -: buddyj'skie, XXJXIV. 28; - choroby, XXIX. 165; XXX. 251; XXXIV. 13, 43; - czworookie, XXXIV. 6; -- estońskie, XXXII. 86; - indyjskie, XXXIV. 1-66; -. księżycowe, VII. 19, 2?, 24; - meteorologiczne, XXXIV. 28; - motyle, XXXIV. 280; - opiekuńcze, XVII. 221; - parzyste, XXXIV. 6; - piekielne, XXXIV. 22; - pięcionogie, XXXIV. 6; - podziemne, XXXIV. 22; - porodów, XXXIV. 7; _ postaci zwierzęcej, XXXIV. 6; _ pół ludzie pół węże. XXXIV. 22, 23, 33; - szkodliwe, XXXIV. 5-7; _ śmiertelne, XXXIV. 5-7; trójgłowe, XXXIV. 6; - w kamieniu, XXXIV. 4; w czasie pieczenia chleba, XVII. 135; wegetacyjne, XVIII. 98; XX. 175, 176; XXIX. 122; XXX. 224, 225; XXXIII. 10; _ zbiorów jesiennych; XVIII. 98; _ zbożowe, XV 157; XXII. 2-4, 8; XXXII. 182; _ złe, XXXIV. 17; XXXV. 146; złośliwe, p. upiór, strzygoń, wieszczy. XXVI. 84; - zmarłych, VII. 20; _ zmieniający płeć, VI. 260; _ źródeł, XXVII . .136. D e m o n y a t m o s f e r y c z n e, p. Y Ala, Ażducha, Chala, Chmarnik, Chmurnik, Kręciok, nimfy wiatru, płanetnik, Pochwiściel, Pochwist, podwiej, Pogwizd, południce, smok mieszkający w chmurach, w~atr, wir powietrzny. D e m o n y c h o rób, p. Ablasty, Anusal'pa, choroba, wa. Dem ony Bezglowy, Dziewica czuma, Moro- dr zew i l e ś n e, Aśwatha, Driady, p. Berserkir, duch drzew, elfy, Gamainhao, Hamadriady, Kaluk, Lasowiak, Leśny, Leśna Pani, Leśnik, Goryninka, Jaga, Lisny, Wanaspiiti, Ljesowik, Wetiila, Oready, Wyk. D e m o n y g ór i p o d z i e m i, Bertha, Bilwis. Huborze, Jaudocha, Hurboszcze, Jaudochia., Do- latająca, Łat ygorka, Mawka, Matki,,,,Miesięcznice, Mordowisko, Nia'uka, Nocnice, Siemigorka, Sitnico., Siuda, zlata, zmora, żelazna, żytnia. kia, Kuga Babsko, Lamie, Czudel, goldene ba. J.aga Dziwożona, Huborze, Indzi baba Jadzybaba, Jedzybaba, zinka, Czuma, Froh, Jedubaba, Leśna Pani, mona, Lilith, Meta, Miawki, dowisko, JeLeśna, Jeza, rzyca, Majka, Ma- Matki, Melu.zyna, Miesięcznice, Mora, Mor- Morija, dziewica, ba- Jedza, Jedzona, Lemuzyna, MOIrowa Mo- Moroju, Morowaja Mroka, panna, Najady, Nereidy, Niawki, nimfy drzew, nimfy wiJa-tru, Ondiny, Oready, Panny wodne, Południca, RIOdzaniJca, Rusałka, Rugiuboba, Zlata Niauki, baba. D e m o n y k s i ę ż y c a, VII. 19, 23, 24, p. Matcinge, Miesięcznico.. De m on y m a n i s t y c z n e, p. Ajieke, duch przodków, Rachmany. .D e m o n y o p i e k u ń c z €, p. Ajjanar, Awalokita, Bożik Aranjiini, Bilwis, Chlodna, D e m o n y k o b i e c e, pt. D e m on y s z k O d l i w e. Baba dyka, dzika, Gorynczanka, nik, Bajennik, Banny, Chatnik, Chlew- chlopczyk, chowa- domowy, chlewny, niec, Choziain, Cmok, Cmuk, Diduch, Choziainuszko, Did, Dieduszka, Didko, Dik Dido, pala, Do- Domowoj, Domowyk, duch dobry, duch domowy, duch niebios, duch opiekuńczy, duch snu, duch zboża, dusze dobre, Dworo- mowik, wik, Dziadek, Dźirong, Dziwa bio- �", lQb le, elfy, farmazon, Gabriel Archanioł, gad domoWy (Bożik), Gandharwa, geniusze, Griimadewatii, Gr(y)hadewi, Gumienny, Hodo- Hospodćificek, Inkluz, Budhaja, Jezdnik, karzel, Kiechn, czart, Charon, Chłodn,a, Chbp wcielenie diabla, Chłop:.ec bez nóg, Chłopiec Krzysztof, Chłopiec owłosiony, cialo bez syno- Kosimpu, k11snoludek, krosnalki, Ksetrasja pati, Łaźnik porówn. Bajennik, mali ludzie, Mauari, Me- Kob', Kobotty, tiora, Meulen, Narocznice, Koniuszy, Mocorz, Morgana, Ob oz, OmbwiPasiecznik, Piekula, Nawki, Panicz, Bies żytni, Pikutik, Pikula, PIonki, Plonnik, Podziomki, Prządka życia, Radaszek, Raraszek, Rigaczniki, Safa, skrzaty, Setek Skarbri, nik, Skrzat, Sowij, Uboże, Wetalii, leznaja Światelko, Wiswawiisu, że- p i e k i e ł, p. Ajgnan, Antychryst, Arcydiabeł, Asmodeusz, Baran. D e m o n y p ł o d n o ś c i, P. Adonis, Ajyy-to-jon, duch, zapładniający kobiety, Gandharwa, Hariti, kogut. Aataencik, e m o n y s p o r z ą c eJ p. Ajtwar, Chłopczyk, Chowaniec, Cmok, Cmuk, Diabeł, duch zboża, duch zapładniający kobiety, Dżanbhala, Giindhiirwa, Inkluz, Latawiec. D e m o n y s z k o d l i w e, P. AbaKamui, Ajgnan, Anioł zły, Anioł upadły, Anumroka, Anusarpa, Angluz, Barzduki, Apsarasy, Asmodeusz, Asurowie, Aświnowie, Azrael, Babok, Badi Miitii, BaHadewa, zyliszek, beczka Bersekir, Bertha, Bzik, wości, Bandurka, ognista, baBely, Bezglowy, Bhuta, Biesy, Bkolaniitha, schuk, Blqd, Błędny ognik, Blot- Bhilta, Bluat- Bździochy, cialo bez Cart, Czurel, Dajtja, Diinawa, weja, Diikim, Diinu, Diwa, bez Diisa, Dhana, Diwka głowy, Malhiil Dźhotnig, Feja (rusałka), Fras, Gacki, gawron, gęś, gna tek, gnieciuchy, gryfy, grzechy, grzyh Gniotek, Gulsutia Hiiriti, Miitii, Huekuwu, (diabeł), Hadal, Hantu, Hurborze, In- Lisny, Mora, Morija, Moroju, Morowa Dziewica, Mroka, Nieczysty, Nie- dźwiedzio~zyi, l ~ Moro- panna, Marzyca, ł Mamduh, Markopole, Miernik, MieMordowisko, Mefistofel, Moria, waja Malfy, Mamuna, Miitii, Drakon, Gabriel, Furys, Miita, sięcznice, Dźwarahariśwara, Lilith, Nocnice, Nocz- Obłocznicy, ogniki :blędne. ojeowie, Onjambe, On, Ono, Oruncha, Padawice, Pan (topielec), Pan czarny, Panny Leśne (rusałki), Papman, parstuki, Piekulik, piśiica, plugawy, Planeta, Płanetnik, pokusa, pokuśnik, pokuśniok, Pramatha, Preta, Prikolić, prikulić, Er'zeciwa, Przekora, Pstro- nice, katobrzuchy Raksiis, Rogaty, Rakszasy, fian, Sajtan, nar, Samuel, sarpa, Raksojudz, Rokita, Salomonar, Saraua, Satanail, Sa- Solomo- Sarpa-Anu- Sęp, S'ępiogłowy, Sairkan, Si biele, Skrat, Siodło, Sit, dzi-baba, Inkuby, Jaga baba, Ja- Śkopjenk, go baba, Jaksa, smok, Sotona, sowa, Spyrtki, strachy, Strala, Stralczy, Stratczie, straszne sio- nec, Jawyda, (wilkołak), Jiitu, Jaraszek, JaŹibaba. Jedu-baba, JaryJarul Je- nica, Smolka, Skfitek, Smert- Diinu, Szamir, Strigan, Strzy- Sukkuby, Supai, Diti, syrena, Szaj- szatan, Szarkan, Szczy goń, (Strzygoń), Szed, Śmier- tki, światełko lek, Licho, Mamona, Dra- tan, Ljesowik, łańcuch ogni3ty, Łoziński (Bordta), lupior, upiór, Majki, marinus Dźambha, Kin, Liton diabeł, Ditwars, (rusałka), Dobosz Drak, Draco t, Ke- synowie świnia Ded6. Dobrohoczy, Marze Kimpurusa, straszydło, Strzygoń, kogut czarny, kogut bez glowy, koń upiór, koń żytni. kozioł czarny, kozlac, kudłaty, Kuga, Kusy, Kusy Panek, Lamie, latawiec Lasowik, Lessij, Leszij, LeŚna, Leśnik, leśni ludzie, Dana- Diisju, smerf, nera, Dajteja, smok, i volans, duch ciemności, duch czarownik, duch nieczysty, duch-stra,ch, duch w postaci koguta, duch w postaci kota, duch w postaci węża, duch zły, dusza choroby, dusze złe, Dybuk, Dziewica morowa, Dziewice straszliwe, Dziki Mąż, Dziwo Corne, dziwożony, Dźakin, chen, stry, ga, tiis, Karowja mas, 'Kimidin, trzodowości, Czud'bieloglaza, dza, Jedzbaba, ziorniki, J ezinka, J eza, J eJeździec bez głowy, Jędza, Jędzona, kaczka rogata, kaduk (diabeł), Kankar Miitii, Kan- cielę, ciota, Corni, Czarni, corny pies, corny kot., Czandki, Czarna lowczyni, Cza1rny diabeł, czarny ptaik, latawiec, czarownica, czart, czort, czort bannyj, człowiek leśny, człowiek bez głowy, Czudel, Ded6ko, baba. Demony D nik, Blud, Boba (demony kobiece), Boginki (demony kobiece), Boj, Borowiec, Borowy, Boruta, Brahmariikszasu, Bryła !tJamienna, waniec, Kauka, lO?' żytnia, termann, czyk lica, latające, świecnik, Świtezianka, Taot- To, Toj szczezby, Top- (topielec), Topielec, Toplec, Tussene, Upyr, Utopiec, Vjestac, Walanty, mon, Vampir, VukodLak, Varulf, Vupir, Wampir, Wastospati, TopieUpiór, Wa- Waser- Welinas, Wer- Wiedźma, Wile, Wilkołak, Wily, Winogradzki, Wodianik, Wodzianik, Wodne panny, Wodnice, Wodnik, Workun, Wowkolak, wolfe, Wowkun, Wrowysze, Wyk, Za- Zielony mężczyzna, Zła siła, Złe, Zle duchy, Złe moce, Zło, Zloje, Zly, Zmoma, Zmora, Zółtooki, Żytni dziad, Zytnia koza, Żytnia Matka. D e m on y ś m i e r c i, VII. 19, 23, 24; P. Anioł śmierci, Bój:-książę" Charon,. Dzirong, Esrel, Tiki chariaszek, raro. Dem on y rzące, w e g e t a c y j n e, p. spakurka, lis, niedźwiedź, żytni! D e m o n y w o d y, p. Biam, Drakon, Duch rzek, Gamainhao, Jaroszek, Marutowie, Najady, Nereidy, diny, Nguk-Wonga, Wodianyk, Niksy, Wodne On- Panny. Wodnica. pt. D e m o n y a t m 0sferyczne Denarius Dei, (j. łac.), ofiara pieniężna. XI. 181. Denarok, (j. ukr.), p dynarek. XVI. 367 �109 lOB Dendera, ukr.), denderewa, (j. dziędzierzawa. p. X. 260. Denko, przykrywka. II. 63. Denordyzacja, XXIX. 142. Depositio Martyrum, Acta Mart yrum, (j. lac.), XXI. 110. Deputat, (gw. hue,), watah. XXXV. 116, 119, 123:""-126,128, 131, 132, 144, 145, 150-153. Derdać, dyrdać, biec. VI 43. Derecho consuetudinario, O, hiszp.-, zwycz. prawne. XXXIX. 166. Derewce, (j. ukr.), wzory pisanek, IV. 212. Derg, dergat, dergnut, dernut, (j. ros.), trzymać. XIX. 20. Dernik, wyrabi.acz derki, VI. 43. Deryngować, dyrygować. IV. 307. Deseczka bukowa, XXX. 163; - malowana w ulach, ·XXIX. 156. Deska, p. kladka. V. 63; XI. 173; XII. 23, 24; - do prani.a, IX. 279; - grobowa, I. 17-19, 130,131; VI. 394; XI. 211; XX. 202; - okapowa, XXXVI}I. 272; - śmiertelna, XX. 202; - spuszczona, IX. 272; - w budownictwie, I. 161; VUI. 41; xxxi. 38; - z sękiem wypadniętym, XXV.86; - z trumny, I. 79; VI. 75; XXV. 86. Despetny, dokuczliwy, XII. 67. Destament, testament, VI.43. Deszcz, brak, XXXIX. 216, 218-220; pt. M e t e o l' o log i a l u d o wa. - diabelski, XII. 214; - dysc, V. 53, 54; - łagodny, XXXIX. 220; - na Braci Śpiących, XII. 65; - na Świętego Krzyża, XII. 65; _. odpędzanie, XXXIV. 279; duryjka, bieluń, denderewo, dywderewo. -. - ognisty, XXXVIII. 239; poranny, XX. 198; przepowied. U'rodzaju,XIII.255, 256. przepowiednie, IV. 98; XIII. 204; XIV. 369; pt. Meteorologia ludowa. -. skqd się bierze, XXIV. 99, 100; - sprowadzanie, p. Dodola, Lazar, Peperuga ... Płanetnicy, widdawaty w szopce, XI. 152. Dębniółka, dzika grusza, Pirus malus, owoc ki'Szony z kapustą, XXXI. 94. Dębowy, jedwabny, XXVIII. 21. Dęga, klepka, p. dąga, doga, IX. 363; XXX. 215. pt. B e d n a r s t w o. Dęnarki, terminol. kowalska, VI. 291. Dęte ziele, ok,adz. krowy. XXIII.109. Dętki, perełki szklane, XXVIII. 21. Ded 6, ded6ko, (dok.), diabeł. ·XIV. 54. 'Pt. D e m o n y s z k o d l i w e. Ded, (j. st. cerk.), ojciec kościoła. Topolya. II. 254; 329; XVII. 37; 'XX. 84; XXI. 122; XXVIII. lI; XXXIV. 279; XXXIX.221, 224, 336; pt. Ma g i <:>. - spuszczanie, III. 143; VII. 8, 18, 23; - w marcu, XII. 66; - w legendzie. VII. 52; - w przysłowiu, VII. 35, 38; XII. 66; XIII. 154; XXIV. 93, 99; - w zagadce, XIV. 375; - wieczorny, XVIII. 198; - związek z bocianem, XIV. 173; - żelazny, XXXVIII. 239; Deszczówka w leczeniu brodawek, p. brodawka. XI. 385. Deszczułka do sieci, IX. 32. Deszczułki, p. łóżko, IX. 360. Deszewo, (gw. hue.), tanio. VII. 260. Dewa, (j. st. ind.), bóg. XXXIV. 3. Dewana, (dok.), Dziewana, p. Dyana, Diana, XIV. 81. Dewie(a)tyny, Dębineczka najmywa- ty, (j. ukr.), msza za dus·ze zmar- łych w 9 tygodni po śmierci, XIII. 207; XVIII. 213. De11Jiń us.ziń, O. łot.), bóg koński. X. 113. pt. B ó s t wa. Dewizka bursztynowa, XXXIX. 384, Dewocje p:stne p, widowiska religijne. XIX. 54. Dezerterzy z wojska austriackiego. XXXI. 149. Dębina, p. dąb, VII. 273. - las dębowy, m i.ejsee schadzek czarownic, XXXV.68; XXXIX.322. XIV. 59. (j. st. cerk.), wy:t:howawca, opiekun, p. karmilec, XIV. 59. pt. Pokrewieństwo fikcyjne. Dhana, (j. st. ind.), Raksas. XXXIV. 8. pt. D e m o n y s z k o d l i w e. Dharm, (j. ind.), zbożn·. czynność. XVII. 262, 263. Dhena. Dhenu, (j. st. ind.), krowa karmiąca. XXXI. 158. Diabeł, p czart, Ancykrys, Antychryst, bies, bissa, Boruta, czart, Dedko, .,i czert, czort, ded ko, didko, dieboł, dzjadzi, Kusy, Licho, Smołka' Furys, Lucyper, Jarynec, Rokita, Szczezby, Szed, Satanail, To, taj Szczezb~, Walanty, Walek, Wciornascy, Zły. I 5Q,51, 55, 79,80, 138. 165, 166, 205; II. 12-18, 21, 23, 24, 88, 142, 159, 161-163, 165, 2OO,216, 217, 252, 256, 323-326, 328, 329, 347, III. 1, 59, 77, 144,152,153,155; IV. 80, 94-96, 258, 259, 264-273, 297, 321, 414, 418, 420, 437; V. 107. 110, 127, 15,5, 158. 161, 168 169, 171, 172, 177, 181, 218, 221, 258, 262, 279, 318, 319, 347, 351, 358, 361, 365-367; VI. 29, 65, 75, 120, 234, 253, 255, 265, 299, 300, 311, 313, 334, 352, 390, 391, 399, 409; VII. 21, 26, 36, 37, 47, 53, 5494,' 128, 133, 136, 139, 142, 146-150, 241 248, 249, 255, 307, 327; VIII. 7,' 14, 51, 59, 143, 144, 186, 204, 257, 280, 354-356, 362, 370; IX. 54, 175, 176, 179, 368, 372, 380, 384; X. 17, 94, 292, 33533-7; XI. 375" 37&--380, 382, 404; )ClI. 43, 62, 65, 79, 80, 136, 168, 212, 219, 222--232; )CIII. 32, 42, 110, 115, 116, 119, 120, 128. 129, 151 154 159 202 203, 204, 209, 216' 220' 230' 232' 335; XIV. 32, 38,' 39, ~3, 47, 53: 54, 56, 63, 85, 86, 87, 129, 175, 177, 213, 220, 232, 288, 290, 313, 318, 325; XVI. 15, 81~ 100, 149; XVII. 31, 65; XVIII. 198; XIX35, 40, 58, 61, 62, 67, '68, 109, 111--114, 138; )CI)C.250--25'4, 261-267, 269; XXIII. 166; XXV. 11, 83; X'XVI 5, 6, 152; XXVII. 57-59, 61, 69, 70, 100, 137, 143, 169; XIXVIII. 4, 124, 125\ 127, 128, 130, 131, 133, 134, 137-141, 196; XXIX 69--71, 100-106, 132; XX)C. 19, 21, 83, 21&--220, 223, 250 270' XXXI. 14, 16, 17, 19, 28, 96,"98, '100-102, 105, 107, 108, 110, 122, 132, 145; XXIXIII. 78, 125, 140, 148, 153, 154; XXXIV. 1 41 284 289; XXXV. 24, 176; XXXVII. '251.. 263, 264, 290, 291, 304, 305; XXXVIII. 243, 248, 264, 273, 275; XXXIX. 61, 336, 340; pt. D e m a n y s z k o d l i w e. _ adoracja, XXVII. 143; pt. Kulty. _ chodzenie z Dorotą, IX. 73; _ chować, XIV. 299; XVIII. 175 _ gdzie mieszka, XII. 226; _ górski, XIII. 128;. -i drzewo zwalone IV 418; i niedziela palmowa, XII. 311; _ ilość, XX'V. 78. �111 110 -. -. -. --. - kąpiel, II. 326; kołysać, II. 334; XIV. 252; łańcucki, XXVIII. 204; mieszkanie, IV. 419; nasyłać, XIV. 288, 290. nizinny, XIII. 128; odpędzanie, II. 88; pt M a g i a. opowiadanie, X. 379; XI. 319, 329; plwocina, II. 322., 324; przenosiny, p. wiatr jako demon XVI. 81; , - przepastnik, V. 319; bez pary. lXV. 136, 137; - Rokitka" XX. 80; XXVIII. 123, - sila, XVIII. 79; -. sprowadzać, X. 356. pt. M a g i a. - strącenie, XIX. 58; - taniec, XIX .. 113; - topielec, XXXV. 70; -. ukryty w pieniądzu, p. demon, inkluz, XXUI. 99. - w baśni, XVII. 49 50 53' XXI. 236; XXIII. 143-145;' , - w pojęciu ludu, X. 116; -. w postaci: barana, V. 365; gęsi, V. 365; grzyba, XII. 219; gwiazdy, II. 161; kawkL, XII 214; koguta, vnr. 356; kotki, V. 365; kury, VIII. 355; ludzkiej, II. 252; V. 168; popa, II. 325; psa, V. 319,365; . ułana, V. 365; 'źrebca, XII. 220; - w przysłowiu, XIV. 237; - w szopce., XI. 25-32, 136-144 213; XIV. 152, 154; XXII 130~ 137; XXIII. 130; XXV. 65, '67, 72; XXXI. 56, 58, 62; -. wenecki, XXVIII. 124, 125 128 136; , , - pustyj, - wywoływać,. X. 96; XII. 220. g ••• , Assafoetida, V. 164. pt. M e d y c y n a l u d o w a. Diable pr·ace, XXVIII. 123, 129, 130. Diable Diabli taniec, wir powietrzny, XXXIX. 329. D~ablik, p. diabeł; XI. 378, 382. D~D.d~ma,Ill((IlEf.ta(j. gr.), XXVI. 124. D~adw, (gw. dziec.), dziad. III. 165. Dlalektologia czeska, II. 282; - fińska, XXXVII. 378; - polska, I. 61; III. 47; V. 189; XVI. 234; XXX. 242, 256; XXXVII. 312, 318, 444; ~ słowiańska, II. 4; XXV. 94. D.Lale~t(y) bawarsk~, XXXIX. 124; - bOJkowski, XXXI. 155; -. eskimoski, XXIX. 137; - heski, XXIX 124' -. k.aszubski, X,XX. ~62; XX,XIV.60. - lIguryjski, XXVI. 93; - ludowy, II. 370; XXXIX. 39; - mazowiec:<i" XXIV. 60; - mazurski II 3' - polskie, XXx. '257, 262; - pomorskie, XXX. WO; -prasłowiańskie, XXX. 246; XXXVII. 319; - ruskie, XXV. 117; -- sulkowsk~. XXXV. 187' - szwabskie, XXXIX 12~ D~alektYka marksist. XXXix. 35. D.Lalo~ częstochowski, XIX. 85. pt. Wldowiska ludowe. - dominikański, XIX. 85; -. zapustny, XII. 124, 125, 127. DIamentowa Góra, XI. 374. Diamenty, II. 58; V. 180, 181; XIII. 45. XX. 258; XXIX. 100. Diana, bogini łowów, XIV. 81. Dichsala, (j. s1. wys. niem), p. dyszel XXXIX.126 D~chta, płachta dosiana, II. 140. Dtd, duch domowy, XXIX. 108; pl D e m o n y o p i e k u ń c z e. Did, didko, djed, (j. ukr.), dzl~d, IV. 223, 225; XIV. 54. J diduch, snop wigilijny, ostatni snop, koroL. VIII 371, 372, 373, 375. Didko, diabeł, VI. 43, 386; XIII. 230; XIV. 299, 318; XV. 136. Dido, Diduch, (j. ukr.), duch domowy, XIV. 55. Diedko, (j. ukr.), wuj. III. 43. Dieduszka domowoj, (j. ukr.), domowik. XIV. 220, 226, 231, 299. Diedyna, (j. ukr.), wujenka, III. 43 Dies rosae, (j. łac), Rosaria, święto umarłych, XIV. 325. pt. Z yczaj e i ob r zęd y z w i ąz a n e' z k u l t e m p r z o d k ó w. Diesatyna, (j. ukr), dziesięcina, IV. Did, w 12, 126. (j. łac.), zapowiedż zemsty. XI. 181. pt. P r a w o l u d o w e. Digudej, Digutny, imię pasterza w dramacie religijnym. XIX. 88. DijnaT, (gw. huc.), doja;rz. XXXV. 122, 129. DijnycJa (gw. huc.), XXXV. 95, 97, 112, 123, 130. Dijnyk, gijnyk (gw. huc.). owce dojDiffidatio, ne. XVII. 143. (j. st. ind.), stróże stron świata, demony, XXXIV. 22. Dingus p. dyngus, XXXV. 61. Dinst, (gw. żołn.)" III. 79, 80. Dionizos dwugłowy, XXI. 198; 199; DikpaLa, XXXIII. _ _ 146. Sabazios, XVI. 24, 25; w drzewie, X1X:XoIlI.93; Zagreus, XXVI. 24-26. Dioscorides, Dioskurowie. XXX. 213; XXXI1.152; Diritto populare, (j. wł.), prawo ludowe. XXXIX. 167. Discantus (dechant), geneza form polifonicznych. XVI. 176. Dis, (j. lac.), bóg złota, XXI. 188. _ Divinatio et naturaHs, 274. pt. W róż b i a r- aTtificioro XXXVIII. stwo. Divirikis, (j. prus.), pan bogów. XXII. 11. Diw ogień, (j. błg.), ogień rozniecony przez tarcie. XIV. 45 Diwa, diwka (j. ukr.), królowa rusałek, XIV. 82. D'iwena, czołowicza, żinocza, {gw. huc)., dziewanna, w lecznictwie. Verbascum ni grum, VI. 159. Dziwoczij torh, (gw. huc.), V. 216. Djaboł, djeboł, djobeł, p. di!abeł,XVII. 64j XVIII. 218; XX. 250-254, 261-:267, 269; XXV. 11. Djak, I. 128, 198; III. 153. Dlaby, łapy, VI. 43. Dłonie., uderzanie przy dobiciu targu. p. litkup, XXI 96. Dlótuszko, dłóteczko. XIV. 108. Dłubaki, garnczki. V. 167. . Dlubanki, czapki, XXXIX. 447. Dluga chustka, obI"Zędowy ubiór głowy kobiet, X. 35. Długogłowiec nordyczny, XXVI. 92. _ skrajny,X:XIVI. 92. Długogłowość, XVII. 89, 92. Dlugos, wylot w ulu. XIV. 221. Długość, p. pas czarowny . _ Chrystusowa, XXIII. 18; _ Matki Boskiej, XXIII. 19; _ św. Sykstusa, XXIII. 20. Dłutko do o'b-róbki bursztynu, XXXIX. 379. Dłuto, XXXI. 158. pt. N a r z ę d z i a r z e m i e ś l n i c z e. Dłużnik w przysłowiu, VII. 37. Dmitrowska sobota. p. Dziady, IV.396. Dmuchanie do komina, III 54. Dmuchanie lub chuchanie przy kupnie kury, XXIII. 91. Dmuchanie w muszle, XIX. 116. Diveriks, �113 112 _ nadpiwniczny, xoo. 316, 317; - narzeczonej, XX.X:I. 159; cie. XVII. 213, 216. --:- naziemny, XXXIX. 285; Dołęga, dołać, zdołać, niezdolny, nie_ nazwa fińska domu, XXXI. 158; udolny, niedołęga, niedołęka. _ nowozbudowany, II. 203, 213, 222, XIX. 18. 328; XX. 293; XXI. 218; Dolęga, (dok.)" zdatny. XVII. 215. _ opuszczony, XXXIV. 34; Dół, XIII. 154. pt. Z i e m i a n k a. - orawski, XXVI. 114; _ mieszkalny, XXXVII. 1012, 363; _ piętrowy, XX. 317; XXVI. 91; _ myśliwski, XXXVI11.54; XXXIX. XXVIII. 109; . 341. _ pochodzenie nazwy, XXIV. 86, 87; - z wodą, XXXIX. 201. - pod capem, XXXI. 76; Dom(y), p. ,chałupa, chata, checza, _ pod rakiem, XXXI. 76; chyża, kormu, lepianka, ziemian_ .podcieniowy, XIII 253; XXVI ka. XIV. 55, 56; XVI. 251, 365; 92; XXXVII. 242, 271; XVII. 180; XVIII 68; XXVI. 123; _ podział wnętrza, XXXIX. 262; XXVII. 112; XX'X. 102; XXXVII _ prostokątny, XXIII. 47; 98, 190, 195, 200, 245, 351; _ przedhistoryczny, XXXIX. 284; XXXVIII. 24. 314; - ruski, III. 289; _ biskupińskie, XXXIX. 268, 290; _ rzymski XXXV. 180; _ budowa i Zwyczaje z tym zwią_ słowiański, XVII. 181; XX. 316; zane, II 203, 213, 223, 328; V. XXVI. 94; 214, 347; _ sołtysa, XXXIX. 434; _ chłopa węgier'skiego I. 62; _ starosaski, XXVI. 93; _ cisowy, XXXV. 65; _ trędowatych, XVIII. 83" 84; _ drewniany, II. 285; III. 316; XI. XXIX. 69, 72; 406, 407; XIV. 356; XX. 92; _ trójwnętrzny, XXXIX. 285; _ dwuwnętrzny, XXXIX. 264; _ Twardowskiego, XXVIII. 135; _ germański, XVII. 181; _ twórczości Ludowej, XXXIX. 10; _ gliniany, V. 3; XX. 92; XXXIX. _ ustawienie, XXXIX. 241; 331; _ wąsko~rontowy, XXXIX. 267; _ góralski, XI. 327; węża, XXXII. 99; - huculski, III. 213'9; - wiejski, XVIII. Ill; _ jako zjawisko kult., XXVI. 91; - z izbą i komorą, XIII. 253; _ jednownętrzny XXXI'X. 264; _ zadrużny, XXXIX. 434; _ kaszubski, XVII. 184; --; zagłębiony w ziemię, XXXI'X. 284; _ komunalne, p. falanstery, _ zrębowy, XX~X1:X.281, 283; _ książęcy, XXXIX. 280; - żon, XXXI. 191. _ mieszczański" XI. 203; XIV. 343; Domolakkrk-dżety, (j. kirg.), kałym. _ mies'zkalny, XXXIX 254, 328; V. 12. pt. P l' a w o l li d o we. _ modlit\'lY, XXVIII, 41, 50; Domari, (gw. hue.), ludzie ze wsi. _ murow.any, III. 316; XXXIX 249: XVII 145. _ na palach, p. palafi.ty, XXXVII. Dominikanie VII 118; 390; XXXVIII. 410; Dol, dola, p. część, dział, los; szczęś- Dmuchawiec, iroślina zabawki. 61. ' XXVIII. Dni feralne, dies ferales, O. łac.), V. 249; VI. 72; IX. 89, 414; XXIII. 61; XXX. 269. Dni Krzyżowe, zbieranie trawy z miejsca w którym stała procesja. II. 87. . - psie, kanikuły, V 250. - szczęśliwe, V. 249; XXX. 250; - zmarłych, XIXX. 272.' Dnyna, (gw. hue.), dzień w zagadce. XIII. 206. Do, (j. jap.), droga, zasada nauka p. Buszido. XV. 148.' , Do hary, (gw. hue.), taniec. XII. 307, 308; XIII. 207. Do krzty, zupełnie. XVI. 85. Do lopodu, prędko. XVI. 85. ..Do ,:Sasa", w przysłowiu. XIV 241. Do siela, XVI. 85. . Do szynku, (dok.), psuć piwo. XXX. 207. Dobicie targu, XXI. 96; XXIII. 8992. pt Z w y c z a j e p r a w n e. Dobosz bez głowy, demon, XII. 260. Dobramyśl, majeranek, Originum vulgare, II. 137. Dobranoc w zwyczajach weselnych XIV. 255. Dobre, Bóg, V. 55; XIV. 3,8, 41. Dobrohoczy, p. Boruta, diabeł. XXXIX. 348. Dobrynia, bohater wielkorosyjski. XXXII. 84. pt. M i ty,. Dochapkami, dorywczo. XVII. 131. Dodala, O. serb.), sprowadzanie deszczu, XVII. 37; XXXIII n. Doga, (gw. huc.), p. dęga, XXXV.95 Dogussa, gatunek prosa, XX. 319. Doić, (dok.), karmić. XIV. 220. Doika, (j. sekler.), karmicielka mamka. XIV. 220. ' doiLica, O. sto słow.), p. karmicielka. XIV. 220. Doitel, (j. 'St. słow.), żywiciel XIV. 220. Dojenie, IV. 276; 281; XXXV. 123; - kóz, krów, XXXV. 121; - na miarę, na miru, II. 207; XXXV. 130; - owiec, V. 124; XVII. 143, 145; XXXV. 121, 123; - przez pierścień ślubny" II. 204. Dojety, (gw. huc.), doić krowy. XXXV.121. Dojnica, V. 208; VI. 264; XVIII 179' XXXV. 126, 148; ., Doitnica, - w przysłowiu, IX. 144. Dojrzałość płciowa, p. inicjacje. XXVI. 78; - dziewcząt, XXXIV. 42. Doktór w bajce, VIII. 405; IX. 73; - w pi.eśni, XXIII. 22" 123; - w przysłowiu, VII. 37, 210; - w s'zopce, XXV. 63" 75, 76; - wędrowny, XXXI. 82, 83. Doktorzy gromów, p. Guru Wadzracaria. XXXIV. 31. Doktryna etnologicznl w prehistorii, XXVI. 29, 30. Dokurczyć, dokuczyć, XIV. 108. Dola, (j. ros.)" część, dział. XVII. 215. .Dole, doleti, udoleti, predoleti odoleti, (j. sto słow.), XIXl 8 ' Dolichocefalia p. długogłowość. XXI. 242. Dolina, (gw. złodz.), kieszeń VII. 278, Dolina Jozafata, I. 176; XXXIV. 282, 283. Dolinie, miejsce nizinne, XIV. 108. Dolman, (j. węg.), kaftan bez rękawów, XVI. 137. Dolmeny, XXXV. 197, 198. 8 Luci - Tum XL �114 - krakowscy,. trudnili się alchemią. XXVII. 90. Dominikat, zupa z sera, II. 128. Domki nagrobne, XXV. 142. Domolny, uprzykrzony, III. 140. Domowe ognisko, XVI. 24. Domowi!:, (j. ros.), duch domowy. V. 381. pL D e m o n y o p i e. kuńcze DOmownicy, IV. 275, 278, 280. Domowoj, (j. ros.), duch domowy, VI. 334; XVI. 159; XXXII. 83. Domowy bóg Algonkinów, VII. 6. Domowyk, (j ukr.), duch domowy. XIV. 55. 220, 231; XVII. 221. Domysl, VI 43. Donar., bóg Germanów. XIV. 53; XX. 175. Doniczki. XXVIII. 104; XXIX.87. Donnerkeil, Ci, niem.), belemnity. XXXVII. 297. Donnersbesen, O, niem.), miotła pio. runow.a. XVI. 114. Dopałować, dokuczać, XX. 250. Dopalony, uprzykrzony, III. 138. Dopust boży, kara boska, XII. 225. - przyczyna choroby, XXIX. 164. Dor, chleb ·rozdawany w przewodnią niedzielę, XVIII. 182. Dorf-gehen, O. niem.), odwiedzanie dziewcząt, II. 102. ·pt. D z i e w ictwo. Dorna, darnina, XIV. 108. Doro, (j. hot.), inicjacje chłopców, XXXVIII. 55, 56. Doroha, Ci. ukr.), droga, w zagadce. VII. 72. Dorota, P. Chodzenie z Dorotą, IX. 19-26; XVI. 304-317, 382, 385, 387, 389; XIX. 65. Dosa, dosi, (j. jap.), trąd. XVIII. 87. Dosiela, do tego czasu, dotychczas, III. 139; XVI. 85. 115 Dostęp do wody. XXXIX. 232. Doświtki, O. ukr.), II. 101; III. 9; IX. 332. pt. Z w y c z a j e i o b r z ęd y t o war z y s k i e. Dotkni.ęciel, czynność magiczna, XXVII. 135; - pierworodnego. III. 55; - zmarłego. XXXI. 75. Doukauka, douka, (gw. huc.), wąż. II. 205, Doz tamyr, O, kirg.), p. pokrewieństwo fikcyjne, V. 9. Dozorowanie trzody, XVII. 144. Dożynki, p. koza, okrężne, ostatni snop, ostatnie kłosy, I 90, 183; II. 35; In: 2, 29, 30; VI. 55; VII. 92, 238, 336; VIII. 155; XI. 204, 365; XII 36, 298; XIV. 402; XVII. 184; XVIII. 97; XX. 49; XXI. 95; XXIII: 90; XXVI. 90; XXVIII. 15; XXXI. 186, 173; XXXIII. 151; iXXXIV. 296; XXXV 22;XXXVII. 335, 346; XXXVIII. 541. pt. Zwyc z a j e i o b r z ę d y r a l n i c z e. Dożywocie, p. wyderek, VIII. 218. 257, 258, 260, 262; XXXV. 23, 39 pL P r a w o l u d a we. Dożywotnik, VIII. 258" 259. Dóubni, (gw. huc.), młot folusza. XXXIV. 150. Dójki czarne, p. czarna barwa, XII. 300; ~ pękanie, XVIII. 195; - w zagadce, XVII. 89; XVIII. 172. Drab, postać w szopce. XXV. 63, 73. Drab(y), zapuśnik, XII. 44. pt. Z w y c z a j e i o b l' Z ę d y d ol' a c z n e. Drabina do siana, IX. 280. - wzory pisanek. IV 212; - u wozu, XXXIX. 124; - w obrzędzie weselnym, I. 250; X.73; - w pieśni XXVIII. 72; w szopce, XI. 24, 31. Drabinka starodawna, h.aft. X. 300. Drabunke, Drabynka, (j. ukr.). wzory pisanek. IV. 212; IX. 169. Drachen, O. niem.), drakon. smok.' demon, XVI. 23; XXXII. 75 Draco marinus, O. łac.), smok morski. XXXVIII. 253; - volans, (j. łac.), smok latający. XXXVIII.253. Draczka, kotwica drewniana. XXXII. 26, 27. Draga, droga. XXV. 95. Dragar, (gw. huc.), belka do wieszania woreczków z serem XXXV109. Drak, (j. niem.), draco, wąż, smok, XVI. 23. .,....duch wodny, demon, liX. 349; XXXVII. 282, Dra/eonit, kamień, powstały z mózgu smoka, XXXII, 134. Dramat ludowy, VIII. 148; XVI. 316; XIX, 34; XXII. 130; XX'oVI. 104; XXVIII. 254; XXIX. 209; pL W id a w i s k a l u d o w e. - dramat religijny, XIX. 32, 61; - szkolny, XIX. 34; Dramatyczne przedstawienie mitów, XVIII. 54. Dranic~, VIII. 40, 165; XII. 294; XIV. 359; XVII. 148; XVIII. 69; XXXIV. 143-145, XXXVIII. 272; XXXIX. 250 pt. O b rób k a drz ewa. Drapa, zbocze górskie. X,IV. 399. Drapacz, czortopołocha, Dipsacus folonum, XIII. 223. pt. Roś l i n y w l e c z n i c t w i e. Draszowanie Draszpan, Dratwa, młóceni,e. XX. 315. grynszpan. XVIII. 186. p. bratwa, Drawidasta, dr(~winastas, st. ind.), napój bogów. III. 5. Drąg, XI. 173; XIV. 84; XXXIX.' 261, 274, 284, 286. Dj'qgarz, S'Osręb. XV. 63 . Drągi do suszenia siana II. 209; - do zamykania, IX. 274.. Drągowina, gałąż lub młode ł)rężne drzewko w łowiect. XXX" 29. Drątwie, promionki słomy. XVII. 131. pt. O b rób k a w i c i i w ł ó k n a. Drążek do wieszania odzi.eży. p. grzqdka, XXIX. 43, 48, 49. Drążki, u sieci, XXXI. 37, 38; - wóz. VI. 395. Drdzeń, rdzeń. XVII. 131. Drel, dryl, przyrząd do wiercenia bursztynu. X·XXIX. 379, 383, Drekslować, toczyć. VI. 43. Drelich, p. kanafas, II 133; XXIX. . 85, 86; XX'XVII. 212. 213, 222, 236. pt. T k a c t w o. Drewno jako inst.rument muzyczny na Łysej Górze, XXVII. 70; - miary, XXVIII. 148; _ osikowe, p. osina. XXXV. 73; - w przemyśle, XXXI, 170; - w przysłowi.u, XIII. 153. Drewuszko, drewienko. XIV. 108. Drewutnia, V. 153; XVIII. 4; XXXVII. 192, 196. pil B u d y n k i. g a s p C? d a r c z e. Drgubica, sieć na przepiórki p. dj'ugubica, XXXVIII. 244. Driady, (j. gr.), XXXIII. 13. pt. D emony drzew. Drapaczka, Drimluch, Drapak'y, lecz., VI. 160. Drjakiew polna, Scabiosa wzór pisanek, IV. 212. (gw. huc,), jagody leśne, XXXV.89. S· soma, . O. Lamium purpureum, w arvensis, �117 strzygoniowe zieLe, naparstki M. B. XXX. 63; _ polna okadzanie bydła, XXX. 63. Drobjeta, (gw. hue.), trzoda owiec jałowych. XXXV. 133. . Droby, Zwyczaje B. Nar .. XXXI. 166. Drog.a: bursztynowa, XXiVI. 92; pt. S z l.a k i h a n d lowe. - dawna, zakaz budowania, IV. 418. - do piekła, XXXI. 131. . - dusz, p. droga mleczna .. II. 277; - handlowa, XXXVII. 153. - kołowa, XXXIX. 112, 189, 233; - miedziana, XXXIX. 435; -. miejsce diabla, IV. 418. - miejsce złych mocy, XXIII 71. - mleczna, 1.170, 184; II.277; V.249; - pątnicza, XXXVII. 153; - poleska, XXVII. 140, 142; - 'rzymska, XXXIX. 116; - w przysłOWIU, VII. 37; - w zaświaty, XXXVI. 109; pt. W i e I' z e n ia. - wodna, XX. 3'; XXXIV. 49; _ wylewanie wody przeciw urokom, XIII. 320; _ znaczenie dla handlu, XXIV. 89; XXXIV. 274, 289. Drogi krzyżowe, rozstajne, IV. 366; _ krzyżowe, miejsce palenia sobótek, IV. 314;' - krzyżowe, miejsce przebywania szatana, XIX. 118; _ krzyżowe, miejsce schadzek złych duchów. III. 144; _ krzyżowe, w cbl'Zlęda~h weselnych. I. 134; _ krzyżowe. wylewanie wody z kąpieli dziecka, V. 166; _ krzyżowe. zakaz budowania chaty. V. 347; pt. Zwyczaje i obI' z ę d y b u d o w l a n e. Dropie, XXXI. 26. 30: XXXVIII :l37; Dropie w przysłowiu, VII. 37. Drozd, XXXIX. 301. Drożdże w przygotowaniach do wieczerzy wigiLjnej. XXV. 109. Drób chHwny, świni.e. XXI. 207.Drób folwarczny, XXI. 207; _ hodowla, IX· 418; ·XX. 25, 54,101; - pożywienie, II. 185; - w obrzędzie wigilij., VIII. 369. Druci.arze, V. 238; VI. 139, 140, 303; VIII. 322; IX. 260; XXXVII. 165; 166, 168, 204, 211; XXXIX. 435; - w szop,ce, XI. 24. Drugar, (gw. huc.), rączka steru. XVII. 140, 151. Drugubica, dryga, drygawica, bica, sieć na przepiórki, drgu- XXXVIII. 244 Matka, (j. ukr.), NaTodzenie M. B. XVII. 147. pt. C h I' on o log i a l u d o w a. Druhna, drużka" I. 245; II. 237, 238, 240-249 251; III. 66, 67, 350, 36.1; VI. 129-131; X. 68; XI. 196, 223; XIII. 108, 3,15-319; XIV. 150, 255-257, 261, 380, 381; XVII. 158; XVIII. 147, 225; XXXI. 77; XXXVIII. 297; pt. Z w y c z a je i o b I' Z ę d y w e s e l n e. _ pierwsza, diruga, XVI. 143; - starsza, VIII. 247, 251. Druhniczka, druhna p. podwierzchnica, w przys'łowiu, IX 47. D1'1lhyj weczer, p. Wodochreszczenyj Weczer, (j. ulu.), Wigilia Trzech Króli. XVIII. 210. pt. Z w y c z a j e i o b l' Z ę d y d ol' o C z n e .. Druidowie, VII. 87; XVII. 19. Druk, XIII. 66. Drukarstwo, p. kLocki, X,XX. 233. Druki jarmarczne. VIII. 430; XXXV. 27: pt. LiteratUra ludowa. Druhaja _ _ na płótnie, odpustowe, XXXVII 222; VIII. 430; XXXVII. 285. Drużba, L 244, 248, 249; II. 60, 237, 238, 240, 241, 251, 339, 358; III. 44, 68, 256, 349, 350, 354; VI.:,128, 130-136; VIII. 248; IX. 35, 47, 329; X. 66, 430, 431; XI. 79, 196, 202, 223, 365; XII. 89, 220; XIII. 303, 316; XIV. 150, 256, 259 262, 379, 380, 390; XVII. 158; XVIII. 75, 142, 146-149, 225; XXVIII. 96; XXXI. 77; XXXIX. 43; pt. Z VI Y c z a j e i o b r z ę d y w es e l n e. starszy, II. 264; V. 355; IX. 233. prużbacka, zapraszanie na wesele. III. 350. Drużka, (gw huc)., nazwa krowy z długą sierścią, X\XXV. 135. Drużyna weselna, XIV. 214; XXVII. 154; XXVIII. 254. Drwale, XIX. 81. Drwoszczap, drwal. XIX. 81. Dryga, drygubica, drygawica, drgu- XXXVIII. 244. Drygawka, (gw. flis.), wiosło, drąg do popychania galaru. V. 63; X. 7, 454; XXXIX. 322. Dryja, godło. XX. 158: bica. Dryjakiew succisa podgryziona, Scabiosa w lecz., XX.,VIII. 24·2. drzazgownik, cienka'" deseczka przy sieciach, XIV. 108. Drzemlik, Falca reguLus, ptak w łowiectwie. XXXVIII. 237. Drzewo:(a) Adama. XI. 69, 430. pt. M i t y o P i e r w s z y fi C z ł o- Drzazgownica, wiek u. _ bawelniane, XXXIV. 32; _ bóstwo, XXXII. 157, 158; _ brzozowe, XXXIX. 281; _ bukov,'e, IX. 361; XVI. 84, 85; XXVIII. 220. pt. B u d u l e c. __ ciosane, XXXV. 104; _ dębowe w budownictwie, IX. 269, 361; XIV. 51; XXXIX. 281; _" figowe, XXXIV. 5; _ graniczne, XXXIX. 145; -- iglaste, III. 2; _" istota czująca, XXXIV. 16; _ material do wyrobu narzędzi. XVII. 171; _ praojciec ludzi, XXXII. 157; _ jesionowe, XXXIX. 281. _ jodłowe w budownictwie, IX. 361; XVIII. 68, 69; _ jodłowe w lecznictwie, XI. 396; _ krzyża, XI. 430; _ krzyżowe GaHum Cruciatum, XII. 310; miłości., p. jawor. XXXIII. 14; oble, okrąglaki, XXXV. 105; _ obrębne, IX. 270; pt B u d u l e c. olimpijskie. XIII. 163, 164; - olszowe. XXIX. 41; _. osikowe, XII. 339; _ piszczące w piecu. X. 108. _ postać bóstwa, XXXII. 117; - rajskie, XlII. 334; -sądowe, XXXIX. 144; _ si.edziba duszy, X. 109; XXVII. 145; XXXIV. 34, 36; - elfów, VI. 340; _ sobótkowe, IV. 315, 316; _ _ _0 popychać. IV. 307. Drylować, kręcić mątewką. VI. 43. Drymba, O, ukr.), instrument muzyczny. XVII. 149. Drymluch, ptak. II. 162. Dryopithecus, Ci. lac.), małpa nadrzewna. XXXIX. 20. Dr-za, rdza. XIV. 108. Drzanka, drzazga. V. 378. Drzazgi, III. 58. pt. M a g i a. Drylić, / �119 118 - sosnowe, XXXIX. 281; stare, VI. 394.; świata, XXXII. 159; świerkowe w bud., XVIII. 68, 69; XXXV. 104. - w przysłowiu, VII. 37; - w rytuale, XXXII. 181; \Tv" wierzeniach, I. 120; XXXV. 60-74; - wielkie, siedzib'a duszy, X. 109; XXVII. 135; XXXIV. 34, 36; - zwalone piorunem, IV. 418; XII. 65; XIII. 116; - związek z bóstwem, XXXII. 117; - żywota, III. l, 2; VIII. 352. D l' Z e wa 'l e 'ś n e, p. brzezina, brzost, brzoza., buczyna, buk, C'edr, chojar, chojka, chojna, cis, dąb, drzewo iglaste, dub (dąb), dud/awa (wi.erzbina), grab, grabina, haczuga (świerk), hrabyna (grab), jarząb, jarzębina, jaseń jasień, jawor, jesi1on, klon czarny, lipa, modrzej, modrzew, olcha, olszyna, osina., osik.a, osyna, rokita, (wierzba),' sosna, śwIerk, topola, wiąz, wierzba. Drzewa owocowe, XXVIII. 242; - bicie drzew owocowych, IV. 326, 419; XXiVIII. 242; pt. M a g i a. - cal-owanie, XVIII. 96; - hodowla, XXXIII. 87; pl. S a downic two. - kladzenie placków na drzewach owocowych, XVIII· 96; - obwiązywanie słomą, III. 173; IV. 326. 419; - pocieranie ciastem świątecznym, XVIII. 98; - przesadzanIe, II. 221; - przywiązyw. kamier.ia, XVIII. 97; - przywiązywanie kloca, XX. 182, - sadzenie na grobach, XIII. 125; 361, 368, 379; XVI. 365; XVIII. 69 218; ,XXX. 18; XXXV. 106, 11~; XXXVII. 105, 112, 124, 196, 215. pt. B u d o w n i c t w o. _ formy i sposoby osadzenia, XVI. - ?cinanie, XVIII. 108; trzęsienie w suche dni, XII. 311, 312; XVI. 82; - w med!. ludowej, XXXIII. 139; - w zwycz. nowo rocz. VIII 374; zwyczajach wielkoczwartkowych XII. 311. - we wróżbach milos., XXXIII. 139; - wymuszanie urodzaju, XXV. 61. Drzewa owocowe, p. brzekikinia, czereśnia, damascena, glu- -p ba, glubka, grusza, _. _ _ _ _ _ _ _ hruszie s%d- jabłonka, jabłoń, przywiązywanie kamienia, kloca, kładzenie placków, krucha (grusza), śliwa, wiśnia. Drzewi, dawniej. VI. 43. Drzewianka wzniesiona, Tormentilla erecta, (j. łac), lecz. XXX. 67, 68. Drzewko jako motyw zdobniczy, XXII. 112, 115, 118, 119, 120; - weselne, XXVII. 157; - wigilijne, X!XVII. 163; XIXlX. 193. 237. pt Z w y c z a j e i o b l' Z ęd y d o r o c z n e. - życia, motyw zdobniczy. XXVIII. 45, 48; XXXIV. 287." Drzewochwalstwo, p. kult drzew. VI. 339; XIV. 41. Drzeworyt ludowy, XIV. 344; XXI. 270; XXIII. 156; XXVII. 193; XXIX. 156; XXX. 4, 6, 148, 151, 160, 161, 175, 182-184; XXXI. 17, 91., 163, 166; XXXV. 176, 179, 185; XXXVI. 172, 174; XXXVII. 454; XXXIX. 291. 294. 300-338, 340-350. pt. S z t u k a l u d o wa. P l a s t y k a. Drzeworytnictwo, p klocki, XXIX 119. Drzewostan. XXXIX. 229. Drzwi, p. biegony, dźwirze, II. 21; IV. 307; VI. 176; XII. 7, 8; XIV· kie, _ _ _ _ _ 102; XXIX. 37. kapliczki, XI. 168; karczmy, I. 166; XXXI. 107; kościelne. XI. 335; XVI. 101, 102; pochodzenie nazwy, XXIV. 87; stajni, XVIII. 176; stodoły, XI. 172; XVI. 369; śpichlerza, XXXIII. 108; w budownictwi.e Ł€mków, XXXIII. 99; w przysłowiu, III. 43; w zagadce, XV. 105; wejściowe, V. 152; XIV. 251; wyrąbywanie w Zwyczajach weselnych, XIV. 256; zamykanie w obrzędzie (gw. huc.), nazwa owcy od barwy. XXXV. 133-134. Duby, łodzie. XI. 220. Duby smalone w przysł., XIII. 154. Duby/o, (j. ukr.), garbnik. IV. 227. Dubyna, (j. ukr.), dębina. XIII. 334. Duca dno u studni. V. 63 DUCh'(Y), p. lelek, III. 174; VII. 354; XI. 365, 378, 381, 430; XVII. 182, 184, 185; XXV. 79; XXVIII. 4; XXX. 212; XXXIII. 26; XXXIV. 1-3, 27, 28; XXXV. 67. pt. D e- Dublen'a, wesel- nym XXX. 225; _ żela~ne, IX. 294; XII. 250, 252; XIV. 248; XXIX. 70, 71. Drzyń, dż-yń, twardziel drzewa, XIV. 109. Drzywie, dż-ywie, nieduże drzewa. XIV. 109. drzewina. XIV. 109. Dualizm, I. 6; II. 322, 323; VI. 311, _ kulturowy, XXXIX. 108" 109. Dub, (j. ukr.), dąb w lecznictwi.e. Drzywiencie, XIII. 223. Dub, Dubowicz, Dubynia, Dubynicz, (j. ros), bohatec' baśni wielkorosyjskiej, XXXII. 84, 85, 87, 120. Dubasy, (gw. flis.), XVI. 264; XX. 56. 112. garl::owanie d,óry. X,XlXI. 116. pt. G a l' b a r s t w o. Dublenyj, (gw. hue)., gatunek żółte- Dubienie, go rysia. VII. 284. I mo·ny. _ atmosferyczny, XXXIII. 139; _ bez głowy, XXXII. 182; _ Bhii.ta, XXXIV. 16., 17; _ błąkający się, VIII. 358; _ chorób, VI. 237, 328, 330; VIII. 3154;XVII. 39; XXXIV 1-44; _ ciemności., III. l; XVI. 101; _ cz,arownika, VI. 260; _ dobry, III. l; IV. 96; V. 358; VI. 231; VII. 21-26; VIII. 350, 351; XI. 314; XII. 216; XIII. 127; _ _ _ _ _ - XXXVIII. 412; domowy, I1.213; XIV. 299; XXIX. 122; XXXIII. 13'9; XXXIV. 38; drzew, VI. 335; dwa mieć, X,VI. 87; dzie.cięce, p. Ratapa, XVII. 39; dzieci nieochrzcz., VIII. 358; '~ITl' XI . 338', XIII. 120; gor~., XXXII. 85; _ gromu i deszczu, XXXIV. 22; _ istot żyjących, VI. 321, 323, 350; _ kobiet zmarł. w ciąży, XXXIV. 3'6; _ kradzież, XXXIV. 44; _ leśny, p. laso'l}Jik, leszij, VI. 338. 339; XIII 123; XVII 67; _ ludzki i nieludzki, XXXIV. 32; _ męża, XXXIV. 36; _ mieszkający we wnętrzu gór, XXVII. 135; �121 - mroku, XXXIV. 8; nieczysty, T. 54, 219; IV. 39; X,XV. 84; XXXVII. 291; noworodka, XV. 38; - ognia, XXXVII. 117; - opiekuńczy, VI. 330, 334; XVI. 3; XVII. 109; XVIII. 55; XX. 293; XXV. 79; XXXVII. 110, 260; pt. D e m o n y o p i e k u ń c ze. - opiekuńczy zboża, XXII. 3; - pisiica, .X'X'XIV. 16, 17; - pojawiający się w południe, XXXIII. 139; - przodków, XXXly. 25; XXXVII. 412; XXXIX. 210; - rzeki, VI. 336; XXXIII. 2; - snu, XVII. 66; - strach, XII. 212; XIII. 40; XXXIV. 9; XXXVIII. 295; - strzegące skarbów, XIV. 404; - szamana, XVI. 118; XVII. 105., - święty, II. 151; X,I. 376; XIII. 154; XIV. 213;' - w postaci koguta, XXIII. 118; - kota czarnego, XXIII. 118; -- węża, XVI. 154, 155; _ wedyjskie, XXXIV. 3-45; - wegetacyjny, XXXIII 139; - wiatn" P. podwiej; - wierzenia w duchy, XXII. 14, 15; - wodne, VI. 336; XIII. 120. - wywoływanie, XXV 50; - zamordowanych, XXXIV. 35; - zapładniający kobietę, XVIII. 23; - ziemny, XI. 194, 312, 313; XX. 259; XXXII. 133; XXXIV. 23, 28; -. zły, II. 159, 211, 225; III. l; V. 176; VI. 231. 232, 234, 334; XII. 93; XIII. 127; XVII 53; XIX 135, 152; XXI.131; XXV.78. 79; XXIX 68; XXXIV. 27, 38, 45; XXXV. 24; XXXVIII 412; pt P e m op y s 'j. k o d l i w e, zmarłego, VI. 16, 18, 22, 26, 243, 330; VII. 20; VIII. 51-54 349, 357; XII. 252, 253; XIII. 127, 204; XIV. 291;XX. 87; XXVIII. 251; XXIX. In, 174; XXXIII. 140; XXXIV. 38; -. związany z człowiekiem, VI. 335; - żony, XXXIV. 36; -, żytni, XVIII. 98, 102. Ducha, (j. ukr.), tęcza, XIII. 121. Duchan, tytoń, XIV. 253, 399. Duchowny. p. ksiądz" lama, w przesądach myśliwskich, VII. 282. Dueka, kosz. V. 63. Duda, (gw. dziec.), izba. III. 166. Duda,ze, dudziarze, V. 44; IX. 35; XI. 162; XXI. 138; XXIX. 128; XXiXr. 133, 146; XXXVIII. 241. Duddim, (j. hebr.), mandragora. XXXIX. 305. Dudek, 2 centy. Xl. 78. Dudek, p. łubek, naśladowanie, VI. 305; - pi.erwszy raz ujrzeć, XVIII. 196; - w legendzie, VIII. 306, 307; - w podaniu perskim, Xl. 234, 235; - w przysłowiu, XXIV. 93, 100, 10l. Dudka dzięgielowa, ducha zobaczyć, XXIV. 13. Dudka, rurka. vulva. XIV. 10.9; - zabawka ze źdźbła, XXVIII 65. Dudki, pieniądze. XXI. 219. Di.tdkować się, zwlekać. XVI. 85. Dudlać, narzekać, XVIII. 218 Dudława, wierzba. XXX. 80. Dudniawa, drzewo spróchn:cłe. VI 197. Dudy, bąk, III. 243, 271; V 44; XXI. 32; XXIV. 91; XXVII. 69; XXIX. 2Q5; XXXI. 5, 132; XIX'XIV. 162; XXXVII. 461, 466; XXXVIII. 241; pt In str u m e ty mu z y c z n e. - cień, XXXIV. 16; - człowieka, XVII 182; _ czyśćcowa, IX. 380; _ drzewa, XIII. 122; _ dzi.eci nieochrzczonych, P Anheł 142, 146; hluchyj, II. 328; IV. 398; VI. 65, Duga, duha, (j. ros.), polichromo196; VIII. 358; XI. 378; wana, XiXXI. 4, 5; XX!XII. 178; _ dzi.eci nieurodz, XXXIV. 12; XXXVIII. 321; XXXIX. 118-120 _ farmazona, p.' farmazon; II. 252; pt. Z a p r z ę g. _. gwiazda, XVII. 183; Dulwc, dudy, część służąca do nady_. gdzie przcbyv'a przed narodzemania, p. dymae. XXXVIII. 241. niem człow.·eka, XIV. 173; Dukaty, I. 204; II. 168; VI. 165-167, _. nieśmiertelność, XIII. 164; 170, 251, 255; XII. 251, XX. 263, _. odpr.a\viająca mszę w noc za264; XXVIII. 84; XXXI. 88, 138. duszną. XXXV. 39; _ w zwyczaju weselnym, XIV. 257; _ ogień, ognik błędny, XVII. 183; _ z uszkiem, XXXIV. 159. _. pijaka, XXXI. 19; Duldać, pić. XVI. 85. _ po śmierci, XXXIV. 11, 16; Dumka, (j. błr.), poduszeczka pucho_. pojęc'e o duszy, II. 325; IV. 98; wa. XXX. 33. polnltująca, I. 79; IV. 382, 385, Dumuzi, (j. st. babil.), p. Tammur, 386, 392, 397, 399; \TI. 15-19, 22, antropomorficzny symbol płod116; VII. 122-125, 135; \TIll. 129;. ności. XXXI. 129. X. 108; XI. 315; XII. 65, 321; XIII. Dumy, (j. ukr.), pieśni I. 140; II. '10, 230, 231; XVIII 62, 6'1, 193; 373; III. 18, 125, 126, 366; IV. 35, XX. 200, 201; XXI. 237; XXIV. 36; VII. 222; X. 335; XIII. 197; 35; XXVII. 134; XXXV. 25; XVI. 170, 173; XXXVII. 251, 257; _. kozackie, śpiewy recytowane. _ poruszeni,e, II. 217; XVI. 170, 173. _ powracanie, V. 29, 33; VIII. Dunaj, woda. XIV. 273. 54-56; ,XXVIII. 252; Dunol, wóz. IX. 287. _ pożywienie bogów, XXXI\T. 11; Dupa, w przezwiskach rymowanych. _ przedmk>tów martwych, VI. 116; XIII. 243-245; _ przemieniona w ziarRo, XX. 252; _ w przysłowiu, XVI. 96: __ w zagadce, n. 41. _ p~"zodków, VI 117; Durga, małżonka Sziwy, XXXIV. 3'1. _ ptak, XXXIV. 16; Durgo, (j. ind.), bóstwo wcielone _ puszczyk, XVIII. 196; w szakala. VII. 3. _ robak, XVII. 183; Durkać, uderzać, VI. 43. _ roślin, VI. 115; Durny, pyszny. XVI. 85. _ samobójcy, XXXI. 65, 85; Durra, Andropogon Sorghom, mąka _ skąd się bierze w człowieku, na chleb. XIII. 277. XXXIV. 11; Dusza, p duch, choroby, XXXIII _ stękająca, XXXVIII. 250; 123. pt. D e m o n y s z k o d l i we _ łużyckie, ~odhalańskie, wielkopolskie. XXXVIII. 241. Dudy, fałdy u rękawa koszuli, XU. 284, 290, 291; XVII. 153; XVIII. - ,."·",,, 'J j I '. ,," :"- , . " • ·4 .~ '.~ • .J �123 122 - w literat. ludowej, XI. 315, 411; XII. 252; - w zagadce, XIV. 376; - wąż, XVII. 183, 184; XXXIV. 16; - wcielanie się w ptaki, gwiazdy, owady, XVII. 182; - wędrówka po śmierci, XX. 206; XXXIV. 11, 16; - wędrówka przed narodzeniem, XXXIV. II; - wisielca, II. 255; - wychodzenie z ciała podcZ<ls snu, XIII. 231; - wykupywać, V. 115; - wywoływanie, IV. 397; - zaklęta w drzewo lub zwierzę, X. 109; - zbawiona, VIII. 352; - zmarłych, I. 25, 26; III. 1; IV. 96; V. 269; VII. 19, 135; XV. 411, 428, 429, 432; XIV. 19, 63, 74, 77, 293; XV. 180; XVI. 89; XVII. 61; XX. 252,256; XXI. 154; XXIV. 1, 25, 309;XXVIII. 99; XXIX. 68; XXX. 225; XXXIV. 3, 7, 9; - zwie,'ząt, VI. 114, 117; XVII. 182; XVIII. 196; - żeglarza, VIII. 284. Duszeczka, duS'za pokutująca. XVIII. 218. Duszka, duchenka, Z<lkonny ubiór głowy. XXXIX. 412; - sukienka dziecka. III. 45. Duszki, XII: 168. Duś! Duś! wołanie na gołębie. II.130. Dutka, dudka. XXXV. 120. pL I ns t l' U m e n t y m u z y c z n e. DtH, nazwa ryby, XXXII. 25. Dwa, XIII. 143; XXIII. 68, 96; - grosze, XI. 180. Dwacatniki, (j. ukr.), dwudziestocentówka. IV. 176. Dwadzieściadwa, w magU, XXIII.75. Dwanaście: p. dwunasta godzina. dzwonienie, XIII.226; pt. Magia. - prosiąt 12-stodniowych, X. 358; - sióstr, I. 122; -. świętych nocy, III. 172-174; - tygodni, XIII. 242; - tygodni po urodzeniu dziecka, zakazy. XXIII. 62. pt Z w Y c z a i e i obrzędy n,arodzin1ow·e. Dwanost, dwanaście, XVIII. 218. Dwasta, dwieście, XVIII. 218. Dwi różi, (j. ukr.), wzory pisanek, IV. 212. Dwojaki, XII. 154; XXXIV. 127,128. pt. G a l' n c a l' s t w o. Dworek, VI. 393; XI. 203, 341; pt. B u d y n k i m i e s z k a l n e. - drewniany, X. 314, 315, 319; XVIII. 4. - pochodzenie wyrazu, XXIV. 87; - w przysłowiu, XXIV. 97. Dwornicy, ich powinności, XXI. 208, 20H. pt. P l' a wo l u d a we. Dworowiki', O. błr.), duchy podwórZ<l. XXXII. 83. pt. D e m a n y o p .i e k u ń c z e. Dwór w bajce, II. 271-273; - wiejski, II. 181; XII. 148; XIII. 154, 345; XIV. 35, 135, 294, 322; XVII. 180; XVIII. 4; XIX. 33; XXXI. 2. pt. B u d y n k i m i es z k a l n e. Dwugłowość, XXXIII. 146. Dwunasta godzina w nocy, III. 76; VIII. 194; IX. 183; XIII. 114; XIV. 181, 292, 302. Dwunastnica, II. 94; III. 172, 385. pt. Z w y c z a j e i o b l' Z ę d y d o l' o C z n e. Dwunastu braci, II. 327. Dyauspiter, ojciec niebios. XXXVIII. 45. pL Bóstwa. Dybka, żarna. IX. 364. Dybyk, (j. żyd.), dusza pokutująca cZ<lrt, VIII. 351; X. 215. Dyby, p. kłoda, kuna, XX. 37, 62. 63; X XX\IXi. 299. Dychawica, dychawycia, kaszel XVIII. 189; XXXIII. 80; XXXV. 62; XXXVII. 228. Dycki, zawsze, ciągle, XVIII. 218. Dydy, dydki, duchy złe, XII. 213. Dyfteria, XI. 398. Dyftongi samogłoskowe, spółgłosko- Dybuk, we, VIII. 79, 83. pasterz z S'zopki, XIX. 90. DyjakieI. maśc. V. 165. Dyjament, XX 258. Dykij.słyz, (j. ukr), kędzierzawiec w lecz. XIII. 223. Dyle, grube deski, IX. 280; XXXVII. 105, 121; XXXIX. 309. Dyli, (j. ukr.), część brogu. XVI. 369, Dyluwium polskie, XXII. 72. Dym ofiarny, magia, XXXIV. 13. _ ;~znaczanie ilości domów, :XIX . 251, 267. _ przepowiednia pogody, VI. 66, 266; VIII. 359; XVI. 83. _ w zagadce, II. 41; XVII. 81, 85, - wsiąka w ziemię, IX. 65. - z bursztynu w lecznictwie, XXXIX .. 399. _ z fajki jako ofiara, VII. 15; _ z liści dębowych w lecznictwie i magii XIX. 115; XXXV. 67; _ z włosów w lecz, XX,XIX. 399. _ zakaz poruszania ręką, VI. 64; _ ze słomy na której leżał nieboszczyk, XV. 103. pt. M a g i a. Dymac, p. duhac. dudy, część do nadymania. XXXVIII. 241. Dymienica, choroba. XI. 384, 398; XXX.67. Dymnica, XXXVII. 435. Dygudej, .'. ~ .• } 1 dymnyk (j. ukr.), XII. 294; XXIII. 4.5; XXIV. 16, 144; XXXV. pt. B u d a w n i c t w o. Dymówki, jaskółki. VIII. 314, 315. Dynamika przeobrażeń kulturowych mas pracujących. XXXIX. 625. _ społeczna, XXXVII. 39, 40. _ wytwórcz.a, XXXVII. 58. Dynarek, żelazna trójnożna podstawka do garnków. XXIX. 45. Dyngowanie, XXXV. 61. Dyngus, p. śmigus, kurek. I. 86; IX. 138, 189; XVII.34; XXVI. 148; XXVII. 173; XXVIII. 228; XXXI. 172. pt. Zwyczaje i obrzę- Dymnik, d y d o r o c z n e. Dynia, Cucurbitae, p. bania, korbaL. III. 10; XXXVII 86, 367; XXXVIII. 118. Dyonizos, VII. 288 Dyrdka lecieć, szybko bi.ec. XVI. 85. Dysydenci, XXVII. 58. Dyszel, p. kaczka, II. 131; III. 49; IV. 383; V. 395; IX. 145; XI. 108; XVII. 180; XX. 50; XXX. 215; XXXVIH. 231; XXXIX. 111, 114, 115, 123, 127, 129. _ w tokarce bursztyn. XXXIX. 381. Dywan cz.arodz. w bajce, VII. 143. _ 'samolot, XVII. 51, 52. Dywaniki, XXIX. 90. Dyw-derewo, bieluń. X. 260. pt. R oś l i n y ,v l e c z n i c t w i e. Dzban, dzbanek, dzbanuszek, I. 162; II. 218;· VIII. 286; X. 428, 429; }CI. 75, 197, 327; XIII. 243, 244; XIV. 40; XX. 90; XXVIiI. 55; XXIX 87, 90; XXX. 26, 72; XXXVII. 115; 246; XXXVIII 330. pt. G a r n c a r s t w o _ cudowny, XL 379; _ motyw zdobniczy, XXXI. 160 �125 124 _ porywanie przez boginki, XI.3U; XXIII 133, 134; X'XV. 80. _ pół-białe, pół-czarne., II. 362; _ przestraszone, II. 335; _ przyniesione przez bociana, XIV. _ - o brzuścu p erści.eniowalym, XXXIV. 90, 108; - w przysłowiu, VII. 38; - w szopce, XXXI. 62; Dzbanuszki, nasadki na naczyniach pierścieniowatych, XXXIV. 70, 92, 102. Dzer, (gw. huc,), płyn po oddzieleniu sera. XXXV. 90. Dzeus, Zeus, XIV. 38, 41, 57, 220,232. Dziabki, (j. ukr.), wzory pisanek, IV. 212. . (j. błL), dziccko, XXI. 142. Dziad, do przytrzymywania drzewa, XI. 73. - drewniany bożek domowy, XXXIX. 431; epitet bóstwa, XIV. 54. 57-59, 73, 232, 320; - furtian w sZJOpce,V. 154, 155; -kościelny, I. 212; II. 241; nI. 77; IV. 411, 412; V. 56; VI. 250, 251; VIII. 51; IX. 73; XI. 382; XII. 255, 256; XX. 74, 76, 77; - kościelny w zwyczajach pogrzebowych, I. 212; VIII. 51; - kośdelny w zwyćzajach popielcowych, I. 81, 83; - kościelny w zwyczajach weselnych, I. 250; II. 241; _. LeI, ojciec bogów i ludzi, XIV. 60, 63, 72; - ostatni snop, XXII. 7, 8; - pochodnia, IV. 317; - snop wigilijny, p. Did. diduch. VIII. 371. 372; - stojak do łuczywa, V. 373; - taniec, VI. 79, 81; - w bajce i baśni VI. 349; VIII. 178, 179. 195, 196; XX. 250, 254; XXXII.88; - w legendzie, XXX. 132; Dziaciuk, w przysłowiu, VII. 38; IX. 372; XIII. 155; - w szopce, XI. 28":'-30, 145-148; XIV. 150, 155; XIX.35; XXXI. 62; Dziad, zawilec płowy, Anemone pulsatilla, XXX. 40. pt. Roś l i n y w l e c z n i c t w i e. Dziadek, duch opi.ekuńczy. VI. 334; XI. 376, 382; -, przyrzqd do pisania jaj. IV. 208. Dziado'w'c, (dok,), dziedzic. XIV. 59. Dziadowizna, dożywocie. XV. 106. pt. P r a w o l u d o w e. Dziadówka, XX. 181, 261. - Warwarka, VIII. 175. Dziady, p'. chantura, zaduszki. I. 183; IV. 164, 393-395, 399; V. 271; VI-. 201-204; IX. 330; X. 109,231; XI. 429; XII. 36; XVI. 326; XVII. 29; XCX!. 163, XXIII. 175; XXIV. 1-40; XXVII. 157; XXIX. 162; XXXI. 171. pt. Zwyczaje związane z kultem przodków - białoruskie. XXIV.l,10;XXXI.171. - bretońskie, VI. 204; - jesienne, letnie XXIV. 1; -. staurouskije, XXIV. 1, 21, 23-25; - troje'kije, XXIV. 3, 8; - uczta zaduszna, XXIV. 39; - wiosenne, zimowe,VI'205;XXIV.1. Dziadzi, diabli, II. 354; - przodkowie. XXIX, 161. Dziaknąć, dać. VII. 278. Dziamać, źle jeść. XVI. 85. DziaTgać, targać. IV. 307. Dziawucha, (j. błr.), dziewczyna. XXI. 142. Dzichówka, płachta, XVIII 218 Dzici, dziecię. XIV. 109. Dziczki, przesadzanie, VI. 54. Dziecko, p. bajdor, cędo, potomstwo, angielskie, XI. 290. - bzika, XXV. 80; - chore, X~I. 385, 3'95. - członków moc czarodziejska XXV. 114; pt. Wierzenia. - diabła i kobiety, II. 215; _ ducha domowego, XIV. 56; - francuskie, XI. 290; . _ hotentoakie, XXXVIII. 60; - kitelesio. _ . ':,' _ - i kot, X. 356; i księżyc, X. 357; jako ofiara przy bud., XXV. 114; _ _ _ _ kąpiel, X. 278, 356; kąpiel w ser_watce, VII. 304, 308; kładzeni'e na ziemi" XXI. 193 konwulsje, X. 357; niemiec:"ie, XI. 290; nieochrzczone, I. 137, 183; II, 213; III. 143; V. 336; VIII. 54; XI 52, 53; XIII 203; ~av. 43; XVIII. 195; XXVI. 11; XXXVII. 261. _ nieślubne, p. bajstruk, kopciuszek, kopylo, nabytnik, naj duch, nos- I. 138, 167; II. 160; V. 20, '122, 336; I'X.121; XIII 207; XXV. 80, 121; XXXVIII. 255; _ nieumi,ejąee mówić, IV. 420; _ nowonarodzone, I. 96; VII.55-65, 150-168, 241, 324, 325; VIII. 347; IX. 64; XIV. 73; XVIII. 198;' XXI. 193; _ odmienione, II. 328; III. 59; V. 127; VII. 185-187, 254, 255; XIII. ferat, _ 325, 327; odsprzedane _ _ _ _ _ _ V. 133; odstawienie od piers'i, II 225. 297; odzież, III. 56, 57; X. 36, 190; pielęgnacja, III. 56; płaczące, III. 22, 56; podrzucanie, XXV. 80; polskie, XI. 280, 281; fikcyjnie, III. 57; 173; roztropne, X. 354; ruskie, XI. 280, 281; - sen, X. 356; _ udział w losowaniu, XXV. 114; _ urodzone nieżywo XIII. 204; _ urodzone w wig. B. N,., XIV. 302; _ _ _ _ _ _ usypianie, XXX. 58; w baśni, VIII. 266; w magii, XVI. 46, 47, 49, 52; w obrz. noworocznych, VIII. 373; w obrz. sobótkowych, XII. 192; w obrzędach zapustnych, XII.122; w zwyczajach związanych z oddawaniem do szkoły, XXI. 122; _ w zwycz. prawnych, XXV. 114; _'- włóczęga, XXXI. 168; _ wróżby pomyślnego polowania, VII. 283; _ wróżby przyszłości" II. 227; _ z Warmii, XXXVIII. 535; - na macę, Xl. 214; _ ząbkowanie, X. 357; _ źydowskie, XXVI. 106, 107. Dzida, XVI. 42, 323; XXXVI~I. 411. Dzie, gdzie. VI. 43. Dzieciątko, podarki wigil, XXV. 109. Dzieciątko JezUs \V szopce, Xl. 1928, 211, 213; XIX. 35. Dzieciobójstwo, L 232; IV. 378; V. 8, 110, 117; XII. 60; XXV. 83. pl. P r a w o l u d o w e. Dziedza, DziedzaLe!a, małżonka boga. XIV, 19, 60. 'il--73, 82, 83, 89, 223, 316, 320, 321, 405. DziedziLela, Dziedzilia, XXI. 162, 163 Dziedzylela. Dziedzylila, Dziedzylia, �127 126 Dzidza, Dzidziela, Dzidzylela, Dzydzieleleja, XIV. 72. Dziedzic, (dok). rolnik, chłop wolny. XIX. 74. Dziedziczenie beztestamentowe, VIII. 419; - formy dziedziczenia, XXXV. 39; pt. P r a w o l u d o w e. - nieruchomości, VIII. 261; - w linii męskiej, żeńskiej XVIII.42; Dziedzila, zabawa wielk., XIV. 307. Dziedzina, wieś, XIV. 355. Dziedziniec, dwór, pałac. XIV. 109. Dziedziniec, podwórze. XXXIX. 236. Dziegciarz, I. 56. Dziegeń, ziele do picia. XII. 76. Dziegieć, II. 58; IX. 174; XII. 278; XXX. 215; XXXV. 60; - d'abeł zamienia srę w dzicgle~, XIII. 115. pt. W i e r z e n i a. - pędzenie, I. 56. pt Gospodar. k a l e ś n a. -robienie krzyży na drzwiach stajni, XII. 299; XIII. 31, 110; - w czarach, II. 337. - w medycynie ludowej, III. 57; - w przyółowiu, IX. 244; - w zdobnictwie, XXII. 109. Dziejopis Zywiecki, XXXV. 44; XXXVIII. 89. Dzik, . II. 170; IX. 47; XXXI. 28; XXXV.68; - w legendzie, .xXX. 133; - w kulcie. XXIX. 122; - w wierzeniach xx-r;x. 122. Dzielenie ziemi za pomocą losu, XVII. 206. pt. P l' a w o l u d o w e. Dziemjan, imię kamienia świętego. II. 211. pt. K u l t y. Dzień, p. dni, 1. kwietnia, VI. 297, 298 pt. Z w y c z a j e i o b lI' Z ę dy doroczne. pt. Chronologia ludowa. - latarni, XL 337; Młodzianków, VI. 72; obioru króla żaków, XXXIX. 338; rolnictwa., XI. 337; smoka, XI. 337; św. Jana Ewang, VI. 72. św. Grzegorza, XIX. 52; walki kogutów, XXXIX. 338; Zaduszny, p. Zaduszki, VIII. 53; XI. 365, 428-429; XII. 271; XX. 256; XXI. 154; XXIV. 5, 35; XXX.237; XXXI.6, 174; XXXV.54. DzierboLić, męczyć. XIV. 109. Dziel'dzioch, roślina, Anchusa arvense, XXXI. 95. Dzierg, dziergać, XIX. 20. Dziergnieć, czerpak zgrzebłowaty XXXIII. 135, 136. DzieTUha,plachta plóc., XXX. 32. Dzierżak, 'p. cepy. VII, 273, 274; IX, 360;XI. 173-175; XIV. 94. Dzierżawa, IV. 129, 130; - bursztynu, XXXIX. 371, 373. Dzierżony, ule. XII. 299. Dziesięcina, IX. 124, 350; XX. 13, 60. 62, 63, 274; pt. M i ary. - danina na dwór, IX 350; - danina na kościół, IX. 124; XX. 13, 60, 62, 63, 274; - wyn"grcdzenie za robotę pisanek, IV. 204. Dziesięć, XL 371; XIV. 41, 171. Dziewa, Dziewana, bogini. XIV. 62, 81, 82, 225, 233. DZiewanda, dziewanna, Verbascum Thapsus, w lecznictwie. I'I. 253; XXX. 70. - kąpiel, XXX. 70; - odwar pić, XXX. 70; - roślina lecznicza. V. 218; VI. 159, 160; VII. 38; X. 396; XIV. 63, 224, 225; XXVIII. 242; XXX. 70. - święcona XXX. 70. ,Dziewczęta, III. 28; IV. 219; VII. 157, 177-179, 283, 302; X. 35, 94, 113, 156, 183-190, 241, 250, 253, 25'1, 257, 277, 283; XIII. 22, 106, 278; XIV. 214; XVI. 349, 351; XVIII. 213; XX. 192; pt. Grupy p ł c i. - w szepce, XI. 31, 41, 42. Dziewczyna, p. brzana, dziawucha, dziełucha, dziopa, bLuszczowa (Ivy XXXIII. 10. pt. Z w y c z aje i obrzędy doroczne - bohatersk2 XXI. 106; - niezamężna, XXXIX. 222, 391; - potwór, demon, XXXVII. 17; - ptak, XXXVII. 10, 11; - ~mi.erć dziewczyny, XVIII. 213; - w obrzędzie z3klinania deszczu, XXXIX. 222; - w obrzędach żniw., XXI. 95; - w pieśni po oczepinach, XXIII. 114, 115. - zaczarowana w baśni. VIII. 276. Dziewczynka, III. 61. Dziewiąty, dewiatyj czetwer, (j. ukr.), czwartek po W-nocy, zakaz pracy. XVIII. 212, 215. Dziewica kamienna, XXXII. 164 pt. Mi ty. - kaczka w mitach. XXXII. 94; - łabędź, XXXII. 95. - Morowa, Morowa Dziewica, p. Kuga, smertnica. II. 217; V. 34,36; - mor~ka, II. 50-52. pt. B a ś ń. - zaczarowana, XVI. 32; - trup w baśni, XXXI. 126; - zaklęta w łanię, XXVI, 89; - zakonnik>, XXXI. 47, 52. Dziewice straszliwe, IV. 155, 156. Dziewictwo, III. 24; V 19; XVII 220; XVIII. 213; XXI. 95, 113; XXXI. 144; - utrata, II. 105, 111; V. 20; XXI. 95. girO, D z i e'w i c t w o, p. bundling, cnota, czystość, Dorjgehen, ius primae noctis, Kobila, Ketynczekty, Kilchgang, kunigowanie, legerwite, 'obrzęd porwania oblubienicy, odwiedzanie niezamężnych, panieńskie, pożycie przedślubne, ucinanie warkoczy, utrata, wianek. Dziewiczy wieczór, II.114; V. 79; IX. 226; X. 60; XIII. 150; XIV. 192; XXXV. 65. Dziewięciornik, ornament. XIV. 358. - błotny, ziola świ.ęcone Parnassia palustris, XXV. 77; XXVIII. 242. Dziewięć, liczba świ.ęta w magii i wi'erzeni,ach. I. 137; II. 142, 224, 252, 336; III. 55, 57, 59, 60, 153, 255; IV. 419; V. 207, 219-,220, 271, 353, 381; VI. 160, 198, 262; VII. 266; VIII. 07, 365, 367, 379; IX. 70; X. 278, 355, 358; XI. 97, 183, 377-380, 383-388, 395, 419; XII. 220; XIII. 114, 203, 218,,220, 226, 227, 325, 326; XIV. 183, 205, 251, 252; XVIIU77, 181. 183; ;XX.299; XXIII 135, 136; XXV. 77; XXVI. 74, 117; XXVIII. 134; ,XXX. 46, 52, 61. 68, 71; XXXIII. 78, 119, 122, 124, 125; XXXVII. 260. pt. M a g ia. Dziewięć dziewięci, XI. 38·6; Dziewięć dziewięci. X:I. 386; lewą ręką, XXXIII. 119 Dziewięćsił pospolity i przyziemny, maritagium, Carlina - objaclwć, vulgaris, acaulis, leczenie szczotu, XXX. 46. przyziemny, XXVIII. 242; święcony, XXX. 46; w legendzie, XXX. 46; zażegnywanie kurdziela, XXX. 46. Dzie'U)ierka, dziewierz, szwagierka, szwagier. II. 107. �12<) Dzięgiel w magii miłosnej, XIX,!. 163. Dziewka, p. dziewczyna, l. 203; IV. Dzięgielnica, na:lewka, XIII. 221. 275, 277, 284; VI. 40; XII. 6; XVI. Dzika Baba, p. baba, X1XXIX. 321. 351. Dziki Mąż, p. Satyr. XXXIX. 321. Dzieworództwo. XV. 12. Dzikość, XXXIX 436. Dziewosłęby, XIV 323; XVIII. 224; Dzioba, dziewczyna. IV. 235. XX. 105, 196; XXVII. 154; XXX. Dziobenka, torebka. V. 150, 151; VII. 225; XXXIX. 179, 428; pt. Z w y260; XII. 289. c z a je i o b rz ę d y we s e l n e. Dziobeńka, (j. ukr.), wzory pisanek. - w przysłowiu, IX. 48. IV. 212. Dziewucha, XVI. 96; XXXIX. 401; Dzion, ul. XIV. 307. Dzieża, XVIII. 218; Dzionka, dniówka. XIV. 109. _ jako symbol płodności, III. 319; Dziopa, dziewczyna, IV. 277; XIV. IX. 363; XXVII. 135; 253; XXVIII. 219. _ kąpanie chorego w dzieży od Dziubiny, przyrząd do ładowania chleba, XVIII. 183; drzewa na sanki. XVIII51. - w obrz. Trzech Króli, V. 213; Dziubla Cr ukr.), wzór pisanek, IV.212. _ w obrz. weselnych, I. 243; IX. Dziuboszek, dziób ptaka. XIV. 276. 237; XV. 96; XVII.' 15~156; Dziudżur, korzeń, odwar. XVIII 179. XVIII. 147, 198; XXX. 226; Dziuple sztuczne, barcie. XXVII. 139. _ w odczynianiu uroku, XII. 266; Dziuplo, dziupla XXVIII. 196; XXX. - w przysłowiu, IX. 372; 80: XXXI. 32. - w zagadce, II. 42; DZi'ura, loch, piwnica. XXIX. 194; _ zakaz pożyczania, XXIII. 66, 67. mysia, XXXVIII. 61; Dzieżka na chleb, X. 36; _ pod progiem, XX. 260; - na masło. IX. 367; -sękowa w magii, XXV. 87; _ na ser, VIII. 44; pt. P r z e c h 0- w naczyniu, III. 53; wywanie pożywienia. - w przysłowiu, VII. 29; Dzięcioł czerwonogłowy, p. czolgot, _ w ś·cianach domu, po sęczkach, klujduba, ptaszę ŚwiętoIDiarcińXXXIII. 120; skie, XVI. 4, 5; _ w ścianach poświęconego domu. - dusza, XVII. 182; II. 144; Dzięciol (gw. złodz.), moneta dzie- w zagadce, II 230; sięciocentowa VII. 278; Dziurawiec, Hypericum perforatttm L. - ptak święty, VII. 2; p. ziele świętojańskie, Iwanotve. _ ptak wróżebny, XX. 319; II. 137; X,?{NIII. 242. - w przysłowiu, V. 38; _ chroni od beginek, XXX. 52; - w szopce, XXXI. 54; .kąpi.el, XXX. 52; - zakaz zabijania, XIII. 113. _ odwar, XIiI. 218; XXX. 52; Dziędzie1'Utva, (j. ukr.), bieluil, Da- okłady, XXX. 52; tltra stramonium, X. 260. _ roślina szczęśliwa, XIII. 123, Dzięgiel Angelica silvestris, X. 396; - tarzanie się, XIII. 218: XIII. 223; XXVIII. 242; Dziurki. na wel'chu, u pługa. II. 131. - w lecznictwie XXXI. 94; Dziw Morski, XXXIX. 324. się, przypatrywać. XVIII. 218. DZiwi1', O. ukr.), brat męża, p. dziewierz. III. 45. Dziwne sądy Boże, p. Anioł ukarany, legenda. XXX. 97, 107, 126, 134, 136, 139. Dziwo Biole, V. 53, 54, 56, 271; - Corne, V. 53, 54, 56, 271. Dziwos, XIV. 221. Dziwostręt, Atropa mandragora, pokrzyk mandragora. X. 260; XXXIX. 305. pt. Roś l i n y w wierzeniach i magii. Dziwożony, III. 256; V. 127; VI 325; VIII. 7, 10; XI. 363; XIV. 177; XV.41; XVIII.76; XXXVIII 254. - w baśni. V. 127; VII. 184; XI. 52, 313; Dziżka, dzieża do chleba, sadzanie p. młodej. XIV. 392. Dzoapan, (j. sto błg.), żupan, XXXIV. 175. Dzwin, (j. ukr.), dzwon, w zagadce, XVIII. 172. Dzwinyczki, Dzwizdy, (j. ukr.), wzory pisanek. IV. 213. Dzwon, zabawa., XIII. 30. Dzwonec, szelężnik większy, Alectoropholus maior, odwar, mycie się. XVIII. 184, 191. Dzwoneczek w baśni, XI. 374. Dzwoneczki, wzory pisanek. XVII.34. Dzwonnica, XI. 385, 416; XIII 343; XVI. 289; XVII. 1, 9, 13, 14; XXIX. 118, 166; XXXIII. 134; XXXV. 175; zapadła, XII. 279. Dzwonienie kluczami, XII. 312. - na chmury, p magia. XXXI. 80; - na rezurekcję, XII. 313; - odpędzanie burzy, V. 351; VI. 333, 334; XIX. 115, 116, XXI. 157; Dziwać 9 Lud - Tom XL - odpędz. szkodników, XXXII. 182; pieniędzmi przy chrzcie, X. 355; pośmiertne, VIII. 62; w u'szach, n. 257; IV. 421; V. 352; VIII. 361; XIX. 128. Dzwonek, XIV. 137; XIX. 52; - do odpędzania chmur, XI. 379; - gliniany, II. 217-219; - kościelny, VI. 234; - loretański, XIV. 177; XXXVII. 285, 345; - na wsi, XI. 212; - ornament, XXVIII. 20, 23; - pasterski, p. spizak, XXV. 141; XXXVIII. 418; )GXXIX. 34,5; - przy konających.VIII. 52; - przy pościeli nowożeńców. X)GXVII. 116; - złoty, V. 12!8. - św. Warwarki, XVIII. 135; Dzwonek wielokwiatowy, Campanulla trachelium, XXVIII. 242; - święcony. kąpiel, XXX. 45; Dzwonki świętojańskie, p. dziurawiec, Hypericum quadragulum, krzyżowe ziele, II. 137; XIV. 177; lXXX. 52; - świętojańskie, kładzenie pod łóżko chorego, X. 355. Dzwono, część kola I. 143; VI. 395. Dzwony cerkiewne, XII. 317; Dzwony, sieć na kuropatwy. XXXIX. 326; Dzwony, p. bicie w dzwony, odpędzanie buny, V. 351; _ odpędZ3nie złych duchów, VI. 333; XVI. 87; pt. M a g ia. - pasterskie, XXIX. 195; - podziemne, II. 256; V. 222-227, 231; IX. 294; XII. 60; - przepowiedni,a pogody. VIII. 359; - staropolskie, XXXI. 163; - w chwili konania, III. 359; �131 130 g'WIiazdozbiór. V. 248. pt. A s t r o n o m i a l u d o wa. Dże~ek. (j. kirg.), ubiór kobiecy, V. 16, 18. Dżenge, (j. kirg.), obrzęd wes. V. 19 Vżengetaj, (j. kirg.), dary weselne. V.17. Dżijc, O. jak.), mieszkanie. XXXVII. 103. Dżuma, p. czuma, XI. 401. Dżygirma, dżety, (j. kirg.), kałym, V· 12. Dżyndżur, roślina. XVIII. 191. Dżyń, rdzeń. XIV. 109. Dżhoting, O, sto ind.), duch bezżennego, demon, XXXIV. 37. Dźil'ong, (j. dajak.), duch opiekujący się rodzinami i zgonem. VII. 6. Dźoja, (gw. hue.), sójka. VII. 260. Dżwaraha riśwara, (j. st. ind.), zsyłający malarię. XXXIV. 33. Dźwiel'ki, p. dźwirze, VI. 43. _ do zamykania. IX. 274 Dźwięk dzwonu, XIX 116. Dźwiganie krzyża, XIX. 56. Dźwirze, drzwi, IV. 307; IX. 272,274. XVIII. 218. Dżdżownice, _ w obrz. pogrzeb., XXXVI, 109; . _ w przysłowiu, IX. 154; - w zag., VII. 72; X,I. 73; XlVII.l72; _ wielkanocne, II. 158; IV. 418; - zaklęte, XII. 260; _ zapadłe, zatopione, V. 179; 214, 228, 358, 359, 380; VIII. 266-267; XI. 363; XVI. 148; XXXI. 172; Dzyngiel, dzięgiel. XIII. 223; Dżakin, (j. ind.), duch kobiety. XXXIV. 36; pt. D e m o n y s z k cd l i we. Dżaksyly-krk-dżety, (j. :drg.). kałym'. V. 12. Dżambha, (j. ind.), demon wywobjący konwulsje XXXIV. 13. Dżambhala, (j. ind), bóg bogactwa. XXXIV. 29, Dżanguli, (L ind.), zaklinaczka wężów. XXXIV. 30. Dżanluk, (j. kirg.), ubiór głowy kobiety zamężnej. V. 18. Dżansadagasy, (j. kirg), wykup duszy. V. 115. Dżanta, O. ind.), egzorcysta. XXXIV. 43. Dżartys, (j. kirg.), dary wesel., V.14. E Ea, bóg. X:XXVIII. 350. Ear, Ea(l, (j. gr.), wiosna. XIV. 33. Echenit, p. belemnit, XXXII. 297. pt. Amulety. Echium vu~gal'e, p. żmi.jowiec posp. Echo, wróżby małżeńskie. XXIX. 96. Edda, XVII. 20. pt. L i t e r a t u r a 1udowa. Eden, raj, XVII. 18. Edward, rycerz w balladzie. XV.144. Edykt małżeństwie z nieletnimi. XXVIII. 118, 119. Edyp-Grzegorz, Edyp-Judasz, w legendzie. XXVII. 18, 35. Ee, (j. st. chin, dial. pekin.), jarzemko. XXXIX. 121. Efesti-os, EcpE;no;, przydomek Zeusa XIV.39. Egiptologia, XIV. 197; XV. 141. Eglemizowanie, XXX. 172, 174, 178, 179, pt. S z t u k a l u d o wa. EgzekuCja, p. baranta, XXXIX. 145 _ na zwierzętach, XXV. 115. Egzog,amia, I. 36; V. 203; VI. 216; XIV. 193; XVII. 31-56,111; XVIII 14-18, 26, 41, 44, 51; XIX. 153; XXXVII. 86; XXXVI'll. 346. XXXVIII. 346. Egzorcyści, XXXII. 125; XXXIV. 42; Egzorcyzmy, VI. 332, 333; XVIII. 185; XIX. 147; XX. 43; XXXIV. 28; XXXVIII. 273. Egzoteryzm, XIV. 188. Egzyc:yrka, (gw żoł.), III. 78. Eileitheia, El/.2l{}ElU, (j. gr.), Hera XVI. 73. Eil'esione, ElQE;LO\'l1, 'O. gr.), zielona gałąź, XVI. 158. Eisenhans, (j ni.em.); demcn żelazny. XXXII. 85. pt. M i t y. Ek, (j. sjam.), jarzemko, XXXIX.121. Ekadżata, Tara, (j. ind.), jedna z postaci bóstwa, XXXIV. 30. Ekonom w szopce, XIX 41. Ekonomia polityczna i społeczna. XXI. 83. Ekoncmiczne podst. tabu, XVIII. 48. Ekonomika cars. Rosji, XXXIX. 52. -:- pierwotna, XXXIX. 15. Ekspansja germańska, XXVI. 93; XXXly.52. - indoirańska, XXXIX. 111. - kultury luż., XXIXJVIII, 320. - najeźdźczych ludów stepowych. XXXIV. 47, 178. - .polska, XXIX. 116; XXXIII. 9. - słowiań., XXVI. 92; XXXIX.111· - wenecka, XXXVIII. 320. Ekspedycje naukowe ZSRR. XXXIX. 3, 7, 33. Eksprymab~e, gacie, XIV. 252· Ekstaza, VI. 233. - egzorcystów, XXXIV. 43, 44. Elekcja na człopka bractwa, XXXII. 68, 69. pt. I n i c j a c j a. Element ałtajski w jęz. słowiańskich, XXXIV. 180. - armenoidalny, XXIX. 145. 9' - ibero-insularny, XXIX. 145. laponoidalny, XXIX. 145. mongolski w jęz. słowiańskich, XXXIV.181. - turecki w jęz. słowiańskich, XXXIV. 181. Elementy kulturowe, XXXIX. 119. - orgiastyczne w tańcu weselnym, XXI, 94. E~emus arenarius, E~emus giganteus, roślina jadalna, XX. 319. E~eutherios, O. łac.), bóg najwyższy, Zeus, XIV. 53. pt. B ó s t w a. Elfy, demony, V. 129; XV. 40, 41. Eliasz, prorok, bóg gromu i błyskawic, VII. 10; XV. 184; XXX. 105; 107, 113; XXXIV. 30. ELijasy, prasa na ser, śrubJ do przykręcania, IX. 367. Eliksir filozoficzny, XXVII. 93. - młodości, XXV. 50; XXVII. 75. - życia, VIII. 6, 11. Ellej, (j. jak.), podania, XXXIX. 86. pt. M it y o P ie r w sz y m c z ło w i ek u. Emaus, zwyczaj, II 217-219; VI205; XI. 327; XIX. 51; XXXVIII. 539. Embla, Ul. 187; pl. M i t y o P i e r ws z y m c z ł o w i e k u. Emigracja 1. 242; XI. 328; XXXVIII. 312; - polska, III. 175. Emp~a, (gw. złodz.), jabłko, VII. 278. Endogamia, I. 36; V. 203; VI. 216; XIX. 156; X,XXVII. 167. Endyw,ia, Cichorium endivia, rośl. XXVIII. 242. Eneida, XXI. 147, 187, 191. pt. L it e r a t u r a l u d o w a. - trawestacja na język białoruski, XXI. 147-149. Enelyk, O. tur.), posiadający matkę, VII. 55. �133 132 - trzeciorzędowa, XIV. 186. _ wczesno - historyczna, XXI 65; VI. 233. XXIX 124. EnW Marduk, O. sum.), bóstwo, XXI. 64; XXVI. 27; XXXII. 104, 105, 120-123, 125, 128. _ żelaza, XXXVII. 325, 327, 347, 417; Enyje, tj. ukr.), szadź, XIII. 32. X:XXVIII. 40, 314; XXXIX.19,21. Enzu, (j. sum.), bóstwo-księźyc, Epopea ludowa, IV. 345; XVI. 320; XXXI. 144. XXIX. 181; XXXIV. 13-16. pt. Eol, (j. gr,), bóstwo, VII. 11 E p o s. Epika jugosłowiańska, XXIX. 113; __ rycerska, XX. 238. XXXI. 158 P.t. Literatura Epos heroiczny, XXXIX. 47. l udowa. - rosyjski, XXXII. 83. - ludowa, XXXI. 158. -serbski, XXXVIII. 348, 349. _ połud.-słowiańska, XXIX. 113. E P o s, epopea ludowa, rycerska, __ rosyjska, XIII. 55; XXXV. 183. Eneida, lUada, Kalewala, MahabEpilepsja, XVIII. 181; XI. 396. harata, Ramayana. Epipaleolit, XXV. s. II. Erba Maria, (j. wł.), Salvia verbeEpitaphia, XXI. 104, 107. nesca, roślina, XVI. 3S Epoka dem. wojennej, XXXIX. 20. Eremita, XXX. 134; XXXI. 14. Epoki: brązu, XXI. 63, 64, 252; Ergologia, x.xVI. 104, XXXIX. 110. XXV. s. II, s. VI. XXVI. 27, 42; XiXX. 230; X,X;XVII. 3'21, 3.25, Erle, olcha" XIV. 330. pt. M i t Y o p i e r w s z y m c z ł o w i e k u. 363" 396; XXXVIII. 40; Xx.xIX Erntemai, (j. niem.), gałąź zatknię19, 21, 123, 130, 264, 286 ta na ostatnim snopie. XVIII. 110. __ cymeryjska, XVII. 168-170, 178. Esa, terminologia kowalska, VI. 292. _ czwartorzędowa, XI. 418; XIV. Esrel, (j. hebr.), demon śmierci, VII.28. 186; XXIX. 179. Ethnos, etnos, (j. gr), lud, XXI. 88; _ halsztacka, XXXIV. 96. _ kamienna, XXI. 63, 65, 253, 260; XXXIX. 72. XXIV. 156, 161; XXV. s. II. Etiologia, XXVII. 135. _ chorób, XXIX. 165. XXXVII. 370, 396, 417. _ kreteńsko-mykeńsk.a, XXVIII. 98. Etnikony, p. etnonimy, XXXIX 88, - lodowa, XXVI. 27. 90, 98. _ magdaleńska, XXI. 65. Etnogenetycy, XXXIX. 37. _ metalowa, XXI. 24; XXVI. 33. Etnogeneza, XXXIX. 7, 15, 36, 37, _ mezolityczna, XXXIV. 276. 65-67, 69, 71-75, 78-84, 87, 92, _ neolityczna, XXI. 24; XXV. s. I, 93, 95, 100, 101. s. III; XXVI. 27, 31; XXVIII. 10; _ Jakutów, XXXIX. 78, 95. XXXIV. 124. Etnogeografia, XXVII. 201; XXIX _ paleolityczna, XXVI. 27; XXXIV. 200; XXXIX 2. 276; XXXVII. 397. Etnogonia, p. Etnogeneza. _ ple1stoceńska, XXXVIII. 386. Etnograf, XXVIII. 111; XXIX. 109, - prasłowiańska, XXXIV. 52. 110, 198; XXX. 242, 252; XXXII. - scytyjska, XVII. 170. Eneolit, XV. s. XIII. Energumeni, opętani, 21; XXXIX. 86, 93, 133, 138, 140, 143, 145, 162, 628. - burżuazyjny, XXXIX. 93. _ radziecki, XXXIX. 1-27, 41, 42, 43, 48, 54, 55, 84, 94. Etnografia, I. 22, 25, 91, 92, 97, 195; II. 97, 176, 180, 182; III. 213, 370, 375; IV. 33, 95; V. 201; VI. 373; VIII. 92; XI. 98; XIV. 192, 339, 343, 345, 367; XVIII. 122, 128, 130; XX. 217; XXI. 5, 12, 48, 86, 98, 241, 257, 258, 266, 278; XXV. 100, 143; XXVI. 91, 104, 105, 135; XXVII. 54, 56; XXVIII. 1, 2, 7-D, 101; XXIX. 128, 131, 179; XXX. 255, 263; XXXI. 165; XXXVI. 72, 112, 157; XXXVIII. 221, 329, 464, 465, 468; XXXIX. 1-3, 13, 17, 26, 30, 32, 35, 38, 40, 43, 44, ~7, 62, 65, 83, 101, 133, 417, 488. _ amerykańs'ka, XX\X,IX. 27, 417. - australijska, XVII. 47. - białorusk.a, VI. 375. - bułgarska, XXXVII. 158. - czeska, II. 76; XXIV. 194; XXXI. 162. - fińska, X~~XVII. 440. - holenderska, XXIX. 134. - litewska, VI. 375. - łotewska, III. 85. - łużycka, XXX. 224, 226, 246. - muzułmańska, iXXXI. 157!- pozasłowiańska, XXXVIII. 210. - prawna, XXXIX. 133, 135, 138, 140--143, 165. - rosyjska, XVII. 265, 266; XXXIX. 2, 418. -. ruska (ukraińska), VI. 375; - serbo-chorwacka, XXX. 224; XXXVIII. 353. - słowacka, XXXIX. 434. - słowiańska, XXVI. 97, 99; XXIX. 119; XXX. 213, 232; XXXVII 443, 444; XXXVIII. 298. - syberyjska, XXXIX. 33. - węgierska, XXXVII. 351, 353, 355, 359. _ żydowska, XXX. 235; XXXI. 165 Etnografia krajów: Europy, XXX. 241; X,XXIX. 417. _ Kaukazu, XXXVIII. 221. _ Polski., I. 2, 62, 92; II. 186, 284; VI. 375; XXI. 266-268; XXV.101; XXX. 238, 240; XXXI. 145, 183; XXXVII. 146, 149, 236; XXXVIII. 217, 289; XXXIX. 624-629. _ Ukrainy, XXXVIII. 289, 29,8. Etnografia muzyczna, XVI. 160-178; XXI. 29, 30; XXIX. 151, 195; XXXVII. 466-468. Etnog.rafia, zagadnienia metodologiczne: - a etnologia, p. etnogeneza, XXI. 86-87. _ burżuazyjna, XXXIX. 1-5, 62, 63, 417, 418. _ historyczna, XXXIX. 14. _ marksistowska, XXXIX. 14. _ przedmiot i cel, XXI. 83-86, 92. _ radziecka, XXXVIII.148; XXXIX. 1, 4--8, 14-17, 20-23, 28, 31, 35, 43-45, 47, 53, 60-64, 71. _ stosunek do innych nauk, XXI. 85-88, 101. Etnografia, zastosowanie w szkole, XXVI. 87, 88. Etnologia. p. etnografia. I 10, 92, 218; II. 9, 176, 178, 179, 180, 186, 192, 195; IV. 336; V. 185; VI. 199; VIII. 98; XI. 201, 386; XIV. 186, 187, 190; XVI. 333; XVIII. 128; XXI. 2-16, 81-92, 125, 250, 259, 270; XXII. 13, 20, 25-28, 31; �135 134 XXIV. 166; XXV. 100; XXVI. 104; XXVIII. 1, 7, 9, 101; XXIX 105, 158, 167, 174, 181; XXX. 10, 234, 245, 254, 269; XXXI. 162; XXXIV. 65; XXXVI. 72, 112, 113, 186, 349, 350, 360; XXXVII. 32, 38, 40--42, 135, 154, 155, 309, 329, 330, 334, 360, 376, 426, 452, 469; XXXVIII. 3, 4, 9, 15, 16, 27, 210, 214, 215, 225, 336, 377, 386, 464, 465; XXXIX. 2, 158, 162, 177,179, 184, 217, 467. XXXVIII. 479. - pismo św., II. 831. Euchologiony, Eugenika, XXI. 245; XXXIX. 424, 425. Eulogia, pt. XXV. Ewa, II. 324, 325; III. 186, 187; XIII. 232, 336. pt. M i t y o P i e r w s z y m c z ł o w i e k u. - w zagadce, XVI. 92. - Afryki, amerykańska, XX,XIX. 22; XXXVIII. 479. Ewangelia, II. XV. 142. - w magii, XIX. 40, 41. - australijska, - - Azji, XXXVIII. 479. w kwietną niedzielę, XXIX. 105. - definicja Foy'a XXI. 86, 87. i 47. Ehrenreicha, 135; chleby poświęcone, III. 4. P i e c z y woo b r z ę d o w e. - XVII. F nazw topogr.aficznych, VII. 98. pt. Indeks etnogeogr. Ewangeliści, 145; II synoptyczna, XVI. 90; 143; III. 163. Ewolucjal, II. 37; XXI. 99; XXVI.26. - Finlandii, 379. - form hafciarskich, - litewska, XXXIV. 286. ni.emiecka, XXXIV. 286. Oceanii, XXXVIII. 479. polska, XXI. 68; XXXIV. XXXVIII. - kai'Y, IV. 446, 447. - rodziny, IV. 449. trakcji XXXIX. 112. - prawna, XXXIX. 165. prehistoryczna, XXVI. 42. rosyjska, XXXIV. 286. - stosunek 85~91. - szwajcarska, - zach. europejska, 286. do innych nauk, XXI. XXXIX. 484. XXIV. 141,148. F.acecja babińska, - Kulig.owskiego, - o mnichach, XII. 328, 329; XXV. 119; XXXVII. 15. pt. L i t e r at u r a l u d o wa. Facelit, O. wł.), chusteczka w magii, XX.86. Facjata, facyjat, szczyt domu, XVIII. 4; XXI. 218; XXIX. 26, 29, 31. Facz, powijaki, II. 140. Fagor, (j\ żyd.), phallus, II. 105. Fagot, IV. 174. pt. Instrumenty muzyczne. Fajans, XXXIV. 8Q. Fajczarz, wytwórca fajek. XXXI. 69. Fajerka, XVI. 85. Fajesny, chorowity, XVI. 85. Fajfa, fajfka, szpulka, II. 131, 134. pt. Narzędzia tkackie. część warsztatu tkackiego, II· 134. Fajka, fajeczka, p. zapiekaczka, II. 253; III. 229, 241, 253,; IV. 281; Fajfierz, Ewolucjoniści, XXVI. 42; XXXVIII. 5, 9, 13, 14, 17-20, 23. V. 59, 62, 128, 174, 175; VI. 26, 189; VII. 2; IX. 1Z0, 175;XI. 38, Ewolucjonizm XXVI. 33, 140; XXXVI. 110, 112, 140, 185, 186, 355, 367; XXXVIII. 3, 5, 8, 9, 15; XXXIX. 627. - krytycmy, 22-27. XXXVIII. XXVIII. 208. XXXI. 118-139. 3-6, 12, 376, 379; YII. 251, 252; XIII. 310; XIV: 43; XVIII. 72; XXVIII. 193; XXIX. 128, 157; IXXXVIII.56,111. Etnos, p. Ethnos. Executio, Etyka, japońska, XV. 147-149. - ludowa, IV. 247. Expeler, Ezop, XIX. 93. metalowa, XXXI. 69. pokoju, VII. 15. - gliniana, XXXIII. ZO. - z bursztynu, XXXIX. 361. Fajnyj (gw. hue.), ładny, XIII. 208. Etykieta Ezoteryzm, Fakly, chłopska, XXXIX. 22. IX. 119. (j. łac.), zeznania, XiXI. 12S. pić, XVIII. 184. XIV. 188. Etymologia, ludowa, VII. 98; XXI. 119-122, 221, 237; XXXI. 171. Eżgies, Eżges, (j. lit.), jazgar(z), - 'Ek, (j. schan. Birm), jarzemko, nazw geograficznych, XVII. 185. VII. 98; XXXII.25. XXXIX. pt. R y b o łów s two 121. - - (j ukr.), sobótkowe pochodnie, IV. 317, 317. Faksy strugać, (gw. złodz.), robić awanturę, VII. 278. Faktor, III. 319, 320. Fakty etnograficzne, etnologiczne, XXXVI. 112-114; XXXVII. 32, 38, 39, 277. - socjologiczne, XXXVI. 361; XXXVII. 41, 42. - statystyczne, XXXVI. 113, 114. Fala kulturowa, XXI 22. - językowa. XXXVIII. 16. Falanstery, XVIII. 21 Falcowanie skóry, garb. XXXI. 115 Falga, dzwono u koła, XX. 315. Fallos, Phallus, XXI. 199, Fallus, fagor, fallos, wyobrażenia przeciw czarom, II. 105; XXII. 146; XXX. 231. Falsaruchy, szmatki, XIV. 15. Falaga, falaka, O, tur.), narzędzie ka,ry, VII. 38. pt. Z w y c z a je prawne. Faldzity, XIV. 109. Fałsz w przysłowiu, VII. 38. Fałszywa 'pogłoska, III. 52. Fałszywe świadectwo, IV. 254. Familia rzymska, II. 286. Familia św. Pawla, lekarze szarlatani, XXI. 228. - zbójnicka, X'XlXi. 110; X!XXIV.157 Fana,chorągiew, 'Sztandar, XVIII.Z18. Fanes, (j. gr.), demiurg, XVI. 18,25. Fanobrachycephalus, XXIV. Z03. Fanza, (j. chin.), lepianka, XI. 336. Fara, .xVIII. 218. Faraon, XIV. 405. Farar, P. farosz, ksiądz, XIV. 73, 275. XVIII. 218. Farba do malowanek,XII. 116. pt. B a r w n i k i. - do malowania obrazów, XXX.167. _ lazerunkowa, XXX. 164, 167, 178. - malinowa w grobach prehistorycznych, XVII. 171. �13'2' 136 - ołowiowa, - opakowa, XXX. 167. XXX. 164. - pokostowa, XXX. 163, 164. - z fiołka, IV. 215; XXVIII. 242. - z galasówek, XXXV. 67. - z liści i bazi brzozy, XXXV. 60. - ze strąków fasoli, XXIV. 142. Farbiarstwo. VII 177-180; XI. 336; XXIX.119; XXX.213;XXXVII.222 Farbiarz, XXIX. 183. - płócien; XXXVIII. 430. Farbka do bielizny, IV. 216. - do jaj, anilinowa, IV. 216. Farbówka, spódnica, X. 183; X'I. 59. de Farfaliis, dekret o użyciu środków czarodziejskich, XXV. 9. Farmazon, II. 252, 253, 259; III. 142; IV. 39; XXVIII. 4 Faroz, farorz, p. farar, IX. 187; XVUI. 218. Farsy ludowe, III. 47. pt. W i d o w isk a lud owe. Fartuch, fartuszek, p. zapaska, I. 81, 159 176; III. 16-18; IV. 286; V. 266; IX. 207; X 34; XI. 24--30, 50, 151, 159, 387, 408; XII. 291; XIV. 138; XVIII. 68; XXI. 131,138; XXVII. 69; XXVIII. 217, 218; XXIX. 85, 118, 186, 188; XXX. 234; XXXI. 111; XXXIV. 162, 164; XXXVII. 83, 94, 244, 245; XXXVIII. 359. pt. O d z i e ż. - chludzony, p. spódnica, XXIX. 83. - kalamajkowy, XXXIV. 164. - lubelski, XXXIX. 455. - malowany, XXXI. 111. - resneny, (j. ukr.), fałdowany, XVII .. 153; XVIII. 143. - spódnica, X. 183; XI. 60; XVI. 138; XXIX. 83. - w obrzędach, XXXIV. 280. - w magii, XXI. 131; XXXIV. 280. - w pieśni, II. 356, 366; III. 70; VI. 165-------167, 170. - z sitowia, zabawka, XXVIII. 62. część dachu, XVIII. 4. Fasqżki, część wozu, p. wasąg, II.13I. Faska, XIII. 253; XXIII 81. Fasola, Phaseolus vulgaris L., III. 10 319, 323; VI. 55 57; VIII.123, 370; XII. 15, 16, 296 298; XVII. 149; XVIII. 200; ,XX'IV. 142; XXVIII. 242. pt. Pożywienie. - pożyczana do siewu., VIII. 363. - strąki jako barwnik, XXIV. 142. W lecznictwie, Xl. 399; XIII. 219, - we wróżbach, XIII. 228, 229-230. Fasolka, nazwa krów, XII. 301. Fasolkowy wzór na pisance, IV. 212. Fazowanie, term. kow., VI. 292. Fastnachtsbiir, (j. niem.), niedźwiedź w obrzędach zapustnych, XX. 174. pt. P l' Z e b i e l' a n i e s i ę z a z w i e l' z ę t a. fasulki, ];:i. faso!kowy, IV. 212. Faszyzm, XXXVIII. 351. Faust Jan, czarodziej, XX. 215; XXV. 50; XXVI. 69; XXVII. 124; XXIX. 62; XXX. 219, 221, 223; XXXI. 105 Fazik, garnczek, X,XXVII. 210. Fazy melodyjne, XVI. 171. Fqsok, węsad, !XVI. 216. Febra, trzęsawica, baran., ciotka, ograszka, zimnica, II. 329; III 55; V. 80, 177; VIII. 57; X 353; XI. 166, 398; XIII. 219, 326; XXX. 42, 49, 53, 55, 59; XXXIII. 81; XXXV. 74. pt. M e d y c y n a l udowa. Fasuli, - duch, zamaw., XXXIV. 43. rusałka, demon, XV. 41, 186. Felc, IX 270. pt. B u d o w n i c t w o. Felczer, II. 289; XXXI. 122. Feldmarszałek w szopce, XI. 29. Feja, - Matki Boskiej, XXVII. 165. _ na drogach ,rozstajnych, II. 161; XXV. 135. Felsenkripper, (j. niem.), mityczny - przydrożna, XXVIII. 248; bohater kruszący skały, XXXII. XXXVII. 238, 487, 488. 85, 86. pt. M i ty. - św. Stanisława, I. 128. Fer, ser, XVII. 80. - świętych, XVI. 330. Fereczyna, paproć, II. 138. pt. R o ś_ woskowa, w magii, XXVII. 100. l i n y w w i e l' z e n i a c h. - z ciasta, VI. 26. Ferety, XIV. 15; XXVIII. 18, 21, 28. Figury geometryczne, wykonane pt. O d z i e ż. wapnem na ścianach, p. malowaFerj!£donki, ferk!adunok, obramienie ścian, XXXIII. 107. nia okna, IX. 273, 366. Ferma europejska, XXXIX. 183, 190. Figurki, gołębi, XXXIV. 104, 105. _ jaszczurek, XXXIV. 104. Fernajs, pokost lniany, XXX. 163. z Horodyszcza, XIX. Ferniak, (gw. złodz.), nos, VII. 278. - kamienie 34; XXI, 64. Feru!a, (gw. Imc.), mątewka do mie_ kobiece z wężami, XXXIV. 132, szani.a mleka VIII. 43. pt. P ana naczyniach pierścieniowatych, s t e I' S t w o. XXXIV. 96, 101-10, 105, 122-125, Festunek, (gw. żołn.), XIV. 179. 130-133. Fest y kościelne, święta, XXI. 138. - z szopki, p. flisak, first, furman, Feteć, wstążka w pr'zysłowiU, VI.29. gqski, gospodarz, górnicy, graFetysz, I. 236; VI. 236; VII. 4, 9, 12; barz., gruby pan, husarze, n. XV. 214; XVII. 112; XXVI. 124. 253-4; V. 155, 159; VII.44; X.205; Fetyszyzm, II. 210; VI. 236-238, 243; XI. 24, 26, 40; XIV. 139, 140; XV. XXVI. 141; XXXII. 179. 63, 64; XVI. 385; XIX. 34, 36, 42, Feudalizm, III. 111, 113; XXXIX. 73. 45, 50; XXXI. 55, 57, 58, 63. Feudałowie, XXXIX. 429. z Łopatyna, XXI 64. Feuerstein, (j. niem,), krzemień, Fikutek, kozik, VI. 43. XXXII. 139. Filać, (gw. złodz.), zmieniać, pchać, Fibule, XiXI. 22, 253; XXVIII. 10; VII. 278. XXXVIII. 231. Filc, XXVIII. 169. _ gockie, XXVII. 159; XXXI. 67-68. Filicha, (gw. złodz.). chustka, VII.278. Fiedora, p. baśń, XIX. 108. Filiponi, sekta, III. 202, 138. Figa, gest obraźliwy, III. 60. Filka, (gw. hue.), nazwa klaczy, Figa" Ficus carrica, XIX,VIII. 242; :XXXV. 136. XXX. 195. Film etnograficzny, XXIV. 194; - w przysłowiu, XIII. 155. XXIX. 134; XXXI. 165; XXXVII. Figulki laksujqce, pigułki, v.. 164. 340, 447, 348, 486. Figura(-y), Chrystusowa, XXXI. 5. Filologia, XXI. 84, 90; XXX. 263. - gliniana, XI. 327. _ klasyczna, XXI. 90. _ kamienne, I. 125; XI. 165, 167. - romańska, V. 174. - kultowe, XXXIX. 452. _ słowiańska, VI. 331; XXVI 97,197. - ludzkie, XVI. 330. Fe!feber, III. 80. (gw. żołn.), Fe!dfebe!, �139 138 Filozofia, XXI. 82; XXXIX. 34. - ludowa, XVI. 416. - materialistyczna, XXXlIX. 612, 628. - monistyczna, XXI. 264. - pierwotna, VI. 7, 14. - pozoru (Philosophie des als ob.), XXI. 184. - prawa, XXI. 90. - religii, XXI. 18. Filyn, (gw. huc.), pochrześni.k, VII. 260; XIII. 208. Fimery, (gw. podh.), świnie, XVII. BO. Finance, (gw. żoł.), strażnicy celni, III. 253. Finkenritter, (j. niem.), postać humorystyczna z literatury ludowej, XXVIII. WI, 192, 194-202. Fiołek, Viola odorata, barwnik do jaj, XXVIII. 242. - korzeń w lecznictwie, V. 81. - korzeń przeciw demon, XXXIV 20. - kwiat zasuszony, IV. 215. - odwar z liści w lecznict., xxx.n. Fiołek trójbarwny, bratek, Viola tricolor, odwar w lecznictwie, XIII. 219, 222; XXVIII. 242. Fiori, (j. wł.), umbryjskie piosenki, XV. 50. Fiorgajn, (j. skand.), matka Thora, XXXII.88. Fiorgyn, (j. skand.), góra, ,XDilXlII.88. Firana, firaneczki, XIV. 109; XXII 128. Firas, (gw. hue.), tartak, VII. 260. Firleje stroić, przysłowie, VII. 38, 39. Firletka płomieńczyk, Lychnis chalcedonica, XXVIII. 242. Firszt, FUrst, p. figurki w szopce, XIX) 42, 45. Fisor, kwaśne siano, IX. 267. Fitek, kominiarczyk, ptaszek, IX. 67. Fitka, zupa zi.emniaczana, VIII. 123.' Fitogeografia, XXXIII. 7, 13, 16. Flaki, potrawa weselna, II. 244. - w przysłowiu, VII. 39; IX. 48. Flakon, XXVIII. 104. Flakoniki gliniane, XXXIV. 116. - pierścieniowate, XXIXIV. 81, 125. - szklane, XXXIV, 116. Flamen, (j. łać.), kapłan-ofiarnik, XXI. 192. Flasze dewniane p. czutura, V. 62; IX. 35, - kryształowe, XII.252; XXXIV.162. - na płyny, IX. 44. - pierścieniowate, XXXIV. 113, 115, - płaskie polowe, XXXIV. 138. - podróżne, XXXIV. 116. Flaszki z kryzą, XXV,. s. I. II. V. Flaszuszka, flaszka, XIV. 109. Flądr, ryba, w bajce, VIII. 312. Flecista. XXXVIII. 241. Flet, OCVI.329; XX. 105; XXXVIII.241. Flis, na flis pójść, (gw. flis.). VIII. 234; X. 4,5; XI. 45; XII. 151, 158. Flisacka jarzyna, groch, XX. 56. Flisacy, fHsak, II. 69, 340, 358; III 164; V. 359, 360; VII. 96; VIII. 55; IX. 424; X. 4-10, 453-458; XI. 45, 307; XII. 49, 1,51. 158; XIII. 258, 259; XVI. 179, 180, 181, 224,265; XVII. 74, 75, 141; XVIII. 132-134; XX. 39, 56, 57, 93, 96, 107, 110, 113, 139; XXIII. 155; XXIV. 113; XXXIV. 289; XXXV. 25, 40; XXXVII. 218, 231, 232; XXXIX. 318, 322, 413. pt. Z eg l u g a. - czernichowscy, II 358; III. 164. - galicyjscy. XVIII. 132-134. - nadłomniccy, XVII. 141. - nadwiślańscy, XXXV.40. - w szopce, XIX. 36. Fliszkowe, (dok.), flisacy. XI. 307. Flisz karpacki, XXXIX. 249. flisak, XX. 39. Flora okolic Rusowa, IX. 4'. - Powiśla, XXXVIII. 318. Florencyna, paproć, XVIII. 77. Florianowie, VIII. 342. Flyacy, P. komedia attycka, XXI. 199, 200. Flojl?r, (gw. hue), fujarka, XXXV 127; 128, 131, 132. Fochenz, O. s1. niem), p. bochen, XV. 57. Foczman, forszpan, wożnica, XIV.94. Fliśnik, Fajt, wójt, XVIII. 218. Folclore giuridico, Folcloristica giu- XXIXIX. 133, 1671' Folklor, XI. 13, 393, 421; XII. 144; XIV. 185, 204; XV. 184; XVI. 327, 332; XIX. 104; XX. 311, 312; XX. I 83, 85-86, 125, 270; XXIV. 92, 166, 179; XXV. 100; XXVI. 100, 105; XXVIII. 2; XXIX. 152, 162; XXX. 77, 80, 90, 136, 249; XXXI. 12; XXXVII. 458; XXXVIII. 374, 377; XXXIX. 1, 6-9-12, 23, 25, 27, 29. - antyczn)':, XXX. 237. - białoruski, XXI. 147-151; XXVII. 157; XXIX. 162. - czeski, XXX. 223. - Delfinatu, XXXI. 159. - druciarzy, XXXVII. 216. - estoński, XXXIV. 286. - europejski, XVI. 113. - fiński, XXXVII. 440. - Gilaków, XVII. 105. juridique, XXXIX. 133, 166. - litewski, XXIX. 62; XXX. 131. - maltański, XVI. 112. - muzyczny, XXI. 29; XXXIX. 499. - pasterski, XXXIX. 109. - polski, XV. 143; XXX. 131, 140; XXXVII. 440; XXXIX. 609. ridica, -- powszechny, XV. 184. prawny, XXXI.X. 165, 166. .radziecki, XXXIX. 8, 9. rolny, XXIX. 109. rosyjski, XXIX. 181; XXXIX. 9. rumuński, XXX. 119. ruski, XVI. 373; XXVII. 22; XXX. 108. - słowiań., XXX. 99; XXXVIII.209. - szwajcarski, XXXVIII. 466; XXXIX. 485, 499, 503. - ukraiński, XXXVIII. 207. - waloński, III. 387. - wojenny, XX. 311, 312; XXXVIII. 345; XXXIX. 12. - żydowski, XXI. 161, 239. Folk-lore, (j. ang.), XVII 287; XXVIII. 7, 8. Folklorystyka białoruska, XII. 186. - chorwacko-serbska, XXIX. 175. - hinduska, V. 284, 285. - niemiecka, II. 200. - polska, XI. 93; XXXVIII. 206. - radziecka, XXXIX. 10, 12, 2B. - słowacka, V. 238, 297, 319. - słowiańska, XV. 154; XX XVIII.206. - współczesna, XXXIX. 27, 2B. - żydowska, XV. 154. Folklorysta, XXX!.. 167. _ radziecki, ,XXXIX. 11, 13, 2.2,28, 4B. Folować, XX. 14. pt. O b ir Ó obk a we ł n y. Folować luby, wyginać łuby do sit, XIV. 109. Folusz, VIII. 39; XVI. 29B; XXVIII; 164, 220; XXXIV. 150, 151, 254, 263, 264. pt. O b l' Ó b k a we ł n y. Folosyty, (gw. hue.), pomagać, VII. i 250. Fondator, Fonemy, p. fundator, XXXII. XXXVII. 313, 314. 72. �141 140 '~ I Fonetyka, IV 84; VIII. 78, 79; - spinek góralskich, XXXI. 68. XXXIV. 63; XXXVII. 78, 310~ społeczna, przeżytkowa,XXXIX.52. 314, 316. - władania ziemią. XXXIX. 52. - dolnośląska, XVI. 104. - zawarcia małżeństwa, XXVI. 86, Fong-Hoang, (j. chiń), Zar-ptak, XI. 87; XXXIX. 179. 237. - zbieżna i równoległa zjawisk kulFonograf na usługach ludoznawstwa turowych. XXXI. 93. V. 177; VL 198; VII. 83; XVI. 161: - zniewagi, V. 117. 164; XXI .29,34-37; XXVIII. 107, Formacje kulturowe przedkapitali110; XXXVII. 372, 469. styczne, XXXIX. 5. Fonogramy, XXVI. 124. Formalizm, XXXIX. 2, 22, 23. Fonologia, XXXVII. 313, 314, 316, Formuła egzorcyzmu, XXXIV. 28. Forbotka, forboty, koronka XIV. 14, - magiczna, XXXIX. 222, 223. 15; XV. 214; XXXVII. 224. - mistyczna, XXXIV. 29. ForeLa, nazwa krowy, II. 130. - rzucania uroku, XVIII, 177. Forgi, ubiór głowy, XXVIII.. 18. - wedyjska, XXXIV. 31. Forma, degeneratywna, lXXI. 21, 22, - zaklęć, XXXIV. 13. 26; XXXIV. 139. - zaklinania, XVIII. 214. - do cegieł, XXXIX. 493. - zaklinania duchów, XXIV. 11,. - do ciasta, XXVI. 123. 12, 18. - do masła, XXXVIII. 427; XXXIX -. zaklinania poronionego płodu, 500. XVIII. 214. - do pierników, XXXVIII. 418, 423. - zaklinania przeciw demonom,. -. do sera, VI. 189; XXVI. 81, 83, XXXIV.7" 123; XXVIII. 220; XXXI. 164; - zamawiania, V. 177; X 232, 233. XXXVIII. 422, 425. 276; XI. 385, 386. - feudalna, XXXIX. 52. Formy, doniczkowate, XXXII. 53. - gospodarcza, XXXIX, 435. - mieszane, lXXXII 53. - klanowa XXXIX. 52 - miskowate, XXXII. 63. - kulturowa, XXI. 19, 87; XXVIII. - nieckowate, XXXII. 57. 112; XXXIV. 273 palenisk i piecyków, XXXII. 53. - ludowa haftu, XXVIII. 24. FornaL, IV. 284. - małżeństwa, X XXVIII. 221; Forost, (j. ukr.), chróst, XIX. 10. XXXIX. 2. Forśryft, (gw. żołn), Vorschrift, III. - nasadek naczyń pierścieniowa80, 81. tych, XXXIV. 9~100. organizacj ~ rybołó\vst.. X!Y\KI:X.437 Forśtant, naczelnik stacji, XVIII. 218. Fortuna w przysłowiu, XIII. 155. - pierścieniowa naczyń, XXXIV. Forwec, (gw. żot), Forwerts, III. 78· 81, 130. - pogrzebu, XXVIII. 251. Fosta, (j. ros.), zabawa chłopców, - religijna, XXI. 239, 240. XIII. 208. - słowna testamentu, III. 310. Fotografia, III. 285; VI 392; XVII. 167. - spania, XXXIX. 493. - soch i radeł, XXXI. 165. Frela, fujarka, V. 344; VII. 260; XII. w służbie etnografii, XXIV. 194; 306; XIII. 31, 208. XXVIII. 107. Frikka, (j. germ), bogini, XIV. 73, - z Chin i Japonii, XXVII. 193. Froschstein, (j. niem.) żab:kamień, Fórman, p. furman, VI. 43. \ p. belemnit, XXXVII. 297. Fóstra, p. Fi:istrmothir. Frouwa, (j. germ.), bogini, XIV. 73. Fóstr broethralag, (j. germ.), p3braFro, bóg germański, XIV. 54. tymstwo, VII. 154. Frybra, p. febra, VI. 43; XVIII. 180 Fóstrdothir, (j. germ.), mleczna córFryc, III. 71, 167; XXI. 174. pt. Z w yka, VII. 154. pt. P o k r e w i e ńc z a j e iD' b l' Z ę d y z a w o d. s t w o f i k c y j n e. _ flisak początkujący, X. 9; XVIII. Fóstrfathier, (j. germ.), mleczny ojciec, 133; XX. 57. żywiciel, nutritor, VII. 154. Frycówka, III. 70, 71. Fóstrmothir, (j. germ.) mleczna Frycz, XX. 57. matka, karmicielka, VII. 154. Fryga chanukowa, (j. żyd.), zabawka Fóstrsohr, (j. germ.), mleczny syn, dziecinna, XXX. 236. VII. 154. Frygga, bóstwo, III\ 186, 187, 282. Frajer, (gw. złodz.), dureń, VII. 278. Fryjor, (gw. flis.), wiosna, XX. 57. - kawaler, XVIII. 218. F,'ryśno, prędko, XIV. 253. Frajerka, frairka kochanka, III. 272; Fto, kto?, XIV. 109. XXVIII. 72. F'ufela, zawierucha, VII. 260. Frajter (gw. żo!.), III. 79. Fujara, fuj,arka, p. :frela, II. 269, Frala, p. Freła. 270; IV. 280, 412; V. 61, 62; VII. Franca, syfilis, XIII. 216, 217; XVIII. 260; 344, 345; VIII. 184; XII. 306; 180. pt. M e d y c y n a l u d o wa. XIII. 208; XIV. 149; XVII. 143, Franciszkanie, XX. 71; XXXV. 15. 146; XVIII. 78; XX. 49, 51; XXV. Frantówci, pieśni kaszubskie, p. 59; XXVI. 51; XXX. 5; XXXI. 5; fraszki, XVI. 417. :XXXV. 182; XXXIX. 318. Franuga, szabaśnik, V. 63. Fujara gra, (gw. złodz.), dobrze poFras, diabeł, XIV. 253. wodzi się, VII. 278. Fras mieć, (gw. złodz.), smucić się, Fujawica, zadymka, XIV. 399. VII. 278. FuLminator, (j. łac,), Jowisz, XIV. 52, Fraste, (j. błg.), XIX. 10. Fundamenty, XVI. 366, 368; XXXIII. Fraszka, I. 55; V. 262. pt. L i t e l' a95; XXXVII. 192, 197; XXXIX. t u r a l u d o w a. 249. pt. B u d o w n i c t w o. Fratrie totemiczne, XV. 13; XVII. 41; Fundator, XXXII. 72. pt. Z w y c z aXVIII. 51-54. pt. P r a w o l uj e i o b r z ę d y t o war z y s k i e. dowe. Fundusz Kultury Nar., XXV. 34. Fraza muzyczna, XIII. 187. Funia, (gw. złodz ), zar'ozumialec, Freirka, p. frajerka. VII. 278. Frejer, chlopiec, kochanek, p. fraFunkcja chóru wesel, XXVIII. 254. jer, XIV. 264, 267, 268. - czarownika, XXXVIII. 279. Frejerecka, kochanka, p. frajerka, _ dramatyczna, XXVIII. 254 XIV. 267, 268, 274, 275. - �143 142 - epicka, XXVIII. 254. grup społecznych, XXXVI. 132. instytucji, XXXVIII. 279. intermedialna, XXVIII. 254. kultury, XXXVI. 128. objektu etnograficzn., XXXVII.42. osobnika, XXXVI. 130, 132. reżyserska, w weselu XXVII.254 społeczna, wytworu, XXXIX. 102. wytworu, XXXVI. 115-117,119124; XXXVII. 49, 57, 353; XXXIX. 102. - zespołu, XXXVI. 112; XXXVII. 60, 61; XXXIX. 102. Funkcjonaliści, XXXVII.45; XXXIX. 25, Funkcjonalizm, XXXVI. 107, 110, 111, 113, 116, 118, 120, 124-126, 318, 357, 368; XXXIX. 110. - amerykański, XXXVIII. 345. - angielski, XXXVIII. 345. - niemiecki, XXXVIII. 8. ]!'unkcjonalne dane, XXXVI. 364. - odmiany i typy, XXXVI. 122, 123, 128, 131. Fura, wóz, I. 80; XI. 315. Furażerka, czapka, XXVIII, 163, 169. Furgol postać z szopki, 140; XIX. 50. XIV. 139, Furman w pieśni, XXXV. 50. - w szopce, II. 253, 254; V. 155,158; VII. 44; X. 205. Furmanka, XXXI. 112. Furmaństwo, XXXI. 112, 113. Furta, III. 357; V. 152. pt. B u d o wn i c t w o. Furys, (gw. hue.), diabeł, VII. 260 Puszoie, (gw. żO!.), FuszoLi TlI. 81. Futreny, p. futryny, IX. 273. Fu tra, p. kożuch, salopa. XIII. 251; XXVIII. 17, 167, 174; XXXI. 110, 111. - baranie, XXVIII. 174. - lisie, XXXIV. 167. - rysie, XXXIV. 167. - sobole, ofiara. XXXIX. 310. - zajęcze, XXVIII. 174. Futryny, p. ferfLedonlci, ferkladunok, futreny, r. 162; IX. 273; .xIV. 361, 362; XVi. 366; XXIX. 20. Fuzja, fuzyja, fuzyjka, V. 174; XXXIV. 161, 166. pt. B I' o ń. Fylypiwka, (j. ukr.), post w adwencie, VIII. 369. G Ga, (j. czes.), ja, XIV. 28 Gabriel, archanioł, XXX. 130. - zły duch, XXI. 131. Gaca, ściana przypustu, IX. 274. Gacek, gacki, nietoperz, V. 54; XIV 399, w magii małżeń., VI. 63, 64. Gacie, płócienne spodnie, haci, XII 244; XIV. 277; XX. 263. Gać, grobla, XIV. 307. Gada, robactwo, p. gady, gadzice, gadzina, X!X'I. 218. Gad domowy, p. Bożik, XXXIX. 430. Gad, wesz, IX. 64. p. bajka, baśń, I. 23; II. 43, 88, 363; IV. 284, 335; VI. 249, 347, 348; VII. 133-146; XI. 205, 329, 330; XIV. 241; XX. 55, 246; XXVII. 124; XXX. 36; XXXI. 125, 133, 136, 137, 143, 172; XXXVII. 14, 142. pt. L i t e I' a t u I' a l u d. Gadka, o biednym księdzu i mądrym organiście, VI. 250. - a celebracie, IV. 282. - o chłopie co był w piekle, VII. 136. - a chłopie i panu, VII. 136. - o chłopie co kupił złodz., VID. 142. Gadka, - jaszczurki, VIII. 307. motyw ornament., VI. 177. Gadzina, bydło, V. 63. - drób, XIV. 399; XVII:n. 218. - żmija, VIII. 275; IX. 184. Gaganczios, gaganiec, (j. lit ), p. kaganiec XXXII. 26, 32. Gagara, 'Ptak mityczny w mitach kosmogonicznych, XXXVIII. 350. Gagatek, p. Agat. Gaia, bogini, XXIII. 21. Gaik, ];1. maik, II £14; V. 56; VIII 201; XI 67; XII. 317; XVI. 98, 100, 158; XVII. 108; XVIII. 110; XXVIII. 14; XXXIII. 10; XXXIV 296. pt. Z w y c z a je i o b r z ę d y d o r o c z n e. Gaik, plotek, jaz do łowienia rybek, XIV. 109. Gaj święty, I. 113; X. 112, 113; XIV. 20, 38; XVII. 18; XXXVI. 109. pt. K u l ty. - w 'pieśni, XXIII. 139. - zaczarowany, XX. 79. Gajany, zamknięty, XIV. 109. Gajda, pies, VII. 260; XXXv. 133. Gajda zi.emniak, X. 261. Gajdek, ulicznik, XVI. 85. Gajdy, kobza, III. 271; XIXVII. 69. Gajmistrz, P. galmistra, XXXII. 31. p.t R y b o łów s t w o. Gajno, łożysko sobola, XIV. 109. _ sztuczna kępa dla ryb., XIV. 109. 347, 348. Gajowy, leśniczy, II. 162; XXXI· ~41. _ o żołnierzu i dwu dziadach, VI.250 Gajówki, dziady wiosenne, p. h.mw: _ o żołnierzu, co prosił Boga () pieki, VI. 205. pt. Z w Y c z a J e l niądze, VII. 129. o b r z ę d y z w i ą z a n e z k u IGadlar, (j. serb), dudziarz, IX. 35. t e m p r z o d k ó w. Gady, węże, XI. 373; XIV. 129, 172; Gajtle, terminol. kowal.' VI: 291. XX. 252, 269; XXX. 129. Gak, gakowy, (j. czes.), Jak, Jakowy, - wrony, VI. 47. XIV. 28. _ wyłażą z ziemi, XIII. 28. Galan,(ka), kochanek, (-ka), II. 140 - żmija, XIII. 28 29. o chróścielu i przepiórce, VII. 138. o człowieku, XI. 376. o czarnoksiężniku, IV. 282. o diable i chłopie, VII. 128. o dwuch kamratach, VII. 134. o Iwanowej kobyle, VII. 131. o jaskółce i Bogu, VII. 136, 137. o jednorożcu, VII. 133. o kocie i myszy, VII. 133, 134. o księdzu w Wawrzycach, VII. 140, 141. - o Locie i. chłopcu, VII. 143-145. _. o Madeju, VII. 139. - o orle i płotowym królu, VII. 137 - o osice, VII. 138. - o płanetnikach, IV. 282. - o Rokicie, IV. 282. - o Rusinach, VII. 131, 134. - o Sibili, IV. 282. - o służbie Bożej, VII. 132. _. o sowie i jastrzębiu, VII. 138. _ o sowie na jagodach, VII. 138. - o strachach, IV. 282. - o topielcach, IV. 2'82. _ o świerku. wróżu i dukt., VII130 _ o świętym Jerzym, 340---:345; VII. 134. _ o tym z czego aniołow;e powstali, VII. 134. _ o wszach, jak powstały. VII. 133. _. o zaklętej królewnie, VII. 282. _ o zamku zaklętym, VI. 348-350. _ o złodzieju i głupim chłopie, VI. Gadzice, Gadzik, v.. • 1 ,I, ! ~i :1,, 11 �14'5 144 (j. łac), gałganowy korzeń, w lecz. X. 335. Galanteria bursztynowa, XXXIX. 384, 403. Galanty, wstążki, XXVIII. 18. Galar, galarek, XXXIX. 322 pt. Ż eg l u g a. Galarki, gwoździe, terminologia kowalska, VI. 292. Galary, X. 9, 454; XI. 131. Galas, pożywienie, IV. 268. Galasówki, XXXV. 66, 67. Galaty, p. spodnie, II. 133; IV. 174. Galeria, V. 153. Galgenmii.nchen, p. mandragora, XXXIX. 305. Galipot, spoiwo do farb, XXX. 161. Galman, ruda, XXXVIII. 260. Galmistra, p. gajmistrz, kierownik połowu ryb, XXXII. 31. Galon złoty, V. 122; XXIX. 81; XXXVIII. 359. Galonka szychowa, XXXIV. 161, Gałązka, XXXIX. 301. Gałązki, wzory na pisank., IV. 212. Gałąź brzozy, XIII. 31; XXXIX.278 - iglasta, w zwycz., III. 2 - jako instrument muzyczny na Łys'ej Górze, XXVIII. 70. - jako motyw zdob" XIXlVII. 45, 50. - j-ałowcowa, L 188. - jemioły, III. 2. - lipowa, IV. 315. odkwitająca, XIV. 85; XV. 202, 209; XVI. 33, 34, 38, 40. ostrokrzewu, III. 2. - przywitanie bóstwa, XXI. 188. - róźdżka weselna, XIV. 215. - świerkowa pożywienie. III. 253 pt. P o t r a w y g ł o d o we. - w budownictwie, XXXVII. 98, 105, 119. - w magii, XXIXVII. 305. Galangae, - w zwyczajach i obrzędach weseL nych, XIV. 215, 256. - we wróżbach, XI. 430. Gałeczki szklane, haft, XXVIII. 21. Gałgan, gałganowy, korzeń, Radix galangae, V.164; X.335; XXXIII. 81. ~ odwar, w lec21, XI. 398. Galganiarze, chodniki z gałganów, XXIX. 86. Gałka bursztynowa, XXXIX. 400. Galki, grzyby, I. 207 Gałki rzucanie w losow., XI. 374. Galuch, ziemniak, X. 261. Galuszki, p. kluski, II. 128. Galwaczki, p. garb ac ki. Gama (y), dur, kościelna, lidyj ska, moll, XXI. 35. Gama-Gorib, (j. hot.), bliźniacze bóstwo, XXXII. 113. Gamainhao, (j. ind. amer.), duch wód i lasów, VII. 5, pt. D e m o n y d r z ew i wód. Gandharwa, (j. sto ind.), XXXIV. 23. Gandziara, gruba laska, VI. 43. - niezdara, III. 139. Ganek ganki, P. soboty, podcienie, III. 11; XI. 19; XII. 244; XIV 294; XVI. 280, 282; XXIX. 90; XXXIII. 108; XXXV 106; XXXIX. 244; Gant, Gantas, (j. lit.), trehubica, drgubica, XXXIII. 30. Gapa, siodło, XXXVIII. 231. GapiM, gałązka z wroniego gniazda, XIV. 109. Gapka, wrona, XIV. 94, 109. Gapować, (gw. złodz.), patrzeć,VII.278. Gapuś, (gw. zło dz.l, dO!'losicieLVII.278. Gara, gardziel, XIV. 109. - fuga w słupach, IX. 270. Garagola, p. ziemniak, X. 261. Garbacki, galwaczki, gruczoły, III. 139. Garbarnia, III. 110; XXXI. 117. Garbarstwo, VIII. 318; XXI. 233; XXXI. 114. p. białoskórnictwo, dubienie skóry, falcowanie skóry, garbarni3., garbowanie, kobylka garbarska, kora dębowa, jesionu. kosa zaworotna, kwas garbarski, kwas żytni, kwaszenie skóry, lotok, obhaniaczka, obróbka skóry, ,iecz" ka, worwel, wyprawianie skóry. zaworotna p. kosa, zolnia. Garbarz, IX. 186; XIV. 371; XXXI. 117; XXXIX. 346. Garbowanie skór, XXXI. 114. Garee, miara, p garniec, XX'XI .70; XXXIV. 162. pt. Mia r y i wagi. Gardło, leczenie, XI. 383, 397; XIV. 132, XXXI. 27. Gardy, hardy, XVII. 162. Gardziel, p. gara, XIV. 109. Gardziel wilcza, karmienie dz:eci przez nią, VIII. 296. Gardzina, (dok.), wojownik, XIV. 65-67, 70, 316. Garka, garnki, IX. 362. Garlo, wól, choroba, XI. 399. Garncarska terminologia, V. 166; VII. 96. Garncarstwo, p. cer.amika, I. 228, 233;VI 403; VII. 296; VIII. 320; X. 5, 428, 429; XI. 196; XXI. 20, 21 24 233; XXIII. 39, 155; XXVI. 49: 5~, 98; XXIX 97, 132, 155 159; XXXI. 164, 172, 174; XXXIII.l50; XXXIV 288; XXXV, 28; XXXVI. 283; XXXVII. 332; XXXVIII. 314; XXXIX. 422, 450. _ kaszubskie, XXVIII. 103, 104. G a r n c a r s t w o, p. boklak, brausztejn, bretzelkulass, brirda,bukietnik, buncloki, eutora, doniczki. dwojaki, dzban. fajans fajerka, 10 Lud - Tom XL flakon, flasze, garki, garnki, garcarz, garncarz, glazura, glejta, glina, gliniska, gruzly, hladyszka, horszczok, kafle, kalamarz, kamionka, klusowanie gliny, kołacz, (naczynia pierścien~owate), koło, krążek garncarski, kropielniczka, kurszil, lasowanie gliny, ława garncarska. majolika, makitra, misa, myska, naczynia pi.erścieniowate, nożyk garncarski, obróbka gliny, poWal', piątro, pniak, polewa, podstawka gliniana, rytony, siwak. skarbonka, solniczka, strużkowa nie gliny, trojaki, warsztat garncarski, wazy. Garncarze, 1. 134; II. 3, 18; V. 167, 373; VII. 296; IX. 185 ,207; X. 5. 428 429; XI. 196; XXIII. 155; XXIX 90, 154, 155; XXX. 161; XXXI. 165; XXXV. 19; XXXVII. fazik, 126. Garnek, I. 161; II. 218, 278. 319, 362; III. 147; IV. 273; V. 64, 167, 373: VI 45 403; IX. 279; XI. 130, 134. 194, 387; XIII. 155, 242, 252; XIV 44, 149. 193, 357; XX 316: XXIV. 15; XXV. 89; XXVII 113, 114; XXVIII.103, 127; XXIX. 42, 87; XXX. 160; XXXIII 81; XXXIV. 162; XXXVII. 204. _ do okurzania pszczół, VI. 45 pt. P s z c z e l a r s t w o. _ jako grób, VII. 25. _ na trzech nogach, XXIX. 45. _ nowy, XI. 381; XVI. 47; XX V. 89,93, _ pojedynczy, podwójny, potrójny. poczwórny, pos'zóstny, V. 167. ._ próżny, pusty, II. 226; XI. 214. _. rozbity, II. 217. pt. Zwyczaje i -o b r z ę d Y w e s e l n e. - stary, XI. 395. I i ., �l47 146 - szary, XXIX. 88. w lecznictwie, Xl. 398. w magii, XXVI. 14; XXXV. w przysłowiu, VII. 39. w wie:zeniach, II. 217; V. XI.395; XIV. 369. wyskrobywać po mleku, XIV z czarami, XXVI. 14. zabawka, XXVIII. 67. zestrzelić, XVI. 144, 145. Z w Y c z a j e i o b l' Z ę d y l' o C z n e. xxxv. 128. 167; 369. pl. d o- 86, 115-117, 125, 126, 128 143, 144. Gąseczki, w pieśni, VI. 141. Gąsięta, nawoływanie, odpędzanie PHa! pHa! II. 130. Gąsior, p. gęś, XX. 91. -- w bajce, VIII. 304, 306. --, w pi.eśni, VIII. 411. - wróżby małżeńskie, VIII. 379. Gąsior, (dok.), kara, XX. 34, 37. pt. Z w Y c z a j e p r.a w n e. Gąsio:', naczynie, XIV. 138; XXXI. 15; XXXIV. 162, 168. Gąsior, zabawa dzieci, VIII. 202. Gąsiory, grzyby, I. 199. Gąska, Tricho~ama equestra, roś!. w lecz. XXXI. 95. Gąski, grzyby, p. gąsiory, I 207. Gąski w pieśni, VI. 141; XI. 241. - w szopce, XXXI. 55, 57. Gązew, część pługa, II. 131. Giindhiirwii, demony płodności, XXXIV. 4, 14, 45. Giindhiirwiina, (j. st. ind.), wolna miłość, XXXIV. 14. Giindhiirwana, (j. st. ind.), miasto gandharwów, XXXIV, 14. Giindhiirwiiwiwaha, (j st. ind.), wolna miłość, XXXIV. 14. Giinsefuss, (j. niem.), bogini j:;o:wór. p. Berta, XXXII. 95. Gbur, kułak, XX. 113; XXVIII. 72. Gburka, bogata chłopka, XXVIII Garniec, p. garce, IV. 125, 126, 142; XVI. 11; XXVIII. 158, 163. Garnuszek, zabawa, V. 17:9. Garovitus, (dok.), Jarowit. XIV .. 31. Garść, miara przędziwa, XXVIII. 163, 164. pt. M i a r y i wag i. Garść zboża niezżęta, XXVII. 182. pt. Z w y c z a j e i: o b l' Z ę d y d o r o c z n e. Garuch, wywalI' z suszonych owoców, XIV. 132. Garuda, (j. st. ind.), gryf, ptak boski, wróg wężów, XXXIV. 16 23 Gason (dok.), Jassen, XIV. 31. ' Gaszenie węgla, III. 59; XVIII. 177, 178. pt. U rok i. Gaść, garść, VI. 43. Gatunki gleb, XXXIX. 202. Gauedn, (j. żyd.), rai, III. 54. Gau~, gu~, (j. niem.), wół, XVIII. 20. Gawędy wielkopolskie, XXXVII. 144 pt. Literatura ludowa. 21, 33. Gawron, postać diabła, XII. 214; XXXI. 16. Gdowa, wdowa, XXX. 117. Gawruczka, gawruk, (gw. złodz ), . .Gduła, roślina, aphrodis. X,XIXI,X.300 Gdzie-kendy, gdzieniegdzie, IV. 307. pani, pan, VII. 278. Gaz, nafta, Xl. 399. Geb, (j. st. eg.), bóstwo, XXXII. 101, 122. -", .. Gazda, bogaty gospodarz. chłop, III. 249; V. 125, 173, 174; VII. 39, 41; Gechacz, (dok.), jechać, XIV, 28. VIII. 166; XI. 77; XIII 115; Geliingef~ur, (j. niem.), XXXVII.175. XXVIII 218, 219; XXIX. 95. 96; Gf.leigałe, (gw. złodz), łóżko, VII 278. (gw. hue.), ćwierć korca, p. gie!eta, VII. 260. - dojnica, XVII. 145. Gency, podwójne kolce, XVII. 151. Geneonimi.ka, XXXIX. 88, 90, 98. Genetycy, XXXIX. 425. Genesis, XXVIII. 45. GEmeza, ]:;aśni o Kra~{Usie, XVI 282. - języka, XXXIX. 74, 81. _ języków europ., XXXIX. 74. - naczyń pierścieniowatych. XXXIV. 126-140. -- ornamentu, XXII. 85. _ podania o Ibiku, XVI. 320. _ przesądów i zabobon., XXVI. 13 Gem:'m, (j. aryj.), piecyk, XXXII. 53. Geografia, I. 5, 91, 267; III. 87, 184; XIII. 5~; XIV. 198; XVIII. 127; XXI. 13, 86. Geografia językowa, XXXIV. 65; XXXVIII. 16; XXXIX. 175. _ polska, XXX. 257. _ roślin, XXXIV. 56, 64. Geografowie greccy, XVII. 170; XXIX. 198. Geologia, 1.268; XXVII.149; XXXIX. Geletka, 175. Geometryzacja formy, XXXVIII. 333. Georginie, XII. 297; XXIX. 90. Georgos, (j. gr.), kurk, kur, kogut. XVI. 157. Geratronium, O łać.), p telemnit, echenit, XXXVII. 297. Gerdany, XXI. 49. Gerenda, O, madz.), zagon, grzęda, XIX. 29. Gerowit, p. Garovitus, bóg słowiań~ki, XIV 29. GerólLe, O, ret.), czarna wstążka na głowic, XI. 364. Gem!f. (gw. niem.), wilkołak, XXX. 253. Gessa, (dok.), Jesse, XIV. 75. lO' Gest, (dok.), jest, XIV. 28. XXXVIII. 358, 359 Gesta Romanorum, II. 116; III 178; XI. 10; XV. 132; XXVII. 3, 9; 17-40; XXX. 76, 88, 89, 91, 96, 98, 106, 107, 113. 133-135, 139, 141; XXXI. 52, 126; XXXIII. 142. pt. L i t e r a t u l' a l u d o wa. Gęba w przysłowiu, VII. 40. Gędźba, XXXVII 333. Gęsi., gra, V. 146. pt. Z a b a wy. Gęsia kiszka, ornament, XXXII 38. Gęsie wianki, przywrotnik pospolity, XXX. 39. Gęsiówka piaskowa, XXX. 40, 41. _ pospolita, Arabis arenosa, XXX. 40. pt. Roś l i n y w l e c z n i ct w i e. Gęstka, sieć o drobnych oczkach, XIV. 110. Gęś, I. 80, 211; II. 128; III. 304, 321; IV. 81, 132, 275, 284; VIII. 29; IX. 94; X. 355·; XII. 92, 303; XIII. 22, 256; XIV. 11, 16, 142; XIX. 95; XiX. 8, 38, 69, 92, 95; XXX. 205; XXXIV. 144; XXXVIII. 237; - czarna, XXXII. 108. _. dzika, IV. 421; V. 180; X. 355; XI. 380; XIV. 222; XVIII. 196. - jadło weselne, XV. 99. - kość piersiowa w przepowiednil3ch pogody, XVI. 12 _ kość skrzydłowa w polowaniu, XXXI33. - na Łysej górze, XXVII. 68. _ nawoływanie, !iwa, !iwa! II. 130 - Y'2mezis', XXXII. 94. _ nowo na by ta, XIII. 328; 'XXIII.l06. _ odpędzanie, p. hocz, II. 130. - pępek. XXXI. 95. - pióro, XXVIII. 65. - pływająca, strach, XVII. 69. _ postać czarownicy, X. 387. Gest obrzędowy, �[49 148 - postać diabła, V. 365. postać wiedżmy, XXXII. 94. mi.ęso jako pożywienie, V. 180; IX. 152; XVI. 5, 6, 10. - piak św. Marcina, XVI. 4, 6, 8, 10-12. - ptak wróżebny, XVI. 12. -- puszek, IX. 407. - smalec, III. 326. - w grach i zabawach, V. 146. - w literaturze ludowej, II. 72, 341, 343; V 307; VIII. 237, 305-308; XI. 14; XXVIII. 191, 203. -- w magii, XXX. 250. - w mitach, XXXII. 90-97, 101, 102, 108, 123. - w obrzędach dorocznych, I. 83. - w obrzędach pogrzebowych, 1.83. - \v obrzędach weselnych, I. 204. 244; VIII. 247. - w przysłowiu, XXIV. 94. -. w wierzeniach, III. 61; V. 365; XII. 301. - w zagadce, XIV.374, 375; XVII 81. - wątroba, XVI. 12. - wcielenie księżyca, XXXII. 102. - we wróżbach, XXX. 250. Gęślarz, XI .102; XXXI. 46. Gęśle, XXI.32; XXIV.90; XXXVIII. 263. pt. Instrumenty muz y c z n e. - podgórskie, XX. 105. - samogrające, V. 182. - w zagadce, XVII. 78. Gęśliczki, narzędzie k.ary, XXXIX. 145. pt. Prawo ludowe. Gęśniki, pomieszczenie na gęsi, XXXIV. 144. Geara, (dial. alemań.), góra stoż!cowata XI. 363. Ghason, (dok.), Jesza, XIV. 206. Ghenta, (j. ind.), bóstwo śWierzb'J, XXXIV. 33. Ghetto włoskie, XXV. 134; XXIX. 149; XXX, 234. Gid, g'ido, pochodnia do odstraszania wilków, XXXV. 84, 85 Gid, (gw. hu c.), Did, dzi.ad, snop wig. XVIII. 216. pt. Z w y cza j e i o b r z ę dy d o l' o C z n e. Gidy ja, kobieta wysoka, XIV. 110. Giebirowanie, (gw. żol.), gebiihreJl, III. 81. gielota, (gw. huc), donica, 189; VIII. 40, 41. pt. P al' s t w o. GieZtować, (gw. żol.), gelten, III. 78. Gier, nasiona rośliny baldaszkowatej, jako pożywienie, XX. 96. pL Potr awy głodowe Gierunki, wiązanie na zamek, p. węgieł, XXI. 217. pt. B li d o w n i ctwo. Giesować, broić, XVI. 85. Giez bydlęcy, Hypode1'mia bovis, II. 161; XII. 63. Gięcie obwodów i płozów, XXX. 33 pt. O b l' Ó b k ,a d l' Z e wa Gijnyk, (gw. huc.), owce, XVII. 143. Gimajny, szeregowy,VI. 43. Gimarka, czapka, XXVIII. 177. Gimienis, (j.lit.), zgromadzenie krewnych, III. 197. Giny, inny, XIV. 28. Girka, nóżka, XIV. 110. Girkle, (j. lit.), gardło więcierza. XXXII. 28. Girlanda, ornament, X. 300. Gitara, XiXlX. 112. Givoytes, (j. lit.), wąż święty, XXXIX. 342. Giwer, kiwer, kaszkiet wojskowy. XXVIII. 169. Gizdok, obrzydliwiec, III. 138. Gizęra, postać w dramacie religijnym, XIX 88. Gieleta VII. ste Glistewnik pospolity, Chelidonium (gw. huc), p. klag, mleko z maiLLs, XXVIII. 242; XXX. 46, 47. żołądka cielęcia, zakwas, II. 2~7. Glajne, (gw. żoł l, cd Glam, III. 19. Glisty, mieć, XI. 396. - motyw haftu, X. 302. Glazura, XXVIII. 104. pt. G a l' n _ usuwać, leczyć, XXX. 39, 47; c a r s t w o. XXXI. 82. Glan, glon, kromka, VI. 43. - zamawIać, X. 233. Gleba, XXXIX, 181, 196, 199, 201, C!iśnik, konwalia lanuszka, Con204, 210, 212, 214, 226, 229, 232. vallaria majalis, kąpiel, XI. 395. - ilasta. XXXIX. 236. _ odwar z kwiatu, lek, XXX. 47. _ żyzna, XXXIX. 235, 236. . Glottogeneza, XXXIX. 81. Gleboznawstwo afrykańskie, pLerGlubCL, Clubka, śliwka, XXXI 95. wotne XXXIX. 181, 203, 214. Gluglu, (gw. d7.i.ec), gruszki, III. 165. GZeg, (g\~. huc.), p. glaga, XX'XV 90. 94, 95, 147. pt. P a s t e rs t w o. Głagolica, XXI. 153. Gle)'d (gw. żo!.), XIV. 275. Głazy eratyczne, XXXIX. 113. Glejta '. ołoWIana, V. 167,. XI . 97', Głosownia mowy górnośl., XVI. 104. XXx. 163. pt. G a r n c a r s t w o. Głosydemonów i duchów, XXXIV.6. II 218 319; V. 152; VI. 403; G~l' ich nasłuchiwanie, IX. 286 pt. ma, . , IV VIII. 286; XI. 196, 197, 378; X . W,r ó ż b i a r s t w o. 123; XXIX. 10, 88; XXX. 17, 20. _ zwierząt domowych, XXXV. 137. 21 18'8' XXXI. 73; XXXII. 55Głowa barana w obrzędach zadu:bz60', 62,' 63; XXXIV. 72, 78, 80; nych, XXIV. 7. XXXVII. 98, 102, 11, 116, 118. _. ból usunąć, XI. 397; XIV. 251. Glina czerwona, XXVIII. 104; _ czarownicy w szopce, XXXI. 55, XXXIX. 203. Glowa, moneta, VII. 278. _ ubita, XXXIX. 281. Glowa, część przednia drygawki, p. Vi budownictwie, IX. 272, 273; drygawka, X. 454; XXXIX 322. XI. 172, 336; XII. 293, 294; XVI. - część warsztatu tkackiego, II.134. 367' XVII. 17; XXXIV. 144; - siedziba sił życi{)w., XXXII. 182. Xx'XVIII. 330; XXXIX. 242,248. - koguta lub kury nad wezgłowi.em _.. w inicjacji, XXXVIII. 56, 59. dziecka, III. 60. pt. A P o t r o _ w lecznictwie, X. 358; XIII. 217, p a i o n. 225; XXXIII. 119, 121. _ kury w zwycz. i obrzędach za_ wyroby z gliny, XVII. 171. dusznych, XXIV. 7. _ z kretowiska, w med VI. 160. _ ludzka, zakopywanie pod nowy _. z kretowiska w przepowiedniach budynek, XXXVII. 392. pogody, XIV. 369. _ ludzka. zdobywanie na wo,inie. _ z nawozem i uryną, XXXIX.208. XXXVII. 390, 412. pt. B li d o w n i c t wc J u d o w e. _ ckładanie nawozem. XI. 397. - z plewami, VI. 367. _ rcdziny poligamicz., X~XIX. 193 Glinianka, sadzawka, XXX. 17. _ \V przysłowiu, VII. 40; XIII. 155. Glinki, XXXIX. 405. . . . \.V \\';el'zeniach , XXVII.143. sWInt Glinisko, V.166. pt. G a l' n c a r s t \V O, Glaga, �150 151 łł: I'i ,Ii : świni w zwyczajach i obrzędach zadusznych, XXIV. 7. - wolowa, w chodzeniu z turcn;em. XXX. 194. . - żmijowa w lecznictwie, XI. 377. Giowace, głowacze, snopki do poszycia dachu, XXIX. 7, 41-33. - terminologia kowalska, V. 292. - Knautia arvense, odwar przeciw czerwonce, XXXI. 95. - Glowacznik, głowianka, głowatnik, roślina do okadzania krów, XXV. 94. pt. Roś l i. n y w w i e r z eniach i magii. Głowianki, palma wielkanocna, palenie przed burzą, XXI. 216, 217. Głowaczyna, Centaurea pratensis w leczn., II 137. Głowica, część stępy, XXXV. 189. Głowienki święcone, palma wielkanocna, II. 87. - jako lek dla bydła, IX. 414. Głownia, do odpędzania demonów, XXXIV. 13. - płonąca, obch:}dzenie koszery i połoniny, ,XXXV. 126. Głownica, tyfus, II. 140, Głownica żytnia, sporysz, Secale cornutum, w leczn., II. 158. Głownie, uharki, zakaz wyrzucania, VIII. 270. Głód, XXVI. 51; XXXIV. 8; XXXIX 210. pt. ;p o t r a w y g ł o d o we. - przepowiednia głodu, VII. 12. Głóg, Crategus oxyacantha, II. 155; XXVIII. 242; korzeń w leczn VI. 61; owoce, XI. 396. - w magii, XVI. 120. Główki Jana Chrzciciela, pieniądze srebrne, IV. 325. Głuch, ryba ogłuszona, XIV. 110. Gluchn, imię żeńskie w Peregrynacji Maćkowej, XXVIII 203. Thuil, Giuchy kąt, II 335. pt. M a g i a Głuchy, w dowcipie. V. 271, 272: VII. 91, 92; XIV. 300; XXXI. 141. - w Peregr. Maćk.XXVIII. 188, 190. 194. - w przysłowiach, VII.40; XIII.155. Głupi, V. 182; IX. 407; Xl. 373, 374. - Maciuś, XI. 375. - w przysłowiach, VII. 30, 32, 40. 214; XIII. 155; XVI. 96. Głuszec, VII. 270; XIX. 150; XX. 96. Głuszenie ryb, XXIX. 1'26; XXXII.26 Glużenie, glużynie, mruczenie, XIV. 110. Gmatwek, huba dębowa, skrypiel, Da£dalea quercina, dym przeciw komarom, XXX. 26. Gmerki australijskie, XVII, 16, 17. pt. Z n a ,k i w ł a s n o ś c i o we. Gmina, III 296; XXXIX. 52, 142. - chrześcijańsk3 XXI. 107. - pierwotna, XXXIX. 52. Gminne f.amilie, II. 278. Gnat, pniak, XIV. 392. Gnatek, demon, strach, XVI. 90. Gnatki, mnki, XXVI. 152. pt. K om u n i.ka c ja. Gniada, Gniadula, nazwa krów, XIV. i75; XXI. 58, 205, 206 Gniadki, gniady człowiek. II. 196. Gniadoń, nazwa wołów, XIV. 175. Gniad1', nazwa koni, VIII. 152. Gniazdo bocianie. zabezpieczenie od piorunu. IV. 171; XXII 22 bursztYnii, XXXIX. 362 - jaskółcze, XI. 382. - kurze, z macierzanką, XXX. 67. - ptasie, zakaz niszczenia, XVI.11l. Gniazdula, nazwa krów, XXI 58. Gnidy, IX. 68. - w przysłowiu, VII. 41. Gnieciuchy, gniotki, V. 55; VIII. 356: X. 354; XII. 75, 216; XXI. 237: XXIII. 132, 133; XXXV. 24. pt. D E m o II y S z k o d l i w e. Gniedyje ludi, O, ros.), p. gniady człowiek, II. 196. cniedzian, nazwa wołów, XIV. 17:> Gniotek, gnieeLuch, XV. 358, 359; XXXV. 24. Gnojownia, XXXIII. 87. Gnejówka, moczenie bijaka, VII 273. - nalewanie do maślnicz. XIII. 325. _ w przepowiedniach pog., XVI. 83. Gnojówka, deska u dna wozu, XXXIX. 124. Gnój, p. nawóz; do fajki, IX. 120. _ koński, odmładzający, V. 184. _ kurzy, VIII. 339. pt. M a g ia. _ okłady na głowę, XI.397. pt. M ed yc y n a l u d o wa. _ uprawa roli, XIV. 127. pt. G ospodarka rolna. _ we wróżbach malżeńsk., XIV. 370. _ wołowy, XXX·/III. 234. Gnój, ropa, XI. 399. Gnostycyzm, XXXVI. 139. Gnyp, tępy nóż, V. 263. Gobelin, XXXV. 179. Gadka, p. gadka. Godła chałup, XXXI. 65, 76. _ herbowe, p. rodowe. _ redowe, II. 5-9, 301, 365; XX. 157; XXV. 159. pt. Z na k i w ł as n o ś c i o w e. Godowszczina, (j. ros.), zaduszki, XXXIV. 2. Gody, p. Boże Narodzenie, III. 2, 3. 17.2, 173, 385; IV. 178, 283; V. 56; VI. 205; V11I. 154, 155; IX. 54; XII. 39; XIII. 32; XIV. 87; XXIX. 89; XX'XIII. 68; XXXV 48. Gu';iza, chęć, życzenie, XIV. 307. Godzina, dobra, VII. 271; X,XIII. 58. _ południowa, XXXIII. 139. _ północna, XIV. 302; XXXIII. 139 1... ... 'I j. - śmierci, IX. 71. - zła, VIII. 271; XXIII. 58. Godzinki do N M.P., XXXI. 106-108. Gogimugik.(-k), Gog-magog, (j. żyd,), olbrzym, VIII. 352; IX. 164. Gogodzy, (gw. huc.), jagody leśne. XXXV. 89. Gogowina, p. owca, II. 40. Gojik, p gaik, maik, V. 56. Got, O, słowo ros.), p. goły. Golac;;;, śląski taniec weselny, XV 79, 81. Golaty, goły, XIV. 110. Goldene Froh, (j. niem.), złota Baba, XXX'IX. 310. pt. D e m o n Y. Gotenie młodzianka, XXVI. 147. pt. I n i c j a c j e. - Zyda, wyzwoliny na kosiarza, IX. 409 Golfr, (j. nord.), XVII. 179. Golgota, XIX. 53. GaUer, O. niem.), ubiór kob., XI 364. Goton, (gw. śl.), kawaler, XVIII. 218. Golonka, (gw. śU, panna na wydaniu, XVIII. 218. Gał, O, błg.), goły, XLX. 24. Gola, imi'ę żeńskie w Peregrynacji Maćkowej, XXVIII. 203. Gola ręka, w zwyczajach przy kupnie, IX. 414. _ w zwycz. wypędz. bydła, IX. 414. Golaźnia, (gw. podh.), połonina, halizna, XIV. 110. Goły, (j. łuż.), p.Gol, XIX. 24. Golba, nazwisko dziada "V Tragedii żebraczej, XIX. 90. Golbiec, (j. ros.), przegródka w izbie. XVII. 179. Gołąb dziki, XXIX. 94 _ gołąbek, IX 94; X.X 95. _. krew, IV. 437; X. 357; XVIII. 180, 193. pt. Ma g ia _ nawoływanie, II. 130. "1 i -·l li j ;': �132 - porówn. z człowiekiem, XIV. 203. Gonsionka, (gw. śJ.), gąsienica, XVIII. postać Ducha św., II. 227. 218. - ptak poświęcony bóstwu płodGonska, Nymplwea alba L, nenufar. ności, XXXIV. 130. XIV. 110 uosobienie duszy, XVII. 182. Gonty, II. 76, 285; VI. 177; VIII. 41: w bajce i baśni. II. 48, 363; V. IX. 275; XII .294; XIV. 322, 359: 184, 365; VIII. 287, 288; XL 239; XVIII. 69; XXXIII 96; XXXIV. XXXII 101, 102; XXXVIII. 195, 144; XXXVI. 240; XXXVII. 182. w magii miłosnej, XXIII. 136. 199,229; XXXVIII. 267. pl. D a c h. - w mitach, XXXII. 102. \Ii zagadce, VI. 248 - w zwycz. i obrz. wes., XL 223. Gontyna, XIV. 362. - w ornamentycE', IV. 227. Gopa, (j. ind.), strażnik, XXXIV. 174. -. w pieśni, VIII. 228, 383, 389: Gopayiitii, (j. ind.), strzec XXXIV 174.. IX. 46; XII. 237, 238; XIV. 384; Gar, Gorowik, Gorynia, Goryniec. XXXVIII. 103, 104. (j. ros.), olbrzym Waligóra, XXXII. w przysłowiu, VII. 41. 84 ,86-89. - w wierzeniach związanych z pioGorące kraje, ziemia bociana, XIV. runem II. 227; VIII. 289. 183. Gołąbki, gl'zyby, I. 199. Gorączka, II 289; XL 397; XIII. 216. Gołąbki, pieczone, XXVIII. 197. 217; .xXIX. 123. - z kapllsty, VIII. 370; XVIII 143,200 Gorączka, upał, XVII. 162. - z papieru w zwycz wes.XXXI 159. Gorcho, Gorka, Ci, ·prus.), bóstwo. XIV. 32. Gamba, gombiczka, guzik. III. 252. Gorczyca., nasiona w indyjskich zwy253. czajach pogrzebowych, XXXIV. 40. Gomu!ak, gomuł, sieć, XIV, 110. - w medycynie ludowej, XI 394. GomuLec, chomuLec, kij li końca sieci Gord, (j. połab.), XIX. 26. rybackiej, XIV. 110. Gorgulik, odzież XIV. 14. Gomółki, sel', IX. 72; XII. 46; XIV. Gorko, gorąco, V. 63. 148, 149; XX. 72, 95; XXVIII. 188, Gorliwy, zły, VI. 43. 199; XXXI. 57. Gorocanii, O. ind.), złotokost, z żólci Gona, łuna, IV. 307. krów, w magii, XXXIV. 20. Gonciarze, XII. 17. Gorod, (j ros.), p. grad, XIX. 26. Gonetek, naczynie kuchenne, IX. 362. Goronara, (j. hol.), tajny klub mężGong, do odpędzania demonów, czyzn, XXXVII. 359. pl. G l' u P y XXXIV. 13. P ł c i i w i e k li. Goniacka, wygon, IV. 280. Gors, (j. prus.), p. Chors, XIV. 31. Gonicha, nierządnica, V. 63, Gorset. p. brucLik. prucLik, stanik Goniec, handlarz świń, V. 63, stan, żywotek, IV. 286; VI 50, VIII Goniony, taniec, X. 194; XX. 104: 251; IX. 207, 323; X. 39, 185-f87, XXVIII. 203. 302: XL 24-27, 30, 96" 153; 157. Gonitwy, XL 288 309, 326. 410; XIII. 252; XIV. 263: Gonsiak, mała gęś, XIV. 109. XV. 96; XVI. 61. 138; 225; XVIII __ 68; XXVII. 193; XXVIII. 218; XXIX. 83 118, 157, 184, 186, 188; XXXVI. 279; XXXVII. 214, 221. 223, 230-232. 245, 308. 345; XXXVIII. 441, 459; XXXIX. 297. . 447. 451. pi O d z i e Ż. - biłgoraj ski, XXXVIII. 459. - bytomski, XXXVIII. 441. - mieszczek krakowskich, XXI. 55. - w szopce, XL 24-27, 30. Gorun, przędza czerwona. XIV 307. Goryczka Lójeściowa', Gentiama ascLepiadea, XXVIII. 242; XXX. 50. pL Roś l i n y w l e c z n. - wąskolistna, Gentiana pneumonanthe, odwar, XXX. 50. Gorowik, Gorynie, p. GOl'. o Gorynicz I 1 zmiej, Gorynskaja .:mieja, (j. ros.), wąż, XXXII. 87. Goryńcziszcz£, (j. ros.), p. Gorynicz Gorzalica, gorzałka, wódka, XIV. 144. GorzaŁa, gor.załka, gorzalica, wódk8. II. 274, 349; XI. 145; )CIII. 245; XIV. 144, 146; XX. 257; XX,I. 132; XXVII. 68, 69; XXVIII. 160; XXX 30; - w przysłowiu. IX. 373. Gorzelnia, IV. 242; XI. 336; XXVIII. 221. Gorzkie żale, XIX. 55. Gorzkówka, nazwa ryby, XIV. 110. Gospod, (dok.), pan, Bóg, XIV. 82. Gospod, (za) (dok). pan, pani. XIV 60, 62, 71, 82, 206. Gospoda, II 13, 37; IV. 269; XVIII. 218; XXIX. 118; XXXI. 48. Gospodarka chłopska, XXXIX. 191. _ filialna, XXXVII 190, 193, 203. _ folwarcz., XX. 3, 95; XXXIX. 236 - hal~XXVIII 221; XXXII 78-81 - hodowl. )cXVII. 133; XXXVII.190. - kobieca, III. 194; XXXIX. 192. - koczowniczo-}:asterska.X'XX'IX.97 ---. --- kolektywna, XXXVIII. 408. kopieniacko-pasterska, XXXIX 21. ludów niecywiliz, XX)cVIII. 213. łanowa, XX. 5. macierzysta, XXXVII. 190. mleczna, IV. 23; XXXVIII. 36l. myśliwska, XXXIX. 20, 21. ogrodowa, XXXVIII. 283. okopowa, XX. 318; XXXIX. 193. osiadła, rolnicza, XX)cIX. 97. pasterska, szałasowa, p. owczarstwo, .xXXVII. 190. - 'pastersko-bartnicza, XXVI. 10l. - pastwiskowa, VIII. 37. - pierwotnego nabywania, XX. 318, - planowa, socjalistycż.,XXXIX.100 - pługowa, XX, 318, 319. - ~ółłanowa, XX. 5 - pół oSi,adła, XXXIX. 97. _. przemysłowa, XXXIX. 97. _ rolna, XX. 3; XXVII. 133: XXXVII. 174; XXXIX 22. 97 - społeczna, XL 346. - szałasowa, V. 123. średniowieczna, III. 274. - towarowa, III. 274. -- zamienna, XI. 94. _ wschodnio-afryk., XXXIX. 19l. - żony, XXX!X. 192. Gospodarka leśna. p. brzon, nuhyło. dziegieć. kora, dwupolówka; jednopolówka; gnój; narzędzia rolnicze; nawadnianie; nawożenie; nawóz; rolnictwo; siew; trójpolówka, dziegieć, pędzić, brczowanie lasu, majdan, palenie lasu. pędzenie dziegciu, pędzenie smoIy, smolarnia, smoła, warzelnie smoły, węglarstwo, wypalanie nowin, wypalanie węgla. Gospodarz, zwierzchnik spólnoty rodzinnej, III. 152, 154; IV. 275: VIr 41. 44; VIII. 166; XIII. 156: ,, 1 ~ . ł �155 154 XIV. 56; XVI. 350; XXI. 94. 95: XXIII. 58. w medycynie ludowej, XI. 395. - w przysłowiu, XVI. 96. -. \\' szopce, XI. 24, 26, 40; XXV. 63, 64. Gospodyni, III 152; VII. 41; XI. 13: XIV. 44; XXI. 94, 95; XXIII. 55, 58; XXXIII. 28. - w bajce, XVI. 350. - w medycynie ludowej, XI. 395. - w mętowaniu, XIV. 378. Gospodzki, właśc. gasp., XVIII 218 Gościec, p. goździec, kołtun, I. 120; II. 22, 160; III. 144, 231, 254, 255, 259; V. 297, 298; VI 303, 304; VII. 41; X. 96; XI 194, 400; XIII. 216. 217; XVIII. 1'85; XXIX. 165: XXXIII. 121; XX,XV 24; XXXIX. 3.15. pt. M e d y c y na l u d a w a. - spalenie gośćca, VI. 60. Gościna weselna, X,V. 93. Gościniec, droga w przysł., VII. 41. Gość, nazwa ognia, XIV. 47, 49. - w przysłowiu, XIII. 156; XVI. 97. - w wierzeniach, III. 52, 387. Goście weselni, XIII. 321; ,XIV. 254. Gościowiec. powojnica alpej ska: chłopski i babski, X. 278. Gotowanie magiczne, obrzędowe. pierwotne, XX'XII. 18'2. Gotskij Zbornik, X'XIXIX. 37. Gottesvfenig, (j. niem.), Denarius Dei, XI. 181. pt. Z w y c z a j e prawne. GotUj', p. głuszec, VII. 260. Goździec, p. gościec, XI. 400; XXXIV. 315. Goździen'iec, Clavaria coralloides. grzyb plaskasz grzebieniasty. \\. medycynie, II. 22. Goździk. Dianthus, p. aphrodisiaca. XXVIII. 242; XXXIX. 300. - gryzienie w lecznictwie, XI. 385. kwiat w ornamencie, XXVIII. 20. moczony w winie przeciw kołtunowi, XXx. 72. - święcony, XXX. 72. Goździki polne, oman niemiecki, XXX. 52. Gódza, (j. st. po1.), chęć, życzenie. XIV.307. Góra, diametowa, V. 180. pt. B a ś ń. - grzmot, XI. 84. - kultowa, XXVII. 135. ~ Łysa, XVII. 135. - mityczna, XXXII. 33. pt. M i ty. - powstanie góry, VII. 23. - siedziba czarownic, II. 164, 170. ~. siedziba diabla, II. 215; XIII. 119, - w przysłowiu, VII. 42; XIII. 156. w wierzeniach, XXXII. 85, 86. 130; XXXIV. 8. wężowa, XXXII. 85, 86. - wysoka, III. 161. Góra, p. strych, IX .. 279; XXIX. 10,31. Góral, w szopce, XI. 25, 28, 33, 44. 46; XIV. 150; XIX. 35, 49. Górczyk, klapa u pasa, trzosu. XXIV. 114, 115. Górka, XI. 387. pt. Gl' y. Górnica, odzież IV. 277, 285; VII. 257; VIII. 165; X. 175; XII. 220; XIV 292; XXIX. 157; XXXI. 70; X,XXVI. 233, 234, 258, 264, 265,268. Górnictwo, XI 184; XIII. 66; XXIX. 134; XXXVII. 324, 332. Górnicy w szopce, XI. 30, 31; XIX. 36. - w Tatrach, III. 263, 266, 270; IV. 288; V. 129; VII. 95, 96; XI. 134: XXVIII. 221; XXXVIII. 260. - wieliccy, VIII. 169. Górować, plynąć pod wodę, XIV. 110. Gra, widowisko, XIX. 85; XXVIII. 58. Gra na dzwonkach, XXIX. 208. pt. Instrumenty muzyczne. Gra, zabawa, p. gry. Grab, Carpinus betulus, drzewo, V. 166; XI. 174; XIII. 334; XXVII. 139; XXXV. 64; XXXIX. 439. - iglice do sieci XXXII. 32. - pochodzenie nazv.·y, XXXIV. 52,57. -. w lecznictwie, XIII. 217. - w wierzeniach, X. 18. Gr.abarz, p grubarz, I. 56; VIII. 54; XI. 141. 401; XII. 254; XVIII. 214; XXV 86; XXX. 19. - w szopce, XI. 26, 141. Grabcie, grabki do bursztynu. XXXIX. 363. Grabie, II. 218; V. 263; IX. 280, 356. 366; XI. 175; XXXI. 141. _. w obrzędzie siania lnu, VIII. 61. - żelazne, XVII. 149. pt 1'.:. a r z ęd z i a r o.} n i c z e. Grabie, grabki, ornament. XXXII. 37. - wzory pisanek, IV. 212. Grabina, p. grab, XXXI. 95. Grabki nietoperza, kości, XX. 80. Grabki, resztki zboża na ścierni.sku, XIV. 110. Grabki u kosy, IX. 366. Graby, (gw. złodz.), ręce, VII. 278. Grace, :J.arz. lowieckie, XXXI 28 Gtad, I. 138; II 67, 161, 254, 329; III. 143; IV. 98, 419; V. 53, 128, 220, 250; VI. 66; IX. 84; XII. 255,; XIV. 171, 173, 176; XXXIII. 24. 25; XXXVIII. 239, 255. cdpędzanie, V. 53, 128, 220, 250; VI. 65; VII. 121; VIII 58; IX. 383. 384; X. 355; XI. 81; XII 310. 314: XIV. 46: XXI. 132; XXX. 251. - ognisty, I. 164. - skąd się bierze, XIX. 114. - sprowad~:mie, XXV. 87. baśni, XII. 76. w zagadce, XVII. 87. zamawianie, VII. 221, 311. Grad, (j. ros.), gród, X'IV. 225. Grad, (j. bIg i serb.), casteHum. XIX. 26. Gradina, (j. slow.), p. grad, XIX. 26. Gradiszcze, (j. st. sław.), miejsce gdzie stal zamek, XIX. 26. Gradobij, grad odpędza, IX. 384. pt. Ma g ia. Grafolodzy, XXX. 269. pt. W I' ó żb ia I' s t w o. Grajkowie, piszczkowie, XIX. 85. - w obrzędach weselnych, XIV. 381. Graka, graczka, XIV. 110. Gral św., geneza, XVI. 217-222. - gmina św. Grala, XVI. 219. - kamień czarodziejski, XVI. 219. - naczynie, XVI. 218, 219. - podania i legendy, XVI. 220, 221. Gramatiele, (j. lit.), ornament, XXXII. 37 38. Granat, symbol płodn., XVIII. 94. Grand-pere, (j. fr.), dziad, XIV. 58. Grande mere, (j. fr.), babka, XIV 58. Grandico, (j. prus.), zagon, XIX. 29. Grandis rnater (j. lac), wielka matka, babka, XIV. 57. Grandis pater, (j. lac.), wielki ojciec, dziad, XIV. 57. Granica(e), antropogeogr. XXXIX 229 - etniczna, XXXIX. 423. - etnograficzna, XXX. 229, 258, 439. - grodzenie, XXXIX. 296. - grup etnicznych, ,XXXI, 154. - język., XXXVIII 327; XXXIX. 80. - magiczna, XVIII. 189; XXX. 258. - między ludnością polska a ruską, XVII. 253. ~ narodowościowe, XXXIX. SD. - państwowe, XXX. 258. -- \0\' - , ~I 'I ! �J5~ 156 - polsko-czeska, XXX. 258. polsko-niemiecka na Śląs;ku, XXX. 258. - p6łn.-zach. Wielkopol., XXX. 258. - ustalanie jej, XXV. 114. - w przesądach, XXX. 251. -Vi przysłowiu, VII. 42. -. wsi, XIII. 325, 326, 328; XVIII. 189; XXVI. 72. - zas'ięgu cisu, buku, bluszczu i grabu, XXXIV. 52. - zbieranie ziół na granicy, VII. 306. Granie, zabawy z muzyką, XXVIII. 59, 231. Granie na dobranoc, wesele, VIII. 248. Granit, XXXIX. 211, 249, Graty, sprzęty domowe, V. 104. Grażdanka, (j, ros.), alfabet rosyjski, XXI. 153. Grąd, sucha ziemia, XIV, 307; XXIX 6, Grądzie!, p. grz<1dziel I, 188; II. 131; XIV. 308, Gramadewatii, (j. ind.), oóstW:ł wiejskie, XXXIV. 40. Grdyta, p. grdyka, XIV 110. Gre-Gre-Gregory, p. G:·egorianki. II. 198, 200; VII. 325; XXVII. 165, GreblaLis, dzwHipis, krejwas, (j. lit.). ornament, XXXII. 37. Grebnerczycy, XXXIX. 92. Gredo., (j. słow.), bierwiono, XIX.29. Greda, (j. błg. i serb.). bien,viono, Z3gon, XIX. 29. Gregorianki, Gregorki, II. 198-200; V. 370, 371; VII. 324, 325; VIII, 220,431; XIX 51, 52; XXVII. 165. Grejcal', pieniądz, w przysł., VII. 40. Grendzisko, p. gronzek, ciężarki u si.e_ ci, XIV. 110. Grendżoly, sanki do przl;wo7.enia drzewa, włoki, XVII. 150. p. belemnit, echenii. 297. Gręby, grądy, suche wzniesienie; wśród bagien, XXIX. 6. Gręda, (j. cerk), grzęda, zagon XIX. 29. Gręple:, VIII. 3£', pt. O b l' Ó b i< " we ł n y. Gręzy, sieć rybacka, XXXVlII. 230. Grida, Ci, łot.), tarcica, podłoga, XIX 29. Griaza, Ci. st. sU, współogniskow:y, XVIII. 181. Grinde, (j rum,), grzęda. XIX. 29. Gretterianus, XXXVII. Grindis; greda, gristo, grindża, i.l lit.), balami obłożyć, XIX. 29. Grischo (dial. alem.), otręby, XI. 362. Grabarz, grabarka, p grabarz, grabarka, XX 248. Grobjiedet, (j niem,), i.nstrument muzyczny, XVI. 167. Grobla, IV. 20, 149, 150; IX. 286: XXVII. 141; XXVIII. 132. pt. K o· m u n ik a c ja. - pływająca, XI. 220. Groby, sadzenie drzew owocowych. XIII. 125. pt. Z w Y c z a j e i o brzędy związane z kultem p r z o d k ów. Groch, Pisum sativum, I. 51, 249:. III. 173, 315; IV. 281, 286; VI. 46. 56; IX. 249; X. 37, 355; XII. 16. 296, 298; XIV. 11; XVI. 56; XVII. 149; XVIII. 71; XX 55. 57, 67. 95. 319; XXVIII 152, 153,. 157, 216. 242; XXXIII. 113; XXXVII. 367: XXXVIII. 32~. pl. Roś l i n~: - up,r a wn e. gotowany ze słoniną w leczni.dwie, XXX. 58 jadło weselne. II. 244. 251; III 66: VIII. 251. -. jadło wigilijne, V. 80; VI. 68; VIII 370; XVIII. 200; .- jako przynęta w łowiectwie, XXXn.27. - jako zapłata, III. 211, 212, 304; IV. 132, 143. - odwar z łodyg przeciw urokom, XXX. 58. .- miary grochu, XXVIII. 147. - obsypywanie nowożeńców, XX.196. - ochrona przed błyskaw., XIII. 90. _. pocieranie grochem w wigilię, X. 155; XIV. 132. _.. siew, XIII. 256, 257; XXIII. 136. -. symbol płodności, XXIX. 122. _. święcony, XII. 6L - w grach i zabawach, VIII. 29. - w kolędowaniu, XI. 160. Vi lecznictwie, XI. 396. - w magii, XIX. 130, 148; XXVII.105. v.i przysłowiu, VII. 42; IX. 53. - w s'lczodrowaniu, III 161; XIV.135. - w szopce, XI 32. .--- w zwycz. B. Nar "XI. 64. _. zakaz jedzenia, XXIX. 122; zakaz pożyczania do siewu, VIII. 363. Grochowcicz, grochowiec, XIV. 110. Grochowiny, do przebrania się za niedźwjedzia, XX. 175; XXXVIII. 242; XXXIX. 202. _ na podściółkę dla drobiu, XX.175. Grad, p. garo d, grad, XIX. 26. Grodillis, (j lit.), p. Grudzień. Gródza, (.i. st pol), grodzenie, XIV. 307. Grodzenie granic, XXXIX. 296. Grodzisko, p. gradiszcze, V. 308; XL 1eB; XXI. 63, 65; XXIV. 90; XXXVII. 330, 414. Grom, bóg, p grzmot V. 54. - piorun, atrybut Inc1ry,·XXXIV. 30 - w przysłoWiu, XIII. 156; XIV. 66. Grom, (j. st. cerk.>. Peri:un ..XIV. 200. rVi Gromada, Ill. 12U. 295, 290, 37i; 3, 141, 142; XIV. 264; XX. 44: XXXI. 75, 81, 85. Gromadki, ognie na cześć Dziadów p. Ogień, XVI. 326; XVII. 29 XX, 158. Gromadzenie materiałów do P A. E .. XXXVIII. 154; - pokarmów, XXXVIII. 364. GromHca, p. gromnica, XII. 265. Gromnica, II. 87, 213; IV. 421; VI 74, 329; VIII. 51; IX. 414; XXVI 143; XXVIII. 210; XXIX. 143; _ odpędzanie burzy, XI. 185, 186' _ odpędzanie czarownic, X 398; _ odpędzanie diabła, XIV. 177; _ opalanie paznokci, XI. 383; _ przeciw pożarom, XL 186; - święcenie X. 437; _. w lecznictwie, XII. 265; - w magii, XXXI. 141. _ w obrzędach pog;rzeb., XI. 186; - w przysłowiu, VII. 29; _ w zwyczajach i obrzędach w~śilijnych, XIV. 46. Gromniczna, p. M. B. GromniczD:' XXVII. 161; XXIX. 107; XXXV 186; -- w przysłowiu. VII. 33, wróźby małżeńskie, XXXV. 186 Gronek, reński srebrny, IV. 307. Gronko, Herniaria Gtabra, na wianki B. Ciała. XXXI 95. Grfonostaj, XXVII. 139; XXXI 31,33. Gronotny, tęgi, tuczny,. XVIII. 218 Gronzek, p. grendzisko. Grosówka, V. 2'76, 281, 282, 289. Grass, (j. niem.),. epitet coga. XIV 57. Grossvater, nazwa boga. XIV. 54-57, 6U. Grosz. moneta, XX\TJII 158; - w magii, XX. BU' pt:. M.a.g i a �159 158 Grosz w przysłowiu, VII. 42. Grot, p. strzały, XVI. 323. - brązowy, XVII. 175. - dłutowaty, XXI. 259; - do dzid, XXV. s, X XI. - kościany, XVII. 175. Grożba magiczna, XVIII. 104, 107, 109; XXV. 60, 6l. Grożenie ścięciem drzewom owocowym, XVIII .104, 107, 109; XXV GO, 61. Grób, Biruty, III. 301; - ceglany, XVII 69; - Chrystusa, XIX. 55; - cymmeryjski, XVII. 170, 174; - ciałopalny, XXXIV. 74; - dclmen, XXXV. 196; - drewniany, XVII 174; - egejski, XXXV. 195; - jamowy, XXI. 253; - kamienny, XVII. 174; - kloszowy, XXI. 253; - królewski, XVII. 175, 176; _. kujawsh XXI. 255; XXV. 147 s. III, IV, V. - kurhanowy, XVII. 79, 86, 87'1 90. - masowy, XXII. 146. _. megalityczny, XXI. 253, 254; XXIII. 49, 64; XXV. 144 s II, III, IV, XII, XIII, XIV; XXVI. 93: XXXV, 195. miejscem azylu, X. 242. pt. P l' awo ludowe. - otwarty, XXVII 135. - płytowy, XIII. 263; XVII. 78, 93. - podpłytowy, XVII. 79. -- przedhistoryczny, XXVI. 34; XX. 204; XXXVII. 395 - scytyjski, XVII. 174. - skrzynkowy, IX. 195; XVII. 6167, 71, 93; XXI. 64; XXV. s. XI. XIII; XXVI 41; XXXIX. 359. - słowiański, XX. 206. - szkieletowy, XX!. 64; XXV. s. \. XIII; XXXIX. 262. - trapezowaty, XXV. s. III ,V. - w Lidir-Ledraj na Cyprze. XXXIV. 128. -- w magii. XXXI. 70. - w med. lud., II. 160; III. 54. -- w Wiśle, XVII. 62. - w wierzeniach, XXVIII. 250-253 - wielkanocny, IX. 140. _. z epoki kreteńs:':o-mykeńskiej. XXVIII. 98, 99. -. z Koszyłowic, XXV. s. XII. - z Międzyrzecza, XXV. s. XII. - z. okresu lateńskiego, XXI. 63. - z okresu rzymskiego, XXI. 63. - z Piatnicy, XXV. s. V. - z Tymina, XXV. s. IV, V - z Zasławia, X'XV'. s. X:II-XIV. - zamknięty, XXVI~. 135. - ziemny, XVII. 174. - żydowski, XXVII. 61. Gród, XIX. 26; XXXIX. 144. - w Biskupinie, XXXIX. 265. Grosele, (j. niem.). p. GTossmutter. babka, XIV. 60 GTuba, piwnica, VI. 43; XXIX. 45 48-49. Grubarz, p. grabarz, XIV. 258. Grubka, piec, XXIX. 45, 49, 50. GrubIel", (j. niem.), narzędzie roln:cze, XXXIV. 184~ 185. Grubość ściany, XXXIX. 242. Gruby pan, postać z szopki, XIX. 36 Gruch, gbur,nieokrzesany, XVIII,218 Gruczoły, leczenie, XL 395, 399. Gruda, ser owczy, VIII. 43 Grudecn, grudek, (j. chor -slow.), p grudzień. Grudzielnica, płachta do odcedzani", sera, VIII. 43. Grudziell, XIX. 28. - w Kalendarzu starop, XIII. 257. w przepow. pogody, XIII. 161. - w przysłowiu, VII. 42. - termin uboju zwierząt domowych. XVI. 3. Gruk, grula, p. ziemni.ak, VI.43;VIII. 37; X. 261; XIV. 399; XVIII. n. Gmmadki, p. gromadki, XX. 158. pt. Zw ycza j e i o b l' Z ę.. dy związane z kultem p l' z o d k ó w. Grupa Aszkenazim. XXIX. 147. - bałtycka, XXXIV. 63. - bojkowska XXXI. 155. - etniczna, V. 186; XI. 348. 353: XXI. 14, 18; XXV. 103; XXVI 30, 31; XXXIV. 149, 153; XXXVI 115, 227, 228, 252; XXXVII. 323; XXXVIII. 217, 529; XXXIX. H. 15, 71, 72, 73, 228. - genea\ogi.czna, XXXIX 188, 18\1: - jaworowych ludzi, XXXIII. 7. pt. L i t e l' a t u r a l u d o w a. - językowa, bałto-słowiańska, XXVII. 46, 50-52., - jęz. iliTijska, XXXIV. 59. - ję::. indoeuropejska, XXXIV. 59. - jęz. i.talo-celtycka, XXVII 46. 47, 50-52. - jęz. turecka, XXXIV. 181. - jęz. wedyckc-awestyjska, XXVII. 51-52. - jęz. wschodnia, XXVII. 47. - klanowa, XXXIX. 3. - kulturowa, XXVI. 31; XXXVI. 115; XXXIX. 73 - małopolska, XXVI. 40. _ małżeńska, swojacka. XVII. 48. _ młodzieżowa. pt. G r u p y P ł c i - - i. wieku. nałęczowska, XXVI. 40. nosicieli, XXXVII. 58. _. pigmentacyjna, XXIV. 49, 55; 58-60, 65, 67. -. plemienna, XXVII.2; XXXIX.8B - pokrewna, XXXIX. 189. - polska plemienna, XXV. 141. - półn. europejska, XXVI. 131 - religijna, XXV. 103. rodowo 'plemienna, XXXIX. 88. _. rolnicza, XXXIX. 183. _. rozbarsko-bytomska, XXIX. 129. sandomierska, XXVI. 91. _. sefardyjska, XXIX. 147. słowiańska, XXXIV. 63. społeczna, IV.336; XI.348; X.XXI. 166; XXXVI. 115, 126, 133, 227. 228; XXXVII. 45, 51, 53, 55, 56, 66, 67. - totemiczna, XVI. 107. - Tybeto-birmańska, XXXI. 153. -- ustrojow.a, XXXVI. 133. - wioskowa, XXXIX. 189. - współdziałająca, XXXVI. 132, 133; XXXVII. 66. - wytwarzająca, XXXVI. 132, 13;3; XXXVII. 66. - zawodowa, XXV.103; XXXVI.133. G l' u P Y P ł c i i w i e k u, p. dzieci. dziewczęta, dziewczynki, dziewczyny, dziewki, Fryc, galon (kawaler), golonka (panna), goronara, Habab, inicjacja, kawaler. Kawalerowie Bractwa św. Miko .. łaja, kluby męskie. kłaczkowiny, kościół, nadanie broni, obrzędy towarzyszące przejściu z grupy do grupy, parobek, pasterka, pasterz główny, poganiac (pastuch koni), postrzyżyny. półparobek, u.:ilk, wkupno bab (młodych męź-atek), włosów obcinanie, strzyżenie, wspólne zebrania młodzieży, wtajemniczenia, p. inicjacje. wyzwoliny. �161 IhO Grunty bursztynowe, XXXIX. 398. - lessowe, XXXIX. 262. Gruschen, (j. niem,), Grossmutter, XIV. 60. Gruska, p. gruszka, XIV. 148, 149. - w pieśni, XIV. 385. Grusza dzika, p, brzekinia, pyrus communis, XIV. 148, 149; XXVIII. 242. - cudowna, XI. 376. :....... drzewo użytkowe, XXVII. 139; XXX. 60; XXXIII. 87. Gruszka narzędzie kary, XXXIX 145. Gruszka M. Bosk., p. bażanowiec, XXX. 55, 56. pt. Roś l i n y w l e c z n i c t w ie. - miodówka, II. 128. - na wigilię, XXIX. 92. '- pieczona w lecznictwie, V. 179. '- rzucanie na ścianę, III. 173. '- słodka, odwar z pędów w lecz. XVIII. 183. - suszona w lecznictwie, XII. 264. -. suszona, pożywienie, XVI. 134; XIX. 52; XXX. 60. - Vol baśni, XI. 337. - w pieśni, XIV, 385. - w przysłowiu, VII. 42. - w zagadce, XVII. 91. - wylewanie wody z kąpieli noworodka pod g,ruszkę, XXXV. 63. Gruszyczka okrągłolistna. PiroLa 1'0tundifolia L. w lecz., XXx. 209. Gruz, bursztyn w małych kawałkach, XXXIX. 364. Gruzły, term. garncar., V. 166, 167. Gruźlica, jej leczenie, XXXI. 27. Grusse, (j. niem), P. Grossmutter. babka, 'XIV. 60. Gr(y) hadewi,(j. st ind.). bóstwo domowe, XXXIV. 18. .Gry i zabawy, III. 26; V. 137; Xl. 281, 387; XXIV. 89; XXV. 112; XXIX, 11B, 134, 163; XXXI. 159; XXXVII. 333, 335, 422, 441; XXXIX. 142, 143. pt. G r y l udowe. Gry, dziecinne. VIII 201; XXIX. 163; XXXV. 27; XXXIX. 142, 143. - ludowe, II. 214; XXVI. 104; XXVII. 141. - ni.emieckie, XXIX. 163 - poza chederem, XXVI. lOB. - słoweńskie, VIII. 339; - świąteczne, XIX. 40; XXVI. lOB. - w gÓ1'kę, XI. 3B5. - w guziki, V. 284. - w Jawor, XXXIII. 5. - w kota, XI. 287. - w kozę odartą, XVI. 352. - w piłkę, XXVII. 135. - w pisanki, XX. 299; XXIII. 159. - w zieLone, XXVIII. 58. G r y l u d o w e, p. bierki., cuskija bacati, ciup pop, coca dez ii, dajto-majto, dziecięce, górka, gra, kapusta, klija, kLis, kobHa, Grys, XIII. 66, 220. - w leczeniu bydła, XVIII. 187. Grysik kukurydziany, p. kukurydza, mamałyga, XVI. 134. Gryszpanek, bórówka, brzusznica. Vaccinium Vitis idaea, II. 137. Grzanki, XX. 67, 95. Grządka, grzęda, XIII. 257. Grządka, sieczkarnia, IX. 365. Grządka, u żaren, IX. 363. Grządziel, grzędziel, u pługa lub sochy, XXIX. 167-169; XXX. 254; XXXIV.. 184, 186; XXXIX. 127. -' wygięty; XXX. 254. _ w wypędz. choroby, XXXIV. 43. Grzebanie częściowe, XXVII. 135. _ podwójne, XXVII. 135. - rytualne, XV. 14. _ samobójców, XXXI. 84. _ zmarłych, VII. 25; XVII. 170; w XXXVIII. 61. _ żywego ·j.agnięcia, IX. 283. _ żywych ludzi, XX. 293. Grzebień, XXVI. 124. - do lnu, XXXVIII. 421. _ do zbierania jagód, p. dziergniec, hrebinka, XXXIII. 136. _ rogowy, IX. 362; XXX. 30. _ rogowy w lecznictwie, XI. 399. _ w wierz. XVIII. 197; XXXI. 144. _ w zagadce, XIII. 206. _ we włosach, XVI. 138. _ wkładanie do trumny, VI. 26. _ wkładanie samobójcom do grobu, chederze, w czarne krupy, w guziki, w jawor, w kota. w kozę obdartą, w kręgle, w piłkę, w pisanki, w zielone, zivina. Gryf II. 328; V. 54. pt. D e m o n y. Gryfy, narzędzia do ładowania drzewa. XVII. 151. Gryka, p. hreczka, tatarka, XXx. 257: XXXIII. 113 XVII. 112. wykopaliskowy, XVI. 323. Grzebło, (gw. złodz,), grzebień, VII.278. Grzebłonka, grzebień, wmagii,XII.265. Grzebyczki, goździkowiec, rośl:na lecznicza, II. 140. Grzech, II. 159; V. 'l09; XIV. 132; XIX. 61; XXXIV. 8. - w przysłowiu, VII. 42. kocury, kopLe, kostrubońko, ko- kury, Naciawa, na wybitki, niemieckie, oranje pUl'ka, orLowa, palant, paLica, pasterz i owce, piłka, strub, pLiszka, kupec, pLoke, kurilka, pogrzeb, pusty, pop, ptaszek, puHaka, pukanie, pytka, skowronek, sLamke, słoweńskie, świąteczne, tike, pogace, topuz, towkacz, treha, tucka, j _ II LucI -' Tom XL jabłko, XIV. 110. Grzechotka, II. 219, 220; VI. 237; XXXVII. 373, 375, pt. I n s t r um e n t y l u d o w e. Gr:zechy, diabły, XVI. 393. Grzegorz, p. Gregorianki, II. 199, 200; X. 93. Grzęda, I. 177; XIV. 17. - dla kur, XIV. 369. - kapusty, XIX. 74. Grzęda, żerdź do zawieszania odzieży, XX 91. Grzegorzówka, siano, VI. 43, 76. Grzmot, dźwi.ganie węgła, mycie się, palenie gromnic, przy pierwszym grzmocie, XI. 31B. pt, M a g i a _ palenie wianków świę<:., XI. 65. _ pierwszy II. 163, 211; XI. 185, 199, 318; XIV. 183; XVIII. 199; XXVI. 54. _ swar Pana Boga na ludzi XIV. Grzechot, 48, 217. tarzanie się po ziemi przy pierwszym grzmocie, XI. 318. _ w meteorologii ludowej, XI. 318; -' X"III. 199, 212. w wierzeniach, II. 87, 160; V. 53, 54, 56; X. 108; XI. 318; XII. 232; XIII. 122. _ w zagadce, II. 43; XIV. 376. - w zimie, XVIII. 199. Grzmotnik ziele przeciw gromom. kadzeni~. IX. :W7; X. 108. pt. Rośliny w wierzeniach i magii. Grzybień, biały. Nymphea aLba. XXVIII. 242; XXX. 57. Grzyby, p. babki, bedki, bedłka, mierzliwa, bieluny, bilki, borodajki, ssawki, borowik, borowy, bzducha, chorosz, chrząszcz, czerwoni hryby, ćwioki, gałki, gąski. gąsiory. gmatwek. goździeniec, go- _ i I ·11 !I _,o :.11 ii' ·f: �163 162 łąbki, holubinka, hryb, hubka, huby, kozaki, kozary, kozia broda, kurki, liszki, lisice, huzary, lyszki, maśluchy, maśluki, maślurka, maramuch, mitra, muchomor, muszarka, muszora, opieńki, panna, pieprznik jadalny, piestrzenica (bzducha), płaskosz grzebieniasty, purchawka, ripozy, rydze, siedun, siedź, siniaki, skripije, smardze, smarszcz, sołtysy, sowa, sromotnik śmierdzący, tanecznica, tańcujka, ule, zielonka, zmarszcz, żydowskie grzyby. I. 202; goląbki, I. 199; gąsiory, I. 199; gąski, 1. 207; goździeniec, II. 22; huzary, I 199. - jako ozdoba, ,)G)GIXI. 82. - jako prognoza deszczu, XII. 61. - jako prognoza zimy, XIV 369, - postać diabła, XII.219; XXXI.l5. - pożywienie, III. 173, 229; VIII. 370; X. 36. - psie, XXXI. 98. - prawdziwe, I. 197; XXXI. 98, 99. - skąd się wzięły, XXXI. 169. - trujące, XXXI. 98. ~ w handlu, XII. 302. - w lecznictwie, XI. 395; XIII. 341; XXXIV. 279. - w literaturze ludowej, V. 44, 128, 167, 168; VIII. 253; IX. 73. - w przysł. VII. 42, 48, IX 48. - w wierzeniach, I. 176-178; 197207; II. 18-22, 163, 277; XII. 136; XVIII. 199; XX. 96; XXXVII. 165. - we wróżbach, XXXIV. 279. - zapach, XVII. 147. - zbieranie, IV. 15, 16, 30. - żydowskie, bUki, I. 202. Grzyh, diabeł, XVI. 397. - bilki, Grzywa końska, ofiara przy budowie jurty, XXXVII. 110. pt. Z wyc z a j e i o hi r z ę d y b 'u d ow. Grzywna, III. 305; V. 108; XXIV. 86; XXIX. 298. Gubić się, przepadać za kimś, VI.43. Gucza, Guczka, p. podleszczyk, ryba. Blicca bjorkna Art. XIV. 110, 122. Gudlaj, przekorny, niedołęga, przezwisko, XVIII. 218. Gudzky, guziki mosięż, XXXIV.146. Gugla, (gw. huc.), okryc'.e z sukna białego, V. 344; VII. 260. Gul, (j. sto niem.), wół XVII. 240. Gulasie, pasterze puszty, IV. 274. Gulaszi, pasterze bydła, XVII. 147. Gule, indyki, XVII. 162. Gulem, (j. j.ak.), miesz'kanie, XXXVII. 103. Gulora, Lepiota proc era, XII. 4, 11; XIII. 207; XVI. 395; XVIII. 67, 68; XXIII. 91, 94; XXVIII. 217; XXIX. 186; XXXIII. 117; XXXIV. 162; XXXV. 18; XXXVI. 234, 237, 238, 251, 257, 258, 270; XXXVII. 228. pt. _ w szopce XI. 24, 27, 29. XXXVI. 232, 274. Gunka, suknia, XVI. 57. Gurcho, (j. prus'k.), bóg st. pruski. XIV. 32; XXII. 1 Gurmana, gurmanka, sukmana lachowska, VIII. 165; IX. 207, 257; X 175-1'79, 191, 199, 302-305; XI. 57, 58; XXVIII. 218; XXXVI. 234, 237, 257, 272-274, 276; XXXVII 228. Gurmana. góralska, X. 179, 180 _ lwowska, X. 181. Guru, (j. ind.), doktór grom.w, cza_ rownik, XXXIV. 31. Guslary, (j. serb.), gęślarz, XVI. 169. Gusła, I. 7, 79; II. 86, 88, 134; III. 20; IV. 82; V. 204; VI. 272; IX. 201; XI. 64, 183, 402; XII. 37; XIV. 250, 290; XVII. 116; XVIII. 176; XX 77, 83, 88, 138, 303; XXV. 89; XXVI. 1, 70, 131, 140; XXXI. 73, 75, 85; XXXIII 23; XXXV. 24; XXXVII. 152, 349 pt. Magia. Gust, jadło, II. 126. Guśla (e), (j. serb.), p. gęśle, skrzypce, XIV. 399; XVI 169; XXIX. 112. Gunio ki, p. gunia, XXXI. 95. pt. Roś l i n y w w i e l' z en i a c h i m a g i i. Gulsulia Mata, (j, st. ind.), demon, XXXIV.34. Gulu, gulu! nawoływanie indyków, XVII. 162. Gula, p. Gul, XVII. 240. Gumi assafoetida w lecznic., X. 335. Gumienny, demon domowy, XIV. 56. Gumilak, spoiwo farb., XXX. 161. Gumno, I. 128; IX. 380; XI. 403; XX. 49, 263, 315; XXIV. 87; XXIX. 2, 8, 159; XXX. 215. pt B u d y n k i g o s p o d a l' c z e. - siedziba ducha domowego, gumiennego, XIV. 299. Gumulica, ser owczy, XXV. 68. Gunda, (j. Luo.), zagroda, XXXIX. 186, 187. Gunia,. p. cuha, II. 133; V.121; VI. 49; VII. 257; VIII. 165; IX. 255; a d z i e Ż. ·1 Guślarka, XXX. 71. Guślarstwo, XXV 92. Guślarz, czarownik, zaklinacz, IV. 164, 393, 396 397; IX. 184; XI. 404; XXIV. 32, 35, 38. Guś-Iebied, (j. ros.), łabędź; w mitach i baśni, XXXII. 94. U· się, biegać Gzić (krowy), XIV. 253. Gzlo, koszula, X. 194. Guślice, czarownice, XXXVII. 304. (j. łac.), leczenie pierścieniem, XXII. 59. Guz, ropień, XI. 399. Guziczek, guzik złoty, Ranunculu:; repens flo pena, XXXI 95. Guzik, V. 149, 150, 338; IX. 76, XI. 56, 195; XII.284; XIIU50; XXVII. 70; XXVIII. 176; XXIX 80; XXXIV. 146; XXXVII. 216, 223. - bursztynowy, XXXIX. 393. _. trzymanie się za guzik podczas krzywoprzysięstwa, XXV. 3. Guziki, motywy haftów, XXIV. 143, Gutta arthritis, 147. Guzel, guzle, (j. lit.), znaki na skrzy- dłach niewodu, XXXII. 30. nazwa krów, XXI. 58. Gwajzdzikas, (j.lit.), gwoździki, ornament, XXXII. 38. Gwałciciel, XXVII. 145. pt. P r a w o l u d o w e. Gwara, XXXIX. 175. _ bilałor1.lska, XXI. 136, 147,149,153. Guzula, _ bojkawska, XXV. 117. Borów Tucholskich, XXXV. _ _ czeska, VII. 98. druciarzy, XXXVII. 210. flisacka, X. 4; XX. 57. góralska, XXX. 257. górno-śląska, XVI. 235, 236. handlarzy wędrownych, XVI.103. huculska, XXV. 117. husowska IX 6-18. kaszubska, VIII. 80; XXIX. 180. 188. - krakowska, XI. 330. - laska, XXXV. 187. _ lawwska, XIV. 306, 307; XXI. 267; XXVII. 168; �16'> 164 -< _ _ _ _ _ lubelska, XXX. 242. ludowa, III. 138; VII. 31, 98; IX. 287, 288; XXX. 261. luzińska, IX. 91. lwowska, XXX. 260. łańcucka, IX. 201. ł¢dzkiego woj XXX. 257. malborska, XXIX. 180. mazowiecka, I. 62; III. 84; VII. 92; XVII. 161-166; XXIX. 175; XXXIII. 154. _ myśliwych, X,XXVIII. _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ 378. nadrabska, IV. 333, 334. nowotarska, XVIII. 77. opoczyńska, XI. 340. opolska, XVI. 106. podhalańska, VII. 30, 225, 226; XXX. 76, 138. polska, VIII. 77, 81, 323; XI. 389; XXVIII. 188; XXXVII. 473. przestępców, XXI'X. 134. rębowska, XXX. 259. .siemieńska, XXIX. 161. ślesińska, XIV. 306; słowiń., V.326; IX.294; XXIX,180 XXX 262. _ ś,rodkowo ..•galicyjska, XXV. 117. _ tajemna, XXX. 239; XXXI. 167; XXXVII. 210. _ tatrzańska, XVIII. 226 _ wielkopolska, XXX. 257, 259. _ więźniów, XXV. 103. _ zebrzydowska, XXIX. 180 _ złodziejska, V. 135, 376; VII. 237; XIII. 257; XV. 6, 7; XXV. 103. _ żołnierska, III. 78. Gwardian, postać z dialog., XIX. 88. Gwaroznawstwo polskie, III. 84. Gwebrowie, Gwebramowie czciciele ognia, VII. 14. Gwer, (gw. żołn.), III. 80; XI. 43; XIV 179: XXVIII. 77. boli, XXXIII. SO. Gwiazda, chodzenie z gwiazdą, XIX. 34, 40; XXV. 76; XXVIII. 14; XXIX. 92, 98. - Chrystusowa, I. 170. _ cnotliwego człowieka, I. 170. _ czteropromienna, XXII. 117, 118. 120, 221. pt. O r n a m e n t. - dusza dziec~a, II. 163. _ dusza dziecka niechrzcz., II. 328. _ dusza ludzka, XL 121; XXXIV.16. _ świętego, XXXIV. 17. _ kradzież przez czar,o,wnicę, I. 6. latająca, XXXIX. 3'43. _ motyw ornamentacyjny, II. 219; VI. 177; IX. 169; X. 313; XII. 315; XXII. 119, 120; X'XIV. 110, 116-121; 'XXXI. 160; XXXIV.287. _ niecnotliwego człowieka, I. 71. _ opiekuńcza, VI. 65. _ ośmiopromienna, XXII. 117, 118, 120, 121. _ ozdoba dachu, XXXIII. 98. _ pasa, p. gwiazdozbiór Kasiopei. Gwestuje _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ w dołku. II. 277. przepowiednią urodzaju, VIII. 340. przynosi szczęście, XIV. 300. rachować, I. 170. spadająca, II. 163; VI. 65; VIII. 58; XIII. 203, 227. w baśni, XI. 377. w wierzeniach, I. 168-171; II. 277, 327.3'62; 111.4,'51,172; XXXIX.343. w wycin., XXII. 115; XXIX. 184. wpływ na ziemię, XXII. 55. wróżenie z gwiazd, XIII. 203. z grzywą, kometa, I. 171. zakaz wskazywania ręką, X. 114. złodzieja, XXI. 230. Gwia.zda, gwiazdki, gwiazdeczki, WZGry na pisance, IV. 213 -motyw haftu, X. 302, 303. motyw wycinanek. XXII. 120. 121. las, XIV. 226. Gwóźdź, IX. 271; XXVII. 70. _ dachowy, VI. 291. _ drewniany, XXXVII. 288. _ gotować przeciw czarom, XXV.93. _ magiczne użycie gwoździa, XXII 43, 146; XXV. 93, XXXIV. 40. _ wbijanie w żłób, XXV. 92. z szubienicy, XXII. 43. __ z trumny, VIII. 276; XVI. 82; Gwoźdź, Gwiazdor, maszkara, XX. 162. pt. Z w y c z a j e i o b r z ę d y dor o c z n e. Gwiazdownica, muchotrzew, stella- ria, w lecznict, XXX. 65. Gwiazdula, nazwa krów, II. 130; XXI. 58, 205. Gwitterstein, (j. niem.), p. belemnit, XXXVII. 297. Gwizdanie, nawoływanie na owce, XXXV. 136. Gwizdek, w kształcie psa, kury, ryby, II. 218; IV. 276, 281. _ z oczeretu w łowiectwie, XXXI. _ XXII 62; XXV. 92. złoty. ozdoba pierścienia _ żelazny, XXXVII. _. żelazny, wbijanie 33. pt. Ł o w i e c t w o. P. gwóźdź, XIV. 226. Gwoździki krzyżowe, przeciwko koł- Gwoździec, III. Muzyka ludowa Gzicht, (gw. żoł.), Gesicht, tunowi, XXX. 72. Gwoździki polne, oman niemiecki, w lecznictwie, XXX. 52. Gwoździownia, terminol. kowalska, Gzubnąńć się, wpaść, III. 78. IV. 211. '["I ,. ',.' ii:- \,1 il (j. holend.) . uprząz, 120. (j. hot.) inicjacja XXXVIII. 56. Habab, Habakuka, Habergeist, 'I, 214. pt. VI. 292. Haam, 'I: bó- XIV. 111. Gzyms, XXIX. 49. Gzygzaki wzory na pisank., .,,. XXII_48 288. w głowę stwa, XXXIII. 103. Gymnopaideje greckie, .i! ' lot, lewita,cja, XXXIX H . dziewcząt, XI.X 11 8 (j. niem.), demon zbożowy, przebieranie się za kozę, XX. 178. Habrycarze, strażnicy celni, III. 253. Habryka, tytoń, III. 253. Habuzie, rosochate gałązki, III. 43. Hac! nawoływanie świń. XX,XV.136; Haci, p. gacie, haczi. haczyki kowalskie VI. 291. nawoływanie drobiu, V. 207; pt. Wołani.e na zwie,rzęta. Haczi, (j. ukr,), p. haczi. spodnie płó- Hacki, Hacz! cienne lub sukienne, XVIl. 151; XXXIV. 146; XXXVII. 146, 215. _ pI'zecl'wko urokom, XVIII. 178. Haczuga, (gw. huc.), świerk. VII. 260 X 361 Haczyk, pogrzebacz, I. . Haćki, haftki, V. 63. ad - Rimmon, (j. fen) Adonis Had XXXIV. 129, 130. (j. ind.), duch zmarłej przy porodzie lub w ciąży, XXXIV, 37. Hadam, słup podpierający, tragarz, HadaI, XVIII. 10. Hades, XVII. 175; XXI. 197.• Hadukant, hadukat, (gw. hue.), adwo- kat. XIV. 163 Hafciarki, XXIV. 135; XXVIII. 24, 25,38; XXX. 234. Hafciarstwo, XXIV. 128-148; XXX 233. Hafciarze, XXVIII. 21; XXX. 234. \ �167 i6b Haft, Ainów, XXII. 94. - atlasowy, XXIV. 138. _ barwny, X. 302- 304, 305; XXIV. 142, 147. _ biały, Xl. 100; XXIV. 138, 140, 146; XXVIII. 24; XXXV. 27. 40. - chiński, XXII. 96. _ czesko-słowacki, XXIX. 200. _ dębski, p. opoczyński, XXIV. 141; 142, 146. _ geometryczn., XXI!..121; XXIV.I46 - gobelinowy, XXVIII. 24. - huculski, IX. 95. _ ;kaszubski, XXVIII. 26, 34, 35, 37. _ krakowski, XXIX 163; XXXV. 27. - kurpiows.ki, XXIV. 138; - krzyżykowy, XXIV. 133-135. _ ludowy, I. 220; III. 34, 35, 153, 220; V. 265, 266; IX. 207; X. 34, 35, 170-192, 229, 230, 299-307, 325; XI. 55, 408, 422; XII. 115, 117, 190, 191; XVI. 331; XXI. 43, 47, 48, 51, 53, 80, 233; XXII. 93, 95, 97, 113,128; XXIII. 155; XXIV. 12B, 129; XXVI. 103, 104; XXVII. 193; XXVIII. 18, 21, 29, 34, 104; XXIX. 163; XXX. 4, 134, 138, 157, 184; 185, 188, 208, 243, 267; XXXI. 5; XXXV. 36; XXXVII. 218, 223, 231, 245, 417, 418, 451. 486: XXXIX. 47, 447, 450, 451, 501. - łowicki, XXIV. 138. - mazowiecki, XXI. 131, 146. - motywy, X. 299-305. - na powierzch. wycin,anki, XXII.98 - opoczyń.ski, XXIV. 128-149. - paciorkowy, IX. 207. - płaski, XXVIII. 22, 23, 37. - psles'ki, XXX,V. 174. - polski, X. 183. - ruski, X. 325; XXIV. 146. - seklerski, XVI. 137. - srebrny, XXX. 237. _ w przysłowiu, VII. 43. _ (gw. flis,), piasek, XX. 57. _ socha, XXXIX. 446. Hakafoth, (j. hebr.), uroczyste - technika, XXIV. 137, 148. wdzydzki, XXVIII. 17, 36, 38; XXXI. 164. - wolny n,a skórze lub tkaninie XXII. 103. - wołyński, XXXV. 174. - wypukły, XXII. 89, 90, 102; XXIV. 139; XXVIII. 23, 24. - zasnuwany, XXII. 96. - zastosowanie, XXIV. 131. Hagada. bajka, IV. 290, 299. 438; V. 367-370; VII. 324; VIII. 202204; XiXJVII. 155; XXXV. 27, 40. Hagiografia, XXI. 111, 115. Hahar, włóczęga, XVIII. 218. Hahiłki, p. hajiwki, hahiwki, ki, hahiłki, hahulki, lahiwka, jahiłka, hahiwki, hajiłka, halahulka, okrą- kleszczy 120. Hamman, p. Hanumant, indyjski bóg w postaci małpy, VII. 3; Hamuta, zupa z ulęgałek, III 12.43. Hamut, (j. fin.),' chomąto, XXXIX. XXXIV. 174, 178, 188. HaLabardy, XIX. 56. Halapa, Jalapae, V. 164; pt. M e d y- c y n a l u d o w a. odzież, O, czes.), XXIX. 118. Halsztadzki okres, XXX. 228. Halszywaty, {gw. druc.),. iść, XXXVII. Halena, hahul- 210. Halucynacje, VI. Zl, 22, 119; XV. 258. Halahiwka. p. hahiłki. Halasić, O.' ukr.), opłakiwać, Hałasy, odpędzanie Halawyci, (j. ukr.), wzory na pisan- kach, IV. 212. gałąź, XIV. 253. Halga Halk;' ha- halunki, hauka, (j. ukr.), jajko barwione pisanki, IV. 197, 198, 204, 205, 218, 220-226, 228. Halocha, nazwa krowy, XXI. 205. Halunki, (j. ukr.), p. hauka; IV. 197; 198, 204, 218, 220, 226, 228. Halunyty, (gw. druc.), spać, XXXVII. halajówka, (gw. ukr.), IV. 223; VI. 121 162, 205,394; XII. 317; XVI. 3,26; XVII. 3; XVIII. 218; XXV. 116, 117; XXIX. 207; XXXIII. 3 7, 29, 80, 135. Hajnok. tam, VI. 43. Hajówa (gw. hue.), nazwa krowy od miesiąca urodzenia, XXXV. 135. Hajówki, XXV. 118. Hajta! napędzanie koni w prawo, XXXV. 137. Hajta, (gw. dziec.), płachta, III. 166. Hajtasz, (gw. flis.), zator ze spławów, XVII. 142. Hajtowaty koho, (gw. hue.), gonić za kim, VII. 260. Hak do zawieszania kotła. XXXI. 145. 210. (j. ukr.), kluski, XXIV. 7; XXVI. 52. Haluzki, (j. ukr.), wzory na pisankach, IV. 212. XXXIX. Ham, O, rum.), chomąto, Haluszki, 120. Hamadriady, XXXIII. 13; Demony drzew. Haman, (j. żyd.), święto, III. 146. I <ot chomąta, XXXIX. 121. Hana, (gw. hue.), nazwa psów, XXXV. 136. Hanaki szabasowe, (j. żyd.), XXI. olS. Handel XIII. 66; XXXIX 45, 189. _ koń~i, XXXI. 112, 113. _zamjen.XXXVIII. 123; XXXIX.192 _ zbożoWY, XX. 6. Handlarz bursztynu, XXXIX. 362. _ jarmarczny, XXI. 138. _ XII. 185. demonów, XXXIV.13. chachul- hahiłki, UO. Hame, (j. ang.), zakończenie żanie, .XiXVIII. 49. Haka, motyka, kopaczka, XXJXiIII.65. Hala VII. 188; VIII. 37; Xl. 46 XIIl. 3~5; XXVIII. 83; XXXII. 79-81; ki (j. ukr.), 223; VI. 121, 162, 205, 395; XVII. 3; XXV .. 116, 117; XXXIII. 3, 7, 135. Haj, (j. ukr.), gaj, III. 43. Hajducy, Xx. 51. Hajduk, taniec, X. 194. Haje, V. 279. Hajiwki, Hame, (j. nadreń.), chomąto, XXXIX. wonności, XIX. 48. się, kłócić Handryczyć się, VI. 44; VII.277. (gw. hue.), chłopak zaganiania owiec, VIII. 43. do HanieLnik, Haniemusny, haniemuszny, VI. 44. XII. 67. Hanodyna, Anodyna, pyszn~, Spiritus aete- ris, V. 164. HansL und Grete, (j. niem.), obrzęd wiosenny, XXXIII. 11. Hantu, (j. mal.), duchy, VI. 232. Hanumant, (j. st. ind.), bóstwo, małpa, XXXIV. 41. Hanuśka, (gw. hue.), nazwa owiec, XXXV. 134. p. anyż, XXXIX. Hań, tam, VI. 44. Hanyz, 300 Hańba, II. 140. Hap, (j. ang.), przypadek, XVII. 220. Hapa, (gw. dziec.), stół, III. 166. Hapka, (gw. góral.), kotka, XVII. 80. Happ, O, st. isl.), szczęście, XVII. 220. �l69 16S (j. ukr.), jajko barwione, IV. 197, 198, 204, 205, 206, 218, 220-228. Harak, arak, VI. 57. Harakiri, (j. jap.), VI. 25; pt. P r awal u d owe. Harap, p. bat rzemienny w obrzędach weselnych, II. 238; XXI. 45; - w przysłowiu, VII. 43. - zabawka z sitowia, XXVIII. 61. Haras, Harasz, wełna, XXXIV. 165; XXXVII. 216. Harasiwka, (j. ukr.), sznurek wełniany, XXXVII. 215, 219, 224. Haraszt, (jwęg.), las dębowy, XIX.10. Harbusz, arbuz nasiona, XII. 296. - skamieniały, XIV. 404, 405. - w zagadce, VII. 72; XVIII. 673. Harbuzowa, wzory na pisano IV. 212. Hardyburka, ziemniak, X. 261. Harfa, XV. 40. Harkan, taniec, XII. 307; XIII. 208: Harnaś, III. 241,249,271,272; XXVIII: 71, 72; XXIX. 110; XXXI. 88. Harnicy, straż do zwalczania zbójników, XXXIV. 166-168, 170. Harmonia u ludów pozaeuropejskich, XVI. 174, 175. Harmonijka, XI. 67. Harny, XII. 67. Harach, (j. błr.), groch XXVI. 23. Harovitus, (dok.), p. Jarowit, XIV.31. Harpun, XXXVIII. 30. Harpule, drągi do zatrzymywania galarów, X. 454; XXXIX. 322. Harpulnik, flisak kierujący harpulami, X. 454; XXXIX. 322. Hartwalnik, flisak, X. 9. Hasać, (gw. złodz.), tańczyć, VII. 279. Hasła rodowe, p. godła, II. 301. Hatlas, p. atlas, XXXIV. 164. Hatrak, (gw. złodz.), ajent policyjny, VII. 279. Haptuszka, (j. niem.), taniec, XVI. 168. (j. ind.), bogini cholery, XXXIV.33. Hauka, (j. ukr.), jajko barwione, p pisanki, IV. 197. 198. 204. 205, 218. 220-226, 228. Hauptman, (gw. żoł.), III. 79. Hawdala (j. hebr), modlitwa. III. 51. Haw hawok, tu, VI. 44. . Hawiarz, górnik, XIV. 399. Hawicz, Symphytum officinalis, odwar pić, VI. 15,9. - okłady, XlVIII. 183. Hawirka, (gw. złodz.), dom, VII. 279. Hawirz, górnik, p. hawiarz, XXVIII 218. Hazucha, cuha, XXXVI. 234. Hazuka, sukmana, XXXIV. 269 270. Ham, (j. węg.), uprząż, p. Chomąto, XXXIX. 120. Ham, (j. chorw.), szle, XXXIX. 120; pt. Upr z ą Ż. Hatschah, Hatthi, O. ind.), bogini ospy i płodności, XXXIV. 28, 29. He, bóg Indusów, XXXIV. 30. Hebama, akuszerka, XVIII. 218. Hebd, Sambucus Ebulus, nasiona gotowane w lecznictwie, II. 63, 158. Hebo, O, fin ..), kobyła, XVII. 220. Hebrajskie opowieści., II. 30. Hefaistos, XIV. 29, 226, 227. Heitsi eibib, (j. hot.), bóg, XXXII. 117-121, 124-126, 128, 131. Hej! nawoływanie na bydło rogate, XXXV. 136. Hej! w lewo, nawoływanie wołów, XII. 301. Hejcedlo, (j. czes.), kolebka. XXX. 226, 227. Hejnole! tam, IV. 307. Helba, Helba trigonella, Foewn graecum, XIII. 277. HariU, .I Heterofonia, XVI. 176. Helios, bóg słońca, XIV. 227. Heteryzm, II. 104-106; III. 372; IV.356 Helios, halios, aloes w lecznictwie, Hetman zbójnicki, XXXI. 90. V. 164; XXXIII. 81. Hetomoje, (j. gil.), korona szamana, Hellenizm, xXII. 147. XVI. 121. Hemra, 'nazwa krów, XXXV. 134. Hetta! w prawo, p. heta, heszta, hejHepa, (j fin.), koń. p. hebo, XVII 220 ta! III. 45; XII. 301. Heppen, (j. norw.), szczęśliwy, XVII. Heven, (j. fin). koń, p. hebo, hepo. 220. XVII. 220. Hera, VII. 18; XIV. 29-66, 72-74. Hevonen, (j. fiń.), ogier, XVII. 220. Herakles, XV. 23, 157. Hi! odpędzanie psa, XXXV. 137. Heraldyka polska, XX. 157, 160. Hiacynt, Hiacinthus orient., XXVIII. Herb szewski, IX. 293. 242. Herb a Scolopendri, języczki jelenie, Hid, (gw. huc.), rok, VII. 261. X.334. Hiena, w bajkach, XVII. 275. Herbarz rodzin tatar., XXXI. 157. Hierologia, XXI. 83. Herbata, II. 185; III. 315, 319, 320, Higiena, XXX. 14. 324; V. 11; VI. 57; VIII. 122; XI. - i medycyna ludowa, XXVI. 98; 23; XII. 296; XXVIII. 242. XXXI. 145; XXXIV. 288; XXXVI. - z żyta, XIII. 22l. 282; XXXVIII. 529 Herby, II. 5; XIII. 348; XIV. 70, 228. - skóry, XXVI. 77. - totemiczne, XVIII. 53, 54. H i g i e n a p. bania, banja, bielenie Hereologia, nauka o podaniach. boSClan, bielizna, chwoszczanka, haterach, XX. 216, 221, 224. czesanie się, gady, grzebień, inHerezja, XXIV. 166, 167; XXVI. 4, 5. sekty, hrebiń, karaluchy, kąpiel, Hermes, XIV. 232; XXXlII. 146. kijanka, kultuwies, kosmetyka, Herody, p. szopka, VIII 431; X. 282, łaźnia, ług, magiel, maglowanie, 283, 287-292; XVI. 304, 374-382; miotełka brzozowa, muchomor, XIX. 33-35; XXV. 110; XXIX. mydło, mycie się, niecki, paso92; XXX. 245; XXXI. 62, 164; żyty (zwalczanie), pracz, pranik XXXVIII. 538. pranie, smoła, soraczkowyj tasak, Heród, I. 174; XI. 24-31, 46, 135-szczotka, włosy. I 143; X. 287-292; XIII. 27; yTV. Hikuleo, (j. tong.) bóg zmarłych 151-154; XXII. 130-137; XXIII. . VII. 20. 129; XXV. 69-72. Hilci, (j. ukr.), wzory, IV. 212. den', U niem.), bóg, XIV. 54 Hina, bogini polinezyjska, VII. 6. Herszt, n. 267, 271; 272; XI. 216; Hinduizm. XXXIV. 32, 45; XXVIII.7l. Hip. (gw. złodz.) szturchaniec.VII.279 Hesarus, l(j. hot.), ptak w pieśni, Hipnotyzm, XXVI. 70. wskazujący drogę do wody, Hipopotam, bóstwo wodne. XXXII. XXXVIII. 104. 123. Hesiri, (j. egip.), p. Ozyrys. Hipoteza,!. Peiskera, XXXIV. 58. Heta. heszta! popędzanie koni, XXVI. - J. Rostafińskiego, XXXIV. 57, 58. 52. i ! I II �l? l His! nawoływanie owiec, XXXV. 133. Historia, XX. 217; XXI. 13, 14, 62, 83, 84, 87, 88, 269; XXII. 26-28; XXXIX. 2, 4, 34. - chłopa, XX. 1. - czarów, XXI. 125. - etnografii, XXXIX. 7. - gospodarstwa pierw .. XXXIX. 31. - Izraelitów, I. 235. - języka, XXXIX. 37. - kultury, IV. 339; XXI.12, 85, 87, 88, 90, 114, 125; XXXIX. 31. - literatury, XXI. 266, 267. - narodów, Z. S. R. R. XXXIX. 30. - nowożytna, XXXIX. 30. - obyczajów, XVI. 140. - organizacji rodowej, XXXIX. 31. - osadnictwa, XXI. 89; XXXVII.226 - pierwotnej lI'eligii, IX. 420; XXXIX. 31, 177. - pierwotnego społeczeństwa, XXXIX. 30, 31, 59. - porównawcza prawa, XXXIX. 165, - prawa, XXI. 90. - religii, IX. 420; XXI. 239; XXII 158. - Słowian, III. 179; XXVI. 91; XXXIX.30. . starożytna, XXXIX. 30. - średniowieczna, XXXIX. 30. - wschodu, XXXIX. 30. Historie Rzymskie, p. Gesta Romanorum, XXXI. 12. Historyzm, XXXV. 20; XXXVI. 107, 110, 111, 352, 356, 357; XXXVIII. 5, 6, 18-20, 25, 26, 29. - krytyczny, XXXVIII. 9, 18, 25. - schemat., XXXVIII. 3, 5, 9, 18. Historyk, XXXIX. 35, 74, 143, 147, 151, 159, 162, 167, 169. Histowanec, zanokcica zielona, Asplenium viride Huds., XVIII. 191. - naparzanie, XVIII. 184. (j. niem.), Sinapis arvensis, olej z nasion wywołuje obłęd, III. 253. - zioła jadalne, III. 253. Hoenir, bóstwo skand., III. 187. Hof. (gw. żołn.), III. 80; XIV. 180. Hola, hala, III. 258. Hola, (gw. druc.)" babka do klepania kosy, XXXVII. 205. Holda, (j. germ.), bogini, XX. 175. Holic~, hala, III. 258. Holizm, XXXIX. 25. Holka, (j. błr.), iglica do wiązania sieci, XXXII. 33. Hołoble, XXX. 254; XXXIV. 184: XXXIX. 110, 114-119, 127, 130. Holosinia, (j. ukr.), zawodzenie po zmarłym, XXV. 118. Holośniaki, (j. ukr.), p. holośnie, spodnie, XXXVI. 274. Hołośnie, (j. ukr.), spodnie, III. 15, 272; XXXVI. 258, 270. H%uky, (gw. hue.), wiązki słomy do poszycia dachu, p. glowacze, XXXIV. 147. Holowa, (j. ukr.), część pługa, I. 143. Holowkowa, (j. ukr,), ornam. IV.2l3. Holowyc'a, (gw. hue.), źródło, XXXV. 104. Ho/uba, (gw. hue.) nazwa owiec, XXXV. 133. Holuba, (j. ukr.), siwa krowa, XII.301. Holubana, (j. ukr.), nazwa krowy, IX. 384, 385. Holubanoczka, holubka. (gw. hue). nazwa owiec, XXXV. 133. Holubci, (j. ukr.), gołąbki z kapusty, VIII. 370, 374. Holubinka, bedłka womitowa, II. 20. Holubyj, (gw. hue.), zielony, VII. 261. Horn, (j. tybet.), siodło juczne, XXXIX. 120. Homo, alpinus, IV. 73. - palenie w fajce, XVIII. 184. - zmywanie odwar. XVIII. 180, 184. Histrioni, XX. 178. Hisznyci zinocza, (j. ukr.), powojnica alpejska, Atragena alpinata, XVIII. 180, 191. Hiurczyca, (gw hue.), gorczyca, XIII. 334. Hladkij lyst, (gw. hue,), roś!. lecznicza, XIII. 223. Hladyszka, garnek, I. 166. Hławosik, Hlawosiki, Hodrych, Hlawosiek. (j. ukr.), ścięcie św. Jana, V. 218; VI. 266; VII. 270; XXIX. 107. Hlonica, kłonica, XIV. 149. Hluchyj anheł, anioł głuchy, dusza dziecka poronionego, XVIII. 194. Hneda, wnet, wkrótce, XVIII. 218. Hnetki, zaraz, XVIII. 218. Hnizdo, (gw. hue.), łożysko krowie, XVIII. 176. Hoba, (j. germ.), miara roli, XXV.22. Hobbo, (j. est.), koń, XVII. 220. (j. ang.), ·koń, XVII. 220. gęsi i gąsiąt, II. 130 Hodowaniec, (j. ukr.), demon domowy, XXXIII. 118. Hodowla bydła, IV. 96, 278; VII. 333; XIV. 186; XXXI. 3, 145; XXXV. 78, 85, 133; XXXVII 125. 201, 230, 231, 363; XXXVIII. 11, 36, 38, 313, 314; XXXIX. 108, 189. - koni, XXXVII. 120-125. - owiec, XVII.147; XXXVII.202, 382. - pszczół, XXXVIII. 365. - renów, XXXVIII. 347; XXXIX. 93, 419. - roślin, XXXI. 145. H o d o w l a, p. baran, bydło, drób, koń, krowa, koza, owce, pszczoły, ptactwo dom, reny, rośliny, ryby, świnie, trzod.a, zwierzęta dom. Hobby, Hocz! odpędzanie \ •• Hodryk, Hederich, aurignacensis, XXXVIII. 31. - europeus, IV. 73. - mediteraneus, IV. 73. _ phanobrachycephalus, XXIII. 179; XXIV. 44, 45. Homo, sapiens, XXXIX. 19, 425. _ Soloens'is, XXXVIII. 387. Homylka; (j. ukr.), p. hamełka, chomelka, hymla, IX. 200; XXIX. 83. Honornie, (gw. góral.), XXI. 78. Hoppa(e), (j, fryz.), koń. XVII. 220. Hopy (gw. złodz.), pieniądze, VII. 279. Hora, (j. serb.), zabawa ludowa, XXV. 139. Horbotka, obhortka, (gw. hue,), zapaska, XXXIV. 149. Horda, II. 98, 286; Ul. 372, 373. - żętyca, II. 140. Hordowiec, Malva silvestris, oczyszcza rany, XI. 399. Hornist, (gw. żol.), XIV. 179. Horodnyk, (j. ukr.), rydel drewniany III. 43. Horodysko, (j. ukr.), grodzisko, IIII. 8, 9, 46. Horoskopia, XXXI. 144. Horst, hurst, (j. st. germ.), chrust, XIX. 10. Horszczok, (j. ukr.), garnek, w zagadce, VII. 73. Hortensja ogrodowa w lecznictwie, XXVIII. 242. Horylka, (j. ukr.), gorzałka, I. 253; III. 14; VIII. 377. Hospodaricek, (j. czes.), demon domowy, V. 381; XIV. 231. 299. Hosteć, (j. ukr.), gościec, XVIII. 180, 185. Hostia w magii, II. 216; VI. 63; VII. 284; XXVI. 17; XXVII. 71. Hostyna, (gw. hue.), uczta po oczepinowa, XVII. 161. Hosza-na, (j. żyd.), różdżka, III. 54. 'i. J il; ii,,.r I I 1 �173 172 (gw. żol.), Halsstreifel, III. 80. Hou! nawoływanie koni, XXXV. 137. Hożnie, spodnie wełniane, IX. 256. Homilt, (j. serb. chor.), chomąto, XXXIX. 121. Hośtrajfk, Hrabci, hrabli, hrabczysti, hrabelci, (j. ukr.), wzory na pisankach IV. 212. Hl'abielki, (j. błr.), p. gl'eblalis, o:n3men t, XXXII. 37. Hrabyna, (gw. hue.), grab, XIII. 334. Hradoburnyki, (gw. hue.), odwracacze gradu, XVIII. 179. Hramota, (dok.), XXXIII. 127, 128. Hranycia, (gw. hue.), płucnica islandzka, p. Cetraria islandica VI. 158. ' odwar pić, XVIII. 184. Hraszaunik, (j. ukr.), gruszyczka okrągłolistna, Pirola secunda L stanownik lek., XXx. 209 ., hrabelki, hrabelkowa, hrebinczyk, (j. ukr.), wzory na pisankach, IV. 212, 213. Hrebinka, (gw. hue.), p. grzebień do zbierania jagód, XXXJII. 136. Hrebiń, (gw. huc.),p. grzebień, XIII. 206. . Hrebenci, - w zagadce, VII. 70. Hreczka, p. gryka, tatarka, zeta, Fagopyrum tataricum, II. 158; XI. 362; XXIV. 16; XXVIII 242. - kadzenie, XlI. 61. - w bajce, XXVIII. 188, 195. - w przysłowiu, XIV. 238. Hreczuszki, (j. ukr.), danie wigilijne, VIII. 370. Hrid, Hrjada, hrida,. (j. chor.), skała. XXV.95 hrjady, (j. ukr.), zagon, zrąb', XIX. 29. (j. rum.). XIX. 10. Hrjest, chrtlst, zarośla, koreni, (j. czes.), chronią przed piorunem, XVII. 23. Hruda, (gw. b:uc.), gruda, obrzęk nóg u konia, XVIII. 189. Hruden, (j. czes.), Hrudel'l., (j. uh.), grudzień, XIX. 28. Hrungnir, olbrzym kamienny. XXXII. 86, 96, 102, 103, 110 113, 114, 125, 130. Hruszie solodkie (gw. hue.), słodka grusza. Pyrus comm., XVIII. 191. Hruszka, ziemniak, X. 261. Hry na krale a kralownu, (j. czes.), XXXIII. 11. Hryb, (j. ukr.), grzyb, w lecznictwie, XIII. 341. Hrybki, (j. ukr.), jadło obrzędQwe, II. 212. Hryda, (j. młr.), skała, wzniesienie, część strychu, XXV. 95, 96. Hrydil, (j. ukr.), grządziel, l. 143. Hrydy, (j. ukr.), zrąb, XIX. 29. Hrzad, (j. czes.), bierwiono, XIX. 29.. Hrzebiet, grzbiet krowi, XVII. 162. Huahine, (j. polin.), bóstwo, VII. 6. Huaka, (j. ind.), fetysz, bóstwo piorunu, VII. 9. Huang-shu-lang, (j. chiń.), łaska, łasica, VIII. 8. Huba, gęba, IX. 73. Hubka, huba, I. 169, 177; II il9; V. 207 - dębowa. XXX. 26. . - drzewna, odwar pić, XIII. 220. -- niecenie ognia, VII. 264; XXXV. 126. - okadzanie drzew owocowych w W. Sobotę, XVI. 84. - okurzanie bydła, XII. 299. - okurzanie przeciwko czarownicom, XEI. 28. - z gruszy, \v lecznictwie odwar:' XVII. 184, 191. -- z hruszky, XIII. 223. Hromove (j. ukr.), boginki, VI. 44. Huby, grzyby, IX. 73. Huczma., czapka, XXVłII. 177, 178. Huehueteotl, (j. azt.), bóg ognia, VII.13 Huekuwu, (j. arauk.), bóg podziemi, VII. 25. Huiciloposztli, (j. azt.), bóg wojny w Meksyku, VII. 6. Hukać się, pokrywanie świń. VI.44 Hukanie pasterskie, XXI. 36. Hulka Dewi, (j. ind.) bogini wymiotów, XXXIV. 33. Hum, bóg Indusów, XXXIV. 30. Humno, (j. bir.), stodoła, XXVIII. HublJrze, 140. Humor ludowy, XXVI. 145. Hunaphu, (j. Quiche), brat-bliźniak, księżyc, XXXII. 154. Huncwot, ozdoba butów, X. 33. Hunys, Janek, Jasiek, XVIII. 218. Hunka, gunia, XXVII. 218, 223-225, 230, 232. Hupka, huba, do zapalania ognia, XI. 377. - dymna, p. grzyby. _ odwar w lecznictwie, VI. 159. Hupperisch, (j. niem.), taniec, XVI. 168. (gw. hue.), boginki, demony, VI. 44; VII. 255. Hurkaty, (gw. hue.), doi:ć kozy. Dwce Hurboszcze, XXXV. 120. topka soli, VII. 261. Husak, (j. ukr.), gąsior, I. 209, 244; Hurman, XIII .. 110, 111. urządzać wieczorynkę, XIII. 110, 111, 208. . Husarze w szopce, XIX. 37, 56. Husi, (j. ukr.), gęsi, I. 244. Husia, (gw. dziec.), kołysanka, III. 166 Husiacza labka (j. ukr.). wzory na pisankach, IV. 212. Husaka zapikaty, (j. ukr.), piegi, XVIII. 180. linia łamana, ornament XXXVII. 716, 224. Huska, (j. ukr.), gąska, I. 204, 244 Hustaja sietka (j. błr.), gęsta sieć, XXXII.30. Husy, (j. ukr.), gęsi, XIV. 84. Husyci, VI. 282; XIX. 140. Huślanka, (gw. hue.), mleko, II. 207, 208; XXXV. 94, 119, 147. Huślar (j. ukr.), p. gęślarz, XXIV. 25. Huśtanie w wierz., XXXIV. 280. Huśtawka, III, 26. Hutnictwo, XXXVII. 332. Hutorki, (j. błr.). XXI. 136-144, 151. Hutornik, XXI. 139-144. Huty miedzi pod Krakowem, XXXIX. 435. Huzar, grubszy koniec kloca, VII. 261. Huzary p. grzyby, I. 199. Huzarzy węgierscy, strój, wplyw na strój gó.~alski, XXIX. 117. Huzia_huzia! szczucie, III. 46. , Huźwa, (gw. huc.), zawiasy z świerkowego drzewa, XXXV. 101, 102. Hwozdyk, (j. ukr.), wzory na pisan- Husieczki, Husi tanec, kach, IV. 212. oprawca, VIII. 302. Hyćó! nawoływanie prosiąt, Hycel, XXXV. 137. Hydromancja, XXXI. 144; pt. W róż b i a I' s t w o. Hygea, (j. gr.), bogini, XVI. 17. Hyj! nawoływanie na bydło rogate, XXXV. 136. odpędzanie świń, XXXV. 137 Hymla, O, ukr.), hamelka, XXXVII. Hylo! 229. Hymny buddyjskie, XXXIV. 28. _ na cześć śmierci, III. 215 _ o braciach Arvales, III. 215. _ pienvszej Księgi Rigwedy. III. 6. J ( II:L I I l " ;~ �175 174 Hyperbrachycephalia, XXI. 242, 243. Hypertrofia, XXXVIII. 20-22. dumny, XXI. 78. Hyśkać, bóść, XVI. 85. leki, uczesanie, V. 63; XL 61. idę, XVIII. 218. Ideologia, XXXVI. 115-119, 121-125. - grup społecznych, XXXVI. 132. - kultury, XXXVI. 128. - osobnika, XXXVI. 130, 132. - wytworu, XXXVII. 50, 53. - zespołu, XXXVI. 124; XXXVII. 61. Ideologiczne modyfik.. XXXVI. 122 - odmiany, XXXVI. 122, 123. - typy, XXXVI. 122-123, 128, 131. Ideoplastyka, XXXVI. 174. Idha- WoHur, (j. skand.), raj, III. 284. Idioci, III. 314. IgLarz, szczupak, XIV. 65. Iglica do robienia sieci, XXIX. 126; XXXI. 3, 39; XXXII. 27, 33. - ozdoba dachu, XXXIII. 98. - ściółka z drzew szpilkowych, XIV. 111. Igliczka, XXXII. 36. Igła bez nitki, XVIII. 198. - dar rodziców chrzestnych, I. 183. - którą szyto dla nieboszczyka, X. 357; XV. 104. - nieszczęsna, XXIII. 76; - obdarowanie igłą, II. 334. - pożyczanie igły, III. 53; VI. 353; XXIII. 76. - ukłucie, HI. 52; pt. W i e l' z e n i a. - w bajce, II. 275; - w magii, X. 108. - w przysłowiu, XII. 66. - w wierzeniach, II. 340. - w wywoływaniu kłótni małżeńskich, IX. 206; X. 108. - w zagadce, II. 40. 42; XIII. 206; XVII. 84, B8; XVIII. 173. - w zamawianiu, VI. 262. - zatykanie w dojnicę, XVIII. 179. - wykopaliskowa, XVI. 323. Igo, (j. ros.), jarzmo, XXXIX. 123. Igra w posty, (j. ros.), gra w posterunki, XI. 282. Igrzyska, II 88, 100, 101; XIV. 20; XVIII. 225. - kościelne, XX. 165, 168. Ihine, (gw. huc.), nawoływanie koni, XXXV. 137. Ihla, (gw. huc.) p. igła, XIII. 206: XVIII. 173. Ihnatie, (gw. huc.), święto związane z hodowlą wieprzy, XIII. 21. Ihrowiszcze, (j. ukr.), miejsce zabawy boginek, XIV. 83. Ihryszcza, (j, ukr.), zabawy, XXI.138. Ijes ikes, (j. fiń.), jarzmo, XXXIX.121 Ike, (j. est.), p. jarzmo, XXXIX. 121. Ikonografia etnograficzna, XXXVII. 277-308; XXXVIII. 229-276; XXXIX. 291-354. Ikonostas, (j. ros.), ołtarz, XIII. 239. Ikony cerkiewne, XXI. 48; XXV. 58. Iliada, XV. 213; XXIII. 1. Ilia Muromec, bohater bylin wielkoruskich, XII. 341; XXXII. 84, 87. Hu, (j. ki>:g). dar weselny, V. 14. H(y), XXXIX. 205. - bursztynodajny, XXXIX. 361. Imbir, w przysłowiu, VII. 211. Iment, do imentu, do szczętu, IX. 287. Imiennictwo geogr., XXXIV. 63. - madziarskie, II. 84. - niemieckie, II. 84. - słowiańskie, XXXIV. 63. - wodne, XXXIV. 60. Idem, p. jędza, III. 256. pt. D emany. Inh! nawoływanie koni,XIV. Hl. Inicjacje młodzieży, p. doro, elekcja, 163; VII. 99. wilk, ,-,-ybijanie zębów, XVIII. 20, _ chrześcijań., VIII. 433; XXV. 137. 39; XXI. 269, 270; XXXVII. 92, _ czeskie, X. 133, 134. 93; XXXVIII 55, 56. _ dwa przy chrzcie, XVI. 87. _ mężczyzn, p. wyzwoliny, XVII. 42. _ dzieci nieślubnych, XXXV. 56. Inkh.lZ, II. 252; IV. 331; VI. 63, VIII. _ dziedziczenie imion, XXXV. 56. 354; X. lH; XI. 382; XII. 221; _ moc czarodziejska, I. 143, 183, 189; XIII. 113, 208; XIV. 299; XVII. XXXIII. 139. 30; XXIII. 78, 99-101; XXXIII. _ nadawanie, I. 183; XVII. 8. 78; XXXVII. 282. _ niepopularne, XXXV. 56. Inkrustacje huculskie, XXIII. 156. _ nieszczęśliwe, I. 57. Inkuby, VI. 323, 325; pt. D e m a n y. _ patronów parafii, XXXV. 56. Inkwizycja, XXIV. 167; XXVII. 101; _ pogrobowców, XXXV. 56. XXX. 202; XXXI. 83. _ rodziców, I. 144. Inochoda, (j. ros.), koń, w przysłowiu, _ rymowane, XIII. 243-245. VII. 205. _ sfingowane, XX. 231. Inowiercy, V. lH; XXVII. 58. _ słowiańskie, VIII. 433; X. 148, 149. Inscenizacje, na motywach ludo_ staropolskie, XXV. 137. wych, XXXVIII. 574. _ szczęśliwe, I. 57. Insekty, zwalczanie, XXX. 25-31; _ w podaniach, XX. 231. XXXV. 63, 99; pt. H ig i e na. _ własne, XXV. 136; XXVI. 149. Instruktarze gospodarcze, XXXIX. Imperator, - Jupiter, XIV. 37, 53. 169, 294. Imperializm, XXXIX. 53, 54, 416, 425. Instrumenty muzyczne, VII. 70; X. Inapertwa (j. austr) półzwierzę pół157; XIII. 240; XIV. 402; XXI. 42, człowiek, XV. 12. 45, 47, 51, 53-55, 80; XXIII. 156; Inau, (j. gil.), wióry, XVI. 120, 129. XXV. 102; XXVI. 104, 124; Incantatio O. łac.), czary, XXVI. 7. XXVIII. 60; XXIX. 130, 132, 195; XXX. 248; XXXI. 5, 168; XXXIV. Incantatrix, (j. łac.), czarownica, XIX. 294; XXXVII. 82, 375, 390, 469; 142. Indeks, p. skorowidz, XXVIII. 1-16. XXXVIII. 441. - strunowe i dęte, III. 222. Indologia, XXI. 89. I n s t l' U m e n t y m u z y c z n e p. Indra, (j.sanskr.), bóg grzmotów, bandura (pandora), basy, bęben, VII. 6, 10; XIXXII. 101, 128, 13·1; churinga, czuringa, drymba. cymXXXIV. 4, 14, 22. bały, dudka, dudy, dzwonki, faIndustrializacja miast, XXXIX. 108. got, flet, flojer, frela, fujarka, Indyk, chów, IX. 94. gajdy, (kobza), gałąź, gęśle, gita- guLe, XVII. 162. ra. GrobfiedeL, grzechotka guśLa, _ korale w magii, XXIII. 36. (gęśli), harfa, harmonijka, kaśka., _ naśladownictwo, VIII. 3·93. Immigracja, I. 242; II. 370 Imioe, jemioła, XXX. 72 Imiona, chrzestne, I. 26, 57. 183; III Hymy, .~ Indzi-baba, �l'n 176 Istota, dzięki której człowiek żyje, XXXIV. ID. pt. W i e r z e n i a. Istoty mityczne, r. 25; VI. 412; VIII. 354, 435; XV. 259; .xVIII. 234; ,XXIX. 108; XXX. 212. Istyk, Iestyk, narzędzie do oczyszczania .pluga z ziemi, I. 143. Ist'bbok (j. st. słow.), p. izba, łazienka, XVII. 179. chotki, Sekundfiedel, skrzypce, Iswanbratte (j. prus.), p. Swaybratto. sopilka, sopiuk, swerilka, szałaja, Iść do nawi, umierać, XXIV. 90. tam-tam, tambor, tambur, taraIść do protokolu, do ślubu, XVII. 152. pity, teorba;n, tepsija, trąba. Iść do zgody zwyczaj weselny, trembite, trembita, tl·ombita. XVIII. 141. waltornia. Iść na mirę, (gw. hue.), VIII. 'i1. pt. Instytucja kapłańska, XVIII. 35. p a s t e r s t w o. _ małżeństwa, XXVI. 85. Iść na pacierze, zwyczaj weselny, - tajna, XXXVII. 359. . XIV. 254; XV. 73; Inte, (j. lit.), siostra matki, III. 197. Inteligencja afrykańska, XXXIX 198. Iść po kartkę, spowiedź przed ślubem, XV. 73. Intermedia, w dramatach religijnych, Iść stawać z wachlą (trzym.ać). czynXIX. 47-53. ność ·bractwa św. Mikołaja, Internacjonalizm, XXXJX. 46, 49. XXXIII. 129. Interrogatoria (j. łac.), XXI. 128, 129. Iść w hultaje, iść na rozbój, XX. 47. Intichiuma, (j. austr.), ceremonie toItba (dok.), p. izba, XVII. 180. temiczne, XVII. 51. Itea, (j. gr.), wierzba, XIV. 35-. Intonacja, XXXVUI. 66, 71, 72; Itiań (j. jak.), kałyman. XXXVII.122 - partykułów i sufiks., XXXVIII.85: !tos (j. gr.), kółko, krąg tarczy, _ wyrazów jednozgłoskowych i dwuXIV. 35. zgłoskowych, XXXVIII. 85. !tro, jutro, III. 139. Inwazja mongolska, XXXIV. 172. Ivy Gile, ~.(j.ang.), dziewczyna bluszInwentaryzacja, sprzętu rybackiego, czowa. spalanie. XUI. 10; pt XXXIX. 436. Zwyczaje i obrzędy do- zabytków prehistor., XXI. 65. r o c z n e. Inwentarze wiejskie, XXXIX. 169. Iudicia, O. łac.), przepowiednia z Ioo-ai, (j. hebr.l. bóstwo XXI. 239. gwiazd, XXXIX. 343. IrkIas, (j. lit.), wiosło, XXX\II. 32. IuUest (j. niem.), zwyczaj, III. 172,173 Iskry w wierzeniach, III. 50; XIII. luridicke folctol'e, XXXIX. 133, 166 157; XIV. 369; luridiska folkloru, XXXIX. 133 Iskrzyk, kies-kiz-kiza, minerał, IIU67 Ius primae nocUs, II. 108: V. 78. 185: Islam, XXXI. 155, 156. ?t. p I' a wo l u d o w e. Istar, księżycowe bóstwo babilońskie. Ius talionis, V. 113; XV. 220: XXXII. 153. katarynka, K!arjiede!, klarnet, klawikord, klekotki, klapaczki, (klekotki), kobza, kołatki, kosz, koza, kocioł zbqski, lajer, ligawka, lira, łuk, mandolina, marmulia (harmonia), multanki, októwka, optówka, organy, pandora, piscolka, piszczałka, plaszprment, róg, ryh (róg), rze- wierzba, palma wielk., VI. 76. Iwan Chrestytel, (j. ukr.), św Jar. Chrzciciel. Iwan douhij (j. ukr.), czas sadzenia ogórków, XII. 298. Iwanewa holowka (gw. hue.), srebrne pieniądze, VUI. 171. Iwankie (gw. hue.), zioła święcone na św. Ilię, Jana, XVIII. 211. Iwanka-Miedwiedko, postać mityczna, XXXII. 85. Iwanowe zile (j. ukr.), dziurawiec, Iwa, (basy), l J .~ '~w. Izba alpejska, XXV. 124. _ biała, XVIII. 69; XXIX. 95; XXXIII. 92. _ h:'ałoruska, XXV. 124. _ czarna, IX. 238; X. 311; XIV. 359; XVIII. 69; XX 90; XXIX. 10, 95. _ dymna, XII. 227; XXV. 124. _ kąpielna, P. łaźnia, bania, XVI. 114. ___krakowska, XXI. 50. _ łemkowska, XXXIIII. 105. __ małoruska, XXV. 124. _.. mieszl{,alna, XII. 294. XIII. 223. _ podhal.ańs1{.a, XXI. 50. Iwanowe zile, (gw. hue), Calendula _ przyziemna, XX. 316, 317. officinaIis, kąpiel noworod. VI. 160. - sądecka, XXII. 113. Izba, p. istóbok, itba, izdba; jizbu; _ słowiańska, XX. 315. I. 161; n. 76, 130, III. lI, 316, 318; _. żydowska, XXX. 235. IV. 278, 280, 287; V. 68, 152; IX Izdba, p. izba, XVII. 179. 270, 276; XI. 74. 108, 336, 38,1,397, Izofony dialektyczne Mazowsza, XXXIV.60. 407, 411; XII. 143, 146, 310; XVI. Izolacja szczepów, XXI. 10. 365; XVII 179, 180; XXIV. 87; ~XVIII. 38; XXIX. lO, 12 40, 15'6, Izyda, Izys, Izis, (j. egip)' bog'ini ziemi, XV. 220; XVI. 29. 183; XXXIII. 83,91; XXXVII. Iżak, p. jeze, snopek do pokrywania 192, 200, 226, 3{j, 420, 424; pt. strzechy, XIV. 111. B u d y n k i m i e s z k a l n e. J r~o, (j. ukr.), wzory na pisankah, IV. 212 Jabłczanka, V. 172. J.ablecznik, Agrimonia eupatoria, XXXI. 95. Jabłko granatu, XXVIII. 36. _ Hesperyd, XIII. 164. - jego kradzież, I. 166. _ miłości, Pomo amoris, p. mandragora, XXXIX. 305. _ ofiarowanie gościowi, XXI. 197. _ papierówka, XVI 60. _ pieczone w lecznictwie, III. 54. _ pożywienie, III. 320. Jablinka i t et 12 Lud - Tom XL składane przed obrazemChrystusa, XIX. 105. _ symbol małżeństwa, XIV. 73. _ sym.bol płodności, XVIII. 94; -c- XXVII. 134. _ święcone w lecznictwie, XVI. 85. _ święc. we wróżbach, XXX. 60.. _ tarte, pożywienie, XVI. 134. _ w bajce i baśni, V. 181; VIII. 196, 278; IX. 173; XI. 378; XIV. 293; XVI. 151; XX. 253. - w kolędzie, XI. 155. _ w magii miłos., VIII. 365; XI. 381 _ w pieśni weselnej, IX. 239. , , ; �179 178 - w pieśni, II. 357; V. 74; VI. 154; XI. 413; XIV. 271. - w przysłowiu, VII 205; XIII. 157. - w rózdze weselnej, XUI. 319. - w uczcie weselnej, XIX. 62. - w zagadce, XVIII. 173. - w zwycz. dorocznych, Ul. 173, 174. - w zwycz. świątecznych żydowskich, XXVIII. 49. - w zwycz. weselnych, V. 283; VIII. 238, 248; XXI. 197. - we wróżbach małżeńskich, X. 156. - zerwane w raju, XIX. 62. Jabłiń, (j. ukr.), jabłoń, XXXIII. 131. Jabłoka, (j. ukr.), yv-wry na pisankach, IV. 212. Jabłonczvna, kora jabłoni jatko barwnik do jaj, IV. 214. Jabłonka, jabłoń, XXXI. 95. Jabłonka, stanounik, gruszyczka okrągłolistna, XXX. 209; pt. R oś l i n y w 1e c z n i c t w i e. Jabbń Pyrus matus, XXVIII. 243. - drzewo użytkowe, XXVI,I. 139. - hodowla, XiII. 297. - kora jako barwnik do jaj, IV. 207, 214, 231; VIII. 377; XVII. 33. - kora w leczn. XXX. 60, 61, 69. - liście jako barwnik, IV. 214. - w baśni, V. 172, 181; VIII. 192; XI. 376, 378; XXX. 81. - w pieśni, II. 265, 348, 351, 357; XXXII. 17; XXXIII. 131. - w wierzeniach, VIII. 359. Jabłownik, rumianek, Matricaria ChamomiHa, L., II. 137. Jabłuszka, wzory na pisankach, XVII. 34. Jabłuszko, niedojrzałe, XXVIII. 67. - w szopce, XXV. 68; XXXiI. 57 Jack-in-the-green, (j. ang.), XXXIII. 11; pt. Z w y c z a j e i o b l' Z ę d y d oroc zn e. Jaczmenyk, (j. ukr.), wzory pisanek, IV. 212. achtel, beczka, miara. XXVIII. 183, 196, 206. Jaczmiń, (j. ukr.), jęczmień, w lecznictwie, XVIII. 180, 191. Jaćm{ń, (j. ukr.), jęczmień, XIV. 276. Jad, XXXVII, 297; z trypra, XI. 398. - zwierzęcy, XXXVII, 391. Jadamasek, adamaszek, XXVIII. 30. Jadło stawiane na oknie dla dusz, XXIV. 4. _ na grobach, XX. 87; pt. Z w yczaje i obrzędy związane z k u l t e m p l' Z o d k ó w. - dla prosiąt, XVIII. 183 Jadówki, wrzodzianki, XXXIII. 80. Jadro, część sieci VIII. 314; XIV. 114. Jadrzyć, śc'~ągać si.eć, XIV. 111 Jadrzynie, ściąganie sieci, XIV. 111. Jadu (j. ind.), bohater mit. XXXII.l42 Jadwient, adwent, V. 63; VI. 44. Jadwiga, kawał drzewa, VIII. 205. Jadwiszka, poduszka na szpil. Vlf.205. Jaga baba, czarownica, XIV. 308; XVII. 226, 24.1. Jagły, jagielki, p. proso, II. 276; III. 14, 147; VIII. 123; IX. 364; XIV. 397; XX. 56; XXVIII. 152,158. -' w medycynie ludowej, lU. 57. - w oracji weselnej, XI. 80. Jagnię, dar rodziców chrz., II. 202. - hodowla, XIV. 34; XXXV. 1213. - jako ofiara, XXXIX. 310. - w bajce, V. 181; VIII. 3'00. - w obrzędach wes., XVIII. 225. - w szopce, XI. 149. Jagnusek, medalik u różańca, V. 63. Jago baba, p. Jaga-baba. baba Jag 1. Jagody, II. 56; III. 195; IV. 15, 30; XII. 302; XX. 22 318; XXVII{ 24:~. - czarne suszone w lecz. XII. 264 - jako barwnik do jaj, IV. 215. Jachtel, __ - jako środek przeciw bezpłodności, przechowywanie, XVII. 131. XVII. 30. w wierzeniach, XXXVIII. 271. - jednobarwne, IV. 205, 223. Jahidka, jahidkowyj lyst (j. ukr.), - kacze, w baśni, XXVIII. 195. czworolist pospolity, XVIII. 180, - kładzenie na miedzy, XXV. 57. 181, 184, 191. - składane na mogile, XVII. 26,30. Jahilki, (j. ukr.), p. haiwki, IV. 223; __ kogucie, p. bazyliszek, inkluz, XXV.116. Jahody czorni, (j. ukr.), p. jagody XVII. 25; XX. 294, 295. czarne, Vaccinium myrtyltis. - kradzież, III. 53. XVIII. 192. - malowane w obrzędach pogrzeboJahr, O, niem.), XIV. 33. 209. wych, XXIV. 3, 4, 21. Jehweh, (j. hebr.), bóstwo księżyco_. malowanie P. pisanie. IV 192; we, XXXII. 167. XI. 189. _ w postaci byka, XXXII. 167. - małe, p. znosek, zniosek, XX. 295. _ w postaci kozła, XXXII. 167. - noszenie pod pachą, p. inktuz, Jajaśnica, p. jajecznica. XXIII. 100. Jajca, jaja, XXXIX. 332. - obwodzenie cho.rego, XVII. 25. Jajce, (gw. huc.), jajko, w zagad~e, ~ od czarnej kury, II. 2~; V. 381; VII. 73; XUI. 205; XVIII. 172. XII. 220; XVIII. 30; Jajecznica, I. 47; IV. 302, VI. 57; - odlewanie jaj, III. 57. XI. 189, 190; XII. 80; XXX. 214. _ w leczn. XI. 382, 384; XIII. 341. _ jako jadło obrzędowe, XXIV. 7. _ pieczone w medycynie, X. 166. _ w zwyczajach hodowlanych. _ pierwsze, VIII. 365; XIII. 155; XXV. 55. XIV. 370. - w zagadce, IX. 407. _ podkładane pod kurę, III. 23; IV. Jajko, II. 129; XII. 14; XIII. 29; 420; XVI. 82. XVII. 24-34; XX;. 258; XXIX. 90; pokarm dla indycząt, XXX. 38. XXXVIII. 365. - przechowywanie, IV. 227; XX. 22. _ barwione, IX. 168, 189; XVLI. 33. _ białko w lecznictwie, XXlll. 136. - surowe w lecz. XVIII. 187. - symbol GCzysz.:zenia X'VU. 30. _ białko w magii, XXV. 14. - symbol życia, XXIX. 122. _ bez żółtka, XXXIII. 78. - środek oczyszczający, XVII. 25.' _ początkiem świata, XVII. 27. - święcone w obrzędach pogrzeco_ danina, XX. 11, 22, 44, 73, 74; wych, XXIV. 3, 4, 17, 21, 25. XXXVIII. 324. -- święcone, I. 87; VIII. 377; XII . _ dawanie zmarłemu, XVII. 26. 261. _ doroczne, I. 85, 129; II. 87, 325; _ święcone, krowom, I. 87; IV. 226. III. 27, 160, IV. 226; VI. 77. _ święcone w lecznictwie, III. 54. 78; VII. 177; IX. 189, 285; XII. _ święcone w magii, VII. 225. 313, 314, 317; XVII. 27-34. _ skorupka wyrzucona do ogródka, _ jako ofiara, XVI. 4; XVII. 26. XVII. 32; do wody, IV. 219, 326; - jako ozdoba, IV, 227. _ - .}j. ,~ ",1- i .~ 'ZV I ł l . 12· ~_____.; �180 181 V. 220; XIII. Jakóbówka, "ohidne 31; XVII. 32 na IV. 219; na grzędy, na pole, na rozsadę, za chałupę. XVII 32; zawie5z. u sufitu, XVII. 30, zakopywana w krecim kopcu, IX. 67; tarzane pc kurhani,e, XVII. 26, 29. - w bajce, II 73,363; V.131, 173,214. - w kulcie zmarłych, XVII. 26. - w lecznict., XI. 382, 384; XIII. 341. - w magii, VIIT. 366; XIII. 26. - w 'przemów~~niach zapustnych, XI. 76, 77; XII. 45, 48, 50. - w przysłowiu, VI, 30; VII. 25; XXIV.94. - w szop('·'~, IX. 63; XXXI. 58. - w wapnie gotowane, III. 57. - w zwyczajach gregoriańskich, H. ZOl, XIX. 52. -. w zwyczajach pogrzebowych, X VI. 326; XVII. 26, 30. ....:.w zwyczajach weselnych, I. 250; II. 266; XVIJ. 30. - w zwyczajach dorocz. XIII. 160. - w zwycz. zapust. I. 51, 82, 83, 85. "- w zwyczajach związanych z wy~ pędzaniem bydła na paszę, II. 222, 223; XXV. 57. - we wróżbach, XVII. 26. - wynoszenie na rozstajne drogi, XVII.25. - wypalone z gliny, XVII. 23; XX. .300. - zabawka, XXII. 117. - zakaz sprzedaży po zachodzie 'słońca, XXIII. 59 - zniesione na Wniebowst. X. 343. - zniesione na Zwiastow., VIII. 376. Jajo, p. jajko. Jajowniki, ornament, XXVII. 158. Jajuchno, jajko, XIV. 111. Jakóbek, starzec wielki, Senilis Jakobis, XXX. 65. Jaksa, (j. ind:), duchy sirz2gące s:;ar- miejsce", nazwa powodzi, XI. 342. bów, XXXIV. 17, 20, 27. Jakutyzacja Tunguzów, XXXIX. 421. Jaky, (j. błr.), jelec ryba XXXII. 24. JaLiwnik, (gw. hue.), owce jałowe, XVII. 143. Jałmużna, III. 315; XXVII. 134. -chrześcijańska, XXVII. 134. Jałocha, nazwa krów, XXI. 205 Jałoszka jałówka, XXI.207. Jałowec, (gw. hue.), jałowiec, XVIII. 192. Jałowica, nazwa krowy, XXI. 205. Jałowiec, Juniperus Communis L., II. 158; XI. 44; 'XVIII. 192; XXVII. 169; XXVIII 243. pt. R oś li n y w z b i e l' a c t w ie. - jagody, wywar, okłady, w lecz. XXXIII. 123. - okadzanie, XII. 310. pt. M a g i a. - popiół przy zasiewaniu kapusty, XVIII. 215. - pręt jałowcowy, XXXIII. 22. - w leeznict. XVIII. 181, 184, 192.. - w "maju", XI. 67. - w obrzędach dor. XXXI. 160. - w palmie wielk., VI. 76; XII. 310. - w pieśni, III. 69. - w walce ze szkodnik., XVIII. 216. - w zagadce, IX. 406; XVII. 90. - w zwycz. budowl. XXI. 219. . Jałowiec, sabina, Juniper (j. ind.), bóg podziemny, VII. 7, XXIV. 22; XXXIV. 16, 24. 27. Jama, dla bydła, XXIII. 47. - elipsowata, XXXIX. 284. - grobowa, XVII. 171, 174. - kolista, XXXIX. 284. - mieszkalna, XXI. 63, 66; XXXIX. 258, 260, 278. - odpadkowa, XXXIX. 258, 274. Jameło, (j. ukr.), p. jemioła. barwnik do jaj, IV. 214. Jang, (j. daj ak.), bóg, VII. 6. Janiczek, świetlik świętojański, XVIII. 219. Jankupong, bóg najwyższy, VII. 7. Janowiec ciernisty, Genisto, Germanico., XXX. 50. Jańcio (gw. złodz.), policjant, VII. 279 Ja?' (j. st. sław.), gni,<;;wny, swgi, XIV. 217. Jar, (j. sł.), bóstwo, XIV. 31, 52, 63. Jar, młody las, potok, XIV. 34. Jar-, (j. sław.), wiosna, XIV. 33, 216. Jar, (j. sto sł.), przykry, XIV. 34. Jar'b, (j. ros.), potok, XIV. 34. Jam( -y), (j. sław.), młody, świeży, XIV. 29, 33, 34, 64. Jamnie, (j. sław.), kopanie, XIV. Ill. Jaraszek, diablik, XIV. 33, 38, 63, 225, 229, 231, 318. Jarcak, pies pierworodny, XIV. 308. Jarczyk, trawy halne, VIII. 37. Jarec, zboże jare, XIV. 276. Jarganiaty, rozczochrany, XVI. 85. Jargotki, klekotki, I. 85. Jarica (j. słoweń.), mł. kura, XIV. 34. JanZa, XIV. 29, 63, 87; pt. B ó s t w/Q. Jarino" (j. st. sł.), wełna, XIV. 34. Jariti sę, (j. st. sł.), gniewać się, XIV. 34. Jarka, owca 2-letnia, VIII. 39; XVII. 143. Jarkona, świątynia, XIV. 42. 65. Jama, j I ! • ...;r I • Sabina, XXVIII. 243. Jałownik, jałówki i buhajki, XXI. 208 Jałówka, VIII. 181; XIII. 253; XIV. Ill. 379; XX. 95; XXXV. 128; 'XXXIX 208. - wróżby, XlIII. 33. Jałówka, bułka we~elna, XXV. 54. Jałówka, czapka, XXVIII. 170. Jałycia, (j. ukr.), jałowiec, II. 158. b (j. tat.), listy chanów tatarskich, XXXI. 156. Jarmark, p. kiermasz, II. 268; IV. 281; VI. 54; VIII. 181, 318; XI.334; XII. 27, 302, 303 XIII. 7; XIV. 254; XVI. 271; XXIII. 82, 95; XXIX. 149; XXXI. 131. - małżeński, XII. 222. - w przysłowiu, VII. 206. - świętomarciński, XVI. 4. - żY'viecki, świętojański, XXXI. 82. Jarmica. jarzmo, II. 132. Jarmo, (j. ukr.), jarzmo, I.l43; Xl:V.403 Jarmułka, nakrycie głowy, XI. 218; XXI. 138; XXX. 234. Jarnasax (j. skand.), olbrzym, XXXII. 86, 98. Jarnhaus, (j. niem.), czaszka żelazna, XXXII 86. Jaro, (j. st. sł.>, wiosna, n 140. Jarosto, (j. ros.), gniew, XIV. 34. Jaroszek, duch wodny, XVII. 71. Jarowit., (j. sław.), bóstwo grzmotu, XIV. 31, 33, 52, 56, 63, 67, 225,320; XVI. 157, 185; XXII. 4. Jaryło, (j. ukr.), bóstwo słowiańskie, XXXIII. 30. Ja?"yneć, (j. ukr,), diabeł, 'XIV. 318; XV. 136, 137. Jarz, (dok.), wiosna, XIV. 33. Jarząb, p. jarzębina, Sorbus aucuparia, XXVII. 139; XXVIII. 241; XXXI. 95. - majelnie chat, XXVI. 75. - jagody jako korale xxVIII. 67. Jarząbek, ptak, w med. śred. XIX. 150 Jarząbek, p. jarząb, XXXI. 95. Jarzączko (gw. złodz.), ogień, VII. 279 Jarządek, gorący popiół,XIV. 34. Jarzec, jęczmień, XIV. 399. Jarzemka, jarzmo do zaprzęgu, XXXI. 3; XXXIX. 121, 122. Jarłyki, �1M3 182 Jasełka włoskie. VI. 3'96. p. jarząb, Sorbus auc'UJaseń (j. ukr.), jesion pospolity, paTia, XXVII. 139; XXVIII. 241; XVIII. 192; XXXI. 95. - gałązki w magii, III. 21; XXVI. 75. Jasiek, Boruta, diabeł. XXXIX. 348. Jasień, p. jesion ,posp~lity, Fraximus - jagody w lecznictwie, XII. 61. excelsior L., V. 63; XXXV. 71, 72; - korale, XXVIII. 67. - drzewo św., XVII. 20; XXXV. 72; - w podaniu, VIII. 333. - drzewo użytkowe, XXXV. 71; - w wieńcu dożynkowym, III. 29. - gałązki w magii, XXXV. 7~; Jarzębka, wełna z młodych owiec, XIV. 111. - kora jako barwnik do jaj, IV. 215; XXXV 7Q.; Jarzmianka większa, Astrantia maior, XXVIII. 243. - kora w lecznictwie, XXXV. 72; Jarzmo, I. 134, 188; IV. 383; XII. 299; - odpędzanie wężów, XXxV. 72; - ogień z jesionu przeciwko zaraXiIV. 403; XVI. 146; XX. 50; zie, XXXV. 72; pt. Wierzenia. XXVI; 98; XXX. 215 216' XXXI' - w podaniu, etiololg., VIII. 332; 3; XXXVII. 364; X'~XI~. I11~ Jaskier Qstry, Ranunculus acris, -113, 121, 123. pt. Za p r z ę g. XXVIII. 243; - kulowe, XXXVII!. 321; Jaskier płomieńczyk uraźnik XXX. - narożne, XXX;IX. 12,1, 123; 209. " - pod stołem wigilii., XVIII .. 200. JasJl:otki, łaskotki, IV. 307. -- podgardlicowe, XXXVII. 203; XXXVIII. 321; Jaskowronek (j. słowiń.), skowronek, V.325; - portugalskie, XXIII. 162. Jaskółcze mleko, OrnitogaHum un- w obrzędach dorocznych, V. 208; beHatum, w lecz., XXXI. 95; - w ohrz. wesel. I. 13'3; X'VII. 155; Jaskółcze oczko, Jaskółczy ślep, Vio- w ~zaniu demona cholery, la tricolor, X'XXI. 95. XXXIV. 43; - we f-raszce, V. 264. Jaskółcze ziele, glistownik pospolity, Chelidonium maius L., w lecz. - złote, w legendzie, IV. 415; • XXVIII. 242; Jarzyca, żyto jare, XXXIX. 294; - barwnik do jaj, VIII. 377. JarZyna, jare zboże; II. 129; Jaskółka, bodz'lszek czerwony, Gera- mąka z jarego żyta, II. 12·9. nium sanguineum, XXX. 210; pt. Jarzyny, pożywienie, I. 87; XIV. 34: Rośliny w wierzeniach XVI. 133; XX. 49; .XXVILI. 243. iwmagii. - strąkowe, III. 323. Jaskółka, członek wspólnoty domoJasełka, rp. szopka, IV. 282; V1II. 344, wej, XXII. 23. 362; IX. 189; X, 472; XI. 21, 23, - drewniana w obrzędach wiosen429; XIV. 345; XIX. 31, 38, 49, nych, XVI. 153; XVII. 108; 105; X,X'. 71; XIX,V. 62, 76, 109; gniazdo, VIII. 62; IX. 66; XI. 383; XX'XVII. 465: pt. W i d :l W i s k a - gniazdo w magii, XXV. 93; lud owe. - jajka, XII. 63. - białoruskie, XXIII. 161. __ lecąca pod krową, XVIII. 195; _ pierwszą ujrzeć, XII. 169; XVIII. Jarzębina, • • _ maść w lecz., VII. 308; _ oślepiona, w lecz., XXIl. 44, 45; _ totem, XVIII. 28; _ w baśni o bocianie, XIV. 172; _ w ma'gii, X. 382; XVI. 47; _ w wierzeniach, VIII. 307; IX. 184; _ wcielenie duszy, XVII. 182. _ zakaz zabijania, XIII. 125. Jaszczyk (gw. huc.), drewniane naczynie na masło, VII. 261; JaśLi (gw. hue.), jasła, XXXV. 11. Jaśmin, Jasminum officinaLis, XXVIII. 243. Jaśniak, Lycium halmifoHum, XXXI. 196. _ pod krowę puszczona, XXV. 92, __ ptak św. Jerzego', XVI. 156; _ ptak święty, ~'VI. 154; _ ptak wróż., XX. 320; XXXIV. 280; _ śpiew, VI. 305; _ w legendzie, XIV. 165; _ w pieśni, XI. 241; _ w pf,zepowiedniach ,pogody, III. 14'2. 143, 145; V. 353; VI. 66; VII 137; VIII. 283; XIII. 204; _ w przysłowiU, VII. 206; _ zakaz zabij., XIII. 113; XVIII. 195; _ zimowanie, II. 162; _ związek z wężem, XVI. 156. Jasło do karmienia owiec, XXXIII 150, 151. Jasnota biała Lamium alba, w lecz. XXVIII. 243. Jasnowidze, VI. 22, 23. Jason, XXXVII. 127, 130--134, 137, Jassen (dok.), bóg, ,XIV. 31. Jastrząb, jajstrząb, II. 49; VII. 47, ]38; VIII. 302; xrx. 30. _ głowa noszona na 'brzuchu w lecznictwie, X. 358; _ łowiecki, XXXI. 30, 33; _ pazur w magii, XXI. 132; _ pierze (podus:?Jka),XXX 32. _ postać diabła, XII. 218; pt. P t ak i w w i e r z e n i a c h. _ ptak odwracający nieszczęście, VIII. 302; _ w pieśni, XXIX. 94. Jasza, Jaszen, Jaszo,n, XIV. 30, 31, 63; pt. B ó s t w a. Jaszczur salamandra, zakaz zabijania, XVIII. 195; _ w magii miłosnej, XVIII. 177. Jaszczurka, maść czarodziejska VII. :t08; XXV. 78; 95; Jaśnik, Ligustrum, XXXI. 95; ,pt. Roś l in y w w i e 'r z e n ia c h, lecznictwie i magii. Jata, nami,ot, nazwa, X'XIV. 87. _ ,zagroda z galęzr na clontz wody dla ryb, XIV, 111. Jawir (gw. huc.), jawor, XVIII. 192. Jawor, Acer pseudoplatan L., III. 239, 267; IX. 80, 85, 238; X. 20, 21; XXXVIII. 319. _ drzewo, VI. 176; XXXIII. 12, 15. _ drzewo miłości, XXXIII. 14; _ gałęzie do majenia, XVII1.21I, 215; XXXIII. 13, 14; _ korzenie, kąpiel, XVIII. 183; _ przemiana człowieka, XXXIII. 14; _ w lecznictwie, XXXIII. 14; _ w literaturze lud., XXIV. 178, 179; _ w pieśni, VIII. 230, 388; XXXIII. 14, 16; XXXV. 49. _ w szczodrowaniu, V. 71. Jawor, p. zabawa, XXXIII. 15, 16. Jaworowi ludzie, XXXIII~ 1, 2, 3, 6, 8, 10, 15, 16. pt. Z a b a w y: Jawyda (gw. huc.), duch, XXXV. 146. Jaz na ryby, p. jezdas, III. 335; IX. 276; XII. 75, 224; 'XXIX. 126; XXXIII. 32; �184 Jaz w pi,eśni, XXIII. 114. Jazda czarownic, p. lot czarownic, XXV. 84, 85; XXXV. 68. - na kogucie, XXX. 220, 223; - na ożogu, XIX. 137,144;XXXI.l09; - na trupie, XXXIV. 45. - królów i królowych w zwyczajach dorocznych, XXXIII. 11. Jazgar, Acerina cernua L., jazgarz. XXXII. 25; pt. Rybołówstwo. Jazgier, jaskier,Ranunculus, XIV.11l. Jazi(e) (j. błr.), jaź, XXXII. 24. Jazia, Jaża, jędza, XIV. 308. .Jaź, Idus rneLan'Jtus, ryba XIXXII.24; Jazibaba, XVII. 241; pt. D e m o n y k o b i e c e. Jażma, studnia, IX. 275. Jaźwy, jaźwina, jamy w ziemi (u Bojków), .,xVII. 162. Jqn, Jan, nazwa dzwonu, V. 35g,. Jager-polka, weselny taniec śląski, XV. 79, 80. Jarul (j. szw.), wilkołak, XXX. 253. .latu (j. ind.), demony szkod'i.we· XXXIV. 6,8. Jatudhana (j. ind.), czarownik, XXXIV. 6, 14, 20, 32. .lech, Jesz, Jesza (j. sto sl.). XVII. 24. 29, 30, 41 42, 63-67, 88, 89, 206; 207, 227, 230, 320, 306; pt. B óstwa. Jecy, obdarzony dużym apetytem, XVII. 162. .leczmień (j. ukr.), jęczmień na oku, XIII. 216, 218, 226. .leda, gardziel, XIV. 307. Jednodworcy, IV. 2; XXV. 27; pt. O s a d n i c t w o. Jednoimienność, XXXV. 56-58; Jednoizbówka, XVIII. 3; Jednomiesięcznik, dzieci urodzone w tym samym miesiącu, XVII. 29. 185 Jednooki, p. pe3ie oko, XVIII. 197. Jednopolówka, XXXVII. 203; pt. G o s P o d a l' kar o l n a. Jednorożec, jednoróg, lekal,stwo, V. 81; VII. 133; XI. 437; XXX. 141; XXXI. 171; XXXIX. 307, 308. Jedność teorii i praktyki, XXXIX. 43 Jednożeństwo, XX~IX. 16. Jedranka, Jedrzonka, biedronka, Coccinel1a septempunctata, N. 379; Jedu-baba (j. czes.), jędza, XVII. 241; pt. D e m o n y k o b i e c e. Jedwab, w opowiadaniu, IX. 173. - w poezji, XI. 352. - w przysłowiu, VII. 206; - w ubiorach, XXVIII. 22, 30; XXX. 237; XXXVIII. 359. Jedwabnica, chustka. XXVIII. 17 20. Jedwabnictwo, XXXIII. 113. Jedza, furia, demon, XIV. 308. Jedza, pożywienie, XIV. 71. Jedzenie a nauka, wierzenie, III. 145. - a zabawa, III. 328; V. 140. --'- w lecznictwie, XI. 398. - zwyczaje, II. 222. - i picie w obrz. pogańskich Słowian, XXVI. 71. - zakazy jedzenia, XXIX. 123. Jedzybaba, jędza, XIV. 307. Jehl, bohater mityczny, XVIII. 53. .lehne, jehnyczka (gw. hue.), j.agnię półroczne, XXXV. 133. . Jehnycznyk, (gw. hue.), p3sterz lXXXV. 118; pt. Pasterstwo. .leki, pejsy, V. 63. Jele (j. czerk.), bóg piorunu, VII. 28. Jelec, Squalius' Leucikus L., ryba XXXII.24. Jelenia (j. ros.), wielkorosyjski bohater mitycz., XXXII. 84. Jeleń, I. 114, VII. 269; XVII. 11>2; ~I. 29; - kult, VII .. 293; XXXVIII. 268; ryk, przepowiednia wiosny, VI. 266; VII. 270; - w baśni, II. 14, 70; VI. 258; - w ornamentyce, XXVIII. 43; XXX. 236; - w przysłowiu, VII. 32, 206; IX. 48; - w sentencjach, XXVIII. 41; - z krzyżem, XXXVIII. 268; - z sera, VIII. 44. - zawołanie, XX. 159. - złotorogi, XXXVIII. 268. Jelinka, jelonek, XVIII. 219. Jel'iunyk (gw. hue.), j.ałówka, XXXV. 133. Jeloczer (gw. hue.), pasterz jałowych owiec i jagniąt, XXXV. 118, 120, Jelowi (gw. hue.), owce, XXXV. 133. Jemioła, Vis cum aLbum, II. 258; X,XVIII. 243; lXXX. 72. - barwnik, IV. 2'1.4; XVII. 33: - lep na ptaki, XX. 51; XXXI. 29; - przeciw urokom, XXX. 72; - symbol życia, XVI. 32; - w hodowl} krów, świń, XXXI. 95; - w magii, XXI. 187; - w zwyczajach dorocznych, III. 2. Jemiołucha, ptak-zwiastun, VIII. 290; XXiXIX\.301. pt. P ta 5Z n i et w o Jerez, jerczuk (gw. hue.), roczne jagnię, XXXV. 133. Jerina (j. błg.), wełna, XIV. 34. .lerka (gw. hue.), nazwa owiec, XXXV. 133. .lermak, jarmark VI. 44; XX. 255. Jeroczka (gw. hue.), jagnię, XXXV. 133. Jerzmianka większ.a. Astrantia maior, święcona, XX)\. 43. Jesiatru O, błr.), jesiotr, XXXII. 24. Jesień, jasion, jesion, XXXV. 71.' Jesień w przysłowiach, XVII. 165. Jesi.on, p. jaseń, jasień, jasion. Fraxi- excelsior, I. 113; XVIII. 62; XIX. 129; XXVIII. 243; XXXII.33. - aphrodisiaca, XXXIX. 309. - drzewo użytkowe, XXVII. 139; - jako budulec, XXXIX. 287; - kora, jako barwnik do jaj, IV. 215 - liście palone, w magii, XIX. 128. - pochodzenie pierwszych ludzi, III. 187; pt. M i t y o P i e l' w s Z y m c z ł o w i ek u. Jesiotr zachodni, Acipenser sturio L., XXXII. 24; -' w bajce, VIII. 279. Jesse, V. 307; XIV. 22, 26, 75, 206; XXI. 162. Jestrub (j. ukr.), jastrząb, XIX. 30. Jesza, bóstwo słowiańskie, XIV. 1, 9, 37, 41. Jeść, w przysłowiu XVI. g6. Jeśnia, miejsce wolne od drzew, XIV. 205. Jettatura, urok rzucony przez złe oczy, X. 342, 343. .leu de drapeau (j. franc.), święto sztandarów, XXIX. 207; pt. W id o w i s k a l u d o w e. Jewdocha (j. ~lkr.), św. .lewdokia, siew rozsady kapusty, XII. 298. - zakaz pracy, XIII. 28. Jeza, jędza, demon, XVII. 241. .l ezdnik, demon, II. 213. Jeze, p. iże, snopki na strzesze, V. 63. Jezgarnik, (j. lit.), p. jazgar, jeżgar, klap. XXXII. 2,9. Jezinka, jędza, XVII. 241. Jeziorniki, wodniki, VlIJ. 349;pt. Demony. Jezioro, kult, XXXIV. 280. Jezuici, XIII. 346. Jezulek, Jezuleniuk, XIV. 228. Jezus Chrystus, VII. 133; XIV. 30; XXX. 130, 131; XXXII. 3; XXXV. 73; pt. Wierzenia. nus �186 Jezus frasobllwy, XIII. 345. Jezusiniek, XIV. 30,.228. Jeż, krew w lecznictwie, X. 357; - w baśni, XI. 372; - w ma'gii, VII. 255; - w przysłowiu, XIII. 157; XIV. 239; - w wierzeniach, I. 136; - w zagadce, XVII. 90; - zwierzę święte, VIII. 7, 9, 13. Jeżgar, jezgarz, (j. błr.), jazgar, XXXII.25. Jeżgamiak, ryboł., 'XXIX. 126. Jeżowiec, lek na narośle, II. 39. .Jeżyna, XX. 54; w bajce, VI. 411. Jeździec, w zwycz. zapustn., XX. 172; - bez głowy, demon, XXXVII. 261. Jęczmień, Hordeum vuLgare L., p. jarzec, I. 111, 133; II. 216, 236, 294; III. 141; V. 80; 122; VI. 55; VIII. 64; XII. 7" 15, 1'65, 298; XIII.' 329; XIV. 9; X'XVIII. 15'2-.154, 157, 243; X'XXIII. 113; X'XXIV. 262; ,XXXVIII. 324; pt. Roś l i n y upra wne. - handel, X. 344; - jako opłata, III. 211, 300, 304; IV. 136, 141, 143, 147, 148; - młócenie, VII. 275; - obsypywanie, X. 282; - odwar w leczn., XXX. 50, 51; - siew, XI. 1,94; - święcony, XXX. 51; - w leczeniu oczu, XI.386;XXXI.95; - w legendzie, V. 168; - w obrzędach dorocz., III. 385; - w pieśni, I. 240, 249, 252; 11.362; - w zagadce, VII. 73; - we wróżbach, XXX. 250; -.,. zabezpieczenie od robactwa, VIII. 359; XXXV. 70; - ziarna kiełkujące, p. mandragora, X.270; Jezusek, Jezusienek, Jęczmień na oku, II. 217; V. 353; X. 358; XI. 386; XIII. 216, 218, 226; 'XIV. 183, 251; XVIII. 197; XX. 247; XXX. 51; XXXI. 95; pt. M ed y c y n a l u d o wa. Jęczmyk, XI. 386. Jęczmyk,. (j. ukr.), krosta na języku u świń, VI. 44. Jędrzejki, Andrzejki, III. 27. Jędza, Jędzona, III. 256, IV. 41, 42; XII. 168; XIV. 308; pt. D e m o n y. Jęt, jęta (dok.), niewolnica. XIV.3 5, 74 Jętka, banty, XVI. 367; XX. 315. Języczek przyrośnięty, XI. 3,9,5. Języczki, babka, PLantago, II. 136. Języc2'Jki jelenie, Herba ScoLopendri, w leczn., X. 334. Języczyca, Scolopendrium, III. 268. Język, sieczkarnia, IX. 365. Język li8i, suszony, XI. 399; XIXXI. 27. Język, swędzenie, XII.. 65; - w zagadce, XIV. 375. - wisielca, w praktykach znachorskich, XX. 294. Język(i), afryk., XXXVIII. 127, 134; - alazoński, XXXVIII. 318. - aLbański, I. 106; XXX. 248; XXXIV. 62. - ałtajskie, XXXIU.47; XXXIX.120. - amerykańskie, I. 237. - angielski, XXXIX. 80, 120. -annamicki, XXXIX. 121. - ,arahski, XXXIX. 80. - arbanaski, XXI. 241. - ,aryjskie. I. 100. 101, 107; III. 180. - australijski, I. 237; III. 186. - awarski, XXXIX. 33. - awestyjlski, X,X,VII. 46-51. - azerbejdżański, XXXIX. 33. - bałtosłowiańskie, XXVI 91. - bałtyckie, XXXIX. 438. - bantu, XXXVIII. 63, 68. - bawarski, XXXIX. 124. 1 l , l r I I 11 ~ {j t\ -.I' .f" l' r\'- Ho)'? - bechuań~ki, 'XXXVIII. 127. białoruski, III. 102, 103,200; XXI. 147, 153; XXXII. 21 - bułgarski, XXXIX. 124. - celtycki, p. keltycki, I. 101; XI.366 - cerkiewno-słowiański, III. 103. - chochlacki, II. 17. - chorwacki, II. 183; XXXIX. 120; - czeski, II. 3, 4, 174, 195, 284; VII. 98; X. 137-140; XIII. 53; XIV. 314; XXIX. 116; XXX. 239; XXXIV. 60; XXXIX. 32, 124, 125. - czuwaski, XXXIX. 120. - cygański, XXX. 239.. - dolno-łużycki, XXVIII. 105. - erziański, XXXIX. 8'0. - estoński, XXXl'X. 32, 121. - etruski, XXXVIII. 48. - europ€jskie, XXXVIII. 48. - fiński, XXXIX. 121. - fiński zachodni, II. 188. - francuski, II. 370; XXXIX. 80. - germańskie, I. 101, 102; III. 181; XXVI. 91. -gocki, XXVII. 45-51. - górno-łużycki, XXXIX. 124. - g,recki, I. 100, 101, 10e, 110; XXVII. 46, 49 51. - hamito-semicki, XXXVIII. 42. - hebrajski, I. 97; XXI. 239; XXVIII. 40. - Hererów, XiXlXVIII. 68, 127: - hetycki, XXXVIII. 47. - hiszpański, XXXIX. 80. - holenderski, XXXIX. 120. - Huronów, VII. 24. - indoeuropejskie, I. 98; III, 180; XXVI. 91; XXVII. 44; XXIX. 143; XXXIV. 53, 54, 171; XXXVIII. 46; XXXIX.81. - indyjski, I. 10. - irański, I. 98, 101, 106; III. 181; XXXIV. 173; 179. - italski, I. 101; XXXIX. 32. Jabo, XXXVIII. 85. jako cecha etniczna, XXXIX. 80. Kaftr, X'X'XVIII. 85. kanezyjski, XXXVIII. 47. kantoński, XXXIX. 121. karaimski, XXXIV. 181. kaszubski, VII. 98, 336. kaukaskie, XXXVIII. 47; XXXIX. 33. - kaz.acki, XXXI'X. 120. - keltycki" p. celtycki, XI. 3B6. - kirgizki, XXXIX. 120. - klasowy, XXXIX. 40. - klasyczny, 1. 98. - kształtowanie się, XXXVIII. 282. - literacki, I. 58; XXXIX. 80. - litewski, I. 98, 101-103, 110, 370; III. 103, 117; X. 110; XXI. 163; XXVII. 46, 47, 49-51; XXXII. 24, 314; XlX'XIX. 1120,125. - Htu-słowiańskie, I. 10tr, 110. - ludowy, I. 58. - łaciński, I. 98, 100, 110. - łotewski, XXIX. 164; XXXIX. 125 - łużycki, 'XXX. 246. - madziarski, II. 4. - malaj o-polinezyjski, XXXVIII.410 - małoazjatyckie, XXXVIII. 47. - małopolski, XXX. 258. -małoruski, III. 287. - maoryjski, XXXIX. 33. - mand±urski, XXXIX. 120. - makszański, XXXIX. 80. - mołdawski, XXXIX. 124. - mongolski, XXXIV. 171; XXXIX. 120. - morawski. XXXIX. 124. _ niemiecki, II. 110, 281, 370; X. 135; XXX. 260; XXXIX. 121, 125. - nilotyckie, XX'XVIII. 62. - ormiański, I. 106, 118; XXVII. 46-51. �I l89 'I ,, I - Ovambo, XXXVIII. 68. - papuaski, XXXVIII. 410. - pelasgijski, XXXVIII. 48. - perski, II. 370. - pieczynieski, XXXIV. 181. - pigmeo-buszmeński, XXXVIII. 62, - plemienny, XXXIX. 40. - polinezyjskie, I. 237. -..:...polski, II. 3, 74, 84, 174, 195, 281, 282, 284; III. 104, 105, 108, 109, 116; VII. 98, 328, 329; X. 135, 137, 139; XIII. 49-55; XXII. 21; XXIX. 116; XXXVIII. 524; XXXIX. 3,2, 121, 124, 125. - połabski, VII. 98; XXVIII. 106. - płdn.-słowiań .. X'XXIV. 60. - połowiecki, XXXIV. 181, 182. - półn.-wielkoruski, XXX. 246. - praindoeuropejski, XXXVIII. 48. - praruski, XXXI. 158. - prasłowiański., XXXIV. 61, 64, 65; XX'XVIII. 318. - prawo jego rozwoju, XXXIX. 37-41. '-- protoindo-germ.XXXVIII. 47. prowansalski, XXVI. 93. pruski, II. 188. recki, XXXVIII. 48. rodowy, XXXIX. 40. romański, XXIXIX,. 121. rosyjski, III. 103; XI. 435; XIII. XXXI. 157; XXXIX. 120, 124. rumuński, XXXIX. 120, ruski, II. 5, 281, 2B2; III. 2B7; X. 137, 139; XXXIV. 61. sanskrycki, I. 9B, 100, 110. 'Schan, XXXIX. 121. serbo-chorwacki, XXXIX. 121. serbo-łużycki, VII. 9B. serbski, X. 141; XXXIX. 32. sjamski, XXXIX. 121. słowacki, II. 3, 1B3; VII. 98; X. 135; XVI. 291. - słowiańskie, II. 9B, 101-103, 110, 188; III lOB, IBl, iB3, 200; XIV. 208; XXVII. 45; 'XXXI. 157; XXXIV. 50, 51, 171, 179; XXXVIII. 31B, 36B; XXXIX. 32. -. staro-cerkiewny, XXVII. 46-51. - staro-chiński, XXXIX. 121. - staro-słowiański, II. 3, 4. - staro-indyjski, I. 94, 106. - staro-irlandzki. XXVII. 46-51. -staro-wys.-niem., XXXIX. 12ft, - s'uaheli, XX'XIX. 33 _. sudański, XXXVIII. 62, 63, 134. - szwedzki, XXXIX. 32. - tabalijski, XXXVIIII. 47. - tatarski, XXXIX. 120. - turka-tatarski, XXXIV. 51, 171. - tybetański, XXXIX. 120. - tyrreński, XXXVIII. 4B. - ugrofińskie, XXXI. 157; XXXIV. 52, 176. - ukr.aiński, XXXIX. 120, 124. - uralskie, XXXVIII. 47. - wedycki, 'XXVII. 46-51. - włoski, XXXIX. 32. - wołoski, XXXIX. 124. - węgierski, XXXIX. 120. Językoznawcy radzieccy, XXXIX. 34. Językoznawstwo, XXI. 13, 14, 90; XXVI. 91; XXXVII. 309-312, 317, 331, 333; XXXVIII. 214; XXXIX. 4, 36, 40, 74. - białoruskie, XXI. 136, 147-151. - indoeuropejskie, XXXIV. 59. - kaukaskie, XVII. 266. - marksistowskie, XXXIX. 34, 41. - przedradzieckie, XXXIX. 41. - radzieckie, XXXIX. 36. - stosunek do etnologii, XXI. 90. Jezdas, Jezde (j. lit.), jaz, XXXII. 32. Jers (j. lit), jagnię, jark,a. XIV. 34. Jigrcy (j. st. pol.), XI. 4. Jizba, p. chata. IV. 287. \ , I I Jo, tak jest, VII. 261. Joch, miara roli, II. 129. Joćmion, jęczmień, XX. 247. Jodełka na pięć, w tkactwie, XXXII. 37; pt. O r n a m e n t. Jodełki, ornament, XXXIII. 141. ·Jodła, jałyna, jódka, Abies pectinata, D. C. I. 113; III. 139; VII 273; X'XVIII 243; XXXIV. 57; 'XXXVIII. 3;IB 319. _ budulec, IX. 26B; XII. 293; XVII. 11. gałązki w praktykach szamańskich, XVI. 119, 122; pt. M a g i a. - mówiąca, XIII. 122. - w lecznictwie, xnr. 223. - w przysłowiu, XIV. 240. _ w zwyczajach wes., XIV. 379. _ I J Joga, jogini, jogoWie, joginowie, (j. ind.), czarownica(y), XX'XIV. 29. W. Jordan, Trzech Króli, III. 153; V. 213; VIII. 371; XIII. 228; XXV. 139; XXXIII. 133; XXXV. 12B. Jork, Jorko(a), Jarko, Jarek, (j. lit. pr·us.), XIV. 32, 63; XVII. 20. Jors, (j. lit.), Chors, XIV. 31, 63. Jours des brandons, (j. franc.), sobótki, XX. 300. Jouskeha, (L huron.), bóstwo słońca, VII. 24. Jowisz, VII. 8; XIV. 22, 26, 36--38, 54; XXI. 105, 113; XXVIII. 100; Jódka,jodła, III. 139; yI. 44. JÓzefek,. 'roślina lecz. święcona, Hyssopus oficinalis, XVI. 85;. XXV. 77; XXVIII. 243; XXX. 52. Jónsok, (j. skand.), wigilia św. Jana, XXVI. 73. Jordh, (j. st. germ.), matka Thora. XXXII 88. Jormungadr, (j. skand.), olbrzym, XXXII. 132. Josa, (dial. alem.), kwaśnieć, XI. 363. Jubka, IX. 37; XXVIII. 32. Juchcić, (gw. złodz.), kraść, VII. 27B. Juczenie, XXXIX. 120. Juda, diabeł, XV. 136. Juda Skarupijski, Judasz, XXVII. 11. Judasz na księżycu, XXV. 42. - ojcobójca, XXVII. 11. - srebrnik, XXXI. 82. - w legendzie, XXXI. 107. - w piekle, XXXI. 107. - w podaniu, XXXV. 73. - w wierzeniach i widowiskach ludowych, XXXI. 144. Judasz ze słomy, Judos, V. 56; XII. 36; XIX. 55. .- w przysłowiu, XIII. 157. - zabawa, VI. 77. Juhas, III. 236, 249, 250; IV 274 2BO; V. 123, 125-129; VII. 188-191; VIII. 40, 42, 48; XIII. 74; XIV. 274; XXXI. 85. Juki, XXXV. 111. Jukoła, ryba suszona, XVIII. 81, 82. Juma, (j. czerem.), bóstwo ugrofińskie, XXXII. 9'2, 99, 117. Junkier, I'aróg, człowiek zamieniony w ptaka, VIII. 314. Junona, VII. 6, ID, 40, 326; XIV. 04, 72, 73. JUJstas, (j. lit.), część nicielnicy, ·X!X'XU. 35. Jupi'ter. p. Jowisz, BeHator, Victor, Opitulator, 'X,IV. 3'7; XXXIII. 146; XXXVIII. 45. JU'pa, XXIX. 84. Jupe, jupa, XIII. 252. Jupica, IBl. - w szopce, XI. 24-29. _ w wierzeniach, III. 47, 49. Jupk8 XXXIV. 165; XXXVIII. 424 Jur(a), taniec, V. 76. �191 190 Jura sunać, (gw. złodz.), kłamać, VII. zupa kartoflana, I.164; III 12. - rosół, XVII. 149; XVIII. 143. - z krupami, I. 164; III. 323; V. 154. - w przysłowiu, III. 43. Jutrzenka, gwiazda Wenus, I. 174; pt. A s t r o n o m i a l u d o wa. Jutrznia, uroczystość kościelna XXVI. 90. ' Juszka, 279. Juria, gw. hue.), XlVIII. 217. Jurta, V. 6,11, 14, 16-18, 105, 109; XXXVII. 97, 103, 109, Ill, 112, 114-119, 123-125; pt. B u d y nk i m i e s z k a l n e. (gw. hue.), . Lathrea Squakorzonki krowom, VI. 160; Jurysdykcja grodzka, XXI. 128. - patrymonialna, XXI. 128. Jurykiw maria, Juszka, XIV. 111. podwieczorek, III. 138; IV. 277, 286; V. 63; VI. 44; VIII. 26; X. 37. Jutrzonka, Juzona., (gw. złodz.), krew, VII. 279. jutrzenka, ijzona, jużyna, K Kaaba, święty kamień, VI. 240. Kabalarka, p. wróżka, XXX. 269. Kabalisty,ka, XXVII. 78; XXVIII. 51. Kabała, (j. 11'0s.), niewola dłużnika III. 110. pt. rp ra wo l u d o we: Kabała kartowa, XXXIX. 3~1. Kaban, (gw. złodz.), st'róż domu VII. 279. ' Kabanina, chaba, końskie mięso, pcrówn. cabo, V. 63. (j. giL) zwierzę skóra na bęben' szama~ski, XVI' 118. Kahacik, w zagadce, II. 40. Kabat, I.' 264; IX. 76; X. 59; XI. 28; XXVIII, 72; XXXVI. 270. - ślubny, XVIII. 75. - w baśni, V. 221; XI. 374. - złocisty, XXVIII. 72. Kabatek, kabotek, ·XXXI. 67; - adamaszkowy, XXXIV. 160. - bombowy, XXXIV. 162. kitajkowy, XXXIV. 167 - mucha jerowy, XXXIV. 162. -- żółty, XXXIV. 165. - koszula, XV. 71. Kabel, kawel, (gw. kaszub.), los, kawał ziemi, XVII. 216, 217. Kabarga, 0- p. Kobila, (j st. niem.), dziewa, XVII. 22,0. Kabinokk..a, (j alg.), demon wiatru północnego, VII. 10. Kablai, (gw. złodz.), Żyd, VII. 279. Kabłączki, XXXI. 29. pt. P t a s zn i c t w o. - skroniowe, XXXIX. 77. Kabot, p. kabat, XXVIII. 72. Kabotek, p. kabatek, XXXI. 67. Kabyła, (j. błr.), lina u niewodu XXXII. 30. ' Kabzie, części wozu, VI. 395. Kacermistrz, postać z dialogów, XIX. 88. Kacerze, XXVIII. 252. Kaciety, (j. ukr.), maglować, III. 43. Kacio, (j. giL), bęben szamański XVI. 121. ' Kabila, Kacmarz, Kaczała, karczmarz, kaczata, Kacze pyszczki, XXXI 95. (j. ukr.). IV. 211,213'. kaczela, Tropeo!um -o -o -'7' XX. 256. wzory na pisankach, -o J - wzory pisanek, IV. 213. _ puszczać, zabawa, XX}cII 96. Kaczor, w szopce, X}cXI. 57. Kaczur, sieć, p. kasior, XIV. 112. pt. N a I' z ę d z i a I' y b a c k i e. Kaczurowa, (j. ukr.), wzory na pisankach, IV. 213. Kaczuszka,żabawka, X}cXIX. 422. Kaczuszka, Nuphar Luteum L. }cIV. 111. Kaczuszkę puszczać, }CXX II. 96. Kaczylci, 'O. ukr.), wzory na pisankach, IV: 211. Kaczyniec, p. knieć błotna, kniat, Caltha palustris, }cXVIII. 243; XX}cI. 96. Kade, O, kirg.), dary weselne, V. 14. Kadencje, }cIII. 188, 189. Kadiub, (gw. hue.), kadłub na wodę źródlaną, }cX}cIV. 150, 151. Kadka, wieczko, XXV. 54. Kadłub, studnia, I}C. 275. Kadłubek, klatka dla szpaków, }cVIII. 219. pt. Ptasznictwo. _ kożuch do kolan, XXXVI. 269. - studnia wydrążona z jednego kloca drzewnego, XVIII. 219. Kadmos, heros, XVI. 22, 23, 157. Kadry marksistowskie, XX}CI}C. 3. Kadryl, III. 354. pt. T a ń c e. Kaduk, caduceus, (j. łac.), XIV. 295. diabeł, XII. 213. pt.' D e mo n y. 125, 126, 130. Kadzeni£, p. okadzanie bydła od - zjawa, V. 226. uroku, p. bied.rzeniec, XXXIII.81. ..- związek z burzą i deszczem, bylicą podczas burzy, XI}C. 115. XXXII. 101. bluszczem, chorych, XX'X. 50, _. związek z górą, XXXII. 101. _ krów, XII. 65; XXX. 48. _ związek z kami.eniem, z ziemią, _. lubczykiem, wypędzanie węża, z żelazem, XXXII. 93, 96, 101. XXX. 54. - żelazna, }cXXII. 98, 99. _ mirrą trzechkrólową, XV. 101. Kaczki, kamyki.-otoczaki na dnie je_ potraw obrzędowych, X}cIV. 8. zior i rzek, X}c}cII. 96. _ szczecią leśną, }cXX. 50. - serki owcze, VIII. 44. }cIII.245; }C}C.38,92, 95; X}cXVII. 283; XX}cVIII. 237. bóstwo, XXXII. 92, 122. -- brat bóstwa, XXXII.93. pt. Mity. - demon, X}cXII. 97, 102, 141. _. dziewica, X}c}cII. 94, 100, 101. - dzika, XX}cI. 28, 30. _ kamienna, XX}cII.98, 99, 109, 134. _ miedziana, XX:XII.93, 97-99, 134. _ mity,cwa, XXXII. 89-91, 100, 141 - nawoływanie, II. 130. _ okucie dyszla, XX}CII. 96. _ pomocnikiem bohatera, }C}cXII. 102. _. postać diabła, XX}cII. 83, 91, 94, 95, 98, 99, 101, 133. _ przeciwnikiem bóstwa dobrego, }CXXII. 91, 95, 99, 102, 116. _ przemiana w piękną dziewicę, XX}cII. 101. _ rogata, demon, XXXVIII. 273. _ rosół z kaczki, XVIII. 193. _ stwórca gór, X}cXII. 90, 91. _ w baśni, }CI. 377; }CX}cII. 100,102. w mitach ałtajskich, siukskich, ugryj., wielkoros., X}cXII. 93~95. - w pieśni, XXIII. 114. - w szopce, XIV. 148. -. w zagadce, XIV. 375. _ wcieleni.e księżyca, XX}cII. 102. _ wysłanka bóstwa, XXXII. 99, maius ' Kaczka, II. 54, 56, 158; III. 320; IV. 284; VIII. 273; I}C. 94; }ClI. 320; �192 193 Kadzidło, okadzanie, kadzenie kadzidłem, I. 137. pt. M a g i a, M ed y c y n a, U l' o k i. - krów okadzanie, II. 205; VI. 74. - nowego domu, II. 144. - przeciw wilkołakom, I 137. - przeciw urokom, XXXV. 63: - święconego, VI. 74. - w szopce, XIX. 42. - z bursztynu, XXXIX. 374, 383, 389, 398, 403, 404, 406, 408. Kadź, XIII.253; XXXI.113; XXXVII. 214. pt. B e d n a l' s t w o. - trójnożna, XXX. 18, 24. Kajlak, piec z kafli, p. kaflowiec, XIV. 111. (j. ukr.), przewód dla dymu, XII. 294; XIII. 208. Kaic. es, kait mi, (dial. alem.), ka-. jam się, żal mi, XI. 364. Kain i Abel, II. 324, 327; IX. 68; XIX. 59; XXV. 40, 41. - na księżycu, I. 171. Kajdany, XXXIV. 160. Kajfosz, skrzynka na stare żelaziwo XII. ~ , Kahla, Kali chloricum, od bólu XXX!!! 81. XXXIX. 195. lep na ptaki, XXXI. 29. KalóJca, (j. sekl.), pomoc wzajemna w pracy, p. tłoka, XVI. 140. Kalaika, kaleta na strawę, XXVIII. 188. Kaleka, II. 289. Kalemba, nazwa krowy, V. 63. Kalendarz diecezjalny, XX. 274. - drewniany, XVI. 112. - góralski, XXXIII. 158. -- krakowski, XXVII. 82. -' kSiężycowy, XXXII. 146. - ludowy, V. 249, 250; XXVI. 104; pt C h .1' o n o log i a l u d o w a. _. powstanie, XXIII. 177. - rzymski, XIII. 16. - staropolski, XXXI. 167. - stuletni, V. 348. - wieczny, XXVIII. 205. Kalendy rzymskie, XX. 178. Kalenica, P. kalynycia, grzbiet dachu, IV. 200; V. 63; IX. 272; XI. 172; XII. 77, 218; XX. 315; XXIX. 7, 34-36; XXXVII. 198; XXXVIII. 269, 272; XXXIX. 331, 452, 454. pt. D a c h. .. i I Kal.afiorek, gardła, Kalafiory, Kalafonia, -. ściana ogrzewająca, IX. 279. Kafle, XXVIII. 104; XXXVII. 420; XXXVIII. 339; XXXIX. 501. Kaflowiec, piec, XII. 116, 120. Kaftan, p. katana. melisonka, III. 11, 14-17; VI. 45; VIII. 165; IX. 207; X. 191,302; XI. 195; "II. 284; XXI. 55. - ba,rchanowy, XII. 284, 285. - bez rękawów, XVI. 137; XXIX.157. - czerkieski, XXVIII. 30. - k,obiecy, X. 187-189; XI. 326. - kożuszkowy, XII. 12, 28. - lachowski, X. 180, 181. -. perkalowy, X. 34. - skórzany, XXII. 91. - szamański, XVI. 120. - z kutasami, IV. 277, 285; XV. 96; XVI. 138; XXVIII. 82; XXIX. 84, 85, 188; XXXIII. 113; XXXVI. 232, 235, 273. Kaganek, XI. 30. Kaganiec, (j. błr.), kosz druciany do ognia używany podczas nocnych Kaleta, p. kalatka, kalita, .kalitka, połowów, XXXII. 26, 32. pt. N akal.eta, mieszek . , tOO'ba, tabiwka . r z ę d z i a l' y b a c k i e. III. 43; XXVIII. 188, 196, 207; , I 1: !! 'I ,i ~i,\ :t~ r il XXXVIII. 232; XXXIX. 298, 346, 361 Kaletki u gorsetu, XXXVII. 223. Kalevala, epos fiński, XXXI. 174; XXXVII. 440; XXXVIII. 379. Kalić, zawalać s'ię błotem, IV. 307. Kalika Iwaniszcze, (j. ukr.), bohater mityczny, XXXII. 89. Kalina, Viburnium opulus, L. p. Ka: lyna, XXVIII. 243 jagody w lecznictwie, II. 155: XI. 397; XIII. 218; XVIII. 181, 192; XXX. 71. majenie .chat, XVIII. 211. pt. Magia. odw z kwiatu, XII. 265.. ~. okadzanie krów, XXX. 71. - przemiana ludzi, XVIII. 165. _. w' baśni, XVIII. 165. - w lecznictwie, X. 396; XI 397; XII. 26,5; XIII. 218,223; XVIII. 181; XX. 54; ·XXX. 71 - w pieśni, VII. 171; XXXII. 45. XXXV. 49. - w pieśni weselnej, I. 249; II. 349; VI 137; XU. 165. Kalina, nazwa krów, III. 45; XXI. 205. Kalistczetka, (j. ukr.), wzory na pisankach, IV. 213. Kalita, p. kaleta, VI. 31. Kalitka u pasa, XV. 97; XXXIV. 162. - zakończeni.e kaftana, XXIX. 188. Kalman, gw. hue.), pilnujący wat·ry. XVII. 149. Kalonka, kalenica, XX. 315. Kaluch, pędzel do bielenia, XIV.308. Kaluk, O. birm.), duch mieszkający w drzewie, VI. 33.9. Kalwini., I. 257; III. 109; XV. 254. Kalwinizm, III. 109, 117, 201. Kalym, (j. kirg.), p. kałym, opłata za żonę, XXIII. 185. Kał, nawóz owczy, nacieranie przy imcJacji, XXXVIII. 56. Kalafut, płat śniegu, XIV. 111. Kalamajka tkanina wełniana, XXXIV. 164. Kalamarz, garncarskie naczynie na farbę, XI. 196. .- z bursztynu, XXXIX. 393. Kalatuszka, (j, blr.), młot do głuszenia ryb, kolotew'ka, XXXII. 26. Kaleta, O, ukr.), p. kaleta, III. 43. XXXII. 26. Kałuża, p. belo, Kalwarlitas,' (j. lit.), kołow·rót do wyciągania niewodu, XXXII. 30. Kalym, O. kirg.), p. kalym, II. 299, 304; \T. 5--8, 10--13, 20, 118, 186; XXXVII. 114. Kałyman, (j. jak.), mieszkanie Jakulów, XXXVlI. 103. 108, 121. Kalyna, (gw. hue.), p. Kali-na. Kalynycia, (j. ukr.), p. kalenica, XVI. 367. pt. D a c h. Kalytki, (j. ukr.), wzory na pisankach, IV. 213. Kamantai, (j. lit.), chomąto, XXXIX 120. Kamar, (j. błr.), p. komar, XXX. 26 Kame, (j. b-akairiJ), demony bliźniacze, XXXII. 147. Kameleon, XXXII. 113. - w bajkach murzyń., XVII. 275. - p. Wanyoro, przeciwnik księżyca, nów, XXXII. 131. Kamelki, rumianek, Matricaria Chamamilla L., II. 137. Kameń hromowy, (j. czes,), p.belemnity, IX. 419. Kamfora, wIeczniet., X. 334; XI. 398. Kamfula, (gw. złodz.), strażnik więzienny, VII. 279. Kami, bóstwo japoń., XI. 431, 432. Kamienne mleko, V. 301. ,0''' 13 Lud - Tom XL �195 194 Kamień, Alatyr, XXXII. 132. pt. W i e r z e n ia. - azylny, XXXIX. 145. - biały, IV. 261. - bóstwo, p. Kivimal. - bociani, XIV. 173. - boski, VIII. 282. - charakter ciemniowy, XXXII. 136, 137. - cudowny, cz,arodziejski, II. 211; III: 301; XI. 430; XIV. 300; XV. 32; XXI. 89; XXIII. 4, 5. - do mielenia, IX. 145; XXXVIII.56. -. dziurawy w lecznictwi,e, XI. 399. - fetysz, )("XXIV. 34. pt. K u l t y. - filozoficzny, XXVII. 75, 90, 91,93. - graniczny, V. 129, 251, 278; XXXIV. 40; XXXIX. 145. -. Gytheium, XXXII. 95. pt. M i t y. - kaczka kamienna, XXXII. 90'. - krzemi,eń, p. kameń hromowy, XXXII. 110, 133. - księżycowy, XXXII. 137. - łabędzi, VIII. 282; XIV. 173 - łysy, XXXII. 138. ~ magiczny, XI. 395; XXXIV. 7. - miara, IX. 271. - młyński, IX. 145; XXXVIII. 56. - morski, II. 68. _. narzędzie łowieckie, XXVII. 139. - nerkowy, II. 289. - obciążający sieci, XXXII. 27. - od ciągów, lek, Lapis hae'Tr.a.tidis XXXIII. 81. ' - ofiarny, VI. 205. - ognłskowy, XXXII. 51, 54, 64. - ognisty, XXXII. 138. - olbrzym, XXXII. 103. - orli XV. 21. - piorunowy, p. belemnit VI. 62. -- płodności, XXXII. 138. ' -. polerowany. XIX. 170. -. - -. - _. - -- porodowy ,XXXII. 138. powstanie, XXIX. 132. XXXII. 109~1l0. przeciw demonom, XXIV. 13.' przemiana człowieka lub zwierzęci.a, II. 55; V. 171; VIII. 391. przysięgana kamileń, 'XXIX. 149. pt. Z w y c z a j e p r a w n e. przywiązywanie do drzew owocowych, XVIII. 97. rozbity na dwoje, XXXII. 91. rzucanie na księżyc, XXXII. 136, sądowy, XXXIX. 144. siedlisko dusz zmar!., XXIX. 170. serce kamienne, XXXII. 110. siedziba demonów, XXXIV. 41. siwy, XVI. 85. smoczy, XV. 31; XXXVIII. 229. spadły z nieba, XI. 384. świata, XXXII. 159. pt. M i ty. św. Wojciecha, XXVI. 155. święty, II. 211; V. 206; X. 114. totem, XVIII. 28. trzymanie w ustach podczas fałszywej przysięgi, XXV. 8. uderzanie, XXXII. 91, 93, 94. uderzanie kamieniem przy pierwszym grzmocie, XI. 199. w baśni, XI. 437; XXIX.104,162. w budownictwie, VIII. 186; XIV. 356; XXXV. 174; XXXVII. 98, 195; XXXIX. 249. pt. B u d u l e c. w lecznictwie, XVI. 111. w legendzie, XXX. 79, 80, 86, 117-119. w łaźni, XXX. 8. w mitach, XXXII. B6 94 97 98 103, 108, 114, 115, 136: 13~. ' , w młynku do polewy garncarskiej, XXX. 87. w p:-zysłowi,u, VII. 40; XIV. 354; XXXII. 98. w wierzeniach, XXIX. 134. - " w zamawianiu, XXXV. 68. w żarnach, IX. 364; XIV. 292. - wężowy, żmijowy, XXXII. 86,132. - wróżebny, XXXIX. 433. _ wyroby z kamienia, XVII. 171. - znaczenie obrzędowe, XII. 339. _ żabi, p. belemnit, XXXVII. 297. pt. A m u l e t y. - żmijowy, XXI. 228-232. ----:żółciowy, II, 289. _ ży'wy, ożywiony, XXXII. 86. Kamień, oznaczenie wagi, IV. 126; VI. 408; XXVIII. 163-165. Kamieniarze p. cech. Kamin, (j. ukr.), jadło obrzędowe, IV. 395; XVI. 325. Kamionka, naczyni.e gliniane, VL 26; XXXVIII. 425. Kamionka, Rubus saxatitis, XX.XI.95. Kamizelka, kamizela, kamzola, brustok, gorset, lajbyk, X.3'3, 174,181; XI. 408; XVI. 137; XXIX. 80, 118; XXXIII. 113; XXXIV. 165; XXXVII. 216, 231; XXXIX. 447. Kam'<zola, p. kamizelka, IV. 175, 176, 277, 285; V. 63; VI. 49; VIII. 251; IX. 207. p. kamizela, V. 63. Kamlatek, wizytka, V. 63. Kamlot, tkanina, XIII. 252. Kamosa, komos,a, Chenopodium album, XXXI. 95. Kamyczek z wodospadu, 385. 'Kamyczki piorunowe, belemnity, II. 39. - w zamawianiu chorób, X. 232. Kamyn, (gw. hue.), waga, XXXV. 153. pt. M i a r y i w,a g i. Kanafas, (-ka), spódnica drelichowa w paski, XXX.VII. 222. Kanapa drewn., bambetta, III. 317; XVI. 367. Kamiźla, ,.1 x'. (gw. złodz.) żołnierz VII. 279; żandarm, XXXIII. 69. ' Kanasie, pasterze, IV. 274. Kanat, (j. blr.), lina, flis, XVII. 144. Kancjonarze portugalskie, XV. 52. Kanfina, nafta, XIV. 292. Kania, w literat. ludow., VIII. 281. - w przyslowiu, XIII. 153. - w wierzeniach, XIV. 165.. Kania, kryza u kapelusza, XI. 57; XXXVI. 268, 273, 274. Kanibali.zm, p. ludożerstwo, XIII. 293; XXXIII. 138; XXXVII. 398. Kanie sadło, rozchodnik płaskolistny, p. ptasia trawa, XXX. 61. Kanioły, (gw. złodz.), spodnie, VII. 279. pt. O d z i e Ż. Kaninikn, (j. st. ind.), źrenica, XXXIV. lO. Kankar Miitn,(j. ind.), zsyłający choroby, XXXIV. 34. Kanonier, w szopce, XI. 31, 134. Kanann, (j. arab)., piecyk do ogrzewania, XXXII. 53. Kanook, postać mityczna, przodek, pierwszy, człowiek, XVIII. 53. Kant wsunąć, (gw. złodz.), pobić kogoś, VII. 279. Kantek, zapustnik, XII. 3B. Kanton, pobór do wojska, XXVIII.222 Kantyczki, p. kolędy, IV. 269; VIII. 189; XI. 22, 33, 37, 344; XXIX. 96. 195; XXXV. 102, 107, 183. . Kanun, kanón, armata, XIV. 275; XXX. 200, 201. . Kanun, potrawa obrzędowa, XXIV.7. Kańpus, IX. 256. pt. P o ż Y w i e nie. Kapa nad piecem VI. 44; IX. 279; XVI. 368; XXIX. 45, 49, 51. Kapać, biedować, XIV. 253. Kapałka, naczynie używane przy wyrobie sera, VII. 189. Kanarek, �.- 19! 196 p. kapcie, kapci, XXIX. 185. Kapci, (gw. hue.), pończochy z wełny lub sukna, VII. 261. Kapcie, skarpety z sukna, XI. 58. Kapczury, (gw. hue.), pończochy sukienne, V. 149-151; XII. 286. Kapela, kapelija, III. 132. KapeLuch, kapelusz, XXXIV. 146. Kapelusz, p barkoly, barsziefl.kie. Kapce, brusek, kapeLuch, kania, kipi, klobuk, sanie, solomianka, ceLendry, krysa, kry- świnioryjek, zeLeżniak. - =- - - białoruskich mieszczek, XXI. 138. czarodziejski, II. 168; XI. 374. drużby, XVIII. 142. filcowy, X. 33; XII. 285, 286, 302; XVII.146; XXXIV.146; XXXVII. 219. góralski, III.251; VI.139; VIII.164; IX. 256; XI. 57; XII. 11, 2~5--290; XXVIII. 217,219; XXXI. 76-78; XXXVI. 269; 'XXXVII. 219, 232. kawalerski, XXIX. 187. lachowski, X. 183; XI. 57. lubelski, XXVIII. 167-183. myślenicki, IV. 285. nowotarski, XVIII. 67. odczyni,anie uroku, III. 255. opasa·ny wstążką, XI. 196. pana młodego, XIV. 255, 380; XVIII. 150. podhalański, XXXVII. 232. słomiany, III. 16; VI. 49; X. 59; XI. 408; XII. 284, 286, 301; XVI. 138; XXVIII. 169, (87; XXIX.1&7; spiski, XXXVII. 231. trzyrożny, XIV. 232. w pieśni, VIII. 387. w wierz. noworocznych, II. 226. w wyzwolinach na kosiarza, IX. 409. wyrób, XXVIII. 178, 189. _ - z tukietem mi'rt., XIV. 255, 380 z czerwonym wiankiem, III. 127. z kostkami, XXXIV. 269. z pawiem piórem, X'XII. 131; XXIX.89. - z trawy, XXIX. 8 . - z wełny, XVI. 137; XXVIII. 169. -- z Żab:,ego, V. 148, 149. Kapelusznicy, VI. 52. KapeLuśnica, chodząca w kapeluszu. XIV. Ill. Kapica, u cepu, V. 63; XI. 174. - w przysłowiu, VII. 206. Kapitaliści, III. 314. Kapitalizm, XXXIX. 25, 62, 196. Kapkan, samołówka, oklepce, XXXI. 32. Kapkasalar, (j. kirg.), dary weselne, V. 15. KapLarzyk, ubiór, XIV. 14. Kaplica, kaplicZJka, p. boża męka, I. 126; III. 49, 27 ; VI. 394; XI. 203, 309, 341; XIII. 207, XVIII. 165; XXVI. 150; XXVIII. 138; X'XIX .. 102; XXXIV. 35. pt. B ud o w n i c t w o. K u l ty. - św. Barbary, XVIII. 134. _ św. Sebastiana, 'XXI. Ill. - domkowa, XIII. 345. - kopulasta, XIII. 276. _ kurpiowska, XXIII. 173. - nadrzewna, XXXI. 172. _ przyd90żna, XXV.113,135; XXXI. 5, 8, 87, 168; XXXVII. 114, 415. 419, 423, 425, 487, 488, 490. - wisząca, XIII. 345. Kapłan p. kazLar, II. 103; XI. 333: XIII. 91; XIV. 35-40, 43, 51. 78. 214; 'XVII. 193. - chaldejski, XI. 434. Kapłanka, XIV. 35. Kapłon, II. 112; III. 42; XIV. 142: XX .22, 38; XXXI. 125. 127. Kapor, , -4> , • ł p. kalatuszka, kolotewka, mątewka. XXXII. 26. Kapota, p. sukmana, XI. 312, 364; XV. 97; XXXIII. 130; XXXIX. 45 pt. O d z i e ż. Kapotek, p. kabatek, XIV. 374. Kapsle, mosiężne ozdoby, XII. 288. Kaptur, XXXVII, 365,366; XXXVIII, 267, 270. _ z kory brzozowej, XII. 186, 268. Kapturki, XI. 218; XXVIII. 18. Kapusta, Brassica oLeracea L .• I. 49, 51, 164, .251, 263; II. 26, 42, 185, 236, 244, 251; III. 10, 23, 66, 173, 343; IV. 174, 286; V. 158; VI. 55.. 57, 68; VIII. 123, 251, 370; IX. 72, 249; X. 36, 37; 'XI. 41; XII. 14, 296, 29'8,3,14; XIV. 250, 381; XV. 99; 'XVIII. 71, 72, 1<92200; XXV. 112; 'XXVIII. 243; XXX. 214; XXXVIII. 233; XXXI·X. 206. - dzika, okłady, VIII. 57. - głąb jako zabawka, XXVIII. 67. - gra, V. 140. - jedzenie w zapust. wtorek, XII.136. - kiszona, p. dębniólka, II. 128; XVI. 134; XVIII 180; XXXI. 133; XXXIII. 28. _. liśc'e w lecmidwie, XXX. 44. - morska, XVI. 122. -. nasieni.e, V. 214; XIII. 28. - ochrona przed gąsienicami i mszycami, IV. 320; VII. 179; XVIII. 215. - potrawa świąteczna; XIV. 134. _. potrawa wigilijna, XIV. 132; XXIX. 92, 96. - przepowiednia urodzaju, XVI. 83; VIII. 61. - rozsada w lecznictwie, XII. 267. - w bajce, IX. 74. - w magii, XIII. 26. - w przysłowiu, VII. 206; IX. 49; - XIV. 241. w zagadce, XIV. 374; XV. 104. _. wi.erzenia związane z uprawą, VI. 64; VIII. 340 364; XVI. 15, 83; XVIII. 215; XXIII. 66; XXXI. 96. - włoska, P. ket _. zajęcza, zalożnik, Sedum telephium L., odwar, XXX. 210. Kapusta, zabawa, V. 140; XI. 72. Kapuściak, kapuśniak, jasny bursztyn, XXXIX. 364 Kapuścina, kapusta, XI. 49. Kapuśniak, p. ciapciocha, ciapu-kapusta, I 164. Kapuśnica, kapusta kiszona, II. 128. Kapuza, X'XVIII. 167; XXXVII.299. Kapy, ubiór czarownic, XXVII. 66; XXIX. 29, 85. Kapytnik; (j. ukr.), kopytnik pospolity, Asarum eUTopaeum L. przeciw poronieniu, XXX. 208. Kary, apotympanizm, ,x,xn. 146. pt. J? r a wo l u d a w e. - boża, XXXI. 81, 86. - bożków, VI. 241. - chłosty, IV. 246-248, 360, 361, 364. - na samobójców, XXV. 115; XXIX. 160; XXXI. 44, 45; XXXVII. 88. - na złoczyńców, XXII. 146. - ognia, XXI. 128; XXIV. 167. - pasterskie, XXXV. 145. _. piekielne, VIII 351. - robót publicznych, IV. 250. - śmierci, V. 20, 106, 108; XI. 338, 392; XXVII. 112; XXVIII. 252. - wieczna, XXXIX. 135. - za czary, XXVI. 20. - z-a.kradzież, V. 119 - za mord, XXVII.30; XXXVII.400. - za palenie papierosów, IX. 120. 7a rosi ad. bursztynu XXXrX.371. - za rozpustę, IV. 368; IX. 120. - ziemska, XXXIX. 133. �199 198 Karanie żon, III. 293. Karabin, (gw. złodz.), towarzystwo, VII. 279. Karabusżka, (gw. hue.). solniczka, XXXV. 97. Karacony, zbroja, XXVIII 194. Karaici, XXIX. 181. Karaku.la, ziemniak, X. 261. Karaluchy, Periplaneta orientaLis, tępienie, XXX. 28. Karaś, Carassius vulgaris NiLs. p. krakies, XXXIII. 25. Karawana, XXXI. 16; XXXIX. 183 Karazyja, kierezja, XI. 38, 39; XXIX. 157. Karbiaki, buty, XXXVI. 265, 274. Karbowanie, XXXV. 1:;0, 151. Karbowaniec, karbowany kij rozrachunkowy, II. 62. Karbowy, p. Ciwun. Karby na laskach, p. rawasz, Xl. 212; XVII. 198; XXXV. 63. - pismo karbowe., IV. 28!l; Xl. 212. Karczma, I. 48, 49, 79, 84, 166, 210, 216, 263; IL 243, 249, 266, 363; III. 46, 71, 374; IV. 241, 273; V. 228, 361; VI. 293; VIII. 114, 119; IX. 119,120; XI. 319, 342; XII. 42, 147; XVI. 330; XX 11, 109, 181, 255, 257; XXIV.17; 'XXVI.17; XXVII. 57; XXVIII. 71, 13,5, 136; XXX. 19, 85, 86, 113, 125, 131, 220; XXXI. 19, 63, 88, 101, 106; XXXIII. 28; XXXIV. 168; XXXVII. 27, 259;. 'XXXIX. 333. - w literaturze ludowej, V. 228, 229; 361, 363; XVIII. 161. - w przysłowiu, VII. 30; IX. 48, 49. - w szopce, XXV. 65. - w zwyczajach weseln, XIV. 379. Karczmarka, II. 71; III. 313; XIX. 97; XXXIV. 162. - w pieśni, XXXII. 44. - w szopce, XXV. 66. Karczmarz II. 11, 13, 16, 18; III. 136, 146, 154; IX. 414'; XX. 44, 256; XXXI. 143; XXXIII. 162; Karczochy, ziemniak, X. 261. Karczowanie lasów, II. 117; XXXIX. 106, 201, 233. Kardybendyk, benedyktynek, roślina, V. 164. Karec, (j. bIr.), czerpak, XXX. 14. Kareta w baśni, XII. 251. Karewitus, p. Jarowitus, XIV. 31. Kargaban, (j. kirg.), podarek ślubny, V. n. Karkoska, łuczywo, V. 378. Karlató, O. sekl.), odw,Ledziny młodych, 'XVI. 147. . Karma, karman, (j. st. ind.), związek inkarnacyj. XXX. 142; XXXIV.26. Karmienie demonów, XXXIV. 21. - zmarłych, VI. 125. Karnawał p. carnis privium, carrus navalis, mięsopust, zapusty, bachusy, XI. 19.0;' XIV. 380.. Karnobedenyk, roślina lecznicza, kardybendyk, XVI. 35. Kamyk, (gw. huc.), chlew, XXXIV. 145. Karas, (j. buszm.), okrycie skórzane, XXXVII. B3-85, 87, 88. 95, 96; XXXVIII. 56. Karowja smerf, (j. ros.), krowia śmierć, II. 196. Karp, Cyprinus carpio Lo V. 80: XXXII. 25. Karpa, kłoda, HI. 383. Ka;-paryja, szczur, góralski wyraz dowcipny, XVII. 80. Karpela, ziemniak, X 261. Karpi, (j. błt·.), karp, XXXII. 25. Karpiel, karpiele, p. brukiew, kwak, IV. 281; XI. 40; XIV. 399. Karple, bazluk, bazlyk, Kartoteka chrapki, do chodzenia po lodzie. IX. 287 ;XXXVI. 200 Kartacz, brona, II. 131. Kartka, ze słowami czarodziejskimi. XXVI. 19; XXXIII. 121. - ze słowami. ewangelii, IX. 269. pt. M a g i a. Kartach, ziemniak, XXVI. 55. Kartofelki, psianka słodkogórz., Solanum Dulcamura L. X. 2~0. Kartoflaki, bursztyny, XXXIX. 385. Kartoflanka, potrawa, XXIV. 7. Kartofle, P. balaburka, bambry, chrapcie bandurka, bulba, bandz, bulbega., buryszka, la, hruszke, I • galuch, grule, karakula, bula, buraczka, garago- hardyburka, karczochy, ziemniaki, I. 00, 164, 201, 203; II. H15, 236; III. 9, 10, 1'2, 14, 230, 307; IV. 204; V. 153; VIII. 64, 118; XiI. 295, 296, 298, 302; XIII. 11; X,vI. 135; X\VII.149; XXX" 113: XXXI. 28. - gotowane w lecznictwie, XII. 268. - jako posag, III. 208. . - jako pożywienie, III. 229, 319. 322, 326. - jako zapłata, III. 304; IV. 204. - para z gotujących się ziemniaków w lecznictwie, XII. 265. - surowe w lecznieJwie, XVIII. 181 w 'Pieśni weselnej, III. 66. _. w zwyczajach wigilijnych, XIII. 21; XVIII. 199, 200. - we wróżbach, II. 223. Kartografi.czne ujęcie zjawisk kulturowych, XXXVII. 476; XXXVIII. 192. Kartogramy, XXXVIII. 192. Kartohla, p. kartofle, III. 43. kartahla, •• dula, gruszka, barabola, bundz, karpela, kartach, 'Kiirttikeja, muzealna, XXXVIII. 431. (j. st. ind.), bóg wojny, VII. 7. Karty 00 gry, VI. 253; 255; XI. 376. Karty do wyr.abiania deseni w tkaninie, XXIX. 86. Kary, nazwa koni, VIII. 152. Karykatura heretycka X'XXVIII.229. - ludowa, XXXVIII. 269. Karzeł, p. kauka, krasnoludki, kros_ na1ki, karzełek, dusza, bies, demon, L 182; IV. 9'8; 'XI. 376; XIV. 56; XX.' 215; XXXIV. 19. 289; 'XXXVII. 102, 251. Kas, choroba oczu, XXXIX. 400. Kasacz, uraźnik, XXX. 208. pt. R o śl i n y w l e c z n i c t w i e. Kasanka, koszula dziewczynek, V 63. Kasarnik, (gw. ż:::łn.), Kasernarest, III. 80. Kasia, w literaturze ludowej, VII. 51; XX. 251. Kasik, gdzieś, III. 139. Kasior, kasiorek, p. kaczu'r, krosno. XIV. 111, 112. pt. N a l' z ę d z i a l' y b a ck i e. Kason; (dok.), Chasa!), Jason, XIV.31. Kastor i Poluks, I. 172; XIV. 67, 217. Kastra, f'krzyniana ryby, XIV. Ul. Kastrul, rondel, II. 131. Kasty, I. 233; X'XXIV. 32. - kapłańskie, V. 187. Kasza, I. 49 129, 251; II. 128; III. 315, 323; VI. 30; IX. 48, 258; X. 36, 37; XIV. 10, 148, 149; XVIII. 143; XX. 57; XXXVII.U1,291; XXXIX 20g' - brzozowa ,p. hreczana. _. dębowa, p. jęczmienna ,1II.12, 319; . VIII. 123; XIV. 8, 381. -. hreczana, p brzozowa, tatarczana, III. 12, 14, 319; VIII. 370, 378; XXVII. 139. �200 - jaglana, I. 203; II. 339; III. 12, 19. 27, 66; IV. 286; VI. 57, 68; VIII. 251; XI. 132; XII. 207; XIV. 134; XXVII. 139. -. jako ofiara, XXVII. 136. -- jęczmienna, p. dębowa, III. 12, 319; VIII. 123; XI. 397; XIV. 8, 38,1. - niesolona, II. 252. - potrawa podczas stypy, XIII. 108; XXIV. 7, 14, 15, 23; XXVII. 136. - potrawa wi.gilijna, XXIX. 92. - ryż, II. 244, 251; VI. 26. -. tatarczana, p. hreczana, XI. 40, 132; XII. 16. - w bajce XX. 251, 267. - w lecznictwie, XI.397; XXVII 136. -- w mętowaniu, XIV. 169. - w obrzędach wesel., XXVII. 136. - w obrzędach związanych z narodzinami pierwszego cielęcia, XXV. :54. - w oracji zapustnej, XII. 50. vv przysł., VII.20B, 214; XIV.238. - w wierzeniach, XII. 65; XIV. 186. - we wróżbach, XXVII. 136. - z Hakami, II. 244, 251; VIII 251. - z pszona, XVIII. 200. - zakaz tłuczenia kaszy, XIII. 1013. Kaszel, p. krzipota, krzypota, por. krztusiec, XIII. 216, 218; XVIII. 181; XXX. 39, 43; XXXI. 96. Kaszikas, (j. lit), kosz· na ryby, XXXII. 32. Kaszkiet p. kiwior, XXVIII 167-161l. Kaszmir, XI. 60, 61. Kaszt, murowanie bez wapna, V. 63. Kasztan, kasztanowiec pospoli'y, Resculus hypocastanum, XVI. 290. - owoc, zabawka, XXVIII. 66, 67. - owoc w lecznictwie, XXX. 38. Kasztan, nazwa konia, XXXV. 135. Kasztany od bólu zębów, X. 354. - trzy, noszenie na szyi, XI. 383. 201 kwiaty, I. 161. p. bas, XIV. 261. Kaśka, w obrzędach popielcowych, I. 81, 83. - w szopce, XI. 36-38, 44, 130, 131. Kaśmirk, p. kaszmir, XI. 61. Kaśton, nazwa konia, VIII. 152. Kat, II. 28 3, 284; XIX. 67; XXI. 109. 113; XXV.115; XXVIII. 84; XXXI. 45, 75, 33, 84, 122; XXXIX. 371. - w "chodzeniu z Dorotą", IX.19-23. - w pieśni, X. 251. Katafalk, w przepowiedni, VIII. 48. Katalog, eksponatów na pokazie przemysłu ludowego w Święcianach, XXXIII. 151. - kartkowy melodii, XVI: 177. Katana, kaftan, IV. 278, 285, 286; VI. 50; X. 34, 184; XI. 156, 159. Kataptromancja, wróżeni.e ze zwierciadła, XXXVIlI. 274. Katar, .leczenie, X. 358; XI. 397. Katarka, czapka barania drużby, XII. 284, 285, 289, 290; XIII. 208. Katedra, konfesjonał, VI. 44. Katedra antropologii, XXI. 97. - etnografii, XXXIX. 3, 5, 30, 33. Kategorie faktów etnologicznych. XXXVII. 42, 45. Katekuil, O, Ind. am.), bóg-pi.orun, VII.9. Katonadalok, O. węg.), pieśni żołn:erskie, XXXII. 13. Katuch, p. jaz, XXXII. 32. Katuszka, (gw. hue), nazwa owiec, 'XXXV. 134. Katynczekty, O. kirg.), utrata wianka, V. 20. Kauka, Kaukos, O. liL), p. kliuczka. hak drewniany, narz. ryback .. XXXII. 31. - p. karzełek, krasnoludek. X. 11. (j. lit.), bóstwa litewskie, XXII.4 Kauri, p. Cypraea, moneta, III. 252; Kauszas, (j lit.), szufla rybacka, XXXII.32. Kawa, II. 73, 129, 185; III. 315, 320, 324; VII. 2; VIII. 119, 123; IX. 181; X. 37; XIII. 269; XXVIII. 243; XXXIII 65. - jako barwnik do jaj, IV. 216. - z żołędzi, XXXV. 69. Kawaler, ubi.ór, X. 33. - w zwycz. l-szo majowych, XI.199. - wierzenia związane z pie!"wszymi odwiedzinami, II. 334. - wróżby małżeńskie, III.' 28. Kawalerowie Bractwa św. Mikołaja, p. bractwo, XX'XIII. 134. - Mieczowi, III. 99, 105. Kawalir, IV. 277, 284. Kawalirzkie nuty, IV. 277, 284. Kauki, Kasztelanki, Kaśka, i Kawel, j •... p. kabel. Kawka, postać diabła. XII. 214. - ptak złowróżbny, XII. 169. - zwiastun śmierci., XX. 319. Kawula, nazwa krów, XXI. 58. Kawusz, (gw. hue.), szaflik z narośli drzewnej, XIII. 241; XVII. 143. Kazanica, kazalniea, VI. 44. Kazanie ludowe, V. 278. - ruskie, XIII. 333-337. _. średniowieczne, IX. 413, 415; XII. 322; XXVII. 4; XXVIII. 100. - w pl'zysłowiu VII. 207. Kazanie o pruskim baranie, II. 365 Kazeina, spoiwo farbiarski.e, XXX. 162, 166. . Kazini stupieńczyk, Ci. lit.). koźle kopytko, ornam., XXXII. 38. Kazirodca, XXVII. 12. Kazirodztvvo XV. 46; XVII. 50; XX. 228; XXVI. 59; XXVII. 9. 10. 13. 14, 18, 22. wileńskie, XXXV. 188. (j. błr.), nazwa kapłana pogańskiego, XXIV. 25, 26. Kaznodzieja w anegdocie, XXXI. 130. Kącina, p. kucza, XVII. 180. Kądziel p. kudle, ku on ta lo. kodzice, VI. 245, 246; VIII. 274, 369, 380; X. 104-106; XI 76, 365; XII. :02, 152, 212; XIII. 110, 257; XIV. 298; XV. 105; XVIII. 151; XX. 79; XXI. 45; XXXI. 158; XXXVII. 300. pt. O b l' Ó b k a w ł ó k n a - na księżycu, XV. 43. _. w literaturze ludowej, X. 48. - w obrzędach sobótkowych, V. 258.. -. w obrz. wesel. Serbów, IX. 44. - w pieśni, III. 132; IX. 397. - w zagadce, II. 229; XVII. 86, 87. -. zakaz przędzenh w zapusty. p. chodzenie z kądzielą, l. 80. Kądzielnice, XXXIV. 296. Kądziołki" p. kądziel. Kądziołki, skrzyp, II. 135. Kądziołki M. Boskiej, koniczyna polna w lecz., XXX. 68. Kąkol, Agrosthemma githago, XI. 40,. 177; XXVIII. 243; XXXI. 59, 95. - niszczeni.e, I. 87; IV. 320. - roślina diabelska, XXXI. 95. - roślina przyciągająca p ['o,runy, XXXI. 95. - suszony w obrzędach świętojańskich, VIII. 424. _. w lecznictwie, XIII. 217, 220. Kąkolni.ca ZbOlPW3 p. kąkol, AgroKaziuki Kazlar, i sthemma githago. Kany, haki do rynny. - gw. kowalska. VI. 291. Kąpanie, p. kąpiel. Kąpiel ciepła. II. 290. - ciężarnej, III. 58. - dziecka, noworodk'l. III 57: VI 127. dziewcząt, XIII. 31; XVIII. 211. �202 - lecznicza, V. 166; XI. 383, 385, 386, 395, 396, 400; XIII. 218; XVI. 82; XVIII 183; XXVII. 135; XXX, 42, 45. - ludowa, II. 374. - obrzędowa świętojańska, IV. 315, 322; XVIII, 211, 212; XX. 192; XXVI. 75. - parowa, XXX 16. - przed "Dzi.adami", XXIV. 10, - przedślubna, I. 132, - rytualna, III. 58. - w dzieży, w :cdwa'rze z: czarnej róży, brzozy. XVIII. 183; w osice, XXXV. 74 _ w życie, XIII. 109; XVIII. 211. - w przysłowiu, XIII. 157 -- z kory dębowej, XXXV. 69. 'l, krwi, XVIII. 91; XXII. 139. - z krwią mens-tr., magia, XVIII. 181. - z liści brzozowych, XXXV, 63. - z ziół, XXXIII. 113. - zakaz, XIII. 116; XVIII. 212; XXVII, 135. - zimna, XXX. 16. - zmarłego, XV. 103, Kqszta, p, kqcina, kucza, XVII. 180 Kąt, jako granica domu, XXIX. 122, - kryjówka złych mocy, XXIX. 122, - miejsce czarów XXIX. 122. - pod piecem, w magii, XI. 384. Kqtina, (j. Słowian zach,), świątynia. XIV. 308. Kqtnik, duch, III. 30~. Kaci, kadza, kaza, (j. tur.), koza, XXXIV. 176, Kiiminas, (j 'st. ind), kochankowie XXXIV. 14. Kiintiis, (j. sto ind,), kochanki gandharów, XXXIV. 14. Kama, Ci st. ind.), bóg miłości, VII. 7. 203 kaus, kosa, (j, finl.), drewni,ane naczynie obrzędowe, XXXIV. 285, 286. Kciuki ciężarnej, związywanie po śmierci, XXXIV. 40. . Keb, p Seb; Geb, (j.egip), bóstwo chtoniczne. XXXII, 122. Kejdany, buty ciasne, XVII. 165. Kel, kapusta włoska, XVIII. 219. Kelerub, brukiew, XVIII. 219. Kemas, (j. lit.), upiór, IV. 395. Kenir, (gw. druc.), chleb, p. stryjak, XXXVII. 210. Keptar, (gw. hue.), p. kieptar, piekKas, tar. Keremet; (j. mordw.), bóstwo w postaci kaczki, XXXII, 92, 122. Keri, (j płd. am), bóstwo bliżniacze dodatnie, XXXII. 147. Kernoi, kernos, (j. grec.), naczynie obrzędowe, puhary, XXXIV. 131, Kerpce, kierpce, XXVIII. 82. Kese i Tambue, f'etysze, Bangs Bango, XVII. 112. Ketla, płótnianka, XXVI. 55. Ketuby, (j. żyd.), akty ślubne, XXX 237. Kędzierzawiec, Malva S;)lvestrts, dykij slyz. XUI. 223. Kędziuch, brzuch, XIV. 308. Kępa, (gw. flis,), wys'pa, XX 57. Kęs, XVII. 213. Kęsek, 60 łokci płótna, ·XIV. 386. pL Miary i wagi. Kęś nie kęś, gdzieniegdzie, XIV. 111. Keran, (j, dajak.), pi.ecyk nieckowaty, XXXII. 59 Khrost, (j. g, łuż.), chrust, XIX. 10. Kiado, (j, sekl), wydający p. młodą, XVI. 143-145, Kialbej, (j. lit ), p, kielb, kielbuka, XXXII. 25. \ I t ( J r' j { •• I l Kichanie, powstanie zwyczaju pozdrawiania, XI. 65. • - w niedzielę, poniedziałek, wtorek, środę, czwa'rte.k, piątek, sobotę, II. 257; XIV 252; XX. 298, - wierzenia, II. 333; III. 51; XXIX, 165; XXXIII. 139. - wróżenie, II, 257; XXIII 159. - choroba, X. 221; XIV. 252. Kichele, (j, żyd.), placki, III. 322. Kici!, (j. błr.), spencer bez rękawów, p. gorset mieszczek białorusldch, XXI. 137. Kiczaky, (j. ukr.), pochodnia, IV.317 Kiczka, rózga śmi:gusowa, II. 87, Kiczka, wiecha owinięta słomą, jako znak graniczny, XXIX. 161. pt. Z n a k i w ł a s n o ś c i o w e. Kiczka, p. wiecha brzozowa, xiX,. 75. Kiczki, snopki do poszywania dachu, IX. 271, 272; XVI. 367, 3170; XXXIII. 95; XX:XIIX. 309. Kieblycia, (j ukr.), skrzyneczka na pieniądze, XXXIII. 131. Kiechn, (j. gil.), duch szamana, XVII. 106. Kiecka,' spódnica, II. 133; XV. 96. Kiedajse' lata, dawniejsze lata, XXXIX. 398. Kied kie jumbel, (j. lap.), tóg kamienny, XXXII. 103. . Kielich w legendzie, XXX. 134, 135. - Hawdali, III. 53, Kiela, kiely, ruptura, XVIII. 181. Kielb, Gobio fluviatilis Cuv., ki.elby, p kialbej, kielbuka, kilbas, zmarzlica, płocica,. XVIII 6,f, XXX. 214; XXXII25. Ki.ełbasa, I. 85, i29; III. 12; IV 140, 302; V. 209, 215; VI 77; VIII. 123, 376, '377; IX 72; XI. 41; XII. 42, 45. 258. 312. 3:20; XIII. 29; XXIV, 15; XXX.214; XXXI.57; XXXIX. 332, _. w baśni, XXVIII. 192, 196, 201. - w magii, XVIII. 183. - w oracji, XII, 42, 45, 46. -. w przysłowiu, IX. 373. _. \Ai szopce, XXV. 67, 68. Kielbukaj, (j.lit.), kiełb. XXXII.25 Kiely, (gw. hue.), choroba syfilis, XIII. 216, 218, 226. Kielym kuriumdyk, (j. kirg.), V. 19 Kielzno, uprząż, XXXVIII. 45. Kiepski, słaJ)y, marny, VI. 44. Kieptal', (gw. hue.), p. keptar, kyptar, piektar, VIII. 438; XU. 285; 286, 288, 290, 301; XIII. 208; XXII. 104-107, 109; XXXIV. 146 Kierat, XI. 171. Kierdel, kyrdel, stado owiec, V. 123; Kiereja p. Kiry ja. Kierenka, (gw. hue.), maślni(:a, XXXI. 98. Kierezja, kierezyja, p. karazyja, kołnierz, sukmana, XI. 27; XIX. 35; XXXVII. 308; XXXVIII. 231. Kierkowe, (j żyd.), cmentarz, III. 331, Kiermasz, p. jarmark, II. 217, 219; XI. 299; XVI. 264; XX. 72, 74, 109, 116; XXIII. 97; XXXI. 1~2:' -' świętomarciński, XVI. 4 Kiermy, (gw. flis.), wiosła, XVII. 140, 151. Kiernia, (gw. hue.), porówn. cierznia, kierzynka, maślnica. VIII. 46, Kierniczka, maślniczica, VIII, 46; XXV. 86. Kiernoz, wieprz, X. 159; XIV. 14,140, Kieran, kierujący spławianiem drzewa, VII. 261; XVII 13i9, 140. Kierownica u wozu, VI. 395. Kierownik, część wozu, XXXIX, 128 Kierpcarze, XI. 71. �..!04 20'5 Kierpce, p. krypcie, 1curpiele, kyrpce, III. 229; V .121; VII. 34, 257; VIII. 164; XI. 25, 27, 70, 71; XII 4, 11; XVIII. 67, 68; XXV. 5: XXVIII. 82, 217-219; XXXVI. 238, 257; XXXVII. 129, 214, 219, 223, 228; XXXVIII. 231. Kierunek etnologii, antropogeograficzny. XXXVIII. 6. -' dialektyczno-materialistyczny, ·XXXVIII. 228. - ewolucjonistyczny, XXXVIII. 4. 5, 224, 225, 228. - ewolucjonistyczno-psychologicz_ ny, XXXVII. 45. - ewolucyjny w prehist., XXVI. 29. - funkcjonalny, XXXVIII. 353. '- historyczny, XXXVII. 4'5; XXXVIII. 24, 26,223'---i227 - m.ate,:ialistyczno-hiJsloryc.zny, XXXVIII. 4, 5, 9, 11. - materialistyczno-historyczny w etnografii polskiej, XXXIX 628. - porównawczo-funkcjonalny, porów.-ewolucyjny, XXXVII. 311. - socjologi,czny, XXXVIII. 6, 9, 24, 223-225. Kiery, który, XVIII. 219. Kieryka, święto p Swięty Kieryk, zakaz pracy, V. 218. Kierzynka, p maślnica, XXXVII.268. Kies-kiz, kiza, (gw. góral.), iskrzy!;: minerał, III. 267, Kieska-złotodajka, XXIII. 146 Kieszeń, III. 140; XXXIX 188, Kieśnia, kieszeń, III. 140. Kij brzozowy, p. brzoza, kostur, laga, laska, XIV. 84, 86; XIX. 35; XXVII.64, - dziadowski, IV. 411; XIV. 151. - jako broń, XIV. 296; XXXI. 31. 72; XXXVIII 241. - jakc, narzędzie muzyczne. III. 222. jako na:'zędzie rolnicze, XXIX. 167-169; XXXVIII. 54. kaTbowany, do rozliczania, p. l'awasz, II. 207; XXXV. 130. - leszczynowy, XIV. 44. -. pasterski, XXXI. 3; XXXV. 130. 150, 151. - samobij i, samodaj, XI. 211; XVII. 51, 52; XXXVII. 20, 21. - w budownictwie, XI. 172. - w obrzędach weselnych, 1. 134. - w przysłowiu, VII. 207. - we wróżbach małżeńskich, I. 255. - wiklinowy, Xl. 147. - z krzyżowego drzewa, odpędzanie diabla, XXXI. 96. - z olchy, XXXI 98, -. znaczenie symboliczne, XX, 296.. Kij, słup, Xl. 172; XVIII 9 Kij, (j. kirg,), nawóz harani, V, 4. Kijach, (j. błr), poduszka z kłosów, XXX. 33. Kijanka, p pralnik, V. 2,27; VI, 184; IX. 27,9; X. 36; XVIII. 115-118. 121; XXVI. 81-83; XXX. 24,216: XXXVIII. 254, 321; XXXIX 291, 327. -. bi,ałoruska, XVIII. 116, 119, 120. - francuska, XVIII. 120. -. litewska, XVIII. 116-120. - lot czarownic, XXVII. 64; XXX. 220. - małoruska. XVIII. llu-119. - mieczowata, XVIII. 119, 121. - niemiecka, XVIII. 120. - polska, XVIII. 116. - ruska, XVIII. 120. - rzucanie pod k'rowę: aby zapomniała a cielęciu, XXIII. 88. - słowiańska, XVIII. 121. -. w lecznictwie, XI. 397. - w przysłowiu, IX. 54. - w wierzeniach III. 141; XXIII. 88. - ~ / l I r ' .•. , włoska, XVIII. 120, słupy w stodołach, XI 172. Kijeskaja hara, (j. ukr.), miejsce. gdzie zapisuje się diabłu duszę, XV. 137. Kiki, (j. gil.), pałeczki wierzbowe w koronie szamana, XVI. 121. Kikle, p ketla, płaszcze z płótna samodziałowego, XXXVI. 233. Kikut, mańkut, IV. 307. Kilbenen, (j. niem,), zgromadzenia wioskowe II. 102. Kilchgang, (j, niem.), odwiedzanie nocą dziewcząt, II. 102, Kilim, XIII. 252; XIV. 119; XXI. 47; XXVI. 142; XXIX. 85, 86, 124, 125, 130, 183; XXX. 4; XXXI. 166, 172, 173; XXXV. 190, 191; XXXVIII. 339. pt. T k a c t w o. Kilimkarstwo, XXIX 124;X.XXV 178. Kilof, p. czakan, czekan, dżagan, XXXIX. 319. Kiła, P. kieła, kily, lues, XI. 398; XIII. 277; XXXV. 69. KUbas, (j. lit.), p. kiełb, XXXII. 25, Kilka, (j. ukr.), wzory na pisankach, IV. 211. Kimać, (gw. złodz.), spać, VII. 279, Kimbalka, p. chamelka. III. 17. Kimidin, (j. st. ind,), duchy, XXXIVą Kimpurusa, (j. ind,), demony szkodo liwe, XXXIV. 15. Kinajdios, korzeń, magiez.. XXII!.'t Kinal, (gw. złodz.), nos, VII. 279, Kindebank, skrzynka do sieczki. XVII. 79, 93. Kinem.atograf w etnografii, p. film etnograf., XXVIII. 107, 110, Kinnara, (j. ind), Gandharwa, XXXIV. 14, 15, 32. Kiń, (gw hue.), P. koń, XXXV. 133 Kiń z żownyrom, (j, ukr), wzory na pisankach, IV 213. Kije, (j, ukr.), mięta, II,159 wieprz, III. 139. Kipi, (gw. złodz.), kapelusz, VII, 279 Kireja, (dok), kiereja, XIII. 252. Kil'PCe, p, ki.erpce, IX. 26. Kirri, (j buszm.), pałka, kij do łowów, XXXVII. 83. Kirylica, p. cyrylica, XXI. 153. Kisiel, potrawa obrzędowa, XXIV. 7. Kistka, kostka, IV. 208, Kistka na sikorki, XXXIII. 21 pt. P t a s z n i c t w o. Kisylycia, (gw. huc.), P. kisiel, ŻUl z mąki owsianej, XII. 296. Kiszenie buraków, kapusty, p. buraki, kapusta. Kiszka, mleko kwaśne, II. 12B; VIII. 391. Kiszek ból, p. choroby. Kiszmysz, (j. kirg), winogrona suszone, V. 15. Kisznyc'a, (gw. huc,). część połoniny XXXV.87. Kiś. kiś, kiśl nawoływanie prosiąt, II. 130, Kiślek, mleko kwaśne, II 208. Kit, (gw. huc.), kot w zag., VII. 72. Kita, XXVIII. 18. Kitaba, (j. tatar.), księga religijna. XXXI 156. Kitajka, tkanina, XXXIV. 165. Kitełesio, (gw. złodz.), p. dziecko, VII. 279. Kitka, palma wielkanocna, IV. 277; V. 56. Kity naciągać, (gw. złodz.), umierać, VII. 279, Kivimal, (j, est.), kamienne bóstwa XXXII. 159. Kiwa, motowidło, II. 134. pt. N ar z ę d z ia t k a ck.i e. Kiwać. (gw. z~odz ), oszukać. XIII 258 Kiwałka, nóż, IX. 363, Kińska Kiodruz, mia'a, �20'!' 206 Kiu;anie, szykany. XIV. Kiwior, kiwer, kaszkiet, 180. XXVIII. 167-169. przykrywka słomiana na ulu. XXXIX. 352. _. (dok.), ubiór głowy kobiecej, XXVIII. 18. Kiwon, nicpoń, VI. 44. Kizia, (gw. dziec.), koz.a, III. 165. Kizly (j. ukr.), kozły, krokwie, XVI. 370 Kizlyny, (j. ukr.), przy brogu, XVI. 369. Kiźliny, (gw. hue.), p. kizly, koźliny krc:,wie, XXXIII. S8. pt. D a c h. Kjeld Rune, skand. bohater poematu ludowego, XV. 41. Kjen dżygit, (j. kirg.), ors'zak oblubieńca, V. 14. Klacz, p. kobyła, II. 46; III. 72; V.3, 12; XXXVIII. 44. Klag, (gw. hue.), podpuszczka, II. 207; V. 124; VIII. 43, 45. Klakotki, kołatki, 1. 85. Klamka, p. drewniane zamki. XXXIII. 99. _. w przysłowiu, XIII. 157. Klamki, terminol. kowal., VI. 291. - w budownictwie, IX. 273. Klamry, XXIX. 185; XXXI. 67. Klany, III. 221; XVIII. 51, 55; XXXIX. 3, 207. - egzogamiczne, XVIII. 21,25,26,54. - kaczki, XXXII. lOI. - podział klanów, XVIII. 49. _. totemiczne, XVII. 32, 42, 53; XVIII. 16-26, 41, 44, 47-49, 51, Klap, (j. lit.), niewód, XXXII. 29. Klapatyny, obuwie drew., ,XIV. 111. Klapoki, WYcinanki gostyńskie, XXII. 116, 117, 120. Klapperbock, przebieranie się ZOl kozę, XX. 178. Klapy, u czepka, XXVIII. 20. - u gorsetu, XXIX. 83. - u sukmany, p. klapcie. Klarfiedel, (j. niem.), i.nstrument. XVI. 167. Klarnecista, VI. 136; XIV. 255. Klarnet, V. 155; XI. 21; XIV. 381; XVI. 166; XXVIII. 65. Klaryski, XVIII. 65; XX. 305. Klasa robotnicza, XXXIX. 49. Klaskanie w ręce, XXXVIII. 123. Klasycyzm antyczny, X'XIXIX. 178.. Klasy z.awodowe, XVI. 107. Klasyfikacja, faktów etnologicznych, XXXVII. 46. - nauk lingwJstycz., XXXVII. 315. Klasztor, Benedyktynek, XXVIII. 28. - BLangy en Ternois, II. 112. - Cystersów, V. 130; XX. 304; XXVIII. 138. - Dominikanów, XIX. 33. - Franciszkanów, XXXI. 48. - w epoce państw,a moskiewskiego. XXXIX. 44. -. kary za obmawianie, XI. 306. - kęoki .. XXXI. 79. - Norbertanek, XXVIII. 28. - św. Andrzeja, XIX .. 34 -. św. Stefana, XXXVIII. 370. -św. Teodoberla, II. 112. - świętokrzyski, XIV. 314, 315. - tyniecki, XXXIX. 170. - w aktach babińskich, XXVIII. 200. - w bajce, II. 272. _. \\l legendzi.e, XXXI. 51. _. w pieśni dziadowskiej, III. 161. - zapadły, XXVI. 154. - zwierzyniecki, XIX. 33. - żarnowiecki, XXVIII. 24, 25, 29, 36. - żukowski, XXVIII. 29, Klateczki dla pszczelich matek, XXXI. 3. , , li .' Klaty, koziołki w ptasznictwie, XXXIX. 293. Klauza, (j. ukr.), tama, XVII. 142 . Klawikord, XXXIV. 163. Klawy, (gw. złodz.), przystojny, ładny, VII. 279. Klątwa kościelna, XX. 62, 79. --. moc, V. 230, 231; XIX. 122-3; XXXI. 46. Klebecić, pleść byle co, XVIII. 219. Klebeta, Klebetniea, gadatliwa kobieta, XVIII. 219. Klebetnik, zrzęda, XVIII. 219. Klecha, XIX. 34, 8'1, 88, 90; XX 65,74, 116; XXVII. 5; XXVIII.l87. Klechda, p. klichda, I. 13, 169; III 1; IV. 259, 263; XI. 111, 429; XII. 174; XIII. 263, 264; XX. 249, 251, 252; XXVII. 5; XXVIII. 137; XXX. 220; XXXVII. 142, 144,145. pt. L i t e l' a t u l' a l u d o wa. Kleć, kleeia, bud. gasp., XVII. 180; XXIV. 87; XXVII. 140; XXX. 22, 33; XXXV. 34; XXXVIII. 272. Klej stolarski, lecznidwo, V. 179. Klejmo, (j. ros.), godło, II. 9, 365. Klejnoty, XXVI. 124; XXXV. 36. Klenkanie, Anioł Pański, XVIII. 219. Kleń, Squalius cephalus L., ryba, XXXII. 24. Klep, powróz konopny w niewodzie, XIV. Ul. -. (j. bk.), klap, XXXII. 29. Klepa, (j. błr.), p. klap, XXXII. 29. Klepa, powróz ci:ągnąey sieć, XIV. 111. Klepacz, młot, II. 141. Klepadło, p, kołatka wie~kanocna. XIII. 29; XVIII. 211. Klepanie lnu, XXXIII. 149. ~ kosy, XXXV. 87. Klepce, p. kapkan. Klepisko, p: boisko, XI. 172, 382; XIV. 309; XX. 315; XXIX. 40, 90; XXX. 20; XXXIII. 105; XXXIX. 337. Kleplci, powróz do straszenia ryb, XIV. 112. Klepsydra piaskowa, XXXIV. 167. Kleszcz, Ixodes nctnus, II. 162; XXVIII. 186, 204. Kleszcze, narzędzie druciarskie, XXXVII. 205. - kleszczyny u chomąta, XXXII. 3D8; XXXIX. 120. Klei, p. sień, V. 149. Klępa, nazwa krowy, VI. 44. Klęski żywiołowe, XXXVIII. 534. Klicipas (j. lit.)" p. klap, XXXII. 29. Klichda, p. klechda, XIV. 112. Klija, (j. serb.), palestra, V. 140. pt. Z a b a w y i gr y. Klikusza, (j. 1'0'5' )o,histeryczka, IV 365. Klin, (dok.), część łanu, XXV. 30. Klin, XXXVII. 218. _. w przysłowiu, VII. 207; XII. 66. Klina wbić, czynność magi.czna,I.47. Klince, trmin. kowal., VI. 292. Klipa, (gw. złodz.), zbiegowisko, VII. 279. Klis, (j. ser.), pliszka, gry, V. 140. Klise, ornament, XXX. 193. Kliszcz, kliszeza, kleszczka, XIV.n2. Kliuezka, (j. błr.),p, kciuka;,XXXII.31. ~loc obrzędowy, ciągnąć, XX. 182. - palenie w wigilię, XIV. 46. _. przycźepianie dziewczętom w po- . piele c, I. 4'9, 81, 84; XX. 182, 183, 187. przywiązanie do drzew owocowych. XX 186 _ terminologia kowalska, V. 292. _ rzeżn'cki, p. kowban, XI. 386. Klocki drzeworytnicze, XXVIII. 32. _ do drukowania, XXXVIII. 418, 419, 423, 430. _ �209 .208 Klcckowe koronki, Xl. 212; XXVIII. 21, 35. Klon, Acel' tabaricum L .. drzewo użytkowe, XXVII. 139; XXXIII. 12, - czarny, liście barwnik, XVII. 33 - czarny sok w med., XXXIII. 14. KIoski, kluski, Xx. 95. KlOse, O,. niem.), 'kluski, XXXIII.112. Kluby męskie, XVIII. 22; XXXVIII. 348. Klucz, do noszeni,a siana, II 209 - drewni,any, XXXIII. 99. - dzwonienie, XII. 312. li pługa, I 143, 188; II. 131. - w bajce, II. 275; V. 130; Xx. 249. - w lecznictwie, III. 55. - w mętowaniu, XIV. 378. - w pi'elęgnacji dzieci, III. 56. _. w wierzeniach' żyd., III. 51, 53. -. w zabiegach magicz., VIII. 62. _. w zagadce, II. 41, 229; VI. 247; XVII. 82. - - w zwyczajach hodowlanych, wypędzanie bydła na paszę, XXV. 55, 57. znak6w, XXXVIII. 190. Kluczewi, kluczi, klucziwska; (j. ukir.), wzory na pisank., IV. 211, .Kluczka, żerdź, XII. 295. Kluczkata, O ulkir), wzory na pisan_ kach, IV. 211. . Kluczyki, pierwiosnek, Primula officinalis, XXXI. 96. pt. Roś l in y w w i e r z e n i a c h, m a g i. i i w l e c z n i c t w i e. 'Kluczyski, p. krokwie, kozly w dachu na sochę i ślemie, XVI. 367. pt. D a c h. kludzi;ć si.ę prowadzi<':, iść. chodzić, XVIII. 219. . Klujduba, dzięciol, III. 43. Kludzić, (gw. huc.), zamek drewniany, XXXV. 107. Kluski, p. bobalki, cipke, haluszki, Kluka, klaski, KlOse, krzydle, kolob, I. 164; II. 128, 358; III. 12, 319, 322; V. 45; VI. 57; VIII. 36; XII, 16; XIV. 134, 174; XV. 93, 99; XXX.214; XXXI.100; XXXIV 167 - potrawa wigilijna, XXIX. 96. - lane, IV. 286. - na Łysej G6rze, XXVII. 68. - owsiane, XVIII. 72. -. w Peregr. Maók., XXVIII. 188. _. w przysłowiu, VIII. 404; IX. 53. - w szopce, XI. 44, 45, 134. - z makiem, III. 173; XV. 99; XXIX 96 - z olejem, XV. 93. - ziemniaczane, XIV. 250. Klusowanie gliny, V. 166. pt. G a r ncars two. Kluzinki, lanie świec, XI. 74, 75. Klysce, te:minolog. kowalska, VI 292. Klaczkowiny, klakociny, prządki, XV. 104. Kladka na linach z łyka, p.berwy, most, XXIV. 41. Kładzenie bursztyn6w do grobu, XXXIX. 387. ~ placków na drzewa ow., XVIII,96 -umierającego na słomie, VIII 52; XV. 102. - zmarłego na desce, XX. 202. Klakociny, p. klaczkowiny, prządki, XV. 104, 105. Klamiec, kłamca, XIV. 112. Kłamstwo jako motyw literacki, XXVIII. 211. Klania, p6ł kopy, IV. 204. Klapace, kołatki owcze, VIII. 40. Klapacki, klapaczki, klekotki, koła tki, IV. 283; XXI 216. pt. I n s t r u m e n t y m u z y c z n e. \ (gw. złodz.), gęba, VII.299. czapka z barank6w kryta suknem, XII. 290. Klapcie, klapy u sukmany, I. 160. Kłącza, XX. 319; XXXVII. 87, 93; XXXVIII. 54. pt Z b i e r a c t w o. Klepala, O, ukr.), kołatki, V. 214. Klewec, (gw. hue.), do klepania kosy, XXXV. 87. Klo, kieł, VIII. 285, 286. Klob, klusk.i, XXX. 214. Klobuczek, czapeczk.a, XVIII. 219. Klobuczki, dzwonki, Campanula ranuncoloidea, II. 137. Klobuk, kapelusz, III. 251; XVIII. Klapaczka, kogut IV. 372, 378. Kloklotek, Klapanie, \ ! r I .J.. I I I 219. cukru, głowa cukru, XVIII. 219. Klacze, (gw. huc.), kurka, VII. 261. Kloć, snop, XVI. 108. Kloda, beczka, I. 17. Kloda, p. kloc, klocek, koloda, kolodka, kolodoczka Bożego Narodzenia, bandjak, XX. 18,6, 187. - część pługa, V. 61. - część więcierza, XIV. 112. - do rąbania drzewa, XVII. 92. - do rąbania mięsa, p. kowban, XIII. 219. - dyby, XX. 37; XXXIX. 299. - miara zboża, XXVIII. 149. - obrzędowa, XX. 183, 188. - olszowa wydrążona jako komin, XXIX. 10. - popielcowa, p kloc. XX. 180183, 185. - stępa, XXXIV. 187. - trumna, I. 19. - w legendzie, XII. 62. - w łowiectwie, XXXI. 32. - w przysłowiu, XIII. 159. Klakiczka, (j. ukr.). p. klokoczka, XII. 300. _ L4 Lud - Tonl XL Klokoczka, Rhamus w mętowaniu, Cathartica, w palmie wielkanocnej, XII. 310. Kłokoczyna, kłokocina, Staphylea pinnata, okadzanie, XXX. 65. - święcona, IV. 184; VI. 58, 78. ~ w magi~ XII. 300, 310. Klokosecka, kura w mętowaniu, XIV. 377, 378. Klómka, sieć rybacka, XIV. 112. Kłonica III. 197; XXX. 34. Klopić ~ię, kłopotać się, VI. 44. Kłos, kłosek, p. klósko, klysecek, klysko, klysek, klyszek, poduszka z kłos6w, II. 140. Klos pszeniczny, gwiazdozbi6r, Kłos Panny, r. 173. Kłos żyta, dwoisty, przepowiednia szczęścia, VIII. 1;;9. - żyta w magii, XXXI. 70, 100. Kłosy owsa, na Trz. Kr6li, XVIII.210. - przy młocce, XI. 175. - w gadce, XI. 329. - w magii, XIII. 227. Kloticzka, trzcina zwyczajna, Phragmites Communis Trin, zaświdrowane korzenie, XIII. 227. pt. A P o t r o p a i on. Klotka, p. kł6dka. Kłódka, XXXIV. 298; XXXVII. 126. - otwieranie za pomocą cudownej trawy, XI. 377. _ pozbawianie płodności, XXIV.l72 _ w magii, XIII. 228; XVII. 20, 21. - - taniec, p. bąk. w obrzędach narodzinowych chińskich, XVII. 24. w zagadce, XIV. 375; XVII. 88. \'1 zwycz. wigilij., XVIII. 199. w zwyczajach związanych z wypędzaniem bydła na paszę, XXV 55, 57. �211 210 - wrzucanie do grobu, XVII. 25; zamknięta, sposób na złodziei, XXIII. 135. pt. M a g ia. - zamykanie, XXIV. 172. - zamykanie szczęk zmarłym, XVII. 19-30; XXIX. 175. - zamykanie szczęk zwierzęcia padłego na zarazę, XVII. 25. Kłódkarstwo, przemysł lud., V. 271. Klósko, kłos, II. 140. Kłóta, kapusta z ziemniakami, potrawa wigilijna, XXIX. 96. Kłusownictwo rybne, XXXI. 42, 43. Kłusownicy, III. 240, 268; V. 219; VII. 264, 265; XXIV. 43; XXXI 26; XXXV. 42. Klych. pień bez wierzchołka, XIV. 112. Kłyn'i, (gw. hue.), kLiny wolejnicy, XXXIV. 148. Kłyńci, Kl'yńczyki, (j. ukr.), wzory na pisankach, IV. 211. Klysecek, kłosek, XIV. 377. Klysko, kłosek, XX. 247. Klyszek, klysek, złom drzewny, XIV. 112. Krnef, (j. egip.), bóg w pasiaci węża, XVI. 26, 28. pt. B ó s t w a. Kmieć, XVI. 264; XIX. 74, 90; XX. 10, 11, 14, 46, 113, 114; XXV. 25, 33, 34; XXXIX. 44. Kminek, Carum Carvi L., XXVIII. 243. - aphrodisiaca, X.226; XXXIX.300. okłady, XXX. 46. w lecznict., VI. 60; XIII. 221, 223. Kminić, kłamać, XVIII. 219. Kmiotaszek, kmiotek, kmiotówna, XIX. 95, 96; XX. 113, 129. Knafle, guziki, XIV. 15. Knagi, zakrętki drewniane, III. 44. smarkacz, Knajtek, Knąbie, p XVIII. 219. knobie. do wiązania powróseł, XI.175. uprząż, XXXVIII. 41, 42. Knerych, ,roślina lecznicza, Spergula arvensis, XXXI. 96. Kniahyni, (gw. hue.), kniehyni, p. młoda, VII. 261; XIV. 215. Kniat, Calt/w palustris, kaczyniec, knieć błotna, lek, XXXI. 95. Kniaź (j. ros.), książę, XIV. 67. - (j. ros.), głowa rodu, XIV. 67, 191. - (j. ukr), pan młody, 1.. 246; VII. 261; XIV. 215. Knieć błotna, Calt/w palustris, p. kaczyniec, kniat, pączki, kwiat, barwnik, w lecznictwie, XVII. 33; XXVIII. 243. Kniehini, (j ukr.), młoda, lU. 43, 352: - p. młoda, XIII. 208. Knieź, (gw hue.). kniaż pan młody. XIII. 208. Knihnicka, (gw. hue.), nazwa krowy, XXXV. 135.. Knobie, knąbie, knowie dolna część słomy, XXIX. 32, 33; XXXIX. 452. pt. D a ch. Knoch, bursztyn biało-żółty, XXXIX. 414--415. Knebel, Kneble, Knop, tkacz, XXXVII. 212; XXXIX. 327. ściegi, XXVIII. 36. wieprz, XXXV. 133. Knutle, kawałki drzewa, XXXVI.211. Knydla, (gw. złodz.), pozdrowienie, VII. 279. Knydle, p. kluski, XV. 77. Knysz, knyszi, (j. ukr.), chleb pszenny, II. 142; VIII. 373; XVI. 325. Knyżnyk, (gw. hue.), umiejący czytać i pisać, XXXV. 135. Koci[, p. kowal, XIV. 112. Knoplochy, Knórus, (j. sL niem.), p. koń, XVII.220 (j. st. sław). demon opiekuńczy, XVII. 221. Kobb, (dok.), fo~tuna, los, XVII.211. Koba, pomyślność, XVII. 221. Kobasy, (j. ukr.), wzory na pisankach, IV. 212. Kobeć, p. kukułka, II. 162. pt. P t aki w wierzeniach. Kobel, (j. dol. niem.), kobyła, XVII. Kob, Kob, 220. Kobiałka, I. 163, 198; II. 142; V. 161; XX. 48,72; XXIV. 17; XXVIII. 189; Kobiec, kobuz, XXXVIII. 237. Kobiela, kobiałka, XIV. 144; XXXI.57. _. do noszenia przędzy, IV. 175; Kobierce fińskie, XXXV. 190-191. _. grodzieńskie, XXXV. 191. _ litewskie, XXXV. 192, 193. - mahometańskie, XXXI. 168. - mazurskie, XXXV. 190. - polski.e, XXXV. 193, 194. - pruskie, XXXV. 191. _ radz.iwiłłowskie, XXXV. 193. _ skandynawskie, XXXV. 190. _ skórzane, XXXVII. 109. - szwedzkie, XXXV. 190. - wschodnie, XXXV. 191-195. Kobieta, p. baba, VII. 8, 15, 17, 18,23, 38--41, 156, 177, 179, 207, 257, 259, 283; X. 111, 244, 246-249, 251, 342; XVII. 225, 241; XXXVIII. 88, 3509. - Ainów, X. 347. bezpłodna ,XVIII. 94. chińska, XXVII. 166. choroby, XXX. 47; XXXI. 57. ciężarna, IV. 182, 437; V. 64; XII. 267; XVIII. 197; XXXVIII. 59. egipska. XIII. 268. garncarka, XXXVIII. 351. - _ _ _ Gilaków, XVII. 190. i mysz, III. 23. karmiąca, II. 225, 227. malikowata, III. 140. mandżurska, XI. 336.. mityczna, XXXIII. 140. młoda, XXXIX. 194, 385, 391, 400. napadnięta przez niedźwiejzia, VII. 1. nazwa mężatki, VI. 44. pochodzenie, XI. 209; XXIII. 160. postać śmierci, XIII. 204. przechodząca d.:'ogę, VI. 62. spartańska, II. 103. stanowisko społeczne, II. 191; III. 199. stara, XXXVII. 210;· XXXIX.194, 385, 391, 400. stworzenie, III. 325; XIII. 336. ubiory, X. 33-35, 183-190, 341. w literaturze ludowej, II. 324, 325; _. _ _ _. _ V. 260. w przysłowiu, VII. 207; IX. 55. wcielenie diabła, XI. 15. wieszcząca, p. alruna, X. 267. wysoka, p. gidy ja. zmora, XIII. 297. związek ze zwierzęciem, XXXI. - _ _ _ _ _ _ _ 154. (j. sto niem.), dziewica, 2Z0. Kobila Tute, (j. serb.), gra, V. 141. Koholty, koboldy, p domowik, chowaniec, demony, VIII. 7; XIV. 299; XVII 221; XXVIII. 100; XXXII. 182; XXXIX. 305. Kobuz, Hypotriorabia subbutea, p. kobiec, XiXXVIII. 237. pt. P t a_ s z n i c t w o. Kobila, XVII. Kobylak, kobylec, Rumex lapathi- w lecznictwie, XXXI. Kobyli łeb, jazda na Łysą Górę, XXVII. 62. folium, 96 �Kobyli leb, w przysl., 'XVII. 165. Koby!ica, chodzenie z kobylicą, p. kobyłka, XX 167. - kokarda, Ill. 139; XX. 260. - ciesielska, V. 63. - do międlenia lnu, XXXIX. 291. Kobyllce, p. kozly, XI. 173. Kobyla, p. kob, kobel, koba, koń. pt. N a z w y z w i.,e r z ą t. - cudowna, XI. 373, 374. - czarovvnica zamieniona w kobyłę, XXV.85. - 'czasZJka, IV. 419; XXIX. 103. ~ klacz, VII. 70; XI. 73; XVII. 220, - kości na ścianach kościoła, XXIX. 103. pt. W i e r z e n i a. - mocz jako napój na Łysej Górze, XXVn, 68. - w literaturze ludowej, VII. 131; XX. 268, 269. - w przysłowiu, VII. 70. - w wierszu o szewcach, IX. 61, 186; XIV. 371. - w zagadce, VII. 70; XI. 73. - w zamówieniach, XIV. 70. Kobyłka, chodzenie z kobytką, p. kobel, kobylica, XIlI. 130 135 141' XXXI. 166. ,,' - Radlowska, XIX. 51. Kobylka garbarska, p. kobylica. XXXI. 113. Kobyły, liny niewodu, XXXII. 28. Kobza, Ill. 243, 271; XI. 327; XVIII. 78; XXI. 32; XXXVII. 352. pt. I n s t r u m e n t y l u d o w e. - czeska, XVI. 166. Kobzarowie, XVI. 169. Kobziarze, p. bandurzyści, kobzarowie, XXI. 80. p. ziemniaki, II. 128. 141. Kob , (j. str. cerk.), narok, XVII. 195. Kobzole, 213 I 212 (j. 'St. cerk.), wieszcz, równo kob, koba, kobeć, XVII Koc, w obrzędach pogrzeb., V. Kocanie pisanek, IV. 224, pt. b a w y l u d o w e. Kocanka, Anthenaria dioica K., XXXI. 96. Kocl1ajka, perliczka, VI. 305. Kochut, kogut, XXX. 220. Kob'bnik'b, Koci ogon, Amaranthus I• \ I -I' caudatus, roślina, Koci XXXI. 96. pazur, suchołuska .po.. 195. 345. Z a- Gnaphalium dwupienna, IX. 4. wielkanocnej, dioicum, w palmie IV. 283; V. 56. Kociara, niedźwiedź, XI. 312. Kocica, kotka w baśni, XI. 373. Kocie mięso, jako przynęta, XXXI. 32. pt. Ł o w i e c t w o. Kocielek, p. kocioł, XXIX. 45. Kocioł, do gotowania, XX. 316; XXVI. 92. - do warzenia sera, XXXV. 90. - do żętycy, V. 124. - mosiężny, XX,XV. 98. - w przysłowiu, VII. 209. - w wierzeniach, XXXI. 145. _ wiszący, XX. 3'16; XXIV. 87; XXXIlI. 102; XXXV. 126; XXXVI. 201, 203. _ z pieniędzmi, XIII. 116, 253. _ żelazny, IX. 362; XXXV. 98. _ w lowiectwLe. XXXVI. 201, 203. Kociołek, miejsce bursztynodajne, XXXIX. 362. Kociuba, nazwa ~rowy, XXI. 205. _ pogrzebacz, IX. 361; XVIII. 176, Kocianka, 179. w lecznictvvie, VIII. 57. Kocur, strug do darcia łuczywa. XX}~v·rII. 4~1. Kocurek, t.aniec, XV. 79, 81. - ll ) l I I I. krew, XIl. 312. kult. XXX. 223 pt. M a g i a. mięso na pokładziny, VI. 135. wa, Myriophyllum spicatum L.. mówiący, IV. 301, 303. XIV. 112. Koczerbieha, (j. blr.), taniec, XII.185; naśladowanie głosu, VIII. 393. XXI. 138. nogi, XXXVIII. 275. Koczerha, (gw. huc.l, przy wyrobie ofiara w now. mieszkaniu. IX 285. sera, XXXV. 96, 97. ofiara obrzędowa, XVIII.96; XX. _ do rozbijania wurdy, XXXV. 91. 205, 294; XXII. 8; XXX. 251. _ do odpędzania burzy, XVIII. 179. _ ognisty, XXIX. 106; XXX. 201. Koczoty, w przysłowiu, VII. 207. _ pianie, III. 21, 142, 145; IV. 47, Koczownictwo, I. 135, 136; III. 232; 418, 422; V. 34, 371; VIII.359, 393, XXXV. 182; XXXVII. 364. 398; IX. 66; X. 381; XI. 239; XIII. Koczownicy, II. 299, 301; V. 4; VIl. 129, 232; XVIII. 195. 16; XVII. 171; XXXVII. 82, 83, przepowiednie pogody, XVII. 83. pt. 120, 387. Meteorologia ludowa. Koczurek, nazwa trawy, IX. 266. _ przerwa w panowaniu diabła, Kodeks Hornigowski, XXXVIII.232. XXVII. 143. - karny, XI. 306. _ pióra na kapeluszu kolędników,. - ostrowski, XXXVIII. 232. X. 1517 - ucztowania,. XXXIX. 173. _ pióra w lecznictwie, X. 357. Kadry, kołdry., wycinanki, p. koł_ ptak czarownicy, XVI. 149. tryny, XXII. 113-1l5;XXIX.184. - ptak diabła, XXIX. 106. Kodziel, p. kądzi£'l, I. 80. _ ptak światła, XVII. 183. Kofia, XXVIII. 18. pt. O d z i e ż. _ ptak św. Jerzego, XVI. 157; Kognaci, III. 192, 309. XVII. !G3. Kogut, p. kochut, kohut, kłokot, kur, _ uosobienie siły rozrod., XVI. 157. piweń, pieunik, biały, VIII. 289. - upiór, VI. 258. _ czarny, VIII. 289, 344, 392; XXIX _ w literaturze ludowej, II. 341, 358; 100-102, 105, 106; XXX. 222; IV. 301, 303; V. 174, 175; VIII. XXXIlI. 118; XXXVIII. 247. 182; XI. 374, 379; XXXVII. 20. - czerwony, Miara, XXXIX. 310. _ w facecj,ach, XXXI. 127. - danina, XVI. 108; XXXVIII. 324. -" w łowiectwie, XXXI. 31. - direwniany w zwycz. wielk., XII. _ w obrzędach weselnych, IV. 437. 317. _ w obrzędach żniwiar., XXII. 8. - głowa, III. 60. _ w obrzędach dyngus. XXXI. 172. - głowa, składanie na piersiach za_ w pieśni, X.202; XIV.267; XXIII. bitego, XXVIII. 251. 117-120; XXXVIlI. 295. - potrawa obrzędowa, VI. 135; _ w podaniu, XVIII. 135; XXXVII. XXIV. 15. - w podaniu XXVIlI. 135; - potrawa wesel., VI. 135; IX. 45,48. XXXVII. 12. '- jazda na kogucie, IV. 268; XXX. _ w przysłowiu, II. 202; IX. 253. 218, 221, 222. Kocury, K'ocywie, gra, XIlI. 310. wywłócznik kłosowy, tra- _ �214 r' - .. 215 i I w wierzeniach ludowych, XXXV. 173, 181. - w zagadce, VII. 72. - wcielenie diabła, VIII. 355. - we wrÓożbach, p. alektriomancja. XXXVIII. 274. - z gliny, świstaki, XI. 327; XII. 224. - znoszący jaja, XXV. 115. - zostawianie \V nowym domu,IV.418. Kogut, p. pop ciup, gra w bierki, XI. 387; XVII. 229. Kogutek, p. kogut, VI. 142, 146; XIX. 57. - łęczycki, XXXIX. 332. - p. km;ka, XXXI. 96. - w piosence, VI. 142, 146. Kogutki, mięta święcona, XXX. 57. ~ wycinanki, XXII.119-121; XXIX. 183, 184. - zabawki z sitowia,XXVIII.59,241 Kohucik, haft, XXXVII. 218, 224. Kohut, (gw. huc.), kogut, w zagadce, VII. 72; XIII. 129, 334. Koki, (gw. dziec.), kartofle, III .45. KokluS'z, p. krztusiec, III.57; XI.396. Kokocyna, p. kłokoczyna roślina, XXX. 65. Kokornak, aphrodis., XXXIX,. 300. - wypędzanie diabła, XIX. 115. Kokorudza, kukurydza, IX. 384. Kokoryczka właściwa, Polygonatum officinaLis, XXVIII. 243. Kokosz, kura, XX. 8, 13; XXVIII.203. Kokoszecka, kura II. 341; VI. 142, - w opowiadaniu, VIII. 285-289. - w przysłowiu, VII. 207. Kokoszka, p. banty, XVI. 367; XX. 315. pt. D a ch. - nazwa ostatnich kłosów, XXII. 7. Kokoszki, stokroć t~\vała, przep. urodzaju ziemniaków. XXX. 43. - w lecznict\.vie odwar, XXX. 43. (j. ukr.), kobiecy ubiór głowy, XXI. 138; XiXXVIII. 354. Kokot, p. kogut, III. 138; XVIII.219; XXX. 220. Kokotek, lokalny pociąg, XVIII.219. Kola, koła, XIV. 61. Kolacja kawalerska, p. bractwo Ś\v. Mikołaja, XXXIII. 133. Koiaczyny, kołaczyny . chrzciny, II.202. Kolada, (j. ukr.), II. 214; XXIV. 119. Kolano, przechodzenie pod nim w lecznictwie, XI. 384. - w przysłowiu, VII. 207. Kola rodina, (j. serb.), nazwa konstelacji, w. wóz, XIV. 61, 62. Kolas, O. błr.), kłos, XIV. 87. Kolbiaga, XVII. 181. Kolca, brony, XX. 2.66. Kolca pługa, I. 188; XII. 224; XXXVIII. 235. KQlczyki, p. koltki, II. 267; V. 151; XII. 292. Kole, koło, XVIII. 219. Koleba, p. koliba, XXXI. 90. Kolebka, kołyska, p. hejcedlo, II. 76; IX. 207; XI. 384; XXVII. 164. - lipowa, X. 400, 401. _ w śnie, XI. 222. pt. W I' ó ż b i a rKokosznik, s two. w zagadce, V. 48. wisząca, XXX. 226. z drzewa, XXX. 226, 227. - z kory, XXX. 227. - z plecionki, XXX. 226, 227; XXXVIII. 259. - z płachty, XXX. 227. - zakaz kołysania próżnej, XIV. 370. - ze skóry, XXX. 226, 227. Kolebka, p. praojczyzna Indoeuropejczyków, XXXIV. 65. - polesko-wołyńska Słowian, XXXIV. 56, 59. .~ - '. drąg do wieszania sieci, XIV. 112 Kolej, II. 42.; VII, 44. Kolekcja form cukiern., XXXIX. 507. fotografii i klisz Szwajcarskiego Tow. Ludozn., XXXIX. 505. - obrazów wotywnych, XXXIX.506. Kolektywny wypas wołów, XXXVII. 189, 201. Kolena, (j. ukr.), wzory na pisankach, IV. 213. Kolendra S'iewna, Coriandrum Sativum L., okadzanie, XXXIII. 120. Kolesa, Koleska, (j. ukr.), wzory na pisankach, IV. 211. Koles.znia, (gw. hue.), obora, II. 208. Kolet, odzież, XI. 14; XIV. 15. Kolęda. p. kolada, I. 23, 24, 139, 140, 250; II. 94, 214, 332; III. 1, 3, 72, 172, 173, 385; IV. 418; V. 208212; VII. 224; VIII. 201, 210, 344; IX. 60, 201; X. 24-27, 45, 46, 164, 165, 167. 28'3-286, 2198; XI. 22, 23, 3:5--39, 149---161, 154-156, 163, 344, 36.3, 4'30; XII. 306; XIII 16-26, 109, 130--133, 181, 343; XlV. 132-136, 146, 147, 151, 156: XV.. 87~91, 205; XVIII. 209; XIX. 34, 3'8, W5; XX 60, 61, 70, 71, 163, 168, 178; XXIII. 128, 161; XXV 109; XXVI. 155; XXIX. 92, 96. 115, 116, 195; XXXI. 62-64, 167, 169; XXXV. 173; XXXVII. 465; XXXVIII. 305. - czeska, XXIX. 115. - jako danina kościelna, XX. 70; XXXIX. 180. - kawalerska, XXXIII. 130, 131. - kurpio\\'ska. XXXI. 174. .,Nebo i zemla", XXXIII. 131. - o sh\'orzeniu świata. XXXIII. 13. Kolec, "Sohlasno", XXXIII. 131. - wielkanocna, XXXIII. 135. - z XVI. wieku, XXXIII. 156. - zbierana przez księdza, XX. 70. Kolędnicy, II. 214; III. 72; IV. 178; V. ·208; IX. 200; X. 29, 130, 209; XL 10, 19, 132, 153; XIV. 151; 129, 130; XXXIX. 431. Kolędowanie, zbieranie datków śpiewanie kolęd, XX.70,175, 176; XXv. 13·9; XXXV. 172. - na św. Szczepana, XXV. 110, 118. Koliba, p. koleba, kolyba, IV. 178: V. 62, 129, 154; VI. 182; IX. 95; XIII. 240; XVII. 144, 148, 149; XXXI. 149. Koliban, XIX. 50. KoLibeczka, kolebeczka, p. kolebka, XII. 244. KoLinyci {j. ukr.), choroba kur, XVIII. 191. KoLiszczata, (j. ukr.), wzory na pisankach, IV. 211. KoLiśniata, koLiściata, (j. ukr.), koła pługa, I. 143. KaLitczata, (j. ukr.), wzory na pisankach, IV. 211. KoLiwo, p. kolywo, potrawa obrzędowa, XXIV. 12, 13. Kolka, Gasterosteus acuteatus, ryba, XXXII. 25. Kolki, choroba koni, XVIII. 189. - lecz'eni.e, XVIII. 184; XXX. 41, 43. 73. Kolkowe ziele, oset, w lecznictwie. XXX. 72. Kolonialna administr. XXXVIII 284. Kolonie, I. !}2. - greckie nad Morzem Czarnym, XXXIV. 70. 96. 125, 133. 137. - polskie, XXX. 260. - �21? 216 - rybackie, VI. 403. - sznurowe, XXXIX. 232. - tatarskie, XXXI. 111. Koloniści, holenderscy, XXXIX. 237 - niemieccy, II. 102; XV.145; XXV. 20; XXX. 251; XXXVII. 174, 251. 264. 267; XXXIX. 123, 237. - nowogrodzcy, II. 6, 8, 9. - woloscy, XXXIX. 430. Kolonizacja czeska, XXVII. 133. - mazowiecka, XXXVIII. 321. - mazurska, XXVII. 133. - na prawie polskim, XX. 2. - na prawie niemieckim, XX. 2 - niemiecka, VII. 196; VIII, 263; XXVII. 133. - rumuńska, VIII. 48. - Sybiru, XXXIX. 68. K~lor, p. basrwa, błękitny .. XXII.119. - bialy, XVII. 205; XXII. 119. - czarny, XVII. 205; XXII. 119. - czerwony, XI. 410; XXII 119. - fioletowy, XXII. 119. - pomarańczowy, XXII. 119. - zielony, XXII. 119. - żółty, XXII. 119. Kolarz, kołodziej, XVIII. 219. Koltki, kolczyki, XXXVII. 281 Koluszka, (j. blr ..), kolka, 'ryba, XXXII.25. Koluszka, część krosna, II. 133. Kolynda, p. kolęda. Kołacz, koloc jako ofiara. XX. 53. - makowy z miodem, XII. 90. - pożywienie, IV. 83; VII. 86; IX.74. - słup okręcony sianem, do spływania wody, XXXV. 88. - święcony, XX. 94. - w obrzędach bractwa św. Mikołaja, XXXIII. 128. - w obrzędach pogrzeb., XIII. 108. - w obrz. wielkopost., XIII. 160. - w obrzędach, II. 241, 243, 244, 346; IV. 34; V. 341, 345; VI. 57, 128, 131, 135, 268; XII. 92; XIII, 105; XV. 73, 74, 93, 95, 99; XVI. 136; XVII. 156, 157 255; XXVI. 106; XXVII. 68; XXVIII 20 XXIX. 97; XXXIX 430. \V oracji zapustnej, XII. 48. - w pieśni, II. 346; III. 160; IX. 222. - w przysłowiu, IX. 369; - w zwyczajach zapustnych, XII. 45. - wierzenia z pieczeniem, X. 95. Kolacz, czapka, VI. 44, 49. Kołacz, p. Kulaes, naczynie pierścieniow., XXXIV.B2,84;XX,X,VIII.231. Kolaczi, (gw. hue.), wyroby z sera, XXXV.94. Kolaczyki, noworoczne, pieczywo obrzędowe, VIII. 374. Kolaczyny, obdarzanie p. młodej, XIII. 104. Kolastry, (gw. hue.), mleko udojone kciukiem i małym pal., XVIII.l76. Kołatki, p. grzechotki, klakotki, klapacze, klapczaki, klapacze, kle- rzechotki, w obrzędach W. Tygodnia. XI 65; XXVII 164. Kołczan, XXXVIII. 258. Kołdry, p. Kadry, wycinanki, XXII. 113-115. _ bagatjowe, XXXIV. 167. Kole macaty, (j. ukr.), wróżby małżeńskie, VIII. 379. Kołek, bukowy w budownictwie, IX. 270, 271, 274. - cisowy, XVIII. 176. _ dębowy, przebijanie grobu wisielców i topielców, p. dąb, topielec, wisielec, III. 24; IV. 365-6; VI. 327. _ osikowy w żłobie, p. osina, V. 190. pada, klepadlo, kolokilce, magiczne, XVI. 79; XXIX. 165; XXX. 225; XXXII. 182; XXXIV. V.190. 29. - osikowy, przebijanie upiora, V - zakreślone kredą święconą, VI. 74, 38, 190; XII 253; XIII. 296. XXIII. 56. - przy poświęcaniu domu, II. 144. zakreślone mieczem, nożem, X.263 - w pługu, z drzewa w które piorun _ zakreślone pługiem, szpadą, zęuderzył, XII. 65. bem mlecznym, XXXIV. 43. - z płotu, liczenie, wróżby małż., l. - młyńskie VIII. 298. 255; II. 364; III. 28; V. 219, 220, - potrójne, III. 54. pt. M a g i a. XVIII. 212. - przedhistoryczne, XXVII. 173. - zdobienie kołkami w budownic- św. Katarzyny, I. 173. twie, VI. 189; XIV. 361; XXIX.30; - u pługa, p. koliśniata, koliściata, XXXIII. 99, 109. I. 143. - do wykręcania bielizny, XXX, 24, - u wozu, II. 40, 132; VI. 395 VIII. Kolesa, (j. ukr.), koła, XIII. 207. 301; IX. 71; X. 358; XIV, 35. Koleso, (gw. złodz.), sZUJpas.VII. 279. - w pieśni, II. 65. Kołkowanie, XXVI. 114. - w przysłow., VII 207; XIII. 57. Kołnierz, p. kownir, Bóg zapIać u - w zagadce, IX. 406; XIII. 207; czuhy, XXXVII. 219. XVII.82. - u huńki, XXXVII. 223, 224. - we wróżbach, XXXIV. 279. - u kierezji, XXXVII. 308. - ze świecami, XXXI. 70, 81. - u koszuli, III. 15; IV. 278; X. 32; Koło Gospodyń Wiejsk., XXXVIII.l62 XI. 55, 408, 410; XXXVII. 215. - Krajoznawcze, XXXI. 170; XXXV. - u kożucha, XIV. 292. 16; XXXVIII. 162. - u sukmany, XXVII. 193; XXIX - Nauk Antropol., XXXVI. 6. 76. 79, 82, 188. - Przyjaciół Huculszczyzny, XXXVI. 7. - jako symbol religijny, VII. 294. Kolo, p. kołowrotek, kołowrót, II. - Spiskie, XXXV. 10. Kolob, kluski, XXX. 214. 131. Koloce, kołacz, XXIX. 96. Koła bose, XXXVIII. 235. Kołoda, (gw. hue.), p. kłoda, część - drewniane, XXXIX. 434. olejnicy, XXXIV. 148. - na osi, XXXIX. 113. Kolóda, (gw. hue.), kłoda, XXXV. - ornament, XXVIII. 36. 130. - szprychowe, IX. 169; XXXVIII. Kolodka obrzędowa, p. kłoda, (j. 231. ukr.), I. 254; III. 27, 28. Koło, garncarskie, V. 166; VI. 403; Kolodoczki, (j. ukr.), wzory na pisanXXIX. 88; XXXIV. 113, 117; kach, IV. 211. XXXVIII. 418. 422, 449, 463; Kolodziej, p. kolorz, VI. 52; IX. 175, XXXIX. 493. 176; XII. 301; XX. 51; XXXVIII. - korowód, III. 214. pt. T a ń c e. 323; XXXIX. 434. - krąg magiczny XXX. 204, 207. - osikowy, przebijanie samobójcy, - �218 Kołodziejstwo, VIII. 402; XXI. 233; XXVII. 139, 141; XXIX. 132; XXX 272; XXXVII. 332. Kolokiłce, (j. ukr.), kołatki, XVII. 156; XVIII. 147-149. Kołomyjka, taniec, III. 363; VI. 137; XII. 342-344; XXXVII. 356; XXXVIII. 295. Kołomyjka, (gw. złodz.), służąca. VII. 279. Kołopni, (j. ukr.), konopie Cannabis Sativa, XVIII. 192; XXIII. 223. Kołos, kolosiwka, (j. ukr.), wzory pi. sanek, IV. 212. Kołotewka, (j. ukr.), mątewka, VIII. 401. Kołotiwka, (j. ukr.), roślinny barwnik do jaj, IV. 215. Kołowacizna u owiec, XVIII. 189. Kołowodyczynyk, (gw. huc.), kulik, VII. 261. Kołowrotek, p kółko, II. 131. 134: VIII. 25.1; XII. 152; XIV. 277, 298; XXIX. 8'9; XXXVII. 197, 212; XXXVIII. 418-429. - w obróbce bursztynu, XXXIX. 376, 381, 382. - w zagadce, II. 41; V. 47. Kołowrotek, klamka drew., IX. 273. Kołowroty, brama, furtka, XVI. 365. Kołowrót, ryczan, VI. 395; XXXIX. 128. Kołowrót, do wyciągania niewodu, p. kałwaratas, XXXII. 30. Kołowrót, p. krutyło. Kołpaki sobole, XIX. 60; XXVIII. 18. Kołtryny, p. kodry, wycinanki, XXII. 113, 114, 127; XXVI. 81. Kołtun, Plica Polonica, p. Weichsel.zapi, I. 199; II. 163, 336; III. 232: IV. 331; VI. 61, 304; VIII. 354. 356. 366; IX. 206; X 85, 86, 96, 97: XI. 430; XIII. 328; XVI. 59; XX. 21<) 296, 297; XXI. 131; XXIII. 159; XXV. 76; XXIX. 165; XXX. 71, 72; XXXI. 173; XXXV. 24; XXXIX. 315; pt. Medycyna ludowa. - u konia, XII. 300. - zwijać, XXX. 72. Koły do suszenia siana, VI. 259. Kołyba, (gw. huc.), p. koliba, XVII. 148. Kołysanie nogami, huśtanie diabła, XII. 65. Kołysanki, pieśni, X. 400, 401; XII. 71; XVII. 122-123; XVIII. 78, 171; XX. 100; XXVI. 107; XXIX. 118, pt. P i e ś n i. - żydowskie, XXXIII. 142; Kołyska, p. kolebka, III. 22, 317; V. 229; IX. 3'60; X. 356; XI. 400. 116; XIII. 116; XXVII. 34; XXX 226; XXXI. 4, 6, 57; XXXIII. XXXVII 295, 297, 351; XXXVIII 418-419, 423-425; XXXIX. 500 - na księżycu, XXV. 44, pt. W i e r z e n i a. - pleciona, XII. 153. - próżną kołysać. VI. 63; XVI. 81 - w bajce, IX. 172. _. w pieśni, II. 341. - w wierzeniach, III. 61; XXV. 44. - w zagadce, XVII. 85. - wisząca, XXXIII. 105. Kołyszi1'i, (gw. huc.), kopystka do mieszania kuleszy, XVII. 148. Koływo, (gw. huc.), p. koliwo, rodzaj kucji, potrawa obrzędowa, XIII 107, 207. Kolyworot, rodzaj karuzeli, V. 215 Komamasszony, KomamU1'am, (j . sekl.), rodzice chrzestni, XVI. 141. Konwrnyk, (gw. huc.). stryszek de suszenia serów. XiVII. 145. l T Komary, Culex, jako pożywienie, XXXVII. 281; pt. Z b i e r a c t w o. - ich stworzenie, XIII. 334. - przemiana ludzi, VIII. 291. - przepowiednia pogody, VI. 66. - sadło, VI. 298, 299. - skąd się biorą, II. 161. - szpik komarów, XXVIII. 205. - w przysłowiu, VII. 208; XVII. 165. - zwalczanie, XXX. 26. Komasacja, XXVII. 130, 133; XXXIII.85. Komedia, atycka, XXI. 199, 200. - sycylijska, XXI. 199. Komentarze do map, XXXVIII. 197, Kometa, przepowiednia wojny, I. 171; III. 143; V. 249; XIII. 203; XV. 67----Q9; XX,XI. 79; XXXII. 182. Komięga, 'Stalt~k, XX. 5,6. Komin, p. cygan, nolepa, p. budownictwo, I. 16,1, 250; II. 211; III. 11, 317; IV. 287; V. 15'2; IX. 273; XI. 65, 66, 318; XII. 146, 294; XIV. 356; XVIII. 69; XX. 9, 264, 265; XXVI. 102; XXIX. 44-50: XXX. 17; XXXVII. 114, 117, 118. 200, 305; XXXIX. 288, 331. - czworokątny, XXXIV. 143. - droga czarownic, III. 21; IX. 180; XXVII. 64, 142. - miejsce pobytu bóstwa domowego, XII. 323. - siedziba diabła, III. 152. - w magii, II. 21. - w medycynie ludowej, III. 58. - w przysłowiu, IX. 49; XIV. 352. - w szopce, V. 155; XI. 130. 'l,V zagadce, II. 40. - z olszowej kłody. XXIX. 10. Kominarczyk, ptak. IX. 67. Kominiarczyk. w szopce, XI. 31, 130. Kominiarz, V. 155; XIX. 36; XXX. 144. - w szopce, XI. 24, 27, 30-32, 130, Kominek do warzenia strawy, XVIII. 69; XXXII. 63. Komirka, (wg. huc.), komórka, XXXIII. 90. Komisja Antropologiczna, Polskiej • Akademii Um., XXXVI. 6. - Edukacji Narodowej, XXXV. 8. - Etnograficzna, XXVIII. 2, XXIX. 209. - Fizjograficzna Ak. Um., XXXV. 11, 75; XXXVI. 6. - Fizjologiczna Warsz. Tow. Nauk, XXXVI,6. - Folklorystyczna, XXXIX. 9, 10. - Językowa Ak. Um., XXXV. 75. - Swojszczyzny Związku Ziem Górskich, XXXV,I. 370. - Sztuki Ludowej, XXIX. 209; XXXrVI. 7, 10. Komitet Kustoszów, XXXIX. 469. - Narodowy Polski, XXXVI. 69. Komnata, izba, IV. 287; XXIV. 87. - izba niezamieszkała, XII. 67. Komo, (j. mandż.), siodło juczne, XXXIX. 120. Komoń, XXX. 215. Komora, p. kumora, czulan, chorony, solnysz, I. 208, 250; II. 48, 76. 130; III. 11; V. 149. 153; VI. 56: IX. 65; XI. 105, 108, 373; XII.146. 294; XIV. 56. 256, 299. 3,91; XVI 365, 366; XX. 91, 95; XXIV. 87: XXVI. 102; XXIX. 118; XXXI. 16, XXXIII. SO. 92; XXXV. 128 XXXVII. 191-193. 201; XXXIX 278, 285: pt. B u d y n k i m i e s zk a l n e. - grobowa, XXXVIII. 51. - miejsce zlotu czarow., XXVII. 61. �221 220 - morzenia głodem, XXXIX. 144. podcieniowa, XXXIV. 144, 146, 147. - stojąca oddzielnie, XXXIX. 452. - w bajce, III. 149. \II obrzędach weselnych, II. 245, 339; III. 39; IX. 223, 237, 238, 279; XVIII. 4, 69, 150; XXI. 93. - w pieśni weselnej, II. 243, 345. - w przyslowiu, IX. 51, 250. - w szałasie, VIII. 41. - w zagadce, II. 41. KOm01'i1e. XVIII. 219. Komornik, chłop u bogatego gospodarza, XVIII. 219. Komórka, p. komirka, kuca. XIV. 359, 360; XXIX. 12, 14,' 37, 40; XXXIII. 90; pt. B u d y n k i g os p o d a r c z e. Komosa, p. kamosa XXXI. 95. Kompan(ka), VIII. 141. Kompery, ziemniaki, X. 261. Komulec, XIV. 110, 111. Komuna archaiczna, III. 175. - pierwotna, XXXIX. 57. Komunia, XIII. 327. - w magii myśliwskiej, XVllI. 197; XXXVIII. 229. Komunikacja konna, XXXV. 115. - lądowa, X. 224. - piesza, X. 9; XXXV. 115. - wodna, X. 147. Komunikacja i transport l. ą d o w y: p. Ach, ak, bat. bazłuk, bazłyk, (chrapki), bi.eda, cana, chodzenie po lodzie, chrapki, chrapcice, czumackie mazy, deska, drabina u wozu, drążki, droga handlowa, droga kołowa, droga pątnicza, droga poleska, droga rzymska, droga traktowa, fm'a, furmanka, gać, gapa, p. siodło. gnatki, grendżoly, grobla. gryfy, juczenie, juki, karple, kołek, kolo, kołowrot, korczuchY~ kula, kulbaka. kulki, lodówki, chrapki, łyżwy, mantyka, mazy. most. narty, pies, pogarłek. podkowa, raczki, raky, ryczan, sa· nak, sanga, sanie, siodła, śniegowce. tabiwki, taczki, tawelrak, \vaga. wagon. włók. wóz, żabki. Komunikanty. p. hosti.a, komunia w praktykach czarownic. XXVIII. 71. Komunizm. X,XXIX. 43-64. - pierwotny, I. 236; V. 188: XXXII. 180. Konać, dokonać czego, XVIII. 219. Konać się, sprzeczać się, III. 140. Konbracia, koledzy, I. 51. Koncepcja ,rośni.ęcia i ruchu, XXXIX. 186. Koncepcje marksistow~kie, XXXVIII. 283; pt. M a of k s i z m. Koncepty wędrowne, XXXI. 141. Koncha, totem, XVIII. 28. Kondratek, bluszczyk pienny, kurdybanek, Glechoma hederacea L., do zwiększenia mleczności krów, II. 136. Koneweczki, zabawki, XXVIII. 67. Ko'r1ewka, II, 218; III. 44, 57; IX. 275; XI. 416; XII. 18; XIV. 356. - pełna, :próżna; wróżba, III. 145; V. 353; VI. 266. - sadzanie p. młodej podczas oczepin, XIV. 392. - siedzenie na konewce, XIV. 369. - w pieśni wesel., II. 71; XIV. 388. - w zagadce, XIV. 158. Konfederaci barscy w pieśniach dyngusowych, XXVIII. 228. Konferencja archeologów, XXXIX. 4. - etnografów, XXXIX. 3, 4, 629. Konfesja, p. konwulsje, XXXIII. 80 Konfessata czarownic, XXI. 126; XXIV. 167. Konfraternie wodne, XVIII. 135. Konfucjanizm, XV. 136, 147. Kongres antropologiczny, XXI. 98. _ bajkoznawców w Lundzie, XXXIV.272. _ etnogr. i geogr. XXVI. 126, _ nauk antropologicznych i etnograficznych, XXXVIII. 479. _ sztuki ludowej, XXVI. 123; XXX, 270; XXXVLII. 614. Koniar, koniarz, pastuch koni, IV. 279, 281; XXIX. 102; XXXIV.168. Konicek, koń, XIV. 273. Konicz, koniczyna, II. 236; XII. 298; XIV. 133; XVIII. 71. Koniczyna górska, Trifolium montana, XXVLU. 243. - łąkowa, TrifoLium pratense, XXVIII. 243; XXX. 68. - polna, Trifolium arvense, P. kądziółki Matki boskiej. II. 236; XII. 2>98; XIV. 133; XVIII. 71; X~X. 68. _ czterolistna, HI. 10; IV. 276, 281. - korzeń w magii, XXII. 43. - polna krowie dawać po ocieleniu, XXX.68. - kwiat na oparzenie, XXX, 68, - w legendzie, XXX. 68. - święcenie, XXX. 68. Konie, V. 146; z a b a w a. - motyw wycinanki, XXII. 119; XXVIII. 36. Koniec świata, IV. 219; V. 169, 170, 249; XII. 232; XXXI. 144; XXXVIII. 275. Konik noworoczny, p. kobylka, kobylnica, XXXIII. 148. - trembowelski, IX. 424. - zapustny, XII. 40; XVII. 15. - zwLerzyniecki, VII. 326, 327; IX. 423; X. 459; XV. 211-216; XVII. 112, 113; XX. 157; XXIX. 208. Koniki, .Konik polny, VIII. 315, haft, XXXII. 38. Koniki, ostróżka polna, święcenie XXX.47. Koniki, wzory na pisankach, IV. 213. Koniokrad w literaturze ludowej. I. 199. Koniuclla7', (gw. buc.), pastuch koni, p. kaniaI', XVII. 147. Koniuszny, demon domowy, XIV.56. Konnica, XXXVIII. 43. Konopie, p. kolopni, Cannabis Sativa L., jako ofiara, XVI. 4. - majenie konQpi,ami, XVIII. 215. - miara przędziwa, XXVUI. 164. - moczenie, XXX. 17. - od bólu zębów, V. 80. - odwar z kwiatu, XIII. 220. - przędzenie, XXXIV. 145. - samosiejka, V. 219. - siemię na olej, XIV. 397. _ sianie magiczne nad dzieckiem, by urosło, X. 357. - siemię w zwyczajach przy poświęceniu domu, II. 144. - siew na św. Jakuba, XIII. 2B. _ uprawa, III. 10, 14, 80; IV. 285; VI. 52; IX. 95; X. 344; XII. 298; XIV. 136, 298; XXVIII. 243; XXIX. 118; XXXI. 39; XXXVII. 387,442; pt. Rośliny uprawne. _ lecznictwie, XIII. 223; XXX. 38, 40, 45; XI. 386. - w obrzędach nowor., III. 161. - w obrz. zapustnych, I. 12, 81, 83. - w pieśni, VI. 246, 247. - w przebieraniu się, XI. 21. .- w przysłowiu, VII. 37. - \\' wierzeniach. IV. 419; IX. 206. �_ ..~ )<).) 223 - w zwycz. weselnych, VIII. 251. we wróżbach, I. 255; V. 219. Konopie, wyrób sieci, XXXII. 33. Konopki, zawilec niestrętek, XXX. 46. Konopnica pospolita, Eupatorium cannabinum, XXX. 49. Konopne, daniny, Xx. 62. Konserwacja gleby, XXXIX. 195, Konserwirować (gw. żoL), konserwieren, nI. 78. Konstrukcja budowlana, pt. B ud own i c two. Konstrukcja dachu, XVIII. 4-10; XXXIII. 93, 109-110; XXXVI. 239, 281, 290, 345; XXXVII. 127; XXXIX. 247, 266, 268, 272, 273, 278, 279, 282; 285. - krokwiowa, XXXVI. 239; XXXVII. 226. - na pół sochę, XXXVII. 227. - na sochę, na ślemię XXXVI. 291; XX,XVII. 227. - pod stolec, XXXVI. 239. - plecionkowa, XXXIX. 209. Konstrukcja zrębu p. zrąb. - ryglowa, XXXIX. 247. - slegowa, XXXVII. 272. Konsumować, (gw. złodz.), jeść, VII. 279. - sztukmistrz, XXXI. 82, 83. Kontakt kultur, XXXIX. 224. - Słowian z ludami ałtajskimi, XXXIV. 172,173. - z ziemią, XXXVII. 13~. Kontrola zebranych materiałów, XXXVIII. 181-183. Kontusz, III. 127; XI. 213, 220; XIII. 252; XIXVIII. 30, 135, 143; XXXIV. 165; XXXVIII. 241. Konwalia lanuszka, Convallaria maialis, p. gliśnik, XXVIII. 243. - w lecznictwie, XXX. 47. -.- Konsztol', Konwergencja, XXXVI. 366; XXXVIII. 14. Konwie, p. konewka, XXV. 94. Konwulsje, p. konfesje, II. 56; X. 357; XI. 395; XIII. 216, 218; XXXIII. 80; XXXIX. 400. Konyk, (j. ukr.), wzory na pisankach, IV. 214. Koń, p. balan, caba, caball, caballus, cavallo, ciesia, nen, Kobel, - cavallos, cavallus, Hebo, Hepo, Heven, Hobbo, kobyla, Hobby, Hopp, Koń jako wyposażenie III. 212; V. 108. 109. juczny, XXXIX. 119. kary, III. 350, 351; XI. 43. kopalny, XXXVIII. 42. kradzież, III. 13. pt. P r a w o z w y c z a j o w e. - krew końska, XXXVII. 111. - kultowy, I. 236; XV. 214; XVII. 203. - leczeni.e, II. 88, 158; X. 356; XIII. 326; XXX. 41, 50, 51; XXXV. 63. - malikowaty, III. 140. - malowany, IV. 268, 273; XXVIII. 140; XXX. 220. - mięso, p. kabanina, V. 11. - moc magiczna konia, XII. 169. - • nawoływanie, II. 130; HI. 45. - noga, II. 12; XXXVIII. 249. - nawoływanie, LI. 130; :III. 45. - odpędzanie, II. 130; _. ofiara pogrzebowa, XX. 211. - ogon koński, II. 229; V. 172. - poświęcony bóstwu, XVII. 202. - poświęcony wodzie, XV. 213. - popędzanie, III. 45. - przebieranie się za konia, p. kobylica, kobyłka, konik zwierzy_ niecki VII. 3'26; XX. 172. - przemiana człowieka w konia, XXV. 52, 85. - chaba, HevaKob; kobylka. I. 114, 143, 164, 175; II, 20r, 208', 238; III. 316; IV. 23, 277, 278, 299; V. 2, 4, 7, 108, 119', 123, 124, IX. 94, 418, X. 395, 396, XII. 299; XIV. 132, 135, 360; XVI. 271. XVII. 208; XVIII. 62; XX. 270; XXIII. 159; XXX. 23; XXXI. 17, 72, 114; XXXIII. 113, 114; XXXV. 119, 125, 126, 132, 133, 137, 150; XXXIX. 111, 115, 118-120, 126, 130; pt. Z w ie r z ę t a domowe. bez głowy, VII. 120; biały II. 13; XXXVIII. 38. boży, p. koń Trzygłowa, Wodana, Światowida, XIV. 228. choroby, XIV. 400; XVIII. 189. cisawy, II. 356; XI. 43. Cudowny, XVIII. 168. czarny, XII. 65; XXVII. 62. czaszka, VI. 64. czerwony, II. 12. czyszczenie, X. 450. diabeł, VIII. 355. dusza, XVII. 182. etymologia nazwy, XVI.!. 220. fetysz, XIV. 214. gadający, IX. 172-174. gnój, V. 184. i zapłata, 1 I i I 1I -' I - rasa "Bojki", XXXIV. 82. rasa huculska, XX,XlV. 81, 82. rżenie konia XI. 397. siwy, II. 350; III. 143; VIII, 230, 269, 340; XI. 160; XII. 235; XIV. 269. - skóra, XXXVII~. 236. - ślepy, XXIII. 59. ~ sprzedaż, IV. 120. - szpik w lecznictwie, II. 156. - Światowida, XIV. 50; XVII. 183, 204. - święto, I. 255. trojański, V. 178; XV. 213. trzewia w lecznictwie, XII. - Trzygłowa, XIV. 50. upi.ór, VI. 258; VIII. 27l. w holowaniu, XXXIX. 323. w kolędzie, XI. 163. w literaturze ludow., II. 48-52, 269, 3.24,362, V. 170, 171, 184,231, 261, 262, 374; VII. 49, 136; 241; VIII. 176, 182, 199, 277, 279, IX., 332, X,IV. 165; XV. 40; XVI. 149; XVIII. 168; XX. 269; XXVIII. 266. 195; XiXX. 219, 222. - w magii, XXXI. 71, 72. -- w pieśni, I. 262; II. 65, 66,345, 347, 350, 356, 358-361; III. 42, 74, 1; IV. 87, 92; V. 3'39; VI. 140-142, 148, 152, 153; IX. 144, 391; X. 45, 46; Xl. 163, 412, 413; XII. 237; XIV. 266, 270, 386, 390. w przysłowiu, VI. 31; VII . 208', IX. 48, 1512; XlIII. 157; XIV . 244; XVII. 165. w symbolice, VII. 293. w wierzeniach, II. 324; VI. 63; VIII. 274; XX. 214; XXIII. 159. _ \v zagadce, II. 42, 43, 229, 230; - _ _ - - XIV. 374, 375. w zwyczajach i obrzędach, III. 173; XXXiI. 161. w zwyczajach i obrzędach dorocznych, XII. 40. w zwycz. i obrzędach pogrzeboh V 111', VI . 26', XX. 211-214. wyc,. w zwycz. i obrz. weselnych, II. 1243; V. 283; XI. 365; XIV. 379; XXXIX. 430. w zwyczajach 253; IV. 86. noworocznych, I. �224 225 Koń wierzchowy, XXXIX. 112. - Wodana, XIV. 223. - wprowadzanie do izby chorego, XI. 397. - Kopanica, sadyba w górach, XXXJX. 433. wrony, III. 124; ~IV. 275. wróżbita, XI. 333, 397; XVII. 183, 202; XXXIII. 140. wyobrażenia konia w świątyni, X. 45, 46. - zabawka, II. 218; XXVIII. 64; XXXIX. 422. - zakląć konia XIII. 115. - zdechły, III. 141. - zjawa, V. 226. - związany z burzą, wichrem i błyskawicą, XXXIII. 140. - żołnierski, Xl. 333. - żytni demon, XXII. 7. Końeona, p. koniczyna, III. 140. KOliczywiec, kończyzna, 'P. koniczyna polna, Trifolium arvense, XXXI. 96. KońSki dól, głębia, V. 63. Kopa j.ako miara, XIV. 157; XXVIII. 147, 153, 154, 157, 164, 165. - siana XII. 66. w 'Przysłowiu, XiII. 66; XIII. 158. zboża, XI, 160, 174; XX. 55; XXXVII. 292. - w zagadce, II. 229. Kopacz, p. motyka, Kopacz, kopaczka, p. motyka, VI. 291; ,IX. 367; XII. 50; XXIX. 168, 169; XXX. 231, 232; XXXI. 3. Kopacze bursztynu, XXXIX. 410. Kopaczki kamienne, XXXIX. 466. Kopaina, p. Balsam. Kopalnie bursztynu, XXXIX. 362. 365, 369. - olkuskie, Xl. 313; XXVII. 128, 129. - srebra, III. 238, 263, 266. Kopalnocka, noc świętojańska, Sobótka. Kupała, V. 379. bursztynu, Kopanka, Kopań 17, 24. ' XXXIX. sadzawka " 405. XXX (gw. druc.), ziemniaki, XXXVII. 210. Kopańka, niecka, XVII. 162. Kopcicha, nazwa krów, XXI. 58. Kopciuch, nazwa koni, VLII. 152. Kopciuszek, XXXII. 45. - dziecko nieślubne, VI. 44, 79. Koper lekarski, czyli włoski, p. krop, Foeniculum officinalis, okadzanie w lecznictwie, XIII. 223; XXX. 49, 50. Kopany - - Kopanie - przy wypędzaniu XXX. 50. - święcony, przeciw myszom XXX 50. ' . bydła na paszę, - w lecznictwie, XiIII. 223. kołpak, XIV. 274. Koperwas, p. siarczan miedzi, barwnik do jaj, IV. 216. Kopica, XX-VIII. 147, 164. Kopica, staw., XXX.-247, porówn. Koperacek, kopanka, kopań. Kopiec, Krakusa, XXXV. 67. - do przechowywania kartofli, 295. - XII. graniczny, IV. 18; Xl. 310; XX. 293 grodzisko, Xl. 202. - przy poświęcaniu pól, XI. 310. Kopieniactwo, XXXVIII. 23, 30. Kopieniacze, XXXIX. 21. Kopaniak X~VII. 66. Kople prosać Ci. serb.). V. 141. pL G r y i z a b a wy. p. pokrzywa, korzeń jako do jaj, IV. 215. Koptawa, nazwa krowy XXI. 57-60. Kopuła cerkwi, XVII. 12, 13. Koprziwa, barwnik (gw. żal.), Kopjstrohsack, III. 80. Kopyći (gw. ukr.), kopica, XXXV. 88. Kopyla O, ukr.), p. dziecko nieślubne, XIII. 98, 208. Kopystka, III. 147; IX. 363. Kopystka do mieszania kuleszy, XVII. 148; XXXV. 89, 97. Kopyta krowie w magii, VII. 311, 313, 316. Kopyta, skarpety z sukna, VII. 257; XXXVI. 232. Kopytka, łańcuszki. i naramienniki z włosia, XXVI. 139. Kqpytnik pospolity, Asarum europeum L., w lecznictwie, VII. 312; X. 381; XIII. 223; XXVIII. 243; XXX. 43, 208. Kopyto szewskie, IX. 60, 61, 186, 187; XIV.371. Kora brzozowa: na wabiki, p. brzoza, XXXI. 33. - w budownictwie, XXXVII. 29, 103, 107, 108, 111, 112. - zawijanie zwłok, XXXIX. 303. - dębowa: jako barwnik, IV. 215; XXXV. 67; XXXIX. 326. - w garbarstwie, XXXI. 115, 117; XXXVII. 214. - w lecznictwie, XIII. 219; XXXV.68. - do wyrobu łapci, XXIX!. 4. - drzewna, na pływaki do sieci, X. 9 - jabłoni w lecznictwie, XI. 396. - jako odzież, XXXVIII. 390, 411. - jesionu w garbarst., XXXVII. 214. - jodłowa: XIXXI. 115. - lecznicze właściwości, XII:!. 220. - olchy, barwnik, VII. 179; XXXV. 70; XXXVIII. 257; XXXIX. 326. - pokrycie dachu, X)GXV. 103, 113. - przeróbka kory, XXXIV. 187. - smerekowa, XXXV. 113. - śliwy w garbarsL XXXVIII, 214. Kopuzdrok .., 15 Lud - Tom XL - wierzbowa, XXVIII. 60. wiśni w garbarstw., XXXVII. 214. z korzeni orzecha włoskiego, XXXVIII. 257. Korale, I. 159; II. 67, 335; III. 15, 17; X. 10, 35; Xl. 61, 105, 309; XII. 140,292; XlIII. 251; XIV. 386; XVI. 61; XVII. 153; XVIII. 146; XX. 266; XXII. 138; XXIX. 157; XXXIV. 159, 167; XXXVII. 308. - indycze XXIII. 136. - pożyczanie, XXIII. 75. pt. Z ak azy. - w lecznictwie, III. 55; VI. 159; X.358. - w magii, XXIII. 136. - w pieśni, III. 27, 168, 169, 358; V. 122; VI. 165-167, 170; IX. 223, 224 260; X. 80; XI. 153, 159; XIV. 328. - w podaniu, III. 146. - z bursztynu, XXXIX. 360, 367, 382-385, 400, 405. - ze szkla, XXXIX. 398. Korali O, ukr.), wzory pisanek, IV. 2ą Koraliki, XXIX. 186; XXXI. 77; XXXVII. 84, 214, 228;XXXVIII.56. Koran, III. 216; V. 10, 107, 109, 133, 137; XIV. 405; XXX. 88, 89, 99, 102, 103, 105, 108, 139; XXXV. 174. Korbacz (dok.), kara, nahajka, XX. 34, 37, 43. Korbal, Cucurbita pepo, p. bania, dynia, XXXI. 96. pt. Roś l i n y u prawne. Korcipka, Pnmus Spino96. (j. węg.), karczma, XX.XI. czeremcha, sa. V. 63; XXXI. Korcsma 158. Karcz oń KnydeL (~\l. kolega, VII. 279. złodz.), stary �226 sanki krótkie do ciągnięcia drzewa, VII. 261. pt. T l' a n sp o l' t. - rosyjska, XXIX. 111. - śląska, XXV. 107. - wenecka, XXIX. 111. - wystawa, XI. 100. Kordiuk (j. ukr.), wrzód bydła i koni, - z Burano, XXIX. 111. XVIII. 186; XXXIII. 125. Koronka, p. różaniec, we wróżbach Korg (j. prus.), bóg Prusaków, Gor_ małżeńskich, I. 255; VIII. 257. cha, XIV. 32, 208. Koronkarstwo, XI. 212; XVIII. 71; Koritadi, p. stypa, XVI. 325. XXVIII. 21, 35; XXIX. 111, 132. Korko (j. prus.), bóstwo, p. Jarko, Koropanie (gw. hue.), żaba-ropucha, XIV. 63. XVIII. 187, 195. Karmilec (j. ros.), wychowawca, piaKorosta (j. ukr.), świerzb. XIII. 216, stun, VII. 164, 165; XIV. 59. 218, 226; XVIII. 181; XXXV. 69. Karmu Ci, ugrcf.), dom, XXXI. 158. Korowa (j. ukr.), p. krowa, VII. 72. Kornet, XXVIII. 18. Korowa (j. ukr.), wzory pisanek. IV. - rąbkowy, XXXIV. 165. 213. Korniety (gw. hue.), budzić, VII. 261. Korowaj, pieczywo weselne, p. koKornuta (gw. hue.), nazwa owiec. łacz weselny, I. 245-249; III. 36; XXXV. 134. IV. 34; VII. 335; IX. 227, 342; X. Koro! (j. ukr.), p. młody, XIV. 215. 60, 62, 63, 66, 73; XIII. 105; XIV. Koro! (gw. hue.), snop wigilijny 187; XV. 212; XVII. 30, 153, "Did", XVIII. 200. 157-160; XVIII. 142, 143, 146, Koromesla (gw. hue.), :nosidła, III. XXXVIII. 297. 44, 147; VII. 71; XXXV. 115. Korowajnica (j. ukr.), kobieta, Korona Heroda, XI. 21. XXXVIII. 297. - króla wężów, II. 57-60, 62, V.127; Korowar (gw. hue.), pasterz krów, VIII. 273; 312; IXI. 184; XVI. 19, XXXV. 77, 81, 118, 119, 121, 122, 20; XXXIVIII. 229. 128, 129, 149. - p. młodej, XXIX. 190. Korowotek (j. ukr.), kołowrotek, za- słomiana, xx X.Ix.. 432. mek drewniany, IX. 273. - szamana, XVI. 118. Korowód, chorowód, XIV. 86; - ślubna, XXXVI. 176. XXXIII. 7; XXXIX. 349. - w szopce, XIX. 40, 67. Karpiele, p. karpiele, IV. 286. Korona Tory, wycinanka żydowska, Kors (j. prus.), p. Chors., XIV. 31. opt. XXII. 124. XIXlVIII. 43, 50. Bó s twa. Koronka, II. 153; XI. 212, 410; XIV. Korskansydiin, p. Tursaansydiin (j. 249; XXIV. 137, 142; XXVIII. fiń.), znak magiczny, XXXVI. 313. 19-21, 35; XXIX. 111; XXXVII. Korytarstwo, .IX. 96. 222, 442, 486. Korytarz podziemny, XII. 250, 251. - belgijska, XXIX. Ill. - w budownictwie cerkiewnym, - igiełkowa, XXIX. Ill. XVI. 289. - klockowa, XXIX. 111. - w budownictwie Łemków, - polska, XXIX. 111. XXXIII. 90, 91. Korczuchy, Korytko, 'facecja, V. 49. Koryto, IX. 68, 366, XiX!IX. 104. - do karmienia w magii, XIII. 327. - do parzenia wieprza, IX. 367. - do pojenia krów, XXXIX. 450. - drążone w pniu drzewnym, XXXIX. 452. -- kamienne, XXXIX. 452. - w lecznictwie, XII. 265. - w transporcie, XXX. 199. - w zwyczajach przy pierwszym wypędzaniu bydła, XXV. 55. Koryto, czółno drążone z jednej kłody, XIV. 112. pt. Ż e g lu g a. Korzec, IV. 175; XIV. 372, 374; XXVIII. 161. pt. M i a l' y i wag i. t [ I I I I 4 • ł - w przysłowiu, VII. 208; XIV. 245. Korzeniarze, III. 233, 258, 267, 268. Korzeniówka pasożytna, Monotopa hypopitys L., XXX. 210. Korzeń czarodziejski, X. 277. - fiołkowy przeciw demonom, XXXIV.20. - gałgana, Radix Galange, XXXIII. 81. lisiego jaja, p. aphrodisiaca, XXXIX.300. - mandragory, XXXIX. 305. - omanu, XXXVII. 298. - pokrzykowy, P. mandragora. - sosnowy, XXXIX. 309. - świętojański, IX. 376. Korzonki ziół jako pożywienie, XIV. 186; XXXII. 119. Korzystka, rączka u dyszla przy wózku ręcznym, XVII. 162. Korż (gw. hue.), chleb lub placek kukurydziany, III. 52; V. 153; VII. 261; XXXUI. 27,29. Kos w przysłowiu, XVIII. 219. Kos, ptak w szop.ce, XXXI. 57. - 15· Kosa, II. 47, 48, 131; III. 70; IX. 280, 365; XIV. 151, 153; XVIII. 71, 196, 197; XX. 49,247; XiXV. 132; XXXI. 3; XXXVII. 65, 205, 292; XXXIX. 336 - ostrzenie w W. Piątek, VIII. 341. - rzucanie do ogniska przeciw urokom, XXXV. 128. - stara, w wierzeniach, VI. 262. - umieszczanie we drzwiach koszery, XXXV. 131. - w przepowie dn. pogody, VI. 266. -- w przysłowiu, IX. 376; XIII. 158. -- w szopce, XI. 24-29, 138, 144; XIV. 151, 153. - w zagadce, VII. 71; XIII. 205; XVII. 92. - zawrotna w garbarstwie, XXXI. 113, 116. - żmije porąbać ko~ą, XVIII. 196. Kosa, p. klepanie, klewec, kuszka. Kosa Perkunowa, gwiazdozbiór Kapelli, II. 277. Kosaciec, Iris silvestris, III. 240, 268. - odwar, VI. 159. Kosak, ostrze kosy w magii, XXV. 91 Kosana (gw. huc), nazwa krów od kształtu rogów, XXXV. 135. Kasar, p. koszar (gw. huc.), miejsce ogrodzone dla owiec, VIII. 43, 47. Kasarek, miejsce pod gnój, XIV. 363. Kosarze św. Izydora, konstelacja Oriona, I. 172. Kosen (gw. hue.), korzyść, VII. 261. Kosiarz, kosarz, III. 71, 325; IV. 300; VIII. 285; XX. 247. - w mętowaniu, XIV. 377, 378. Kosica, nóż do krajania kapusty, V. 63. Kosimpu (j. gil.), duchy wstępujące w szamana, XV. 263. Kosisko, II. 131; IX. 365. �229 228 Kosiula, koszula, XXXIX. 406. Kosmato, witanie przez kożuch, przez sukmanę, XlVII. 23. - w przysłowiu, IX. 49. Kosmetyka, XXVI. 77, 98; XXXVIII. 240. K o s m e t y kap. czystec, deformacja czaszki, wargi, ogórkowy sok, puder, szminka. Kosmoc, wilk, II. 40. Kosmogonia indyjska, XVII. 23. - Jakutów, XXXVIII. 350. - ludowa, IV. 98; ~XXIV. 290. Kosmografia ludu ukr., II, 321. Kcsmolog'a, XXI 82,83; XXVI. 98, 104. Kosmopolityzm burżuazyjny, XXXIX. 46-50, 417. - w etnografii, XXXIX. 416. Kosoki, spodnie, IV. 285, 287. pt. - a d z i e ż. Kosołka .p. ul słomiany, XIXXIx.. 352. Kosowanie, młócenie jęczmienia, XI. 176. Kos tanie, kostań, kasztany, XVI. 290, 291. Kosterstwo, XXXI. 17. Kostia, śmierć, VIII. 49. Kostium ludowy, p. ubiory, strój. Kostka nietoperza w magii, XI. 382. Kostka, kistka, przyrząd do pisania jaj, IV. 206. Kostka, p. kistka, 'IV. 208. - znak magiczny, XXXI. 83. Kostki, motyw haftu, X. 300, 304, 305. Kostki na kapeluszu, muszelki Cyprea Kauri III. 251; X'XXIV. 269. Kostnica, XI. 430. Kostrba, rodzaj trawy, XXXIII. 29. Kostl'eba (j. słoweń.), proso szczeciniaste. XXXIII. 29. Kostroma grzebanie, puszczanie na wodę, XXXIII. 30. Kostrub (j. ukr.), jastrząb, XXXIII. 29. - piosenka haiłkowa, VI. 171, 172. - postać mityczna, XXXIII. 30. Kostrubońko, gra, XXXIII. 30. Kostruba, kostka u nogi, XXXIII. 29. Kostrubienyk (j .ukr.), pieczywo wielkopostne, XIXXIII. 27, 29, 30. Kostucha, Kostka, Kostusia, śmierć, XXX. 84, porów. Kostia. Kostur, kij, laska, XXVIII. 188, 196. Kosula, narzędzie rolnicze, XXVI. 98; XXX. 229. Kosy, gwiazdozbiór, V. 63, 248. Kosy, pasma lnu, XII. 265. Kosy, warkocze, XII. 251, 284, 29'2. Kosyci (gw. hue.), kwiaty z włóczki, XII. 287, 291; XVII. 152, 155; XVIII. 142, 143, 145, 198, 214. Kosyczki (gw. hue.) kwiaty sztuczne z kolorowej włóczki, VI. 355; XXXIV. 146. Kosyczki (j. ukr.), wzory na pisankach, IV. 212. pt. O r n a m e n t. Kosz, część młyna, IX. 276. - do masła, XXXVII. 262. - do płukania bursztynu, XXXIX. 363. - do przechowywania żywych ryb, XXXI. 38, 40, 42; XXXII. 32. - jako bęben, XXXVIiI. 375. - druciany na ogień, XXXI. 3. - łozinowy, XX. 22. - pleciony, XXXIX. 434. - słomiany, p. bodnia, XXXI. 3. - w zwyczajach weselnych, XII. 91. Koszałki w przysłowiu, XIV, 352, Koszar (gw. hue.), koszary pasterskie, XXXVI. 251. Koszarowanie owiec, XXXIX. 107, (gw. hue.), zagroda dla owiec, XII. 7; XXVIII. 219; XXXVII. 190; XXXIX. 345, pt. - P a s t e r s t w o. - Koszary (j. ulu.), kukła, Koszczka, Equisetum al'vense, X. 33, 183; XI. 58; Koszczubaty, rozczochrany, XVI. 85. Koszela, koszula, XXXVII. 215. pt. Koszem - 195; XXXVII. 215, 228. obcieranie koszulą, XXXIII. - odczynianie odwracanie - 183; XXVII. 99. pierwsza, III. 61. podarek weselny, IX. 153; XVIII. 143. - poleska, - powiśniena, XII. 291. - przy przestrachu, polny, p. XXiXI. 96. a d z i e ż. (gw. hue.), zagroda dla owiec, XXXV. 86, 103, 113, 122, 126, 127, 129, 130, 131. Koszer, koszer'y (gw. hue.), XXXV. 118, 183. Kosznica, kosznycia (gw. hue.), kosze plecione z leszczyny lub łozy, do przechowywania kukurydzy, XII. 295; XIII. 208; XXXIV. 144, 146, 147, 149, 150. Koszowy, XiIII. 109, p. ciasnocha, kasanka" kosiula, koszel.a, I. 81; II. 13-3; III. Koszula, l, 15-17, 29; IV. 28, 175, 277, 285287; V. 150, 151, 265, 266; VI. 49; VII. 258; VIII. 25'1; IX. 207; X,I, 326; XII. 285; 302; XIII. 252; XlIV. 16,17,2,63; XVI. 61,137,138; XlVII. 141, 146; XVIII. 67, 68, 142, 143; :x.IX. 67; X~. 93, 266; XXI. 131, 138; XXII. 118; XXV. 106; XiXVI. 98; XXIVIII. 82, 218; X~IX. 81. 84, 118, 157, 184-188; XXX. 15, 29; XXX:I. 66. X~XVII. 245 pt. , I, I I 450. kobieca, XXXVII. 213. - kołnierz u koszuli, XXXIV. 145. - kcłnierza brak, XIXVII. 216. -. męska, X. 32, 171, 172; XI. 55, skrzyp t haftowana, Xl. 408; XII. 115; XXIV. 131, 132, 134, 138; XXXIX. a d z i e Ż. - - biała, XIX. 40. chorego, w celach magicznych. III. 60; VI. 61; XXXIII. 121. dom,ou:nika, X'IV. 55, 56. dziecka, VI. 60. gładka, XXXIV. 162. 81. uroku, III. 60. na lewą stronę, XXXI. XL 45; XVII. 5. Ul. 59; V. 357;', IX. 385. - riesnena, (j. ukr.), XVII. 153. - ślubna, II. 103, 106; IV. 370; IX. 41, 42; XVHI. 75, 146. śmiertelna, II. 340; XIV. 87, 370; XV. 102; XXXIV. 169; XXXIX. - - - - 303. tłuszczem przepojona, II. 207; III. 243; XiVII. 146; XXXIX 345. w bajce; V. 261. w lecznictwie, II. 161; VI. 61, 409; X. 357, 358; XI. 383, 387. w leczeniu krów, XXV. 93. w magii ogólnej, XI. 382; XXI. 131. w obrzędach, XXX. 251. w pieśni, V. 73; XI. 38, 132. w przysłowiu, VI. 31; VII. 208. zgrzebna, XII. 149. zmarłego, XXXIII. 81. zribna, XII. 290, 292. �231 230 choroba, wysypka, III. 57; XIII. 216, 218. pt. M e d y c y n a l u d o w a. Koszulka, czepek, w którym dziecko się rodzi, XXXVII. 260. Koszulka dziecka, owijanie krzyża przydrożnego, VI. 60. Koszulnyk (j. ukr.), roślina, XIII. 223. Koszycek (gw. huc.), grudzielnica, płachta do odcedzania sera, VIII. 43. pt. P a s t e r s t w o. Koszyczek, okap okrągły, XXXIII. 98; XXXVIiI. 198, 229. Koszyczki, zabawki z pap., XXII. 128. Koszyczysko, koszysko lekarskie, Koszula, Verbena officinaHs, - złamanie, XIII. 217, 220. zwierząt w budownictwie, XXXVII. 98. Kości, gwiazdy, VIII. 340. Kościelnicy, goście weselni, służba kościelna, XXIX. 91. Kościelny, XIX. 38. Kościfoł, p. żywokost, XI. 400. Kościotrup, postać diabła, II, 325. Kościół, I. 158; III. 66, 263; XI. 168, 203, 38'5, 414, 415; XIII. 343; XIV. 213, XiXI. 105-11:2; XIXVIII. 128, - okłady, XXX.70. Koszyk, koszyczek, I. 163, 228; III. 68; IV. 208; Vlir.I. 118; IX. 176, 177. 366; XXVIII. 66; XXIX. 89; XXXI. 3, 4, 15; XXXIX. 434. - słomiany, XXIX. 185. Koszyna, kosz u wozu, p. wasąg, II. 131. Koszykarstwo, XVIII. 71; XXI. 42, 45, 51, 53, 233; XXIII. 39; XXVI. 104, 123. pt. P l e c i o n kar s t w o. Koszykarze, VI. 52; VII. 94. Kości: do gry, XXIXVII. 286. - ludzkie w magii, VII. 313; X. 232; XII. 65; XXI. 132; XXVII. 99; XXXVIII. 276. - ludzkie w zamawianiu choroby, X.232. - nietoperza, VI. 267; XVHI. 196. - obróbka, V. 4. - resztki święconego, VIII. 339. - w zagadce, VI. 249. - wieprza w magii, VIII. 339. - zabarwione w grobach cymmeryjskich, XVII. 171. - zajęcza w łowiectwie, XXXI. 3~. _ ,248; XXIX. 161, XIXXl.85 drewniany, II. 77; VIllI. 174; IX. 5; XI. 341; XiH. 147, 273, 281; XVII. 185; XXV. 135; XXVII. 163; XXXI. 151, 168; XXXIII. 151, 155; XXXVII. 408; pt. B ud own i ctwo. jako instytucja, II. 94; XX. 165, Z03, 204; XXIXI. 46, 47. miejsce azylu, X. 242. XXXiIX. 144. koptyjski., XXXiVIII. 369. Mariacki, XXIX. 100. miejsce wtdowisk religijnych, XIX.33. murowany, II. 365. XiII. 326. norweski, XXXV. 169, 171. parafialny, XXXII. 67. siedmiogrodzki, XXXV. 188. św. Benedykta, III. 76. św. Katarzyny, III. 77. w opowieści, XXXI. 145. w przysłowiu, IX. 49. w zagadce, II. 229; V. 49. zapadły, IV. 51, 152; V. 220-225; VI. 293; XI. 342; XXV. 112. KościM, wyzwoliny na kosiarza, IX. 408. Kościółek XXVIII. 103; X:X;IX. 166; XXX. 244; X,XlXIV. 297. - zapadły, XlXXIII. 152. Kość trupia w magii, XI. 385. Kośmider, zapusty, XII. 49. Kośnica, febra, XIV. 144. Kośnicy, kosiarze, IX. 408. Kot. p. kit. - boginka, VII. 120. - czarny, III. 152, 153; VI. 65; VIII. 344; X. 357; XlI. 378. X,XXIII. 118; XXXIV. 20; XlXJXVIII. 276. - drapanie pazurami w przepowiedniach pogody, III. 142; IV. 421. - drapanie wymion krowy, XII. 267. - dusza, XVII. 182. - jako polŻywienie.XlXXVII. 28,1. - krew z ogona w lecznict., X. 357. - mruczenie, V. 166; X. 356. - mycie się, UL 50; IV. 421. - na gnoju, IX. 67. - na piecu, IX. 67. - naśladowanie głosu, VIII. 393. - na usługach czarownicy, XVI. l4!9. - nawoływanie, II. 130. - obdzierać kota, XXVI. 56. - odpędzać kota, II. 130. - ofiara, XVIII. 97. - ogon ucinać, VI. 65. - ogon wąchać, X. 365. - pazury, lU. 142; IV. 421; XII. 266. - pieczywo obrzędowe, III. 160. - polski, IX. 69, 70. - powstanie kota, ViII. 133, 134. - przebiega drogę, VI. 62. - przemiana w kota, II. 48. - ruski, IX. 69, 70. - sierść w lecznictwie, II. 155, 156. - skóra, okłady, XXXIII. 122. - spoglądanie w lustro, XVIII. 198. - strach w postaci kota, XVILI. 174. - stworzenie, IV. 416, XIII. 334; - - unika chorego, X. 355. upiór, VI. 258. w literaturze ludow., III. 152; V. 173; VII. 49, 113; VIII. 198; XI. 372, 375. w przepowiedniach pogody, VIII. 62, 200, 359. - w przysłowiu, VI. 31; VII. 208 210; IV. 153. 369; XXlXVII. 339. - w szopce, XI. 49. .- w wierzeniach, VII. 284; XXXVII. 281, 339. - w zagadce, II. 43; VII. 72; XIV. 375; XVII. 82. - w zaklęciu, XI. 384. - wcielenie diabła, V. 365; VI. 65; VIII. 58; IX. 384. - wcielenie śmierci, VIII. 49. - we wróżbach, V. 55, 212, 353. - właściwości demon., XXXI. 145. - włos połknąć, X. 356. - zabić; VIII. 358. - zal{az bicia, XIII. 126. - zwierzę domowe, XXXVIII. 410. - żywcem zakopać, XXV. 92. Kot, (gw. flis.), p. kotwica, XX. 193; Kot, (gw. z1OOz.),kochanek, VII. 280. Kot, zabawka, zabawa, XI. 280 281; 287. XIII. 58. Kot i mysz, zabawa, III. 27; V. 178; VI. 1·96; XI. 282. - i szczur, zabawa, XI. 282. Kota ciq.gnq.ć, Xx" 193. Kotek, taniec, IV. 343; XlI. 282. Kotito, (j. grec.), Wenus, II. 105. Kotiuha, Kot'uha, (gw. huc.l. pies, VII. 261; XXXV. 133; pt. Z w i er z ę t a d o m o w e. Kotki, koniczyna polna, p. kądziołki, Trifolium arvense, XXX. 68, XXXI. 96; pt. Roś l i n y w �233 232 Kowbaska, (j .. ukr.), kiełbaska, XL le czn ict w ie w w i e r z e214. n i a c h. Kotlarstwo, XXVII. 141. Kowelok, kawałek, XVII. 219. Kotos, wyrko, IV. 287. Kowsz, p. kusz., XXVIII. 158; p. Kotus, prycza, V. 63. Miary i wagi. Kotwica, p. anker, kot. Koza p. bedraczka, bilka, kuci, ku da, Kotycha, (gw. złodz.), kochanka, VII. kuza, kizia, sika, I. 240; II. 280. 193, 194, 259, 261; III. 316; V. 61, Kounir, (gw. hue.), kołnierz, XXXIV. 125; IX. 418; X. 14; XVIII. 172; 146. XIX. 94; XX. 50, 92, 95; XXXII. Kouszyk, (j. błr.), szufla, x..XXII. 32. 79; XX'XV. 85, 118, 121, 122, 125; Kowadło, VI. 282; VIII. 405; IX. 275; 128--130, 144, 148, 150; XXXVIII. XII. 79. 38, 51, 52, 410; X,X:XIX. 19·3, 208; ~ w przysłowiu, IX. 374. pt. Z w i. e r z ę t a d o PlO'.'! e. Kowadlo, czapka, XXVIII. 171, 176. - broda kozia, XXVII. 126; XXXI. Kowal, cyhan. 1. 163; II. 236, 355,357; 130. III. 232; VI. 291; IX. 267; X. 5, - czarna, XXXIV. 20. 169; XI. 385; XiIV. 226; XIX. 96, - etymologia wyrazu, XXXIV. 176. XX. 254; XiXIX. 89, 104; XXXII. - jako symbol siły niszczącej, 126, 335; XXXV. 142. XXII. 9. - cech kowali, ~.!V. 277. - lot czarownic, XXVI. 73. - i św. Kuźma, XXI. 122. - łożysko, XXXVIII. 62. - niebieski, XXIX. 164. - mięso, XXXVIII. 61; pt. P ot l' a- przebieranie się za kowala, II. wy obrzędowe. 251. - mleko, II. 326. - w literaturze ludowej, VIII. 405- nawoływanie, II. 130. 407; XK 79; XVI. 347, 348; XXX. - nazwa ostatniego kłosa, XXII. 8. 80. - obdarta p. koza w literaturze - w pieśni, -XIV. 322. ludowej. - w przysłowiu, VII. 33, 309. - odpędzanie, II. 130; pt. Wo ł a~ w szopce, XIX. 36. n i e n a z w i e l' z El t a. - w zagadce, II. 230. - ogon, XXXVIII. 61. - z niedźwiedziem, XIX. 36. Kowal, (gw. złodz.), oficer, VII. 280. - pieczywko obrzędowe, III. 160. - postać ducha, XXXIV. 35. Kowalik, ptaszek, IX. 66. - przebieranie się za kozę, XIII. Kowalstwo VI. 290, 292; X. 5; 343; pt. P r z e b i e r a n i e s i ę XXVII. 141; XXIX. 132; XXXVI. z a z w i e r z ę t a. 286; XXXVIII. 314. - róg, jako szydło, XVII. 131. Kowban, (j. ukr.), kłoda do rąbania - sierść, XXXVIII. 61. mięsa, p. kloc rzeźnicki, XIII. - skóra na odzież, XII. 39. 219. - staw kolanowy, XXXVIII. 61. - odrzynek drzewa, XVIII. 152. - ścięgna, XXXVIII. 61. Kou.:basa wzór na pisankach, IV. 230. - w literaturze ludowej, II. 24, 26, 46-53; XVI. 347-357; XVII. 276. - w chodzeniu z Herodami, IX. 27; pt. Z w y c z a j e i o b r z ę d y doroczne. - w facecji, XXXI 133. - w legendzie, XXXV. 70. - w mętowaniu, VII. 323. - w pieśni, II. 251. - w podaniu, XIV. 165; XXV. 52. - w przezwi.skach rymowanych, VIII. 404. - w przysłowiu, II. 202; VII. 37; XIV. 242; - W szopce, XI. 158, XI. 27, 44, 45; XIX. 42, 45. - w zwyczajach i obrzędach dorocznych, I. 214, 252; II. 214; IV. 283; XVI. 387; XX. 167. 173; XXXIII. 148. - w zwyczajach i obrzędach zapustnych, XII. 40, 47; XVII. 15; XXVII. 157; XXVIII. 14; XXXI. 161. - w zwyczajach i obrzędach żniwiarskich, III. 29. - zabicie kozy, XXXVIII. 58, 60. Koza Moschus moschiferus, L. skóra, XVI. 121. brona XXII.9. Koza, z drewnianymi zębam!, V. 122. (gw. hue.), koza, XXXV. 133. Koza, nożyk krzemienny, XXII. 9. Koza p. turoń, X X.!I. 9; XXIIX. 92. Koza lądowa, szarańcza, XXII. 9. Kozacy, II. 165; XI. 213; .XXIII. 130. - w przysłowiu, XIII. 158. - w szopce, V. 155-159; XI. 24, 26, 41; XIX. 35, 37, 44, 45; XXII. 130, 137; XXXI. 61. Kozaczek. piosenka, I. 247. Koza, Koz'a, gajdy, Kozak, taniec śląski, XV. 79, 83. Kozak, kozar, grzyb, p.Boletus scaber, I. 200; XXx,I. 96. (gw. hue.), pasterz kóz, XXXV,118. Kozar p. Kozak. Kozia broda, Clavaria botrytis, XX..XI. 96. Kozia bródka, p. goździeniec, II. 22. Kcziana, nazwa krowy, XXI. :in. Koziarz, polujący na kozice, III. 240, 268, 269. Kozibród łąkowy, uraźnik, Tragopogon pratensis, XXX. 209. Kozica, Rupi capm, III. 240, 268, 269. Kozierożki, grzyby, I. 177 199, 200. Kozik, nóż, UL 15; XII. 319, 321; XXII. 9; XXIV. 112; XXXIX. 346. Kozioł, I. 200; IV. 301, 302; XIV. 12; 140, 143; XiIX. 13; XXXVII. 96; - czarny, XXVII. 62. - diabelski, XXVII. 100. - krew kozła, V. 180. - lot czarownic, XlXX.220, XXX,VIII. 249, .264. pt, D e fi o n y. - ofiara, X. 111; XXXIV. 43; XXXIX. 320; pt. M a g i a. - u Greków i Rzymian, VIII. 249. - uczta, IV. 393. - uoS'obienie złego ducha. XVI 347; XX. 81; XXX. 85; XXXVII. 306. - w bajce, II. 24, 26, 46-53; VIII. 297; XIV. 349, 350. - w chodzeniu po kolędzie, XX. Kozar, 167. w pieśni, XiI. 147. w przysłowiu, XIV. 241. w szopce, XXII. 130. zwierzę święte, II. 105; XXXII. 118; pt. K ul ty. Kozioł zbąski. XX'.xVII. 461, 467. - �235 234 Koziróg pospolity, Lycium barbarum, p. czarci batóg, X. 260. Kozlac (j. dalm.) upiór, IV. 395. Kozłek lekarski, Valeriana officinalis, III. 240, 268; X. 335. Kozłowe ciernie, nygus, Lycium halmitolium, w zwyczajach, XXXI. 97. Kozłowiec, Doronicum, roślina, IIiI. 240, 268. Kozły, p. koźliny, krokwie, V. 152; ,XI. 173; XiXXIV. 146. Kozł?> (j. st. sław.), kozioł, XIX. 13. Kozolec, (j. sloweń.), przepłot do przesuszania zboża, XXX. 247. Kozuby do zboża, XXXIX. 450, 451; 455; pt. P 'rz e c h o w y wan i e p o ż y w i e n ia. Kozuch, kożuch, XII. 18. pt. O d z i e ż. Kozula nazwa krowy, XXI. :;8. Kozusysko, kożuch, XXVIII. 193. Kozuszka, naZ'.'la krowy. X,XI. 58; pt. N a 'z w yz w i e l' z ą t. Kożemiaka, (j. ros.), wyprawiacz skór, XXXiI. 114. Roźu przepić, (j. łuż.), przepijanie skórki, XXX. 226; pt. Z w y c z aj e i o b l' Z ę d y P o g r z e b o w e. Kożuch, p. kieptar, kyptar, piektar, kożuszek, kożuszyna, kozusysko, I. 159, 160; II. 268, 365; III. 11, 15, 229; IV. 140, 147, 287. V 121, 149-151, 242; VI. ;:;0: VIII. 165, 170, 176; 256; X. 32, 64, 181, 182; }CI. 44, 58, 60, 61, 408, 410; }ClI. 253, 289-293, 301; }cIV. 140. 149, 292; }cVIII. 72; }c}c. 93, 95; XXII. 102, 104; }c}cVIII. 218, 219; XXIX. 81-82, 84, 118, 157; X}C}C. 31, 194; XXXI. 4, 111, 116. 141; XXXIV. 146; XXXVII. 214. 216, 219, 224, 230, 231, 354. - bez rękawów, }ClI. 11. - białczański, X:XiII. 106, 110. obrócony wełną do góry, XI. 21, 31; }cIV. 136; XV. 100; XVI. 137; }CX. 162, 169, 171, 173, 175. risenyj, XXXIV. 146. - w obrzędach narodzinowych, VIII. 346; X!VIII. 213, 225. w obrzędach weselnych, X. 64. - w przysłowiu, VII. 209; }cIII. 154, 158. Kożusznictwo, XXIII. 155. Kożusznik, XX. 14. Kożuszok, (j. ukr.), wzory pisanek, IV. 213. Ko.żuszyna, p. kOlŻuch, X'VII, 146; XVIII. 146, 149. Koźlaki, grzyby, I. 177, 199, 201. Koźle glowy, pieczęć, II. 193, 194. Koźle pazurki, ornament, XXXII. 38. Koźliny, p. krokwie, IX. 272; XX. 315. Kólecka, wzory na pisankach, IV. 211. Kółeczka, na hafcie, X. 300. Kółko jako motyw zdobniczy, IV. 211; XX!II. 112. Kólko, p. kimbalka, III. 17. - kołowrotek, XiXXliX. 381. - łuczni.cze, X.XIII. 35-37. - mosiężne, XI. 195. - ozdoba pasa, X}cIV. 112, 113. _ - przy pługu, p. koliczata, koliścia.ta, I, 14'3; XXi. 40; XlXiX. 228; 231; 232. - wplatane do włosów, X}cIV. 86. Kószki, ule plecione, XVII. 133; pt. p l e c i a n kar s t w o. Kózka, pochewka na osełkę, do ostrzenia kosy, VI. 189. Kózka, świerszczyk, polny. XXII. 9. Korosmescy, (gw. huc), wełniane onuce czerwone. V. 149. (j. niem,), dusza ściśle związana z ciałem XXII. 21. Kos, kęs, XX. 247. Krabat p. Faust. III. 374. Kraczka, 'roślina, barwnik, IV. 215. Kraczun, (j. ros.), XXIX. 107, 108. Kradzież: chochoła, XI. 397. - drzewa w lesie, .II. 328; I}C. 121. - drzewek owceowych, VIII. 93. - dzienna, IV. 249. - koni, III. 13. - kury w zwyczajach wesel., X. 74. lubczyka, X. 97. - nocna, IV. 249. - odzieży, V. 120. - owiec, XXXV. 117. - pieniędzy, I. 160. .- uświęcona, XVIII. 93. - w dzień Boż. Nar., XVIII. 93. - w wierzeniach ludowych, XVII. 4. - ziarna, xxx. 247. pt. P r a w o l u d a w e. Kragyni, (dok), XIV. 75. Kraina Cuccagna, p. Bengodi, XXVIII. 198. - duchów, XX. 200. - mlekiem i miodem płynąca, XXVIII. 197, 198. - zmarłych, VII. 20. Kraj bociani, VIII. 313. XIV. 172. Kraj jęczmienny, XlXlVIII. 1806-188. 197-199, 201-204, 209. Kraj Rachmanów, IV. 327. Kraj umarłych, VI. 225. Krajka, III. 18; XVII. 153; XVIII. 210. - kałamajkowa, XXX. 111. - przekobiala, Xx. 93. - w magii, XVIII. 216. - we wróżbach, XVIII. 212. Krajobraz kulturowy, XXXI}C. 229. - stepowy, XXIXIX. 238. - zdegenerowany, XX}cIX. 229, 230. Korperseele, Krajoznawstwo, XlVI. 429, XXI. 86, 87, 270. Krak, XI. 243, XIX. 158; XXiI. 267; XXII. 4; XXIX. 175. - p. kruk, XiIV. 128. Krakies, (j. lit.), karaś, XXXII. 25. Krakowiak, taniec III. 353; XIII. 324; pieśń II. 340; III. 189; V. 307; VII. 258; IX. 186; X. 201, 202, 383-386; XI. 139 XH. 123, 130132, 342; XIV. 150, 264; XV. 106; }cXIX. 119; XlXXiVII. 350. Krakowiak w szopce, XI Xi. 35, 36; XXXiI. 61. Krakowianka, w szopce, XIX. 36. Krakówka, czapka, X. 33. Krakus p. Krak., IV. 43, 337; XiI. 243; 418; XIV. 128, 130; XlV. 211; X,VI. 23, 157, 281; XIX. 215; XIX'XIVIII. 25,3. Krakuska, nakrycie głowy, X. 33; XI. 25; XII. 115; XIII. 319; XXVIII. 168; XXXVII. 303. Krakusy, oryle, XVIII. 133. Kr,amarka w obrzęd. wesel. II. 266. Kramarka, żarnowiec miotłowy, wyrób mioteł, XXX. 63. Kramarze III. 218; lU. 319, 326. - wędrowni., V. 99. VIII. 169, 322; XXX. 181; XXXI. 85, 86. . Kraniologia, IV. 66; XXI. 98. - afrykańska, XXJIV. 191. - kreteńska, XXIV. 191. - szwajcarska, XXIV. 191. Kraniometria, XVIII. 234. Krapi, (j. sloweń.), bułeczki, pieczywo obrzędowe, VLII. 338. Krasiwo, omasta, XXjIX. 90. Kraska, (j. ukr.), farba do jaj, IV. 204-207, 223, 225; XI. 189. Krasna horka, (j. ukr.), XXXIII. 10. Krasnoludki, p. kauka, kar.:ele:-c, XiXVI. 74; XiXX'VII. 28. �23? Krasnopiórka. krasnopióra, wzd:.'ęga, XXXII. 24. Krasoń, zabawa, XI. 387. Krasula, (gw. huc), nazwa krów, III. 45; VIU. 152; XXI. 58, 205; XXXV. 134. Krasuna, (gw. huc.), nazwa lu'owy XXIXV. 134. Krasyj, (gw. huc.), nazwa koni, XXXV. 135. Kraszanka, pisank.a jednobarwna, p. krucki, 'IV. 204-207, 223, 225; XVII. 33; XXV. 81, 149; XXVII. 160. - w obrzęd. zadusznych, XXIV. 21. Kr'ata, sieć na duże ryby XIV. 112. Krateczka. haft, X. 299. Krat ja, wzory pisanek, IV. 211. Kratka, półka na naczynia, X. 424. Kratki, malowanie ścian chaty, XXII. 112. Kratki, wzory na pisankach, IV. 211. Krawacz, nóż używany przez pasieczników, VI. 44, 56. Krawczka, p. krawczyni, XVU. 162. Krawiec III. 319; VII. 94; IX. 5964, 186; X. 190-192; XU. 301; - w bajce, V. 184; IX. 84. - w literaturze, ludowej, XVIII. 235; XXX. 86. - w opowiadaniu, XI. 312. - w pieśni, LI. 73. - w szopce, XIX. 36. - w zagadce, II. 230. - zamieniony w dudka, VIII 306. Krawiectwo, IV. 332; XXVI. 104; XXXVII. 332. Krąg kulturowy, XXXVI. 129, 363, 367; XXXVIII. 18; XXXlIX. 14. adriatycki, XXIX. 131. alpejski, XXIX. 131. dolnosaski. XXX. 252. - illiryjski, X,X.XIVI.302. Krąg magiczny, p. koło, XXx. 204, 207. Krąglaki, p. belki, IX. 272, 273. Krążek, wycinanka, XX<II. 117. Krążek garncarski, XXI. 20. Krążek maślnicy, IX. 367. K1'ążoki, szatkownice, XVI. 393. Krema, karczma, XXXI. 158. Kreacjonizm, XXXVIII: 5. Kreda święcona, V,I. 74; VII. 304; XI. 396; XXV. 110; XXIX. 122; XXXIII. 26; XXXIX. 340. - do szlifowania bursztynu, XXXIX. 383. - w lecznictwie, VI. 159. - święcona, w Trzech Króli, VIII. 56, 256, 362; XI. 384, 387. - w magii, VII. 135; VIII. 52; XII. 265, 267; XiXi. 252. Krepinka, tasiemeczka do naszywania XXIV. 138; XXXV:II. 214, 223, Kresiwnyk, (j. ukr.), p. krzesiwo, XXXVII. 220. Kreski, wzory na pisankach, IV. 211. Krestyk, krestyki, krestykowa, _ w magii, XLII. 126; XX. 85; _ nie może powalać drzewa budulcowego, XXI. 218, 219. owcy w obrzędach inicjacji, XXXVIIrI. 56. pić, XVII. 165; XXII. 139; XXV LII. 11; XXXI. 90; XXXIV.7. podpisywanie, IV. 268. puszczać, XVIII. 187, 189, 190. siedlisko choroby, XXXII[. 123. straconego, w lecznict. XXV. 115. umowa krwi, XXVIII. U. utożsamienia z duszą, VI. 16. w lecznictwie, XXVI:I. 136, 153; XXXV. 70. w wierzeniach, XXXIII. 138. we wróżbach, II. 226; VIU. 348; _ IX. 207; XX. 319. _ zwalczanie, III. 23; IV. 226; IX. _ 67; XVLII. 210. _ _ żywy w stajni, II. 221; XIV. 369. _ Kretowisko w przepowiedniach po_ gody, III. 255; XII. 66. _ w zwyczajach związanych z kup_ nem bydła, XXIII. 109. _ Kretyna, (gw. huc.), kret, XLII. 126. Krew: byka, trucizna, X. 22;;. XXIX. 164. _ w przysłowiu, XIII. 158; XVII. pt. Medycyna ludowa. _ czarnego kurczęcia, XI. 395. 165. - wroga, XXXiI. 90. - doić, XIII. 325, 326. _ wylewanie na pole, na ziarno, _ dzieci chrześcijańskich, XX. 83. XIXVIII. 11; _ dzieci, jej siła magiczna, XXV. _ wyraz tabu, X.XXVIII. 378. 114. _ z ciała rodziców, XXVIII. 11. _ dzieci, mieszana z mąką pszenną - z małego palca chorego. XXXIII. jako komunia, XI. 284. _ jako ofiara, 'lU. 15; XXXIV. 12. 123, 124. - z nosa, XVIII. 197. - jako środek oczyszczający, _ zająca w lecznictwie, XVIII. 181; XXVIII. 11. _ jako środek sprowadzający naXXXI. 27. tchnienie, deszcz, XXVIII. 11. - zakopać, I. 137, _ jej rola magiczna w obrzędach, _ zaprawianie broni, )LXXI. 27. - zawieranie pobratymstwa, XVII,55. _ jeża z wódką w lecznict., x.. 357. XXVIII. 11. _ koguta, XII. 312; XX. 295. Krew zaskoczyła za skórę, choroba, _ konia: w jakuckich zwyczajach XlI. 400. budowlanych, XlX,XVII. Ul. Kręcenie powrozów, XXIX. 159. - kota czarnego, X. 357. _ wrzeciona w celach magicznych, _ kreta, w lecznictwie, XVII-I. 193. XIX. 128. - królewska, XXVIII. 11. Kręciok, wir powietrzny, diabeł, - kruka, XXXI. 27. XXXIX. 329. - lać pod bydło, XXI. 132. Kręcina, nić do kręcenia powrozów, _ ludzka, V. 81; X. 357; XXVIII. lI. XIV. 112. _ miesięczna w lecznictwie, III. 58; Kręgi kulturowe, p. krąg kulturowy. XVIIII. 181; XXVI. 12, 13. Kręgle kamienne, XXXVII-I. 255. _ miesięczna w magii, II. 291; Krępa, krupa, łodzie. X,XXI. 37. 38. ~X. 298. _ _ kre_ (j. ukr.), wzory na pisankach, IV. 213. Krestyk biłyj, (j. ukr.), wzory na pisankach, IV. 213. Kreszczyki, (j. rus.), wzory na pisankach, IV. 213. Kresatni kameń, (j. chorw.), krzemień, p. krzesiwo, XXXII. 139. Kret, p. kretyna, dusza, XVIII. 182. - krew w lecznictwie, XIII. 218, 225; XVIII. 193. - serce w magii i w lecznictwie, XVnI. 181; XXXIX. 293. - w literaturze ludowej, VIII. 275. - w prognozach pogody, XIV. 369 szczyki, \ r �239 238 Krępowanie nóg, XI. 336. Krężak, Xl. 384. Krężel p. przęślica, VI. 246; IX. 279, 3~5; XI. 76; XX. 66; XXXVII. 212. Kręzołek, Polygonum convolvulus XXXI. 96. ' (j. chon'l.), sobótka, XIII 16. (j. lit.), Sleć, XXXII. 28. Knkwy, (j. ukr.), krokwie, XXXIII. 96. XXXVII. 197. Kr~s, Kr~gas, b'Uyk a ('J. u k r.) wzory na pisankach IV. 213. ' (j. niem.) zbiór ~zopek w bawarskim Muzeum Na. ~odowYm w Monachium XIV. 339. Knwe, X:XXIX. 3150. Krochmal w medycynie ludowej 3;97, 400. ' XI. Krip~en-Sammlung, Krogulec Accipiter ctwie, XXXVIII. nisus , "r V\ ł OWle. 237. - w ordynansie roboty, XIII. 256 - w wierzeniach IX 65 66 K " . , . rok: p. Krak, Chrok. XI. 243. Kro~lS, nogietek Calendula officinahs, kąpiel VI. 160. - odwar, .VI. 159. pt. Roś l i n y w lecznlctwie Krokody-l jako bós'two, XXXII 123. - łzy krokodyle, XXXVIII. 251 -. !pożywienie, XXXVII. 389. . - w wierzeniach, XXXVIliI. 251. Kro~osz, krokus Carthamus tinctonus, barwnik do jaj IV. 214' XVII. 33. ' , Krokwie, krople Inoziemcowa, XXJXilII. 81. Krople od namorzynia, Waleriana, XXXIIII. 81. Krople pierwsze i ostatnie jako ofiara. XXVI. 71. Krople śmiertelne od bólu zębów, kreozot, XXXIII. 8l. Krople św. Wojciecha, Chinoidini, od febry XXXIII. 81. Krople zduńskie, króla Duńskiego od kaszlu, XXXvII. 81 Kropywa; koprywa (gw. huc.), p, pokrzywa, II. 160; XII:I. 334. Krosienka nicielnicowe, XXXU. 35. Krosna, II. 133; VII. 3-35; IX. 46; XII. 152; Xx. 75; XXVII. 139; XIXXVIII. 418, 420, 423; XXX-IX. Krople ziemniak, X. 261. Kronika, XXIV. 84; XXXIX. 171. - czeska, XXX. 221. - kościelna, XXI. 153. 154, 159. - N estora, XXX. 114.' - o polskim morzu, XXx. 152. Kronikarz żywiecki ,. XiXXI 80-92 K ronos, I. 15; pt. Bóstwa . Krop, (~w. huc.), p. kope; włoski, Foemculum officinale, XIII. 223. Krop~lka, motyw haftu, XXx. 38. Kropwna, nazwa krowy. VIII 152' XXI. 58. . , Krompel, p. bękarty, kizły kizłyny; kiźliny , kozły , kOŹliny' ,rt k 'k wy pokrok. V. 64; IX. 271, 274; 2GVI: 366, 367; XIX,.315; XXII. 217, 218; XXIX. 25, 27;X,x.xUI. 96;XX'X'VII 196-198; XXXIX. 266; pt. D a c h Krokwy, krokwie, XVI. 366. . Krom, kromka, XIV. 135. Krop~~ta, nazwa kury. VIII, 152. Krop~c, (gw. złodz.), bić. VII. 280. Kropldło, w magii, XXVII. 99. - w zwy~zajach ZWiązanych z wy.pędzamem bydła, XiXV. 58 Kr~Pielniczka, XiXIII. 155; X'~'VIII. 03, 104; XX!XJI.164; XXXIII. 148. XXV. 91; XXXV. 128. Kropienie bydła wodą święcona VI 55, VIII. 375; X,XIII. 103" 104: XXV. 91; XXXV. 128. ' , - pa;,ieki wodą święconą, V'lII. 375. - p:otna przy ślubie, XIII. 100. - pol, IV. 321; VIII. 345; XII. 318; XIII. 226; XV'lII. 210. - przeciw urokom, VIII. 367. - zaprzęgu, VI. 55. Kropki, motyw ornamentacyjny XX'II. 112; XXIX. 87. ' - wzory na pisankach, IV. 211. Krople bobrowe, Tinctura, absinthi V. 164. Krople krzeszące, Krople macicne, ' amoniak. Tinctura Krople maciczne, ł II 'I i ł V. 164. \ abs'inthi V. 164. Krople ,o, ' Tinctura maciczne, Spiritus cus, XXXIII. 81. ab- aromati- Krople przeciw oberwaniu Tinctura absinthi. V. 164. ' . \ l I \ na ściski, 451. _ czteronicielnicowe. XIXX'VII. 212. _ dwunicielnicowe, XXXVII. 213. _ wielonicielnicowe, XXXVII. 224. pt. N a r z ę d z ia t k a c k i e . Krósna, 'deseczka tkacka XXXIV.146. Krasnalki, p. karzeł, kauka, krasnoludki, XII. 168. Krosno, oprawa drewniana, kasiorka, XIV. 112. Krosta na języku, leczenie, II. 332; XI. 398. Krosty, XI. 395; XXXIII. 80; XXXIX.400. Kraśnięta p. krasnalki, XI. 365. Krow zalje, (gw. huc.), XVIII. 197. Krowa p. kalemba, I. 49, 86, 129, 204, 20,9, 2.l1, 240; II. 4. 207~30, 340; III. 8, 13, 304, 316, 351; IV. 137, 144, 275, 276, 284; V. 123, 124, 190; VII. 326; VI:II. 36, 37, 47; XI. 378, 400; XVII. 125; XVIII. 62, 71, 178, 195-197; XX. 40, 69, 70, 251, 270; XXV. 52; XXVIII. 21; XXX. 132, 133, 135; XXXI. 141; XXXVII, 96, 196, 305; XXXVIII. 44; X'XXI'X. 193; pt. Zwierzę· t a d om o we. - cielna, II. 159, 224: VIII. 360; XXX. 41, 45, 47. - czarna VHI. 392; XI. 183; XVII. 68. ~ czarowanie VII.305. 306, 312317, 321, 357; XXIV. 84, - dawanie lubczyku, X. 97. - dojenie, IV. 276, 281. - i wąż, VIII. 273, 275. -- imiona, II. 43, 130; III. 45; XiXI. 56, 203; XX,III. 155; pt. N a z w y zwi.erząt. - jako posag, XV. 254. - jako pożywienie, XV. 95. - kupno, sprzedaż II. 338; VIII. 363; X. 355; XiXIII. 83, 105, 108; XIX'XI. 99. _ leczenie, II. 158, X. 356; XI. 387; XXX. 38, 40, 55, 60. _ mleczność, IV. 81; X. 278, 335; XII. 314, 318; XUI. 114, 227; XXIX,96. - nawoływanie, III. 45; XU. 63,301. - nawóz w med. ludowej, XI. 385. - nowokupiona, X. 355; XII. 314, 31ll; pt. Z w y c z a j e p r a w n e. - ochrona przed czarami, V. 190, 209; VIII. 344; XXXII. 182. - odczynianie, III. 21. - odlatywanie się, XIII. 143. - okadzanie, V. 209; XIII. 332; pt. M e d y c y n a l u d a w a. - padła, III. 229, 230. _ przesuwanie chleba pomiędzy nogami, X.358. - rogi, II. 224. _ rozmowy w noc wigilijną, X. 156. - ryk, XVII. 62. _ sprzedaź, XXIII. 83; XXXI. 99. - stworzenie, IiI. 216. �241 24,() - śmierć, II. 196. utrata mleka, II. 204, 222; III. 21, 22; XiI. 52, 193; XII. 300; XIII. 325, 326, 328; XIV. 251; XXI. 132; XXIII. 69; XXV. 90. - w kolędzie, XI. 149, 163. - w literaturze ludowej, II. 275; VI. 252; VIII. 252, 285, 301; IX. 74; XI. 15, 217; XXX. 104, 105, 134. - w przysłowiu, U. 202; VII. 72; XVI. 96. - w zagadce, II. 230, 338; XIV. 374; XVII. 86, 88, 93. - w zwyczajach i obrzędach B. Nar. rII. 173; V. 350; VI. 69; VIII. 373, 375; XIV. 133, 135, XXIX. 96. - w zwyczajach i obrzędach, weselnych, XIV. 256. - wcielenie diabła, VIII. 355. - wierzenia związane z hodowlą, V!I. 64; VIII. 62; XIV. 370; XXIII. 87. - w wróżbach małżeńsk, XIII. 33. - wzdychanie krowy, XVI. 81. - w zamawianiu, X,IV. 70. - zabijanie, X,XIXIV. 45. - zaczarowana, II. 337; V!III. 357, 364; XXIV. 173; XXV. 81, 90; XXVI. 14. - zaklinanie przy budowie, X.III. 115. - zwierzę święte, VII. 3. Krowawnyk (j. ukr.). p. krwawnik, Achillea millejolium, jako barwnik do jaj, iIV. 215. - w lecznictwie, XIII. 223. Krowiarz (rka), V. 124. Krowia śmierć, demon, Ii. 196. Krowieniec biały, okadzanie, XXXV. 63. Krój pługa, II. 131; XXX. 230, 232, 249. Krój ludowy, XXXIX. 134. odzieży, XlV. 1-5; XXV. 106; XXIX. 157; XXXIV. 269, 270. - p o n c h o, XXXVII. 228. - bezprzyramkowy, XXXVII. 220, 228. Król biesów, XXX. 116. - bogów, XlIV. 36; XXXIII. 145. ~ grzybów, II. 277. - kruków, IX. 80. - lwi, XVII. 55. - majowy, IV. 283; pt. Zwyczaje i o b l' Z ę d y d o r o c z n e. - niedźwiedzi, XVIii. 55. - pan młody, XIV. 214. - ptaków, VIII. 284. - ryb, VIllI, 312; XXXII. 120. - słońce, XIV. 67. - ślimaków, XV. 31. - tańca, p. Awalokita. - w literaturze ludow., II. 15, 48, 49,58, 163, 167, 171,273; VnI. 137, 192-195, 406, 407; IX. 23, 25, 75, 82, 83, 180; XI. 372-375, 437; XXVIII. 193; XXX. 132. - wężów, II. 57, 62; IV. 345; V. 127; VIII. 312; IX. 184; XI. 51; XII. 250; XlIU. 42; XVI. 17-32' XXXII. 84; XXXVII. 282; XXXVIII. 229. - wilków, XViII. 55. - zwierząt, XVII. 55. Król, pień dębu, na którym stawia się młyn. IX. 276. Królewa ~dok.), królowa, X,IV. 222. Królewal, królewi, królewie (dok,), XIV. 222, 397. Królewic Jan, Xl. 238; XX. 267. Królewicz Marek, XXX. 213. Królewicz w literaturze lud. V. 125. Królewna, II. 58, 59, 180; V. 170, 180; VIII. 185, 186, 195, 408; IX. 179193; XI. 206; 370 372' XV 40' XXXI. 131; XXXVII. ~o, 21~ 24: _ w zwycz. wiosennych, XXXIV. II. _ zaklęta, II. 163; V. 127, 128. Królewszczyzna, XX. 5. Królik, III. 255. _ mózg rprzeciw trudnemu ząbkowaniu, X. 357. _ w wierzeniach, III. 149; V. 163. Królowa majowa, IV. 283; XXXI.l59. Królowa Maya, XV. 205. __ Niebieska, p. M. B. XiXXI. 108. _ Weneta, w bajce, III. 164, 167, 171; IX. 81, 82; XX. 248, 295. - w szopce, Xl. 29. Królowie: Alper, XlIX. 43. - Atej, XVII. 176. _ Baltazar, XIX. 44. _ Fabrycjusz, XIX. 67. _ Herod w szopce, I. 252; IX. 26-28 XIX. 33, 40, 44; XXXVIII. 243. _ Jovan, XXXI. 159. _ Lyzymach, XVII. 176. _ Matiasz, XXX. 213. _ Melcher, XIX. 43. - Salomon, I. 20. _ Wacław XXX. 221. _ Wyporek, IV. 345. Krótkogłowcy, II. 369; III. 97; lIV. 63, 75, 78, 79; XVII. 90, 92. Krówki, grzyby, II. 197, 200, 201. Krótenstein, (j. niem.), rp. belemnit, XXXVII. 297. Krtań 'wilcza p. wilk, picie przez .gardło wilcze, w lecznictwie, XXXI. 27. Krucek, p. kruczek, VIII. 152. Krucha, grusza, XIV. 112. Kruchlina, drzewo, IX. 128. Krucki, kraszanki rawsko-opoczyńskie, XXVI. 149. Krucyfiksy, XVI. 330. - w magii, XXVI. 17. Kruczek, III. 45; VliII. 152. Kruczek, turkuć podjadek, VI. 44,77. - r ,.' '"I I 16 Lud - Tom XL (gw. druc.), kiełbasa, XXXVII. 210. Kruczeni, (j. ukr.), wzór na pisankach, lIV. 213. Kruh, krużok, (gw. huc.), talerzyk, XXXV. 89, 98. Kruhlak, Iuneus articulatus; V. 268. Kruk, p. Krak, XXXVIII. 350. __ Chara Suor. XXiXlVIII. 350. _ człowiek zamieniony w kruka, Kruczena, IV. 415. język, XXXI:m. 124. pt. M a g i a. krew, XX,XI. 27. przepowiednia śmierci, XIV. 251; XX. 319. - serce, XXXiIII. 124. _ w literaturze ludow., II. 52, 53; _ w lecznictwie, XXXIV. 279. - w magii, XXXIII. 124. _ w podaniu o Twardowskim, IV. 269; VII. 241; XXXI. lal. _ w praktykach magicznych, WI. 237; VIII. 218. - w przysłowiu, VII. 210. _ w wierzeniach, V. 54, 55; VII. 94, 284. _ wcielenie diabła, XU. 214; XVI. lal; XXXVIII. 274. - zaklęty, I Xi. 79. Kruk, do wyciągania konewki, p. kula, XXXIII. 110. Kruk na szczupaki, XXIX. 126. Krumina kłosów, X!XlII. 3. Krumpieć, trzeszczeć, XVIIl. 219. Krupa, p. krępa. Krupiczniok, pieczywo z mąki pszennej utartej na żarnach, XVIII. 219. Krupka, skrzyneczka, IX. 287. Krupnik, I. 164, 247. Krupy, p. kasza. I. 164; III. 11; V. 163; XIII. 66; XIV. 288, 289; XIX!.9. -. kukurydziane, XIII. 221. _ _ �243 242 Krupy mleć, zabawa, XIII. 309. XXXVIII. 260. Kruszak, górnik, Kruszczyk błotny, Epipactis palustris. XXX. 208. Kruszyna, p. szakłak, Rhamnus cathartica, barwnik do jaj, IV. 215. - drze~o użytkowe, XXVII. 139. Krutylo, (gw. hue.), kołowrót, zabawa, VI. 96. Krużylcia, (j. ukr.), wzory na pisankach, IV. 211. Krwawa biegunka, XXXI. 99. Krwawa zemsta, :p. krwawiny. VII. 5:8;XIV!I1I.84;IX\XIXUI.a4;XXXIX. 180, 422. Krwawić, mówić psiakrew, VI 44. Krwawienie ran. XXVIII. 253. .- tamować, p. krwotok, XXXI. 94. - zwłok, XXIX. 164, 165. Krwawiny, p. krwawa zemsta, V. 5, 108, 186, 187. Krwawnik łekarski, Sanguisorba ofjicinalis, cdwar, XIXIX,.62, <'3. Krwawnik, p. czarna róża, pt. R o ś l i n y w l e c z n i c t w i e. Krwawnik pospolity, p. krowawnyk. Achillea millefolium. XXVIII. 243. - kąpiel, XXIX. 37. - odwar, XIX\XI.38. - sok z liści, XIXXI. 37. Krwawnyk, p. krwawnik, barwnik do jaj, IV. 215. pt. B a r w n i ki. .- w lecznictwie, X. 396; XIII. 219, 223. Krwity, krwisty, X,IV, 112. Krwotok powstrzymywać, II. 22; XVIII. 186; XXX. 48; XXXI. 98; XXXV. 69. Krycie, chowanka, zabawa, XIV. 170. Kryga, (j. lit.), sieć, X\X(}:'II. 28. Krylcia, kryla, (j. ukr.), wzory na pisankach, IV. 212. (j. ukr.), fałdy u guni, czuhy, XXXVII. 218. Krylo, (j. błr.), sieć, XXXII. 28, 34. Krypa, X. 7, 8; XXI. 37, 38; XXXIX. 322. Krypce, p. kierpce. XI. 45; XXVIII. 216. Krypity, (gw. druc.), XXXVII. 210. Krysa, (gw. złodz.). kapelusz, VII. 280. Krysanie, kapelusz, V. 149, 151 337, 346; VI. 355. Kryska u koszuli, p. kryza, X, 33; XI. 58, 60. Krystalomancja, XXXVIII. 274. Krysterie, baśni, ,XII. 212 Kryształowa Góra, XL 375. Kr(y)ta, (j. ind.), .pierwszy wiek świata, XXXIV. 18. Kryte obejście, p. soboty, podcienia, XVI. 289. Kryterium formy, XXXVI. 11, 366. - funkcji ą:>rzedmiotów materialnych, XXXIV. 274. - ilościowe, XXXVI. 363, 366. - jakościowe, XXXVI. 366. - niezależności Tylora, XXIV. 205, 207, 208. - ogólnego prawdopodobieństwa, XXXVI. 366. - podziału kultury materialnej, XXXIV. 274. -- ważkości, XXXVI. 360, 361. Krytyka materi.ałów bezpośrednie>, pośrednia, XXXVII. 43. Krytyka partyjna, XXXIX. 28. - poglądów Frazera, XVII. 46-56. - Spencera, XXII. 17. - Tylora, XXII. 16. Krywula, kula, XI. 287. Krywule, (gw. huc.), żerdzie do su· szenia drzewa, XXXIII. 104. wzory na pisankach, IV. 211; pt. Ornament. Krywyj taneć, (gw. huc.), krzywy taniec, I. 254; VI. 164. Kryza u koszuli kob., XXXVII. 299. Kryzys etniczny, XXXIX.' 72, 73. Kryżmo, p. krzyżmo, obrzędowy dar z płótna, XVII. 156. Kryźikami (j. błL), ścieg, krzyżyki, XXXII.38. Krzaczki, XXIV. 143, pt. O r n a men t. Krzan, p. chrzan, I. 86, 129. - w lecznictwie, XXX. 41. Krzyslo, p. krzesło, V. 63. Krzcie!nica, chrzcielnica w zagadce, XI. 73. Krzciny, p. chrzciny, XIV .. 291. Krzecina pospolita Marrubium vulgare, odwar, okłady, XXX. 55. Krzeczot, Geunaia sacer, w łowiectwie, XXXVIII. 237. Krzemień, p. kamiń hromowy, Krywulki, Kryla, , I, i ••• Feuers:tein, kreszadnik, Algonkinów. XXXII. 112. piorunowy, XXXII. - bohater burzowy i 132-141. - ciemny, XXXII. 110. - krzesanie ognia, XIV. 56; XXXIX, 432. - krzemień-potwór, XXXII. 109. - serce krzemienne, XXXII. 110. - w legendzie, VII. 23. - w mitach, XXXII. 88, 89, 103,108, 109, 113-115, 130. - w wierzeniach religijnych, XXXII. 83. - w zamawianiu, VI. 262. - w ziemi uprawnej, XXXIX. 212. Krzemyki w lecznictwie, XIII. 218. Krzepnik, krzepik, p. rzep, rzepik, kąpiel, XXX. 38. 16* Krzesanie ognia, p. ogień, IV. 315; XIII. 16; XIV. 56, 309; XXXVII. 117, 320; XXXIX. 432. Krzesany, taniec, XXIIX,. 128. Krzesidło, XIII. 16. Krzesiwo, XI. 377; XXIV. 112; XXXI. 3. Krzipota, p. krzypata. Krziż, krzyż, XVIII .219 Krzon, p. chrzan, IV. 174. Krzowy, krzakowaty, XIV. 1,12. Krztusiec, koklusz, XI. 396. Krzun, chrzan, XIV. 112. Krzypopa, krzykopa, przykopa, IV. 307; V. 63. Krzypota, kaszel, III. 139. Krzysiowa nuta, XXXI. 147, 148. Krzywda w literaturze ludowej, XXXVII.26. Krzywoprzysięstwo, V. 115; XXV.8. Krzyziaki, krzyżaki,X!X!IX. 36, pt. D a c h. Krzyziaki, stojak do łuczywa, XXIX. 10. Krzyziki, (j. ukL), wzory na pisankach, IV .. 213. Krzyż apotrcpiczny, X1:X;VI.90. _ cerkiewny, XVII. 9. _ cmentarny, V. 168, 169; XXXVII. _ 245. cudowny, XXVI. 75. _ cyrylo-metodeuszowy, X\XXIIX. 145. _ daszkowy, XIII. 344. _ drewniany, III. 44; XXXII. XXXV.25. _ dzwonnicowy, _ graniczny, IV. - huculski, XXI. _. jako motyw _ XVII. 9. 18. 51. wycinanki, 119. jako motyw tatuażu, 22; XXII. 1. 57, 58. �244 245 - - kamienny, XXV. 142; XXIX. 169, 171; XXXIX. 144. litewski, przydrożny, XVI. 319; X:X[II. 156. mazią namalowany, XVIII. 176, 211. mosiężny, III. 16, 17. na rozstajnych drogach, IV. 366; VI. 60; XXXVII. 487, 488. ozdoba dachu, XJXIX\III.98. krzyż pisany św. kredą, XV. 102. podarunek z krzyża, II. 334; IV. 28. pokoju, XXXIX. 145. pokutny, XXIX. 170. polny, XVIII. 215. poświęcony, III. 116. przedchrześcijański, VI. 385; VII. 297. przydrożny, XL 164, 170,211, 309; XIII. 344; XVII. 185; XXI,u. 136, 173; XXV. 113, 13<5;XXIX. 166; XXXI. 5, 8, 10, 175; XXXVII. 118. ramienny, XIII. 344, 345. symbol, VII. 290, 294; IX. 420. w lecznictwie, XI. 39'5, 396. w magii, XI. 381. w zwyczajach chrzcin., IV. 28. w zwyczajach i obrzędach B. Nar. XVIII. 210. w zwyczaj ach i obrzędach sobótkowych, IV. 315. w zwyczajach i obrzędach wielkanocnych, IV. 184; V. 56. w zwyczaj ach związanych z przeprowadzką, IX,_ 280. w zagadce, X,VII. 72, 84. wileński, X. 239. woskowy w zwyczajach i obrzędach pogrzebowych, XIII. 232. z ciasta i wody święconej, XVIII. 210. z osiki. II. 159; XXXV. 74. - z palmy święconej, XII. 314, 315. z wierzby święconej, VIII. 337. zatykany na kalenicy, IV. 2-83. zatykanie na polach, XXXI. 159. zatykanie na Jordana, XIII, 28. zdobina, XXXVII. 246. znak XIII. 229. znak magiczny, XXIII. 69. Kl'ZYŻ, gwiazdozbiór, I. 176. - symbol Łady, XIV. 228. Krzyż, wzory na pisankach, IV. 213. Krzyża ból, XI. 400; XIII. 217, 220; XIV. 183. Krzyżacy, III. 98, 99-104, 108; VII. 114. Krzyżaczki, ornament na hafcie, XXIV. 143. Krzyżak, taniec, XV. 79.. Krzyżaki., p. krzyziaki. Krzyżowatka, choroba bydł,a, XlXIV.77. Krzyżmo, kryżmo, płótno, dar dla chrześniaka, XVIII. 194, 213; XXV. 13, 15; XXVI. 10. Krzyżowanie rasy, II. 3·69; XXI. 13. - się kultur, XXXVIII. 384; XXXIX. 416. Krzyżowe drogi, rozstajne drogi, XI. 313, 315. Krzyżowe drzewo, p. kruszyna, szakIak, Rhamnus cathartica, XXX. 96. Krzyżowe ziele, dziurawiec, Hypericum perforatum, XXXI. 96; XXXIX. 339. Krzyżownik, przywrotnik pospolity, AlchemiHa vulgaris, XXX. 39. Krzyżownik, szałwia, Salvia officinalis, XXX. 62. Krzyżowy tydzień, siew prosa XIII. 329. Krzyżyki bursztynowe, XXXIX. 384, 389. l i! " , ~ '1 , ł •• - magiczne, XXXIX. 339. - z leszczyny, XXXIX. 339. - z tarniny, XXXIX. 339. Krzyżyki. p. krzyż, motywy haftu. XXIV. 132, 143. Krzyżyki, wzory na pisankach, IV. 213. Ksenios, (j. gr.), Zeus, XIV. 5'3. Ksiądz, p. klecha, pop, ksiodz. II. 142-146, 203; VII. 31, 94; XXVII 28; XXx.. 85, 125; X,XtXXIV. 279. - przebieranie się, XIX. 52. - spotkać, VI. 267; VIII. 360, 365; XIII. 116. - w literaturze ludow., VII. 139142; XI. 186, 187; XIV. 293, 294; XVI. 100-102. - w gadce, II. 43--45; VI. 250; XIX. 96; XXXI. 22, 130, 152. - w obrzędach i zwyczajach gregoriańskich, II. 199. - w pieśni, II. 345. - w przysłowiu, VII. 210; IX. 374. - w szopce, XI. 27, 28, 149; XIV. 141. - w widowiskach lud., XIX. 68. - w wierzeniach, VI. 267; VIII. 360, 365; XUI. 116. - w zagadce, VI. 248. - we wróżbach małżeńskich, II. 332; VIII. 360. Ksiądz, p. książę, XIV. 67, 68. Ksiądz Wojciech,. (gw. flis.), nazwa bociana, XX. 57. Ksiądze, pluskwy polne, IX. 67. Książę w bajce, II. ;J8. - etymologia, XIV. 67. Książka, p. ksióżka. Książki kucharskie staropolskie, XXVI. 109. - ludowe, VIII. 427; ,XXXVII. 405. - popularne o Twardowskim, XXVIII. 140, 141. - w wierzeniach, XXXVH. 261. Księga(i) bractwa kawalerskiego, św. Mikołaja, XXXII. 127. - czarodziejska, II. 164, 165; XXIX. 56-59, 62-64. - dwudziestu sztuk, XXIX. 55. - elbląska, XXV. 15. - Estery, XXVI,u. 51. - grodzkie, XII. 82. - gromadzkie, XI. 306. - Joba, VI. 312; XXXVIII. 275. - metrykalne, XXXVIII. 309, 322. - m. Kleczewa, XXXI. 104. - opowiadań ludowych, XI. 391, 392. - pokutna, XXV.III. 100. - przysłów, XXIXlIII. 156. - psalmów, X'XVIII. 41, 42. - Ruth, II. 292-296. -. sądowe. XIX, 142; XXXVIII. 309, 322. - ś'więte, XtXIXi.236. - tajemne, nI. 265. - testamentów, XXXVIII. 309. 322. - Twardowskiego, XXVII.I. 133; XXIX. 55-60, 63, 64, 72. - walecznych, III. 216. - Zohar, XXVIII. 52. Księża Jezuici, XXIX. 58. . - Misjonarze, XXXI. 63. Księża obora, IX. 54. Księża pięta, VII. 216. Księże portki, Nigella arvensis, XXXI. 96. Księżka, książka, III. 140. Księżniczka, w literaturze ludow., VIII. 275. Księżyc, p. miesiączek, bliźnięta, kamień księżycowy, kameleen, I. 54, 171; II. 162, 327; III. 141; V. 54--56, 248; XlIX. 39; XXXI. 132; XXXVII. 102, 302. �247 246 XXXII. 145. _ bóstwo Algonkinów, VII. 6, 19, ~- ubywający, w bajkach hotent., XXXVII. 95. 23, 24; XXXII. 102. _ bóstwo dodatnie, XXXII. 142, 143. - w magii, XXX. 209. - w mitach, XXII. 153. - VII. 6, 17,18, pt. Kulty. - w pieśni, XXIX. 164. - człowiek na księżycu, 1. 171. - w podaniach, XXV. 38-51. - dawca zboża, XXXII. 163. - - w przepowiedniach pogody, VI. 66. - jak powstał, XXIX. 132. w symbolice, VII. 290. - ozdoba ściany, XXXIII. 107. - w wierzeniach, HI. 51, 53; XXIX. - świadkiem zbrodni, XXVII. 30. 134; XXXIII. 113, 119, 139. - jako wyryty znak, XXVIII. 221. - w zagadce, II. 40, 42, 229; VII.72; - kobieta, II. 327; XXXII. 144. XIV. 376. -. kult księżyca, VII, 6, 17, 18. - w zwycz. rolniczych. XXX. 247. -mąż słońca, II. 277. - witanie na nowiu, XI. 81. - miejsce kary lub nagrody, XXV. - właściwości lecznicze, XXXII. 14. 39, 40, 42-45, 50. - związek z przypływem morza, - na nowiu, I. 95; II. 327; III. XI. 434. 51; IV. 95, 419; V. 59; XXLII. 74, - wskazywanie ręką, X. 94. 78; XXV. 48; XXX. 225, 226; - wzrastający, XXXII. 153. XXXII. 88, 113, 121; XXXVIII. - zaćmienie, I. 137; V. 249; IX. 65. 249. XXXIX. 306. - zmiany, II. 327; V. 169; XXIXiII. - odbicie w wodzie, XII. 167. 145. - ostatnia kwadra, I. 131; II. 227. - znaczenie i pochodzenie nazwy, - patron porodu, XXXU. 138. XIV. 228. - patrzenie na księżyc, XIII. 279. - związek z drzewem, z łodzią, z - pełnia, II. 225, 255; IV. 262; menstruacją, z rozrodczością i we- pierwsza kwadra, I. 131; II. 226. getacją, z umarłymi, z wiatrem i - plamy na księżycu, U. 327; XIII. burzą, ze zwierzętami rogatymi, 121; XXV. 44, 45. XXXII. 143, 145. - postać na księżycu, XXV. 46, 48. Ksiodz, p, ksiądz, XIX!.2,53, 265. - po pehli, XI. 194. Ksiożka, książka, X,X!. 25'5, 2509. - praojciec ludzi, XXXJI. 143. Ksiuhtesutti (j. meks.), bóg. XV. 142. - przebywa za morzem, XIV. 67. Ksiuhteuktli (j. azt.), bóg ognia, VII. - przed pełnią, XI. 194. 13. - przybierający XXV. 44; XXXII. Kształty wsi, X. 308, 310, 344; XXVI. 142. 150; XXVII. 128, 129; XXIX.118; - stworzenie księżyca, VII. 20, 22, XXXI. 168; XXXIII. 83; XXXVII. 23. 176; XXXIX. 289. - syn słońca, XIV. 67. Kszy -- Kunia, (j.kirg.), mały grzech, _...:światło VI. 63; X. 356; 357. V. 109. _ św. Jerzy, XIV. 183, 225; XXV. Kśetradża, p. lewirat, syn dziewierza, 47, 48. II. 297, 302. - Twardowski, XXXI. 107. Ksetrasja pati, XXXIV. Kuang (j. 5. chiński Tli, ind.), duch pola, bóg wojny, VII. 19. chlew, III. 383. XIX. 49. _ pasterz w szopce, XIX,V. 63, 6568; XIXXI. 56, 57. Kubek, XXX. 96, 97; XXXIV. 73,74, _ bursztynowy, XXXIX. 3·91. _ srebrny, XXXIV. 159. _ w przysłowiu, XIII. 158. Kubek zalewany, VIH. 119-122. Kubera, (j. ind.), bóstwo, XXXIV,20, 22, 27. Kubieta, kobieta zamężna, XVIII. Kub, Kuba, ł I l J :1 ", i l 219. Kubik, p. kub, chlewek, nI. 383. Kubi=, XXXVIII. 333, 334. Kuca, komórka z chrustu, V. 63. Kuca, chlewik na cielęta, XIV. 308. Kucharstwo, XXVI. 109, 150. Kucharka, XX.IXi, 100-101. Kuchnia, VI. 56; XI. 407; XIV. 356; XXXIII. 92. Kuchnia do gotowania, IX. 279. Kucie, część faj'ki, II. 141. Kucie młodej, obrzęd weselny, II. 250, 251. człowiek bez palców, V. 63. Kucja, p. AcoHwo, koływo, kutia, V. 80; XI. 214; XIII. 22, 208; Kuciup, x,xn. 135, 136. II. 214. _ niesłodzona, jadło XXIV. 11, 40. _ tłusta, II. 214. _ głodna, Kuckać, kuckanie, obrzędowe, kaszel, X~III. 220. Kucybieda, biedak, V. 63. Kucza, chata, XIX. 81; XX. 91. kuca, chlew, p. ka,szta, XII. 256; X,XIXIV. 144, 145. Kucze, XXIV. 86. Kucza, Kuczeri, kuczerjawi, kuczeryki (j. ukr.), wzory na pisankach, IV.211. Kuczeryki, (j. ukr.), wzory na pisankach, IV. 211, pt. O r n a m e n t. Kuczki żydowskie, święto Szałasów, XIII. 15. p. cza'pka, I. 159; XIXVIII. Kuczma, 170, 177. Kudel, (j. ukr.), kądziel. XXXI. 158. Kudlana, nazwa krowy, XIXI. 58. Kudłaty, p. Wilkołak, I. 204. Kudron, smażony, XII. 61. Kudcawa, nazwa krowy, XXI. 58-. ;:Cudłocha, nazwa krowy, XIX,I. 206. Kufer barokowy, XXXIII. 141. _ cackowany, p. cackowanie. _ chłopski, p. skrzynie, XXXIII. 141; XXXV. 181. _ wschodni, XXXIII. 141. _ zachodni, XXX,III. 141. Kufernicy, XXXIII. 141. Kufa, XXVlU. 165, pt. M i a l' y i wag i. Kuga, (j. sekl.), dziewica morowa, V. 36. Kugiel, pieczywo obrzędowe, III. 322. Kujałes, kujes, (j. lit.), młot do głuszenia ryb, XXXII. 26. Kujawiak, XXXVII. 356. Kukaweczka, kukułka, w przysłowiu, IX. 374. p. błazen, XX. 187. Kuki, krew, XIV. 275. Kukialka, kukiołka, kukiełka, pieczywo, lachocina, II. 19, 365; VI. 142; XIV. 257, 258, 238; XIXVIII. 188. pt. P i e c z y woo b l' Z ęd owe. Kukiełki w szopce, XI. 24; XXXI. 54,61; XXXVII 419; XXXIX. 445. Kukiolka golkowska, III. 350, 145. Kukla, O d z i e ż, XXVIII. 18. Kuker, �249 24ti kukiełka, XIV, 148, 149; XX. 60, 74. Kuklik górski, Geum montanum, odwar, zmywanie, XlIII. 219, 223; XXVIII. 243. Kuklik pospolity, Geum urbanum, XXVIII. 243. Kukła kobieca, XX.XIX. 431. Kuknus, (j. hebr.), Zar~ptak, XI. 237. Kuku, (gw. dz.), kukułka, III. 165. Kukuce, pieczywo obrzędowe, ofiara za dusze zmarłych, IV. 201, 223, 327; V. 214; VII. 261; XIII. 22,29, 208. Kukucha, p. kukułka, IX. 65. Kukul, samczyk, IX. 65, 66. Kukulczy kościelny, dudek, VIII. 307. Kukułk.a, Cuculus canorus, p. kobeć, kukucha, kukul, kukaweczka, I. 200; II. 162; VI. 298; VII. 337; XI. 199, 230; XIV. 203, 385; XXXI. 129. - człowiek zamieniony w ptaka, IV. 415; VIII. 301, 307. - ptak św. Marcina, XVI. 4. - samiec, p. kukul., I,X. 6,5, 66. - w mowie weselnej, II. 246, 248, 249, 344; VIII. 136; X. 202; X,IV. 385; XXVII. 167. - w podaniu, XIV. 165. - w wierzeniach, XXXIII. 182. - we wróżbach, ,IV. 411; VI. 62; VII. 337; VIII. 200, 342; IX. 65, 66; XII. 64; XlIII. 113; XIV. 70; XVI. 80; XVIII. 195. Kukuruza, kukurydza VIII. 387; IX. 384. Kukurydza, Zea Mais, p. bryja, kokorydza, kulesza, kuszut, X. 37; XI. 161; XII. 6, 298, 302; XIII. 28, 32, 111, 113; XVIII. 50, 54; XX. 319; XXVIII. 243; XXXVII. 389, Kukla, 391; XXXVIII. 98, 123, 410; XXXIX. 191-195, 202-206, 209212. - kaczany, X!XlXlIV.144. - kasza, XVI. 134. - krupy, odwar, XIII. 221. - liście w zwyczajach dożynkowych, XXXIII. 11. - łodygi do okładania ścian, ogacanie, XII. 295, pt. B u d u l e c. - wianki dla bydła, XXXV. 125. Kul, kelec, kielce, kiel, pierwiastek słowiański, XVII. 186. Kula cynowa,XX,XlIV. 170. - w bajce, VI. 352, 354; VU. 143. - zaczarowana, XXXI. 28. Kula, drążek do wyciągania wiadra ze studni, .p. kruk, krywula. - kołek sękaty w ścianie, V. 63. - laska druciarzy, XXXVII. 220. - iPosyłkowoa, p. krywula, V. 358, VI. 412; VII. 33,7; XI. 287; XVI. 148; X'XV. 114; X,XVII. 14-5. Kula, typ organizacji społecznej XXXVIII. 278. Kula lodowa, XXXVnI. 255. Kulacs, (j. węg.), kołacz, naczynie ,pierścieniowate, ,XXXIV. 84. Kulaszka, mączna potrawa, porówn. kuLesza, X. 36, 37. Kulawy, XXVIII. 192; XlXIX. 105, 106. - i ślepy, XXXI. 133. - w zwyczajach związanych z pierwszym wypędzaniem bydła na paszę, XXV. 56. Kulawość p. młodej, Xl. 383. Kulbaka, n. 66; IX. 178. Kulbony u wozu, VI. 395. Kulchony, nogi, XIV. 395. KuLczyki, kolczyki, IX. 37, 38. Kule, nosidła, p. kulki, IX. 363. Kule, haft, X. 301, 303. Dulhade:::, oblubieńca bogów, XXXIV. 37. - grzmotów, XXIX. 122. - kamieni, II. 211; V. 204; VI. 238240; X. 113; XXVIII. 100; XXIX. 165. - kijów, kłody, VI. 239, 243; XX. 157. - księżyca, VII. 17; Xx.I. 239; XXV. 38; XXVIII. 100; XXXVII. 88. - lasów, X. 112, 113. - lisa,VnI. 6 - Łady, XIV. 66. - magiczny, XVIII. 20. V.63. - Marsa, XXXIII. 146. Kulki, nosidła, p. kule, IX. 363. - Matki Boskiej, XII. 85; XXV. 46, Kulki mosiężne, p. bryndzulki. 47, 49, 50; XXIX!. 192; XIXlXI. 101. Kulki, pętle, XXXI. 29, pt. P t a s z102, 105, 109; XXXVII. 457 XXXVIII. 357. n i c two. _ męczenników, XVI. 324; X,XlIla. Kulmende, (j. kirg.), obrzędy ro- mocy żeńskich, XXXIV. 3,3. dzinne, V. 18. _ niedźwiedzia, VII. 1; XVII. 183; Kult: Adonisa, ,XXlXIV. 130. XXXIX. 421. - animistyczny, XX. 157. - ognia, lI. 94; VII. 13, 14; X. 111; - aryjski, XV. 213. XVII. 36; XXVI. 120; XlXiIX!.176; - Asów, III. 385. XIXXVII. 128. -- Astarty, XXX,IV. 130, 131. _ ogniska domowego, XXVII. 143, - Baala, II. 105. 154; XX-XVII. 124. _ Bachusa, III. 214; XVI. 25. - Ozirysa, XXXIV. 130. - bogów, IV. 3,32. - płodności, XXXIV. 105. _ bohaterów, XlVI. 324; XlVIII. 20. - psa, XXXI. 153. _ 'bóstw pogody i urodzaju, XX. ~ męczenników, XVI. 324; XX,I. 110. 188. - przodków, I. 156; II. 212, 303, III. _ bóstwa dwugłowego, XXXIII. 146. 215, 301; VI. 230, 231; XI. 429; - buddyjski, XXI. 50. XV. 219; XlVII. 38; XXII. 17, - byka, XVI. 26. XlXtlIr. 175; XXVII. 134, 1403; _ chtoniczny, XX. 157. XXIX!. 108, 161; XiXXII. 118, 180; _ ciał astralnych, XXVI. 120; XIX\XIX. 422. XIXlVIII. 100; _ przyrody, ,I. 240; II. 104; VI. 7; _ człowieka, II. 104; IV. 332. X. 468; XXII. 18. _ religijny, XVIII. 19, 20; XXIV. 1; - dawne, XXVI. 96. XXIX. 202. - demonów, XXXIV. 32. _ roślin i drzew, l. 184; VI. 115, 119; - drzew, p. roślin i drzew. VIII. 7; IX. 413; X. 113; XVI. 157; _ duchów, III. 376; IV. 332; VI. 335. Kule u wozu, VI. 395. Kulesza (gr. hue.), potrawa z kukurydzianej mąki, VUI. 438; XII. 296; XlVII. 141,146,149; X,XlX'V.89. Kulig, XI. 217, 218; XII. 40. Kuligi, kuliki, ptaki, p. kolowodycznyk, II. 263. - w przysłowiu, VII. 210; XVI. 96, Kulka, pisak do pisania jaj, IV. 208, XI. 189. Kulka, żerdka do wyciągania wiadra ze studni, p. kula, kruk, krywula, - �[--_ ..... - 2'50 231 XVII. 18-21; XVIII. 30; XX. 157; XXVII. 135; XXVIII.100;XXXIII. 13, 16, 18; XXXIV. 5. Kult sił kosmicznych, XXII. 15. - słońca, II. 94; V. 284; YII. 15, 16; IX. 413; XX. 192; XXVI. 74, 113. -- słowiański, XXIV. 87, 91. - szamański, XV. 262; XVI. 122; - szatana, XXVII. 99. - Sziwy, II. 105. - śmierci, XXII. 151. --:- Świętowita, XIV. 50. - Św. Barbary, XVIII. 134, 135 - Świętych, XX. 274; XXI. 105; XXII. 70; XXIII. 160. - totemów, XV. 18; XVIII. 15, 19, 29, 30; XXXVIII. 350. - Wenery, II. 105. - węża, VII. 2, 3, 7; IX. 413; X. Ill; XV. 218,219; XVI. 17, 25,26, 155; X.XXllXi. 421. - Wielkiej Matki, XIV. 72. - wody, II. 211; V. 204, 284; XV. 213; VII. 3'5, 37; XXVI. 75, 120; XXVLI. 154; XXVIII.IOO;XXXIII. 152. - ziemi, II. 211; VII. 12; XI. 111; XXVI. 121; XXiIX. 165. -- złego ducha, VIl. 26, XXXIV. 32. - zmarłych, VI. 202-205; VII. 60, 95; Xi. 113; XI. 430; XVI. 324; XXII. 14; XXIII. 158; XXV. 139; XXVUI. 99; XXIX. 108, 170, 171; X!XXi. 225, 226, 237; XIXXIV. 12, 108,129; XXlXV.I74; XIXXVII. 332. - zwierząt, VI. 114, 205; VII. 1, 3, 4,339; VIII. 358; X" 111; XX. 157; X,XiII. 14; XXVIII. 100. K u l t y d r z e w, P. baobab, brzoza, dąb, dąbrowy, deifikacja, drzewo święte (Buteo Frondosa), drzewochwalstwo, gaje święte, lasy, lipa, chwalstwo, gaje święte, lasy, lipa, Ljesinia. Kult k am ien i, p. Alatyr, Dziemjan, Kaaba, Maria; kamień_ fetysz, kamień św. Wojciecha, kamień święty. K u It m a t ki, Kybela, Matki Boskiej, Okwi Wielkiej prababki wszechrzeczy, Wielkiej Matki Ziemi. K u l t o g n i a, p. Abu kamui, Agni, ogień żywy. K u I t P r z o d k ó w, p. abied pa radzicielach, bdyn, chleb, cześć przodków, czwartek, dąb, dziady jesienne, letnie, wiosenne, gajówki, głowa barania, kogucia, kurza, godowszczina, groby, gromadki, jadło dla dusz, jajko, karmienie zmarłych, kąpiel, kąpiel zmarłego, kluski, ]uaszanka, kukuce, paludzień pa radzicielach, pierwsza rocznica śmierci, puste miejsce, pusta noc, pusty wieczór, słup, strawa, stypa, wąż, zwyczaje i obrzędy pogrzebowe, zwyczaje i obrzędy związane z kultem przodków. K u l t z w i e r z ą t, P. Amon, Apis, baran, bocian, bóbr, byk, czapla. dzik, jeleń (święty), jeż, lis, łaska, kogut, kozioł, krowa, niedźwiedź, ryba, wąż. Kvl'a, kij do trzepania lnu, bicia drzew owocowych, XVIII. 104 Kultowe pielęgnowanie kwiatów, XXXIV. 129. Kultura, XrXI. 13, 23, 8'1, 85; XIXVI. 105; XlXIXVI. 126, 127, 130, 219, 349, 350, 365; XXXVII 41, 45, 55, . 56, 63; XXXIX. 37, 92, 101. - afrykańska, XXXVIII 284. - agrarno-matriachal. XXXVIII.45. , ~ ~.:I ~ ~, ~ 1 ">- - arktyczna, XXIX. 137. _. Azji zachodniej, XXIXIV. 267. badania, XXI. 265. -. bałkańska, XXX. 216. - bałto-słowianska, XXIX. 124. - Bałtów, XXXIV. 62. białych, XXXVIII. '284 - bizantyjska, ,XX. 178; XXI. 241 - Bojków, X,XXVII. 228. - bumerangowa, XXIII. 179; XXXVIII. 29, 30. _. burżuazyjna, XXXIX. 46, 47. - buszmeńska, .xXXVII. 69. ,- cechy kultury, XIX,I. 25, 27. - chinska, XXII. 98. _. cochise, XXXVIII. 625, 626. - definicja Kosinny, XXI, 18. - - I _ I ! 314-316, 378; XXXIX. 133, 134, 432, 462. dwuklasowa, X,XIII. XXXVIII. 28-30. 16, 75, 84, 47, egejska, XIV. 197; XXXIV. 136, 141. ---= egipska, XX, 193, 128, - egzogamiczno-monogamiczna, płciowo-totemiczna, równoprawna, XXXVIII. 29-33. ekspanzja, XXI. 25. eskimoska proto_, neo-, XIXIX. 137, 138. estetyczna, XXVIII. 5. etnologiczna, XX,XVIII. 28, 32. etruska, XXXVII. 322. europejska, XX'I. 18; X,XlXIX. 75, 109, fińska, XXXIV. 60. germańska, XXI.18, 19; XXIX.159. _ _ _ _ -- _. kreolska, XXXVIII. 408, _ kreteńska, XXXIV. 276. -. ludowa, XVIII. 227; XXI. 268; XXV. 104, 143; XXIX. 125, 171; XXX. 145, 213, 245; XXXI. l; XXXIV. 288, XXXV. 75; XXXVII 144, 168, 339, 349; XXXVIII. 200, 179; - _ __ r demokratyczna, XXXIX. 3, 46. duchowa, VII. 111; XXI. 13, 244, 266; XXII. 27; X,XIV. 277; XXIX. 119; XXX. 239; X,XXVI. 112, 126; XXXVII. 36, 331, 332" 352, 353, 457, 482, 484; XiXXVIII, 290, 293, - górali śląskich, XXXIV. 288. _. grecka, XiV. 198; XX'II. 37; XXXIV. 140. _. hellenS'k,a, p. grecka, XXI. 241. .. . Hohokam, XiXX'VIII. 387, 631. _. hodowlana, XXXIX'. 254. - homerycka, XXII. 35 - Hotentotów, XXXVIII. 51, 52 -. huculska, XXXIV. 152, 153; XXXVIII. 290. _. humanistyczna, XXI. 189. _. indoeuropejska pół~ocna, XXI. 19; XXXVIII, 367. _ Ipiutak, XXXVIII. 627. _ kontynentalna, X;XIX. 137. _. kopieniacko-matri,archalna, XXXI. 145. - 329, 340; XXXIX. 16, 92, 228. ludów, XXXIX. 44. macierzysta, XXX. 238. mahometańska, X,XXVI. 388. materialna, XVII.. 111; XXI. 13, 25, 89, 244; XXII. 27; X,XVII. 140; XXVIII. 107; XXIX. 137; XXX. 239; XXXI'. 149; XX;XU. 177: XXXIV. 186, 273, 278; XXXV. 17; XXXVI. 112, 126; XXXVII. 36, 331--333, 380, 444, 445, 452, 457; XXXVIII. 217, 290, 293; XXXIX. 16, 76, 84, 93, 94, 133, 135; 229, 254, 433, 450. - miast, XXXIX. 103, 108 - międzyn.arodowa, XXXIX. 47. - morska, XXXIX. 463, 466. -- myśUwska,XXIX1.138;XXXVIII.51 i -------- __ J. I _ �- - _ _ -. -. - -. - nadatlantycka, XXII. 76. naddunajska, XXXIV. 137. narodowa, XXI. 268; XXXIX. 8. narodów europejskich, XXXIX. 75, 76. narodu polskiego, XXXIX. 8. nomadyczna, XXXIX. 185. pastersko-patriarchalna, XXIII. 35, 44, 179; XXXI. 145; XXXV. 76, 78; XXXVII. 86, 125; XXXIX. 103, 106, 109. Patayan, XXXVIII. 632 pierwotna, XXXIX. 11, 58. pigmejska, XXVII.15;9; XXXVII~r. 28. podhalańska,X.XXl.l8.2 ;XIXIXIV.269 polinezyjska, XXXIII. 144. polska, III. 105; XXIX. 115. południowa, XXiXlIV. 25Q. pomorska, III. 189; XlXX,VII. 325. 327; XXXVIII. 314; XXXIX. 270. prafińska, XXXVII. 320, 323, 324. prasłowiańska, XXI:. 27; XXXIV. 178. prawna, XXXIX. 168. prowincji rzymskich, XXXIV. 104. prymitywna, XXXIV. 274. przesiedleŹlców, XXXVIII. 433. religijna, XXVIII. 5. robotników, XXXIX .. 12. rolna, XXXIV. 58; XXXIX. 103105, 109. rosyjska, XXX. 216. rumuńska, XXXVII. 247. Rusinów Szlachtowskich, XXXVII. 225. rybacka, myśliwska, XXXVII. 323. Rzymian, XXII. 37, 38; XXX,IV, 131, 141. Sandia, XXXVIII. 624. scytyjska, XXX. 190; XXXIX.131 Seima, XX,XVIII. 44. XXXVIII. 408. skandynawska, XXIX. 159. skcstnienie kultury, X,XI. 23. słowacka, XXX. 192. słowiańska, XVIII. 224; XXIV. 84; XXVI. 91; XXIX. 124; XXXI. 169; XXXIV. 65; XXXVII. 244; XXXVIII. 317, 342. - socjalistyczna, XXXIX. 3, 46. - społeczna, VII. 150-168; XXlVII. 140; XXVIII. 5; X,XIX. 239; X/XXI. 145; XXXIV. 278; XXXVI. 126; XXXVII. 3'6. - starochorwacka, XXIX. 130. - staropolska, xxxvrr. 144. - stalroszlachecka, XXVII. 152. - starożytna, XXII. 146, 148. - stepowa, XXXIV. 178. ---; subarktyczna, XXIX. 137, 138. - śródziemnomorska, XXI. 63; XXII. 75; XXIX. 131, 168; XXX. 229; XXXIV. 66, 68, 71, 100, 101, - Sierry - 117, 124, 137. ---; tajgowo-przemysłowa, XXXIX.98. - tasmańsko-austr.alijska, XXVII. 159, 160. -- techniczna, XXVIII. 5; XXXVIII. 292. -. totemistyczna, XXIII. 47, 179; XXXVIII. 28-32. - tracka, XXIX. 124; XXXIV. 257, 260. - tradycyjna, X,XIXIX. 109. - ugrofińska, XX,XIV, 257. - umysłowa, XXVIII. 5; XXX. 213; XXXVIII. 552. - Wandalów, xxr. 27; XXXIV. 75. ---; wczesnogermańska, XXXI. 170. - węgierska, X;XXVII. 354, 356. - wolnomacierzysta, XXIII. 35, 47; XXXVIII. 30, 34. - wolnopatriarchalna, X\XXiVIII.30. _ wpływy wzajemne, XXI. 17. wschodnia, XXXIII. 145; XXXIV. .~128. ---; wsi, XXXIX. 108. - wybrzeża, XXXIX'. 462. _ wyrównania kulturowe, XX,I. 25. - wyższa, XXXIV. 274. - zachodnia, XXXIX. 23. _ zasadnicza, XXXIV. 155, 195; X'X!XVI. 109, 113, 128, 129; XXXVII. 99; XXXVIII. 19, 29. Kultury prehistoryczne, p. kultury archeologiczne. _ Abri-Audit, XXIII. 75. _ acheulska, XXXIVIII. 32; XXXIX. 20. acheulska póżna, XXU. 73, 75. amfor kulistych, XlXiXVII.3.20,324. Anasazi, XX;XVIII. 3,87. archaiczno-my,keńska, XVII. 70, 71, 93, 168. - azylska, XXII. 79. - brązowa, XVII. 171. - ceramiki grzebyk., XXXVI. 385. _ ceramiki malowanej" XXI. 63; XX,XVI. 291, 294; XXXIX 258. _ ceramiki promieni,stej" XXVI. 36. ceamiki sznurowej, XXV. s. VII, IX; XiXJVI.35, 36, 40, 41; XXXIVI. 291, 385; XXXVII. 3<20,322, 324, 325; XiX,XIX. 261. - ceramiki wstęgowej, XXV. s VIII, XXXVI. 384; XXXIX. 255, 284, _. _. - 286. - ceramiki chwalibogockiej, XXII. 77, 78. - ceramiki cypryjskiej, XXXIV. 137. _ czasz lejowatych, XXXVII. 320324. ---; Czechy-Wysocko, XXXIX. - dorycka, XXII. 38. 273. _ _ epipaleolityczna,X\XI.252 ;XXIII.79. grobów jamowych, XXXVIII. 314, 326-328. _ grobów podkloszowych, XXI. 27. _ grobów skrzynkowych, XVII. 61, 62,71,73, 170; X'XI. 27, 65; XXVI. 40, 41; XXXIX. 439. _ grzebykowa, XIXXIX. 440. - kamienna, XXI. 252. __ kampińska, XXI. 63, 66; XXII. 79; XXXVIII. 34. _ pra_kampińska, XXII. 252. _ kapska dolna i górna, XXII. 75, 77, 78; XXXVIII. 28. _ Kijów-Meżin, XXII. 78. _. La Micoque, XXII. 74, 75. _ lipicka, XXXVI. 296,297; XXXIX. _ _ _ _ _ 288 łużycka, XXI. 27, 65; XXII. 155; XXIV. 82, 83; XXVI. 30, 40, 43, 44, 92-94; XXIX,. 124; XiXlX. 246; XXXIV. 53-63,257; XXXVI. 293, 294, 302, 385; XXXVII. 325328; XXXVIII. 313; XXXIX. 116, 253, 264, 266, 279. magdaleńska, XXI. 66; XXII. 7779; XXXVIII. 28, 30; XXXIX. 20. Maglemose, XXI. 252; XXII. 79; XXV. s. II. małopolska, XXVI. 35, 36, 40, 41; XXV. s·. VIII, .s. IX. megalityczna, XXI. 63; XXV. s. II. s. III. s. VI, XXVI. 36; XXXVIII. 35. _. mezolityczna, XXI. 248. _ miechowska, XXV. s. IX. _ mikrolitu neolitycznego, XXI. 63; XXV. s. II. s. VI. s. VIII; _ MogoHan, X,X'X,VIII. 387, 631. _ mustierska, XXrI.73-75; XXXVI. 212; XXXVIII. 29; XXXIX. 20. �254 255 - naczyń malowanych, XVII. 61, 72-78, 168. - nadbałtycka, XXI. 63, 66. -, nadbużańska, XXI. 63; XXV. s. X, s. XI. - neolityczna, XVII. 171; XX'I. 63, 248, 252; XIXII. 79; XXV. s. III. XIX,XVIII. 386; XXXIX. 19. - póżna środziemnC'mor~k8, XXXIV. 102. - niższa, XXXVIII. 295'. - nordyjska, XIXVI. 35. - oryniacka, XXII. 76; XXXVI. 212; XXXV:III. 28, 31-33; XXXIX.20. - paleobałk,ańska XXIX. 131. '- paleolityczna, XXII. 72; XXXVIII. 28, 32; XXXIX. 19, 20. -. preszelska, XXXIX. 20. ~ przeddziejowa,XX1L17 ;X1XXIV.5'9. - przedhistoryczna, XVII. 168; XXVI. 92. -. przed-mykeńska, XVII. 168. -. przedscytyj ska, XVII. 169. -- puharów dzwonowatych, XXXVII. 321, 322. -. solutreńska, XXII. 76; XXXVIII. 31; XXXIX 20. _. szelska, XX'XIVI. 212; X,XXIX.20. -. - tardenauska, XXII. 79; XXV. II. XXXVIII. 33 Thule, XXIX. 138. trypolska, XXI. 64. - trzciniecka, XXXIX. s. 263. -. unietycka, XXV. s. VIII, s. IX. XX~.~;XXXVll.~~3~. '- wielkopolska, XXV. s. VI, s. VIII XXVl'.36. ' - złocka, XXV. s. IX. KuliurElementen, XXXVI. 120. Kulturkampi, X'V. 2. Kule, (j. lit.), młot do głuszenia Tyb, XXXII. 26. Kulesza, p. kulesza. Kuleszirnyk, (gw. huc.), XXXV. 89. Kultuwies, (j. lin, kijanka do prania, XVIII. 115--118, 120. Kum, p. kumoter, I. 48; II. 335; VI. 126; IX. 36, 72. - ze strzyżenia, II. 81. Kum wienczani, (l. serb.), świadek ślubny, IX. 35. Kuma, kumoszka, I. 49; V. 34, 336, 354, 355; VI. 126, 256; X. 35; XVIII. 183; XIX. 96. Kumać, (gw. złodz.), rozumieć, umieć, VII. 280. Kumaki, żaby, IX. 67. Kuman, kumaneć, O. ukr.) naczynia pierścieniowate, XXXIV. 88, 109 -114, 117. Kumari.dziewice-demony,XX\XIV.30. Kumeczka, matka chrzestna, VI. 126. Kumialis, Kumiele, (j. lit.), kobyła, w rybot XX,XII. 30. Kumka, żaba, IX. 67. Kummet, (j niem.), chomąto, XXXIX. 121, 123. Kumora" komar, VI. 44. Kumora., p. komora, X:IV. 255, 275. Kumostwo, XXX'. 250. pt. P o k r ew i e ń s t w o f i k c y j n e. Kumoter, p. kum, XIV. 297. Kumkanie żab, VIII. 394; IX. 67. Kumuly u sieci, XXXVlU. 230. Kumys, V. 3, 11, 18; X.ll1; XXXVII. 111, 121, 124. Kun, (dok.l, grzywna, V. 5, 108, 112. 116, 116, 120. Kuna, mięso jako środek leczniczy, V. 80; XVIII. 188, 193. - polewanie, VII. 270; XXXI. 31. Kulas, ~: Kuna, narzędzie kary, IV. 368; XI. 306; XX. 34, 37; XXXIX. 299. pt. P l' a wo l u d o w e. Kundel, w przysłowiu, VII. 210. Kunia, (j. ki,rg.), grzech, V. 109. Kuniar, pastuch koni, IV. 283. Kunica, (dok.), H. 114; V. 79. pt P l' a w o l u d o w e. Kunigas, (j. lit.), naczelnik rodu, III. 98. Kunigowanie, (j. lit.), dziewiczy wi.eczór, II. 114; III. 312, 353; V. 78,79. Kuning, (i. germ.'. epitet boga, XIV. 54, 67. Kunszt rotmański i s'ternicki, XXXJI. 69, 73. Kuń, koń, III. 45. Kuontalo, (j. fiń), p. kądzi.el, XXXI. 158. Kupadla, (j. czes.), ciastka, pieczywo obrzęd. świętojańskie, XHI. 20. Kupalnia, noc świętojańska, II. 101. Kupalnik górski, pomorni.k, Arnica, X XlVIII. 243. Kupalnocka, V. 379. Kupała, Kupajło, II 214; III. 36; IV. 319; VII. 229; XII. 36; XVIII. 225; XXXIII. 30. - w przysłowiu, IX. 372. Kupe, (j. serb.) gra V. 141. Kuper, XI. 396. Kupicha, nazwa krowy, XXI. 58 Kupiec, III. 294, 314, 319; XIII. 66; XXXIV. 289. - rzymski, XXVI. 92' - w literaturze lud., II. 11, 12, 86; 268; XIX. 90; XX. 255. - w obrzęd. weseln., II. 266, III. 67. - w zwyczajach związanych z kupnem i sprzedażą, XXI. 96. - wędrowny, XX,X. 183. Kupki kupkowyi. Ci, uh.), wzory na pisankach, IV. 211. Kupno, sprzedaż: bydła, p. litkup, X. 355; XXIII. 80. - czas i miejsce, XXIII. 8.0, - osoby biorące udział, XXIII. 80. - podczas pełni księżyca, XXIII. 80. - pozorne, XXIII. 110. - wianka, p. wianek, XXVI. 85. - zwyczaje związane z kupnem, IV. 97, 125-128; XIII. 287; XXI. 96; XXIII. 80; XXXI. 145. - żen, I. 36, 95; V. 186, 284; XI. 221; XIV. 188, 189; XXVI. 86; XXVIII. 94, 95; XXX. 225. pt. ,p r a w o l u d o w e. Kur, odra, III. 43. Kur, kurek, pianie, p. kogut, kokot, kuros, IX.. 87, 183; XIV. 147; XIXNIl. 72. _. pożywienie, XIV. 10; Xx. 91. - w opowiadaniu, VIII. 285-289, 291, 305. - w przysłowiu, IX. 48. - z drzewa, obwożony w zapustny wtorek, XIII. 343. Kura, p. kokosz, kokoszka, I. 209, 250; II. 201, 223; IV. 275; IX. 94, 189; X. 355; XIV. 135; XX. 7, 10, 11, 44, 64, 73, 74, 92, 95; XXIII. W; ~XVII. 00; XX~ ~; XXXVIII. 410. -. czarna, II. 66; V. 3al; VIII. 200; X. 357; xn. 220; XIX. 118. - dar weselny, VIII. 247. - dawanie owsa święconego na św. Szczepana, XI. 194. - głowa w magii, III. 60. - jadło obrzędowe, XXIV. 15. - jara, XIV. 34. - kradzież, X. 355. - kupno, Jr. 224; XXIII. 105, 106 - leczenie, XXX. 43. - nasadzanie, II. 221; VI. 64. �236 -. naśladowanie głosu, VIII. 393. nawoływanie, II. 130. nawóz w magii, XIV. 47. cchrona, XXXVIII. 233. odpędzanie, II. 130. ofiara, X. 111; XXXIV. 43. ogona obcinanie, II. 224, 338, 366. pi.ejąca, II. 211, 366; III. 24; V. 371, 381; VI. 64; VIII. 49, 359, 365; 1)<1. 386; X. 108; XII. 220; XIV. 368; XX. 320. - pierze, III. 53; XI 357. - przelatywanie nad kolebką, X. 356. - przepowiednie 'pogody, III. 143; VI. 66; IXI. 66; XIII. 205; XIV. 369; XVI. 83. - ptak wróżebny, XXXI. 144. - w bajce, II. 275; IV. 31n, 305; VIII. 182, 291; X,VIII. 168. - w kazaniu, XIII. 334. - w kolędzie, XI. 149. - w lecznictwie, XVIII. 181. W' pieśni, II. 350; XIV. 267. '.lv' przezwiskach rymowanych, VIIt. 404. - w przysłowiu, II. 202; XVII. 165. - w wierzeniach, XX. 294. - w zagadce, n. 338; XV. 105. - w zamawianiu, XIII. 113, 144. - w zwyczajach i obrzędach B. Nar. V. 207; XXIX'.. 96. _. VlZWYCZ. narodzinow., XX\IX. 90. - w zwycz. weselnych, IV. 437; XiXII. 159. - wcielenie diabła, VIII. 355. - wcielenie duszy, XVII. 183. -. zabawa w ku:y, IV. 284, 301. - zapewnienie nośności, XIV. 370. XXIII. 59. Kuras kurek, XXXIX. 332. Kuraś, kuraż, XIV. 291. dyngusiarze, p. chodzenie z kurkiem, XXXIX. 332. Kurche, Curche, (j. pr. lit.), bóg pokarmów, XXII. 1, 6. Kurcze nóg, leczenie, XXX. 53. - żołądka, leczenie, XXX. 53, 56. Kurczęta, XXX 67. Kurcarze, -o - Kurk, w zagadce, XIV. 375. wylęganie, III. 23; IX. 66. Kurdybanek, p. bluszczyk ziemny, octwa[', XXX 50, 51; XXXI. 96. Kurdziel, choroba bydła, II. 156; VI. 44; pt. Medycyna ludowa. - leczenie, XXX. 46, 48. Kurek, dyngus, XVII. 15; XXVII.173. gwóżdź w grządzieli, I. 188; II. 131. Kure11" (j. ukr.) s'załas, XXVII. 139, 140; XXx. 32. Kurhany, III. 8; XVII. 170, 174; XXII. 156. - barwione, XXI. 262. kamienne, IX. 195. - kirgiskie, XXV. 130. - okrągłe, XXI. 255. - scytyjskie, XXX. 187, 190. _. tatarskie, XXV. 130. Kuriatka, konstelacj.a, V. 248. Kuriecza ślipota, (gw. huc.), kurza ślepota, XVIII. 181, 184, 185. Kurierem na ścieżki, (gw. złodz.), iść pieszo, VII. 280. Kurilka, O, ros.), gra dzieci, XI. 282. Kuriny baby, obrzędowe obchody, XXXIX. 432. Kurjaczi laboczki, lap ki, (j. ukr), wzory pisanek, IV. 212. Kurek, Il O, ukr.), wzoIV. 212. pt. O l' n a- Kurkas, Kurke, Kurko, Lu(] 000 Tom XL Kurz, (j. prus.), bóg pól i zboża, XIV. 65; XVI. 157; XXII. 3-6, 8. Kurka CanthareUus cibarius, XXXI. 96 Kurka, wzory pisanek, IV. 212. Kurka zbożowa, p. przepiórka, XXII. 8, 9. Kurki, pieczywo weselne, XiXIII. 81. Kurklys, (j. prus.), turkuć podjadek, XXII. 6. Kurnasista, nazwa owi.ec, VIII. 39. Kurnik z wikliny oblepiony gliną, XXXIV. 144. Kurnuta nazwa owcy, VIII. 39. Kuropaciec, samiec, XIV. 112. Kuropatwa, XI. 387. - zabawa, X'X'XI. 28, 29. - w przypowieści, IX,. 4'7. Kuros, korus, O, prus.-lit.), kur, kogut, XVI. 157. Kurowanie, . fikcyjne okradanie rodziców p. młodej, III. 206. Kurpiarz, łatacz, XVII. 162. Kurpie, stare obuwie, XVII. 162; XX. 93. Kurpiele, kierpce, XXXVI. 276. Kurski pacierz, XIV. 377, pt. M ę t 0wanie. Kurszil, O. ukr.), naczynie, pierścieniowate na wódkę, XXXIV. 84. Kurt, (j. kirg.). ser, V. 3. Kuruce, (j. węg), pułk, XXXII. 11. Kury, gra w bierki, XVII. 229. Kury, kuropatwy, XXXI. 30. pt. Ptaki dzikie. Kury czka, Ci, ukr.), gwiazdozbiór, I. 175. Kuryszc.ze, ogień przeciw czarownicom. V. 217; VIr. 261. li garnek do okurzania pszczół, VI. 45. Kurz w zagadce, VI. 248. Kurza noga, aphrodisiaca, XXIXIX. 300. Kurza stopka, wzór na pisankach, IV. 212. Kurza ślepota, Hemeralopia, V. 273; XIII. 216, 218. Kurzaj, handlarz kur, XIV. 94, 112. Kurzawa na drodze, VI. 65. Kurzawka, purchawka, XXXI. 94. Kurzawki, brodawki, XI. 385; XXXI. 94. paLca, pazuri, ry pisanek, m en t. czarne w lecznictwie, XI. 395. pierwszy raz ujrzeć, XVIII. 196. w szopce XIV. 141. - -o Kurjaczi Kurze dupki, Kurze ziele, Tormen- drzewianka siona, listki, kąpiel, x.xx. - nalewka na spiryt., XXX, - święcenie, VIII. 15; XXX. Kurzeń, O. ukr,), szałas, IX. tina Kurzy . erecta, ślep, kurzy wznie67, 68. 68. 68. 87. ślad, Anagalis ar- vensis, XXVIII. 243; XXXI. 96. Kusaki, zapusty, XXVII. 174. Kusaku, (j. gil.), zwierzę nieznane, XlVI. 12.1. Kusiciel, diabeł, XII. 213. Kusierka, akuszerka, V. 63. Kust, O. ros), dziewczyna przystrojona w gałązki brzozy i klonu, XXXIII. 11. Kustryk, (gw. huc.), czł<Jwiek z ogonem, XIII. 112. Kusy w przysłowiu, XVI. 96. Kusy, diabeł, V. 351. Kusy diabełek, XXXI. 15. Kusy, nazwa ps.a, III. 45. Kusy panek przez katanek, diabeł, XV 358. Kusz, (dok.). p. kowsz, mia'M, XXVIII. 157-159, 164, 165. Kuszak taskan, (j. kirg.). V. 9. Kuszka, naczynie na wodę. IX 366. - u kosy. lIr. 71. �258 (j. kirg.), przyłączanie stada zięcia do stada teścia, V. 9. KusztYfon, żywokost, Symphytum officin. L., II. 136. Kuszula, (gw. huc.), wysypka u dzieci, XVIII. 181. Kuszut, (gw. huc.), kopiec kukurydzy, XXXIV. 150. Kuśnierskie bractwo, St. Sambor, XXXIII. 126. Kuśnierstwo, VI. 403; IX. 96; XXI. 233; XXIII. 154; XXVI. 118; XXXV. 19, 28. Kuśnierz, III. 319; V. 151; XI. 58; XXX. 182. Kuśper, człowiek o krótkich palcach, XVII. 162. Kuta, kurzyna, potr. mączna, II. 128. Kutel, KutiaHs, O, lit.), matnia, XXXII. 30. Kutja, p. kucja, L 251; II. 172, 214; III. 1--5, 171, 172, 174, 384, 385; V. 351; VI. 26; VIII. 370, 372, 374; XIII. 22, 208; XIV. 397; XVI. 325, Kutki, (j. kamcz.), bóstwo, VII. 21. Kutoczki, (j. ukr.), wzory na pisankach, IV. 211. Kuwada, V. 203; XI. 224; XIII. 56, 57; XXIX. 175, 176. Kuwnyty, (gw. druc.), dać, XXXVII. 210. Kuźajki usuwać, p. kurzawka, XXXI. 94. Kuźba (gw. hue.), przyrząd do zawieszania kotła, XXXV. 101, 102, 109. Kużnia, II. 76; IX. 275; XX. 253; XXXVII. 414; XXXVIII. 261. Kuźnica, XXXVII. 28. Kuźnik, XXXVIII. 261. Kunssberg, (j. niem.), Łysa Góra, XXIX. 152. Kuska, szkodniki polne, XXII. 8, 9 Kuszk-jow, 259 puch, II. 140. p. brukiew, II. 231. Kwarta, IV. 125, 126; XIV. 157; XXVIII. 160. Kwas, p. kwasny ciah. Kwas buraczany, VI. 61. -- garbarski., XVIII. 188. -- kapuściany, VI. 45, 61; X. 36, 37 -- w lecznictwie, XVIII. 189. -- solny ,do wytwarzania wzorów na pisankach, IV. 205. -- żytni, do wyprawiania skór, XXXI. 116. pt. G a l' b a l' s t w o. Kwasak, garnek na kwas, V. 63. Kwasny ciah, (j, łuż.}, zwycz. doroczny, III. 374. pt. Z w y c z a j e i obrzędy. Kwasnyna, (gw. huc.) barszcz, XII. 296; XIII. 208. Kwasoka, żur z owsianej mąki, II. 128. Kwasówka, zupa z kwasu kapu~cianego, VI. 45; X. 36 37. Kwaszenie skóry, XXXI. 113,116,117. Kwaśnica, VI. 61; X.I1. 9, 14, 27; XVIII. 72 Kwaśnioki, placki z jarzyny, II. 129. Kwatera okna, IX. 273; XXIX. 51. Kwatund, (j. gil.), lepra, trąd, XVIII 80. Kwef, XXVIII. 18. Kwestarz, XXXI. 18 Kwestia chłopska, ,XX. 117, 118, 130. Kwestionariusz, p. ankiety, I. 96; IV. 106; XVI. 290; XXVIII. 6; XXXI. 6; 7; XXXI,X. 141 -- astronomiczny, V. 248--251; XXXIV. 297. -- atlasu ludoznawczego Szwajcarii, XXXIX.504. -- dla badań nad pisankami, III.285. -- dla badań zwyczaju tatuażu, . XXVI. 80. Kwab, Kwak, -- konopi, XIII. 220. -- dla ziemi Tucholskiej, XXXV,179. - kupne, XII. 285. -- dotyczący prawa zwyczajowego, - lipy, X. 335. XXV. 113. - etnograf., XXIV. 194; XXXV. 174. -- lotosu, p. pochodzenie człowieka, -. lingwistyczny, XXXVIII. 15. XVII. 18. - malowane na ścianach, XXXIII. - meteorologiczny, V. 248-251. 107. - o Kazimierzu Wielkim, VI. 198. -. miłości, XXX. 207, 208. -- obrzędów świętojańskich, _. paproci, II. 160; IV. 321; V. 34, XXXIV. 295. - oświetlania mi.eszkań, XXXV. 20. 56; X. 382; XXX. 49. -- sobótkowy, III. 286; IV. 323, 324 - przemiana w człowieka, XX. 260. -- róży, XIII. 221. - w sprawie lecznictwa ludowego, -- strój, III. 17. IX. 100. _. sztuczne, XXIII. 129. w· sprawie ludowych narzędzi - tarniny, XIII. 221. muzycznych, XXXV. 183. -- w sprawie ludowych nazw miej- w ornamentyce, XIV. 362 scowości, VI. 293. - w porównaniu z ludźmi, XIV.203. - w sprawie przemysłu domowego. _. w wierzeniach, I. 119; XXIII. 60. XXI. 234--236. -. we wróżbach małżeńskich, I. 255. - w sprawie wierzeń o świecie - z piór, XXXIX. 451. zmarłych, XXXV. 24. Kwicale, p. kwiczoły. - w sprawie zwyczajów ludowych, Kwiczoły, kwicale, łów, V. 123; XXVIII. 217; XXXIII. 22. IX. 102. - w sprawie zwycz.ajów spadkoKwiecień w Kalendarzu Staropolwych, VIII. 418--421. skim, XIII. 256, 257. Kwiatek na hafcie, X. 302. - w przysłowiu, ·VII. 210. - malowanka, XII. 117, 118. Kwietna, kwietniowa niedziela, p. Kwiatki ozdoby na czapkach, palmowa niedz.iela, X. 17; XXXI. XXVIII. 177. 159; XXXIX. 431, 432. - wzory na pisankach, IV. 212. . Kwietocha, nazwa krowy, III. 4'5. -- wzory z włóczki, na sukmanach, Kwik, drzewo które piszczy ,rdy się XXIX.79. pali, p. wil, XVII. 202. Kwiatki św. Jerzego, XXVI. 151. Kwinta, XVI. 171. Kwiatóń, nazwa wołu, 9IV. 175. Kwioly, głupstwa, XVI. 85. Kwiatula, nazwa krowy, VIII. 152: Kwiotki, wycinanki, XXXIX. 451. XIV. 175; XXI. 58, 206. Kwit, okowita, spirytus, XVIII. 220. Kwiatuszki, wzory pisanek, IV. 217. Kwitka, Kwity, (j. ukr.), wz;ry na Kwiaty, bzu, X. 335. pisankach, IV. 212 -- czarodziejskie, p. Cary, IV. 160. Kwoczka, gwiazdozbiór, I. 175. - dziewany, marzany, XIV. 224 ,225. Kwok, karpiel, roślina pastewna, -- i rośliny lecznicze, VIII 343. XVIII. 220. - jako motywy zdobnicze, XXVIII. Kwoka, konstelacja, Włosy Bereniki, 45, 50, 54. V.63. 17' �261 260 Kwoka, p. kura, VI. 397; VII. 261; VIII. 363, 372; XI. 73; XII. 77 253, 254. ' Kybela, Ci. gr.), bogini ziemi, XVII. 36. Kyciary czerwone, (gw. hue.), p. prasa tureckie w leczn. XXX. 40. Kyćka, rózga, śmigus, II. 87. Kyg, (dok.), kij, XIV. 75. Kyit, (j. kirg.), dary weselne, V.15, 19. Kyjamatlyk, tj. tat.), wierny przyjaciel, VII. 55. Kyptar, (gw. hue.), półkożuszek bez rękawów, XXXIV. 146. Kyr-kazar, (j. kirg.), dary weselne V. 14. pt. Z w yc z a j e i. o b l' Z ę~ d y we s e l n e. Kyrczeć, pomrukiwać, XVIII. 220. Kyrdel, kierdel, VIII. 40. Kyriake (j. gr.), Kil'che, XlVII. 220. zniekształcenia, XXXVIII. 317. Kyrnycia, (j. ukr.) krynica, XXX. 20. Kyrpce, kierpce, II. 344, 345; XI. 57, 58, 60; XXXIII. 117; XXXIV.269 Kyselowa żena, tj. czes.), Marzana' XXXIX. 432. ' Kystawa, (j. kirg.), lepianka z gliny i chrustu, V. 3. Kytyci, (gw. hue.), węzeł ze sznura na kapeluszu, XXXVII. 219. Kytyczka, (gw. hue.), znaczenie owiec XXXV. 134, 141, 142. ' Kyz-kuszaktar, O, kirg.), dary weselne, V. 15. Kyzyk, kyzyczki, (j. uzb.), komicy w Uzbekistanie, XXXVIII. 347,348. Kżeszadnik, (j.luż), krzemień, XXXII. 139. Kyrie Elejson, L mal'tinel, O. franc.), jaskółka, w wierzeniach, ,XVI. 5. Labieczk, (gw. słowiń.), szczypiorek, V.325. Labieda, narzekający, V. 63. Lach, w szopce, XI. 28. Lach, (gw. złOOz.), miech, VII. 280. Lacha, (gw. flis.), odnoga Wisly, XX. 57. Lachocina, lachocinka, kukielka, VIII. 84, 85. Lada, krosna, II. 133; VI. 247. Lado, lado! przyśpiewka XXXIX. 3'19. Laga, żerdź do pchania galaru, V.63. Lagapis, (j. łac.), Lapis agapetos, kamień cudowny, XXXVII. 290. Lagenaria vulgans, p. tykwa. Lagl'omentnjk( -ica), rozpustnik(-ica), XVIII. 220. Lahmu, (j. babi!.). bóst\\'o. XVI. 17. La Laima, O, łot.), bóstwo losu, XXIX. 164. p. kamizelka, lejbik, lejbzik, V. 63; XI. 57, 58; XXXVII. 230. Lajbyk, O. ukr.), kamizelka bez rękawów, XXXVII. 216. Lajer, katarynka, XVIII. 220. Lajerka, Lajermonka, kobieta grająca na katarynce, XVIII. 220. Lajermon, kataryniarz, XVIII. 220. Lajkonik, p. lelkonik, konik zwierzyniecki, IX. 424. Lak, p. Lach, XXJXJVI. 246. Lak, farba do obrazów na szkle. XXX. 157. Lak tłuczony, w lecznictwie. V. 165. Lala, kukła obrzędowa, XIV. 87, XXXIV. 10. Lalka. do zabawy, XIV, 343-345: XVIII. 229. Lajbik, _ przedstawiająca śmierć, XI. 76. - w magii, XI. 207-8; XXXIV.279. - w obrz. weselnych, XXXI. 159. - z gałganków, XXVIII. 58. - z kwiatu maku, XXVIII. 63. - z wosku, XI. 207, 208. Lalki, w szopce, p. figurki, kukiełki, postaci w szopce, V. 154, 155; XI. 18, 21, 24, 27, 32, 136; 213; XXII. 129; XXXI. 5'1; XXXVIII. 243. Lama, duchowny budyjski, VII. 326; XXI. 50. Lama, ze zlotogłowiu, p. materiały odzieżowe, XXVIII. 20. Lamentorz, elementarz, III. 140; VI. 45; IX. 13; XIV. 94. Lamie, O, grec.), demony kobiece, XIX. 137. Lamka, lamawica, gościec, V. 297. Lamówka, p. lama, XXXVII. 216. Lampa Aladyna, XXXVII. 24. Lampadódromia, O. grec.), święto greckie, XI. 288, 290. Lampart, w wierzeniach, XXXIX. 307. Lampartyja, majówka II. 139. Lampka oliwna, XXXVII. 245. - po umarłym, III. 54. - życia, IV. 399. Lamus, II. 77; XVII. 181. Lanca, XIV. 43, 51, 53. pt. B l' a ń. - Amphiarona, XVI. 41. - Karola Wielkiego, XVI. 43. Landara, kobieta lekkich obyczajów, XII. 67. Laneus, (dok,), lan, XXV. 22. Langarhus, O, skand.), łaźnia, XVII. 179. Lanie ołowiu, VIII. 344; XXVII. 136. - świec. p. kluzinki, XI. 73. 74. - wosku IV. 420; XliX. 132; .xX. 87. Lanki, spinki. XXXI 67. Lappa communis, Lapis agapetos, p. łopuch. amulet, XXXVII. 290. bufoni s, p. belemnit echenit XXXVII. 297. pt. A m u\ e ty. ' Lapsnąć, upaść, XIV. 253. Lal' famitiaris, (j. lac.), Lary, XVI. 18, 159. Lasa, plecionka do suszenia owoców, XII. 297. Lasa, wrota plecione, porówn laska, lisa w znacz. plecionka, V. 63. Laska, II. 44; XI. 19, 20, 28, 213; XIX. 40, 48, 51; XXIX. 157, 161. pt. B l' a ń. - berło, XIV. 215. _ brzozowa, XXXV. 61. _ cudowna, XIV. 293. _ czarnoksięska, II. 164, 165; XXXV.61. _ huculska, XXI. 45. _ mojżeszowa, IX. 161. - obrzędowa, XXI. 42. - od piorunu, II. 159. _ oznaka wladzy, XX-I. 42. _ obsyłkowa, gminna, p. kula, krywula, XI. 287. _ rapsodów, XXI. 188. _ rzeźbiona, XXXI. 5. _ sołtysia, XXXIX. 298. _ wójtowska, XXIX. 186. _ z karbami, p. karbowaniec, rawasz, XI. 212. _ z podziałką do mierzenia mleka, Lapis V. 125. złota, XI. 373. Laska, furtka, II. 337; III. 357. Laska, p. lasa, mata, plecionka, V.45. Laska Chrystusowa, Laska Pana Jezusa, Armeria vulgaris, odwar przeciw krwotokom, XXXI. 89. Lasowanie gliny, XXIX. 88. - �263 262 Lasowik, O. ukr.), borowy, lessij, leszij, leśnik; porówn. leśna, leśna panna,' leśni ludzie, lisni, Hsowik, II. 216; VI. 338. Las6wki, owoce dzikie, niedojrzałe, VI. 45. Last6wka, jaskółka, p. la martinel, II. 135. Lasy, dębowe, XI. 383. - niczyją własnością, XVII, 3, 4. - szpilkowe, XXXIX. 247. - święte, VIII. 332. - w mitach, x,x,xn. 117. - w przysłowiu, VII.30,211; XIII.158. Latanie w powietrzu, p. czarownice, XXX. 204, 218, 220, 223. Latarnia, z "papieru, XXVIII. 52, 53. Latawiec, IV. 332; VI. 196, VIII 358; XI. 402--4Q5, 430; XlII. 242, 295; XVIII. 28; XX. 295,; .xxV'll. 120; X,XXl. 1415;XXXVII[. 264. Latawiec, amoniak, xx,XIU. 81. Latawiec, wahadło u zegara, V. 63. Latkanie, (gw. huc.), śpiewanie pieśni weselnych, VII. 261. Lato, w przysłowiu, XIII. 159. 'Latoperz, nietoperz, p. lot czarownic, XXVII. 63. Latopis Nestora, XXXIX. 297. Latopisiec, III. 102, 103, Latopisy ruskie, XXXIV. 17'2. Lauda gwarków olkuskich, XXXIX. 170. Lawenda, Lawendula vera, lewanda, XXVlU. 243. Lawonicha, (j. błr.), taniec, XII. 185; XXI. 138. Lazar, obrzęd sprowadzania deszczu na Kaukazie, XVII. 37. Lazerunek, laki, farby, XXX. 157. Ląd, (gw. flis.), ziemia, XX. 57. Lebioda, lebiodka, Origanum vuZ· gare, P. loboda, macierzyca spolita. aphrodisiaca, XXXIX. 300. matka wszystkiego ziela, XXX. 57. - roślina jadalna, XII. 61; XX. 318; - stworzenie lebiody, II. 216; X1XVlII. 243. -w lecznictwie, X:XX. 57. Leczenie bólu głowy, oczu, p. ból. XXVI. 16 pt. M e d y c y n a l u d. - bursztynem, -XXXIX. 401. - bydła, II. 88; IX. 94; X. 335; XXXV.63. - febry, p. febra, X'XVI. 16. - kołtuna, p. kołtun, X. 96. - koni, p. koń, II. 87; IX. 94. - obłędu, X. 265. - pasem czarownym, XX[. 1-30. - róży, XXIII. 36. - wścieklizny, IX. 409. - zaczarowanego, XXV. 92, pt. Uroki. - zębów, p. zęby, XXVI. 16. Lecznictwo, II. 38, 373, 374; III. 49, IV. 96, 180; V. 248, 297, 298, '301; VI. 58, 330, 412; VII. 84, 9a, 94; 222; 224, 268, 269, 319, 320, 326, 337; VIII. 57; X. 108, 262, 263, 353, 356-358; XI. 372, 383; XIII. 126, 216-226; XXI. 215, 216; XXV. 104, 118; XXVI. 96, 104, 121; XXIX. 118, 121, 164, 165; Xx:x:r. 100; XoXXIII. 80; .xxxVII. 332; XXXVIII. 217, 434, 529. pt. M e d y c y n a l u d o wa. - arabskie, XIII. 277. - cygańskie, XXX. 239. - huculskie, X[lI. 341; XVIII. 179-193. - jakuckie, XXXI. 170. - mistyczne, XI. 379. - myśliwskie, XXXIII. 151. - z Wysp Wielkanocn., XXXVII.383. _ żydowskie, IX. 160; XXXIII. 142. Legendy o: aniele ukaranym, XXX. 142, 143. VIII. 207. Legenda aurea, XI. 340; XXI. 111; _ Baruaamie i Jozefacie, XXX. 141. - Bogu,. VI. 351; :XXIX. 132. XXVII. 33-35. - Chrobrym, XXXI. 168. Legendy, I. 12, 140, 169; II. 86; IV. _ Chrystus'ie, p. o Panu Jezusie, 46 168 257; 264, 271, 272; VII. XVI. 205, 206; XVI. 38; XXXIII. 44: 47,' 48, 52, 85; X. 127, 365157. 367; XI. 84, 391, 418; XiIII. 67, 68, _ cnotliwym młodz. XXXVII. 12. 236; XIV. 159, 164-168, 248, 291, - duszach, XXiII. 152. 300; XV. 205, 259; XlIX. 41, 108; XXI. 106-111; ,x.x:VI.II. 71, 191;' _ dziwnych sądach Bożych, XXiX.76. _ Eliaszu i Jozue, XXX. 104. XX,IX.99, 127; ,X;XX.40, 102, 103, _ Grzegorzu, XX. 248; XXVII. 9. 136; ,XXXI. 13, 18, 167, 17t2, 17a; - o rbiku, XVI. 320. XXoXIX.11. - kamieniu, I. 219. _ arabskie, XIII. 272-274. _ koronie P. Jezusa, V. 259. _ armeńskie, VII. 85. _ królowej Jadwidze, VII. 127; _ bałkańskie, XX. 293. XXXVIII. 231, 232, 270. _ bretońskie, VII. 85; X. 223,224,370. _ Marii Egipcjance, X:XJI. 70. _ chitarskie, X'XX. 76, 88. _ cygańskie, XJXX. 238. _ Marynusie, XXXI. 48. _ cyk1l:1salomonowego, XXVII. 22. _ Matce Boskiej, XI. 18'7; XIX, 46; _ egipsko-arabskie, XIII. 144-149. lXXVIII. 1413. _ fińskie, XiXXVII. 440. _ matce św. Piotra, ViII. 48. _ huculskie, XlXXV. 133. _ mnichu, xxxI. 15, 16. _ hunno-ugryjskie, VII. 85. _ Panu Jezusie,' p .. o Chrystusie, _ indyjskie, XXVI. 115. VII. 50-00; VIII. '252; XlIII. 145_ jakuckie, XXXV!.I. 102. -147. _ japońskie, XI. 208. _ pochodzeniu kobiety, X:iXIII. 160. - kirgijskie, oX.'340. _ powstaniu diabła, II. 322. - lenorowe, V. 33. _ .powstaniu zwyczaju malowania _ madziarskie, XXXV. 179. jaj, IV. 217. _ muzułmańskie, XXIX. 118. _ pustelniku, VII. 94; XXX. 86, _ polskie, VU. 240; X. 341. 90-95,131; XXVII. 23 24;XXXI. _ rosyjskie, X:XXI. 17 18, 22. _ ruskie, X. 361; XXX. 107. _ stworzeniu świata, II. 323; IV. _ rzymskie, XXXVII. 135. 414, 415. pt. M i t y. - sieradzkie, VII. 118-128. - św. Aleksym, XVI. 113. - skandynawskie, VII. 79. _ św. Andrzeju, Jędrzeju, XXX. 85. - średni.owieczne, 'XX,XV. 188. - św. ,Bonifacym, XVI. 40. - totemiczne, XVIII. 20. - św. Cecylii, XlXI. 112. - włoskie, XIII. 347. - sympatyczne, XVIII. 184; XXVII. 135. _ taumaturgiczne i terapeutyczne, po- - I '/ �264 - św. Eustachym, XiXIII. 159. XXVII.35. - św. Hubercie, XVI.40; XXIII 159. - św. Janie, XlVI. 40. - św. Klarze, :XVI. 41. - św. Konradzie, XVI. 40. - św. Krzysztofie, XV.206; xvr 40. - św. Marii Magdalenie, XV. 22, 23. - św. Michale, VII. 48. - św. Senanie, XV. 206. -..:;św. Teofilu, X/XXI. 1O~. -św. Wojciechu, :XVI. 40;XXXI. - świętych, X. 17, 448; XX:I. 115, 116--124. Legerwite(a), prawo do wynagrodze_ nia za deflorację pod danki, II. 111. Leglek, bocian, XIV. 22ą Legło, legowisko, IV.' 278, 287. Legowisko, p. kotos, kotus,' leglo, prycza, wyrko. Legowisko, z gałęzi, XJX:XIII. 87. Leitkauf, O, niem.), p. litkup, XXIII. 97.. klepsydra, XVI. 108. Lejbik, XXXVIII. 359. Lejbzik, p. lejbik, XXXIX. 393. Lejce, rp.opraty, U. 132; XII. 224; XX,XI. 116; XXXVIII. 45, 47, 231. Lejki, grzyby, I. 207. Lek, leczyć, robić znaki, XVII. 196, 197. pt. Ma gia. Leka, lek, lik, karby, (j. ro~.), rachunek, XVII. 198. Lekarka, p. znachorka, VI. 386. Lekarstwo do sprowadzania deszczu, XXXIX .225. Leka'I'stwo na oczy, rosa spod szubienicy, XI. 378. Lekarze, p. czarnoksiężnicy, znachorzy; XXXVII. 357. Lej, 265 - ludowi, X. 96, 225, 2·26; x,x,I. 144--147; J{J{J{I. 126, 169. - w anegdocie, XIX. 48, 93. Leki, p. lek, lekarstwo, środki lecznicze, choroby, XiII.. 264; XIII. 2016,218, 222-226, 341; XVIII. 197, 198; XXVII. 153; XXXI. 27. pt. M e d y c y n a l u d o wa. - babie, XXII. 31. - dla bydła, p. koń, krowa, II. 88; IX. 94; X. 33'5; XfIII. 126; XNIII. 186--190; :xxxV. 63. - huculskie, XXXiV. 147. - miłosne, p.Aphrodisiaca, XjIII.222. - mineralne, II. 156. - na głowę, XJX:XI. 82. - na morzysko żywota, XXXI. 82. - na zęby, XXXI. 82. - roślinne, II. 155; XX~. 5. - zwierzęce, II. 156. Lekki, taniec, VI. 136, 137. Leknica. (j. czes.), XXXVIII. 360. Lel(a), (j. słow.), wielki, XIV. 54, 68, 60, 68, 71, 72, 176, 177, 206, 221. 223, 2,24, 232, ~16--319, 321, 323; XX. 159. LeI i Polel, bóstwa, :XIV.317; XX. 159. - etymologia nazwy., XXI. 163. Lela, (j. st. słow.), ciotka, XIV. 58, 60, 71, 72, 224. Lelaczek, lelak, niewieściuch, pieszczoch, XIV. 318. Leldena, (j. lit)" Wielkanoc, XIV. 58. LeLdeń, O. ukr.), p. Welykdeń, Wielkanoc, XIV. 58. Lelej, Leles, O, słow.), bóstwo, XIV.3I8. Lelejać, lelejsać, pieścić, kołysać, XIV. 221, 223, 224,2,99, 318. Lelek, duch, XVII. 28. Lelek, nazwa bociana, p. leglek, XIV. 63, 176. Lelek, ,roztrzepany, głupi, XIV. 318. O. słow.), stryj, porówn. ljel" XIV. 224. Lelek, szatan, XlIX. 118; XX. 159. Leleń, jeleń, XX. 159. LeW, O, błg.), ciotka, XIV. 59. Leli, O, sław.), bożek, XlV. 314. Lelia, lilia XIV. 386, LeUja, lilia, 'czerwona, okadzanie kupionej krowy, XiXIII. 109. - w pieśni, II. 358; III. 42. Lelijki, motywy haftów, XIXIV. 136, 137. Lelkonik. p. Lajkonik, konik zwierzyniecki, XiX. 159. Lels, (j. lit.), wielki,x:rV. 58. Leluja. lilia, w pieśni, H. 345. _ w wycinance, XXU. 119, 120; XXIX. 186. pt. O r n a m e n t. Lelum, Lelum, ladum! refren w pieśni, przyśpiew weselny, X,IV. 323. Lelum polelum, leniwie, ospale, XIV. 317. Lemberski, (gw. lwowska), złodziejski, VII. 200. Lemiesz. XX. 22; XXIX. 228, 230, 232; 249; XX;XIV. 184. _ stary, w magii., VI. 262. Lemieszka, bryja, III. 147. Lemuzyna, p. Meluzyna, lXVII. 74. Len,. P. l'on, len, bielenie. Linum usititassimum, .x:JGXV .. 70. - czesany, VI. 303. - w wigilię, X. 97. ._ miary lnu, XXlVIII. 164. _ międlenie, lXXXIX. 291. _ obmotywanie pożyczanych rzeczy, Xj(XIII. 67, 75. _ obróbka, I. 164; II. 236; VI. 47, 52;' XI. 55; XV. 104; XXiXIV. 297. - ochrona przed urokiem, VI. 64; XVIII. 211. _ ochrona przed burzą, XVIII. 215. - ofiaTowywanie, II. 211. Lelek, - paździerze w magii, X. 97. poświęcany., XII. 265. przesypywanie siemienia przez wianki ślubne i koła od wozu, XVIII. 215. - siemię, odwar w lecznictwie, XII. 265,; XVIII. 183; x.x;x. 54. - siemię w obrzędach weselnych, lXIV. 381. _ wy.gniatanie oleju, LX. 95; XIV. 120, 397. _ spalanie, III. 55; VI. 60. _ uprawa, I. 130; II. 236, 315; III. 10, 14; ". 122; "I. 246; ~I. 196; ,XIV, 83, 298; XVIII. 62, 71; ZXVII!I.206, 243; XiX!IX. 118; XXX. 259; XXXII. 33; X,X,XIII. 11'3; XXXV'II. 202, 212, <M2. - w bajce., VI. 358. _ w Kalendarzu Staropol., XIII. 256. - w lecznictwie, III. 55. _ w przysłowiu, IX. 374. _ w zwyczajach i obrzędach chrzestnych, VI. 127. _ w zwyczajach i obrzędach doroczno HI. 23, 29, 161. _ w zwyczajach i obrzędach weselnych, II. 245; XVIII. 75. _ w zwyczajach prawnych, III. 208, 231, 304; IV. 23; 127, 136, 143, 241. - we wróżbach, VIII. 379. - wierzenia związane z urodzajem, X;OCX.25. - zabiegi związane z uprawą, XVIII. 215; XXIII. 67. _ zwyczaje siewne, VIII. 61,. 364; XVIII. 215; :xIXX!I.96; XXXII. 182. Lendrować, tkać, VI. 246. Leninizm, XXXIX:. 1, 13, 53, 63. Lennik, III. 101, 113. Lennodawca, III. 101. Lens esculen1Ja, p. Isoczewica. Lentele, O, żmudz.), przęślka, iX. 105. �266 267 Leoca, (j. wołos.), p. luśnia, XIXXIX. 124. Leontopodium alpinum, p. szarotka. Lep na ptaki, w przysłowiu, VII. 212. -w ptasznictwi~, XX. 53;,xxxI. 29; XXXVII. 301; xx.xrx. 293. Lepianka, p. fanza, kystawa, V. 3; XI. 336; XIX. 316; ~VII. 109. Lepienie izby, zakaz lepienia w W. /Piątek, I. 130. Lepieska, (gw. huc.), nazwa 3 letniej owcy, VIII. 39. Lepietucha, (j. błr.), taniec, XII. 185; XJXI. 138. Lesca, rózga leszczynowa, XIV. 308. Lesce, kije leszczynowe, LXIV. 308. Leska, leszczyna, V. 63. Less, XIXXIX. 235. Lessij, (j. ukr.), p. lasowik, II. 213. Leszcz, Abramis brama L., XIX.XII.24. Leszczak, borowik, I. 197. Leszczyk, krąp, Blicca bjorkna L.• XXXII.24. Leszczyna, Corylus AvelIana L.,. p. lese, lesca,. leska liscyna. liska, il :1\' 'I. - drzewo czarodz., X.xXIX. 300. drzewo na dzierżak, VII. 273; XI. 174. - drzewo użytkowe, XXVII. 139. gałązki, kąpiel wodwarze, XII. 61. kij, VII. 324. - do niecenia ognia, XIV. 44. liście, kąpiel w odwarze, VIII. 359; IX. 64. - liście .przy WYrobie masła, VI. 160. majenie chat, pól, XlVIII. 211,215. pręty do rO!>ienia koszy, XII. 295. święcona, V. 218; XXV. 77. w lecznictwie, XiIII. 224; XXX. 47. w legendzie, XIV. 165, 168; XXX. 196. - w palmie I wielkanocnej, IV. 283. - w pieśni, I. 246; n. 349; VIII. 134; XV. 208, 209; XXIX. 93. w wierzeniach, II. 159, 162; XXX. 251. - zasięg, XVIII. 62; XXVIII. 243. Leszek i Mieszek w literaturze ludowo VII. 49. Leszij, (j. ros), porówn. lessij, lasowik, VI. 338; XXXlI. 83; Xx,x1X. 48, 329. Leśna, porównaj lasowik, I. 198; V. 158,. 258, 356. Leśna Pani, XXlXI. 172. Leśni ludzie, XXXIV.24. Leśnik, iborowik, I. 197. Leśnik, duch leśny; p. lasowik, XV'll. 67, 68; XVIII. 220. pt. D e m o n y s z k o d l i w e. Leśny, leśniczy, XiI. 377; XIV. 142. Letarg, X. 109; XXI. 155. Letnice, (j. czes.), p. sobótka XIII. 20. Letnie przesilenie, 'XXVII. 141. Letnik, odzież, X.xVIII. 193. Letniki, budowle dla bydła na halach, III. 270. Letry, części wozu., VI. 3,95;XXXVII. 308. Leucii, O, mołdaw.), luśnia, XJXXIX. 124. Leuchse, (diaL bawar.), p. luśnia, XXXIX. 124. Levea, Lieve, (j. słoweń), luśnia, XIXXIX. 124. Levea, (j. chor.), luśnia, XXXIX. 124. Levka, (j. błg.), luśnia, XiXXIX. 124. Lew, I. 114; X;VII. 182; XX. 258, 259; XiXlIX. 208; XJXXVII. 94, 95, 279; XXXIX. 306. - alegoria, 'XXX. 23·6. - herb, XlIV. 70, 130. -jako motyw zdobniczy, XXII. 124; XXVIII. 41-48, 50. - skóra w lecznictWie, XII. 93. _ w bajce, II. 169; Xl. 3'7'2;XVII. 275. _ w wierzeniach o Bogu, VIII. 352. _ w wycinance, LXXH. 124. _ wcielenie duszy, XVII. 182. Lewa: noga w magii, VII. 94; X.I. 332; XIV. 252; Xx,x,IV. 12; LXXXVII. 128, 130, 131. _ pacha, XXVII. 71. _. - rę k.a,. I 166', Xl. 396; XiII. 63, x.xvn. 71; XXXVII. 306. _ strona, obracanie się, XXIII. 91. _ ocieranie w zwyczajach kupna, _ _ _ XXIII.85. strona odzieży, III. 52 ,146. strona pieniędzy, XXIII 96. strona przy odczynianiu uroku, II. _ 331. strona w magii, VIII. 5 366' 36 ; , XXIII. 56 strona w pojęciu ludu, XXIII. 106. strona w zwyczajach związanych z kupnem, XXIII. 84. Lewactwo, XX,I. 244. Lewak, p. liwak. Lewan, przechrzta, III. 366. . lawenda; Lavandulat Lewan da, p. vera, w lecznictwie, XXX .. 53. ip . Roś l i n y w wie r z e n l a ch. _ w wianku ślubnym, III. 350. Lewandoski włóczęga, XII. 67. 'VIII 353', ~II. 123; Lewiatan, .. XXXII. 165; XXXVII. 302; XXXVIII. 275. . k orno tyw zdobniczy , XXVIII.49. Ja _ w żydowskiej om. XXII. 123. Lewirat, II. 277 278, 286, 292-297, 299~04; IV. 358; V. 5, 132, 186, 202; XXXNII'I. 346. - w Sparcie, II. 298; IV. 358. Levisticum officinale, p lubczyk. LeWitacja, unoszenie się w powietrzu, XXX. 219. _ _ Mathiola, XXVIII. 243. Lewpart, leopard, 'xxxIX. 307: Leżańsko (gw. złodz.), łóżko, VII. 280. Lewkonia, Leżenie krzyżem, czynność magiczna celem wykrycia złodzieja, III. 25. Lęd, lędina, lędzi(na, ugór, pole leżące odłogiem, X.135, 136; XIV.308. Lędzian, groch polny, XIV. 308. Lęk, zlek, XI. 395 pt. M e d y c y n a l udowa. Lelia, (j. st: słow.), ciotka, X!V. 59. Lgota, lhota, (dok.), ulg.a w panszczyżnie, XX\XIX. 143. ., . . ('J. 11·t) Ltaszcze], .,' p leszcz , XXXU.24. Libacja, pochodzenie zwycz.XXI.201. Liber de donis, (dok.), Ul. 178. Liber Magnus, (dok.), X\XIX. 60. Liber Pontificalis, (dok.), XXI. 106. Lice, (j. słow.), znaki, ślady, XVII. 196. Lice domu, XXlXIX. 240. Lichen islandicum, p. mech islandz. Licho, diabeł, XU. 213; XXX. 80. Lichta'l"z, p. Ciraka, XI. 212. _ cynowy, XXX,IV. 161. . Lichtować, (gw. flis.), wyrzucac balast, XX. 57. Lichwa, IV. 135-137. Lichwiarze, przemiana w komary, VIII 291. Liczba: magiczna, XIII.226;XXIII.159. _ nieparzys!a, IV. 421. _ nieszczęśliwa, XXIX. 134. _ parzysta, IV. 4:21. - święta, XX. 200. - tajemna, V. 34. - w urokach, I. 136. _ znajomość liczb, XXIII. 178. Liczenie: Omeru, obrzęd, XXNIII. 51. - owiec XXXV. 24. - trójkowe, XI. 388. �268 - 269 wspak, czynność magiczna III 5960; XI. 386; XVIII. 182' X'XVII' 118. ,. Liczyć, leczyć, czarować, XVII. Lidicikos, 24. Lina konopna, p. kanat, XXXVIII. 260. Linas, linej, (j. lit.), lin, XXXII. 25. pt. R Y b o łów s t w o L~ndry, taniec śląski, X,V. 79, 8~. Lmeage struktur, (j. ang.), XXXIX. 184, 193. robić znaki, 196----198(j. lit.), szczupak ,. XXXII pisne, (j. czes.), pieśni ludowe, XXXIX. 138. Liess. Lichs , (dial. heski' .,. pluś nla . X'XXIX. 124. Ligawka, V. 270;· XiXI. 32; XXXIX. 345. pt. I n s tr u m e n t y m u _ z y c z n e. Ligęza, lizun, XVII. 163. Ligęzić się, łasić się, XVII. 163. ~~90, (j.. łot.), bóstwo, VII. 229. tg~re (J. serb.), Irodzaj saneczek do Jazdy na lodzie,' porówn. gnatk' V.. 137. t, Lidove l O. serb.), luśnia,XXXIX.124 O, ukr.), p. lejek, przyrząd d~ L~~ewca, LtJka, pisania jaj, pisak, IV. 209. ślady XVII 196. ". Lik, lice, (j słow.), znak Lik, liki, karby na kiju, XVII. 196. 198. ~~~antr.o~i.a, wilkołactwo, XVII. 182. tha, Lthum candidum p lelia l T . l l"k' ,., t tJa, e tJ t, leluja, III. 350; XIV. 203; XXVIII. 243. . - korżeń w leczn., XXX. 54. - leczenie bydła, !XXX. 40. - ornament, IX. 207. - w literatl-lrze, XIV. 327', X:V ' . 47. L'l.th I I , XXVI. 107. Lilium candidum, P. lilia. Limany, I. 114. Limba, Pinus 239, 267. cembra, zasięg Lin, Tinca vulgaris Hils., 161; XX'XI. 42; XXXII. ' III. X!XVIII. 25. Lin ga, L'mgam, Phallus, pryap, II. 104, 105; XVII. 267; XJGXIL 102. Lingwistyka, I. 90, 226, 240; III. 182, 184; X.IV. 188; XXI. 257, 266, 269; XXXVII.309, 315, 317; X!XXVIII. 377; XlXXIX. 39, 83, 101, 438. - czeskosłowacka, II. 3·7. - funkcjonalna, !XXXVII. 311. Linia, falista i zygzakowata jako motyw zdobniczy, xxm 112; XXiXIV. 287. - w kształcie gałązek, XXII. 124 Linia Tornquista, XXXIX:. 229. . Linie etniczne, X!XXJV. 60. Linie zetknięcia się kultur prehistorycznych, X!XXIV. 59. Linki u wozu, VI. 395. Liocorno, wąż z rogiem, XVI. 17, 21, 24, 333; XXI. 232; X.XXVII. M3. Lipa, Tilia grandiflora, 1.113; XVIII. 62; XXVIII. 243. - chroni przed piorunem, XlXJXI.96 - drzewo święte, XI. 106; XJIV.203; XVI. 4{); XVII. 20. - drzewo użytkowe XlXVII 139. - gałązki w obrzęd'ach B.' C·La, ła VIII. 342; XXXI. 96. - kora w lecznictwie, XiXX'. 67. - kwiat w lecznictwie, n. 155; V. 179; XII. MS; XVIII. IBl; XXIX. 1819. - liście, wywar, OCI.400. - łyko, łyczak, VII. :J3; XI. 206; XII . 221; X.XXI. 96. . - łyko na obuwie, XI. 147. pod Buczaczem, :XIll. 259. _ w baśni, VIII. 285. _ w kazaniu, XIII. 334. _ w pieśni, II. 246, 348; VIII. 230; XI. 299, 300; XIV. 267. _ zatykanie gałązek w len., w kapustę, czynność magicz. :XXXI. 96. Lipa, nazwa cieląt, lXXXV. 135. pt. N a z w y z w i e l' z ą t. Lipina, lipnik, las lipowy" XIV. 112. 332. Lira, XII. 259; XIV. 140, 141; XXI. 188; !XXIX. 132; XXXIV. 168. pt, I n s t l' \,' fi e n t y m u z y c z n e. Lirica, p. lira, XXIX. 132. Liriti, (j. 'beczuan.), denie, VI. 15. Lirnik, I. 183; III. 162, 222; V. 276; IX. 177; .xII. 259;XXXIV. 158. Liryka, III. 222; XXX.U. 4. Lis, 11.198; IXX.300; XXXI.29, 31,32. _ geniusz, VIII. 10-18. _ język suszony w lecznictwie. VIII. 366; XI. 384; 399; XXXr,27· _ Mikita" WH. Vm.5-21, 429. _ ogon jako instrument muzyczny czarownic, XXVII. 70.. _ polowanie, VII; 270; lXXXI. 29, _ ~ _ _ - _ 31, 32, przebieranie się za lisa, XX\. 167. Reinecke, porÓWIl. Mikita, VIII. 5. samica .• V. 173; XVI. 350. w bajce, V. 181-184, 285; VII.45, 244; Vln:. 182, 279:, '280, 287-294, 297, 303'---308; XVI. 350. w mitach kosmogonicznych, XXlXII. 70. w przysłowiu, VII.211; XIII. 152; XIV. 297, 354; XVI. 214. w wierzeniach, XVIII. 195;XXX. 250. zabawa w lisa, VIII. 202; XI. 28'3. żytni, demon zbożowy, XXII. 7, Lisa, (gw. huc) plecionka, P. lasa, laska, .xxXIV. 147. _ _ Liscyna, Lisi p. leszczyna, II. 311. ogon, koci ogon, Amaranthus XXXI. 96. Lisice, lisiec, p. kurki, pieprznik jadalny, Cantharellus cibarius, I. caudatus, 177; V. 44. Lisie jajka, storczyki, Orchis, korzeń w lecznictwie, XXX. 209. Liska, leszczyna, II. 311; XXI. 216. Liska, (gw. hue.), nazwa cieląt, XXXV. 135. Liskarka, nazwa owcy, VIII. 39. Lisny(i), (j. ukr.), boginki leśne, V. 59; VI. 258; VIII. 185; XIII. 112; XVIII. 174. (j. ukr.), owoce suszone, XVIII. 200. Lisowik, (j. ukr.), leśny człowiek, p. lasowik, II. 329. List do św. Piotra, V. 79; XX. 69, Lisnyci, 70, 200. Kołłątaja, XVIII. 131. Listecek, listeczek, XIV. 276. Listecki, listki, wzory na pisankach. IV. 212. pt. O l' n a fi e n t. Listek, listeczek, rp. haft, X. 302; XI. 58; XXIV. 143; XXXI. 160. Listek tr.awy, zabawa, XXVIII. 54, _ 58, 59. Listopad, w. Kalendarzu Staropolskim, XIII. 257. _ w przysłowiu, VII. 211. _ Blo'dm<mat, Schlachtmonate, XVI. 3. Listwa, w budownictwie, III 8; XXXIV. 150.. _ półka, II. 76; XVIII. 69. Listy, miłosne, XIII. 43-48; XIV. 264; XXXIV. 294. _ pasterskie, XXXIX. 170. _ wi.ejskie rymowane, ·IX. 188, 189; X. 40-44, 337, 338; XIV. 276; XXIII. 137-146; XXXIV. 294. �270 - z nieba, II. 232-235; III. 61, 62; V. 79, 80; VI. 307; IX. 170-172; XX. 311; XXXI. 144; X,XXIX. 313. Liszaje, XVIII. 186; XXXI. 27; XXXV.68. - zamawianie, X. 232, 233. Liszaji, (gw.huc.),p.liszaje,XXXI.27. , , 271 - etnograficzna, XXXIX. 37. etnograficzna muzyczna, XVI.I62. filipińska, XXXVII. 391. hagiograficzna, XXI. 107. indyjska, III. 214; XIII. 259; XXVI. 115; XXX. 115. - irańska, XXX. 115. Liszczak, liszczy korzeń, liszczyniec, - jarmarczna XXXV 40. ostróżka wyniosła, Radix vu~pina - kalwińska, 'XV. 253'. De~finium e~atum, III. 240, 254. ' - katolicka, XV. 253. Liszka, lisica, p. lis, VI.132; XXVIII. - klanowa, III. 214. 203; XXXI. 130. ;-- kolonizacyjna, III. 175. Liszka, taniec śląski, XV. 79, 83. - ludowa, I. 6; III. 46, 177, 22'1; Liszki, grzyby, I. 177. VII. 29-54, 65, 88, 99, 128-146, Liście, barwnik do j.aj IV 214 231. 169--176, 182-192, 222, 226, 236, - jadalne, xx. 318. ' . , - 241, 256; IX. ,39, 193...-l213,374--422; - jako podściółka, XXX. 34. XX. 74; XXI. 137-146; 160, 161, 171; XXV. 104; XX.XV. 23 24 27' - ochrona przed zimnem, XII. 295. - podkurzanie, VI. 267. XXXVI. 13, .89; XXXVII. ~44,'152: 154, 330, 338, 339, 403; XXXIX. - poziomek, tytoniu, odwar, VI. 159. 10,29. - w bajce, VIII. 285. - ludowa rosyjska, III. 217; ·XXIII. Liśne, (j. czes.), luśnia, XXXIX. 124. 160. Lisńa, (j. górno-łuż), luśnia,XXXIX. - ludoznąwcza śląska, III. 85. 124. - ludów pierwotnych, III. 217. Litania buddyjska, XXXIV. 28. ---:luterska, XV. 253. - dla panien, XIV. 297. - madziarska, XXXII. 6, 7. Litawycia, (gw. huc.), latawica, XlII. -. maJrksistowsko-leninowska, 242. XXXIX. 38. Liteple" (gw. huc.), mleko świeżo wy_ mieszczańska, XXVIII. 186. dojone, XXXV. 89. . niderlandzka, XIX. 33. Literatura, a etnologia, XXI. 91. o chłopie, XIX. 81-83 . . - angielska, XXI. 12, 13. odpustowa, XVI 337;XXXVIII.274. - apokryficzna, XVII. 192. - osobi.<;ta, III. 222. - arabska, XIII.271-274; XXX.115 - patrystyczna, XXI. 110. - archeologiczna, XXXIX. 37 . - perska, XIII. 259. - białoruska, XXVII. 156 15~. - porównawcza, III. 213. - chińska, III. 215. ' - powieściowa, XV. 199. - czeska, XXVI. 109. -. radziecka, XXXIX. 37, 38. . - dotycząca' czarów, XIX. 111, 119. religijna, IX. 413. 143. - rodowa, III. 2.15. - dramatyczna, XIX. 85. - rodzima, XIX. 74 . -. -. _ _ _ _ różnowierców, XV. 250. sanskrycka, I. 14. sataniczna, XXVIII. 138. serbsko-chorwacka, XXX. 265. słoweńska" XXX. 265. sowizdrzalska, XXVIII. 186. staroindyjska, I. 136. starotwrecka, XXXVII. 339. straganowa, p. jarmarczna i odpustowa, XXXIX. 51. _ średniowieczna, XXXVII. 2!H. _ teologiczna, XXXIX. 177. _ unicko-pnawoslawna, X.V. 253. _ . wedyjska, XXXIV. 5, 31. - węgierska, etnograficzna, XXXVII. 353. -'- wschodnia, XXVI. 116. _ zachodnia, XXVI. 116. _ żydowska, XXX. 115. L i t e r a t u r a l u d o wa, p. apokryf, bajka, baśń, bylina, epos, hymn, legenda, listy, napisy, plesn, . podanie, przypowiastki, przysłowia, zagadki,' oraz szczegółowe hasła: aforyzmy, Alachtund, . anegdoty, An:ol ukarany, Anwar i Souhaiti, Byliny, Cantilenae Vulgaris, cum, Carmen Carmen vulgare. barbariCarmina agrestia, poezje lud., Chorągiew .słowa, Vanza, dramat ludowy, dramat religijny, druki jarmarczne, dumy, Edda, Eneida, epos, facecje, frantowci, gadki, gawędy, Gestn RomanoTU1l1., godki, Gral św., Hagada, hebrajskie opowieści, Herody, Hutorki, Hymny, Ka~eva~a, komedia attycka, klechdy, legendy, listy miłosne, wiejskie, z nieba, Luegendichtungerl, Mahabharata, Midasowe uszy, mity, Naśtund, Pantschatantra, Peregrynacja Maćkowa, podania, poezja ludowa, powlesc, Prolog Staroruski, przykłady, Ramayana, Rigweda, Rodowód białoruski, Rozmowy Polikarpa, runot, saga, sennik, Sigunds.age, Sowizdrzał, Speculum exemplo.rum, Szewskie godzinki, szczedriwki, Tylgund, Upanis.zada, Vetalapan- Wersje, wiwiersze, Zelman, Zend-Avesta, Zwierciadło przykładów, p. Speculum exem'p~arum, Żywoty męczenników. Litkouf, (j. niem.), p. Leitkauf, lit _ kup, XXII. 97. Litkup, zwyczaje związane z kupnem i sprżedażą, Mercipotus, P. baThsz, maharycz, Leitkauf. IV. 420; VI. 133; XIII. 287-289; XXIII. 78, 95, 97-99, 116; XXV. 7; X'XVII. 146; XXVIII. 94; XXIX. 149; XXXJIX. 179. Litkupnicy, Mercipotatores, XIII. 287; XXIII. 97. Liton, imię czarta, XIX. 112. Litowysz, (gw. huc.), wypędzanie owiec na połoniny, XXXV. 126, 129, 143. Litr, miara, XXVIII. 154, 157, 159, 162. Litwacki dialekt, XXXIII. 142. Litwor, p. arcydzięgiel, Ar~hangeli-' cn officinalis, III. 254. Liwa, liwa! nawoływanie gęsi, II. tschavimcati, dowiska Wedy, ludowe, 130. (gw. dz.), śliwa, III. 165. Liwak, (gw. huc) mańkut, XVIII.197. Liwina, wierzba iwa, XXI. 216. Liwk, stanik, g·orset, XXVIII. 17. Lizak, luzak, p. fryc, Xi. 9. Lizanie, czynność magiczna w odczynianiu uroku, ,x,xI. 162. Liwa, �273 2('2 (gw huc.), tkanina wełniana Vn2~. ' Ljal , O. alb.), ojciec, porównaj lel, Zela, XIV. 60. Ljesinia, bohater związany z drzewem, porówn. lasownik, Uesownik, XXXII. 84. Ljesowik, O, ros.), demon leśny, XXXII. 83. Lnica, CameHna sativa, XXXI. 96 - pospolita, nietupa, Linaria vul., odwar w lecznictwie, XXX. 210; XXiX!. 96. Liżnyk, lnica, XXXI. 96. pt. R a ś~ in y w l e c z n i c t w ie. Lob, (j. norw.), soboty, podcienia, XVI. 288. Loceć, biegać, IV. 307. Loch, piwnica, XXIX. 100. - z dache~, mieszkanie, XXXVIII.258. pt. Z i e m i a n k a. Locha., świnia, VIII. 297. Loda, imię psa, II. 130. Lodownia, XXXVII. 102. Lodówki, p. chrapki, XX'V. 5. Loess, lessy, miechowski, sandomier• ski, XXVI. 41. Laga, laska, II. 44. Lohengrin, -XV. 184; XXV. 11. LOitsut, (j. fm.), baśni, XXXIV. 284. Loiska, Alojzja, XVIII. 220. Lokacja, jednostka administra<:yjna terytorialna, XXXIX. 188. Lokata wsi. na prawie niemieckim XXXVIII. 310. ' Loki,uczesanie, XI. 61. Lola, O. slow.), ojdec, XIV. 60. - piosenka, V. 134-136. Lala, (gw. dziec.), groch, III. 165. Lomenice, (j. czes.), szczyt, II 76. pt. !Da ch. Lomsvikinsaga, O, skand.), XIV.209. Lnicznik, , p. luna , lunica .pług, wóz, XXXVIII. 2311, XXXIX. 123, 125. Lonicera xylosteum, p. suchodrzew. L'on, O. ukr.), len, w przysłowiu, XXI. 122. Lony, gwoździe grube, XVII. 150. Los, p. kob, laima, XVI'I. 194 195; XXIX. 164. Losowanie, XXV. 114; XXXII. 182. Losy drewniane, XVII. 203. - rzucać, XVII. 199. Lot czaJrownic, p. jazda czarownic, XIX. 119, 124, 136, 137; XXV. 78; 'XXVI. 73; XXVII. 63, 64. - duchów i demonów, XXIX. 123. - Habakuka, P. Haibakuka lot. - Twardowskiego, XXXI. 106. Lon, lonek, Lothus lonka, corniculatus. OrnithopO'dium cQrntculatum, wywar w leczeniu wścieklizny, XXI. 147. pt. R o śl i n y w l e c z n i c t w i e. Lotofagow,ie, XXI. 197. Lód, w magii, sprowadzanie zimna i deszczu, XXI. 132. Lodhur, (j. skand.), bóstwo, III. 187. Lass, (j. węg.), luśnia, XXXIX. 124. Lubas, lubaska, (gw. huc.), kochanek, kochanka, VII. 261. Lubczyk, p. lubie8zczyk, lubiźniak, lubystok, lubyzile. Levisticum II. 217; VI. 159; VIII. 3'59; Xl 97, 226; X.III.2.21, 223; XXXI. 97, 159, 221,22'3; XXVIII. 243. - okadzanie, okłady, XXX. 54; XX.XIX. 3,00. pt. A P h r o d i s ia ca. - święcony, w lecznictwie, XXV.77. Lubieszczyk, lubiźniak, p. lubczyk. Lubownica, kochanka, XIV. 112. Lubyzile, (j. ukr), Botrychium lunaria, VI. 159. offic., czeluść w piecu, V. 63; XXIX. 48, 50. Lucina, O. łac.), p. rodzanica, J'unona, XIV. 73. Lucyper, I. 175; II. 277; VII. 13t>;lfu. 13'7, 139, 378; XII. 220, 317; XIII. 334, 335; XLX. 78, 112; XXiV. 40. Lud, I1I.S2, 83, 347; IV. 42; XIX.74; XX. 29, W, 72; XXI. 84, 85; XXVIII. 117; XiXXIX.13'5,137, 139. - czeski XVI. 324. _ jako ~ar5twa sPołeczna, XXXIX. Luchto, _ _ 135, 137, 139. kaszubski, XXVIII. 33. polski, XVI. 324; XXVIII. 13; XXXI. 165. _ robotniczy, II. 148. _ rolniczo-górniczy, XXIX. 175: _ społeczna rola ludu, XX. 116,123. - w pOezji, XII. 138, 198-211; XX. 140, 143, 144. _ wiejski, II. 148; III. 189. Ludność, armeno~'Pono'idalna, XXXIX. 440, 441. - gub. lubelskiej i siedleckiej, XVII.255. - interglacjalna, XXII. 73. - litewska, XXXII. 21. - miejska, XXXIX. 136. _ nordyczna, XXXIX. 440. _ okresu przedhistorycz., XVII. 91. - 'pasterska, XXXIX. 106. _ polska w 'Prusach zach., III. 387; XXVIII. 178. - prapolska, ~XVII. 332. - prawosławna, III. 93. - rolna, XXXIX. 105, 106. - ruska, XXXVIII. 178. - śródziemnomorska, XXXIX. 440. - Warszawy, II. 188. - wiejska, XXXIX. 136. 18 Lud - Tom XL - wiejska w epoce Piastów, II. 189. - żydowska, XXXII1.15O. LU<loznawstwo, I. 1-5, 8, 10, 12, 27, 29, 91, 195; II. 36, 173; III. 85, 93, 171, 189, 191, 226, 387; IV.106; V. 177; VI. 213, 37Q-376, 381, 385, XXI. 85, 86, 267, 268; XXIX. 240; XXXI. 166; XXIXVI. 47, 71, 72, 75, 152, 159; XXXVII. 273, 424; XXiXVIIr: 400; XXXIX. 139, 141, - 144. czeskie, X.XIV. 193; XtXXVrrI.350, - fińskie, XX'XVII. 440. _ jugosłowiańskie, XXXVII. 426,4128. ~ polskie, I. 90; IV. 338; IX. 129; XXV. 9,9-101; XXIV. 193. _ prawne, XXXIX.2, 133, 140-143. - rumuńskie, IV. 99. - starożytne, XXII. 146. _ szwajca'rSkie, XXXVIII. 469;- XXXIX.484. _ ugro-fińskie, ·XXXVII. 440. _ węgierskie, XXXVII. 357. - żydowskie, XV. 153. Ludożerstwo, p. Antropofagia, ka. nibalizm, I. 232; VI. 18; V.II. 336; XlVIII. 90; XXII, 1318,139; XXIX. 123; XXXVII. 383; XXXVIII. 249. Ludwisarnia, III: 110. pt, M e t a l e i i c h a b rób k a. Ludy, ceramIki malowanej, XXXIX. 258. - ceramiki sznurowej i wstęgowej, XXXVIII. 47, 48. - cywilizowane, XX. 199; XXI. 86, 88, 89; xXII. 15; XXXVII. 41. - historyczne, XXI. 84. - jako jednostki etniczne, XXXIX. 72, 73.. - pasterskie, I. 240; XVIII. 42; XXV. 38; XXXIV. 173. �274 - 275 rolnicze, I. 369, 387. 239; XXJXVII. 35, Ludzie, gniadzi, p. czud'bieloglaza, II. 196. -. - leśni, XXXIV. 24. niewidzialni, XXIX. 119 olbrzymy, V.225, 232; XXXIV.24. opętani, VIII. 17. otyli, I. 137. po śmierci, II. 187. przedhistoryczni, XXIII. 28. złośliwi, I. 137. (j. niem.), Luegenberg, XXVIII. 200:' (j. n:em.), XXVIII. 198, 211. pt. L i t e r a t u r a l u d a wa. Luegendichtungen, Lues, p. kiely. Luft, kiela, kila. (gw. żoł,), powietrze, III. 79. (dok.), miara na miód, Lukno XVIII. 114. pt. M i a r y i wa gi. Lukna, mellis, Lulecznica brunatna, Scopolia nioZica Jacq., X. 261, 276. car- Lulek cza'rny, nimycia, Hyoscyamus niger, liście, okadzanie, XII. 61; XiIII. 221. - trucizna, X. 225, 226, 260. w lecznictwie, VI. 60; XIII. 224; JC>CXlIIII. 243. - nasiona w magii, 11.155; XXX.52. fajka, II1.43; V 58, 59; IX.387. Lulka-niekurka, XOCIII. 141-146. Lulka, lun, lunisa, p. lonek, (dial. st. wys. ni€m.), XXXIX. 125. Luna, Lunaria annua, p. srebrnik Lunatyk, III. 53;,XXX. 209. Lupercalia, (j. łac.), XII. 38, 39; XX. 167, 168. Luptak, judasz. duch, XI. 53. Ł Lustro, lusterko, XXXi.l83; XXXI.78. - w magii, III. 52. - w zwyczajach pogrzebowych, XXIX. 150. - we wróżbach małżeńskich, XI.222. zakaz błyskania lustrem w dzień i oktawę Boż. Ciała, XXXVIII.62. - zakaz patrzenia w lustro podczas mentruacji, XVIII. 198. - zakaz patrzenia w nocy, XVIII. 198. Luszoj, (dok.), XIII. 253. Luśnia, p. l'usn'a, lusne, lusnja, leoea, letry, lieve, leuea, leuchse, levecza, levka, Ziśne, lisńa, los; VI. 291, 395; XXXIX. 123-125. Luteranizm, III. 201. Luterska wiara w literaturze ludow., XIX. 259. Lutnia, XIV. 7~, 183; XVI. 167; XXiV. 48; XXXI. 130. otwór w powale do wypuszczania dymu, XJXXIII. 103. Lutnia, Luto, Lutość, smutno, XVIII. 220. żal, smutek, XVIII. 220. Luty, miesiąc oczyszczeń, XVII. 27. - w Kalendarzu Staropolskim, XIII. 256, 257. - w przepow. pogody, XIII. 161 - w przysłowiu, VII. 212. (gw. flis.), X. 9. Luzgarek, siatka na ryby, 'XIV. 112. Lwica w wierzeniach, XXXIX. 307. Luzak, (dok), Łada, demon wojny, XIV. 64. Lypka, li:pka, II. 258. Lycium barbaricum, p.Koziróg ,po_ spolity, P. czarci batog. Lysimachia nummularia L p. tojeść pi€niążek. Vyada, Lyadam, • Łabatyj, (gw. huc.), ornam. XIII. 209. Labędź, p. kamień łabędzi, człowiek, dziewica zaklęty w łabędzia, XV. 183. - postać wiedźmy, XXXII. 95. - postać Zeusa, XXXII 95. - przynoszący dzieci, XIV. 173. _ w mitach i mitologii, XXXII.94, - w mitach kosmog., XlXXII. 94. - w oracji weselnej, XI. 80. - w pieśni, II. 360. - w przypowieści, IX. 47. - w wierzeniach, XXXII 100, 111. - w zagadce, XIV. 375. Łaby (gw. huc.) u stępy do oleju, XXXIV. 148. Łaby, (j. ukr.), wzory pisanek, IV 213. Łachy, ubranie, 'bielizna, VI. 45. Łacinnicy, XXXVII. 167. Ład, Łada, Łado, Ładko, XI. 272; XIV. 19, 64, 65, 67, 68,70,71; 220, 228, 233, 307, 308, 314, 317, 321, 322, 406;' XXIV. 26; XXVI. 113.' Ładan. (j. ukr.), kadzidło, VIII 374. - w obrzędach pogr1zeb., XVIII.213. Ładkać, ladować, śpiewać pieśni weselne, XIV 220, 221, 2'99; XVIII. 152, 153, 155, 157, 159,160; Ładki, potrawy obrzędowe na za, duszki, XXIV. 7. Łado,pieśni weselne,JII. 36. Ładon, (dok.), XIV. 6:$,» Ład~wanie, śpiewy we'selne, X. 65 Ładun, (j. ukr.), kadzidło, V. 70. - padalec, VII. 284. Łagoza, wierz1:a, łoza, XVII. 131. Łaguny, legary pod podłogę, XVII. 163. Łajcuch, łańcuch. V. 63. Łajgonas, (j. lit.), brat żony, III. 197. la· nawóz, okadzanie krów. V. 219. - kobyle, krowie, VII. 319, 320. - świńskie, XVIII. 181. - w magii sobaczyne, psie, ,XIII 331, 332. Łamanie kołem, XXXI. 00. - nóg kobietom zmaJrłym w ciąży, p. czurel, XJXXlV. 40. - w kościach, III. 54; VIII. 366. Łamigłówki góralskie, XVII. 93, 96. Łan, laneus mansus, XX.13,9,5;XXV. 21, 23, 29. -' część p. klin. - czynszowy 22 ha, XXV. 37. _. frankoński, XXV. 21, 23, 25, 37. - kmieey, XXV. 24, 25. - kościelny, XXV. 21. _. królewski (47-48 ha), XXV. 22. - leśny, XXXVII. 175, 187. - sołtysi, 18 prętów, XJXV. 21, 24, 25, 32, 36, 37. _. średniowieczny, XXV. 20. - wybraniecki, XXV. 37. . _: zupełny, XXV. 32, 37, 38. Łan, p. Siedlisko. Łan'a, (gw. huc.), nazwa krowy, XXXV. 135. Łanc, łańcu<:h, XVII. 150. Łancuch, (j. ukr.), wzory na pisankach, IV. 211. Łanka., {gw. drucJ, dziewczyna, XXXVII. 2łO. Łantiales, (j. lit), pływaki u sieci, XXXII.30. Łantidle, (j. lit.), des-zczułka do wiązania sieci, XXXII. 33. pt. N ar z ę d z i a r y b a c k i e. Łańcuch, p. lanc, lańcusek, lajcuch, diabelski, II. 324. - jako ozdoba XXI. 195. Łajno, �276 - ognisty, p. Jaraszek, Raraszek, XIV. 225. - szczęścia, xxx. 269. - z mlecza, zabawka, ,XXVIII.61. 65. - z papieru, XXVIII. 52. :II pestek wiśni, XXVIII. 65, 66. - zawieszony na wrotach koszerl/, XXXV. 131. - złoty, XXI. 195. - żelazny, XXIX. 57. Łańcuchówka, P. kształty wsi, XXVII. 128, 131, 132; XXXIII. 83, 85, 86; XXXIX. 233. Łańcusek, łańcuszek, XXXIX. 385, 393. Łańcusz, nazwa psów, XXXV. 136; Łańczuszek, haft. pl O I' n a m e n t. - porębski, X. 299. - starodawny, X. 2.99.· Łańcu~zek kulczykowaty, wzory pisane!{, IV. 211. Łańcuszek z kontkami, wzory pisanek, IV. 211. Łańcuszok, (j. ukr.), wzorypisane'K, IV. 211. Łapaki, łowiectwo, XXXI. 31. Łapanie ryb, ,X,XXII 2B. pl. R y b 0łówstwo. Łapatka, (j. błr.), deszczułka do wiązania sieci, XXXII. 33. Łapci, (j. ukr.), wzory pisanek, IV. 213. Łapcie, III. 306; IV. 142,; XXI. 137; XXXI. 4. pt. Plecionkars two. - w magii, XXX. 29. - w przysłowiu, IX. 151. Łapetka, (j. lil.), łopatka, XXXII 33. Łapka, past, na myszy w zagadce, XVII. 88. - w łowiectwie, XXXI. 31; XXXVII. 204; XXXIX;. 446. Łapki, wzory pLanek, IV. 213. 277 Łapucajnia, (gw.złodz.), policja, VII. 280. Lapy, stopy, XX!XIII. 80, Łasica, P. laska, panna laska, wilk szczurzy, Foeterius Vulgaris. - mieszkanie duszy, .xvU. 182. - przynosi szczęście, XVIII. 195. - ślina zatruwa wodę, XII. 64. - święto, II. 205. pt. K u l t y. -. w wierzeni.ach, II. 205; VI. 64; XX. 320; XiXXVIII. 233. - w związku z hodowlą, VI. 64; XIII. 114; XVIII. 195. - wcielenie duszy, XVII. 182. - zagadka, II. 230. - zakaz zabijania, XVIII. 195. - zwierzę święte, VIII. 7, 8, 13. Łasij, (gw. hue.), nazwa koni, XXXV. 135. Łaska, do suszenia sera, IX. 347. Łaskawizna, chleb łaskawy, III. 198 Łastiwka, jaskółka, (j. ukr.), wZlory pisanek, IV. 212. Łaszt, (dok.), miara, XX!VIII. 192; XXXIX. 322. pt. M i a r y i wag i. Łaty, p. dach, IX. 271, 272; XlVI. 367, 3'W; XVIII. 10; XXIX. 29, 31, 33; XXXI. 54; XXXIII. 96; XXXIV. 144;XlXX.IX. 309. Łauma, (j. lit.), zmora, X. 111, 112. Ława, ławka, P. barka, I. 18, 19, 131, 161; II. 76; III. 78, 95, 172, 173; V. 1l'i2; IX. 360; X. 423, 426, 427; ]{I. 416; XII. 146, 294; XIV. 12, 94, 357; XVI. 367; XVIII. 69, 214; XXIX. 42, 47,90, 1&6; XXX. 21 31; XXXIII. 87, 101; X1XXiVII. 113-115, 200, 201, 246; XXXIX. 451. - bednarska, VI. 56.. ~ do jedzenia, IX. 360. - drewniana, XXIII. 47; XXXIII. 101. _ garncarska. XXXVIII. 463. _ kościelna, XXVIII. 38 _ malowana, XXX. 182. _ podścienna w ziemiance, XXIII. 47. w obrzędach weselnych, II. 247. w pieśni weselnej, XIV. 387. _ VI zagadce, II. 229. _ z gliny ubita, XXXIII. 104; XXXIX. 262, 280, 288. Ławka, kładka, U. 140; IX. 279. Ławka u wozu XXXVIII. 231 Ławni~Y, XIII. '245, 284-287; XX. 2; XXX. 203; XXXI. 74; XXXIX. _ _ 142. Łazanki, XXX'. 214. pt. P o ż y w i e- nie. Łazibrzuch, roślina do jaj, IV. 214. Łazisko, ugor, pustki, leśna, barwnik III. 381. Laziziele. lazibrzuch, barwnik do jaj IV. 214. Łazówki. termin. kowalska, VI. 291. Łazy, grzyby maśluchy, I, 197. pt. Z ił> i e r a c t w o. Łaźbić, pszczoły, XXlXVIII. 234. pt. P s z c z e l a r s t w o. Łaźnia, p. badstofa, bania, brody, ist'l>bok, XIV. 17, 56; XVII. 179; XXVI. 13; XXVII. 135; XXX. 17~19, 31; XXXII1.15O. - w przysłowiu, VII. 212. Łaźnik, duch łaziebny, p. bajennik, bannyj, II. 213. Łączenie się zwierzęcia l kobietą, XVIII. 24. Łącznik, stróż łąk, XIV. 113. Łąka, VI. 247; XXXIX. 363, 366. Ląkocie, część wozu, n. 132. Łątki, mar:onetki, XXVII. 198. :ŁbY,ornament, XXVIII. 36. Łby, piasta u koła, VI. 395. Legiń, (gw. huc.), kawaler, VII 261. Łekszeta, (gw. huc), deszczułki do związywania złamanej nogi, XVIII. 189. Łelity. (gw. hue.), uciekać, VII. 261. Lelet, (gw. hue.), puszczyk, XVIII. 196. Lemisz, (j. ukr), lemiesz, 'I. 143. Len, (gw. huc.), len, Linum usititassimum, XVIII. 192. 'Lepesyna, (j. ukr.), łachmany, IV. 90. Les, 1ges, łgarstwo, XlV. 308. Leż, kłamstwo, VI. 45.. Lęg, u sochy, XX.50. Lobigany,taniec III. 353, 354, 367. Loblocki, obłoczki, V. 53. Łoboda, (j. ukr), lebioda, XIII. 334. pl. Roś l i n y w z b i e r a c t w i e. Łocap, pierwsza belka poprzeczna nad oknem lub drzwiami, XIV. 388. Lochtuszka. loktusa, II. 133; IX. 260; X!XVIII. 219; XXXVI. 236; pl. Odzież. Lochtusza, XVII. 126. Łodyga gencjany, Gentianaceae, psdkurzanie, XXXIII. 120. LOgie~ z nieba, Sobótki, IV. 283. Logosz, ulicznik, XIV. 253. Łogrodnik, taniec, III. 353. Łogródek, ogródek,. IV. 283; V. '56. Łojnąć, uderzyć, XIV. 253. Łokieć, mi.ara długości, XIV. 278; XXV.23. _ przędziwa w zwyczajach wigilijnych, VIII. 370; IX. 351. Łokieć w przysłowiu, VII. 214. Łokszyn, (j. żyd.), makaron, III. 319, 322. Loktusa, loktuszka, płachta, V. 63~ XI 29; XIV. 14; .x:xVIII. 219; XXXVI. 236. pt. O d z i e Ż Loma, łuna, II. 318. �2?9 278 Łomignat, białogon, bialik, HaeHae~eus a~biciHus, XXXVIII. 237. pt. Łoposek, pasek, IV. 285. Łopuch, p. łopian, w lecznictwie, VI. Ło wie c twa. 59, 78; XIII. 218, 224. Łomka, ,cierlica, II. 142. Łopucha, rzepak, Raphanus, zakł8? Łopata, do bicia próby, przy kopaniu danie pod strzechą w wigilię św. bursztynu, XXXIX. 363. Jana, IV. 315. - do chleba, VI. 272, 351; VIII. 29; Łopuchy, (gw. złodz.), buty, VII. 28\). TX. 3S3; ,XI. 186; XiX.XVII. 246. Łopyrchol, roztrzepany, XVI. 85. - do odpędzania bUJrzy, gradu, III. Łoscypek, ser owczy, IX. 256. 143; X. 355; Xl. 186; XIII-; 226; Łosenda, kłopot, XVI. 85. XVI. 79; 'xVIII. 179. pt. M a g ia. Łosie, losięta, źrebięta, Ul. 45; XII. - do kopania, IX. 200; XI. 26, 145; 300, 301. pt. Z w i e r z ę t a d 0_ Jell. 231; JeVII. 149; XXIX. 167, mowe. 1,68;XiX,X.232; ,XJX:XI.3; IXiX.XIV· Łososie suszone, XXVIII. 215. 183. Ło50Ś, Salmo' salar, XXXII. 24. pt. - do nawozu, XiXIII. 82. R Yb o łów s t w o. - kołaczowa, II. 131. Łostruchorz, p. lopyrchol, XVI. 85. - narzędzie rybackie, XXXII. 30. Łosze, loszeta, (gw. hue.), źrebię. - przytykanie do powały przy pieźrebięta, III. 45; XXXV. 133. czeniu paski, XII. 316. Łoś. X. 3'5'8;XXtVII. 139; XJXXI. 93; - służy czarownicom do jazdy, XXXVIII. 236. XXV. 84; XXVII. 142. - w mitach, XXXII. 119. .......• stawianie w drzwiach stajni prze- z gliny, zabawka, XXXIX. 422. ciw czarownicom, XVIII. 176. Łotasz, jaskier, barwnik do jaj, IV. - w wierzeniach, XIV. 2'51. 214. - w zabawach, I. 216. Łotok. (j, Iros.), wyprawianie skór, XXXI. 116. - w zagadce, XIV. 374; XVII. 92. - zakaz przechodzenia pod łopatą. Łowcorz, owcza,pz, IV.. 317. XIII. 3129. Łowiectwo, p. myśHwstwo, I. 125; Łopatka, P. kijanka, XVIII 118 119 II. 6; VII. 264-270; IX. 350; XIV. - do ostrzenia kosy, XXX. 25. . 70, 82; XXVII. 138, 141; XXVIII. - do wiania zboża, XXX. 231. 110; XXIX. 202; XXXI. 3, 24, 26, Łopatka w spionku, do koPania bur33, 145; X,XXIV. 288; :x:xxrvr. sztynu, XXXLX. 3,81. 187-189, 192, 193, 195-198, 20.l~ Łopatka, lewa w magii, XXXI. 83. 203, 281; XXXVII. 74, 331; Łopatki, terminol, kowalska, VI. 292. XXXVIII. 217, 347. Łopian, p. łopuch, Lappa communis -u Hucułów, VII. 264-270. Coss. et Germ., Lappa maior, - w przysłowiach, XIV. 242. XIII. 224; XXVIII. 243. - zabobony, VII. 282-285. - korzeń na spirytusie, XXX. 53. Ł o w i e c t w o, p. ambona, arszenik, baszmak., (samołówka), bia- liście i korzeń, WYWaJrna wodzie i na s'erwatce, XI. 397, XII. 61. łozór irlandzki i norweski, dół - liście, okłady, XXX. 53. myśliwski, drągowina, dropie, drzemlik, gotur, grace, głuszec, groch, (przynęta), gwizdek, jastrząb, junkier, (raróg), kapkan, kłoda, kocie mięso, kogut, kora, (wabiki), krogulec, kuna, łapaki, łomtgnat-białozór, nagonka, obierze, obłączki, oklepce, parkany, paści; polowanie, potrzaski, pułapki, raróg, rozjazd, rozszCzep, sak samołówki siatka, sieć, sitkie,' skrzynka 'slakOwnicy, slip, slopce, sokół, stępica, slupica, tchórz, torhlo, tul, tuleć, tyras, turys, wab, węda na lisy, widły żelazne, wilczy dół, włosie, wnykarstwo, wnyki, wykopywanie zwierząt z nor, wykurzanie zwierząt, zazub. Łowienie, kwiczołów, XXXIII. 22. _ na rozjazd, XXXVIII. 257. -'-- raków, rY'b i 'Ptaków, 1. 201; X~. 78,94. Łowiesek, owies, w pieśni, IX. 403. Łowsiok, owsianka, IX. 256. Łowy, p. łowiectwo, III. 222. Łoz, ugor, III. 381. Łoza, p. wiklina, VIII. 118; XII. 295; XXXIX. 131. _ łozina "XXXIX. 131. Łoziński,' p. Boruta diabeł. Łozy skad:ut, (gw. huc.), zabawa, XUI. 30, 111. ŁożniCa" tyfus, III. 254. ŁQżysko, wyrzucanie, zakopywanie, .III. 57. _ wkładanie na głowę chłopca, XVIII. 177. pt. Zwy c z a je .i o b r z ę d y n a r 'o d z i n o w e. _ sproszkowane w magii, XXVI.13. -krowy, w zapobieganiu przed odebraniem mleka, XVIII. 176. Łódka, p. bajdaki, bajdary, bat, berlinka, botes, czajka, czółno, czu- wien, dubasy, lódź, łuotas, miedziaga, noczinos, pt. Z e g l u g a. Łódź, II. 7, 78; IX. 44, 181; XXIV. 89, 90; XXVI. 74, 98, 123; XXVII. 10; XXXI. 37, 38, 41; XXXIV· 273; XXXVII. 366; XXXVIII. 411. _ drążona z pnia, XXXI. 38. _ kultowa, XXXII.123; XXXVII09. _ pokryta skórą, XXXIX. 421. _ z tI"lciny, XXXVIII. 408. Łój, II. 128. _ barwienie jajek, IV. 207. _ jako danina, XXVIII. 163, 164. _ owczy w lecznictwie, X. 334. _ w mętowaniu, XIV. 377, 378. -z jelenia, VII. 269. - z kozła, V. 165. Łóżko, P. bambetla, beretyk. geleiigale, lyżko, nary, pastil, 1. 161; II. 74,76; III. 317; V. 152; IX. 360; oX. 424, 4126; X'l. 336, 394; J{III. 253; XIV. 357,3~; ,xVI.367; XXIX. 42 47, 90; XXX. 31; XXXIII. 101, 104; XXXVIII. 424, 425; XXXIX. 288, 451. -_ piętrowe, XIV. 368. - położnicy, III. 58. _ w przesądach, XrvI. 81; 'XXVII. 135. w zagadce, XXX. 33. Łpy. odłamki łodyg lnu, XXXIX. 291. Łub, kora świerkowa, XVII. 148; XVIII. 189; XlXXVIII. 231. Łubek, dudek, VI 305. Łubie, kora świerkowa na pokrycie dachu, XVII. 144, 145; XtXXV.103. Łubin, mąka w lecznictwie, XIII 278. Łubki, dębowe, XXXV. 69 _ złote, XXVIII. 21. - Łubki, kora, II. 140. Łuby do sit, XIV. 109. �( 280 281 Łucznik, świecak, XXIX. 23, 24. Łuczywo, p. batlina, batwa, błonka, karkoska, ścepy, ślajsy, brzozowe, XXXV. 60. - cisowe, XXXV. 65. - oświetlenie, XII. 154; XXV. 128; XX[X, 10, 5I. i j :1 Łuczywo płonące, umocowanie, p. łucznik, świecak, XXV. 128. - w obrzędach Sobótkowych, IV. 317; V. 17,8. Ług w higieni,e, VI. 68, 301; VIII. 312;'XXlX. 15, 24. pt. H i g i e na. 2l popiołu, III. 336; VI. 159; XIII. 204.. - z popiołu bukowego, VI. 159. -Łuk, II. 81, 170; XIV. 38, 50; XXIII. 33; XXXIV. 14; XX\XVU. 82, 88, 116, 300, 363, 364, 390; XX;XVIII. 24, 32, 54, 236, 258; XXXIX. 1821. pt. B roń. - grecki, XXIII. 35. - jako instrument muz, XiXIV. 91. - prosty, XXiIII. 34. - płn.-środkowo-europ., X1XUI. 34. - refleksyjny, XXIII. 34, 36. - symbol księżyca, XXXII. 138. Łuk triumfalny, XXIX. 129. Łuk-czesnyk, (gw. huc.), czosnek, nacieranie, VI. 158. pt. Me d yc y n a 1u d o w a pt. Roś li n y w l e c z n i c t w i e. Łuotas, (j. lit), czółno, XXXII. 32. Łupek piaskowy, XXXIX. 211, 249. pt. B u d u l e c. Łupiny, karmienie bydła, IV. :;;82. --. orzecha włoskiego, zabawki, XXVIII.68. - orzechów i Jabłek, wyrzucanie p:Jd drzewa owocowe, XVIII. 96. - z jaj święconych, XIII. 31. Łupior, upiór, IV. 55. pt D e mo n y s z k o d l i w e. Łupki, XI. 403. pt. M e d y c y n a L ud owa. Łuska, choroba, XI. 385. Łuska karpia, XXXI. 160. motyw Pieniążek, VIII. 86. Łuszczak, Łusznyci, zdobni::zy, choroba oka, (j. ukr.), p. mygły, XVII. O b rób k a d r z e wa. preżeno, (j łuż.), sieć, XIV. 150. pt. Łużyckie 118. 'Łyczak, lycok, powróz z łyka, -. diabła schwytać, VI. 45; 222-224. Łydki, p. ryby, x.x;xrII. XII. W.- kłamca, XIV. 113. Łyko lipowe, VI. 45; VII. 53, 54; XI 106; XII. 221, 222; XIII. 159. diabła schwytać, VI. 45; XII. 222 Łygwas, -224. w leczn. XVIII. 191; XX:III. 31. w przysłowiu, VII. 212. Łylyk, (gw. huc), nietoperz, XIII. 209; XVIII. 196. - (gw. hue.), lipa, XVIII. 19? (gw. hue.), nazwa cieląt, XXXV. 135. Łysa, (gw. hu,c.), nazwa krów, XXXV. 135. pt. N·a z w y Z w i e r z ą t, Łysa Góra, P. Bebirwa, Kahlenberg, miejsce schadzek czarownic, V. 55; XI. 3'63; XII. 221, 322; XIV. 313-320, 325; XXI. 128, 129; XXV. 78; XXVI. 7; XXVII. 57, 59--62, 64, 65, 68, 69, 71, 100, 136, 142, 143; XXVIII. 129; Xx.x. 206; XXXV. 68; XXJXVII. 304; XXXVIII. 264, 276. Łypa, Łypka, - na błocie, XXVII 60. - próbna do kopania bursztynu, na dzwonnicy, granicy, krzyżoXXXIX. 363. wej drodze, szczycie kościoła, - srebrna XXXIV. 159. XXVII.61. - w obrzędach weselnych, II. 247. Łysaja, (j. ukr,), nazwa krów, III.45. - w przysłowiu, VII. 213. Łysek, nazwa psa Ill. 45. - w wierzeniach żyd., III. 52, 57. Łysina, XIV. 403. - we wróżbach, IV. 421; V. 212; VI. - w mitologii indyjskiej,XXXII.138. 69; VIII. 62; )CIII. 22, 27. - w przysłowiu, VII. 213. - wiązanie sianem podczas uczty Łysina, czoło, XXfXIII. 80. wigilijnej, III. 144; XIII. 22. Łysina, nazwa krów, VIII. 152; _ wspólna p. p. młodych, )cVII. 158. ·XXI. 59, . - wY'cinana z drzewa IV. 280. ŁysonU;, nazwa krów,XXI. 206. _ wypadnięcie z ręki pOdczas bieŁyst burakowyj, (gw. huc), liść busiady zadusznej, )cXIV. 13. pt. raka, XIII. 341. Wie r z en i a. Łystki, lystoczki, (j..ukr.), wzory piŁyżkaj, (gw. huc.), łyżnik, XXXV.97. _ sanek: IV. 212. (gw. huc.), nazwa krów, XXXV. 135. -. (gw. huc.), nazwa owiec, XXXV. 134. ł~~'sulka, nazwa cieląt, XXXv. 135. nazwa krów, XII. 301 Łysuna, (gw. huc.), nazwa cieląt, XXXV. 135. - nazwa krów, XXJXV. 122. Łysy, p. łysina, II. 360; V. 382; XI.381. - w 'Pl"'lY'slowLu,VII. 213, IX. 56. Łyśyj, (gw. huc.), nazwa koni, XXXV. 135. Łyszki, (j. ukr.), lisice, grzyby, I.178. Łyżka drewniana, XI. 76; XII. 8, 150, 152; XOCX.22; XXXV. 97. _ pierwsza strawy, rzucanie pod Łysula." __ o Łyżkarstwo, IX.. 96. Łyżkarz, VI. 45. Łyżko, łóżko, III. 140. Łyżnik, p. łyżkaj, VI, 176, 189; IX. 279, 363; X. 99, Wi, 104, 313; )CI. 327, 421; XIV. 357, gag; :XXVI. 81-83; XXVIII. 255; XXIX. 128; XXXI. 67; XXXIII. 104; XXXV. 97; XXXVIII. 424, 445; )cXXIX. 451, 501. Łyżwy z kości, XXVI. 151, 152; XXXVIII. 258. Łzy Marii Magdaleny, .xV. 203. Łzy Matki Boskiej, koniczyna polna, Spiranta spiralis, XXX. 68; XXXVII. 307. Łzy św. Piotra, Łzy św. Wawrzyńca, gwiazdy, 1. 171. pt. A s t r o n o- m i a l u d o w a. stół, XXIV. 13, 26. M Maca, p. Afikoman, pt. III. 53; IV. 290; P i e c z y woo b r z ę d o w e. Maca, miara, XXN'III. 149, 165. Macha, suka, ,XIV. 267. pęcherz na tytoń, V.63; )cXXVI. 270. Machinae diabolicae (j. łac.),' XXV. 9. Macica, chodzi mi, XVI. 409. pt. M ed y c y n a l u d o w a. Macherzyna, �283 282 - choroba, XIII. 217, 22!. podniesienie, V. 165. poruszenie, XXXIII. 8l. obsunięcie, obtrząśnienie, XXXIII. 80. rozigra się, XX!XIII 81 82 wystawila do gardla: xXXIII. SQ. Botrys L., II. 13'6. pt. Roś l i n y w 1e c z n i c t w i e. Macicula, Cni ros benedictus, II. 137. Maciczka, mateczka, XVIII. 220 Maciczne ziele, wyżlin polny, Antirhinum orontinum, leczenie krów, XVI. 85. - na wódce, w połogu, XXX. 40. Maciejka, kwiat ozdobny, XXIX. 90. Maciejówka, czapka, XXVIII. 168, 169, 176; XXIX. 184. Maciejówka, rozsada na św. Macieja, VI. 45, 76. Macierzanka, Thymus vulgaris, III. 20, 26; VI.' 60 61; X. 355, 396; XXVIII. 244; XXX. 43, 6~, 67; XXXII. 94, 97. - ciotka ziela wszelakiego, XXX.67. - kąpiel, XXX .. 67.' - odwar plC, okłady, święcona, XXX.67. - w hodowli kurcząt, XII. 61. - z czego wyrasta, motyw etiologiczny, XVII. 30. Macierzyca pospolita Majeran Origanum VUlgare: w lecznidtw:e, XXX. 57. Macierzyństwo, V. 83. Macierzystość, XXXVIII. 10. Macierzyzna, III. 309; IV. 13. Maciora, w za,gadce, IX. 407. - Macicula i. I I !. , . -' dzika, oliwna, Chenopodium p. Samura. I. 218; III. 306, 307; IV. 411, 413, 416; V. 181, 183; VI. 19; XIII. 159; XX. 266, 267. Macocha, - w bajce, IX. 74, 79; XV. 42. w facecji, XXXI 92. Macoszka, Viola tricolor, XXXI. 97. Mactcinge, (j. ind, am.),bóstwo, XX,XII. 88, 112, 117, 120, 124. Mactcingein, (j. ind. am.), bóstwo, XXXII. 112. Maczanie zębów w krwi zabitego, XXXI. 91. Ma-czek, Papaver rhoeas, XXXI. 97. pt. Roś l i n y w w ie r z e n i ac h i m a g i i. Maczka, miska garncarska, V. 167. Maczka, twaróg, I. 165. Maczuga, V. 17; XXXV. 72; XXXVIII. 24l. - Herkulesa, XVI. 4l. Maczula, (j. błr.), pędzel z łyka do bielenia ścian, XXX. 24. Maćko, (gw. złodz.), brzuch, żołądek, VII. 280. Maćkowa Peregrynacja, p. !Peregrynacja Maćkowa, XXVIII. 186213. Madej - zbój, VIII. 209; XV. 202; XVII. 101; X'XV. 415;XXVIII. 124; XXX. 223, pt. B aś ń. Madejowe łoże, p. baśń o Madeju, IV. 259; VII. 140; IX. 176. Mądra, choroba macicy, III. 254. Madziar w szopce, XI. 132; XIX. 36. Madzurskij, (j. ukr.), nazwa wiatru zachodniego, XVIII. 217. Maga, (gw. złodz.) bitka, VII. 280. Magaricz, (j. ukr.), litkup, XXII. 97. Magi sunąć, (gw. złodz.), bić, VII.280. Magia. maleficia, P. czary, V. 273; 'VII. 221, 265, 282, 306; 3'26; X. 86, 27'5; XI. 4135;XII. 335; XIII. 218, 226--228, 237. 242, 326; XVIII. 30, 31, 3~0; XIX, 123, 142; XXI. 240 245; XXII. 36, 180; XXIII. 13, 19, 54-57, 134-136; 181-183; XXVI. 69, 70; XXIX. 56; XXX. 219, 225; XXXI. 103, 145, 159; XXXIV. 13; XXXV. 184; XXXVI. 22, 148, 150, 1M, 158, 170; XXXVII. 5, 86, 132, 251, 256, 332; 454; XXXIX. 222, 422. Magia, biała, XXVII. 77, 98, 00. _ czarna, XXVII. n, 98, 100. _ erotyczna, XXXVIII. 240, 263. _ Hotentotów, XXXVIII. 61. _ księżycowa, słoneczna, XXXVI. 109. _ myśliwska, VII. 265, 28>2,285. _ przy pożyczaniu, kupnie, sprzedaży, XXIII. 57, 91. _ urodzaju, XXXVIII. 242. _ w zwyczajach i obrzędach ludowych, XXIII. 56. ....".. w zwyczajach i obrzędach weselnych, XVII. 21, 22. ....".. zapewniająca miłość męża, XIII. . 228.. M ag ia, p. abracadabra, akt magiczny, amulet, ananisapta, aphro. disiaca, apotropaion, babimór, bandnjak, bandjak., ba["an, 'betanijka, botonijoka, bukwica lekarska, bez, bicie, bici.e głowy kamieniem, _bieganie z ogniem, belisa, blekot, bluszcz, błyszczący, przedmiot, bobown~k, bodzi.<lzek czerwony, boso chodzić, Boże .Narodzenie, brona, brzoza, buk, ,bukwica, burak, bursztyn, burza, buty, bylica pospolita, całowanie drzew owocowych, ceremonie magiczne, chaber, charaktery, chmury odpędzać, chleb, chomąto, choroba odpędzanie, chuchanie, ciasto, cielę, cierń (tarnina), . cis, ciskanie .nożem, cisza, cukier, cypryszek, czarna księga, . czarna magia, czarnoksięstwo, czarnoksiężnik, czarny papier, czarodziejska maść, czarowanie, czary, czaszka końska, czomek (pocieranie), czołganie s:ę przez otwór, czortopolocha, cztery, czwatrtek, czwórka, czyszczenie powietrza, dąb, deszcz sprowadzanie i odpędzanie, dęte zi.ele, diabeł, długość pasa czarownego, dmuchanie, dni kryżowe, dodola, dojenie przez pierścień ślubny, dotknięcie, drewno, drogi krzyżowe (wylewanie wody), drzazgi, drzewa owocowe, bicie, obwiązywanie słomą, smarowanie ciastem, ścinanie, drzewo, drzewo osikowe, dym, dwanaście, dziegieć, dziewanna, dziewięć, dziewięciornik, dziewięćsił pospolity, dzieża dzięgiel, dziura od sęka, dziwo~stręt, dzwonec, dzwonienie. dzwony, egzorcyzmy i egzorcyści, ewangelia, facelot (chusteczka), fartuch, fetysz, firletka, formuła magiczna, Gaia (pas), gacek. gałąź, gardzi:el wilcza, garnek z czar.ami, gęsie wianki, gęś, glina, głowianka, (palenie), głownia płonąca, głuchy kąt,. gnój· koński, gnój kurzy, gołąb, (krew), gong, gotowanie, gorocana goździk grabki nietoperza, gr~d, grad~bij, granica, g·roch, grochowinY1 gromnica. gromniczna, grosz, glrożenie drzewom owocowym, gruszka, grządziel, grzeb lonka, grzebień, grzmot pierwszy, gusła, guzik, gwóźdź, hałasy, hebd, tliacynt, hipnotyzm, hostia, hosza - na, hromowe koreni, hubka drzewna, incantatio. igła, imiona, indyk, inkluz, jabłko, jajko, jałowiec, ja- �285 284 rzębina, jarzmo, jasień Jasion j.a'skier, jaskółcze mlek~, oczko' ślep, jaskółki gniazdo, jastrząb: Jaszczur, (salamandra) jaśniak jawor, jemiola, jeż, jęc~mień, jo~ dła, kadzenie, okadzani.e, kadzidło, kalina, k3mień, kamyki, kapusta, kartka, kąpiel kąt, kijanka, kla-c, klucz, kładzenie placków na drzewa owocowe, kło,ko~zka, kłosy, kłodka (kłódka), kłodka, kmmek, koczerhoj> 'kogut,kołek, koło, komin, komunikan~y, kondratek, kurdybanek, konrczyna, korzeń konopie koń k ", ary to, kosa, koszula, kości, kość trupia, kozioł, krąg magiczny k:ed~ święcona, kret, krew, kro~ pleme wodą świ.ęconą, krop'dło, krowa, (mleko), kruk, krzyż, kult~, kura, kuryszcze', kwiat paproCI,. lalka, Lazar, leczn'clwo, lemiesz, len, leszczyna ,lewa stro~a, lewkónia, liczba magiczna, lJ~,a, (gałązkO, liszaje, liszaji, lubt~niak. lulek, łańcuch żelazny, łancuch szczęścia, łapcie, łopata, ł~patka, łożysko, łupinY z jaj, łu_ pmy z orzechów, łyko lipowe ły_ czak , łycak , ł yz.k a, macierzanka, ' mak, maczek, majenie marunka maść czarodziejska, 'marzanna: mąka. mantra, miedza miedź mietlica, mikołajek ~ilczenie' mimika, mięso, miotła brzozowa' miód, ~ira (okadzanie), mkt: mlecznosc krowy, mleko, młot M, B, moc magkzna mocz moczeni'e, modlitwa, ' moneta' monstrancja, mrowisko, myci~ Slę, myślenie magiczne, myśliwy nacieranie, na opak (chodzenie' liczenie), nagość, na~iSy, napra~ -~ wiać, netresk, nitka, niecki, nieto~ perz, nietota, nieurodzaj wywołać, niszczenie zasiewów, nóż, noc, noga, nostrzyk, nów, obchodzenie bydła, obchO'dzenie domu obd~rzanie drzew owo:owyCh: obejmowanie, obiegani~, oblewanie, .oblevacka, obmycie, obOlrYwan~e, obręcz, obroty, obrzędy maglcz~e, obsypywanie, obwowodzeme jajkiem, oczyszczanie o~bi~ranie mleka, plonu, od.czy~ ~Iame uroku, odpędzanie gradu l burzy, odprzedaniJe dziecka odwracanie trupa twarzą do' dna trumny, odzież, odźwierek, ogień odczynianie uroku, odpędzani; czarta, ~dpędzanie gradu i burzy. o~ad~me, okalanie, oko, okręca~ nie Się, omiatanie, opalanie, opasywanie się bylicą, oprowadzanie .nagiej dziewczyny, oprySkiwa·me wodą, orzech biały osetek osina, ostrożeń, ośmiał, ~twiera~ n~e zamków, owca, ożóg, ożywianie, palec wisielca, palec zmarłego, palenie ognia przeciw czarownicom, palenie ż"'ł liś·Cl'e Ja. SIOnu, strzygonia, papaluga. paparudele, papiJer z ewangelii, pap_ k~ z mąki, paproć, pas, patrzeme, paznokcie, Perchtenlaufen perperja,peperuga, pępek nie~ ~?,,:,lęcia, pierwszy grzmot, pierSClen, pierścionek. pies plucie pocieranie, podko:.va ' Pod'ku -fza-' . me, podmuchiwanie, pomyje, po_ suchy odpędzanie, wywalanie potrz~sanie . drzew owocowYCh: powroz. pozar odwracać, pręt, pr~szek, próg, przebijanie zwłok upIOra, przeciąganie, przelewanie białka, przelewanie wody, • J , :F przepędzanie, przemierzanie, przestęp, przetak, przewlekanie, przewracanie się po zi.emi, psucie mleka, psucie wina, rachowanie wstecz, rachowanie negatywne, resztki potraw wigilijnych i zapustnych, ropucha, rosa, rośliny w wierzeniach i magii, rozchodnik, rozpędzanie chmur, gradu i deszczu, rózga, róża, rzucanie za siebie, sadza, sadzenie kamyków, salamandra, siedem, serce kreta, skakanie na len, skopiec, skrapianie wodą święconą, skrzyżowanie dróg, słonina, słowa magiczne, smarowanie, smoła, spalan~e gośćca, spalanie lnu, spodnie, spowiedź sprowadzanie burzy, deszczu, choroby, sprowadzanie nieurodzaju, sprowadzanie świerszczy, strzelanie, strzelanie do Hostii, strzelanie do krzyża, strzelba, stuła, studnia, sypanie prosa, szklanka, sznur, szpilka, śledzie, ślina, środa, środki czarodziejskie i tajemne, świeca, święcenie, świst, tarzanie się, tłuszcz z dzieci, tłuszcz z trupów, topienie, transmutacja starca w młodzieńca, trąbienie na chmury, trącanie o pi~c, trumna, trup noworodka, trupi tłuszcz, trzaski, trzaskanie, trzęsienie drzew owocowych, uderzenie, umarli, uroki, warzenie kaszy, ważenie, wąi;, wbijanie koła, kołka, pala, wiązanie łyżek, wiązanie drzew owocowych, widły, wielkie leczenie, wigilia, wleczenie szmat, włażenie pod piec, włosy, wqda, woda święcona, wspak obchodzić, wtykanie, wychodzenie tyłem, _wyjmowanie śladu, wyjście zamąż, wykrywanie złodzieja, wylewan'e wody, WYmiatanie, wymierzanie, wymuszanie urodzaju, wynoszenie płonącej głowni, wypędzan:e demona, wypędzanie diabła, wypędzanie wężów, wypędzanie złych duchów, wypędzanie żab, wypraszanie drzew owocowych, wyrzucanie odzieży chorego, wyrzucanie lUJpin, pisanek, wysysanie choroby, wysysanie krwi, wywoływanie, Nywożenie ducha choroby, zachód słońca, zacieranie śladów, zaczarowanie, zadanie, zaklinanie, zakopywanie, zakreślanie, załomy, zalożenie, zamawianie, zamek (kłódka), zamykanie, zamykanie kłódki, ?prawianie, zaJrażanie, zasypywanie śladów, zatykanie, zawieszanie na szyi, zawitki, zażegnywanie, zboże, zęby, ziemia z progu obory, ziemia z cmentarza, zlepianie wlcsów, zly urok, znaczenie drzwi i okień, związanie, żaba, żelazo, zona Thomistica. Magicae artes, (j. lac.), XXV. 9. Magicyzm, XXII. 148. Magiczne myślenie, XXVIII. 101; XXX. 269. Magiczny korzeń" p. kinajdios, mandragora. Magiczny krąg, XXXIX. 340. Magi.el, VI. 189. _ ręczny, w przesądach, xx.x. 25. Magierka, p. czapka, II. 65; VIII. 164; X. 77; XX. 93; XXII. 131; XXVIII. 168, 174, 175; XXIX. 157; X:XXV. 19; XXXVI. 234; XXXIX. 2:98, oryle, XVIII. 132, 133. baca, XXXII. 80, 81. Maglowanie, XXX. 24. Magiery, Magierz, �261 286 Maglownica, wzór na pisankach, IV. 212. Maglówka, X. 36. Magnetyzm, XXVI. 70. Magnus pater, (j. łac.), bóg najwyższy, wielki ojciec, XIV. 54, 60, 89. Magowie, postacie w szopce, XIX. 41, 48; XXII. 53. Mahabharata, XVII. 184; XXXIV. 3, 14, 16. Mahadewi, (j. ind.), małżonka Siwy, XXXIV. 28. Mahajana, (j. ind.), odmiana buddyzmu, XXXIV. 29. Mahdyści, XXXIX. 56. Mahnika, O. polin.), bóg ognia, VII. 13. Mahomet, VII. 10; XIX. 84; XXX. lU2; XXXI. 21, 22. Mahometanie, I. 57, 257; V. 133, 370; VII. 28. Mahometanizm, V. 107, 108. Mahoraga, (j. ind.), smoki, żmija, XXXIV. 22. Maibaum, (j niem.), p. maik, V. 180; XXXII. 182. Maiczki, mniszek lekarski Jaraxacum officinale Web., II. 137. Maienrosslein, (j niem.), p. maik, XXXIII. 11. Maik, p. maj, Maibaum, maia, gaik, obrzędy sprowadzania deszczu, XVII. 108; XXIII. 159; XXVIII. 14; XXXII. 182; XXXIII. 10; XXXVI. 176; XXXIX. 332. pt. Zwyczaje i obrzędy dor oc z n e. Maik pospolity, Meloe proscarabeus, w medycynie, III. 25. Maister, (gw. hue.), cieśla, majster, IX. 268. Mala, O, franc.), obrzędy wiosenne, XXXIII. 11. Maj pierwszy, XI. 200; XIV. 314. - w Kalendarzu Staropolskim, XIII. 256, 257. - w przysłowiu, VII. 213. - p. gaik, maik, maiczek, V. 180; VIII. 342; XI, 67, 68, 84, 199, 318, 319; XVIII. 110; XX. 300; XlXXvrIl. 306. Maj, wianeczek, w oracji weselnej, XI. 80. Maja, bogini ind., VII. 290; XVII 20. Majak, sosna średniej grubości, XIV. 113. Majątek kolektywny, XXXIX. 428. Majdan, warzelnia smoły, XII. 278, 279. Majenie hYdła, p. brzoza, bylica, kukwpydza, XXXV. 61. pt. M a g i a. ~ chat, III. 2; IV. 315. - jaworem, XVIII. 215. - kaliną, XVIII. 211. - leszczyną, XVIII. 211. - pól, XVII1.21I, 215. - pól i chat na Iwana, XYIII. 211. - pól i chat na Zielone Święta, XVIII. 215. - wierzbiną, XVIII. 211. Majera, usposobienie, XVI. 85. Majeranek, Origanum vulgare, II. 137; XXXI. 97; XXXVIII. 251. - w pieśni, IX. 141. Majeran, majeranka, p. zioła święcone, Origanum majorana. XXVIII. 243. Majeran, majeranka, majeronka, w lecznictwie, XXV. 77; XXX. 57; XXXI. 97. Majiwka, - O. ukr.), p. haUka, IV.223. z jesionu, odwar, przeciw wściekLźnie, III. 26; XXXV. 72. młode szyszki świerkowe, III.253. pt. P a t r a w y g ł o d o w e. Majki, Meloe proscarabeus, (j. ukr.), rusałki, IV. 156; VIII. 184. 185: XIII. 241, 242; XVIII. 174. mankiet, V. 63. mańkut, VI. 45. MajkY,' (gw. huc.), dusza dziecka martwo-urodzonego, XIII. 123. Majocha, nazwa krów, VIII. 152; XXI. 59. Majolika, XXIX. 154. _ pokucka, XXVII.l66; XXIX.1.55; Majówa, (gw. huc.), nazwa krow, urodzonych w maju, XXXV. 135. Majówka błotna, barwnik do jaj, V. 214. Majster bursztyniarski, XXXIX.362. _ ciesielski w przysłowiu, XII. 66; Majkiet. Majkut XXX.19. - kowalski, XX. 255. _ sternicki XXXII. 67. Majster, poŚrednik dostarczający 1'0- _ _ - święcony, II. 144, 159. tłuczony, XVI. 134. w kołaczu weselnym, XII. 90. w pieśni, VIII. 243; XI. 13. w potrawach wigilij., VIII. 370. w przysłowiu, XIV. 35 3; XXV.77. w wierzeniach, VI. 412; VII, 95, 337. _ w zagadce, II. 40; VII. 70; XVII. 83; XVIII. 173. _ we wróżbach wigilij., VIII. 372. _ zabawki, XXVIII. 63, 64. Mak wzory pisanek, IV. 212. Mak~ron, p. lokszyn, III. 319, 320; XVI. 1<34.Pt. P o ż Y w i e n i e. Makaty, XXVII. 137. Makitra, (j. ukr.), donica do maku, III. 44. . Makohon, O, ukr.), wałek do UCierania maku w zwycz. wesel. X. 64. Makowniki, XXVIII. 201. Makówki., motyw haftów, XXIV. 1 . botników, XII. 25, 26. 137, 143, 147. _ w literaturze lud., XX. 255. Makuch, V. 3'513;VIII. 3'70. Majtek, postać w szopce, XIX. 36. Makuchy, pieczarki, psaliota CamMajtki, ubiór dziecka, XI. 62. pestris, I. 102. Majufes, (j. żyd.), piosenka, XIX. 65. Makunaima, (j. Makusi), bóstwo doMak, Papaver somniferum L., bre, VII. 24. XXiVIII. 243. Makutra, p. makitra, w obrz. B. Nar. ~ jadło obrzędowe, XXIV. 40. V. 208. _ kładzenie do trumny dziecka nieMala (gw. huc.), cielę, XXXV. 133. żywo urodzonego, XIII. 232; Malah Belos, MuAmt. BEAO~, (j. gr.), _ kwiat ogródkowy, I. 161. Moloch, XVI. 27. _ liście, odwar, V. 44, 180. Malajsy, dziady wio~enne, VI. 205. pt. Z w y c z a j e i o b l' z .ę d Y - nasiona, środek nasenny, VI. 61. z kultem przod. _ nasiona, w pożywieniu, I. 251;związane Malarstwo ludowe, XXIX.156; XXX. II. 144. 233; XXXV. 36; XXXVII. 369, - okłady, XIII. 217, 224. 487; XXXIX. 550. - pochodzenie, X. 351. - na szkle, p. cynkwajs, XXIX, 156. - przysmak diabelski, XIII. 128. - sypanie do ust zmarłego, VI 200. - na Zmudzi, XXIII. 156. _ średniowieczne, XXXI. 172. - sypanie na weselu, XX. 196. �288 typów ludowych, XVI. 260, 261, - ścian, XXII. 112, 118; XXXIV. 147. 266. - wapnem, bielenie, XXXIII. 108. Malarze domokrążcy, XXX. 170. Malowanka, nazwa krowy, III, 45. - kaszubscy, XXX. 17. Malowanki, drukowane Spódnice, I. - ludowi, X. 169; XXIX. 156; XXX. 159; III. 16; XII. 286, 293. 164, 182; XXXVII. 419. Malowanki, jajka malowane, IV.205; Malefici, (j. łac.), mag, wróżbiarz, VII. 179; IX. 169; XVII. 33. XXVI. 7. - na papierze, 'XII. 113, 116, 117; Maleficia, Maleficium, (j. łac.), ma_ XXIII. 156; XXV. 107; XXVII. gia, czary, ,xI!X.. 120. 170; XXX. 4. Male;, wilk, II. 205. Malowanki, obrazki na szkle, XXI. Maleńki, taniec, VI. 1:W. 32. Malhal Mata, (j. ind.), duch zsyłaMalowańcy, sekta relig., XXVI. 57. jący choroby, XXXIV. 34. Malowidła alpejskie, XXX. 160. Mali ludzie, skrzaty, XVI. 108. - buszmeńskie, XXXVII. 74, 83. Malica, (j. samoj .), odzież, XXXVIII. - kapskie, X'XXVIII. 32. 258. - ludowe, XXX.146, 236; XXXI.76. Malikowaty, koń z zagiętym kar- na drzewie, XXX. 166. kiem, IV. 307. - na szkle, XXVIII. 36, 37; XXIX. Malina, nazwa krowy, XXI. 206. 119; XXX. 145, 151, 161, 162, 168, Malina ostrężyna, P. popielucha. 172, 174, 176-178, 184; XXXVII. Rubus caesius, X'XVIII. 244. 411; XXXVIII. 339. - w lecznictwie, XXX. 61. - na ścianach, XXX. 119. Maliny, Rubus idaeus, III. 320; XX. - technika, XXX. 145, 146. 54; XXVIII. 244. Maluśki, taniec, VI 137. - wino, IV. 327. Malwa ciemna, Malva rotundifolia, Malisa, melisa, Nepeta cataria, nap. slyziwnyk, AUea rosea, cieranie uli, XXXI. 97. XXVIII. 24ł. Malowana lula, kołyska, II. 341.. - kwiat, barwnik do jaj, IV. 214; Malowani jajcia, (j. ukr.), malowanXVII. 33. ki, IV. 205. - w ogródkach, XVI. 60; XXIX.90. Malowanie ciała, XXXVII. 85; - sylwestris, P. kędzierzawiec. XXXIX. 198. Malaj, (gw. hue.), mąka kukurydzia_ Malowanie hrabczaste, (j. ukr.), na, VII. 261. wzory pisanek, IV. 212. Malaj, (gw. hue.), placek kukuryMalowanie jaj, IV. 186, 196-198, dziany, V. 60, 153. 203, 206, 217; IX. 169. Malanka, p. Chodzenie z Małanką. Malowanie meresikowane, wzory ,Maldra, miara trojakiego zboża, II. pisanek, IV. 211. U9. - przez patrony, XXXIX. 451. Male (gw. hue.), cielę XXXV 133. Małe oświadczyny, V: 2B2. . - szkieletów, XVII. 189. - 289 '(gw. huc.), boginki, XIII. 31, 112, 209. Malka, mąka, IV. 307. Małmazja na Łysej Górze, XXVII. Malfy, 68. nazwa kro'Y)', XXI. 206. Małoletniość, V. 113. Małpa, demon, XXXIV. 6. _ mit o pochodzeniu człowieka, XXXI. 153. _ motyw w sztuce egipskiej, XXXIV.80. _ nadrzewna, XXXIX, 20, 307. _ przebieranie się, XX. 70. _ stworzenie, VII. 23. -w bajkach, XI. 372; XVII. 275. _ w przysłowiu, VII. 213; XIII. 160, Malyk, (j..ukr.), malikowaty koń lub krowa, (przednie łopatki wyższe od grzbietu), XII. 300. Malyny, (gw. hue.), jagody leśne, XXXV.89. Małżeństwo braci i sióstr, p. meinitis, II. 102; III. 212. - dzieci, I. 136. _ gminne, I. 37. _ grupowe, XXVIII.114; XXXVIII. Malocha, 3'46, monogamiczne, I. 45, 65, 67, 70, 73, 157; II. 296; IX. 304. _ parzyste, III. 372; IV. 354. _ patrilokalne, XXXIX. 184. _ poglądY na ... , XV. 225. _ poligamiczne, V. 186; IX. 304; XXXIX. 184. ...,- pozorne, V. 132, 133. _ J?l'zez kupno, I. 154; II. 299, 302304; III. 206; V. 203; XXVI. 85; XXVII. 154; XXVIII. 114; XXIX. 133; XXXVIII. 221. - przez porwanie, I. 68, 95; II. 302; III. 206; V. 186, 2103,281; XXVI. 85; XXVI1.154; XXIX. 133. _ 19 Lud - Tom XL _ _ rozbicie przez czary, XXI. 132; rozwój, V. 201; IX. 304; XI. 220, 222. _ starosłowiańskie, XXVI. 87. - u Arabów, XIII. 275. --- u Germanów, XXVIII. 97. - u Kirgizów, V. 10. - u Litwinów, III. 199, 200. - u !Polesroków, XXVII. 141. - z ciotką, II. 101. - za wysługę, XXIX. 133. _ zawieranie, XXXIX. 152. Mamałyga, (gw. hue.), kasza ja,głana lub kukurydziana, VI. 57; XIII. 128. niesolona dla diabła, XIII. 128. ze słoniną, IX. 76, 78. Mamduh, (j. st. ind.), duch złośliwy, XXXIV. 38. Mamka, wychowawczyni, VII. 64. Mamka, (gw. flis.), mgła, XX. 57. Mamma, ommo, (dial. alem.), matka, _ - XI. 362. duch zwodzący, XVIII.220; XXXIX. 318. Mamuny, Majki, O, ukf.), VI. 324; VIII. 11*, 354, 355; IX. 415; X. 112; XI. 35; XII. 65; XIII. 325, 326; XIV. 177; XVII. 68, 69; XXIII. 133, 134; XXXV. 24. Mamra, kukiełka, góralski wyraz dowcipny, XVII. 80. Mana, O. polin.), XXXVII. 135. pt. W ie r z e n i a r e li g i j n e. Manasa, (j. ind.), bóg wężów, VII. 7. Mandgaliana, uczeń Buddy, XXXIV. 28. Mandolina, XXIX. 112. Mandragona, P. Mandragora. Mamona, Mandragora automnalis. nimycia, p. Mandragora vernalis, Barcas, Dudaim, p. pokJr.zyk, Alrauna, Galgenma.ncnen, XXV. 115. �~--,--"'_."_.'-"'" .-. ~ -_._.'~-' .•.•.• ~_ .•.•~. _o, _•._'..~~ __ ~ •. _. __ ~__• """""' . .__ 29t 290 _ Atropa Mandragora _ 279; XXXIX. 305. jesienna, Mandragora X.262. _ wiosenna, L., X. 260- Mandragora automnalis vernalis X. 262, (j. ang.), mandragora, smok ludzki, XXXIX. 305. Mandyburczienyk, ,(gw. hue.), patrz chleb z kartofli i mąki kukurydzianej, XII. 296; XIII. 209. Mandyna, odzież, XtXVI. 58. Manekin' słomiany, w obrz. świętoBert., Mandraka jańskich, XXXI. 159. bursztynowe paciorki, XXXIX. 385, 387. Mangal-gaja, (i, ind.), bardowie, rapsodzi, XXXIV. 31. Mangani, O, filip.), wojownicy, XXXVII. 392. Maniejszy, mniejszy, XIV. 113. Manieta, (gw. złodz.), ubranie, VII. Manele, 280. Mankiet, XI. 408, 410; XXVIII. 82; XXIX.79. religijna,XI. 426. Manna Glyceria tluitans, II. 361; XX: 319; XXIII. 164. pt. R o śliny w z b i e r a c t wie. Manom.in, (j. ind. am.), dobra jagoda, Zizania aquatica, XXXVIII. 405. Maność, małość, XIV. 113. Manować, błąkać się, XII. 67. Mansus, (j. łac.), łan, XXV. 36. Mantiket-tair, (j. pers.), rozmowy ptaków, XI. 234, 236. Mantri, (j. ind.), zaklinacz, XXXIV. 43. Manty, płaszcz węgierski, VI.45, 49. Mantyka, torba, VI. 300. Manus, w~dza nad 1robietą, V. 84. Mankietniki, sekta Mańkut, p. kikut, maj ku t, Liwak, XVIII. 197. Mapa analityczna zasięgu stępy, XXXIV. 195. - antropologiczna, XVIII. 137; XXIX. 1ł3; XXX. 268. - archeologiczna, polska, VIII. 321; IX. 301. - atlasu, XXXVIII. 197. -. szwajcarskiego atlasu ludoznawczego, XXXIX. 504. - harwna, XXXVIII. 190. - Czyńskiego, XVII. 257. -. etnoglraficzna, XXXVIII. 454. _ etnograf, francuska, XXXI. 159. -etnograficzna polska, VI. 378; 379; XXVI. 155 . _ etnograficzna pow. bielskiego, XVII. 256. _ etnograf. Rosji, X'VIII. 136, 137. _ etnograf. Serbów łwżyckich, XI, 9·7. _ etnograficzna woj. poznańskiego, XXVI. 149. _ geograficzna, XXXVII. 454. _ gęstoś,ci zaludnienia na Filipinach, XXXVII. 393. główna P. A. E. XXXVIII. 183. granicy etnograficznej polskolitewskiej, XVII. 257. - gruntów, XXVII. 129. _ grup etnicznych, XXXVII. 454. _ historyczna, XXXVIII. 195. _. historyczna Polski, III. 95. _ językowa Filipin, XXXVII. 393. - języków i ludów Ameryki płdn. i płn., XXXVII. 449. -. językowa lubelska, XVII.255, 256. _ katastralna, XXXVIII. 309, 310. -kiręgów etnicznych na Filipinach, XXXVII. 393. _ kultury łużyckiej, XXVI. 40, 43. _ kultury w Polsce, XXVI.129, 155. _ _ ._ narodowości w Polsce, XXVI. 129, 155. narodowości wsch. prowincji niemieckkh, XXXVIII. 325, 328. narzeczy polskich, XXX. 257. obszarów językowych, XXVII.146. obszaru Lasowiaków, XXIX. 16, produkcji przemysłu ludowego, XXIX. 154. pomocnicza (stępy), XXXIV.195, _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ 256, 260. pow. tosko-gliwi.ckiego, III. 190. prehistoryczna, XXVI. 30. prowincji śląskiej, III. 87. przej,awów kulturowych, X!XV. 101; XXX. 268. robocza, XX!XVIII. 193. rozprzestrzeniania się słów, XXVII. 146. rozsiedlenia ludności polskiej w Galicji, XVII. 254. Spetta, XXXVIII. 326. statystyczna, XXXVIII. 192. szczepów filipińskich, XXXVII. 393. Śląska, XI. '3143. terenów bursztynodajnych, XXiXIX. 365. _ typówantrop. Ameryki płn. XtXXVII. 449. _ typów ceramiki, XiXVI. 30. _ zabytków, XXXVIII. 417. _ zasięgu języka niemieckiego na Śląsku, III. 87. -=- zasięgu typów budownictwa, XX1XVII. 448. - zasięgu typów radeł, sochy- kijanek, nosideł, jarzem, wiązania cepów, XXX. 216. Mapogr,afia polska, etniczno-języ'kowa, ,XVII. 251-258. Mapowanie wyniku Ibadań, XXXVIII. 198, 199. - 19" _ zjawisk, XXXVIII. 149, 151, 154, 195, 196. Mara, VI. 325; XXXV. 145, 149. Maraka, (j.llnd. amer.), grzechotka, p, dynia, VI. 237. Maramuch, Amanita muscaria, mu~ chomor, I. 197. Marang Bum, (j. Beng.),.bóg deszczu, VII.9. Marchew, Dancus carota, odwar II. 335; XIII. 219, 224; XXX. 47. _. pożywienie, II. 3,56; III. 10, 319, 322; IV. 286; VI. 57; XI. 194; X'XIV. 7; X'XVIII. 244. _. w zagadce, II. 43, 338; VII. 73; XIV. 374; XVII, 87. _ w zwyczajach weseln., XIV. 257. Marchołt, XVI.230, 231; XXVIII.203; XXXI. 126; XXXIX. 346. Marcocha, nazwa 'krów, VIII. 152. Marcula, nazwa krów, XXI. 206. Marcypany, XXVIII. 201. Marcyz, narcyz, IV. 307. Marduk, (j. sum.), bóstwo, p. Bel, XVI. 26; XXXII. 104, 105, 108, 118, 119, 121, 126, 153. _VIarek w przysłowiu, VII. 213. Marena, (i. zach. słow.), p. Marzana śmierć, wypędzan'ie, Vll. 195. Marta, (gw. hue.), towalry, IX. 31U. Mari dotal, (j. fT.), nadomnik, III. 211. Mariam, (j. arab.), Matka Boska, VII. 28; XIII. 145. Marianna w szopce, V. 155, 160., Marijczka, (j. ukr.), wzory pisanek, IV. 213. Marimai, (j. st. ind.), bogini cholery, XXXIV.33. Mariologia polska, XXXI. 105. Maritagium, p. kunigowanie, II. lOS, 113, 114; V. 79. pt. D z i e w i ctwo. �293 292 Maria, Matka Boska, XIX. 32. Marki, gmerki, II. 5, 6. pt. Z n a k i w ł a oS n o ś c i o we. Markopole, duchy mieszkające pod bzem, I. 121. Marksista, Marksizm, XXXIX. 1" 3, 11, 13, 15, 25" 28" 34-36, 39, 53" 60, 62. Marksizm-Leninizm, XXXIX. 1, 13. Marmowiena, p. Marzana, XXXIX. 432. Marmulia, harmonia, V. 63. Marok, (gw. hue.), narzędzia do sadzenia kartofli, XXXIV. 145. Marrubium vulgare, p. sajka, sajta, sajeta, krzecina pospolita. Mars, p. Ares, VII. 19; XIV. 3'7 38 65, 66, 70; XV. 186; XVI.' 23; XJCX. 238. Mars, planeta, JOGXJ.Xl. 343. Marsz, III. 363. _ Chałubińskiego, XXXI. 147 148. - Janosikowy, XXXI. 147. ' - weselny, III. 364. Marszałek weselny, p. starosta, starszy drużba, X. 62, 64; XIV. 214; XXVIII. 96. Mart, (j. ang.), wspólnie zakupione bydło, XVI. 2. Mart, (j. ret.), zmora, XI. 3·63. Martelmas-beef, (j. ang.), mięso wędzone na św. Marcina, XVI. 2. Martimas, Marttemas, O, ang.), św. Marcin, XVI. 2. Martiner, (j. fr.), pić, upijać się, XVI. 8. Martins Mann, (j, niem.), hulaka, pi.jak, XVI. 7, 8. Martwa kość, VIII.57; XI.385; XII.65 Martwiec, upiór, IV. 422; V. 3'3; XIII. 41, 296. Martyrologia, XXI. 104, 109, 110. Marubium vulgare, p. szanta posp. Maruna, marunka, Matricaria Cha- . momma, aphr. XXXIX. 300. - liście, odwar, nacieranie, XII. 61. - wyrasta z łupin pisanek, IV. 226. Marunka Chrysanth;emum balsamita, XII. 297; XIII. 219.·224. ---..kąpiel noworodka, VI. 160. - odwar, XXX. 60; XXXI. 97. - roślina jadalna, XXX. 59 60. - sok, okłady, .x.xIX. 5~. ' - święcenie, XXX. 64. - wpływa na pomyślność kupna, sprzedaży, XXIII. 82, 83. Maruśka, (gw. hue.), nazwa owiec, XXXV. 134. Marutowie, demony atmosferyczne wywołujące ulewy, VII. 11. Maryjki, zwyczaje B. Nair., XIX. 34. pt. W i d o w i s k a l u d o w e. Maryjonek, majeranek, XVIII. 220. Marynarze, XXVI. 77. Marynus, p. dziewica-zakonnik, XXXI. 47, 51. Marysia, Maryna w literaturze lud., VIII. 269; XX. 251. Marzanka, p. śmiertki, XIV. 83; XXVIII. 14; XXXIII. 11. Marza, Marzanna" Marzanka, M·arzyana, Marena, Marmowiena, V. 307; XII. 36; XIV. 63, 82-84, 87, 224, 233, 234; J{V. 211; XX. 158. pt B ó s t w a. topienie, XI. 300; XXXIII. 11; XXXIV. 296; XXXIX. 432. Marzanna wonna., p. barwIca, chroni od morowego powietrza, XXI. 163. - wyrasta z łupin pisanek, IV. 226; XIV .. 2i25; XXX. 215. Marzec, przepowiadanie pogody, XIII. 161. - w Kalendarzu Staropolskim, XIII. 256, 257. VIII. 367; f{, 355; XIII. 325; XVI. _ w przysłowiu, VII. 213, 2.l4. 8,1; XXV. 81, 86; X~X. 3'8, _ w wierzeniach, II. 227; III. 144. XXXI. 98. Marznica, taniec śląski, XV. 79, 82. _ święcone, x,I. 400. Marzyana, Marzana, XIV. 82.. _ św. Wawrzeńca, VIII. 366. Marzyna, bydło, VII. 261; IX. 385; Masne dni, mięsne dni, III. 142. XII. 299; XXXV. 118, 132. Masne ziLe, (gw.huc.), Sedum TeleMarena, (j. czes.), Marzana" JCIV.84. phium, VI. 159. Masażyści koptyjscy, 111.277. Masnyci, (j. uk,r), zapusty" V. 220. Masiast, aksamit, V. 63. Mastodont, XXXVIII. 624. Maska, I. 50, 55; XI. 21; XX. 179; Masoni, Xl. 426. XXXII. 182; XXXVII. 83; Mastyka, maść czarodziejska, XXX. XXXVIII. 24, 467. 220. _ kultowa, XXXIX. 466. Maszczenie twarzy drużyny wesel_ z płótna, XX. 170. nej miodem, XVII. 156. _ zapustna, XIV. 402; XXXI. 5. _ twarzy wodą, w której hartuje Maskarada, p. zwyczaje zapustne, się żelazo, XVIII. 184. XX. 169. . .Maszkary, XX. 166, 167; XXXI. 141, Masło, II. 128, 129, 208, 266; III. 12, 142, 161; XXXVI. 176. 13, 319, 320; IV. 286; V. 154; VI. Masztala, stajnia, II. 140. 77, 160, 354; VIII. 46, 123; IX. Maszyna, (pociąg, XVIII. 220, 367; X. 37; XI.25, 27, 28; XII. 17, Maszynka, (gw. hue.), be~zułka do 312; J{III. 29; XIV. 11, 186, 250; wyrobu masła, XXXV. 93. XVIII. 211; XJ{. 269; XXVI.98; Maszyny do siewu, XXX. 230. XXXI. 98, 141; XXXIV. 161-163; Maszyny do wyrobu bryndzy, XXXV. 89, 93, 119, 122. 120; • XXXV.92. J{XXVII. 111, 260, 262; XXXVIII. Maść biLbasowa, węglan ołowiu, V. 59; XXXIJ{. 332. 164. _ jako ofiara św. Marcinowi, XVI.4. _. bo1::)kowa, maść aromatyczna, _ w lecznictwie, VIII. 366; XII. 61; Ung. Aromaticum, XXXIII. 80. XVII. 245; XVIII. 1183;XXXV.69. _ cymentowa, maść cynkowa, V.l64. _ w obrzęd. gregor'ańSkich, II. 20,1 _. czarodziejska, p. bez, I. 137; II. _ o obrzędach weselnych, II. 2l66; 204; IV. 262; VI. 67; VII. 308, 311; III, 231; V. 15; XVI. 84. IX. 180; XII. 221; XX.254; XXIII. _ praktykach zbójnickich, XXVIII. 4; XXV. 10, 14, 78, 84, 85; XXVII. ';17,83, 100.. 63, 64, 142; XXX. 219, 220; _ w'przysłowiu, VII. 214; IX. 54; X'XX:VII. 305; x:xrxVII1. 248, 276. XVIII. 138. _ czarodziejska, z dziecka nie_ w szopce, XI,.. 136, 144, 148, 149, chrzczonego, XXVI. 11; 154; XXXI. 57. _ w zwycz. wi,elkanocn., I. 129; _ czarodziejska z tłuszczu dziecięcego, węża, jaszczurki, skrzepu V.215. żabiego, piórek wróblich i prze_ w za'gadce, X'IV. 376. piórczych XXV. 78. _ wierzenia, związane z wyrobem, �295 294 V. 165; hyclowska, VIII. 302, 303. ~ lozeckowa, świerkowa, diachiJ w lasec2Jkach, V .165; - łysiutka, maść rtęciowa na oczy: XXXIII. 81; - macic~a, .Ung• aromaticum, V. 165; - na gOjenie Iran, XXX. 40, 45. - na oberwanie, XXX. 58; - na padnięcie szyi (wole) maść jodowa, V. 165; - na ustl'Ojenie, pomadka do ust .XXXIII. 81(. ' - ma włosy, szara maść, Ung. Sabadillae. V. 165; - pryncypałowa, "pti pti", ma!ść rtę_ ciowa biała, 04 ognipióru, od wyrzutów XXXIII. 81; - rozchodnikowa, Ung. altae lub Ung. aromaticum, V. 165; - z ~iecia bzowego, VII. 306; - z zwł czarb>wsk:ch XX 85' - żywokostowa, XI. 400. . , Maślak, p. maślurka grzyb; Boletus luteus XXXI. 197; Maślanica, (j. błr) zapusty, XXV. 157. Maślanka, p. hurda, maślonka, II. 128, 129; VI. 53; XI. 147; XII 17; XXVIII. 205, 220; X:Xocv". 93' 96; XXXVII. 2168. ' - w pr.zysłowiu, VI. 3'1; IX. 54. Maśl~nka, rzerzucha łąkowa, Cardamtnae pratensis XXX. 45. - p. maślnica, XXXV. 93. Maślenka, maślanka, Lilium Martagon, L. XIII. 224. - ceb.ulki w lecznictwie, XIII. 221; Maśl.mca p. cierznia, kierenka, kierma, kierniczka, kierzonka, masła wyrób, VI. 45; VIII. 46; XXXV.96· XXXVII. 260; , - w szopce, XI.2!>-29,144;XXXI.56. - w zagadce, XIV. 375; - diakilowa, diachHowa; Ma~l~nka, maślanka, IX. 54; Masmca, maślnica, V:I. 45 Maślniczka p. betelew ,. p' ma'ln' s lca II. 131; V, 160; IX. 367; XVI 81' - w zagadce, II. 42, 224. .' XVII. 90; Ma~luchY, p. łazy, .grzyby, 1.197-199' Masluk maślurka, grzyb Boletus lu~ teus, XXXI. 93, 97; Mata ze słomy, XXIX. 10; XXX. 23 32; XXXVII. 105; XXXVIII 55' 56 . , ,61,411; pt. Plecionkarstwo. Matac, matacyk, ścieg warkoczowy X~IV .. 13:, 139, 140, 143, 147; , MataTts, (J. l~t.) krzyżak do zwijania lin niewodu, XXXII. 31; Matenka, matka, XIV. 113,. Mater diabolica, (j. ła,c.) czarownica XVI. 55. ' --grandis. O. łac.) bahka XIV 57 Mat . . ," .eTta, p. tkanma, materiaiy odziezowe, bawełniana, XXXVII. 116. -. czerwona, p. ofiary zastępcze XXXVIII. 59;' - samodziałowa XXXVII 211, 212; - turecka, XXXI. 112; . - wełniana, XVI. 138. - ropa, XI. 399. - substancje, mokra i .sucha w magą X!XVl\ 14. Materializm dialektyczny, XXXIX. 35. - ekonomiczny, X!XJXI'x. 52. - historyczny, XXXIX. 24. Materiał zdobniczy,paciorki,XXII 87. - sukno, XXII. 87. - w ~ytworach Czukczów,XXII.112. MaterIały ludoznawcze III 85' XXXI. 173; XXXII. 78 79' , - antropo,logiczne, X1X.XIx. '95, 100. - archeologiczne. x.x:X\lX. 110. - budowlane. XlXVl\. 102; XXVII. 174; x.xXIX. 246. _ etnograficzne, X:XI. 82; .x.x.xI. 109; XX1XI'x. 2, 83" 84, 100. _ etnologiczne., XXXI. 162. _ historyczne, XXXIX. 110. _ ikonograficzne, XXXIX. 574. _ językowe, XXXIX. 83, 95. _ lingwistyczne, XXXIX. 82. _ muzealne, XXXI. 164. _ terenowe, XXXIX. 33. _ zdobnicze, XXII. 87, 112. Materiały odzieżowe, p. adamaszek, aksamit, altembas, .atłas, bagazje, barchan, barszyn, bomzyn, bombasina, brokat, drelich, haras, hatła ,jedwab, kałamajka, kamlot, kanafas, kaszmir, kaśmir, kitajka, lama, muszlin, muślin" muchajer, neke-dżamłyk, płótno, samodział, sukno, tiul, tybet, tyfcik, warp, _ niedźwie.dzio, _ Niepokalane _ _ _ _ _ _ _ . złotogłów. Materynka. (j. ukr.) nazwa ba-rwy . ' czerwonej, IV. 215. Mateus, rajgras, trawa V. 63, Mateusz, w szopce, XXXI. 56, 57. Mathiola, p. lewkonia, maciejka, Matka Boska, I. 54, 170, 173, 175,219; III. 62, 77, 162, 163; IV. 157, 217; V. 307; X. 47'2; Xl. 309,416; XII. 85, 86; XIV. 206, 233, 343; XIX. 4:2, 57; XXV. 39, 40, 47, 50; XXX. 192, 193; XXXI. 81, 103, 1(}7; XXXII. _ 4; XXXVIII. 333. Częstochowska, XXX. 150, pt. K u I t y. _ _ _ _ _ _ długość, M. B., XXIII. 19. Gromniczna, II. 87; IV. 420; VI. 74; VIII. 375; IX. 414; Xl. 363; XVIII. 74; XIX. 35; XXVII. 165; lXXXV. 182. Jagodna, VIII. 174, 178; IX. 73; kult, XXV. 49. na księżycu, XXV. 46. Narodzenie, II. 215. _ XXX. 192. poczęcie, V. 348; XXXV. 175. obrazek, XXIII. 78. pas M. B" XXIII. 3, 14. patronka myśliwych, XXX. 193; płaszcz, III. 77. Radecznicka, XJXcXl. 182, 183. Różańcowa, III. 156, 1'57. Siewna, II. 163; IV. 283; V. 319; XIII. 257; XXX. 193; XXXI. 167; pt. C hr o n o log ia l u d o w a. w legendach, IV. 415; V. 56, 129, 22.1, 3W; VIII. 253; IX. 7l; XI. 187; XII. 314; XIV. 69, 70; XJXV. 46, 47, 49, 50. _ Wniebowzięcie, II. 88_ Zielna, II. 20; IV. 443, 452; V. 80; VI. 5'5, 64; X. 155, 278; XII. 2,15; XIV. 213, 300; XVI. 59-61; XVIII. 75; XXIII. 83; XXX. 39, 210; XXXI. 61, 66, 70, 73, 175. _ Zitosiewna, XX\X. 193. _ zwiastowanie, XXX. 193. _ Zabicno, XXX, 193. Matka bóstwa, XXXII. 91, 123. _ .chrzestna, IV. 28. _ duchów, XXIX. 164. _ dziewica, XXXII. 121. _ ~ dziecko, XVI. 150. _ koni, XXIX. 164. _ kwiatóW, XXIX. 164. _. lasu, XXIX. 164. _ morza, XXIX. 164. _ pszczół, XXIX. 164. _ roślin i ziela, p. bylica. _ św. piotra, I. 176; IX. 69. _ w literaturze ludowej, V. 174; XX. 256. _ w zwyczajach weseln., XII. 103. _ wiatru, XXIX. 164. _ ziela wszelakiego, P. macierzyca, XXX. 57. �297 296 - Ziemia, iX!IIl. 58. 358; XOOXVIII. (4)5,46; XXXIX. 198. zwierząt, XXIX. 164. żydowska, XXVI. 107. pt. W i,e r z e n ia. Matki Boskiej łzy, Briza XXXI. 97; pt. Rośliny rzeniach.i magiL - Boskiej włoski, media, w wie- Asplenium ruta roślina odurzająca, XXXIX. 338. Matki, p, moce żeńskie, XJXXIV. 30, 40. pt. D e m o n y k Ob i e c e. muraria, sieć, XXXII. 28,30;XXXVIII. 230, 244. Matoatoa, (j. malag.) duch zmarłych, VI. 18. Matnia, Matriarchat, I. 14, 15, 37, 68, 69; II. 286; IV. 358; V. 83, 202, 237, 238; VII. 15; XXVI. 85; XXXII. 180; X:XXVI. 140; XXXVII. 86, 363; XXXVIII. 51; XXXIX. 16. Matricaria chamomiHa L., p. rumianek,. Matrilineat, XXXVIII. 10. Matrona, stara kobieta, XII. 67. Matryca, do drukowania płótna, XXXVII. 411. Matryguna, J.ulecznica brunatna, X. 276. Matyjasz w przysłowiu" VII. 214. Mauari, (j. Ind. am.) duch dobry, VII.5; Maui, (j. N. Ze!.) pierwszy człowiek, Adam Nowej Zelandii, VII. 20; pt. M i t y o P i. e r woS z y m c z ł 0wieku. Mawki ,majki, mawpy, (j. ukr.), II. 329; VIII. 185; pt. D e m o n y s z'k o d l i w e. Maximus, (j. łac.), epitet boga, XIV.54. Maya, p. kultura Mayów, XXXVIII. 386. Mayos, (dial. prow.) obrzędy wiosenne, XX,XIII. 11. Mazajki, mazki, (j. ukr.) jajka ban-wione, p. pisanki, IV. 197, 206. Mazel, (j. żyd.) szczęście z którym dziecko przychodzi na św'at, XXVI. 107. Mazok, twarz, III. 79. Mazur, kpiny, VI. 2'99 XiXVIII. 207. - w przysłowiu, VII. 214; Mazur" taniec, śpiew, IIli.. 353, 354; IV. 338; XI. 215; XII. 133, 134; ,XlV. 150:, 264; XLX.XVII. 350. Mazurek, taniec, XV. 107; -o Chopina, XXIX. 150, 151. Mazurki, jajka barwione, IV. 197, 206. Mazurzenie, VII. 328, 329. Mazy ukraińskie wozy, XVI. 264; pt. T r a ns port. Maż do smarowania wozów,XXVI.50. Mączyniec górski, Chenopodium bonus Henricus, XXVIII. 244; Mądrość boża, Sofija dei, Izyda, XVI. 29. Mądry Maciuś. XXXVII. 144. - w przysłowiu, VII. 214; MądrzlYkj, mądrzyiki, girzyib prawdziwy, I. 197. pt. Zbieractwo. Mąka, I. 164; II. 40, 128, 201, 358; III. 11, 19, 27, 315, 319, 321, 327; IV. 204, 282; V. 4, 125; IX. 276; X. 36, 37; XI. 47, 386; XIV. 250; XVII. 131; XXIX. 96. - j-ęczmienna, p.' paciara, VI. 46; ,XII. 29,6; X.J, 385. - - kukurydziana, p. kukurydza, II. 206; V. 154; VI. 3219; ,xII, 296; XXXIII. 28; XXXVIII. 123. ofiara składana bóstwu, XXII. 1; XXXIII. 1309. _ _ owsiana, X. 36; XII. 14, 296; XVIII. 72, 183. pożyczanie, XXIII. 69, 72. pszenna, L 246; VIII. 374, 376; XI. 284; XII. 16; XVII. 153; XXXIII. 28; XXXIV. 167. pytlowa, IX. 371. razowa XXIX 96. święcO~ w dzień św. Agaty, XI. 195. w lecznictwie, XI. 399; XVIII. 183; w magii, XIII. 26; XXXIII. 139. w mętowaniu, XIV. 374. w zwyczajach zadusznych, _ XXIV. 33. zakaz mielenia w W. Piątek, XIII. _ _. _ _ _ _ _ _ 143; _ z kłączy, XXXVIII. 55. _ z korzeni Cassavy, XXXIX. 196. _ żytnia, lIr: 321; VI. 46, 57; X. 36; XII. 151, 296; XVII. 153; XlXX.56, 58; XXXI. 115; XXXIII. 28. Mątaczka" mątewka, p. bataliw, kałatuszka, kapor, kołotewka, kolo- rogalka, VI. 45, 46, 57; VIII, 401; IX.. 363. Mli.dhu, (j. ind.) drzewo, XXXIV. 58. Mli.jli., (j. indJ), sztukii czarodziejskie, XXXIV. 3, 18, 33. Mantra" (j. ind.) formułka magiczna zaklęcia XXXIV. 39, 44. Mli.ri, (j. st. ind.), bogini chorób, XXXIV. 4, 43; Mli.san, (j ind), duchy dzieci, XXXIV.37. Mli.tli., (j. ind.), moce żeńskie, XXXIV. 33; pt. D e m o n y s z k o d l i w e. Meander,clmarrient, XXI. 81; Meblarstwo lud., XXXVl'tI. 419, 4141. Meble, kaszubskie, XXXVIII. 435; XXXIX.458. _ ludowe, XXXVII. 355. _ śląskie, XXXVII. 411; tiwka, Mech,Muscus arboreus, III. 240, 268; XXVIII. 2'44. _ w budown:ctwie, I. 161; IX. 270; 273; XXIX. 17; XXX.28; XXXVII. 98, 105; XXXIX. 242, 281. _ w lecznictwie, V. 166; X. 334, 335; _ _ XXXV.63. w przysłowiu, VII. 216; XII. 66; z dachu kościelnego, w magii, XXVII.99; z kościoła w lecznictwie, XI. 385. z 'krzyża, okadzanie, XII. 268. Mechterlik, (j. uzb.) cech artystów uzbeckiego teatru, XXXVIII. 348. Mecizna, wódka z cukrem i ziołami, _ _ XIV. 145. Mectli, (j. meks.) księżyc, VII. 6, 17; Meczek, (gw. huc.) zamek drewniany, XXXIII.99. Meczet, V. 137. Med, (gw. huc.), p. miód. Medal, św, Benedykta., XXXVII. 295. - złoty, XXXIX. 389. Medalik, w wierzeniach, II. 334; VIII. 257; 'XI. 426; X. 311; pt. Am ulety. (j. uikr.) na'czynie na miód, XXXIV. 88, 112. Medinis, (j. lit.) leśny bóg Litwinów, Medarka, X.112. Medium, XI. 207. Mediumizm, II. 187, XXX. 219. Medved, (j. si slow)" zjadacz miodu, p. niedźwiedź, XXXVIII. 37,9; Medwed, (gw. huc.) niedźwiedź, . XXXV. 128. Medwedyk, (j. ukr.) turkuć podjadek, II. 161. Medyanna, O. łac.) żyła, XXXIX. 311. Medycyna ludowa, I. 5, 7, 53; II. 157, 216; III. 53, 370; VI. 157; VII. 84, 93, 221l, 224, 337; XI. .106; 394; �299 298 XVII. 185; XXI. 42. XXII. 1, 12" 171; XXVI. 140; XXVII. 153, 167; XXIX. 122; XXX. 249; XXXI. 159; XXXIII. 149, 157; XXXIV. 13; XXXV. 75, 185; XXXVII. 336, 435;XXXVIII. 240. Medycyna ludowa na Śląsku, ,XI. 110. M e d y c y n a l u d a w a p. alkohol. anodynie, apetytu brak, apodeldok, apoldek, tyda, l1 I l , ~ I l } ! I, arcyposada, atrament, maior, badiaga, niątko, bagnięta, babka, asafe- plantago badziaga, bag- bagnięć, barszcz, bazia poświęc3I'a, betanijka, botcnijka, bezdz.ietncść, bszpłodnaść, bezsenność dziecka, białko jajka, biedrzeniec, biegunka, :bielmo, bilmo, bilyjsplaw, bochenek pierwszy, bocian, bolaki, h:leści, boleśnica, borodawki, borodauki, borsuk, bóle oczy, ból bioder, ból kiszek, ból oczu, bó1 wewnętrzny, ból zębów, ból żołądka, 1;>rollawki, brzeg rzeki, brzost, brzoza, buk, bukowaja spuza, (pop;ół bukowy), cent, pieniądz, chirurg a ludowa, chlodnica, febra, chleb gorący, okładY,chleb przeżuty, cholera, chomąto, chorób pow~tanie, choroba bydła, chuchanie, c'ąża, ciekączka (czerwonka), ciemioncko, (ciemiączko), ciotka, (febra), cu!kier, cygaro z maku, czarna maść, czerwaky, (ro'Jaki), czerwoni hryby, czerwonka, czerwony imbier, czyrak, czyriek, czyszczenie, ćwityna, (okruchy siana), darcie w nogach, dąb, ko~a. (elfin, diable g... , dziegieć, epilepsja, expeler, febra, figulki, franca, frybra, (febra), garbacki, galwaczki, gardla ból, garnek, gęś, glina, gli- sty, głowy ból, głowienki (palma święc.), glownica (tyfus), gościec (kołtun), groch gotowany, gruszki pieczone, gruszki suszone, gruźlica, grys, gummi assafaetida, gutta, gwestuje w dolku, lapa e), hołowa Hosza - jak halapa (Ja- bolyt, hostec, na, hruda, hubka drzew- na, jabłko, jabłoń, kora, jaczmiń, jęczmień na oku, jadło dla prosiąt (smalfowanie), jajko, jak się uduje( (wzdęcie), jarząbek (ptak), jas'zczurka, jasień, jasion, jeczmiń, (jęczmień), jednorożec, jeż, jeżowiec, jęczmień, jęczmień na oku, kaczka. kalafiorek, kamfora, kamień od ciągów, kaszel, kasztany, katar, kąpanie chorego, kąpiel, kiela, kiely, klej stolarsld, klucz, kłoda do rąbania mięsa (kowban), kociuba, kołki:" kołtun, kogut, (pi.óra), komar, komin, koń, kora brzozowa, dębowa, jabłoni, olchowa, korale, kordiuk, korosta, kuszula (choroba)., kość złamana, kośnica, kot, kowban, klreda święcona, k,pet, kretowina, krosta, krwotok, krzemyki, krzykopa, krzypota, krzypopa,. krzyżatka, krtań wilcza, kunie mięso, kur, kura, kufa, km-dziel, kuriecza ślipota, kużajki, kwas' kapuściany. krople bobrowe, :klfople krzeszące, krople maciczne, krople na oberwanie, krople na ściski, krople od namorzynia, krople śmiertelne, krople św. Wojciecha" krople zduńskie, lak, lamawica, lamka, leczenie, lecznictwo, leki, len, liście, łajno" łój, łuszczka, łyko, macica, madra, maik pospolity, majki, martwa kość, masłp, mech, merwa, meteor, miednica miedziana, morsko morzysko, micher grusko, sinYi, jabko, moskiewski mocz, śliwko, plos zez, motylica, mózg, mrowisko, mucha, murandele, mydliny, mydło, myszy, mysz, na macice, na po_ ruszenie, na pysok, narta, nacie. rania, namustyty, napad, naroś'l brzozowa., naruszenie, nasernycia, nawrót, neczysta choroba, nikoowa woda, niksowy proszek, nohy jak. , . , nóż, obcinanie ucha, obcieranie. oberwanie, obracanie, obrac,mie dziecka, obrzmienie wymienia, ocet, odmrożeni.e. odparzenie odwaJr odwrót, ohołony, ohoń, o~dzanie: okłady, olajos, olcha, olejica krówka, opary, oparynie, oparzeliny, oprysecka, opryszczenie języka, opuchnięcte, orzech włoski,. osina, osłabienie, ospa, owsianka, owies, pacyna z pieca, padaczka, palenyczka, parafina, paraliż, parchy na głowie, parzenie wodą, paskuda, paskudnik, paznokcie, piana z wody, pierścień, pies, pijawka, pistrak, pitkieczka (kret), placek, płaster, pleśniawka, płukanie, poczerewenycie, poddelak, podmuchiwanie, pohana choroba, pomyje, połykanie, pory dnia, poronienie, poród, pory miesiąca, propasnycia, propasnyk" pryszcz na języku, przelęknięcie, przywiązywanie brodawki, przykładanie klucza, monety, psie włosy, pstrąg gotowany, pstrąg żywy, puchlina wodna, puch gęsi, puchlizna, purchawka, pus2Jczanie krwi, regularność, reszetyna, reumatyzm, rezanim nadocniku, r6.g capa, rojz-rose, ropucha, rosa, rosół, rozczyn gliny, rozwolnienie, róża, ruka jak bołyt, ryba, rzeszetyna, sadło borsucze, komarowe, sadło niedżwiedzie, psie, racze, świstacze, wilcze, zajęcze, sadza, saJamandra, ser, siano., siara, siedź, siny kamień, sipka (szkarlatyna), siutki (świerzb), skóra sarny, skórne choroby, słodki strup, słonina, smalec, smalrowanie, smola, smrodlawy gajst, sok z ćwikły, soliter, sól glauberska, sól zwykła, spalenie gośćca" spenc zaciągnąć, spędzanie płodu, stonoga, strzałki piorunowe, suchoty, szczot, szkoła, szkorbut, szpik bydlęcy, ślepota kurza, ślimaki leśne, ślina, śliwki, (odwar), śmietana, śmietanka, tabaka, ta5iemiec, tchnienie (chuchanie), tchórz (mięso), ter brzozowy, terra sigiHata, terpentyna, tetiucha, tłuszcz, trąd, tuk borsuczy, tytoń z moczem, upławy, uraz, waseUna, wątroba, weteryna'fia, wielka choroba, wiescyca, wisypka, woda wIta, woda gorgolowa, (karbolowa), woda klejona, uklej ona, woda uśmierzająca, woda święcona, woda, wognik, wole, wolokno, wrzody,:wścieklizna, wydra, wygryzanie choroby, wysysanie choroby, wysysanie krwi, wywołanie poronienia, zadauka, zaducha, zaflegmienie, zagwożdżenie, zajęczy skrom,' zakatarzenie, zakopywanie chorych, zapalenie kiszek, zapalenie wymienia, zapieczenie, zapir, zaraza, zastrzał, zatrat, zatrzymanie mo,. czu, zatrzymanie płodu, zawałki, zawianie, zemlene serce, zimnica, zimica, zęby, nohi, zlohy, zmywanie ze zleku, zirwani chorego, �301 300 zolotnyk, zołzy, zuby jak bolet, żaba, żelazny ploszcz, żółtaczka. Mefistofel diabeł, IV. 267, 272; 'XXVIII, 141; XiXXl. 14. Megala thea, fu;yaACl eeCl, (j. gr.) wielka bo,gini, XIV. 7,2. Megality, VII. 87, 88, 299, 301, 302. Megalo"", !LeYClAo~, fleylO'to~, (j. gr.) wielki XIV. 54. Megantropus paleojavanensis, .:x:XJXVIII. 387. Megaóron, p. podcienie soboty, XXXVI. 294. Meinitis (j, lit.), ma,łżeństwo dw6ch braci z dwiema siostrami, III. 212 Mejdan, (j. serb.) zapasy, V. 141. Meksykanistyka, XXI, 89. Meliora feja, XV. 186 Melisa, p. malisa 'rojownik lekarski., Melissa officinalis, XXV. n. Melissa officinalis, p melisa, maIisa, w leczni.ctwie, XXX. 56. Melisonka kaftanik, VI. 45 ,50; XI 410; Melitolus albus, p. nostrzyk; M\ellitus ophyl., miodownik rojownikow.aty. Melodie, XlVI. 165, 167; ballady o zakonnicy" XV. 144. - czeskie, XVI. 166. - estońskie, XXXIV. 286. - góralskie, XXVIII. 110. - gregoriańskie, XVI. 174. - Idzie św. Dorota, IX. 20---22. - p.kawalirzskie - liryczne, XIII. 200, 201. ludowe, żydowskie, XXV. 134. metody badań, ~I. 31, 33, 34. niemieckie, XIII, 171; XXXII. 7. pieśni ludowych, III. 121-123; IX. 97, 98; X 24-27; XIII. 261, 262; XXI, 2!}..--;39, 80; 'XXXVIII. 77-84. 356. . nuty. - pieśni świątecznych żydowskich, XOCVI.12Q,XlX1lX.209. -- pieśni wiE'1kanoc.1yc~1, III 3f.5, 366. - pieśni zapustnych, XII. 53. - podhalańskie, XIII. 173, - Posla baba do farosa, IX. 187, 188. - przekształcanie melodii, XVI. 166. - rosyjskie, XVI 172. - 'rumuńskie, XXXII. 7. ::- Słowian płdn. XXII. 141. - szwedzkie" XIII. 171. - taneczne, XIII. 198-200 - weselne, III. 361; XV. 62. - wędrowne, ~VI. 165. -. węgierskie, XIV. 326; XXXII. 7. - zakopiańskie, II, 192. - zbieranie, XVI. 166. Melodyka, XXIX. 150, 151. Meluzyna, XV. 186; XVII. 74. Melak, drą21ek do żarn; XIV. 113, Melamed, XXVIII. 54. Melania, p. św. Melania, XIII. 27. Melankie, (gw. hue.), kolędn .•XIU.209, Memoriał w sprawie etńografii 'polskiej, XXXIX. 626. Mendel, miara, XIV. 1517. - w zagadce, II. 229. Mendy, Pediculi pubis, wesz, XI 398, Menhiry, VIII. 96; 4-XXV. 197, 198. Mennictwo polskie, IV. 190; XI,352. Menonici, XV. 223-228; XXX. 228 Menora, (j żyd.), świecznik, ornament, XXVIII. 43, 48. Menstruacja, p. miesiączka, VIII. 360; XVIII, 181, 185; XXXII. 122 - zakaz patrzenia w lustro, XVIII. 198. - zakaz sadzenia drzew owocowych XVIII. 94. . - związek z księżycem, XXXII Menszyj cz'er Mental, wiucz'er, molodszyj 144. wiu- (gw hue.), XXXV. 118. medal, XXXIX, 369. Mentel, haft, X. 301. Mentel, mentle, motyl, XVIII. 220. Mentha aquatica, II. 135; Mentha piperita, p. mięta wodna. _ arvensis, P. mięta polna. Mentiek, kożuchy, V. 247. Mentoperz, nietoperz, V, 63. Mentyk, kożuch, p. żupan, IV, 175, 176. młotek, mosiądz, obróbka kruszców ocel (stal}, odlewnictwo, OłÓ';', rdza (ruda bagienna), spinki srebro stal śrebelnica, użycie m~tali, zl~tnic~ (ruda złota), złoto, żelazo. Metalurgia, XXXIX. 499. Metampsychoza, II. 329. Metauky, (gw. hue.), X1XXIV. 150. Meteor w lecznictwie, XXXIII. 139. Meteoryt XI. 384. M e t e o; o log i a l u d o w a, V. 243; XXXI. 159; XXXVII.217, p. bańki na wodzie, Biała Niedziela, błyskawica, (przepowiednia po_ gody), Boże Ciało, Boże Narodzenie chmury, deszCZu przepowi~dnie, dym, (przepowiednie pogody), glina z kretowiska, gnojówka, góra, grudzień, grzmot pierwszy, grzmot nad górami, grzy;by, jaskółka (lot), jeleń, kogut komary, ·kosa, kretowisko, ma~dzurskij (wiatr wsch,), mróz, XII. 265, mucha, niebo czerwone, orzech, Meryndie, (gw. huc), wymię owcy, osa ost (wilatI' wschodni), owaXVII. 145. dY,' pająk, pierwszy grzmot, Mesikammen, (j. fiń.), lapa miodowa, piorun, przepowiednie deszczu, nazwa niedźwiedzia, XXXVIII. pogody, rosa, sądny dzień, sło~i379. na, słońce zachód, sorok śwtaMesikiipiilii (j, fiń.), miodowa, łapa z tych, sowa, przepowiednia ~nieg~: miodu, nazwa niedźwiedz:a, styczeń, śnieg, tęcza, węgterskt1 XXXVIII. 379. (wiatr pldn. zach), wiatr, wilga, Mesyasz, XIV. 47; XVI. 338. wróżby, zięba, zyda (wiatr płdn), _ narodziny, XVI. 337, 343-346. żaba, Metale używanie XXXIX, 21, 22, Meteoropatologia, XXXVII. 336. _ w ;ierścieniu ~agicz.,XXIII. 46. Meteorotropia, XXXVII. 336. _ w wierzeniach, VI. 333. Metoda analityczna, XXIV. 48. M e t a l e i i c h o b rób k Ą, p. bak_ badań dyferencjalnych, XXXVIlT. fon, bakunt, cyna, galman hut221. nictwo, iskrzyk, kladziwo, kłód_ badań etnograficznych, VII.89,90. ka,pstwo, kotlarstwo, kowadło, _ ba'dań kształtu osad, XXVII. 128. kopalnie, kowalstwo, kuźnia, lan_ badań ludoznawczo XlXVIII. 107, ki, ludwisarnia, minia" młot. (j. łac.), litkup, XIII.287. Mere, prawie, XII. 67. Mereżanki, mereżka, (j. ukr.), wzory pisanek, IV. 211. Mereżka ,p. cyrka, ścieg. Merki, gmerki, znaki własnościowe, X!XVI. 141; XXXI. 17'3. Merkury, XXVIII. 100; XXXIX, 343. Merlin, czarodziei, XXVI. 154. Merszie, (gw. hue.), ścierwo, VII 261. Meruteńce, prawdziwie, XII. 67, Merutnie, zupełnie, XII, 67. Merwa, patrochy sienne w medyc., Mercipotus, ........• �303 302 - badań ludów, XXXVII. 36. badań materiałów etnologicznych, XXXVII. 38, 39, 68. - badań podań, XX. 221. - badań wytworów kulturowych, X~XVI'I. 68. - biometryczna, XJXIV. 204. -. etnograficzna, .xxVII. 42; XXIX. W8; XXXVII. 33>---68. - etnologiczna, XXX. 1; XXXVII 5, 32, 33. - filologiczna, XXVII. 42; XXXVIII. 17. - folklorystyczna, ,rosyjska, XVI. i62. - funkcjonalna, XXXVII. 33; XXXVIII. 4. - genetyczno-geometryczna, XXVII. 128-130. - geograficzna, XXXVIII. 6, 16, 17, 147,149, 151, 153, - historyczna, V. 186; XXIX. 107, 108; .xxx. 2; XXXVII. 33. - ilościowa, XXXVIII. 221, 222,319, 320. - kartograficzna, XXII.159; XXVI. 26,32-34, 44, 144; XXVII. 146; XXVIII. 107; XXXVIII. 186. - marksistowsko-leninowska, XXXVIII. 352; .xxxIX. 1-'3, 43, 53. - materialistyczna, XXXIX. 226, 227, 525. - nagrywania melodii, XXXVII. 458. . - obserwacji, XXVII. 147; XXXVIII, 278. opisowa, XXVII. 128. !Pearsona, XXIV. 15, 64. płaszczyznowa, XXXVIII. 186189. podobieństwa, XXVII. 188. - porównawcza, V. 186; XXVI. 100; XXXVIII. 186--189. - porównawczo-historyczna XXXIX. 40. ' - porządkowania pieśni, XIII. 171 -201. - pośrednia, XXXVIII. 201. - prac kartograficznych, XXXVIII. 149. - prac nad P. A. E., XXXVIII. 201. - psychologiczna, XXXVII. 33; XXXVIII. 17. -:- punktowa, XXXVIII. 186, 193. - różniczkowa .XXIV 15' 33 180 203, 220, 221; XXV~. 37; X~VII: 188. - socjologiczna, XXXVIII. 336. - spisywanie melodii Kolberga, XIII. 184-186. - spisywania melodii Krohna XIII. 184, 186. ' ~ statyczna, XiXI. 15; XXIV. 203, X'XIX. 107, 108, - Tylora, XXIV. 197, 205-207. - typologiczna, XXXIX. 22. - ustalania faktów etnologicznych, XXXVII. 58. - uszeregowania zbiorów etnograficznych, XXXVIII. 619-621. Metodologia etnologii, XXXVI. 112; XXXVII. 37-39, 46, 449.. - historyczna, XXXIX, 165. - lingwistyki, X!XXVII. 313. - marksistowsko-leninowska, XXXIX. 1, 2-4, 43, 215. Metodyka ludoznaw. XXXVII. 68. Metronom w zbieraniu melodii ludowych, XXI, 36. Metsa-leU, (j. fiń.) niedźwiedź wujaszek leśny, XXXVIII. 379. Meulen, (j. arauk.), duch dobry, VII. 25. Mewa, p. morska gapa, morszezok. Mezolit, XXXIX. 21. _ mikrolityczny, XXI. 63, 249, 250. - polski, XXI. 63. Meżiwnykie, (gw. hue.), kamienie graniczne, XVIII. 214. Męczenników .czterdziestu, XII. 298, 300, 303; XVIII. 210. pt. C h r on a log i a l u d. Mędopcy, XXXI. 22. Męd, mendy, Pediculi pubis, wesz, XI. 398. Mędrcy ze Wschodu, p Trzej Królowie, XIX. 41. Męka Pańska w widowiskach religijnych, XIX. 53. Męka Pańska, p. cierpiołka. Mętlić, mącić, .xlv;. 113. Mętowanie, l. 183; V. 82, 376; VI. 194, 200; VII. 322, 32 3; XIV. 16817,0,3'74,377,378; X!XXV. 'l:T, --. dzieci żyd., IV. 441; XXVI 108. Mężatka, p. kobieta zamężna, XXII. 1 118. Mężczyzna obwiniony o czary, XXVI. 20. _ na Łysej Górze, XXVIL. 66, 142. _ nieżonaty, XXXIX, 185. _ uwalnianie od kary śmierci, X. 251. Mężobójca, XXXI. 46. Meso, (dial. alem.), krowa jałowa, XI. 363. Mgła, p. mamka, mraka, śreżoga, II. 162, 362; V. 250; VIII. 338, 340; I'X. 57, 65; -XlII. 204; ~X. 57. _ północna, XVIII. 217. _ w zagadce, XIV. 376. Miacielica, miacielicha, (j. błr.), taniec, XII. 185; XXI. 138. Miakszrej, miekszrej, <i. lit.), płoć biała, XXXII. 24 Mialcza, (gw. flis.), mielizna, XX. 57. Mialczy, miauczy, IV. 30~. Miarka, VIII. 182; 'XXXVII. 27, 28. Miary, I. 136; VII. 271; XIV. 25; XXXII.182; .xxXIV.274; XXXV. 187; XXXIX. 144. - i przesądy, XXXII. 182. - i wagi', XXXIX. 144. _ na masło, XVIII. 114; XXVIII. 147. na miód, na ryby, X!XVIII. 162. na nici, p. czyśnica. powierzchni, XIX!XV, 187. p~towa, XXV. 34. produktów 'rolnych, XXVIII. 145 -166; XXIX, 181. _ przędzy, XXV. 122. _ roli, XXV. 19, 200;XXVIII. 145; _ _ _ _ _ _ _ M XXIX. 181. targowe, XXVIII. 150 w przysłowiu, VII. 214. zamkowe, .xxVIII. 150. zbożowe, XXVIII. 145. i a r y i wag i p Miary i wagi nalewne, nasypne, miary przędziwa, miary roli. Achtel, aktejn, aratrum, baczka, baryła, baryłka, beCZka, bonda, bróg, cent, centnar, cifus, curtile, ćwierć, czyśnica, desiatyna ~dziesięcina), drewno, garniec, garce. garść, geletka, Hoba, jachtel (achtel), kamienie do mierzenia, kamień (waga), kamyn, karbowaniec, kawusz, kęsek, kij karbowany, klin, kłania, kłoda,kopa, kopica, korzec, kowsz, kusz, kwarta, laneus, (łan), laska z kar,bami, litr, lukno, łan frankoński, kmiecy, królewski, sołtysi, laszt, łokieć, maca, maldra, mansus, (p. laneus) mendel, mierzica, mila, mOI'lga, mórg, motek, mus, musa, naddawka, niwa, odumiarek p. naddawka, okseft, mira, mirtuk, �~05 304 Miech, mieszek, II. 15; XI, 217. - cudowny, VIII. 344. _ kowalski., VIII. 405; IX. 275 - w dudach, XXXVIII. 241. _. w organach, XXXI. 79 - w przysłowiU, IX. 244. :vliecz, II. 277; 'XI. 33,1; XIV. 40, 81, 1M; XVI. 323; XIX. 56, 84; XXXI. 131. _ cudowny, V. 184, 185; VII. 143; XV. 40; XVI. 15O--Hj~;XXXVII.25. _ katowski, XXXIX. 145. _. magiczny, XXXVII. 25. _ Świętowita, 'XIV. 38, 50. trzMt, trzecinnik, wierdunek, _ w magii, VII. 217; X. 263. wiertel, włóka, wody, wóz, wó- z bronzu, XVII. 175. zek, wręby, zarąbj:!k. _ część cierlicy, IX. 365. Miary, modele, wota, XXIX. 171. Mieczyk dachówkowaty, Gladiolus Miasnyci, (gw hue.), zapusty, XVIII. imbricatus, aphr. XXVIII. 244; 151. XXXIX.3oo. Miasta iapadłe i zatopione, II. 255; Miedianica, (gw. hue.), wąż miedziaIV. 151-156, 160; V. 220--2'35; VI. ny, XXXII. 133. 293; XI. 3421.pt. W i er z e n i a. Miednica miedziana w lecznictwie, Miasto, miasteczko, ich kultura, X.108. XXXI. 2. Miedwiedko. półczłowiek, .półnieMiatminis., O.lit.), osnowa, XXX.II.3'5 dźwiedź, XXXII. 148. Miawki, (gw. hue.), nimfy, XV. 41. Miedza, IV. 18; V. 25-7; X. 353; XI. Michalski miesiqc, październik, V.250. 377, 385; XIII. 114, 326; XXIII Michał w przysłowiu, VII. 214. 134; -XXV. 57. Michał, pasterz w swpce, XJXV. 63, _ miejsce palenia sobótek, IV. 314. 65-68; X,XXI. 56, 57. Miedziaga, (j. lit,), czółno, XXXII. 3·2. Michaly, ,gw. żołn.), XVI. 180. Miedzuch, miedza wysoka, II. 261. Micher sinyj, (gw. hue.), siny pęMiedź, odpędzanie złych duchów, cherz, choroba, XVIII. 181 XXXIV. 12. Micyki, (gw. hue.), jagnięta, XVII. _ w przysłowiu, XVII. 165. 143, 147, 288. Miedźwiedź, niedźwiedź, V. 55, 279; Midasowe uszy, XI. 436; XXIX. 175. XXX.14. pt. L i t e ,r a t li raI u d o w a. Miejsce bursztynowe, XXXIX.361. Midhgardh. (j. skand), wąż, godło _ cudowne, III. 301. wieczności, III. 187; XVI. 27. pt. _. do palenia sobótek, IV. 313, 3M; Mi ty. V. 256. Midhardsormr, (j. skand), olbrzym, _ gdzie śtoi bydło, XXXIX. 208. wąż mityczny, XXXII. 132. pasmo, plen, pies, piędź, piumirtuk, piuoko, pł'os, płosek, pakowa, postaw, pólka, półbeczek, półkamień, półfasie, półgarnC'a, półkopek, pólkufki, pół. kusze, półkwarcie, półłanek, półmiarek, półrączka, półrolek, pół/Setek, póltrzecinnik, pręt, prut, przymiarek, przyndzionko, pur, rawasz, rączka, ,rola, sążeń, siaga, siedlisko, siek, skała, słód, smycz, snop" solówka, sors, stajanie, stajanko, stan, sterta, stogi, stożek, szuh. śledziówka, topka soli, parnik, l - w pieśni weselnej, XIV. 388. - w zagadce, VI. 247. Miesiąc oczyszczeń, luty, XVII. 27. Miesiące jesienne, pora zawierania małżeństw, I. 131. 175. Miesiqczek przeszedł, choroba dziec_ odpustowe, XXIX.116; XXXVIII ka z powodu światła księżyco357, 258, 469. wego, VI. 63. _ schadzek czarownic, p. Bebirwa, Miesiączek, P. księżyc, XI. 161; p. Łysa Góra, XXVII. 60, 61. XIII. 47, 131; XIV. 68--70. _ stracenia, XXXIX. 144. _ jako motyw haftu, XXIX. 184. - zaklęte, XI. 313. Miesiączka, P. menstruacja, odwieMiekstuwe, (j.lit.), iglica do wiązadzanie położnicy, III. 57. nia sieci, XXXII. 32. Mielak u żarn, p. mIon, XXXVIII. 270. _ zakaz sadzenia drzew owocowych Mielcarz, XXVI1.0o. XVIII. 94. Mielerz, stos drzewa przeznaczony Miesiączki, wzory pisanek, IV. 213. do wypalania, p. mila węgla, Mies'ięcznice, V. 54. pt. D e m o n y XXXI.85. k o b Ie c e. Mienij, mniej, XVIII. 220. Miesięcznik, lunatyk, II. 25'5; III. 142. Mierka, miara, XXVIII. 156 ,165. Miesnyci, (j. ukr.), zapusty, VIII. Mierloki, jagnięta, II. 130. 376; XI. 100. Miernik, błędny ognik, XII. 65. Mieszczanie, I. 259; II. 111, 283; III. Mieroże, XXIX, 126. pt. R Y b 0108; XI. 213; XIII. 65; XIV. 381; łówstwo. XIX. 65, 92, 9-5; XX. 14; XXVIII. Miertweckoje mleko, (j. błr ), .po176, 178; XXX. 134, 193. karm zmarłej matki, VI. 19. _ królewscy, XIII. 59. Mierwa, ostatni snopek, II. 140. Mieszczka, XIV. 249, 250; XXVIII.32. Mierzenie kurą piejącą, II. 366. _ w szopce, XI. 25, 27. Mierzenie mleka, XVII. 143. Mieszok, mieszoki, odzież ze skóry, Mierziqczka, obrzydzenie, VI. 45. XIV. 113. Mierzica, korzec, IV. 175. Mieszkanie diabła, IV. 419. Mierzki, obmierzły, IX. 287. _ i sprzęty, XXXIV. 274. Mierzwa, p. nawóz, gnój przeciw _ jako zjawisko kulturowe, czarom, II. 205. XXVIII. 8; XXX. 213. _ wywożenie w zapusty, I. 80. _ Jakut6w, XXXVII. 97, 98, 102, _ zabezpieczenie od zimna, III. 8, 1Q3, 107, 109, 120. Mierzwa, słoma wymłócona, Xl. 175; _ miejsce demonów, XXXIV. 6. XXXIII. 104; XXXIX. 337. _ opuszcz·one, III. 53. Miesi.ąc, p. księżyc, II. 362; V. 54_ powstanie, XII. 272, 273. 56; IX. 226, 389, 390. Mieszki, worki skórzane, p kaleta, _ miejsce pobytu św. Jerzego, XIV. kalita, XXX,IV. 126. 68-70. Mieszkiera, (j. lit). wędka. XXiXII.26. _ w legendzie, XIV. 291. - kultowe, XXXVI. 109. na które wylano wodę z obmywania, XXXIII. 12. - nieozysie, XIII. 115. 203; XVIII. 20 Lud - Tom XL �307 306 Mietka Mentha L., rośrna 124. pt. A p h r 0- piperita milosna, XIII. . d i s i a c a.' Mietlica, mietelnica, L" II. 137 MietZonka, Agrost:s Sarothamnus aZba scoparius, na miotły, XXXI. 97. MietZorz, taniec śląski, XXXIV. 291. Międlenie, XIV. 298; XVIII. 78; XXXIX. 291. pt. O b rób k a włókna. Międlica, p. międlnica, cierlica, lomka, VI. 2'46; XI. 163; XXXI. 4; 'XXXIX. 291. - w obrzęda'ch weselnych, VIII. 251; !X, 71. Międzynarodowa{-y) Wystawa Sztuki Ludowej w Bernie, XXXVIII. 614, 618-21. . - Kongres Sztuki Ludowej w Pradze, XXVII. 198-201; XXXVIII. 614. ~ Kongres Sztuki Ludowej w Brukseli, XXXVIII. 615. Miękos, (j. lit.), miętuzy, XXXII. 25. Mięso, II 185 244, 251; III. 27, 315322; IV. 140; V. 153, 215, 219; VIII. 38, 121, 251, 376; IX. 388; XII. 16, 296; XIV. 134, 186, 381; XVI. 133; XVII. 125; XVIII. 72, 90, 143; XXXI. 16, 26. - baranie, I1I.320; XII.27; XXVIII. 216. - cielęce, III 325; XII.27; XVIII.75. - gotowane, w ucztach zadusznych, XXIV.7. \, - jedzenie' lub zakaz jedzenia W celach magicznych, XXIX. 123. - jelenie, II. 270. - końskie, ~. kabanina, XXXVIII. 272. - koźlęce, XXVIII. 216. - ludzkie, pożyw. bogów, VII. 19. - ludzkie, w leczeniu trądu, XVIII. 90, 91. - ludzkie,zjadanie, p. antropofa. gia, ludożerstwo, XVII. 226. XXXVII. 280, 281, 300. - na Łysej Górze, XXVII. 68. - ofiary z mięsa, XXIX. 123. - padlina, XXXVIII. 249. - pieczone, III. 66. - podział między członków rodu, XXXIX. 197. - rosołowe, XV. 77. - rzucanie w magii, XXI. 132; XXXI. 70; XXXVII. 261. - solone, XVII. 147. - suszone, XXV. 96. - wieprzowe, III. 12; XX 57, 96; XVIII. 75; XXXIII. 113. - wilcze, VIII. 296. - wołowe, III. 327. - w celach leczniczych lub erotycznych, XXIX. 123. - w leczeniu brodawek, XVIII. 180. - w przysłowiu, VI. 31; IX. 49 Mięsopust, p. Bachusy, bokusy, carnis privium, CarnevaZ, Karnawał, masnyci, maszkary, przebieranie się za zwierzęta, zapusty, X. 329 ~ 331; XII. 38, 43; XIX 89; XX. 167, 168, 172., 173, 178, 188. pt. Zwyczaje i ob'l"zędy do- r o c z n e. Mięta, p. miata, Mentha - mietka, arvensis, miętkiew, - aphr., XXXI. 97. _ końska, p kińska miata. _ odwar z jajami, bryndzą i słoniną, XVIII. 179; XXX. 56. _ okłady, liście, XXX. 56. ~ przyprawa do rosołu, XX. 56. _ święcona w lecznictwie, XXV.77. _ lecznictwie, XVIII. 192; XXX. 56, 64. Mięta końska, XXX. 57. pt. Roś l in y w l e c z n i c t w i e. - ptasia, XXX. 56. Miętkiew żabia.. Mentha aquatica, p. mięta, II. 159. _ odwar, XXXI. 97. Miętus, Lota vulgaris L. XXXI. 36; XXXII. 25. p. miękus, mniak, miętus, XXX!II. 25. Migdały we wróżbach małżeńskich, VII. 214. Miglanc, (gw. złodz.), mały chłopiec, Miętuz, VII. 280. Migracja, XXI. 13; XXXV. 22; XXXVIII. 16-18, 224; XXXIX. 68-71, 100, 105, 108.. - Finnów, XXXIV. 61. _ indoeuropejska, XXXVIII. 320 ~ małopolska, XXXVIiI. 321. _ mazowiecka XXXVIII. 321. ~ podlaska, XXXVIII. 321. _ ruska, XXXVIII. 321. _ słowiańska, XXXVIII. 321. _ wątków, XVII. 288; XlXVIII. 124. _ wołoska, XXlXIII, 148; X;XXVII. baluszanka, p. kanarek, III. 20; VI. 55, 59; X. 381, 396; XII. 297; XIII.124; XVI.. 60. czarna, XIII. 220. smażona, II. 136. pieprzowa Mentha piperitaL.XIII. 223; XXVIII. 244; :XXX. 40, 56. 172. rt lis. Mikolszczyna, p dzień św. Mikołaja II. 214. pt. Z w y c z a j e i o b r z ę d y d o or o c z n e. Mikołaj, p. Milrolszczyna, chodzenie z gwiazdą· Mikołajek, roślina aphr. XXXIX.300 Mikita, - polny Eryngium campestre, XXVIII. 244. Mikrolit małopolski, XXV. s. VIII. _ mezoli'yczny, XXI. 250. - neoli.tyczny, XXI. 63. Mikstatnik, posługacz, XX. 47. MiktZanteuktli, (j. aztec.), bóg podziemny, VII. 6, 19.. Mikuś, niedźwiedź, XIII. 54. Mikwa, Mikweh, (j żyd), kąpiel rytualna, III. 57; IX. 163. Mila, wypalanie węgla, XXXI. 85.. Milczenie w obrzędach magicznych, XIII. 327, 328; XVIII. 216; XXXIII. 119, 121. MiZipapu, (j. bu~zm) papka z mąki kukurudzianej, XXXVIII. 98. Milicja Obywatelska, XXXVII. 480. Milita bog'ni, II. 105. Miłość, XIV. 73, 263. _. kawalirzska, IV. 277 _ sprzedażna III. 202. -. stała, V. 181. - u ludu, VIII. 225-244. - w ~agadce, II. 40 - w przysłowiu, VII. 215. -. zbójnicka, XXIX. 110. _ zdobywanie, p.pas czarowny, XXIII. 1. .Mimika w magii, IX. 206, 207. Mimowie, grecko-rzymscy, XX. 178 Mindowe, III. 98, 102, 106. Mindungdekel, (gw. żał.) p. Miindungsdeckel, III. 81. Mineralogia, XXI. 257. Minervale, (j. łac.) święto Minerwy, VII. 325. Minerwa, VII. 325. Minia, XX.xl167; pt. M e t a l e ich o b ró bk a. Miniatura, XXX. 171. Miniatury naczyń. p. naczynia pierścieniowate, XXXIV. 96, 128. 10' ..... �309 308 ;~ 251, 299, 317; XIV. 87 250' xx. Z2, 25, 51, 00, 91, 9;; ~V: 131; XXXVII. 284; XXXVIII. 234 379. • Miniatury ptaków"XXXlIV. 128. Miniaturzyści, XXX. 234. Moister, w szopce, XI.26,32" 137,143. Minog rzeczny, Petromyzon tis L., XXXII. , ftuviati- 24. Miodownik rojnikowaty, MelHtus MeHisophyt, XXVIII. 244; pt. R ośliny w lecznictwie Miosić, rujnować, 'XVI. 85. Miotelka psiarka, trawa do wyr<>bu kapeluszy, XXVIII. 178. Miotlarz na księżycu, p. księżyc, XXV.43. Miotła, mieHa, I. 59; IX. 281, 361; XI, 3.u; X:XXI. 97; 'XXXVII. 304,305; XXXVIII. 248. - brzozowa w magi~, XI.386;XXXV. 63. - brzozowa w łaźni, XXX. 18. - jazda czarownic, XXV. 87, 82, 84; XXVII. 73., 100; - na odzyskanie mleczności, XIII. 328. - piorunowa, XVI. 114. - pręt, II. 330. - rozpoznanie czarownicy, XXV. 89. - skrzyżowape w magii" XXXIX. 339; ....:... sosnowa, XXX. 21; - sprzęty ścierać, XIV. 369. - uderzenie, XII. 65. - w obrzędach ludow., X,XVII. 135. - :weselnych, XVI. 391. -. w wierzeniach, II. 163, 200., 225; III. 51', 54, 58; IV. 317; VI. 64 159; VIII. 347, 366. ' - w zwyczajach kupna i sprzedaźy, XXIII. 81. -- w zagadce, II. 40; XIV. 374. - zieleniejąca. XVI. 35. Miód P. Lukno, I 114; II. 61, 170, 185, 198; V. 350. 355; X. 111; XII. 90. - heraklejski, X. 225. jadło obrzędowe, III. 4, 6, 173, 174; IV. 395; V. 350; VIII. 372; X. 280; XV. 95; XXIV. 12; XXIX. 96 - jako dar, II. 143; IV. 25; V 355. - jako ofiara, VII. 35, 36; XIV. 61; XXII. l. - jako spoiwo farb, XXX. 171. - miary miodu, p. rączka, XXVIII. 159, 162. - pitny, VIII. 67" 68, 119; IX. 62; XII. 261; ,X~IV. 71; XIX.VII. 68 - pożyczanie choremu, XXIII. 72. - przaśny, X:X;XVI. 88, 133, 162. - święcony, VI. 159, 351. -. trzmieli" II. 156; VI. 61. - w bajce, II, 363; VIII. 290, 295. - w lecznictwie, II. 156; VIII. 87; XXXIX. 330. - w legendzie IX. 73. - w mitach, XXXI. 144. - w obrzędach pogrzeb, XIII. 108. -- w przysłowiu, VII. 211; IX, 51, 152; XVI. 96. - w obrzędach weselnych, XVII . 155.,156. - w praktykach czarodziejskich, XXXI. 144. - w zagadce, XIV. 376. -. zakaz dawania choremu" X. 355. Mir (a) (gw. hue.), miara na oznaczanie ilości mleka,VIII.42;XVII.143. - miara na oznaczenie ilości sera, V. 125. Mir, (gw. hue.) pomór, VII. 261. Mira, okadzanie, XXXV. 63. Mirocki, (gw. hue) pisanki, VII. 178. Mirowanie, (j. ukr). nabożeństwo w Przewodnią Niedzielę, XI. 190. Mirra, XIX. 42. Mirt p. Myrta, XIII 320; XIV. 255. 380; XXVIII. 244. _ gałązki do ozdobienia trumny, XVI. 80. _ w zwyczajach weselnych, XIV. 380. (j. hue) miara mleka, II. 207; XXXV. 97, 123, 130, 144, 148, Mirtuk, 151-153. Mirwa ornament, VI. 177. Misa. miska, II. 87, 247, 276, VI. 176; VII. 29; IX. 362; X. 428, 429; XI. 134, 327, 395; XIII. 207; XIV. 132, 133, 135, 251, 293; x,xr,x. 42, 87; XXX. 93; XXXIV. 128. Misa, miska we wróżbach, III. 28, 152. _ z drzewa wierzbow, XXiXVIII 55. Miseczki. z libacją dla zmarłych, XXII. 152. Misiaci, misiczki, (j. ukr.), wzory pisanek, IV. 213. Misiaczki ulyczky, wzory pisanek, IV. 213. Misiać i zwizdy, wzory, IV. 2131. Misiecznyk, gw. huc), człowiek przemi.eniający się co miesiąca raz w kobietę, to w mężczyznę, VI. 260; VII. 261; XIII. 112, 209; pt. W i erzenia~ .Misieć, (gw. huc) księżyc w za·g.adce, VII. 72. Misjonarze, XXXIX. 197. Misteria bachiczne, XVII. 32; XX. 167. _ B. Nar. VIII. 431; XIX. 63. _ cechowe, XXXII. 68. _ di.onizyjskie, XVI. 25. _ g'reckie, .xXIII. 10. _ krysznaickie, XXVI. 116. _ kształtowanie się, XIX. 59. _ ludowe, VI. 395" 396. _ o Abrahamie, XIX. 63. _ _ _ _ _ _ orfickie, XVII 32; XXIII. 10. pasyjne, XIX. 59. religijne., XIX. 53, 57, 6D-65, 85. średniowiecz. XIX'. 49; X;X~XI.169. wielkanocne VIII. 431; XIX. 53, 54. zasięg, XIX. 31-33; pt. W i d 0wiska ludowe Mistrator, administrator, XIV 113, Mistrz p. kat, XXXI. 83. Mistrzewic (dok,), XXXII. 67, 71, 74. Mistrzowie czarnoksi!;scy,XXVII. 103•. Miszenesnach (j. żyd.) tablice z wycinanką, XXVIII. 52. Miszennyk (gw. hue.) w pasterstwie' XXXV. 123-132, 144, 150, 153. Miszka, (gw. hue.), nazwa konia XiXXV, 136. Miszynie, mieszen'e (gw. hue.) spędzanie owiec na hale, p. chid poloninskyj, redyk, V. 61; XIII. 240; XVII. 142, 14~, 145; XXXV. 131,. 132; pt. Pa s t e r s t w o. Miś, niedźwiedź w szopce, XXXI. 56, 57. niedźwiednicy, XIII. 54;' XXIX.118. Mis (j. serb.) V. 141; pt Z a b a wy. Mitgift, Mitgabe O. niem,) wiano •. Miśkarze, XIV. 216. Mitologia, XX. 221; XXI. 89; XXIV. 87; XXIX. 1,64; XXX. 250; XXXVI .. _ _ _ _ _ _ _ _ 22, 100. aryjska, III. 2. chińska, VIII. 7. Długosza, XX. 157. germańska, III. 385. grecka, XV. 211, 213. hotentocka, XXXVIII. 52. Keltów, VI. 313 litewska, II. 1'87; X. 111. ludów pierwotnych, III. 369. polska, XXI. 267; XXIII. 160;' XXIV. 87 . �3H 310 - - I I l l pruska, X. 111. przedchrześcijańska. I. 15, 93; XIV 202; XV. 259; XXXVII. 124 153. ' ruska, XXVI. 112 słowiańska, III. 376; XIV. 405, 407; X:XI. 162, 163, 236; XXXVII, 153. Mitra, piestrzenica jadalna Helvella Mitra L., II. 21. Mitrasze, (j.' żyd.) legendy żydowskie IX. 160. ' Mity, XI. 371, 417; .xxXIX 11, 86, 105. - Algonkinów, XXXII. 113. - ałtajskie, XXXII. 93, 115. - apokaliptyczne, XXXVI. 147. --..,.. austra!lskie, XXXIX. 86. - babilońsko-sumeryj o, X.XXII. 104 - białoruskie. XXXII. 91. . - biblijne, XXII. 123. - Czeremisów, XXXII. 93, 115. - egipskie., xvq 32; XXXII. lOS, 113. ~ estońskie, ,X XXII. 104, - fińskie, XXXII. 104. - geneza, XXXIII. 139. - greckie, XIII. 164; XV. 197. - historyczne, XX. 216, 217,221,22:2 229,243. ' - hotentockie, XXXII. 113, 127. - indiańskie, VII. 22, 23. - Irokezów, XXXII. 113 - keltyckie, XV. 183. - lapońskie, XXXII 102 103. - litewskie, X. 112, '114. ' - mordwińskie, X,X;XII. 115. - o ciałach astroalnych, XXVII. 134. - o Per,seusie XVI. 31. - o Midasie, XXII. 41. - o Persefonie, XXI. 197 - o Syzyfie, V. 262. - o Tantalu, V. 262. Mleczna droga, I. 170, 184; II. 328; IV, 414; V. 249; VI. 66; pt. As tron om ia l ud o w a. Mleczność kro~jak uzyskać, IV. 81; VIII. 59; XXXV. 25, 39. _ przepowiadać, XIV. 370. Mleczny brat, VII. 154; pt. P o k r eTatariszcze, Zmiej Gorynicz, w i e ń s t w o f i k c y j n e. Zmieiszcze, zrodzenie z dziewicy, Mleko, p. huślanka, maloko, zabieg Żar - ptak. aby się zsiadło, VII. 316. Mit, o pie.r·wszym czło_ siara, ciągnące się, XVIII. 179; w i e k u, p II. 231, 324, 325; III. _ cuchnące, XXV. 92; 187, VII. 47; XIII, 3S5, 336; XIX. _ dojenie z powroza, XIX. 124; 59; XXVIII.200. pt. Adam, aka. XXV, 88; pt. Magia. cja, Alcheringa, Argus dwugło_ dojenie ze zwona, XX. 79; wy, Ask, !bambus, człowieka _ gQtowanie, II. 206; stworzenie, człowiek pierwszy, - nazwa, XVII. 18U. drzewo Adama, drzewo, pra_ ofiara, XJXII. 1; x.x.X.IV, 131. ojciec ludzi, Ellej, EmbIa, ErIe _ pożywienie. II. 22, 56, 129" 185, (olcha), Ewa, jesion, Kanook, ko275; III. 315, 319; V. 124, 125, 153; biety pochodzenie, kwiat loto,u. VI. 264, 353; VIII. 4~, 123; XI. Maui, olcha, Omogoj, pierwsi lu193; }(II. 8; )CIII. 29; }(I". 186; dzie, pierwszy człowiek, sok z XV. 34; .xVII 125; XX. 65; akacj"i, stworzenie człowieka" koXXVII. 139; XXVIII. 83; XXIX. biety, Taata, Tii, Tiki Raro. 103; :x,x.x:I. 158; XiXXIV· 162, 164. Mizrachy, (j. żyd) wycim.nka, XXIII. 167; XXXV. 89, 119, 121-123,127, 122, 124, 125, 127; XXVIII4!)-46, 130, 132" 146, 152. 53, 55; XXX. 235. _ kąpanie dziecka, XII. 265 Mizynka, jajko kogucie, Xx,. 295. _ kobiece w lecznictwie, XVIII. 182 Mlaski i ich kombinacje, XXXVIII. _ kobyle, V. 3, 4, 60; VIII 368. 63,64, 133; ~ konserwowanie kwaśnego, VIII,4S _ alveoralne, XXXVIII. 64; _ kozie, IX. 249; XI. 66; XXVIII. _ cerebralne, XXXVIII. 64; 216; XXXV. 92. _ lateralne, XXXVIII. 64. _ krowie, VIII. 36; XXXV. 90, 92. _ wargowe, XX;X:VIII. 69. _ krwawe od kroWy, XVIII. 195. _ wsteczne, XXXVIII 64. _ kupowanie razem z krową, XXIII. _ zębowe, XXXVIII. 64, 69. 83. Mlecz, Taraxacum ofjicinale, w lecz_ kwaśne w lecznictwie., p. kiszka, nictwi.e, XXXI. 97. kiślek, mrus, V. 378; }(I. 377,398, _ Euphorbia cypari~sia L. zabawki, _ niesolcne III. 152. łańcuchy, XXVIII. 61. _ odbieranie, I. 200; II. 204; III. 21, Mleczaj Sonchus arvensis, w leczn· 22; IV. 142; V. 207; VII. 303, 304; ~.97 .. VIII. 357; X. 278; }(I 52, 219; }(II. Mleczarstwo, XXIX. 134. duchów, gór, skał, Prometeusz, SkaZimej,. stworzenie świata, ziemi, Swiatogor, Valibuk, Vritra, Walidąb" Waligar, Waligora, Walikamień, wyrwibuk, Wyrwidąb, Wyrwidub, Wyrwijedlica, Złoj - o złotym runie, XVI. 31. płn. amerykańskie, XXXII. 127. przedsłowiańskie, XXXII. 83. roślinne, XI. 373. Siuksów, XXXII. 115 skandynawskie, X. 2'37; XXXII 105, 113, 132. - słoneczne, II. 326; IX. 413; XVI 23 - Słoweńców, XXX 212 - staroegipskie, XXXII. 103 - staroperskie, XXXII. 113.' - staroskandynawskie XXXII 103. - ugrofińskie, XXXII' 113. . - wielkoruskie, XXXII. 113, 115. -r wogulskie, XXXII. 113. M i t Y P. Arwales (mityczni bracia) bliźnięta, blodder bo,ciani kraj' b?haterowie, Bra~brambult, (bra~ Cla bliźniacy), bracia biały i ciem. ny, 'Przeciwnicy td., braca kaczki buk, chulem, ciemność ciemny' (~twór krzemienny), dąb, Dobry-' nla, dom węża, dziewica - kaczka, dziewica - kamienna dziewica - łabędź, Eisenhans, ~elsenkripper, Fong-Hoang, (Żar-ptak), gagara, (ptak mit), Garuda, Giinse_ fuss, gęś, gołąb, Gor, Gorowik Gorynia, Gorynicz, Goryńskaja b'te d' , zmieja Herakles, Goryńczyszcz: ' góra guś-Ie: . , Ilia Hrungnir, Inapertwa, istota ciemni.owa, Iwanko-Miedwiedko, Jadu, jajko, Jarnasax, Jarnhaus. Jelenia, Jormungardh, kaczka, .Muromec, Kadmos, kameleon, KaZika - Iwaniszcze, kamień kamień wężowy, Ka~ nook, krzemień, księżyc, bjesinia, Latygorka, Łysa Góra, Midhg~rdh, Midhgardsormr, morze Plerwotne, Siemigorka, olcha Orfeusz, potop, potwór, powstanie (Wanyoro), Gytheium, ~ ~i •• l l �312 313 221, 300; XIII. 227, 3'25, 328; XIV. 251; XIX. 123, 125; XXI. 132; XXIII. 102; XXV, 68, 81, 85, 87, 90, 91; XXVII. 71' XXX 205' XXXVIII. 62; pt. gi owcze, V. 3, 4, 60; XVIII. 178; XXVIII. 220, 221. owcze" gaszenie ognia od piorunu, III. 143; XXXIX. 330. podlewanie róży, XII. 312. poprawianie, p. assafetyda, X. 335. posolone, w wierzeniach, II. 366; III. 153. powrócić, III, 21; VII. 313. pożyczanie, XIX II I. 69. pr1zenoszenie przez wodę, XXIII. 70, 711. przyrządzanie kory brzozowej do budowy jurty, XXXVII. 105, 108, 111. Ma -.. - - a: ' przysporzyć, XXIII. 134, 135. psuć, VI. 78; VIII 58,357; XII. 64, 65; X:XIXI. 96; X:X,XIV. 7, 35. rozlane na łące, XVIII. 178. .rozpuszczanie farb, XII. 116. skrobanie garnka" XIV. 369. słodkie w lecznictwie, III. 12, 13, 230; XIII. 219. słodkie w zwyczajach weselnych. XVI.82. - sprzedaż, XXIII. 69.. - w bajce, II. 365; V. 275. - w lecznictwie, XI. 396, 400; XXXIII. 139. - w magii, VII. 301; XI. 377-8; XXXIII. 139; XXXVIII. 62. - w przysłowiU, XIV. '237,243; XVI. 96; XXXVII. 339. - w wierzeniach, I. 86; XVIII. 195. - w zagadce, II. 230. - w zwyczajach pogrzebowych V. 345; XIII. 108. ---< ---< wieczerza dla dusz, XVIII. 213, wydawanie w złą godzinę, XXIII. 69. wyraz tabu, XXXVIII. 376. z makucha, VIII. 370. zakaz sprzedawania chrześcijanom, XIII. 279. - zakaz sprzedawania po zachodzie słońca, XVI. 80; XXIII. 59, 70. - ze słupka doić, XVI. 48. ---< żeby się nie psuło, X. 97. wo, (j. gil.) świat wy, X'VII. 112. Mli - M~on, p, mielak, pozagrobo- XIV. 308. małe rybki z połowu, wyrzucane do wody, XIV. 113. M~ódka, młoda kurka, VI. 45. M~ywo, (j. gil.), p. MU-wo, XVII. 97.. Młenek, ta,Mak, XVIII .220. Młenica, młyn, IX. 276. Młocarnia XII. 299; XIV. 360. Mliocka, p. kasowanie, XI. 1701-178; XlXJII. 159. - bułgarska:, V. 378, 3'79. - bydłem p. wsch. słowiańska. - kukurydzy, XXXIV. 147. - odgłos we wróżbach urodzaju, VIII. 345. - w czwórkę, VII. 274 - w dwójkę, VII. 274. - w dziada, VII. 274, - w gadkach, VII: 50, 51. - w pojedynkę, VII. 274. - w trójkę, VII. 274, - wsch. słowiańska z użyciem bydła, VII. 220; XX. 301; XXIII. 159. Młockowie, XI, 175, 178; XX. 94, 142, 143, XXXIX. 337. - w 'bajce, III. 187. - w szopce, XIX. 36. M~on, - wodny, III. 110; lX. 70, 276; XVI. Młoda, P. panna młoda, V. 355; VI. 15; XXVI. 98. 132, 133; XIV. 216; XV. 73, 75; XVIII. 147, 149; XXXVIII. 297. - w bajce, XI. 311, 312, 315. - w baśni, VII, 53; VIII. 59. Młoda para, XXVII. 136. - w pieśni, I. 262. Młodogramatycy, XXXVI!. 310--314. - w przysłowiu, XIV. 237, 349; Młodość wieczna, XXXII. 124. XXIV. 95. Młodszeństwo XXXII. 71. - w wierzeniach, XXXVIII. 362 Młody, p. mŁody, XVIII. 146, 147; - w zwyczajach Bożego Narodzenia, XXXVIII. 297. VIII. 339, 344; 345. - w przysłowiu, VII. 215, 216. Mlyn, zabawa, XIII. 309, 310 Młodzi, państwo młodzi, I. 247; VI. Młynareczka, ·II. 342, 361. 129; XIV. 254; XXI. 93, 94. - w szopce XI. 26. Młodzianków święto, zahawy młoMłynarstwo, XIII. 66. dzieży flisackiej, X. 10 Młynarz., p. mynarz, XI. 37'5--376; Młodzik, nów, II. 327. XX. 44; XXXI. 141; XXXIII. 139; Młodziwo, p. siara, XXV. 54, XXXVII. 262. Mlonek, żarna, V, 63. - czarownik II. 216. Mło~, młotek, p. k~epacz, 11.166, 357; _ w literaturze, IV. 80, 81; VII. 53; IX. 366; XIV. 370; XVI. 323'. VIII. 59, 188, 189; IX. 70, 72; XI. _ do głuszenia ryb, XXXII. 26. 311; XII. 222-224; XV. 101; XVII. _ Jumy, XXXII. 124; p.t. W i e235; XlX. 97; XX. 262. r z en ia. - w mętowaniu, XIV. 378. - kamienny, XXXVII. 384. _ kowalski, XII. 79; XX. 253, 254. - w pieśni, XXIII. 114, 116; XXVIII. 227, Młot Matki Bożej, janowiec ciernisty. - w szopce ,XI. 26, 47. XXX. 50. Mloteczki, term. kow.jlska, VI. 292. _ w zabobonie, XXXVIII. 323, 362. _ w zagadce, lX. 407; XIV. 376; Młujn, młyn, II. 311. XVII. 89, Młyn, kamień młyński, p. młenica, Młynek do polewy garncarskiej, mlujn, mlynnica, man, II, 3'7, 76, XXIX.87. 153, 253, 318 358; V. 104, 178; VI. - do zboża, p. bęben, XII 299; XIV. 393; VIII. 263; IX. 54, 73; XII. 360; XVI. IS, 282; XIV. 187, 3']12;X:XoXIII. 139; - ręczny, XXXIV. 148. XXXVII. 242, 414. _ w zagadce, XIV. 374, 376; XVII. - etymologia nazwy, XXIV. 88. - miejsce schadzek czarownie, XXVII. 60, parowy, II. 253. pływający, ~ bździel, XX!XVIII. 323. polski, XXXIV. 262. stary, II. 324; V. 347. 85. zabawka, XXVIII. 64; 66 Mlynek, taniec śląski, XV. 79, 83. Młynki, wzory pisanek, IV. 211. Młynnica, młyn, IV. 80, 81; VIII. 189; XII,222-224. Młyny, wzory pisanek, IV. 211. - �315 314 Mnemozyna, woda pamięci, XIII. 164. Mniak (i) (j. błr.) miętus, XXXII. 25. Mnich Darmozjad, XXXl. 134. - Priilingeński, XIV. 40. - z Weihenstephan, .xV. 171. Mnisi buddyjscy, II._83, 112. - w !facecjach i anegdotach, XII. 327; XXXI. 122. - w karykaturze, iXlV. 302. - w legendzie, V. 129; XXX. 114, 115; XXXI. 16, 17, 21. Mniszek lekarski, p maicek, mtecz świński, Jaraxacum offic. w lecz. XXXI. 97. Mniszki, XI. 405. Moc czaJrodziejska, p. Czal'y, XXI. 131. - czarodziejska członków dziecka. p. dziecko, XXv:. 114. - czarodz:ejska ziemi, p. ziemia, XXVII. 137. - lecznicza, XXXVII. 298. - magiczna, XXIII. 55, 56. - nadziemska, I. 54 . - szkodliwa, XXI. 131; XXVII. 59; XXXIX. 225. - uzdrawiająca, XXXII. 125. Mocarze, duchy zamienione w zwierzęta, III. 172. Moch wodnyj (gw. hue.) zielenice, Confervae L.; w lecznictwie XVIII 192. ' Moch z derewa, (gw. huc) pakość . brodata, Usnea barbarata, w lecznictwie XVIII. 182, 192. Mocz, gaszenie ognia, I. 137, - kobyli, XII. 81. - koński w lecznictwie XI 397. - kropienie 'ihydła, II. 337 .. - krwawy, XIII. 221. - ludzki, kiszony z tytoniem w lecznictwie, XVIII. 188. - ludzki, środek upajający, II. 21. ::.....ludzki w leczn., XVIII. 181, 189, - nacieranie, II. 335. - obmywanie od uroku, II. 335. - cudzy lub wła'sny, III. 255. - puszczanie, III. 54 ,61. - szatana, XXXVII. 306. - w przy,pządzaniu farby, IX. 95. - z krwią u bydła, XVIII. 187. - z kwaśną wodą, III. 55. - zatrzymać, III. 54; XIII. 326; XVIII. 181; XXXV. 63. Moczenie w łóżku, III. 57. Moczenie z krwią, p. Mocz z krwią. Moczenie z krzyża, XI. 381. Moda i wieś, XXIX. 128. Model drzwi, krzesełka, ławki, stołu, szafy, III. 95. Modli, nuże, szybko, XIV. 295. Modlitewnik pod poduszką niemowlęcia, III. 56. - pod poduszką położnicY, III 58 - pożyczanie, XXIII. 78. Modlitwa, XXX. 250. - 'buddyjska, XXXIV. 28. - Hucułów, VII. 270, 271. - ludowa, XXXV .. 25. - o deszcz, ~I. 8. - pisana w lecz., XXVII. 153. - przedrzeźnianie, X. 220'. - przy odczynianiu uroku, II. 330. -. przy poświęceniu domu, II. 145. - szamana, XVI. 124-126; XVII. 50. - w lecznictwie, XII. 394. - w zwycz. Wielk., VIII. 341 - za umarłych, II. 143. - zaklinająca, V. 131. - znachora, XXXIII. 118, 120. Modrak, Centaurea cyanus, w lecz. XXXI. 97. Modrucha, spodnica far'bowana domowej roboty, XIV. 113. Modry, XV. 100. Mon, młyn, XX. 262. Modrzew, p. modrzej, Abies Larix, III. 139, 267; V, 63; XVIII. 62; XXVIII. 244; XXXIV. 57; XXXVIII. 318, 319 Moge, (dok.), moje XIV. 75. Mogilnik, XXXIII. 77. _ kelnkolski, ~XIX. 42().. Mogiły neolityczne, p. 1l'whyłki, _ .xVII. 170. przedhistoryczne, Monarchia Monastyr. IV. 213. Moneta dla zmarłych, XX. 88. pt. Z w Y c z a j e i o b r z ę d y p 0- I. 25; XVII. 168, 177. scytyjskie, IX. 195; XVII. 174. Mohani, _(j. st. ind.), duch samobój- IV. 121; r o c z n e. maik, V. 56.' Mokrawina, mokrzawi.zna, XIV. 295. Mokrysz, mokrzyc właściwy, Stellaria media L. w lecz. XVIII. 192. Molenda, płaczek, skam!acz, XIV.U3. Moli moli, prędko, IX. 287. Moloch, bóstwo fenickie, XVI. 27. . Molczyć, molczynie, milczeć, mUczenie, -XIV. U3. Moloczij, (iI ukr:), pesie moloczko, barwnik' do jaj, IV. 214. Moloda" (gw. huc,), nazwa owiec, XXXV. 133. Moloko, (gw. hue.), p. mleko, VI. 264; _ wody, XIII 98. chrzest _ XXV.8. przybijanie krzywoprzysięzcy, na progu sklepu, 207, 209. w obrzędach weselnych, sia_ z III. .xx. V. 340; VII. 14; XIV. 188. ~ w zwyczajach i obrzędach Moik, ra, XXV, 54. Mołytwanie. (gw. huc.), g r z eb owe. pod językiem _ XXIII. 97, 98; XXVII. 146 Mohylki, (j. błr.), mogiły, XII. 36. Moiczek, maiczek, XXXVII. 465. pt. Zwyczaje i obrzędy do- VII. 71. w zagadce, VII. 71. Moloziwo, (j. ukr.), p. młodziwo, _ 51. pt. Magia. _ słowiańska, XXIV. 90. _ stara, III. 289; XVII. 177. ~ św. Piotra, Tributum Petri, _ czyni, XXXIV. 37. Mohikanie XXVII. 166. Mohorycz,' (j. błr.)., p. litkup, frankońska, XXXIX. IZB. (j. ukr.), wzory pisanek, budo- wlanych, IX. 269. - w zwyczajach i obrzędach pogrzebowych, ,xx. 207, 208. _ w wierzeniach, XXX. 250. _ wkładanie do ust zmarłego, XVII. 175, 177; XXVIII. 251. _ żelazna, k'r'zesiwo, xx.xIX. 432.· Monoceros, (j. łac.), jednorożec, XXXIX. 308. Monodie, XIII. 115. Monogamia, I. 45, 65, 67, 70, 73,157; II. 296; III. 199, 200, 372; XI 221; XVII. 46, 47. Monogr.afi.a etrwgraficzna, XVI. 332; XXXIX. 107. _ krakowska, XXXIX. 592. _ etnograf:czna niemiecka, XXXVIII. 292. _ etnograficzna w plan:e P. T. L., XXXIX. 607, 615,616. Monogramy jako motyw zdobniczy. XXXIV. 287. •• �,'. 317 316 Monokrepis, monosandaloi, (j. gr,). jednobucikowy, XXXVII. 127134, 137, 139. Monologi humopystyczne, III. 48. MonopedHoi, (j. gr.), XXXVII. 127. Monopol na bursztyn, XXXIX. 370, Monosylabizm, XXXVII'!. 63. 66. Monoteiści, XXVII. 160. . Monoteizm, I. 235; II. 322; VI. 385; XXXVI. 140, 141. Mcnstrancj.a, patrzeć przez .... , V. 363. pt. M a g i a. - w wycinance, XXII. 119. Montle, motyle, IX" 68. Monumenta historica dioceseos Vladi$laviensis, XI. 184. duch nachodzący we śnie, XVIII. 220.· - zmora, XVII. 67. Morchow, (gw. huc), marchew, VII. 73; XVIII. 173. Mora, Morcinek, Salamandra maculata, XXXVIII. 246. Mord rytualny, V. 387; XV. 18; XXV. 17; XXX,IV. 279; x,xxVII. 395. Mordowanie jeńców, XXXVIII. 398. Mordowisko, strzyga, XXI. 215. pt. D e m o n y k o b i e c e. Morena, kobieta ze słomy, p .Ma,rrl.ana, V. 307; XIV. 84. pt. Zwyc z a j e i o b r z. d o r o c z n e. Morfemy, XXXVII. 313, 315. Morfologi,a, XXXVII. 312, 313, 317. - bajki, XXXVII. 31. - języka, XXI. 121, - zjawisk etnograficznych, XX,XVIII. 151. Morgana, p. feja, XV. 186. Morgengabe, (j. niem.), p. podarek poranny. Morgi, miary roli, XXV. 22. Morlja, (j. serb.), p. dziewica morowa, V. 36. ,i 'l :jl fi Morlaty, dow., X. 6. (j. rum.), cza'I'Ownica, 1.137. Morowa dziewica, p. Kuga, Morija, p. Morowaja panna, II. 217; V. 35, 36. pt. D e m o n y k a b i e c e. Morowe powietrze, mór, zaraza, II. 292; XXI. 163; XXXVII. 336; XXXIX. 297. - powietrze wywołać, XXI. 132. Morowy, (gw. złodz.), dzielny, silny, VII. 280. Morówka, krosta na języku, XI. 398. Morska gapa, mewa, XIV. 113: Moroju, Morsko gruska, jabko, śliwko, Fruc- w lecz. V. 165. Morsocek, świnka morska, wprowadzanie do nowego domu, XXI. 218. pt. Z w y c z a j e i a b r z ęd y b u d o w l a n e. Morszczak, mewa, XIV. 113. Morta, (j. słowiań.), kuna, Mustela mart es, V. 325, Morusz, (gw. huc.), nazwa psów. XXXV. 136. Morwa, Morus, XXVIII. 2441 Morze, I. 121, 218; XIV. 39--41, 67, 172, 173; XXXI. 129, - jako środowisko geograficzne, XXXIX. 461. - Łatyrskie. p. pierwotne. - pierwotne, xx,x1I.99, 130, 141"169. - w bajce, II. 275; IX. 173, 174. - w legendzie, XXX 79, 101, lIlt. - w mętowaniu, XIV. 377, 378. - w pieśni we,elnej, IX. 222, 223. Marzyca, II. 340. Morzyniec, pastwisko, XIV. 113. Morzys<ko, chell"oba koni, XXIX. 56. Morzysko żołądka, choroba, XI. 384; XXXI. 82. tus colocinthidis, ; Motek lnu, III. 9; XIV. 298; mia·re. \ XXV. 122. '", - w pieluszkach dzieci, III. 56. Motki, motowidło ręczne, II. 140. Motowęzy, frędzle, XIV. 308 MotoWlidło, pi. kiwa, motyl, II. 348; lX. 53, 279" 365; XIV. 298; XXXVIII. 418, 419, 422; XXXIX· 291. pt. N a r z ę d z i a t k a c k i e. Moskiewski ploszcz, p. PIast moscoMotowionzek, s.znurek do przewiąviticum, w lecz., V. 165. zywania .pasma na motowidle, MoS't, I. 262; XII. 252; XIV. 86; XIV. 308. XXIV. 89; XXVII, 142; XXX. Motowyla, motowylci" (j. uk,r), wzo134, 135; XXXIV. 274; XXXVII. ry pisanek, IV. 211, 212. 390. Motuz, motuzek, powróz, III. 44. _ dzielący ŚWLat żywych od świ.ata Motyka, P. ryskal, sapa, II. 218, umarłych, XXXIII. 3. 335; IX. 366; XX. 22; XXX. 214. _ kryty płdn. europej., XXXIII. 2. 220; XXXIX 21, 193, 194, 210. - lisi, XX. 294. 363. pt. Narzędzia rolnicze. _ papierowy, VIII. 353; XXVIII 52. _ służy do lotu czarownic, XVI.51; _ polski w przysłowiu, XXIII. 159; XXVII. 64. XXIV. 89; XXIX. 175 _ w przysłowiu, XIV. 353. - przesądy związane z budową, p. Motyl, motowidło, II. 349. ofiary z ludzi, li. 282. Motyle, duch, dusza, demon, XXXIV. _ w Jaworowych ludziach, XXXIII 280.. 5, 6. _ siedziba duszy, .xVII. 182. _ w zwyczajach weseln., XIV. 259. _ stworzenie, XIII. 334. _ zabawa, XXXIII. 2, 6. Motyli, (j. ukr .), wzory pisanek, IV. - żelazny, VIII. 353 213. -Moszcz winny, VIII. 67. Motylica, choroba owiec, XIII. 242. Moszel, łotewski bóg krów, X. 113. Motylka, motylewa, motyłyk, (j.ukr.) Moszenka, (j. ukr.), torebka skónzawzory pisanek, IV. 213. na, XII. 288, 290. Motyw(y) baśni podań i legend: Moszie, (gw. huc.), akuszerka, VII.261 _ alternujący, XXXVII. 18, 19. Moszna, kieszeń, woreczek, XX. 75· _ anioła i pustelnika, XXX.88, 113 Motalka., (gw. hue.), włóczka koloro_ anioła ukaranego, XXX. 31, 115, wa, VII. 261. (j. lac.), konstrukcja ryglowa, XXXIX. 247. Mosiądz, IV. 209; X,II. 288; XXIX!· 185; XXXI. 67. pt. M e t a l e i i c h o b rób k a. Mosiężnictwo, IX. 96. Moskale, placki owsiane, II. 79; III. 234; XIV. 277; XX. 95. Mas pruthenieum, sosny i jodły w bu_ murlata, .~ ł ł Motalkie, wona, (gw. hue.), włóczka czerweselny ubiór głowy, V. 338. (j, błr.), MataTis, (. lit ), .xXXII. 31. pt. N a r z ę d z i a Motar, rybackie. 176. _ bajki, XXXVII. 4-17, 21-28. _ brata zabójcy, XV. 40. _ dramatu indyjskiego, XXVI. 116. _ dziwnych sądów bożych, XXX.84, 88, 91. 108, 114. �319 318 - Edypa, XXVII. 3, 10, 18, 20, 21. Grzegorza, XXVII. 13, 15, 17, 22. kazI:odztwa, XX. 228. Kopciuszka, XX. 267. Króla Lira, XXVII. 2'5. Lenorowy, XX. 260; XXX. 213 łabędzia, XV. 186. niemieckie, XXX. 221. Peregrynacji Maćkowej, XXVIII. 204 . - poezji ludowej, XV. 146; XVI. 320, 358. - pokuty, XXVII. 20. - psa i kobiety, XXXI. 153. - prześladowania syna przez ojca, XX 228. - starogreckie, XV. 197. - staroindyjskie, XV. 197. - śmi'erci i dia1bła, XX, 250. - śmierci ukaranej i uwięzionej, XXX. 76, 80, - teratologiczne, XXXVII. 16. - trzech rad, XXVII. 23, 24. - wędrowne, XXVIII. 197; XXXI. 100, 103, 143. - węzłowe, XXXVII. 11-13, 19,24. - zdrady, XV. 216. Motywy zdobnicze, gałązka iglasta, XXII. 17. pll O r n a m e fi t. - geometryczne, X. 300; XXII. 113, 120, 127; XXVI. 31; XXIX.123; XXXIII. 107; XXXIX. 289, 290. -. ich związek z materiałem i techniką, XXII. 126. - ich początek, ~II. 83 126. - mizrachu, XXVIII. 42. ' -o naszyte" XXI] 88. - ośrodkowe, XXII. 93. - pasowe, XXII. 93. - pisanek, XXXIV. 287. - przeobrażen:a, 'XU. 84, 87. - roślinne, X. 301-303; XlXII. 113, 120" 127; XXVI. 81; XXVIII. 24, 43; XXXIII. 10~. - rozetowe, XXVI. 83. - słońca, XXVI. 114. - w kształcie serca, XXII). 101. - wycinanek, XIXVIII. 50. - zasadnicze, XXII. 86. - zwierzęce, XXVI. 81; XXVIII. 41, 44. Mowa germańska, II. 115. - hotentocka, XXXVIII. 71, 84. - Hucułów, II. 209 - jako czynnik rozwoju, XXI. 264. - ludów pierwotnych, XXXVIII.70, - nosicieli ceramiki wstęgowej, XXXVIII. 48. - ,Pińczuków, IV. 341. - poznańska, XXX. 258. - starszego drużby. p. oracja, V. 355, 356; VI. 133. 'Mowa ptaków, XV. 89, 190-192; XXVII. 162; XXXV. 26. pt w i er z e n ia. Mowa zwierząt, IV, 300, 304; VI. 305; XIII. 27; Xv,. 194-197; XVI. 112; XVII. 54. Możno, możliwe, XVIII. 220. Moździerz, XXXIV. 169. Mór, p. morowe powietrze, morowa zaraza, Dziewica morowa, XI.401; XIV.82. Móscki, uczesanie, XXIX. 82. Mózg, siedztba duszy, XXXI. 144. - w lecznIctwie, XXXI. 144. Mraźnica, (gw. huc), zagroda dla owiec, VIII. 43.pt Pasterstwo, Mroka, (j. ind.), demon, XXIV. 6. Mroka, mgła, II. 162 Mrowce, mrówki, II. 135. Mrowiele, duże mrówki, XI. 400. Mrowisko, VI. 267; XXVIII, 189. - w farbowaniu jaj, VII. 179. - w leczeniu, X. 358. - w leczeniu kołtuna, VIII. 366. w leczeniu trądu, XVIII. 83, w magii, XIII. 114; XXXIV. 12. spod bI'zozy w leczn., XXXV. 62. Mrozian, nazwa wołów, XIV. 175. Mrozia,na,· Ml'oziasta, nazwa krów, XXI. 58, 59. Mrozon, XIV. 175. Mrozula, nazwa krów, XIV. 175; XXI. 59. Mrówka, mrowiele, murandele, XIII. 114. - siedziba duszy, XVII. 182. - w bajce, V. 184. - w lecznictwie, XI. 400. Mróz, VIII. 154, 155; XI. 381. _ przepowiednie mrozu, XIII. 256. - w wierzeniach, V. 53-56; 2~50, _ w zagadce, II. 41; XVII. 87. MrÓz, ścieg hafciarski, XXVIII. 27. Mrtvaca dizati (j. serb.), umarłego podnosić, zabawa, V. 141. Mrus, mleko kwaśne, II. 208. Mrzeża, mrzeźna, mrzyska, sieć, XXXVIII. 244. Mrzościć, tarło u ryb, XIV. 113. Mrzystwo, zarybek drobny, XIV. 113. Mrzywka, zarybek, XIV. 113. Mrzyża, p. mrzeża. Msza, bracka, XXXI. 79. _ na cześć diabła, XXVI. 6. - na intencję cudzego nieszczęścia, XVI.82. _ odprawiana przez dusze zmarłych w noc zaduszną, xxr. 154. _ w przysłowiu, VII. 215. _ za dobre powodzenie, II. 142. - za dusze zmadych, II. 142; VIII. 51, 53; XXIV. 8, 37. Mszał, II 83. Muc, zachmurzony, XII. 67. Muca, czepek, XXVIII. 32. Muca, (gw. dziec,), świnia, III, 165. Mucek, nazwa psów, VIII. 179. Mucet, (dok,), odzież, XXXIX. 298, Mucha, gdzie zimuje, II. 161. - jedzenie, XXXVII. 281. - olej w recepcie komicz. XXVIII. 205. - stworzenie, XIII. 334. - trucie, II. 21, 22. - w bajce, XX. 246. - w lecznictwie, VI. 61. - w przepow. pogody, XIV. 36f!.. Mucha, nazwa psów, XXXV. 136. Mucha, rdzeń łozy, XVII. 131. Muchajer, tkanina wenecka lub turecka, p. Materiały odzieżowe, XX. 93; XXXIV. 161. Muchajer, muchomor, Agaricus muscarius, XXXI. 97. Muchomor, p, maramuch, muchajer muszara, Agaricus muscarius, środek upajający, II. 21. Muchcmor, Aman'ta muscaria, I. 197; XXX 26; XXXI. 33. Muchotrzew, gwiazdownica, Stellaria, okłady, XXX. 65, 66.. Muchy, wzory pisanek, IV. 213. Muczallo, (dial. alem,), bIaly chleb, XI. 363. Mudżekindis, (j. algonk.), bóg wiatru .zachodniego, VII. 10. Mugawka, mygouka, (j. błr -lit.), narzędzie rybackie, XX:XII. 30. Mul, muślin, XIV. 249. Mularz, murarz, II. 357; IV. 288; VIII. 122, 123, 422; XXX. 18. Mulić, zwilżać śliną nici przy pr.zędzeniu, V. 45. Mulik, glina z glejtą, XI. 197. Mulinum, (j. lac.), młyn, XXIV. 88, Mulka, żętyca, II. 128-131. Multanki, inst:ument, XI 155. Multum, (gw złodz,), dużo, VII. 280. Muł, XXXVII. 137. �321 słup w brogu, II. 14<1. Munduwaty, (gw. druc.), mówić, XiXXVII. 210. Muora jumel, (j(.lap.),X.X.XII. bóg, 103. Mura-mura, aus'traI, przodkowie totemiczni, XVII 44. Murandele, duże mrówki murawiele kąpiel, XVIII. 183.' , - zwalczanie gąsientc, XVIII. 216. Murawszczewnyk, (j. ukr.), krwawnik pospolity, AchiHea miHejlor; listk.i, XVIII. 180. - w lecznictwie odwar, VI. 158,,159; XVIII. 192. Murdzocha, nazwa krów, XXiI. 59,206. Murek, piec, XXIX. 49, 50 Murlat, p. morlat, XXIXTX. 454. pt. Dach. Mu·rzowie, XXXI. 112. Mus, musa, (doki), miara na masło miód, XXVIII. 157-159, 164, 165: Mus'ak, (gw. huc.), dl) ostr'zeni:a kosy, XX,xV. 87. Muśtyk, munsztuk, XIV. 114. Muszarka, p. bedłka. Muszczki, uczesanie, VI. 45. 50. Muszelki, Cypraea moneta, .III. 252. - na kapeluszu, III. 262; XVIII. 68. Muszki, kobiecy ubiór głowy, XI.218. Muszkiet, XXVIII. 210; XXXIV. 170; pt. B roń. Muszle,totem, XVIII. 28. . Muszlin, muślin, p. Materiały odzieżowe, XI. 61; XXVIII. 19. Muszora, muchomor. X,XXI. 97. Muter, matka, XVIII 220. Muterki, wóz, VI. 395. Muzealnictwo, etnograficzne XVIII. 227; XXIX. 182; XXXIII: 154. - Hńskie, XXXVIII. 378. - organizacja. XXI. 248; XXVI 142. - polskie, XXI. 248. - warszawskie etnogr, XXI. 40. 42. Mundelak, . ,, Muzeografia, XXVI. 142. Muzeolodzy, XXX. 235. Muzeologia, XXVIII. 150. Muzułmanie, XXXI. 112. Muzycy, ślepi, XXI. 120. Muzyka, I. 50: III. 18, 347. 350; IV. 319; XIV. 255, 261; XIX. 35; XXI. 104, 270; xxvn. 141; XXX. 249. - Chopina, XXIX. 131. - Bułgarów, XXX. 249. - Chor'watów, x,xrx. 200. - cygańska, XXX. 239. - doby przedhistor., XiXVII. 164. - Eskimosów, XXXVIII. 213. - Gandharwów, X,XXIV. 14. - górali tatrzańskich, XXVI. 143. - litewska, VIII. 324, 329. - ludowa, I. 46, 90, 138, 139; 1"1. 38; VII. 94, 236; VIII. 325, 329;X298; XIII, 171; XV. 61; XVI. '328; ,XiXI. 30,33, 35, 270; XXIII. 161, 178; XXV. 104, 124; XXIX. 202, 200, 2a8; XXX. 24l8;·XIX:X'IV.275; XXXV. 185; X:XXVII. 353-356, 369, 3,BO,441, 470, 483; XXXVIII. 218, 315,450,576, 615; XIX:XIX.341. - podhalańska, XXXI. 146, 147, 149, 150; XXXIII. 154. weselna, III. 64; XIV. 255, 261; XXIX. 203. - węgierska, XXIX. 204. - zaczarowana, XXXIII. 139. M u z Yk a l u d a wa, p. gamy, gymnopaideie greckie, heterofonia, instrumenty muzyczne, Krzysiowa nuta, melodie, pentatonika, pieśni ludowe podglosy, polifonia, przyśpiewy, rispetti, ritornello, sciuri, slodyckowy mars, storneHi, strom- śpiewy ludowe, tańce 'ludo' we. tonacje. viHote. wojeńskie śpiewy. botti, Muzykanci, bąbenica, p. bandurzysta, bubenik, basista, cym- dech, balista dudziarz, gęślarz, guślarz, kataryniarz, klarnecista, kobzar, lajermon, skrzypak, sknypek, skrzypiciel, II. 60, 238" 242; IIIl. 232; X1XX. 234. - kościelni, XXXII. 74. - na Łysej Górze, XXVII. 70. _ w szopce, XXXI. 53; XXII. 130. Mużyk, (j. ros), chłop; w szopce, J{J{II. 13~137. Myasthko, (dok.), miejsce, łożysko; w magii XXVI. 13. Mycie naczyń, XXX 22. _ rąk przed jedzeniem, P. ablucje, XX. 188, 189, 195, 198. _ zwierząt w korze brzozowej, XXXV.63. _ zwłok, XXX. 225. Myoie się, l. 177; Xl. 43lt pt. H ig iena. _ srebrną monetą w dzień B. Nar., III. 14'\. - w mleku, VI. 63. _ w rzece na Wielkanoc, XII. 313, - w serwatce, VI, 00. _ wigilię B. Nar., X. 155; XVIII. 210; XXIII. 78. - wodą bieżącą w W. Czw. XVI.84. _ wodą, w której go~owano pisanki, IV. 226. pt. M a g i a. Mydlarnia, III. ] 10. Mydliny pić, w lecz. XVIII 184, 188. Mydło barskie, XIV. 18. - surogaty, XXXIII. 148. - w lecznictwie, XX,x 14, 65. - w przysłowiu, XXIV. 93-95. Mygla, stos kloców, VII. 261; XVII. 139, 150. Mygouka, (j. błn), migawka, narzędzie rybackie, XXXII. 30. Myjak, w magii, Xl. 387. 21 Lud _. Tom XL Myjoki, plotki, VI. 45. Mynarz, młynarz, XX. 262. Mynaż, (gw. żoł.), menage, III. 80. p.ni~zapominajka. (gw. huc.), lud, VII. 262. Myrdać, wywijać ogonem, XVI. 85. Myrta, p, mirt, Myrtus communis, hodować, XXXI. 97. pt. Roś l iny w wierzeniach _ odwar w lecznictwie, XXXI. 9'1. Myrtowy wianek, XXXI. 97. Myr-zile (gw. hUc.), XIII. 124. MyriophyHum spicatum L., p. ko- Myosotis palustris, Myr, ciewie. terminol. kowalska, VI. 292. Mysikrólik, p. Strzyżyczek, Wielki Mysel, Jochem, wolowe oczko, Troglo- VII, 137; VIII. 279, 284, 310, 311; XVII. 54. pt. p t a k i w w.i e l' z e n i a c h. Myska, (gw. hucJ, miska, XXXV 97. Myskie, (gw. hue.), kołacze rozdawane ubogim 3-go dnia po pogrzebie, V. 345; VII. 262. Mysoczew, roślina, totys, V. 278. Mysteria, (dok), zwyczaje cechowe, XXXII. 67, 68. pt. I n i c j a c j e. Mystheres d'Eleusis", (j. frJ, mistetia eleuzyjskie., lXXVIII. 11" Mysz, p. szkarparyia, a ciężarna kobieta, III. 24, 68; }("III. 197; XXIII. 65, 66. _ a pożyczanie, XXIII. 62, 65, 67'. _ która zjadła święcone, XII. 64. _ miedziana, zabawa,; V. 178. _ nora, II. 252. _ obrona pI"Zed kotem, X. 35a. _ siedziba duszy, XVII. 182. _ skóra w lecznict. XVIII. 180. _ stworzenie, XIII. 334. _ w bajce, II. 56, 60; V. 184; VII. 46, 47, 133; "III. 269, 278, 287, 288, 300; I)(. 162, 184. dyttes parvulus, �322 - - w lecznictwie, XXXIII. 139. w praktykach czarodz., XXXUI 139. - w podaniu, XXXIX. 295, 314. - w przysłowiu, IX. 51, 369; XIII 156; XIV. 353. - w wierzeniach żyd., II. 53., 58. - w zabawach, VIII. 202. _. w zagadce, II. 338; VII. 72. _ wyprowadzenie z domu, XIII.143 Myszata, nazwa krów, XXI. 59. Myszy, choroba, na szyi, XVIII. 190 Myszydrzew, muchotrzew, gwiazdownica ,w lecz., Xxx. 65. Myś, niedźwiedź, XXIV. 41. Myśl w przysłowiu, VII. 215. - w zagadce, II. 229. Myślenie formalistyczne, XXXlX.29 _ magiczne, XXX. 269. _ materiaHstyczne, XXXIX. 11. _ prelogiczne, XXXIX. 23. Myślis'two, p. łowiectwo, IV. 99; V. 123; XXIII. 173; XXX. 225, 239; XXIXI. 24, 161; X:XIXVII. 331; XXXVIII. 314, 329, 364, 410. pt. PtasznictwQ. pomyślne, w W. Piątek, XII.312. przybory myśliwskie, IV. 99. ptas'ie, X".XlXI.26, 29. - tajemnice, zabobony, IV. 99. Myśliwski okres, XX, 318. Myśliwskie prawo, XIV. 240. Myśliwy, V. 219; VII. 282-285; XXX. 35, 193; X'XJXI. 8, 129 i pustebik w facecji, X:XJXI. 129. - magia. p. hostia, komunia, strzelba zaczarowana, XIII. 114, 115, - Mikołaj, V. 279. - nocny, VIII. 349. -. postać diabła, II. 325. -. rosochacz, XIV. 70, 228. _. słownictwo, VII. 96. _ strzelanie _ XII. 312. w herbie, XI'V. 70. w szopce, XI.24, 37, 133; XXXI 54. w W. Sobotę do pro- skury, - zielony, II. 112. (gw. hu-c.), cebrzyk, Mysnik, Myto mostowe, XXXIII. V. 63. 2. N Na! nawoływanie psa, II. 130; XXXV. 137. XXVIII. 228, 230, 231. _ odleW" lewą ręką, XXXIII 119. _ pieskag, na czworakach, IV 280. _ prag, całkiem, zupełnie, XII. 68. - prośbę, żebrać, II. 363. -przekory, na prześcigi, XII. 68. - przestępy, ścieg piaskowy, XXIV. 10. - sfol, z rozmysłem, XVIII. 221. Na muzykach, - iść, udzierać 45; XII. 68. udry się z kimś, VI stępa mechaniczna, XXXIV. 244, 246, 254, 255" 262_ Na widku" pełnia księżyca, XXIV.48, _ widerach, na oczach, XVII. 163. _ widliw, (gw. hue.), na odlew, czynność magiczna, XVII. 178. - wybitki, gra, IV. 224. _ zarate, zdrowo, szczęśliwie, XVII. 163. _ żywca, łowienie ryb, XXXII 26. Nabiał, P. mleko, masło, maślanka, . ser, sepwatka, II. 127; III. 13, 195, 327; VI. 53; VIII. 376; XIII. 223; XVIII. 72; XX. 95, 96. - wiatraku, choroba, XVIII. 181. Nabij, Naborowi !XIII 216, 218, 224; p. jaworowi ludzie, w dzień zaduszny, ludzie, Nabożeństwa XXI. 154. - w polu, XXV. 57. NabyraZnyk, ładowanie drzewa, XVII, 100. Nabytni, urodzony przed ślubem, XIV. 161. Naciećkać się, XIV. 114. Nacieranie, bydlęcia spodniami, XI. 387; XXIII. .108. - kurdzie Za u bYdła, XXX. 48. - malisq, XXXIII. 121. - na odlew, iX:XXIII. 121. - wiechciem słom., XVIII. 189. Nacięcia, p. tatuaż, XXVI. 79. Nacinanie: brodawki piersiowej, sk,poni, XXXVIII. 58. Nacja, P. naród, XXXIX. 73. Nacjonalizm burźuazyjny, XXXIX. 47, 417. . Naczelnik rodu, p. kunigas, III. Ill. Naczółek, P. czółko,XJXXVII. 486. Naczynia drewniane, P. cutura, XVIII. 114. - garnca'rlskie, XI. 197. - gliniane, XVII. 17'5; XXiX. 22; XlXX'VIII. 425. - gospodarskie, X. 424. - huculskie, XXXV. 95. - kuchenne, p. gonetek, kastruZ, rqdel, rondel, brytwań, X. 424, 428, 429. - malowane, XVII. 69, 168. - na wodę, P. kuszka. - obrzędowe" p .. kaoll, kernos. - pasterskie, XIII. 241. _. piecykowate, p. gliniane palen'iska, żarownie, XXXII. 50, 65; XXXV. 173. 21" - pierścieniowate, rada, p. askosy, bretzeZ, brirda, bukłak, ću- 19; 20; :XXXIV. 74-140; XXX'IX. 25. Naczynie, narzędzia kowalskie, VI. 292. Naczynka, (j. ukr.), .prosię nadziewane, V. 214, 215; VII. 262. Nać, IV. 281. Naćiara.. O. serb.), gra, V. 142. Nadanie broni; obrzędowe, p. .postrzyźyny, II. 82. - imienia, 1.183; V. 50, 52; VII. 63; XXVI. 107, Nad'budowa i baza, .xxXIX. 36--39. Naddawka, p. odumiarek, przymiarek, XXV. 30, 31. Nadlega.. nadZoga, (j..słowen.), choroba, XI.X. 18. Nadleśnictwo, XXXV. 142. Nadołek, dolna część kobo koszuli, IV. 278; V. 63; X. 33, 183; XI. 58, 387; XIII. 327; X::VI. 61; XXIIII. 108; XXXVII. 222. Nadołuha O, ukr,), niedola, XIX. 18. Nadornnictwo, III. 211, IV. 146. Nadomnik, zięć, p. uszkuris, III. 211-213, 296; IV. 14~ 246, 367. Nadżieja w przysłowiu, VII. 25, 216. Nadzis, (j. st. ind.), nieczysty, XXXIV. 38, Nafta, p. kanfina. w med. lud., XI. 399; XVIII. 183. - zakaz pożyczania, po ocieleniu krowy, XXIII. 63, 73. Nafta., wódka, VII. 280. Naga-non, (j. Indonez.), zaćmienie księżyca, XXXII. 135. Nagłos mlaskowy bezdźwięczny, dźwięczny, nosowy, przydechowy, XXXVIII. 64. Noagolennica, XXXVII. 130, 140, 149. tura, kołacz, XI. 362; XXX'III. ber- �324 :Ii l !l I II .j l 1 )•:1 .1. l Ij II l il Nagonka, XiXXI. 29. pt. Ł o w ie ctwo. Nagość, czarownic, III. 21; XXXVIIl\ 276. pt. M a g i a. - człowieka, II. 252; XXVIII. 188, 190, 192, 194. - kobiety, II. 217; V. 219. - jej znaczenie kultowe, XXV. 88; XXXIII. 139. - przy poszukiwaniu rzeczy skJradzionej, XXV. U6. - przy siewie konopi, XVIII. 212. - w magii, VI. 65; XVII. 37; XVIII. 176, 212; XXV. U6. - w noc świętojań., IV. 3'21;VII. 302. - w obrzęd. związanych z zapewnieniem urodzajU, VI. 65. - w obrzęd. sprowadzaniu deszczu, XVII. 37. Nagrobki, XXIIII. 162; XXIX, 166; XXX.236. _ pijanicy; XII. 93; XXXI. 133. Nahajka, ,p. bat, korbacz" w obrzęd. wesel., I. 249. Naholówacz, (gw. huc.), p. stępor, XXXIV. 148. Najadrzyć, najadrzynie, rozpiąć jadro (sieć), XIV. U4. Najady, demony wodne, IV. 156. Najazdy azjatyckie, XXXIX. 122. Najbliższa, najbliższy, sta't'sza druh~ na, drużba, XV. 77, Najduch, p. bachor, dziecko nieślubne, VI. 45, 79; IX. 120; XII. 67, Najmici, IV. 138. Najświętsza Panna, p. M. Boska, II. 235, 328; III. 162; IX. 403; XI. 93, 188; XII. 85; XIII. 131; XIX. 52; XXV. 50; XXIX. 71, 156; XXX. 46; XXXI, 86, 102--105, 110; XXXII. 182. . - i narodziny cielęcia, XXIII. 63,. 325 -- metyw walki z szatanem., XXV. 47. -- w pieśni, XI. 188. - w szopce, XL. 18, 19, 22; XXV. 63, 64. - Rodzina, XIX. 46. Najpierwszy, Najwyższy Pan bogów, XXII. U. Nakadzanie, XI. 397--399. pt. M edycyna ludowa. Nakazy egzogamiczne, XXXIX. 421. pt: Zak azy. No a k a z y, p. bat, baźniki, Besreb~ nyk, bez, Blagowiszczenie, Blahowiszcze,nie, chleb, chustka, ciąża, cielę nowonarodzone, czesanie się, czystość, egzogamia, głownie, gniazdo ptasie, gwiazdy, księżyc, pożyczanie, zachód słońca, zakazy. Naklejanie" wycinanka, XXII.1U,U6. Nakłuwanie, p. tatuaż, XXVI. 79. Nakonierować, nawymyślać, VI. 45· N.akrapianie jaj, pisanki, IV .. 207. Nakrycie głowy, p. czapka, kapelusz, ubiór głowy, XXV 123; XXVI. 124; XXXVIII. 265. -- głowy w obrzęd. i wi.erzeniach, XXX'I. 144. Nakrywanie głowy, XXI. 191, 192. -- p. młodych, X'XI. 94. -- stołu dla zmarłych, XXIV, 14" Nakrywki, belki, IX. 270. Naleśniki, II. 201. Nalepa, nalipa, nolepa, piec, II. 70: IV. 27'8, 287; VI, 56; IX. 7, 64, 279; XI. 377; XII. 320, 323; XIV. 356; XXXVII. 200. Nalepianki, p. wycinanki, IX. 299 pt. S z t u k a l u d () wa. Nalewka, XI. 398. Nalipa, nolepa, nalepa XV] 367. Nałożenie stopy, XXXVII. 133. (j. hot.), XXXVIII. 68, 127. powolny, XIV. 295. Namaszczanie ciała, XXXIII. 148. -- czarownic, XXVI. 72, 73. Naamts, (j. łot.), namitka, XXIX. 133. Nambadżandi,austr, cóg nieba, VII. 5 Ncimilejsy, kawaler, VIII. 241. Namiot, p. urasa, XV. 367; XXIII. 45, 46; X,XVIII. 29; XXXVII, 94, 105, W8; X'XXVIII. 2.58. pt. B udynki mieszkalne. - chrustu, XX. 51. Namit, namitka, (j. ukr), XVII. 155; 156; XVIII. 146--148; XXIX. 133. Namustyty, (gw. hue.), choroby bydła, XVIII. 187. Namyśnie" naumyślnie, XIV. 114. Nanabosho, (j.algon.), bóstwo, XXXII. 10~, U2, U7-121, 124. Nama, Namalny, Nanaszka, nanaszko, nanko, nanno, (gw. hue.), matka i ojciec chrzestny, VII. 262; XXVIII. 188, 196. Napad,(gw. huc.), choroby bydła, ,XVIII. 186. Napadzina, zaczepnik, XIV. 114. Naparstki M. Boskiej, driakiew polna, w lecz., XXX. 63. Naparstek, pożyczanie, XXIII. 77. Naparnąńć, naparnięcie, pokazać się, <XIV. 114. N,apisy,motyw zdobniczy, XOCXIV.287. - klinowe, XV. 141. - na bramach w czasie epidemii, III. 53, 55. -- na chusteczkach, XXIV. 137. -- na domach, .xxxIX. 145. - na drzewach, XXVII. 172. - na kcściołach, XXXIX. 145. - na mizrachach, X<XVIII. 40. -- na mostach, XXXIX. 145, 454. -. na nagrobkach, XlXV. U2; XXXIX. 145, 454. nanuśko, ~ l Napisy na pierścien., XXII. 45,49, 53. Napierśnild, p. baw e.t, XXI. 47, 48, 55; XXX. 237. Napiski, (j, ukr.), wzór pisanek,IV.210. Napój cudowny, .xxxVII. 21. -. czarodziejski, VIII. 10. - lanie na ziemię dla zmarłych, XX. 205; ~XX. 250. -- miłosny, X. 262; XXXVIII. 276. - z muchomora, II. 21. Naprawić, pr'zeciągać przez dzwono koła, XVI. 79 pt. M a g i a Napuszczać, (gw. złodz..), kłamać, oszukiwać, VII. 280. Narragonia, kraina głupców, XXVIII. 198. Naramnica, przyramek, XIV. 114.. Naramienniki, II. 79; IX. 37;XXI. 252; XXIV. 86. Narcyz, marcyz, Narcissus, w wierzeniach, magii i lecz, XXVIII. 244. Narocznicy, p. narok, XVII. 211. Narodnik, XXXIX. 4, 51, 53. Narodowedenie, (j. ros.), ludoznaw'stwo,' XXXIX. 2. Narodowości współczesne, II. 367, 3'H. Narodowość, XXXIX. 78. Narodziny dziecka, cielęCia XXIII. 62. - Jezusa, p B. Nat'., IX.172;~IV.344Narok, (j. sto cerk.), szczęście, sąd boży, XVII. 195, 210-213; 234, 235. - obrok, czynsz, XXIII. 163. Narościć się, urosnąć, XVII. 163. Narośl brzozowa w lecz., XXXV. 6.2 Narożnik, snopek w strzesze, IX.271, 272; XXIX. 37. pt. D a c h. NaroŻnyci,(j.u\n,) zrą':J XVI. 366.368. Naród jako kategoria hi,tor., XXXIX.73. - jako pojęcie, XXXiI<X 45, 92, 417. -- naukowa definicja Stalina, XX<XIX. 14. 417. �327 326 grzbiet stopy, XI. 400. przyszwy u buta, V. 64. Narty" XXXLX. 21, 93. pt. K o m u n i k a c j a l ą d o w,a. Narukować, (gw. żołn.), einrucken, III. 78. Naruszenie, przepuklina" III. 254; XXXIII. 24. Nary, pol, łóiJko. :XXJX. 23, ,H. Narwa, ropa, Xl. 400. Narzaz, (dok.)., danina, lXVII. 259. - (j. stosłow.), nacięcia karby, XXIII. 163. Narzecza p. gwary hajuwiarskie, XXXIX. 124. - czakawskie, XVII. 105. ~gallo-italskie, XlXXVII. 404. -:- ikawskie. XVII. 103-105. - kaszubskie, IX. 91. - krakowskie, II. 75. - lasowskie, XXX. 259. - małopolskie, XXX. 258. - podhalańskie, III. 227. - polskie, II. 74. - płn. rosyjskie, II. 6. - sztokawskie, XVII. 104, 105. - toskańskie, XXXVII. 404. Narzeczeni, 'XXXVII. 113, 114. Narzeczona (y), p. młody, młoda, Nart, Narty, I:. , 'I" ~ ' i II' I II i 1 ! "11 l: , i1 "li H ,j 'IIi li " ~l coemptionator, kn.iaź, kniahy- II. '238; IX. 35; XIV. 216; XXI, 94; XXVIII. 95, 96. Na'l'zędzia chirurgów staroż., I. 221. - do obróbki drzewa" .xXXI. 4. - do obróbki lnu, XXXVII. 212; XXXIX. 458. - do znaczenia owiec. :XXXV. 138. - drewniane, XXXIX. 20. - gospodarcze, VII. 272-275, 333; X:XXVIII. 441. ~ ich rozwój, XXI. 21, 22. - kamienne !XXI. 89; XXXVIII. 54; XXXIX. 18, 20. ni a, - kowalskie, VI. 292. [krzemienne, p. kamienie, I. 23. 183" 186; .x:xXVI, 96, 280; 323, 419; XXXVIII 217. - łowieckie, II. 7; .xxVII. 152; XXXI. 25. - muzyczne, p. instrumenty, XXIV. 91; XXVII 159; XXXVIII. 21. - pracy. XXXIX. 21. - produkcj-i, XXXI~. 102, 108. - przędzalne, XIV. 359. - rolnicre, XJX:XIII.1l4;/XIX;XIV.183; lXXXVI. 96, 280; XXXVII. 243, 323, 419. XXXI,X. 193, 236. - rybackie, II. 7; VI. 403; IX. 96; XXI. 42, 45, 51; XXIII. 132; XX:XII. 28, 32; XXXVI. 280. - rzemieślnicze, XXXIV. 273, 274. - stolarskie, XIV. 359; XXXVIII. 423; XXXIX, 493. - tkackie, X'I. 327. - żelazne, XXXVII. 368. - żniwi.arskie, XXV. 13'2. N a r z ę d z i a p a s t e r s k i e, p. bataZiw. czek ferula, betelew, (toporek), geletka, bleszka, dosek, jaszczyk, ciasz- dzwonek, kij pa- sterski, koczerha, noszaky, obiernyk (do robienia znaków wł.), toporek. N a r z ę d z i a r o l n i c z e, p. bijak, brona, cepy, czakany, czekany, czepigi, czepiky u pługa, demok, grabie, grabki, holowa, horodnyk, istyk, kapica u cepów, kartacz, 'kierat, kij, klucz u pługa, knebel, koka u pługa, kolca u brony, koZiśniata u pługa, kopac, kopaczka, kopacz, kosa, kosula, kuszka, lemiesz,' łapa 'a, marók, młocarn:.a, motyka, o~trokopacz, pałamarka, pług, płużyca, przedkroje, radło, rydel, ryl, ryskal, sapka, siewnice, socha, walec do młocki, widełki, widły. N a '1' z ę d z i a r y b a c k i e PI akiesaban, taj kies, akmoj, ankier. bet, bębczuch, nie, blistnia, ka, bembezuch, blyskawka, ka, boltak, boutak, brodnik, dzinis, bucz, tokas, blyskau- 'brodzień, bucza, cinglas, buczanka, deszczulka, drygawka, drzazgownik, gajno, gantas, gant, gomulec, grendzidko, gręzy, harpun, ka, jadro, jadrzyć, jezdas, gHrgusiet- jaz, jazi, iglica do kaczur, ka- jata, jezdej, sieci (holka), kabyla, ganiec, kala tuszka, kctlwaratas, kamień do sieci, kanat, kapor, kasior, kasiorek, kaukos, kastra, kauszos, klepla, ~Ziapla, kauka, klep, kZipas, klepa, kliuczka, 'kłoda, klokoczka, kobyly, wrót, komulec, kora, kosz, szyk, krata., krigas, kriga, kruk na szczupaki, kuj ale s, kulas, kule, kumialis, kute l, kutialis, kolokoukrylo, kujes, kumielej, lantiale, lantiales, łapanie ręką, lapa tka" lużyckie preżeno (matnia), mataris, miekstuwe, . mieszkiera" młot do głuszeni'a ryb, motar, najadrzynie (jadro), niawados, niewód, obiazd, obora, oborka, oprotka, pawara, płat, plawówka, bica, plóto, plugi es, podwoloka, tulis, retis, ogarle, ogrdób, pejkinikas, plawucza pludieS', podrgób, poły, reza, trehu- pludiales, podrywka, przestawa, rarieć, troki, trubnica, ris, sacharia" tarakej, trehubica, warza, wędka, trubica, wata, wenteris, wenta- więcier'z, wienciorki, taj, sieci, sić, slemp, szniury, wal oczek, walok, watka, chodnia, gomul, hustaja tręp. wiersza, gaik,. gronzek, szlaha, bul- drążki, gęstka, siakacz, suwata, bród- cięczerpak, gomulak, cza, guzlo. jaź, bra· ciqgaczka, cinklaZis, czerpokos, kle, blesz· boutacz, chomulec, żarki, apacinje sadzka, wientaris, wienciar, wienteris, włók, wireż, wuda, wywyma, zakładnia, zamu- żerdagony, żymka, żieżulos, żymek, żyżule,. Na r zę d z ia r z e m i e ś l n i c z e, p. bratwa (dratwa), ciablo, ciesiołk<l, cieślica, cioska, cyrkiel drewniany, deci, dratwa., dziad, kleszcze, klince, kloc" klysce, kłoda, kobyłka do wyprawiania skóry, kopyto szewskie, kosa zaworotna, kowadło, młot kowal ;ki, nożyk garnca'r'ski, obhoniaczka, gresz, oskarb, oskard, piła, pocięgiel, sama, potrybel, strug prawienica, garncarski, sar- strycho- wiec, szeskirna, szpilart, szwynkowycia, tablica. N a r z ę d z i a t k a c k i e, p. babnio pras lnie, bardo, bierca, blat, boki, czółenko, deseczka tkacka:, fajfa, fajfierz, fajfka, głowa, igliczka, kiwa, koluszka, kołowrotek, krosienka, krosna, lada, -lentale, motowidło, priwabstie (przęślica), przęślica, szafarka, szewtówka, szew ty, ga, talki, szparutka, warsztat szpulka, tkacki, szto- wrze· ciono. (j. bułg), demony, XVII. 235. Nasadki figuralne na naczyniach pierścieniowatych, XXXIV. 75, 97, 98, 101, 102. - rytonowe, XXXIV. 102, 104. Nasadzanie kul', zwyczaje, II. 221. Narocznice, �328 Nasernycia, 329 (gw. hue.), choroba, - VIII. 392. nasieżrzy, czar. ziele, :XX. 80. pt. Roś l i n y w w i e ·r·z eniach i magii. Nasiężrzał zwyczajny, Ophioglossum vulgat. aphr. XXVIII. 244; XXXIX 300. Nasiona lnu, ~:XXVII. 261. ~ oleiste, .xxIV. 187. ~ pożyczanie, XXIII. 64. Nasłuchiwanie., wróżby, XXXI. 144. Nasturcja, VI. 55; XVI. 60; XXIX.90. Naswol, naumyślnie, III. 140. Nasypać, nalać, VI. 45. Nasypka, (j. błr.), pos~ewka, XXX.32. Naszybka, (gw. hue.), choroby, XVIII. 181, Naszycia jako ozdoby, XXII. 87. Naśladowanie głosów zwierząt, VIII. 35:\ 354. Naśtund, (j. gilac.), poematy" XVII.99. N.aszyjnik, XVI. 323; XXI. 48; XXXVIII. 411. Nat-thehn, (j burm.), duchy ludzi żywcem pogrzebanych, XiX. 293. Natarcie kredą w zdobieniu skór, XXII. 109. Natłoczka, część kołowrotka, II. 131. Natrimp, (j. prus.), bóstwo, XXII. 3 Natub, (j. quiche.), dusza, VI. 16, Naturny, gniewliwy, VI. 45 Nauczyciel, P. uczyciel, I. 183; II. 151; IX. 73; XXX. 245 Nauki antropologiczne, X;XI. 3-5, 7. - Buddy, XXXIV. 9. - burżuazyjne" XXXIX 3. - czarodziejskie, XXVI. 70. - empt~'yczne, XXXIX. 1. - etnologiczne, XXI. 83. - folklorygtyczne 'XXI. 88. - historyczne, XXI. 83; XXXIV.M; XXXIX. 1. Nasiedrzy, 'I !, i' ·1 :1·11 - humanistyczne, XXI. 88, 92; XXXIX. 38. kosmologiczne" XXI. 82, 83. Lenina, XXXIX. 52, 63. Marksa, XXXIX. 34, 63. o bazie i nadbudowie, XXXIX.37. o ludach" XXI. 83. o narodzie i kulturze, XXXIX. 37, 44. o rodzie, XXXIX. 15. polityczne, XXI. 83. prawnicze, XXI. 90. przyrodnicze, XXXIX 34. radzieckie, XXXIX. 16" 33, 71., 74, 94. - socjolog'iczne, JmcI.82, 90; XXII 20; X!XXIX. 56, - Stalina, XXXIX. 71. - tajemne, XXV.50;XXVII.75,76,107. N'auka, (gw. hue.), . niawka, .demon, XXXV. 146. Nauskij welik deń, (gw. hue.), dziady. wielkanocne, XXIV. 8. pt. Z w y c z a j e i o b r z ę d y z w iąza n e z k u l t e m p r z o d k ó w. N,awarstwienia etniczne, XXIV. 156, 164; XXVI .29, 30, 33, 39, 40. - kulturowe, XXXVIII. 26. Nawalne, zwyczaje adw., III. 19. Nawłoć pospolita, Solidago virgo aurea, święcona w lecz. XXx) 65. Nawlokowy brat, w lI'eregr .. Maćk., XXVIII. 187. Nawodnianie, XXXVII 387; :XXXIX. 19~, 229,237. pt. Gospoda,pka r o l na. Nawolok(a), (j. ukr.), sznur, rzemień do wiązania kierpców, XXXVI. 276; XXXVII. 219, 223. Nawóz koński w magii, VII.319,,320; XXXI. 65, 70, 72, 73. - krowi, XXV. 92. -. mycie się nim, XXXVII. 85. - ochrona przed zimnem, XXX'VII. 102, 107, 112, 124. - suszony, p. kij. wywożenie w pole, IV. 419; VI. 55. - z gliną, XXXI. 73. - z kości mielonych, XVIll. 70. - z torfu, XVIII. 70. _ zakaz wyrzucania, XVIII. 199. Nawicie, (dok.), zagrodnicy, X. 345. Nawki, boginki, demony" XIV. 83. Nawożenie, XXXIX. 196, 229, 237. Nawoływanie zwierząt, II. 130; VI. 305; XXXV. 136-176. - cieląt, VI. 58; XXXV. 136, 137. _ koni, VI. 57; XXXV. 136, 137. _ krów, VI. 58; XXXV. 136, 13,7. _ owiec, kur, II 130; XXXV,136 137 _ psów, II. 130; XXXV. 137. _ świń, ~XV. 136, 137. Nawrót, olbrot, Cetaceum, w med., V. 165. Nawsie, nawsisko, wspólna ziemia, pastwisko, . XXI. 238. Nawęzy, amulety, XXVI. 16, 17. Naw7, (j. st, słow.), raj, iść do nawi. XIV. 83; XXIV. 90. Nazwa ludu. XXiX-IXl 75. pt I n deks etnogeogr.afi.czny. _ miejscowości, XXX!IX. 143. _ pól, łąk i lagów, XXXIX. 143. . Nazwiska, XXV. 120; XXXI. 163. pt. I n d e k s o s o b o wy. - chłopskie, XXXIX. 298. _ górali pow. nowota,pskiego, XXI. 219-227. - matki, III. 301. _ mieszczańskie, XXV. 137. - obce, XXV 138. _ odimieńne, odmiejscowe XXV.137. - pochodzenia niem. XXXVIII.312. - polskie, XXV. 136-138; XXVI. ISO - rodowe, XIII. 38. - szlacheckie, wl!ościańskie" 'XXV. 137. - żony, III. 211. Nazwy: - A5urów, XXXIV. 18. - bałtyckie, XXXIV. 49, 61; xxxvn; 319. - białoruskie, XXXII. 34. - celtyckie, XXXIV. 49, 60. - domu" XXX. 316. _ drzew szpilkowych, XXXIV. 57. - dziecięce, XXXVII. 266. - fińgkie, XXXIV. 60. -. fińskie niedźwiedzia, wilka, zająca, XXXVIII. 378. :- geogr, XXXIV. 47, 56, M; XXXVII. 320. - geogr. Pomorza, XXXI. 171. - germańskie" XXXIV. 49, 61; XXXVII. 319. - góralski.e, XXX. 192.. - grup etnicznych, ,XXV. 137, - indoeuropejskie, XXXIV. 60. - irańskie, XXXVII. 319. - jednogniazdowe, VI 383. - jednogromadzkie, VI. 383. - koni, od barwy sierści, XXXV. 135, 136. pt. Na z w y z w i e r z ą t. - kóz, cieląt, XXXV. 134. ~ krów, XXI. 5-60, 204-201; XXXV. 134, 135. - liczebników wyższych, XXVII.53. - ludowe ,roślin, III. 285. - maści krów, X!XI. 56, 60 204-206. _ miejscowe, II. 257, 308; III. 86, V. 254, 255; IX. 198; X'VII. 185189; XIX. 1-30; XXXIX. 143. - napojów i pokarmów., XXVI. 109. - obłoków, V. 251, - ogólnoeu,ropejskie, roślin, XXXIV. 58. - ojczycowe, IV. 337. -"psów, XXXV. 136. �'<,":'!. 331 33(J - pomiędzy Łabą a Wisłą, XXXIV. 62. - pól i łąk,XXV. 120; XXXIX. 143. - rodowe, IV. 337; VI. 383. - roślin, XXV. 138, XXIX. 127. - rzek, .XXV. 124, 125. - sanskryckie, XlXJXIV.58. - słowiańskie, XXXIV. 49, 55, 58; X!X:XVII. 319. - śląskie, II. 174; III. 86, 378, 380. - topograficzne, :X:XI. 237, 238. - totemiczne, IV. 337. - trackie, XXXVII. 313. - tysiąca, X,xVII. 53, 54. - wodne, XXXIV. 48, 55, 63. - zwierząt dom., VIII, lm; IX. 94; 134-136; XlX!XVII. 442. - świąt, X. 217. N a z w y z w i e r z ą t koni, krów, owiec, 'Psów, Babka, Bahra, Balan, Beata, Beu'ka, Bedraczka, Biluna, Bedrusza, Bilusza, Bosono- ha, BridzuLa, Bryndzo La, Brzezata, Brze2Jawa, Brzeziasta, Buczka., Bukiet, Bulanysta, BrzezuLa, Bułanka, Cigan, C'Uina, Cisuna, Cygana, Cyganka, noczka, Cypryś, Cyrana, cha, . Czarna, Gajda, FasoLka, CyhaCyrwo- Czarnucha, Czeska, Czornusza, Czwartocha, Bur- CisiuLa, . Czarnobrzeziasta, Czarno-podlazista, blena, Bulany, Burek, Bystrocha, kusza, ka, "'-'1 C~ólka, Czul- Czyrwona, FUka, Du· ForeLa, Gniadoń, Gniady, Gniaz- dula, Gniedzian Guzula, Gwiaz- duła" Hajowa, Halocha, Hana, Hulubana, ćubka, Holubanozcka, Jałocha, Kalina, Ho- Kary, Kasztan, Kaśton, Katuszka, Ka· wula, Klępa, Knihnićka, Kopci· Krucze'k, KudLana, Kudlocha, Kurnasista, Kurnuta, Kwpicha, Kwiatoń, Kwietocha, Lepieska, Lipa, Liska, Liskarka, Łasij, Loda, Kudława, Kwiatula, Łan'a, Łosze, Łypka, Łańcusz, Łysa, Łysa- Łysek, Łysina, Łysonia, Ły_ sula, Łysulka, Łysuna, Łysyj, Macha, Majocha, Majówa, Mald, Malina, Malowanka, Male, Ma- ja, locha, Marcocha, Maruśka, Mier- Mrozian. Mroziana, Mroziasta, Mrozon, IMrozula, Mucek, Mucha, Murdzocha, Myszata, Niedzicha, Niedzio_ cha, Nosuta, Nydka, Pac'ata, Paloki, Miszka, su La, Paua, Moloda, Perista, Peristyj, Piątkówka, Pięto cha, PistruLa, Pło· tek, Plowa, I?łowucha, Płowula, PodpoLany, Poniedzipcha, Pręgowany, Pstra, PuźLa, Pryjany, Ra· baja, Rabula, Rabuś, Rabyj, Ra· dowecka, Rogula, Ropucha Koprawa, Rościcha, Routa, Róziena, Różana, Rusana, RllŻana, Rużena, Rydzula, Sado-kropiata, Sadula, Sarna, Sarnawa, Sementalka, Siernieniatka, SimeL, Siruna, S'iryj, Siwa, Siwosz, Siwucha, Smolana, Smolawa, Sdbociocha, Sobótka" Sroczana, Srokaty, Srokula, SywuLa, Szada, Szadocha, Szadul.a, Szarniasta, Szima, Szmatalacha-. Szwajcarka~ Środówka, Środula, Środucha, Śtuć, Śwajca-ra, Tarka, Turolia, Wakiżka Watujkly, WieI. ki Jochem, Wienczocha, Wiewió· ra, Winocha, Wisła, Wiśniocha, Szum, Woloch, Szutka, Szu:tyj, Wtorucha,' Zga1'dysta, Zukola. Zoukena, Zawy_tuszka, Zoutaczka, Neptun, VII. 291; XIV. 29. (j. ind.), demony, XXXIV. 22, Nerest, mrzost, XIV. 113. 23, 33. Nereidy, IV. 138 pt. D erno n y Nagardżuna, (j. ind.), głosiciel budwodne. dyzmu, ,XXXIV. 29. Nergal, brat-bliźniak, księżyc maleNe cieHś ne cieHś' ne-ne-ne! wołalllie jący, przeciwnik Enli1-Marduka, na zwierzęta, Vll 47. XlXXII. 128, 153. Ne gniadula! VI. 47. pt. W o ł a n i e Netota, (gw. hue.), tojad mordownik, n a z w i e r z ę t a. Aconitum NapeHus, odwar, w Neandertalczyk, XXXIX. 20, 59, 425. lecz., XVIII. 180, 192. Neczysta choroba, (gw. hue), epilepNetreS!k, (gw. hue). Sempervivum, sja, XVIII. 181. pt. M e d y c y n a roślina zabezp. przed piorunami, lud owa. XVII. 23. Nedola, nedoluha (j. ukr, czes.), nieNewarka, (gw hue.), serwatka z mledola, choroba, XIX. 18. ka owczego, XVII. 145. Nedosiw, (gw. hue.), miejsce niezaNewistka, (gw. huc.)-, synowa, III. 44; siane, XVIII. 215. VII. 262, Nedża, (j. Arawaków), dusza, cień, N'ew-tumgyt, (j. czuk.), małżeństwo, obraz, VI. 16. ,x,xXVIII. 346. Nehóda, (gw. hue), niepogoda, NewzdoLit, O. ros.), niemóc, XIX. 8, XXXV. 123. Nędza, X'XXjLX. 344. Nekromancja, ,xl. 435; :XXVI. 20; Nguk-Wonga, aust. duch wód, V1\· XXVII. 94-96, 116. 236; VII. 5. Nekromanci, XXV. 50. pt. W r ó żNia bahra! wołanie na zwierzęta, Ibiarstwo. ,xII. 301. Nekie dżemlyk, (j. kirg), tkanina - iholuba! (gw. hue.), nawoływanie jedwabna, V. 19. krów, lXII. 301, Nektar, XIII. 163. - male, mal! nawoływanie cieląt, Nene! (gw. hue.)" nawoływanie koni, XII. 301. .xooxv.. 137. Niauka, nauka, (gw. hue.), boginka, Neoanthropus, ;XlXIXIX .. 20. XIII. 112; :X:XXJV.146. Neofunkcjonaliści, XXXVIII. 337. Niawkii, (gw. hue.), dusza niechrz. Neokonfucjoniści, XXXVIII. 337. dziecka, XXXV. 146. Neolit, XVII. 169, 170; XXI. 64; Nidwadas, (j. lit.), niewód,.xxXII30. XXV. s.; II~, IV-VI, VII, XI; XXVI. 92; ,xXIX. 147; XXX 230, Nic, niks, p. niksowa woda. Nicpoty, nIcpoń, XIV. 114. 246; XXXVII. 321, 363; XXXIX. Nicz, (gw. hue), noc w zagadce, VII. 258, 284. 72; XIII. 206. - bałtycki, XXV. s. ,xVII. Nicznyk, (gw. hue.)" stróż nocny, - europejski, XXII. 79. XXXV. 83. - polski, XXV. s. I. Nić, nitka. r. 164; II. 133; III. 9, 15; _ kultury małop, XXVI. 40. XXVIII. 164. - wielkopolski, XXV. s. II, III. - amulet, X;XII. 36. Nepeta cataria LII p. szajnta. Naga, -,:(_", .'-'0 �"O czerwona, II. 203; III. 60; V. 213, 340; XVIII. 101; ,XXX. 209; - górowa, jedwabna, XI, '58; X'VII. 30; XXXIX. 385. - konopna, III. 15. - kolorowa, XXIX. 123. - lniana, II. 133; XXVIII. 23; .xxIX. 86; XXXVII. 213, 214. - miary, P. czyśnica, XXV. 122. - obwiązywanie drzew owocowych XVIII. 100; jaj, IV. 207; s7yi lub ogona 'bydlęcia, XIV. 47, 49. - pajęcza, XXI,X. 103. - płonąca w torturach, XXIV. 171. - posmarowana miodem, XVIlI100. -. pozłocista, XIV. 15; ,XXVIII. 21, 22" 25. ---4 pożyczanie, XXIII. 77. - przewlekanie pod progiem, XXXI. 75. - srebrna, LXXVIII. 21" 22. - szara, XXXIX. 301. - szczęścia, XXXI. 75. - uprzędzona w wig, B. Nar., XVIII. 101. - uwiązana na ramionach, palcu. XXII. 36. - w lecznictwie, X,XI'X. 171. - w legendzie, XIV. 237. - w magii, XI, 381, 386. - w pieśni., VII. 163. ...•..w pr7ysłowiu, XIV. 237. - w zagadce, II. 228. - w zwyczgjach pogrzebowych, XVII. 30. - ze skóry, X,xII. 85. Nie dam, nie dam, bo nie moje! naśladowanie głosu indyka, VIII. 393. Nie wiadu, niewiadomo, XIV. 125. Nieba, obłoki, V. 53. _. klucznić'a, p. Marzana, XIV. 83. Niebo, II. 322, 325, 326; III. 77, 143; •• 333 332 - '' ',. VII. 7, 8, 21, 22; IX. 179; XI. 377; XIV. 52, 53, 217, 300, 376; XX.249. - czerwone, przepowiednia pogody, wojny, XII.66; wiatru, XIII. 205. -. królestwo Trzygłowa, XIV. 39,41. - siódme, VIII 352. - w literaturze ludow., VII. 47. - w wierzeniach, XXXI. 144; XXXII. 83, 120. - w zagadce, II. 41. Nieboga, niebogo, niebóg, XVII. 239. ,~II. 239. Nieborak, p. biedny, nieboszczyk, XVII. 239. Niebospad, glistewnik pospolity, w lecz., ,XXX. 46. Nieboszczyk, w noc sądnego dnia, IV. 437; XI. 381. - zamykanie oczu., ust, nozdrzy i uszu, XVU 29, 30. pt. Z w yczaje i obrzędy pogrzeb. - l:martwychwstanie, XI .. 411. - zwyczaje pośmiertne, VIII. 365. pt. W i e r z e n ia. Niebożok, biedny, XVII. 239. Niebożyckij wielik den, (j. ukr.), radon nica, wtorek po przewodniej, II. 212. Niecenie 'ognia, p .,ogień, czer, czyr, kij leszczynow'y:, leszczyna, VI. 328; VII. 14, 15,24, 94, 95; XXXVII. 81, - ognia przez tarcie, VI. 412;. XIV.46. Niecki, p. kopanka, kąpanre dzieci, XXX.15. - w bajce, IX. 84, 85. - we wróżbach małż, ,XVIII. 212. - wyrób, VI. 52; IX. 363; XIV. 288. - wywrócić nad chorym dzieckiem, III. 56; VI 127; Xl. 395, 398. - z wodą, wróżby, III. 28. Nieochrz. dziecko, XUI, 123. Nieczysta sHa, 'P. diabeł, IV. 271. i Niedźwiednik, XIII. 54; XJ{. 177,179. XIII. 209. p. Kociara, medved, 111.58; ){.XXIV.38. Niedźwiedź, miedwiedko, miedźwiedź, mesiN,;edobra żona w podaniach, IV.274. kamen, mesikiipiita, metsa-teet, Niedojda, niezdolny, XIV. 253. Niedola, dola, XVII. 215. mikuś, miś, miodowa lapa, myś, Niedział rodzinny, XXIX. 161. pt. wujko, welykij pt Z w i e r z ę t a P r a w o l u d o w e. dz' k ie. Niedzicha, nazwa krowy. XXI. 206. -. p.chłopiec w grochowiny owiNiedziela Biała, XVI. 82; XVIII.75 nięty, chodzenie z nieźwiedziem. pt, C h r o n o log i a l u d o wa. -. człowiek zamieniony w n;edź- Czarna, IV. 199 wiedl.l1, IV. 281, 3 2; VII. 266; - Invocavit, XVIII. 105, 106. XXVII. 135. - Krestopoklonna, malowanie jaj, - demon wegetacyjnY,XcXVII 135. IV. 199. - istota ciemniowa, XXXII. 148. _ Kwietna, Palmowa, 1187; IV.141, - jaskiniowy, J{I. 248. 199, 277, 283; V.307, 352; VI. 76; - kamienny, J{XJ{II. 147, 148. VII. 255; VIII. 340, 376; IJ{. 56; - krew i kał w lecz., J{VIII. 83. XI. 327; XII. 309, 311; XIII. 142; XIV. 248, 341; J{VI. 90; J{VII. 18, - kult, III. 172, 174; V. 279; VII. 1; X. 347, 348; XVII. 182; XXXIX. 421. 21; J{VIII. 75, 110; XIX. 56; ]{'X. mięso, VI. 160. 297; XJ{V. 57, 58; J{XIX. 102, 105, - nazwy fińskie, J{XJ{VIII.378, 379. 107; XJ{]{IV. 293; XXXV. 180. - pazury w zwycz. pogrzeb. Pru- Laetare, XIV. 84. sów, II 366. - mięsopustna, XIII, 3'3. _. powstanie, II. 216. - Oswalda, I. 25. _. praojciec ludzi, !XXXI. 153. - pożyczanie, J{XIII. 61. _ Przewodnia, II. 101; IV. 201, 227, _. przebieroanie się, XIII. 343. - przy tronie Boga, VIII. 352. 3,2'5. _. roznosiciel urodzaju, XXXVIII. _ Różdżkowa, P. Kwietna, J{VII.21. 242. - siew grochu, oX:X:III.136. _ Syropustna, VIII. 376; J{III. 53. _ sadło w lecz., V. 302; VI. 160; X, ;XVIII. 184, 193. _ Śródpo3tna, VIII. 441. skóra, XXIV. 41. - św. Tomasza, .x:xIV. 6; XXXIII. _ symbol ciekawości, XX. 175. 127. - symbol zimy, XX. 175. •.....• Wielkanocna; I. 85, 129; II. 160; _ tresowany, XX. 178. LX. 379, 414 ']{lI. 65, 313, 317; _ w literaturze ludow, II. 14; VII. :XIV. 85, 183; XVIII. 103. 49, 50; VIII. 59, 279, 292-295; _ Wielkopostna, II. 87. rx. 72; ]{I. 311, 312, 372; J{IV. _ zakaz polowania, VII. 285. 165; XVI. 350; X:XIXI. 130; Niedziocha, nazwa krowy VIII. 152; _ w ornamentyce, XXXIX. 421. XX:r. 59, 206. _ w zwyczajach i obrędach: B. NaNiedźwiadek turkuć podjadek, II.l61 rodz. III. 173; IV. 283; J{J{'XI. 161; - w wierzeniach, LX. 65. Nieczyste miejsce, Nieczysty, diabeł, �335 334 noworocznych, XX. 171, 172; popielcowych i zapustnych, I. 8183; XII. 40, 122; XVII. 15; ,xX. 51; wielkanocnych, XX. 171; weselnych, XX. 172. - wcielenie bóstwa, VII. 2. - wcielenie duszy, ,XVII. 182 - we fraszce, V. 263. -. wyraz zakazany, II. 206. -. z grochowin, słomy, XV. 101; ,xX. 173. , p ----< - zaklęcie, III. 173; XXXV. 128. zasadzka, ,XX!X. 35. żelazny, X,xxII. 147, 148. chłop okręcony słomą, p, chodzenie z niedźwiedziem za pusty, XX. 170. ' - Niedźwiedź, demon, XXXIV. 6. O. st. słow.)!, . ,XIV. 19, 74-78, 83, 176, 214; 230, 232-234. Niedźwiedzioszyi Niega, Nega, Nya, głupstwa, IX. 287. dąb, XX/XV. 67. Niemcy w pieśni, X!XJXV. 51. Niemczenie Śląska, II. 116. Niemczyk w szopce, XI,X. 35. Niemiec, postać diabła, XII. 214. - w pr'zysłowiu, VII. 216. - w szopce, XI .. 25. - w zagadce, II. 42. - w zwyczajach mięsopustnych, X!X. 173. Ndemka w szopce, XIX. 35. Niemoc św. Walentego, XXXVII 290; XJX.Xrx. 325. Niekwieje, Nielapsy, ~ I . zw.ierzę, II. 232. Niemowlę, p. dziecko nieochrzczone, IV. 412; XI. 384. - ochrzczone, XXVIII. 126. - pępek, XXXVII 306. - sen ochraniać, XIII. 324. Niemotworz, niezgrabny, II. 43. Nienamó.~ny, prędki, uprzykrzony, XIV. 295. Nienio, (gw..huc,), ojciec, VII. 262 Niepełnoletni, III. 313. Niepili, obcy. III. 140. Niemrawa, Niepłodność, P. bezpłodność XI 394' . XIII. 217, 221; XXVII. ~34' , Niepoczytalność, V. 113. Niepokalane Poczęcie, V. 348. Nierozum, obłęd, XVII. 163. Nierówność społeczna III 82 Nierząd, IV. 371; IX.' 120.' . Niesama, ciężarna, V. 64. Niesteć, niedbaluch, XIV. 114. Nieśmiertelniki, p. suchi kosyci. Nieśmiertelność duszy VI.229; XV 201. Nieszczęście P. niedola, bieda Nietoperz, p. niedoperz, gac~k. ~a- topca, lylyk. - głowa w magii, VI. 267. kostki, XI. 382;XX. 80. pieczenie w celach mag. XłX. 128. powstanie, X'Ix. 131. totem, XVIII. 28, 196. - i czarownic"" ,X1XXVIII. 276. - i diabeł VI. 267. - w literaturze lud., VI. 411. - w praktykach czarownic, XX. 85. - w wierzeniach, II. 337; VIII. 87; XXIX. 123. - wcielenie duszy, XVII. 182. - zjawa, straszydło, XXXVII. 261. - z myszy, XII. 64; XIII. 114. Nietota, widłak, wroniec, Lycopodium Se~ago L. w lecz, 111.231, 254. Nietupa, P. lnica posp. Nieurodzaj wywołać, XXI. 132; XXX·IX. 215, 216. pt. M a g i a. Niewiadu, niewiadom~, XVII. 164. Niewiasta, synowa, XIV. 28. 399. , .',- Niw roku! (gw. hue.), ,XIII. 116 pt. Niewdzięczne córki. motyw króla Za ma wian ie i zakli na nie. Leara. XXVII. 109, 110. Nizine, . ścieg płaski, IX 95. Niewierność małżeńska, III. 299 Niewieściuch, p. ~elaczek, XIV. 3008. Njekara, O. ukr.), wilk, VIII. 314. Noa, (j. polin.), godzi się; przeciwstaNiewin, dąb baśniowy, XXXII. 160. Niewolnictwo, zakupnictwo, III. 110, wienie Pap, XVII. 262. 286, 387; XXXVIII. 19; XXIXlX, Noc bezksiężycowa, III. 21; 20, ;137. - kąpi.elowa, II. 101; Niewolnicy, I. 52; XXVIII. 119; - noworoczna, I. 252, 253; VIII. 278; .XXXVII. 362, 368, 369. XVIII. 103, 104; Niewortny, bezwartości.owy. ,xIV 114 - po pogrzebie, XIII. 108. Ndewód, p. niawados. IV. 155,;IX. 51; - ślubna, II. 114, V. 19; XIV. 369, XIV. 119, 123; ,XXX. 214; XXXII. XXIII. 186; XJX.XV. 7; 30; ipt. N a r z ę d z i a r y b a c. - św. Tomasza, XVIII. 103; - letni i zimowy, XXIX. 126. - św. Walpurgi, ,xVIII, 104; Niezapominajka błotna, Myosotis pa- święta, III. 174. ~ustris, XXVIII. 244. - świętojańska, P. Kupadla, KuNiga, p. Niega, O, słow.), XIV. 75 pa~nia, Kupalnocka, Kupala, KuNigromancja, nekromancja, XiXVII. pajlo, IV. 3'25; V. 379; VII. 202; ~8-96, 11'6. VIII. 289; X'III. 91; XXVI. 72, Nihala, Nija, Nika, bóstwo, XlIV. 74, 7'6; XXVII. 65; xocrx. 100. 80, 81; XVII. 86, - w wierzeniach, XXXIII. 121, 132; Nikephoros, LVXi1<jJOQ()~ Zeus, XIV. 53. - w zagadce II. 41; VII. 72; XIII. Niksowa woda na oczy, Aquabril206; Hanae, V. 165. _. wigilijna, II. 162; VIII. 372; IX. Niksowy prasek, siarczan cynku, w 3'79; X'IV.34"3; XVIII. 98, lecz. V. 165. zmarłych, VI. 204; Niksy, demony, IV. 156. -. zmartwychwst" II. 324; IX. 379. Nima, nima możno, niemożliwe. Noclegi na drzewie, ,Xx)cI. 142. XVIII. 220. Nocnice, nocznice, duchy, XII 216; NimfY, demony, VIII. 10; XX. 230. XVII. 69;X/VIII. 220; XXXV. 176. - drzew, wiatru, XVIII. 94. pt. D e m o n y s z k o d l i w e. Nimycia, (j. ukr.); mandragora, Noczinos, O, l:t), statki rybackie, XXXIX.305. XXXII.32. Niola, O, słow.), bóg, XIV. 200. Nodi, nogi, XIV. 16. Niszczenie zasiewów,,xIX 125. Nodolek, nadolek, część kobo koszuli, Niszke, O, mord w.), bóstwo, XXXII. IV. 278; V. 63. 126. NQe, XXI. 209; XiXV. 90. Niwa., miara roli. XXXVII. 175, 179, Noga, gęsia, kocia, koźla, w f9lklo180, 184, 187, 188 rze, X,XXII. 95; Niwelacja kultury, ,XXXIX. 109. �.. _r.t ~; i: ". 336 ':,1"·",' ';1 :r J :i~ '~, II " ! ',. ; ; ,j - leczyć, XI. 397; - prawa, T 134;" - przycięta, XXIX. 105; - swędzenie, X. 355; - w magii, XXXI. 27; w wierz. zwycz prawn. XXX.250. Nogawice, spodnie, IV. 175; V. 121; X'XIX. 118. Nogi, rpodpórki u pługa, II. 131. Nogietka, Calendula officinatis p. krokis, II. 137; VI. 55; XXVIII. 244; - w lecznictwie, X1XX. 45. Nohy jak bolet, (gw. huc.), XVIII.182. - jak rozihnyjut, (gw. huc), odParzenie XVIII, 182. Nojhojupu, (j. gil.), korona Szamana. XVI, 121. Nojzdrze, nozdrza, XIV. 114. Nolepa, p. nalepa komin, IV. 278, 287. Nolustki, p. luśnia, część wozu, VI. 395. Nomadzi, p. koczownicy, III. 175; XXXVII. 120, 225, 364. Nomenklatura bydła domowego, XXXIV. 174; pt. N a z w y z w i erząt. - Mazowsza, XX1XIV. 62; - roślin, XXXIV. 47; - topograficzna, JQ{VIII., 110. Nory podziemne, III. 241. Nos, krwawienie, przesądy. x;xx.rII. 139; 'swędzenie, .:x. 355; - w facecji, XXXI. 133; - w literaturze ludow., VII. 246, 247. Nosferat, dziecko nieślubne, I. 138. Nosiacze, konstelacja "Orion", I. 172. Nosiciele rasowi, XXJGVII. 58. NQsidła, P. koromesla, kule, XXX 216; XXXI. 4; lXXXV, 18; drążkowe, nieckowate, .:xxxIX. 454. Nóśka, nóśka! nananaććć! nawoływanie świń, II. 130. Noslola, (j. sław.), bóg, ojciec, XIV. 50. Nosad, nasad u wozu, VI, 395. Nosorożec, Rhinoceros w przypow., XiXXVIII. 256. Nospa, kapa na ł6żko, XXXVII. 486. Nostrzyk białY, Melilotus albus, od uroku P. urokowe ziele, XXX 55. pt. Roś l i n y w w i e r z e n i a c h i ma g i i. Nosuta, Nosutka, nazwa owiec XXXV. 134. Nosaczka, kobieta przynosząca chrzestne pieczywo, II. 138. Noszak'y, (gw. huc), do noszenia siana, XlXXV. 88. Nosze do nawozu, IX. 367. Noszenie bursztynu, X,XX,IX. 400; pt. A P o t r o p a i o n. - ciężar6w, XXVI. 98; ~ dzieci, XXX 226. Noszenie na mary, magia. III. 24. Novymaj, (j. czes.), obrzęd dOT., XIV 84. Now.a nauka a języku, XJm{IX.34 35. Nowe latko, Nove leto, (j czes), III. 2, 172; VIII. ·373; XIV. 84; XVI. 158; XX. 160; XXXVIII. 219. pt. Zwyczaje i obrzędy do- - Noworodek w wierzeniach, XI. 383. Nowonarodzone cielę, ochrona prll:ed urokiem p. cielę. XVIII 177 Nowożeńcy, XIV. 255. Nowy dom, w wierzeniach, II. 141146; III. 50; IV. 418; XVIII. 198. - miesiąc w lecznictwie, XI. 399. Nowy Rok, p. chleb noworoczny. P. Wasyl, I. 252, 253; II. 87, 199, 221, 93, 277, 420, 421; V. 212:, 213, 2123, 12126; III. 27, 173, VII. 224; VIII. 337, 362, IX. 242, 4114;X. 239, 283; XI. r a c z n e. Nowe państwo w Egipcie, XXXIX.19. - wrota w pieśni wesel.;, III. 42. Nowiny leśne, XX,XIX 206. Noworodek, kąpiel, II. 227; - nadawanie imion, XXVI. 107; XVIII. 177; - ochrona przed urokiem, X'JifU61; - nieczystość, XXIX. 224; '. . 349, 174; 373; 104, 150, 209, 337, 429; XII. 41, 66; XIII. 343; XIV. 135, 251, 379; XV. 87; \XVIII. 74; ~X. 71, 163" 172, 173; 177; XXIII. 61; XtXV.139; XiXVIII. 14; XlXIX. 98, 107; XXX. 196; 'X:XiXI. 166; XXIXVIII. 130" 139; XX,XV. 174; XXXVIII. 271; pt. e h r a n o log i a l u d o w a. pt. Z w y c z a j e i o b r z ę d y d or o c z n e. - bicie gałązkam~, XVIII. 110. - chodzenie z pszenicą, IV. 277; -l kichanie, XVIII. 199; -;- obwiązywanie drzewowoc., XVIII. 99; - rozdawanie pręt6w. XVII. 23; - rzucanie chlebem, V. 213; - toczenie chleba,X,VIII. 210; :- wróżby, XtXXVIII. 271. Nożenie, O. słowiń,}, narzeczony, V. 325. Nożyk garncarski, V. 167; XXIX. 88. Nożyce, da'I'Ować, pożycza6,XXIII. 76; Nów, p. mlodzik, Wanyoro, księżyc, odbieranie mleka, XXJtX. 45; - okadzenie kz:6w, X. 2'78; 22 Lud - Tom XL - pora czarów. XXXIV. 7, 16, 17; powitanie, .:xl. 81; rozpoczynanie orki, X,VIII. 214; - strzyżenie włosów, VI. 62; w magi~ IX. 414; XVIII. 180, 185, XX.81; wywożenie nawozu, IV. 419; V. 59; zakaz prania, wyrzucania nawozu, sadzenia ogórków, XH. 611;XVIII. ~ - 199. Nóż, p. kikutek gnyp, kiwalka. kosica, kozik, krawacz. - bambusowy, XXXVII. 390; - bicie w stół, III. 50; - brązowy, XVII. 175; - broń, I. 122; II. 269, 273, 353; III. 239,241; IV. 281; XII. 152; XXIII. 38; XXIX. 157; ,)GXXI. 84; XXXVII. 83; - do czyszczenia bursztynu, .:x:x.x.rx 379; - do obrzezania, III. 56, 58; - do szatkowania kapusty, IX. 36~ - do ścinania kukurydzy, XtXXIX 193; - drewniany XVI. 129; XVIII 82; - huculski, XIXI. 45; :- kamienny, XXXVII. 363; XXXVIII. 54; - kłuci~. III. 54; - kordelas, XXIXIX. 346; - krzemienny, VIII. 171; XVII. 63; - krawacz pasieczniczy, VI. 44, 56. - od święconego, II. 87; . - i położnica;, III. 59; - poświęcony, IV. 420; - pożyczanie, II. 334; :- przy wyrobie masła, VI. 65; - .przy zamawiani~, XIII. 113; -rozpoznawanie uroku, III. 60; - w magii V. 179; XIX. 114; �• .oJ- ••• ,-;;[, •.. :,--- •• ~ "_". ,!,' . ~', ;.' .' .J;¥. -;, 338 339 - l I w obrzędach pogrzeb., VI. 26; zbójnicki, x.xx. 197. Nudle, kluski, XV. 77. Num, (j. sam.), bóstwo, VII. 7. Numerus Herculaneus, (j. łac.), liczba Heraklesowa, czwórka, XXII. 46. Numi-Tarom, bóg Finnów, XXXII. 103. Numizmatyka, XXI. 48. Nuar urządzić, (gw. złodz.), uciec. VII 280. Nurem chodzić, nurkować, XlIV. 114. Nury, :XXIV. 87. Nusku, Nuszku, bóstwo Sumero-babilońskie, XXXII. 126, 153. Nuta góralska, pasterska, XJXXI. 146, 148. Nutritar, (j. łac.), ~ywiCiel, wychowawca, P. atalyk, VII 112; XIV. 58. pt. Ip ok r e w i e ń s t w o f i kcyjne. I " 134-146. wa. pt. M u z y k a l u d o- (j. niem.), zabawy XVI.113. Nużda, wesz, XXX. 30. Nutzspiel, dzieci, !XIV. 74, 75, 79. XIV. 114. Nygus, roślina, jaśniak, Lycium hal- Nyn, p. Nija, Nydka, Niola, świńka, mitoHum, w magii, XXXI. XXiXI. 95, 97. - 95,97. leniwy, XII. 67. bóstwo, p. Nya, XXXI. 171. Nyja, Nykać, Nyola, XiX~I. 162; (gw. złodz), szukać, VII. 280. O. Nymphea słow.), bóstwo, XIV .. 79. alba p. Lilia wodna 'boniar. X,XJXIII. 139, o Obaczyć się, ocucić się, VI. 46. Obal, tłuczek" XIV. 114. pryczan, XlXlXIX. 12,3, 128. Obarzank~, :x.xXIII. 128. . Obażanek, część wozu, VI. 395. Oaza srebrnych kwiatów, XXlXI. 160. Obcas" abzac, III. 81. Obcążki, terminol. kowalska, VI. 249. Obchodzenie bydła z obrazem, XXV. 57. - cerkwi, ,XXlXIII. 134. - domu ze światłem, XXVI. 16; - granic, XiXV. 114. pt. Z w y c z ił je p ra wn e. - miedzy, XII. 298, - na opak, czynność magiczna, VIII. 365. ~ pól, II. 87; :x.xIII. 135; x,xxVII. 345. Obartel, L Nuty, p. melodie, X'XVI. 124; .XiXXI. 147, 148; XXXVIII. 73-84, - zbóż z pochodną, VI. 78 - ze święconem, XII, 313. Obchód doroczny, XJXX. 239; św. Grzegorz, Gregorki, II. 199, 200. - św. Mikołaja, :x.xVII. 161; Obcieranie ciała, czoła,:XI 387. - rąk .i ust w mag XXXIV. 12; - w magU, VIII. 367. Obcinanie nosa, ucha, warg, V, 108; :x.x.xI!X. 143. - palcą, Xx..xVII. 86. - palca i paznokci, iXI. 191. - ucha owcy chorej, XVIII. 189. - wa'I'kocza dziewczętom, XVIII.214. - warkocza pannie młodej" XtXXIX. 428. - włosów na znak żałoby, XXI. 191 ~ Gregorianek, ,p. Gregorianki, Obcowanie nieżonatych i niezamężnych odwiedziny, Dorfgehen, Kilchgangen, II. 106; V. 118. pt. D z i e w i c t w o. - z demonem, .XiXI. 132. Obcy, ich czarność, XX'I. 179, XXIII. 1~, - jako ludożercy, X,XIII. 159. Obdarzanie drzew owocowych, XVIII. 95. pt. M a g i a. - dzieci w N. Rok, !XXXI. 160. - P. młodej, p. koZaczyny: chodzenie po drobsku, dary weselne, IX. 321. - na weselu, XXVI. 86; XXVII. 154; XtXXJVIII. 297.\ pt. Z w y c z a j e weselne. - !pastuchów, XXV. 5'7. - pisankami, IV. 21~222, 226; <XVI1121l. - w różnych okoliczn ..,XXX. 250. pt, Z w y c z a j e d o r o c z n e Obejmowanie drzew owocowych, XVIII. 97, 98. Obejrzeć się, wieI'Zenia. .xXII'I. 69 Obejście p abyście, za.groda, I. 120; XI. 395; XVII. 196. - huculskie, IV. 97. Obelga czynna, słowna, symboliczna IiI. 43; IV. 374-37,6; V. 117. Obelgnońć, obl?gać, XIV. 114. Ober, oberek, XXVIII. 229. Obercuchy, odzież, XlV. 15. Oberek, p. Ober, VIII. 24; XIV. 327; Oberlik, w budownictwie, IX. 270 Obertas, !XX,XVII. 350. Oberteil, p. Obartel. drew klocki zamiast guzików, X,XIX. 184. Oberwanie, choroba, III. 254; V. 165; XI. 400. XXiX. 40, 41, 54-56, 58, 71; XXXIII. 23, 24. Obed, (j. sekl,), śniadanie, XVI. 134. Obertelek, (j. blr.), wyprawian:.e skór, XXX'I. 115; pt. G a r b a r stwo. Obhortka, (gw. huc.), zapaska, p, horbotka, ~XXIV. 145, 149. Obiad, :X. 37. - dziadowski, XXXV. 53-55. pt. Zwyczaje i obrzędy pog'I'Z e b o we. - po pogrzebie, XIII, 107. - postny, XXJVIII. 203. -. weselny, II. 339; III. 66; !XIII. 321. -. zaduszny, p. stypa, IX. 131. Obiata, nabiał, XVII. 163. Obid, (j. ukr.), obiad, XII. 296. Obida, (j. ros.), krzywda, nędza, XIX,.4. Obieczaj, łub w przetaku, IX. 366. Obieganie pól p. obchodzenie z po-o chodnią, IV. 318, 320 pt M a g i a. Obieganie wkoło paski, lXlI. 316. Obiegnik, goniec, XIV. 308. Obiekty, etnologiczne, tXXiXJVII. 42 - kulturowe, społeczne, XX!XVI. 114-116, 134; XXXVI'I. 40, 42. Obiektywizm burżuaz., XXXIX. 11 Obhoniaczka, Obierze, parkany,(dok.).sieci,X,X'XI.30, wrzód, VI. 46. (gw. buc.), znaki własnościowe, XXXV.·13S Obirnyk, (gw. huc), narzędzia do rcbienia znaków własności.owych, XXXV. 138. Objachać, uwieść dziewczynę, XIV. 114. Objachanie objechanie. uwiedzen:e, !XIV. 114. Objata, ofiara, III. 5; XIV. 19, 20, 28, 83, 216. Objazd, si.eć, XIV, 114. Objęcie dziewicy, zwycz. wesel. Kirgizów, V. 15. Obierzka, Obirka, �. 340 Oblepianie ciastem drzew owoc. p. ciasto, XVIII. 97. I Oblevac1ća, (j, czes.), p. oblewanie, ~II. 37. Oblewanie, p. ablucja drzew owoc., lXVIII. 97. - smolą, II. 268, 274. - wodą kloca w zwycz. popie!., XII 41; XIX. 182. _ zwierzęcia kupionego, VI. 58; VIl'I. 363; X, 35<5;XXIII. 103, 104. - wodą w obrzędach weselnych Kirgizów, V. 307. - wodą w obrzędach wielkanocnych, V.215; VIII. 377; ,XII. 318; .xVII. 34-36; XVIII. 75, 211. Oblewany poniedziałek, p. śmigus, dyngus, IV. 221; XII. 314. Obliczanie czasu. XXlXJ::X1.219. Oblicze kulturowe narodu. 'XiXXIX. 83. Oblivacky, (j. czes.), p. śmigus, V. 307. Oblubieńcy kirgiscy, V. U, 14. Obłap, na obłap, konstrukcja węglów, XXIX. 24. Obłączki drewniane,x:x.xI. 29, 31 pt. Ł w i e c t w o. Obłęd, XXXI. 95. Obłocznicy, płanetnicy" XVI. 79. p1l. D e m o n y s z k o d l i we. Obłoki, II. 325. Obłuczyć, włożyć na siebie, IV.307. Obłudnońć, zdradzić, XIV. 114. Obłuska, rańtuch, ~IIL 218. Obmanońć, oszukać, XIV. 114. Obmycie krwią jelenia, X!XlXIX.310. --< lecznicze, p. ablucja, XI. 383, 397; XVIII. 177; . - lewą ręką, XlXlX:III. 119. - nóg kupionego bydlęcia,XXIILI08. - rąk w zwycz. weselnych, :X. 66. - rogów krowy, XXIII, 70. - w potoku, XI. 383. ° - wodą, XIII. 228; XX!X!IH. 199,122. - zaszczepek u drzwi, XVIII. 100. Obmywanie wodą z gliną, XXXIII. 121. Obnażanie się, XXVIL 73. Obnoszenie gałęzi zielonej, jaskółki. XVI. 153, 158. pt. Z w y c za j e i obrzędy do'roczne. Obońki, II. 131; Vr.. 176, 189; VIII. 45; JCiIV. 136. Obora, P. kolesznia, I. 164; Il 205, 208, 209; Ill. 316; IV. 302; V.348; IX. 279, 280; X 310; XII. 6, 2,95; XIV. 3~, 56; XIX. 12;X1X1V. 87; X,XV. 57; XXXI. 73,96; XXXIII . 148; XXXIX. 4;53. _ piętrowa, XXXIX. 237, _ zakaz zabijania pająka, II. 161. podwórze, OOIV. 363. sie~, iXXIX. 126; oXlXJX:II28. Obora, (gw. huc,), znaki własnościowe, 'XlXiX.V.138. Oborich, (gw. hue.);, da·ch, II. 209. - w zagadce, VII. 71. Oborih P. oboroh, XXXIII 134, 135. Oborka, sieć, XlXIX. 1,26. Obornik, nawóz, zakazy, OOVIII.199 XiX1XIX. 208. Oboroh, (j. ukr), 'bróg, :XVI. 365. _ (j. ukr.), dach, XVI. 366, 009, 3'70. Oboroh stawyty, (j. uk'r.), zabawa, ,XXIXIII. 135. Oboroźyny, (j. uki'), część brogu, XlVI. 369, 370. Obóry, (gw. huc.), dziurki w postolach, XOCXIV. 146. Oborywanie pól bliźniętami, XVI In. - od zarazy" I. 121. Oborywanie wsi od zarazy, II. 211; Obora, ObOra, oborka, XJX;O<t165; XiXXV. 25. 341 , Obowiązki wsi wobec pana, XXVII. 144, 145. Oboz, jednoręki pastuch koni demon, XI. 382. ' Obóz rzymski, ~V. 180. Obrać się przebrać się IX 287 Obrada, ~ciecha, XlV.' 308: Ob ramka, obszewka, iXXXV'II. 216, 218, 224. Obraz święty, I. 161" 166; II. 87,253, V. 152; XI. 165, 186 327 421' XIJ:. 8, 13, 117; XIV: 358;' XVI: 367; ,XXI. 51, 54; XXII. 52, 116; XXIII. 156; .xxVI.' \124, 135; XXI'X, 4;3, 90, 184; XXX. 4, 172, 174, 182; XiX,XI. 81; XXXI'll. 105; ,XXXVII. 200. - bogów, XIV. 216. - cudowny, XiX. 72. - eglemizowany, iXiX'X. 179. - kaszubski, XlXX. 145, 164. - malowany, XJXX'I. 180, 181. - M. R Częstochowskiej, VIIL 174. - M. B. Ludźmierskiej, V. 128. -,-- na szkle, lX,!, 420; XXI. 51, 53, 54, ao; XXIII. 156; ,xXVIII. 25, 34; J{J{l:}(. 184, 185; ~. 145-148" 152, 153, 158, 160-168, 178, 179, 181, 18,2; XtXiXI. 167; }(,XXVII 200, 420; :xx.xVHI. 419, 427, 445; XXiXlX. 501. pt. S z t u k a J. u d o wa. - przy wypędzaniu bydła, XIXV.55 - rżnięty, XXiXI. 80. - szafkowy, XXX. 151. - śląski, XXX. 147,. - wykładany burszt., XX,XIX. 415. Obraz stosunków narad. iwyznaniowych w Galicji, XVII. 2,53. Obrazek, figura przydrożna, XVIII. 220. Obrazki ludowe, XXiX. 175. - nalepiane, OCXX. 14&. - podhalańskie, ,xXX. 157, 159, 164. 167, 173, 183. - w zwycz. wesel., XIV. 379. Obreźnoictwo, XXX 172 179,182,183, Obraźnicy, XXIX. 184; XXJ~ 146148, 153, 156, 157, 163, 164, 167, 170, 180; XXl}(IV. 158. Obrącki, wzory pisanek, IV. 211. Obrączka p. bug, HI. 211. - od uzdy, XXII. 43. - scytyjska, XVII. 175. - srebrna" lXVII. 175. -:- ślubna, IV. 421; xJ1. 384. - w medycynie ludowej III. 54. - żelazna, P. rafka, refka, ryfa, X:xlXIXl. 129. Obręcoszki, obręczę, V. 47. Obręcz/spalona, w magii, III. 515. - na beczce, IX. 363. - w budownictwie Jakutów, XlXtXVIl1.105. - w magii, VIII. 339. - w na,rzędz. druc" XX,XVII. 205. - w odczynianiu uroku, XII.. 266. - w zagadce, XIV. 376. - w zwyczaj. kupna, XXIII. 91, 92. Obręcz, wzory pisanek" IV. 211. Ob rogi, v., 215. pt, Z a b a w y l u dowe. Obrogi, oborih, stogi, V. 153. Obrok, :XIV. 132. Obrona przed demonami, szkodnikam\, XXXIV. 28 Obroty magiczne, XXEC. 122. Obroży ja, obroża, ~IV. 114. Obrożyny, oborożyny, słupy w bro· gu, XVIII. 216; XXX,IXl. 309. Obróbka bursztynu, X:X:XIX,. 356, 378, 382, 383. - kamieni, XIX. 170; ~XIX. 159. - kory, XXXVII. 332; XXXVIII. 434 - korzeni, .xxxVIII. 434. �342 - i, i. I l t kości, ~XJXVII. 332. kruszców, XXX. 213; XXXIV. 288. łyka i słomy, 'XJX.XiVHI.434. pt. p Ie c i o n kar s t wo. - metali, XXVIIll. 9. - skóry, op białoSkórniJcy, garbarstwo, XXIII. 168; XXVII. 141; XXXI. Ill; lXJXXIV. 288; XXXVIII. 434. - stogu, XX!XJIV..288; ~XiVII. 332; ~:VIII. 434. - surowców, XiXIII. 39, 154;~XX 213; XiXXIV. 187; iXX'X1IX.466. - włókna, wici. X!X:XI. 4; XiXXIV. 288; XiXXVIII. 434. - wosku, XXV'll. 141; XXXVIII434. O b rób k a d I' Z e wa, p. bednarstwo, ciesielstwo, gontarstwo, kołodziejstwo, stolarstwo, XXIX, 15'9; XIXX. 2.13; tx:XXIV. 288' X:XJXVII. 322; OOXlXVIIJ.4.34. pt: Narzędzia rzemieśl. O b rób 'k a d r z e wa , p. beLki. brusy, cieś, ćWiele, deska, derewo tesane, derewo wible, drani. ce, gięcie obodów i płóz, gency, karpa, kłoda drążona, kobyLica, kocur, kołodziejstwo, koryto, kopańka, krąglaki, ława bednarska, luby, lusznyci, misa, mygły, niecki, o:blręcz, obody,. obwody. okrąglaki, oszwary, parnie, szwele tramy, wańczosy, warsztat stolarski, worynie. O b·r ó b k i g l i n y. p. c€gła, ceramika, garncarstwo, garnki kafle . koło, majolika, naczynia' pier~ ścieniowate, XXX. 213; XXXI. 4; XXX VIII. 434 O b r ó .hik a m e t a l 'i p. metale i i'Ch obróbka. O b rób k .a w e ł n y~ p. filc, folować, folusz, gręple, koc, tauky, sukiennictwo, diuk, wojłok. Hżnyk, me- sukno, tiun- O b I' Ó b k a v,.: ł ó kn a i w i c i, p. bielenie przędzy, blechowanie (bielenie>, cerlica, czesanie 1nu, czołnek, drąt'lMie, grzebień do czesania lnu., kądziel, kobiałka, kolo, kołowrotek, konopie, kółko. kręcina, ·krosienka nicielnicowe', len, międlenie, międHca, metauky, snowadło, włókno, x;xJXI. 4; IXJXIXIV.288; XXXVIII. 434. Obrócić dziecko w medycynie lud. III. 57. Obruby, (j. ukr l, p. oboroh, X,vI.370. Obruczi, ooruczyki, (j. ukr.), u pługa, I. 143, Obrus, OCI.429; XIII. 252; XIV. 11; XXIX. 85; 186. - cynowy w pieśni wes .., III. 66. - drelichowy XX!X:IV. 161, 165. - magiczny, ~XVII. 20. - synagogalny, iXIX,X.234. - w obrz. poświęcania domu, II. 144. - w obrz. wig., III. 4, 5; XIV'; 133. Obrus, płachta, XXVIII. 217. Obrzezanie, III. 371, 372; XlIII. 278 Obrzędowość" XXXIX. 109. Obrzędy p. ceremonie P. zwyczaje i obrzędy: B. Nar. III. 3; iX. 233Q; XXI.rI. 61, 127; .xxX. 248: X,X:XV. 178, 189; XXXVIII 463. ~ ciałopaln~, XVII. 70, 17'1.. doroczne, III. 348; VII. 86, 87, 229; XXII'!. 5;6;XXVI. 98, 124; XIXVII. 140; XXXI, 159; XXXIII. 15; X,XXVUI. 218. - dożynkowe, XV. 212; XV. 212; XVUI. 97; XX,XIII. 11. - dyngusowe, ,XXXI. 172, 173. - Dziadów, XX. 87, 88. - falliczne, XXI. 198-200. -o - huculskie, - kogutka, XXlXll. 166. p. kogutek, XXVI. 127, - ludowe,!. 25; II. 256; III. 26, 94; VIII. 361; XX]\ 50;,51, 54; XXIII. 90, 152; XOCVI. 96; XXIX. 200; XXX. 247; XXXiI. 53; XXXII. 3; XOOX!IV 289; XOCXVIl1 483, 484. - łużyckie1 VII. 111. - magiczne, XVIII, 18; X,JCIII. 177, 182; XX\XVII. 132; XXXIX. 13-2. _ narodzinowe, II. 81; VII, 59, 62, 336; X. 94, 95; ·XIII. 68, 210; XXIII. 156, 157; XXIV. 85; XXV. 134; XXVI. 87; ~XVII. 98, 104; XXI,X. 149, 159; lXXX. 250; X.XXVIII. 221. - na cześć wody, 'XV. 214. _ oczyszczalne, weselne, XlXVI. 86; XXVII. 1140. - pogrzebowe, VI. 129; VII 1:), 25, 159, 336; VIII. 360; Xl 109--112; XII. 339; XlII, 106, 232; XVII. 177; XVIII. 7'6; XIX, 136; iXX. 100, 2{)&---ti;XXi. 191; XiXIII. 157; XXIV. 9;XXV. 118, 134; ,xXVI. 187, 98, 1M, 1419; XJXX. 190; lXXXVII. 400. - płdn. słowiańskie, XiXV. 138. - porwania oblubien, V. 10; IX. 143·. - przy strzyż. owiec, XXXV. 124. - przymierza, X!XVI. 1071. - religijne, II. 94. - rodzinne, narodzinowe, pogrzebowe, weselne, I. 26, 90; V. 336; XXIII. 51; 'XXVII, 153; XXVI'II. 13, 14; XXXI. 159; XXXIV. 290; XXXVIII. 218. - rolnicze, XX. 180, XlXXIV. 279. ,..---rumuńskie, XXV. 138. - ruskie, XXV. 138. - rytu.alne, XXVII. 71, 86, 87. - słowiańskie, II. 82. - - - sobótkowe, IV. 318, 319; XI. 294, 302;XX. 191, 192. sprowadz. deszczu, p. dodolia, peperuga, topolija, X:XiXIX. 225. staro 'indyjskie,!. 27. świętojańskie, p. sobótka, Kupała, 'II. 214; XXiX!. 174; XXXIV. 131; X:XXV, 178. towarzyszące kupnu i sprzedaży, IV. 126; XiXIII. 50-110; zawieraniu umowy, IV. 121; przejściu z grupy do grupy, p. inicjacje ,xV!. 107; wypędzaniu owiec i bydła na hale, XVII.H3; XXXV. 124. wegetatywne, XXXIII. 11, 16. weselne, p. - zwyczaje weselne, dzieża., karcz:rruLrka., kądziel, ko- L 46, 93, 244; II. 236, 237, 249, 285, 305; III. 197. IV. 28, 30, a5; V. 19, 284; VI.I. 94, 160, 222, 224, 335--337; VIII. 139, 360; IX. 33.-46, 210; ~ 59'-74, 198, 212, 430; ,xI. 382; XIII. 2oo, 210, 301-3M, 313--324; XIV. 74, 186--188, 19O--192,214;,XV.rI, 151--161; }ITVIII. 75, 150; XX. 194, 195; XXI. 94, 183-202; XXIII. 8, 10, 49, 66, 81, 90, 98, 9'9., 115, 124, 157, 18~ 186; XXIV. 85; x,xV. 134; X,xVI. 85, 98, 104, \121, XXVII. 140, 178; XiX.VIII. 94, 113. 254; XXIX. 118, 133, 200, 203, 207; !X,xX. 243, 248. 255; XXXI. 144,165,175; XXXIII.6; XXXVIII 23.,356; 'XXXIX. 93. - weselne górnośląskie, XVII. 128; u Czechów, XII!> 68; u Górali, VII. 257; u Krakowiaków VII. 259; u Łotyszów:, X. 113; u Litwinów, 'X. 113; u Łużyczan. XXX 225/ - wielkanocne. II. 214; XiXV. 139; X;X;XVIII. 4163. łaczYny., konewka, �','", ..•. '.' II 345 - •.. wielkotygodniowe, XXXVII. 345. wiosenne, XXIII. 17. zaduszne, XXIV. 30, 36, 38. zapustne, p. Bachusy, Podkoziołek, ,XXXI. 160; iX,XX'IU. 10; XXXV. 177. - zaręczynowe, ~V. 134. żniwne, XXII. 5, 6; 'XXIII. 51; XXVI. 141; XXI'X,. 123; ~XXV. 189; XXXVIII. 242l - żydowski~, XXV. 134. Obrzęki, XI. 399. Obrzmienie, XXXIX. 396. wymienia, II. 158. Obrzyki, XiXXIX, 434. Obsypywanie chmielem, IX. 414. - owocami, V. 15. - popiołem, x'VIII. 96. - owsem nowożeńców, ,XVII. 159; XX.96; XXVI. 86; XX,X. 225. - płonącą pszenicą kłody B. Narp. badniak, XX. 186. Obszar badań, XXXVIII. 165. - dworski, XJXV. 31. - etniczny, kaszubski, mazurski, tX,XiXI. 162. - etnogra'ficzny poil:ski, VI. 379; XX!X. 239. - językowy, VII1.79I. - loessów, XXVI. 36. - myśliwski Abiponów, Czypewajów,Huczi, Jakutów, Oroczów, Samojedów, Wogułów, XVII. 9. 10, 14. - słoweński, XJXX\. 248. - wydmowy, XXVI. 36. Ob szew y, mankiety u koszuli, VI. 46. Obszyuka, (j. ukn), kołnierz p. batky, XXXIV. 145. Obszywanie na okrętkę, lXXII. 89. Obślajder, górnicki fartuch skórzany, XIi. 30. w ciasne buty, nałożyć kaj. dany, 'XVII. 16S. Obujek, kołnierz., XVI. 86. Obuszek, broń, IX. 28; XX'XIXL 333. - czarodziejski, XVII. 127. Obuwie p. bagańce, bagańcze, buciki, buty, ciżmy, czerewiczki, czoObuć boty, kapcie, kapce, kapczury, pyta, karbiaki, klapatyny, kierpce, krypcie, piele~ kyrpce, kurpie, w budownictwie, XXI 217: XXIX. 7, 20 Ocecka, oczka, XIV. 265. Ocel, stal, II. 140, Ocena dorobku etnogr. pol. do 1939 roku, XXXIX';. 624-629. Ocet, XII. 312; XIII. 156; 220, 221. - aromatyczny, X. 33-5. - w leczn. XVIII. 188; XXX. 46. - gadzinowy, X. 335. - siedmiu braci śpiących, X. 335; IXXiXHI. 81. - siedmiu złodziei, XXXIII. 81. Ochłoda dusz zmarłych, XIX. 256. Ochotowa~, mieć chęć, XVII. 163. Ochoty, ochot, Jędrzejk~) III. 27. Ochrona dziecka przed złą mocą. XXVI. 103. Ochrona kultury ludowej, XXIXIX,. Ocapy ko- kirpce, kur- łapcie, os tasze, pan- tofle, pastalas, postoły, pólblytki. sandały, skórznie, trzewiki, wywijoki, zawijaki, X. 174, 175, 187; XXII. 109; XXV. 6; lXXVI. 124; XXX. 119; XiXXVIII, 117, 132; ~XIX. 345. Obuwik żółty, zazuH czerewyczki, roślina, XIII. 123. Obwatrzanki' p. beigele, II. 196, 199; III. 321; VIII. 403; 385; XVI. 108. - w obrz. weselnych, VIII. 248-2~; Obwiązywanie słomą drzewowoc .• V, 348; VI. 71; XVI. 84; ,XVIII. 199, 100, 102, 210. - słomą w magii, XXVI 97. Obwody do wozów i kolas, XX. 50. Obwodzenie jajkiem, p. jajko, XVII. 25 pt M a g ia. Obwożenie kurka, p. kurek, XII. 40, 317; .XiXXlX. 332. pt, Z w y c z aj e i o b r z ę d y d o r o c z n e. - pługa i statku, XX. 184, 185. Obwód totemiczny .p. totem, XVII.40 Obyczaje, I. 5, 10; III. 94; IV. 35. 410; XIV. 212; XVI. 265, 416; XVIII. 127. 129; 'XXVIII. 8; XXXIXL 138. Obyjka, oczkur, XXXVII. 215. Obyście, obejście" XIV, 18'4 397; XVII. 196. Obżynki. dożynki, VI. 55. xn 510. loktusa, od.zież, XXVIII.2H choroba kon\, ~VIII. 190. Ochwiara, ofiara, XIV. 149. Ocielenie się, ~ krowa, lXVI. 79. Ociepka, ocipka, snope~ VI. 46; XXXIX. 337. Ocieranie nadołkiem, XI. 387; XIII. 327. Oczapienie p. okna, IX. 270, Oczep, ocap, XIV. 361, Oczepinowe, oczepne, V. 355 OCzepiny p. cepowiny, czepiny, czapienie, dzieża, konewka, V. 3615;VI. 135; IX. 45, 143, 211, 213, 225, 237, 239; X. 198, 202; tXII.92; XIV. 188; XV. 99; XVII. 129; XXIII. 115, 185; OCXVI, 86; XXVII, 154; XXVIII. 94--96, 104; XXIX. 91. pt. Z w y c z a j e i o br z ę d y we s e l n e. Oczko w zdobnictwie, XXXI. 160 Ochtuski, Ochwat, -,, ',-' opłata za pisanki, IV. 204u spodni, XXXVII. 215. Oczy, p. oko, bielmo, bUmo, kas, ból XIII,. 217" 221. - brzydkie, XXI. 161. - choroba P. bursztyn, II. 54; XI. 385, 395; IV. 403; XVIII. 182; ,X,XI. 161; XXXIX. 400, 401. - czerwone demona, XJXXIV. 41. - leczenie, XXXi 43, 208; X~V. 71. - nieboszczyka, XlVII. 30; XJXI. 161. przyroczne, strzygonia, upiora XXI. 161. - uroczne, XXI. 161; X~Im 159. ~ w pieśni, lX. 82. - w zagadce, II. 229. - zielone demona, XXXIV,. 41. - złe, niedobre, XXI 161. - zwierząt, XiXI. 161. Oczyszczanie przez wodę, żelazo, " XIX. 145, 146. - w zwycz. hotent., XiXXVIII. 59. - z uroków, xxnn. 107. Oczyszczanie N, M. P. p. Gromniczna przepowiednia zimy, VIII. 336. Oćwiara, dziki, zły XIII 54. - grubas, XII. 67. - zmora, XJX. 297. Oćwiarnice (dok.) p. wyćwiarny, WYćwirny, XIII, 54. Odbieranie mleka, p. mleko, IV. 142; V. 207; XII. 300; XVIII. 176; 211;. XIX, 123; iX:X. 83. - mowy, XXXIV. 7. - plonu, XIII. 227. Odbijanie P. czkawka, II. 332, 333. Odbit, odcisk, lXIV. 308. Odciąganie skóry choremu bydlęciu, XVIII. 187. Odciski rąk i stóp w skale, p stopy na kamieniu, II. 54. Odczarowanie, V. 297; XV. 183. Oczkowe, Oczkur �346 Odczynianie uroku, II. 330, 331; III. 59; IV. 420; V. 297; VI. 198; VIII 57; X. 342; XI. 386; XIX. 122: Oddawanie młoduchy, XXXVII 465. pt. Zw y c z a j e i o b r z ę d y we- s ej n e. l I· I r Oddech, utożsamienie z duszą, VI 16. - wstrzymywać, XXX:IV. 8. Oddzia1etnogr. Un. Lenina,.XXIx:r-X.3. - etnogr. Wszechzwiązkowego Tow. Geo$'., XXXIX. 6. Odelknońć, odkląć, XIV. 114. Odgrdób, sieć, p. drguba, XIV. 114. Odin, Odhin, (j. ·skand.), Odyn, III. 174, 186, 18'7,,284; VI. 3112;XVII 20; XXX[lI. 146 Odkiwać, otworzyć, XIII. 258. Odkiwadlo, wytrych, XIII. 258. Odkladnica u pługa, XXX. 230-232; XJX,XI,X.130. Odkręcanie sprzedanego bydlęcia, 'XIXIII. 89-92. Odkrycia wczesnohrstoryczne, XXXVIII. 341. Odkrywanie ·głowy, x.x.xVIII. 265. Odlew dać, uderozyć kogoś, VI. 46. Odlewa, deska okna, XlVI. 89. Odlewanie jajka., ołowiu, wosku, III. 57,59; Xl. :ł84, 3195.pt. Magia. Odilewnictwo, p. lanki ·(&pinki), kotlarstwo, XXXVII. 332; pt M et a ł e i i c h o b rób k a. Odłamki SZkła przy obróbce bursztynu, XXXLX, 380. OdmaiWianie pacierza w leczn., XI 385 Odmiany baśni, indyjska, perska. XVi 189, 192, 196. Odmienianie dziecka, XII. 65. Odmieniec, dziecko odmienione p dziecko, III. 59; VIII 355; IX. 371. Odmładzanie, IV. 261, 262, 267; V. 184; XU. 79; XIXX. 133. Odmowa gościny, V 111. 347 Odmrożenie, lecz. XXX. 47; XiXXI 94; XXXV. 63 Odol, odolaty, (j. czeSI), choroba, XliX. 18. Odolet, odo lit, odolity, (j. ros), przezwyciężyć, XIX. 18. Odpadki kuchenne,XXX;lX. 208. Odparzeni~ leczenie, XXX. 37. Odpędzanie burzy\ gradu i piorunów, ,XII. 315; lXVI. 79; XVIII. 179. pt. Magia. - choroby, XIX. 116. - czarta, XIX.. 115. - mysq;y i szczurów, XII. 3,12. - uroków, XVII. 38. Odpowiedzi śpiewan~, XXXIII. 1. Odpowiedź, (dok.) p. wrażda XI" 179, - wypowiedzenie wojny, III. 369, 370. Odprawa, egzekwie, XX. 69. Odprzedanie fiJkcyjne dziecka., III. 57 OdprzYSiężenie, V. 115. Odpust, II. 54; III. 155; IV. 411; V. 222; XI. 211, 212; X'IV, 300; XVI. 264, 268; ,XiX. 72, 76; lXXX. 243; lXXXVIII. 358. 'Pt. Z w y c za je i o b r z ę d y d or. Odrabianie dni p. Odrobek, III. 10; IV. 438, 439. Odradzanie się w postaci praty, XJX.XIV. 26. Odrajdać, zgubić, XlIV. 253. Odrodzenie, XXII. 147. Odryna" II. 47; XXIIX. 151Ąpt. B u dyn k i go s p oda r c z e. Odrzwi, drzwi, IX 269, 270. Odrzwia, p. odwirki, VI. 180, 189; X. 313; XI. 108; XVI. 331; XXVI. 114; XXVIII 38; XiXIX. 9, 10., 13, 37; XJxxvrn 197. pt. B u d own ictwo. Odsadzanie dziecka od pierSi, II. 225. 227; VI. 62; IX. 64. Odsetki, XXIX 175, 176. Odsiecz Wiednia w pieśni ludowej, III. 155; 0GXVfI. 178, Odsocić, odetkać, IX. 287. Odszczekiwanie spod ławy, XI. 306 pt. Z w y c z a j e p l' a w n e. Odszkodowanie, V. 108. - za rany, XVII. 24Q" Odumarszczyzna. III. 311. Odumiarek;, XXiV. 30, 31. Odwar w lecznictwie, XIII. 22,1..P biedrzeniec, boże drzewko, brat<!zyk, ciemierzyca, cis, czarnoróża, kalina, kolendra, kosaciec, leszczyna, porzeczki, stokroć trwała. - z bobownika, XIII. 221. centuri4 XIII. 221, - z czarnej mięty" XIII. 220 - z dziurawca, XIII. 217. - z kąkolu" XlIII. 220. - z kminku, XIII. 221. - z kory jabłoni, XI. 396. - z perzu, XIII. 220. - z piór pawich, XI. 396 - z podbiału" XIII. 218. - z prosa., XIII. 218. - z rumianku., XIII. 217. - z ruty, XIII. 221. - z szczeci leśnej, XIII. 221. - z ślazu, XIII. 217. - z tarniny, XIII. 219. - z tojadu, 'XIII. 221. Odwieczerz, popołudnie, IV. 307. Odwiedzanie niezamężnych, p. Dorf- - z gehen, Kilchgangen, Wieczorynki, II. 102, 103. pt. D z i e w i c t w o. - zmarłych, xxrrV. 16. pt. Z w y czaje i obrzędy pogrzebowe. Odwiedziny oblubienicy" oblubieńca, V. 13. pt Z w y c z a j e i o b r z ędy we s e Ine. Odwirki, (gw. huc l. odrzwia, XiXXV. 107. Odwoływanie praktyk czarodziejsk.ich, XXVI. 22, 23. Odwożenie p. młodej w zWYC21wes .. )wII. 158, 159. Odwracanie nieszczęścia, XI. 386. Odwracanie trupa twarzą do dna trumny, III. 154. Odwrót, Olbrot. qetaceum, lekarstwo" V. 165. Odylon zile, Valeriana ojficinalis, VI. 158. opt. Roś l i n y w 1e c z . Odysseusz, XXI. 197. Odzić, wodzić XIV. H4. O d z i e ż p. ubiory. U. 88, 151; III. 195; X. 31-.36, 59; 1~6, 128, ~, 300, 307; XIII.208-210; XXIII XXXIX. 4'22, 4'66. - arabska, III, 274. - Buszmenów., XXXVII. 83 - ceperska, XXI. 78 - drużby, X. 430. - dzieci, X 190. - fotografowanie., VI. 394. - Górali, X. 459; XVII. 121, 151 - Hotentotów XXlXVIII. 50 _ Hucułów, X. 459; 'xVII. 151; ,XiX,XV.78. - kiel1.ecka, X. 3'14 - kobieca, X. 33-36, 209, 341; XXXIV. 145. - Księżaków iXXXIII. 143. - Kurpiów, X. 324; X,XIrr. 173. - Lachów Sądeckich X 168-192. - lubelska, X, 324. - łotewska, VII. 33·7. - łowicka, iX. 324. - Łużyczan 'XXXIII. 219. - męsk.a X. 32, 33" 341. - mieszczańska XIII 251-253. - sądecka :x. 170-192. _ szamana, rytualna, XVI. 117, 120, 121;X,XXIX. 422. �· - świąteczna VII. 337. - wełniana XOX 95. - weselna Xi 35. - w magii. XIX, 131. - w zwycz. zadusznych, XlXIV. 10. - z rybiej skóry, XVII. 116. - zakopiańska, X. 3:24 - Zydów polskich, X;XV. 134. O d z i e ż p. armiak, atłaska, bacigera, baćgera, bajbarak, chanka, bawolet, baja, barchan, barchetka, batorówka, giny, bagańce, bandela, bar- barszie'l'tkie. bawełnica, bawet, baźgiera, bebendy, bielizna, blu~k3, błękicie, bazgiera, bekiesza, śnie, horbotka, huńka, haźnie, hymIa, huczma, jarmułka, jubka, nic.), jupa, jupe, k~bat, kabatek, ka. bot, kabotek, kadłubek (kożuch). 'kaftan, kamizelka" kamizIa, kajuóstas, jupica, (pasek jupka, mizola, kamlatek, kanafaska,(spod- kapcie., kapci, kapczury, kapeluch, kapelus;z. kaplarzyk, kapota, kapotek, kaptur, kapturki, kapu'za. kapy, ",arbuk, koja, (ub. głowy), kokosznik, ko~et, kołpak. kontusz, koperwacek, ko'pieniak!, kopyta (skaI'lpety), kora palmy, kornet kosoki (spodnie), kostium ludowy, koszela, koszula, kowadło (czapka), kozuch, kożuch, kółko, krajka, krakówka, krakuska, krój, krypcie, kierpce, krysa, nica), kaniołY,kapce, { płóciennica" płótni:anka, polainy, połówka (ubiór głowy)., pończochy, pontały, pończosznica (czapka), porkinyci, portki, portugały, porty, p6łbłytki, szubki, półkornecie, pruclik, purIety, ,rękawice, riendie, rańtuch, tywka, rozłupa, rubron, rydz, rzemień, rubacz, ryjek, rzemieniak, półpuzan: rogarubać, ryps6wka. saczek, sa- jan,Salopa, rafan, sandały" sankiele, saserdak, siatecka, siermięga, s"ilnje, sirwk, sarong, sierak, skarpety, skórzaki, smatka, skórznie, sołomianka, soroczka cepce grodzone, cepkałka (czepiec), chałat, choda!k'i, chołosznie. kurpiele, lejbik, leknica, letnik, liwk, spencer" spencerek, spodnica, spodniczek, spódnik, stanik, stan, stany, stradyotki, str'oiki, stroki, S'Ukienka, S'Ukmanal, sukman, suknianka, suknia, suknioki (spodnie), surdut, surgut, swytka" szal, szalawary, szarawary, szatka, szleifa, szmatie, sznurówk,a., sznurowy- chomla, (stanik), łapcie, łach tusza, łoch- cia, szuba" szurc, bieretki, binda, (spodnie), bramka, lok, borok, bruclik, bryzicka, buciki, buksy burka, (spodnica), brusek, bucha, zamszowe" buńda, burnus, buty, buszka, chamełka, chymla, bruś- brzyzócha, (hymla), chamyłka, chorki, (spodnie) chustka, chusty, chwost, chwartuch, ciżmy, cuba, cuha, czuha, cuwa, czamara, cyp, czapeczka, czapka, czepe~, czepiec, czilc'e, czółko, czoboty, dłubanki, czucha, dolman, czuba, duszka, dzo- (żupan) dżanłuk, dżełek, farbówka, fartuch, ferety, forgi, furażerka, futro. gacie, galaty, (spodnie) galon (ka)" gerdany, gimarka, giwer, kiw er, kaSiZkiet, goller gorgu lik, gornica, gorset, apan, gugla, mana, haci, zucha, gunok, guna gurmanka, haczi, halena, hazuka, gunka, guziki hamelka, hołośniaki, gurgzło, hahoło- krysanie, tusa, kuczma, kwef, łoktusa, gierka, majtki, ki, mandyna, mentieki, kukła, kurpte, lajbik, lajbyk, maciejówka, ma- malico" malowan- manty, .mentyk, mieszok, modrucha. naczółek, nagOllennica, namit, nami tka, napierśniki, nogawice, obhortka, obłuska, obrus, obruS'eki, obuwie, ochtuski, ołochy, ołoszka (wołocha). onucki, onuce, opasek, ornat, oślędra, pach (pas). paleton, (kożuch) palma (kora). paltyszko, pantofel, panteliki, parka, pas, pasek, pastalas (postoły)" peleryna·, perhinka, peremitka, peremytka, petak, piek. tar (kieptar), pirsztinis, płachta. płaszcz, płóciennioki, płóciankL (koszula)" spodnie, ca, ślężak, świnioryjek, szUr, śIachmy- śnurówka, śpiczaste, tkanice, toczenica, trzewik~, turban, tuzinok, ubranie, ubiór, voblecka, wangierka, (węgierka), welon, toki, tuzior, weretka, werety, ka, wizytka, kę, westka, węgier- w łopatę, w ogniów- wołocha, wścieklizna, wuja- za,łóżk~, zapaska, zawicie, zawijaki, za- sze, wywijoki, zapiąstki, wój, zawściekła, zgtura, zarka, zupan, żupan, żarna (czapka), żeleźniak (kapelusz).. żgło, żupan. Odziomek, 'dolna część drzewa VI. 46. Odżegnywanie kołtuna p kołtun :XtXiX.IX.315, Odźwierek, p. odrzwia, mag. whijanie noża w wigilię, XVIII. 200. Ofanu (j. polin.) bóg rolnictwa VII.18. Ofiarnik XlXXIII. 145. Ofiary XIV. 20.. 39, 45, 51, 66, 72, 82; XVIII. 30, 35; XIX. 63, 64; XXI. 105; ,XiXIX. 164; <XiXX. 225; XXXIV. 9, 'li, 21" 27, 36, 37, 42; 'XXXVI. 158. - składane bogom ]J. 134; XIV. 216, 220; XVI. 1, 2; XVII. 171; XXX. 225. - chatnikowi, II. 213. - drzewom owocowym, XVIII. 92, 95, 96; XX. 296. - jeziorom VI. 338 - !kamieniom II. 211. - morzu IX. 281- przy budowie domu IV. 99; .XX 293, 294; XXIII. 159; XXV. 114 lXXXIII. 2, 139; ,XXJXIV. 34; XXXVII, 110. - wodzie V. 3,10. - z bursztynu p. bursztyn. - Wołdre IX. 28,1. - z Izaaka" p. Akedah. - z ludzi p. of1ary przy budowie domu. VI. 15, 23, 25" 242; VII 13, 15, 2~;"94; IX. 281; X. 112; XIV. 178, 220. XlVIIi. 171, 204; XX. 2łO. 294; XXVII. 135; ~VII. 393399" 402; xxxrx. 297. - z plonów oX. U, 3 - z przedmiotów VI. 25; XX. 210; - ze zwierząt domowych VI 25, 26, 337; XIV. 220; XVII. 204. Xx. 210,213; XXXVII 110, t~, 128, 399 - zastępcze, XX'IX. 123. - ziemi IX. 281. - zmarłym VI. 19" 124; XX. 205, 20~211. - żywe IX. 207. Ofici, sekta gnostyków, XV. 218; XVI. 18. �350 się,of~aganie się, powalać się, zababrać XIV. 114 Ogacenie domu p. kukurydza, X!XXIX. 267. Oga~on szych V, 149, 3:38; XII. 292 Ogar~e więcierz. XIV. 115. Ogary w łowiectwie, X,XXI. 24. Ogidla łodyga, korzeń wodnej rośliny. XIV. 115. Ogień, bóstwo, VII. 6, 13, 14; XlV. 47, 49, 50, 63, 226, 227. pl. W i e r z e n ia, bystry IV. 313. . - gaszenie X. 95. - niecenie p. krzesanie, krzemień, tarcie, czer, czyr. - i gDŚć,XIV. 47, 49. - i salamandra, XXXVIII. 246. - kult p ka,ra ognia. II. 94. 211; V. 284; VII. 13; XIII. 88; XXIX. 123; pl. Kul ty. - moc oczyszczająca, XXVII1.253. - na cześć dziadów p. gromadki, XVI. 326; XVII. 29. - niecenie przez krzesanie L 29, 56, 143; IV. 315; VII. 2.4; XXXVIII. 54. - niecenie przez tarcie I. 29, 56, 134, 143" 189; II. 207; IV. 315; V. 207; XIV. 45; XXXV 126, 127. - obrzędowy, p. okrą~nie pól, pochodnia. IV. 313. - oczyszczający, ,xIV. 46; XIX, 146; XJXXIII. 124. - od piorunu III. 143;XI. 66. - {)d pożaru III. 52; XIV. 368. ..,....odkrycie, XXXLX. 19. - palenie na św. Jana Nepomucena, na wiosnę, V, 307, 308, 356. ..,....przeciw czarownicom XIII 31" 109, XXVI. 74. Oj~agać 351 - podgartywanie XI. 385. chorymi palcami - powstanie OCXIX. 123, 13:~. pożyczanie II. 86, 88; IV. 419; XXIII 59, 60, 62, 72, 73. pt. Z akazy. - .przechowywanie pod popiołem XIV. 292. - przeskakiwanie, IV. 321; V. 15, 177, 258, 3,56; XI. 299, 303. - rodowy XXXII. 180 - sO'bótkowy p. fakly, IV. 313, 317, 318; V. 25'8, 308, 317; ~I. 299, 303; JelII. l, 15, 18, 88--90; XX. 103, 301; X;XVII. 165; XJCx, 225. - środek ochronny, XXXV. 84, 128. - święcony II. 87; VI. 409; VIII. 342, 377; XX'XIX. 339. - święto II. 214. - święty II. 210; III. 20; VI 66, 329; VII. 287i, 290, 293, 296, IX. 413; X. 111; XI. 183; XIII. 204. - w alchemii XXIX, 103. - w lecznictwie 1. 54. - w magii XIV. 43, 183; XxX. 52, 56, 66; XXXIV. &-8, 13" 19, 21, 42. -. w wierzeniach, II. 207; XXLX. 119; XXXV. 124. - w zagadce, ,XIV. 157; XVII. 81. - w zwycz. i OIbrz. B Nar. I 2501. - w zwyczajach i obrzędach weselnych I. 95.. 134. - w zwyczajach pasters1dch XXXV 99, 129. - we wróŻ:b.ach X. 112. - wieczny, II. 2M, 207, - wielkanocny IV. 185. - wymiatanie:xlPj~ X. 951.XVII 38 - wynalazek XXXIV, 274, 275. - z osiny XXXV. 73. - z tarniny XII. 312. zabezpieczający od uroku XXIII. 106. - zakaz pożyczania w wig. II. 86 - w metaLUJr·gii,XXXIV 274. - związek z bocianem XIV. 171. 397, dabłem, XXIŁ. 106; kogutem, kowalem, X.XXIX. 104. - żywy II. 207; V. 207; VI. 328; XIV. 45; XXXV. 76, 12a. O g i e ń p. bóstwa ogn'La, czciciele ognia, hubka, krzesiwo, KsiuchtesutH, KsiuteukH, niecenie, ogień żywy, ogniewik • Ogier II. 46; X!XXV. 133; - czarny XXXVIII. 264. Oglądanie duchów XXIV. lSi, 14, 19. Oględziny w zwycz. wesel. III. 204; V. 19, 282. Ogniewik (j. .ros,) P. krzemień XXXII. 139. Ognijk O. wend.), krzemień, JGXX'II. 139. Ognik, bursztyn świecący. XXXIX 364 Ognik na twarzy, XVIII. 184. Ogniki błędne p. demony 1 26, 137. 183; III. 144; IV. 331, 3:l2, 386; V. 34; VII. 120; XVII. 64, 183; XXXIV. 37; XXXV. 24. Ognisko ,p. kamień. XXXIX. 208 258 262, 270, 278, 280, 231. buszmeńSiki,e XXXVII. 81. cygańskie XXXVIII. 263. dla zmarłych VI. 204. dogotowania p piec. domowe VI. 334; XI. 3'36; XII 5, 7, 8; XIV. 39, 186, 232; XXXVIII. 361. - Jakutów XXXVII. 116, 117. - kult XXIX, 176; XXX 251. - na Juria XIII. 109, 110. - na środku chaty XXVII. 140. odświeżanie w związku z księżycem X~X. 226. - otwarte w domu germ. bałk, XVII. 181; XX!XVII. 227. - pasterskie XI. 212; XXXV. 119, 133, 149. - rodowe p. ogień rodowy. - rodzaje 'XXVI. 134. - rozpalanie XXXI 159; XXXVII. 81 - tatarskie XcXXVIII. 272 - w zwycz. B. Nar. I. 251. - z dziewuęciu drzew XXVI. 74. - zapalanie przy wypędzaniu bydła XJeV. 59. -związek gospodarstwa i domowników z ogniskiem domowym XXIII. 74, 105. Ognisty kamień, słońce w wierz. anglosaskich XXXII, 138. Ogniszczanie, wsp6łogni:skowcy, P. ogień rodowy, ogniJs!m rodOWE XVII. 181. Ogon ducha złego VII. 21. - kara. przywiązywanie do ~}gona V 119. - lisi instrument muzyczny na ł"ysej Górze XXVII. 70. - obcinanie koniowi, V. 118, kurze piejącej, II. 211. - obliczanie wieku konia III 141. - u Zydów XXI, 180. - w zagadce VI. 248. - wyrastanie u ludzi I. 13'1. - z brzękadłami, strój Szamana XVI. 12'2. - żmiji w lecznictwie, XI. 377. Ogóreczki haft. X. 301; JeXXV. 27. Ogórek Cucumus sativus III. 10; VI 64; XII. 29£; XXVIII. 244. - sok w kosmetyce XXX. 47. - zakaz sadzen:a XII. 61. �352 II. 266. pt. Z w y c z a je - księżyc wzrastający. XXII. 153. i o b r z ę d y w e s e l n e. - nazwa najwyższego bóstwa XIV. Ograjdać, powalać. XIV. 11'5. 54, 57, 60. Ograszka febra. VI. 46, 61. - niebios, iXlXXVIII, 4'5, 46. Ogrdób (a) sieć boczna, przednia lub - pojęcie o wyborze X. 219. tylna, przy sieciach potrójnych, - przybrany p. atalyk, VIT. 55; XIV. słępach i wątonach, XIV. 115. 238. pt. R y b o łów s t w o - w szopce, XIX. 51, 88. Ogrodnictwo XXIX. 118;' XXXVIII - w zagadce XVII. 85. 313. w zwyczajach weselnych XI. 412. Ogrodnik, taniec śląski XXV· 79, 81. wielki p Dziad Lel XIV. 60, 72. Ogrody, X'I. 373; ,X,XXIX. 214, 221. Ojcobójstwo XXVII. 11. - braci XXXIX. 186. Ojcowie, demony XXXIV: 17. - Hesperyd XVII. 18. 12, 17. - miejsca dusz błogosław., XVII. 18. - duchy przodków, x,xxIV. - rodzice XIV. 254. Ogrodzenie gnojowni XXXIII. 112: Ojcowizna III. 3019;IV. 13 pt. rp r aX'XXIX. 249. . wo ludowe. OgTód p. gród, grad XIX 26. Ojcowizna boli, choroba XXXIII. 8G Ogród cudzy XXXI 73. Ojcowski ustrój ,rodowy, p. patriar- warzywny III. lO, 14, 126; XXXI. chat. III, 100. 114; XXXIII. 112. O:iczako. O:iczunek, pop ruski VI. 46 Ogródek III. 11; XIV 364; XXIX. Ojczym. III 306, 307. 90. Ojczyzna azjatycka XXXIX. 18. - Adonisa XXXIV. 129-133 136. - IIJJdoeu.ropejczyków XXVI. 32. Ogryzanie paznokci, XXVI. 97.' motywów baśni, XV. 17'9,195, 199. Ogrzewanie wnętrza XXXIX 242. wyspiarska XXXIX 18. Ogrzywka, rozgrzanie, XIV, 115. Oje XXX. 215; XXXIX. 127. pt Z aOhabić, zostawić, XIV. 253, 254. p r z ąg. Oharczyć, (p. huc.), zabawa, p. ciągOjstrze, ostrze IV. 307 nienie kota, XIII. 56. Okadzanie, asafetydą, VIII. 374. Ohidne miejsc~ p. nieczyste miejsce bagniętami VI. 77; XIX. 115. IV. 219. - bursztynem XXXIX. 399. Ohiroczki, (j.ukr.), wzory pisanek, -bydła VI. 58. 74; XIX. 125; IV. 21a. XXIII.. 81" 109; XXV. 91, 92; Ohnyki (j. ukr.) wzory pisanek IV. 211. XXX. 43. 44; XXXV. 128. - bylicą p. bylica. Oh.olony (j. hue.), choroba-koni. XVIII. 190. - chaty VIII. 374. - cierniem p. cierń, Ohoń, (j. huc.), ognik na twarzy XIII. 216, 219; XVIII. 182. 184 - ciS'em p. cis. Ojciec II. 81. . - domu w wig.' świąt XXXIV 2711. - <kościoła XIV. 59 - drzew owocowych XVIII. !l9 Ograbiny 353 Okadzanie jałowcem, XII. 310. - kaliną p. kalina - kłokoczyną p. k.łokoczyna. - tkrów;, X. 278; XII. 315. - ludzi, V. 219. - ładanem VIII 374. - przeciw burzy i chorobom VI. 77; XIX. 115. - święconymi wiankami, ziołami V. 297; VI 55, 60; IX. 414; X. 33Si.437; XIII. 218, 221. - Żyda, wyzwoliny na ko,iarza IX. 409. pt. I n i c j a c je Okaista, nazwa owcy VIII. 39. Okalanie, zataczanie koJa III. 52. Okap II. 182; IX 272; X. 310, 312; XIV. 350; XVI· 367; X::>CI'5{12, 25, 49, 50; XXX. 242; XXXIII. 95, 96, 108; XXXVII 1971,198, 212, 229; XXXIX. 243, 244, 328, 453, 454. pt. D a c h. - naczółkoWY, p. koszyczek. - nad piecem III. 2; ~XXVII. 117. - przyźbo·wy XXVI. 102 Okienka w stodole IX. 274. Okienko III. 11 Ok'ennica deszczółlr.a d. pieca,XlII 116. Okiennice III. n; IX. 273; XXIX. 17, 19, 89. malowane XXIX. 89. - w magii XII. 65. Okkopirnus (j pr. lit.) bóstwo XXII, 1, 10-12. Okleja, ukJeja' biała XXXII. 24. Oklepce p. klepce, kapkan. XXXI. 33. pt, Łowiectwo. Okleszczyny, swatanie IV 307. Okladnica, pręt przytrzymujący sito XIV. 115. Okłady XI 386, 395---W0; XVIII. 180; XXX. 41. 54. pt. M ed y c yna ludowa - z kminku p. kminek. 0_ 23 Lud - wiązki! słomy w obrzędach wiosennych IV. 184, 303; XI 175; XIV.302 Okniarz, sz:kilarz V. 64. Okno p. Blummenstalen III. 317; IX .. 270; XI. 173, 313, 395; XII. 7, 8; XIII. 327; XIV. 357, 368; \XVI, 367; XXVI. 102; lXXVIII. 47; XXIX. 17., 47, 51; XXXIII. 90, 101; XXXVII. 105, 107, 112, 114, 197; XXXIX. 287. - cerkwi XVII. 7. _ miejsce wychodzenia i wchodzenia duszy XXIX. 123,· - otwieranie w ob pogrz. XxX. 225 - w lecznictwie XI. 395 - z zagadce II. 228; VI 247; XVII. 87 _ zakaz patrzenia XXIX. 123. Oknyki O. ukr.) wzory pisanek IV. 211. Oko (gw. huc) waga XXXV. 153. Oko Boga. p. księźyc II. 327. - ptasie w magii XIXIV. 43. - zmarłego XVI. 82. _ w przysłQwiu XIV. 238., 240; XXIV. 93, 103; _ w wierzeniach, XVI.. 82; XXVII. Ok lot y, 135. w zagadce XVII. 83, 87, 88; XVIII 172. - wejście duszy do ciała XXXIV.n. Okolnica, kształt wsi. XVII. 128. XXVII 131; XXXIX. 289 pt. O s a d n i c t wo. Okolnice ornamentacyjne XXII. 113. Okoń Perca fliuviatilis L. XXXI.36. 42; XlXXII. 25. Okoń burtny o jaśniejszej łusce XIV. 115. Okoń głębny o ciemniejszej łusce, XIV. 115 Okońcyca, koniczyna V. 64. _ Tom XL __ ._._ ... .•.....•......•... -.• __ __ .-... •.......•...• __ ... __ ... _---------- ...-.... �354 Okopcenie swołoka, XIII. 135. p. wódka IX. 257; XI. 398. - jałowcowa II. 158. Okólnik III. 11. Okraczka. żelazne okucie XIV. 115. Okrajka, krajka ~II. 289, 291; XIII. 209. Okrąglaki I. 161; XVIII. 68; XXXVII. 112, 196, 220, 226; XXXIX. 281. pt. O b rób k a drzewa. Okrenty XXXIII. 96, 108, 109, pt B u d o w n i c t w o. Okres brązu IV. 327; VIII. 97; XI. 63 - deszczów, XXXIX. 219. - dojrzewania płciowego XXXVII. 55, 56, 366. - etniczny XXXIX. 59. - halsztacki XXXIX). 270. - interglacjalny XXII. 72. - kultury łużyckiej XXiXIX. 426, - lateński XXI. 63. - lodowy, XIXII. 72', 80. - minoiczny, XXIV. 191. - neolitu, IV. 327; XlXI. 63. - początkowyetnogr. pol. XX!XIX. 626, - późno-rzymski XXI. 63. - przesilenia zimowego XX. 177. - il"zymski XXI. 63. - starosłowiański XXXIX. 426. - środkowo-cykladzki Xx)XIV. 69. - wczesno-minojski XXXIV. 68. - wedyjski XXXIV. 13. -. wenedzki XXXIX, 426. - źelaza VIII. 97; XXIX. 124. Okresanyj druc. pijany XXXVII. 210. Określanie, obwodz~mie chorego XI. 399 Okręcani'e (się), chorego III. 00. - sprzedanego bydlęcia XXIII. 89 - w koło X. 355 Okowita ,.'l 355 - w kupnie, XIXI. 95', 96; XXIII. 89-92. - w obrz wesel. i żniw. XXI 93-96. Ok!ręgi etniczne. XXXVII. 393,. - kultur: XXVI. 29. - kultur przedhistorycz. XXVI. 31 Okręt-widmo. XXX. 250. Okręt p. 'statek. Okrężne XXVII. 167. Okrontka, nożyk sitarski XIV. 115. Okropa, stras.znie. IV· 307. Okruhłe (gw. druc) miasto XXXVII 210. Okruhłyja kilka (j. ukr.) wz-orry pisanek IV. 211. Okseft III. 67. pt. Mia ry i WG g i. Októwka, instrument muzyczny XXXI. 71. Okuda na drzwiach cerkiewnych, 'XVII. 11. Okultyzm XXXIII. 139. Okuń, okoń XXXII. 25. Okup państwa młodych XIII. 320. - swata III. 206. - za dusze. VI. 26. - za ius primae noctis, rI. 111, 112, - za zabójstwo XXVIII. 254. Okurzanie p dkadzanie XI. 384; XXXV· 63. Okwi, (j algonk) wielka prababk3 VII. 12. pt. B ó s t w o Olajos, a[oes w med. V. 164. Olał, wOllał, XIV. 115. Olbrzymy, p. Gog iI Magog, Walidąb, Waligóra, rwibuk, - Wielochłop, Wyrwidąb, Wy- Wyrwijedlica, I. 6; II. 21; IV. 98; V. 182, 232; VI. 312; XII. 341; XV. XIX. 215:, 230, 231; ,xIXVIII. XXIX. 207, 298; lXIXlXII. 110. XXXIV. 289; XXIXVII. IX1XXVIII. 38'7. jako temat 'baśni XV. 183 225, 183; 188; 125; 251; Ocha, olsza ,olszyna, Alnus glutinosa Gertn. 1. U5; XII 165; XIII. 225; XIV. 33~6; XVIII. 62; XXVIII. 244; XXXI. 98. -< barwnik do tkanin XXXV. 70. - budulec XXXIX. 287. - czarna XXX 7,0. -.:...drzewo święte, XVII. 20. - gałęzie, odpędzanie myszy II 159; VIII. 359, 364. -< kąpiel w wodzie spod ols'zy XXXV.70. - kora, barwnik IV. 215; VII. 179; XVIL 33; XXIV. 141. - -liście w lecz., okłady, <ldwar, suszon~, II. 155; VI. 59; XIII. 219; XXXV.70. - liście z rosą, tępienie paso:i>ytów, XXXV. 71. - miejsca zarosłe, -siedziba ·topielca XXXV. 70. - pień w lecz. febry XXXV. 71. - popiół przy zasiewie kapusty XVIII. 215. Olcha szara" Alnus incana Moench, szyszki, odwar XXXV. 70, 71, - w baśni XXXI. 98. - w lecznictwiJe XXXV. 71. - w mita'Ch kosmogonicznych, XXXV 70. pt. M i t Y. - w opowieściach ,XXXV. 70. - w pieśni II. 69; XXXV. 71. - zatykanie gałęzi w polu p. apotropaion XXXV. 70. Olczak, wolczak, wołek mały XIV. 115. OLej I. 84; VIII 370; IX. 95; XI. 46; lXIII. 155; XIV. 397; 'XV. 93. - bawełniany XXX. 161. - bić VIII 370. - bukwy V. 178; XXXV. 64. -- konopny VIII 370; XXX. 161. - lniany II. 158, 270; VI. 358; VIII. 370; XII. 296; XIII. 277; XXX. 161, 163. - makowy II. 159; XXX. 161. - Ql'zechowy XXX. 161; XXXVII.301 - słonecznikowy .xXX. 161. - w bajce II. 271. - w lecznict II. 1'55 .1270;XVIII 182. - w łowiectwie XXXI. 29. - w zagadce II. 229; V. 49. - wytłaczanie IX. 95; XXXIV. 147, 148. Clcjarnia XXVI. 98; XXXIX. 446. Olejarstwo IV. 332. Olejek bobkowy, bukowy V '3m, 302. - goździkowy, kosodrzewinowy, kminkowy, jałowcowy, kamforowy V. 302; XXX 162. - lulkowy, miętusowy XXXIII. 81 - rędzinny, 'rozmarynowy, V.165,30Q - :s'ka'lny, szyszkowy, ter,pentynowy, V. 3102 Olejica krówka Meloe proscarabeus, ciecz w lecz. XII. 64. Olejkarstwo V. 3m. Olejkarze V. 301, 302; VIII. 190; XIX. 56; XXXVII 356. - 'turczańs'cy XXXIX. 435. Olejnia do wytłaczania VIII. 370. Olejnica p. czop XXXIV. 147, 148 - w zagadce XVII. 93. Olimp polski, ,XiVI. 203, 2211; iX,X;r. Hl7 Olimp słowiań:slki XXI. 162, 163. Oliwa VII 2" 14. - święcona XII. 62-. - w leczeniu bydła XVIII. 188. - w lecznictwie X. 334, 342. - wrząca, kara za fałszowanie monet XXVII. 145. Oliwka, liście XXI. 186, 187. przeciw demonom, XXI. 186. Olmaryja szafa" spiZarnia XVIII. 220 Otorum, bóg nieba Zulusów VII. 10 Olszaniec, roślina aphr:, ~:XOCIX. 300. ---_ .. ..•.._-_ _--------------------.., - .. �356 357 Oładki XI. 214. Olenewi rohi (j. ukr.), wzory pisanek IV. 213 Olnować się, Olnowanie, burzyć się, falować XIV. 115. Olobole, hołoble II. 123. Olacha, oloszka, wolocha, sukmana XlV. 115. Ołów XXXIV. 170 pt. Metale i i c h o b l' Ó b k a. - lać, wróżby, XX Vn.88;'XXXIU.12'1 - w leczn ro-ztopiony XI. 395; XIII 218; XXVII; 153. - wyrób amuletów XX. 299. Ołówek, zagadka II. 339. Ołtarz XIV.35, 213; XXVIII. 41; XXI,X. 100; XXXVI. 108. -:- bractwa XXXII. 67. - ofiarny jako pl'ototyp żarowni XX,XII 64. - w kapliczce XI. 168. - wielki w magii XXV. 89. Oman niemiecki Inula germanica, w lecz . .xXX. 52. Oman wielki Inula helenium XXVIII 244. - korzeń w leczn. :X,XIXVII.298. Oman a, obłęd od cisu, XXXV. 65. Omasta II 185; IV. 204; XXIII. 72. - pożyczanie, !XrX:III.72. Omaty po omacku VI. 46. Ombwiri (j. a·fr) duch dobry VII. 2'5 Omela hruszewa O, u.kr.) jemioła. Viscum album VI. 158. Omer (j żyd) miara XXVIII. 51. Omiatanie św. palmą VI. 77. Omogoj (j. jak) XXXIX. 86 pt. M i t y o p i e r w s z y m c z ł 0wieku. Omotać omamić kogo XVIII. 220. On, diabeł LX 384; XII. 262. pt. D e m o n y s z k o d l i w e. - pasiecznik XII. 262. On - dżety O. kirg) kalym On - uzbrojony w krzemień, vis kala pt. B ó s t w a. V 12. p. Ta- Ondiny IV. 387. pt. Demony wodo Oneirornantia, wróżenie ze snu XXXVIII. 271. Onjambe, (j. afr.), duch zły, VII. 25. Ono p diabeł I. 177. Onomastyka XXXIV 63; XXXVIII. 524 Onomatopefka .xxxVII. 316. Ontarz ołtarz II 243; V. 64 Ontogeneza XXI. 184. Onuce, onucki, onycki p. onucza, culka, onuczi, owijka II. 63; III. 15, 17, 229; V. 1419,150; VI. 46; XI 57; XII. 285, 286, 290; XVII. 146; ,XlXVIII. 217; XXXIII. 82; XXXVII. 219. Onuczi (gw. hue.) onuce XXXV. 146 Opactwo Cystersów, XVO!.414. Opadanie z ciała, choroba XIII. 217, 221 Opady atmosferyczne XXXIX. 210, 215, 219, 244. Opalanie drzew owoc. XVIII. 92 - paznokci XI 383. - zasiewów XXXVII. 345. - żyta IV. 283. Opał XIV 35,6. Opałka w przysłowiu XIV, 352. Opary (gw hue.) choroba bydła. XVIII. 187. Oparzeliny, leczenie XXX. 38, 54. Opasek, p. pas, trzos, III. 253; XXIV. 106, 111-113, 115, 118, 124; XXXI. 67. Opasywanie drzew powrósłem, XXV 61 pt. M a g i a. - obrzędowe, XXI. 192; XXIII. 10 Opasywanie się bylicą, IV. 315; XIII. 109; XX 192. - powrósłem, XII .. 43. Opat w facecji. XXXI. 132. Opętanie" VI. 232, 233, 235; IX. 298; XII. 219, 223; XXXIV. 41; XXXV' 25; XXXVII. 291. Opętany. VI. 409; XXJXIV. 43. Opica, małpa XVIII. 220. Opich, ziarnka używane do balsamowania XVII. 175. Opieka nad małoletnimi. III. 312. - nad zmarłymi. XXXVII. 399. - rodowa, szlachecka. III. 311, 312. Opiekun psów, P. św. Marcin XVI.4. Opieńki PhoHota mutabUis. I. 20Z. 204. pt. Z b ie r a c t w o. Opisanie woyny żydowskiey. XVI. 339. Opis etnograf. to<pograficzny IV 100. - kultur. XXXVIII. 3'82 - statystyczno-krajoznawczy XXXVIII. 293. Opisy kultu·ry lud., :X'X1XIJX,. 571. Oplecki. XXXVIII. 441. Oplicze (gw. huc,), koszula ibezprzyramkowa. XXXVII 220, 2.22. Op lity, Oplit (gw. huc), płoty. II. 209; XXXV. 88. Oplwanie, p. plucie w leczn., XI. 385, 387. Opłata sądowa" p. Szepszeląg. Oplatek, dawanie bydłu. X 156. - łamanie się. X 294; XI. 194. - wobrz. B. N.ar. I. 251; II. 63; III. 3, 4, 172, 173; V 349, 350; VI. £8; VIII. 372; IX. 89; x.. 155, 156, 280 281; XI. 418, 429; XIV. 132; !XXIX. 96. - we wróżbach wigU. XIV. 2M. - wypiekanie. XX. 66. Opłaty weselne p. kalym. II. 109, 113. za poświęcenie, II. 141-146. Opłotki. XXXIX 296. Opno, gwarno, XIV. 115. XXXIII. 81. pt. M e d yc y n a l u d o wa. Opojarzyć, odsadzić. XVII 163. Opole, ślad, obejście, obrąb, XVII. 197 Opolnik. XXXVIII. 322. Opończa. XlV. 12. Opowiadacze baśni XVII. 58. P. legendy. XXIV. ·93; Opowiadania XXIX. 119; XXXIII. 142; XXXV. 23, 39, 4{), 184; XXXVIII. 569. pt. L i t e r a t u r a ludo w a. - antyfeministyczne. XXVII. 29. - ludowe. XXVI 1M. - z Wybrzeża Sierra Leone. XVII. 274. Opowiedzi, zapowiedzi. VI. 46, 129. Opowieści biało-ruskie. X. 228. _ bułg.arskie. VIII. 330; XXX. 90. _ góralskie. VII. 180-192; X. 333. - huculskie. VII. 65-68; XIII 338. - ludowe. I. 23; II. 88; III. 176, 274; VII. 44, 241; VIII. 91; IX. 172; XI l(}2, 389, 390, 418; XXIII. 160 16,1; XXVI. 104; XXXV. 2~ 68, 70; \xxxVII. 153, 355; XXXIX 141 pt B aj k i i b a ś n i e. - łańcuszkowe, p. hagada, lXXVII. 15,6. - madziarskie. X,XXV. 179. - maltańskie. XVI. 38. - nowotarskie !XVIII. 77. - podróżnicze. XXVIII. 192. - romantyczne. XXXII. 4. - sieradzkie, VII. 118-128. - słowackie. XXVI 110; XXIX. 127, - staroegipskie. XII. 332-335; XIII 144, 259. - śląski.e. XXXI. 51, 52. - węgierskie. XXIII. 168. - włoskie. XIII. 347. Opowożyć się, odważyć się, XVIII. 220. Opodeldok, �359 358 . Opozycje funologiczne, XlX!XVII. 314. Opparynie, Oppeczenie (gw huc.), XVIII. 182. Opracowanie Pol At!. Etn. XXXVIII, 179-181; x.x:xr.x. 607-615. Opraty, lejce II. 132. Oprowadzanie młodei wokół ogniska,XXVI. 86. Oprawca, hycel, kat, w anegdocie. IX. 59. - w wierzeniach. ,xxVI. 97. Oprowadzanile nagiej dziewczynki, p. nagość sprowadzanie deszczu Lazar. XVII. 37. pt, Magia. - niedźwiedzia. XX. In, 177; XXX 225. pt. Z w y c z.a j e i o b'r z ęd y d o r o c i ne. - pluga, 'statku. ,xx. 183-185, 188. - wołu. X,IX, 58. - żywegiC>wilka XX. 177. Oprowody (gw. huc), ·pog;IiZeb. V. 345; VII. 262. Oprótka, powróz do wątonów. XIV. 115. Opryma, obramowanie. XXXVI. 264. Opryseczka, opryszczka, lecz. II. 156 Opryskiwanie wodą. XXXVIII. 58. Opryszczenie języka. VIII. 361. Opryszki zbójcy. XVIII. 158, 159. Opsjan. XXln 4. Optówka, opt6lka, instrument muzyczny XXXI. 71. Opuchnięcie. XXXI 98. Opus plumarium, Opus pulvinarium (j. lac.), ścieg płaski, pia'skowy. XXIV. 138. Oracja" babki VI. 126. - patriotyczna. XII. 133. - starosty. Vln. 240; XI 79; XVI. 144 145; XX. 198; XXXI. 168. - zapustna. XII. 44-49, 126-135. Oracja ŻYdowska, XII. 49, 50, ~ 55. Oracz, XIX,102; XX. U3, 143. Orahi (j. serb.), orzechy, Orgie na cześć Siwy, XX. 300. Orich liskowyj" (gw. huc.), leszczyna, XIII. 224. pt. Roś l ,in y w 1e c z- zabawa V. 141. purka O, ,serb), oranie brózdy, zabawa. V. 142. Orchis P. storczyk. Orczyki, orcyki u pługa., wozu, I. 143; VI. 300; XXXVII. 308; XXXVIII. 231; XXXIX. HO,' 123, 127. Ordalia. XXV. 10, 12, 97; XXVI. 99. Ordynacja żupna. XiXXIX. 170. Ordynacje, ustawy wiejs.XXXIX.100 Ordynarczyk, robotnik rolny. IV. 143, 144. Ordynki, spód stogu, z gałęzi lub starej słomy. XIV. 115. Oready p. duchy leśne. XXXIII. 13. Orejones (j. łac,}, długouchy. XXXIX 302. Orek, worek., mi.ech. XIV. 115. Oresz (gw. druc.), narzędzia. XXXVII. 205. Orędziny w zwycz. wesel. XIII. 314 Orfeusz. XXI 188. pt. Mi ty. Organista. XX. 66; - wchodzeniu po kolędzie, XIX 38. - w literaturze ludowo VI. 250, 252; VUI. 180. Organizacja badań terenowych. XXXIV. 154; IW. wsi. XXXVIII. 547; - pierwotna. XXXIX 15, .55. - produkcyjna. XX:XIX. 184 - rodowa. V. 5; XVIII. 14; XXXIX. 192. - 'rybaków mala'js., XXXIX. 437. - społeczna. XVIII. 15, XXXIX. 15, 55, 103 105. - szczepu Luo XX:XIX. 184, 185. - terytorialna XXXIX. 184. Organy, III. 65, 171; X:XI. 118; XXIV. 91. Orgie czarownic. XXVII. 100. Oranje n i ct w i e. woloskij (gw. huc), wł. orzech w leczn. XVIII. 192. Orientalistyka a etnologia. XXI. 89, 90, 270. Origanum Vulgare, p. majeranek,., macierzyca po·spoUta. Ori'On, XXXIX. 321. Orka patron św. Gleb. XXI 122. _ w~lami. XX 55; X;XXIX. 354. _ zwyczaje, XVIII. 214; X,XX. 247. Orkarz, workarz. XIV. 115. Orkisz, P. Szpelc, Triticum spelta, XXiXVI. 303. Orlik pospolity Aquilegia vulgaris. XXVIII 244. pt. Roś l i n y w wierzeniach, magii i w l e c z n i c t w i e. Orlova (j. serb.), V. 142 Orły w baśn~. XI. 37-5. T Ormuzd. III. 2, 3; VII. 26; XXXI~. 105, 107, 119, 152. pt. B ó s t w a, Ornament, p. cackowanie, _ falisty, ,X;XI. 259, 262. _ geometryczny. X\XII. 84, 99, 117; XXV. 102; XXVIII. 37, 42, 43; X!XJ:X. 125; XXXII. 317;XXXIV. 68-79; XXXVII 201. - Goldów. XXII. 88 _ haftów (}poczyńs'kich" XXI'V. 129. _ krakowski. IX. 207. _ iiniowy, XXII. 88. _ ludowy X'XI. 48 _ malowany. XXXIV. 86. _ na siekierkach II. 219. _ na ścianach. XX,XIII. 107. _ palcowy. ,XXV. s. ,Xl. _ roślinny. XII. 120, 121. 191; lXXII 89 U7; XXIX. 125;' XX!XJV. 76, 86; XXXVII. 218. Orich • - ryty. :XXXIV. 71, 75. - sądecki, IX. 20'7. _ stempelkowy. XXXIV. 69. _ sznurowy. XXV. s. IV" lXII. - ściegowy. XXV. s. V. _ tekstylny. XXXVII. 435. - wstęgowy. XXI. 254. _ wycinanek skórz. XXII. 89. _ z drzewa i koścL lXXXIX. 421. _ zwierzęcy. XXJ:I. 84, 117. Ornament p. aglaly, akedah, babyne ,kolino, ibaranek, baraniczi baranieczi, baran, baranki, bar~nia holowa, barani rohi, arw,lnek, barwinok, baryłka, bawo!, baźki, bąk, bąk z rogami" besahy, bezkonecznyk, ny, boży suk, buklaźki, cerkow, cerkowcewa, chaluzkt, bereziwskij, chrestata, chrestyki, zą?- cerkowct~, chabinki, chrest pasko~yj, boro~ buczy) caki (Zacken, ki>-, cegły, chrest biesagi, brama(y), gr6b, chrest chrestati, chrestykowata, chresz- czy ki, ciapki, cyrka, czeresznewa, . czerwoni czerewyki, czobitok, czoboty, 'ćmuky, ki ćwit ćwitki, ternowy, ćwitocz- derewce, dra- bj,~ drabinkJa starodawna, drabunke , drabynka, oIlaiPaczka, , drzewko, drzewko życia, dwi rożi, dziab ki, dziewięciornik, dzi~beńka, dziubla, dzwizdy, dzwt- dzwoneczk~, fasolkow~, gadzik, gałąż gałązkI, gęsia kiszka, girlanda, glisty, gołąb. goździk, grabie, grabki gra- nyczki, fasulki, matiele, i krejwas, gwiazda, gzygzaki, greblalis, guziki, gwiazdki. halawyci, wiwsa, haluzki, . holowkowa, Ct, dzwilipis gwajzdzikas, gwiazdeczki. haluz.ki harbuzowa, htthrabct, hrab- �360 361 czysti, binci, hrabelci, ka, husi ka, jabloka, tanec, kaczata, hwozdyk, kaczela, rowa, kaczylci, lytki, kazini kiń lodoczka, kluczew~, kOlitczata, kolos, kowbasa, kratki, konie, kryla, kuczeri, ku, krestyko- krop- krilyka, krzyż, krzyżyki, krylcia, siaczi paskowyj wa, pauk, piwkoliszczata, dowżna wi pleczi, kostki, ptaszki, rożaly, kwia- kwitka, kwi- ka, matac, nora, ka, matacyk, mentel, mariiczka, mereżanki, miesiączek, wa, misiaci, mereszkowane, memereż- miesiączki, misiać, misiczki, mirmi- doroha, pruty ki, pszenyczka, riczka, rizha, raki, riz- różyce, rukawy, rużi ryba. ryskal, ryskaserpyk, sierpy, słońce, slymacznici, smereczka, smeryki, sokolnik, soroczi lap ki, soroczi laby, sorok klynczik, sorok klynciw, sosenki, sosna, sosnowi: sosonki, sosnyna, spalgieniele, stębnik, stow_ pyki, suralis, swastyka, syrczyki, szachowniczka, szist róż, śmigane, święte obrazy, tablice Mojżeszo_ we, malowanie prut, nyki, tarcza Dawida, topolki, trikwetr, tris tarelyki, trijca, to- trikuL graum.atukies, tulipan twarz zeszpecona, tygrys, trzy liściki, w gratrynastka, bowe liście. w kogutki, w nablot- w pawi warlaly, xv: pół- rozmaryn, rożale, rószczki, rózgi, róża, ró- różi, pirczyki, leluja, portki, popereczny, ste, lelijki, popopo- roskalyki, lewiatan, liLa, linia, listek, listeczek, lIstki, listeczki;laby, łańcuch, lancuszok, ~ańcuszek, łańcuszek kulczykowaty, lańcuszek z konikami. lapci, lapki, lastiwka, lby, łuska karpia, lystki, lystoczki, maglownica, mak. malowanie hrabczaty, podkulek, prosti, rasztas, ku toczki, pawuczki, do Boha prawa rapki żewi, kurka, pa- pauczko- polowyna, popyki, promeny, kur- tek{ki), kwiatuszki, ruczka, ptaki kupki moto- pasmużki, chrest, pawuk, krzyżac- kupki, mot y- pazdurki, pereplety, pererwa, piegi, pieski;, piwbezkonecznyk, kur- kupkowyi, chrest, soczka, paszczyn pazury, stopka, motyll«:1, motowylci, wahy, mróz, muchy, napisy, obrączki, obręcz, ogóreczki, ohiroczki, ohnylci, oknyki, okolnice, okruhlaja kilka, olenewi rohi, orzeł, ostrewcia, oszka nagis, owoce granatu, pająk, palma, palmeta, pan i pani, panny, pany paporot, parzenica paska, laboczki, kurza motyli, austr., złe duchy, XVII.37. listu apokryf. III 62, 63. Oryle, p. flisacy, krakusy, II. 73; akitio, warony ókami, wazoniki, X. 6, 7, 9; XIII. 258; XVII. 75; wazy, welykdeń, wężyki, wiatraki. XVIII. 132-134; XXXIII. 141. widła,wikna, wikońci, witrak, wiOrzech biały p. Orich, w odszukiśnia,wiwsyk, woczka, wole oczy, waniu skarbów, XVII, 23. wolosia, woroniacza labka, woszke - jako dar, IV 30. nagie lis, wózki, zajaczi uszka, za- kokosowy, XXXIV. 38; XXXVII jąc, zajczi uszy, zakrętki, zakru387, 389, ciachy, zakrućki, zakruczki, za- laskowy, w ba,jce, II. 168; 170 krutki zasnowalka, zawytuszka, - iaskowy w lecznictwie i przepozaZula~y czerewyky, ząbki, zdowiedni.ach, XIII. 217. binki" ,zile'l ,zi.rki, zodjak, zori, - laskowy w magii, XIV. 132, 135. zubci zubczyki, zuby, zwizda, - Hmby, HI. 239. pt. Z 'b i e r a c t. ZWizdki, zwizdoczki, zygzaki, żabka żabki żirgialis, żusia żarno s - łupiny w le:zn., XVIII. 19·2 - muszkatDwy, XXVIII. 244. Orna~entYk~, II.· 77; V. 247; VL 178-179 384, 404; XI. 422; XII. - odwa'r, kąpiel, XVIII. 183. 287; 222; XXVIII. 37; X}L"{. - w przepowiedniach, XIII. 31. 133, 162, 233 pt S z t u kał u d. :XVIII. 212. - haftu i aplikacji, XXXIX. 42'1. - na rózdze weselnej, XIV 255. - w uczcie weselnej, XV. 95, 99. - serbskoa, VII. 83.. w zwycz. B. Nar, III. 173, 174. - Tihuanucu, XVIII 233. Orzech włoski, Iuglans regia, barwOrnat haftowany, XXIV. 14{) nik, XXXIX, 326. Orne pole, nieclJo1stępnedla duchów. - odwar, XII 62, XIV. 249. pt Wierzenia.. - liście - okłady, VI. 59; XII. 62. O;'nipodium corniculatum p. Lothus -łupina, zabawki, XXVIII. 67-69. corniculatum. - ubieranie różdżki na B. N.ar., Ornońć się, rzucić, drapnąć, XlIV. 115. OrD, (j. polin.), bóstwo pokoju, VII 6 XXX. 195. - w lecznictwie, XVIII. 182. 189; Orcmy, (j jak.), legowisko, XXXVII XXX. ~2, 53. 105. Orzeł p kamień orli, II. 50; III. 163; Orpanty, łańcuszek z filigranu, IV. VII. 137, 293; VIII. 292; X 397; 176 Xl. 41, 2'31, 232, 240; XIII 151"; Orsina,(j. żyd), Zar-ptak, XI. 237. XIV. 224; X'VII. 182; XIX. 94; pt, !P t a k i w w ie r z e n i a c h. XXVII 134; XXXVII. 21, 290. Orszak pogrzebo.wy, VIII 48. pt. p t a ki d z ik i! e. , - weselny, IX. 38; XI. 412; XIII. 319; Xa:V. 215; X1X,VIII. 94---096; -- polski, XXXVIII. 274. - w alegorii, XXX 236; XXXI. 159; XXXIXJ, 428. pt. - w bajce, XI 375; XXVIII. 205. Z w y c z a j e we s e l n e. - w wycinance żydowskiej, XXII. Ortanki. 'XXXIV. 170. 124; ]{XVIII. 41, 43, 44, 46, 48. Orth:xloncja, XXXVIII. 389. nie, mono- wyla, kurjaczi kurjaczi i zWizdy, monastyr, motylyk, kuczerawi, kurja- misiać mlyny, gramy, lewa, kule, lapki, ulyczki, mlynki, kuczeryki, czi palca, jaczi kreszczy- krużylci.a, krywulki, krzyziki, pazur- krateczka, kreski bilyj, kruczewi, ki, koźle (krestyk), Wll, krestyk ko- kosyczki, kóleczko, krat ja, kokoni- konyk, kostki, kres tyki ki, koliczki, kola, kolosiwka, kozuszok, kólko, kluklyń- kohucik, koleska, korowa, ki, kakilka, kobasy, konikami, rali, kaczu_ klyczkata, kolesa, koliszczata, kaczala, stupieńczyk, klyńczyki, ki, jablinjaczme- kaczki, z żownyrom, kolena, lab- kaliszczetka, czi, klucziwska,· ki, husiacza jabłuszka, jajowniki, jeleń nyk, ci, hrabelkowa, hrebinczyk(i), • ogon, w warnakis, tabliczki, warnos Oruncha, Oryginał �362 363 Orzeł zwierzę-dusza, .){lVII. 182,. zawiasy, V. 153. Orzewka, parzone świJerki do wiązania dirzewa na spław, XVIl. 140. Orża, (j. lit.), kosz na ryby, XXXII. 32. Osa, przepowiednia zimy, IX 68. - w bajce, w legendach, IX. 73. Osada, p. ułus, I. 125; :XIV. 331. - ceramiki ma,l, XVII. 62, 63. - dworzyskowa, XXVII. 130. - holenderska, XXXIX. 2M. - jednodworcza,X:XV. 28; XIXVII. 129. - na pr,awie niem., XIII. 62, 63; XXVI. 153.. - na prawie polskim, ruskim i wołoskim, XiXJVI. 153. - nawodna, IV. 327. - neolityczna, XXI. 253; XXII 157. - niemLecka, II. 119: XXVI. 102. - palowa p palafity, .xXXIV. 126; XXXVIII. 35; XXXIX. 260, 264, 283.. - pasterska, XXXIX. 106 - polska, XXVI. 102; XXVII 130. - pr,apolska, XXXVII. 333; XXXIX. 279. - prehistoryczna, XXI. 254; XXVI. 34, 35; XXXVI. 289-308; XXXIX. 253-289. Orzewka, - ruska, XXVI. 172, 174. - ·samotnicza, 156 - typu Aichbii.hl, X:XVI. 37. wołoska, XXVI. 102. WYdmowa, XXI. 65, 200, 260; XXII. 156; XXV s. II. - 102; XXXVII. XXVII. - z epoki kamiennej III. 187, 191. - z kolonizacji 169, 130; XXIX. w Poznańskim niem, ' XXVII. 130. - ziemi lwowskiej, XXVI. 101. - zwarta, XXVII. 131. Osadnictwo, V. 1'138;iXXV. 20, 29; XXVI. 129; X:XXI. 174; XXXVII. 331, 354. - górskLe, XXIX 234, 238. - Hetytów, XXXI. 171. - karpackie, XXXVIII. ~2. - lechkkie, XXV. 143. - ludności neolitycznej, XlVII. 69. - na prawie niemieckim, XJXV. 20; X~VI. 101. - na prawie polskim, ruskim, wołoskim, XIXVI. 101; XlX!XII. 80, - na Podhalu, XXV. 19, 20. - na PoleS'iu, XJXVII. 173. - na równinach, XXXIX. 232. - na Wiśle, XXXV. 188. niemieckie, XIII. 58-66; XIX. 2. - plemion pasterskich, XXVI. 134; XXXIV. 293. - polskie, XIX, 291; XXVII. 131. - Rusi szlachtowS'kiej, XXXVII. 169, 172-174, 189, 225, 226. - samorodne, XXXIX. 238. - sezonowe, XXXVII. 189; XXXIX. 233. - wołoskie, XXV. 20. O s a d n i c t wop. czynniki geograficzne i społeczne, jednodworcy, jednodworcza osada, koloniści, kształty Wsi, łańcuchówka, okolnica, osada, osadnicy, osiedla, owalnica, na prawie niem ... pol., woł1o,s.,rzędówka, typy oS'ad,wie_ lodrożnica, wieś, przysiółek, wy. budowanie. Osadnicy niemieccy, 11117; XXXVII. 238. - ruscy, III. 93. Os,adz.anie na kącie, III. 196,303, 304, Oscuda, utrapienie, J'II. 140. Oscypek, VII. 189; VIII. 42, 44. Osełka do ostrzenia kosy p. kózka, IX. 366; XI. 398. - prehistoryczna, XVI. 323. Oset Carduut p. kolkowe ziele w lecz., VIII. 364; XXX. 72, 73 - w przysłowiu, VII. 47. - w zagadce, V. 48; XVII. 85. Osetek dziewięćsił pospolity, Cartina' vulgar, XXX. 46. pt. Roś I iny w wierzen'Jlach, magii i l e a z n. Osęki, termin ol. kowall' VI. 292. OSieć, budynek do suszenia zboża, p. jezdnik, II. 213. Osiedla p. osada, a wody płynące, XXXIX 238. _ charakter gJoS'p., prawny i spo!., XXVII. 129. _ nawodne, XXXVII 323. _ neolityczne, XXXIX. 290. _ otwarte, XXXVIII. 314. _ prehistoryczne, XXXIX. 253, 262, 283. _ skupione, XXXIX. 235. _ wiejskie, XXXIX. 22,9. Osieł, osioł, lXIV. 7(). 86; XXVII. 2'8,29. _ kości w indyjskich zwycz. pogrzeb., XXXIV. 40 - w zabawie, XIV. 1134. - w przysłowiu, VII 2'11. - w szopce, V. 155, 365; XI. 18, 19; XIX. 35. Osma, p osika, osyna, Populus tremula, I. 115; IV. '365; XXXI. 98; XXXV 73,74. - bazie, barwnilk, IV. 215; XVII. 33; XXXV.73. - drabinki, VIII 378. - drzewo użytkowe, XXVII. 139. - gałązki przeciw czarOWi' II. 205; XII. 310; XXXV 73.. - kołek osinowy, w magii, I. 204; II. 159, 2i3, 350; V. 38; XIII. 296; XXXI. 33; XXXV.74. pt M a g i a. -. kora, popiół lecz., X:XiXiV.74, 75. - krzyżyki zmarłemu, XXXV. 73. - leczenie bydła, II. 159. - pałka, I. 204. - popiół, XXXV. 74. - przekazywanie choroby, VI. 237. - sok w lecz. brodawek, XXXV. 74. - szpilki z drewna, IV. 2.l0. - w legendzie, II. 228; VII 139; XIV. 165, 168; XXIX. 123; XXXV. 76. - w wierzeniach, II 228; VII. 139; XlIV, 165, 168. Osiory, otręby tatarcz., XVII. 163. OS'iris p. Ozyrys, XXXII. 146. pt. Bós·twa. czyżyk, Acanthis, jringila spinus, XVII. 1,87. pt. Pta,k.i d z i k ie. Oskarb, młotek, IX. 364. Oskidać, J:'Ioo;rzucić,IX. 287. Oskoła, (j. ukr ..), sok z brzozy, xrxXJV. 60. pt. Z b i e r a c t w o. Osłabienie, med., XIII. 217, 221, 222. Osłęby, II. 237. opt Zwyczaje i obrzędy weselne Osłonięcie, p. młodej, XXVI 86. Osm.ana, spółka kopaczy bursztynu, XXXIX. 360, 362, 403, 405, 408. Osnowa palowa dachu, słupowa, XVIII. 3, 9 - rysunku tatuażu, XXVI. 79. - w tkactwie, VI. 2oW; XXXII 35,36. Osobie, postać, XIII. 10. Osobnik społeczny, XXXVII. 55, 56. Ospa, leczenie, II. 1,58; XXX. 44. - patronka św. Barbara, .p. bogini Chłodna, VIII. 37'9. Ost, (gw. flis.), wsch. wiatr, XIVII.76. Ostaa., (j fin,), kupować, XXXI. 158. Ostasze, buty, XXI. 144 Osizik, �364 Ostatki z wieczerzy wig., XII. 323. zapusty, IV 3>16; XII. 38; XVIII 74, 75; XX. 170, 174, 176, XXIX. 107. pt. Zwyc za j e i o br z ę d y d o r o c z n e. Ostatni kęs, III 52. Ostatni snop, kłosy, p. Did, brada, 365 (gw. huc), osterwy, XXXIV. 145, 150. Ostrożeń 'trójkoszyczkowy, Cirsium eriophoru~ XIXVIII. 244. Ostróg, budynek, XIV 48. Ostrów, wyspa, XX. 57. Ostróżka polna, Delphinium consobroda, 'koza, mierwa, pępek, sta. lida, XXVIII 244; XXX. 47, 48; ry, XVI, 157; X'VIII. 94; XiXII. XXXI99. 2, 3, 7, 9; pt. Z w y c z a j e i o b~ Ostróżka, p. koniki, r z ę d y d o r o c z n e. Ostróżka wyniosła, liszczyniec p nieOstatni wtorek, p. Zapusty, XIXIX'IX. tota, Radix vulpina p. Delphinium 3'32. elatum, H. 23'1, 2 4!(). 254, 263, 236; Ostatnia wola, XXXV. 38. III. 240, 254, 268; XVI. 60; Osterwy do suszenia siana, XXiXIV, XXVIII 244. 145, 150. Ostróżnice, (gw. słow.~ jeżyny, V.325. Ostinato, (j, wł.), forma polifoniczna, Ostrysznyk, (gw. huc.), dach, XVI. 176 XXXIII 96, 109. Ostomaity, rozmaity, IX. 288. Ostrywa, ostreunyci (j. ukJr.), drągi Ostracyzm, XXI. 186, d<>suszenia siana, II. 209. Ostrakinda, (j. gr.), zabawa, V. 274. Ostrze, sierp, IX. 365. Ostrewcia, (j. ukr.), wzory pisanek, Ostrzenie kosy, XXXIX. 336. IV. 212. - zębów, XXXVII. 390. Ostrewki do suszenia siana p. ostroOstrężnice, jeżyny, II 135. piec, ostrewa, ostrewnyci, XIXIX. Ostrzyz<>ny w przysłowiU, XVI. 96. 247. Ostudnyk, (gw. huc.), choroba, XIII. Ostręzina, ostrężnica, ostrężyna, V. 216, 219. 64; XIII. 329. Osve, osobno, XVI, 86. - w przepowiedni urodzaju, VIII Osynoczne, (gw. hue.), pasterka, na359. bożeństwo, XIII. 22 Ostriżki, (gw. huc.), płot pleciony, Osypka, liszaje, XXXIII 80. XII. 2:96. Osypki, magia, XXXI. 110. Ostrokopacz, k.ij do 'k<>pania kłączy, Oszczep, XXVII. 139; X'XIXVII. 116, XXXVIII. 54. pt N a r z ę d z ia 283, 360. r o In ic z e, Oszczypki, p. oscypki, serki owcze, Ostrokrzew, III. 2 pt. Roś I i n y w V. 124; VII. 189; VIII 42, 44 wierzeniach f magii. Oszewka, k<>łnierz koszuli ..xXIIX. 81, Ostrokrzewny chłopiec, p. Holly boy, Oszka ndgis, (j lit.), koźle pazurki, Ostromlecze, Euphorbia, XXVIII. XXXII.38. 244; XXXIX. 200. Oszlagi, oblamówki, V. 64. Ostropiec, drąg do suszenia siana, Oszlak, płótno u spodnicy, burki, ·XVHI. 220. XXIX. 83, 84. Ostrorogi, p, Agni, XXXII. 119. Oszustwo, V. 110. Ostatki, Ostrowy, 1 półokrąglaki, ,XVI. 368. pt O b rób k a d r z e w a. Oszydzić, oszukać, II. 140. Oszywka, u koszuli, X:X:IV. 134. Oś wozu, II 131, 132; IX. 144; XX. 170, 176; XXXIX. 116, 117, 125 - drewniana, XXXVIII. 231, 235. - w magii myśliwskiej, XXXI 27, .- w p!"Zysłowiu, IX. 251. - w zagadce, XIV. 375. - źelazna u koła garncarskiego. XXIX.88; Ości rybackiEi, VIII. 220; XIXIX. 126; XXXI. 3, 28; XXXII. 26, 27; XXXVI. 374; XXXVIII. 434, 449. Ościenic P. ość i Ośki u pługa, I. 188. Ośkliwy, obrzydliwy, II. 231, Oślędra, ubiór górnika, XXXVIII. 260. Ośli pogrzeb, pOigrreb samobójcy, XXXI. 44--47. Oślica,oślątko, XIV. 70. Ośmiał mniejszy, Cerinthe minor, XXVIII. 244. Ośnik, ośni.ak, IX. 75; XI. 73; XXIX 30. Ośpice, krosty, XXXIII. 80 Ośrodek chleba, odczynianie· uroku, II. 330. Ośrodek ekspanzji Słowian, XXVI 92 - naczyń pierścien., XXlX>IV..139. Oświadczyny, V 10-12; - małe, wielkie, V 282. Oświata na wsi, XXXVIII. 553. Oświetlanie chałupy, V. 378; XX. 301; XXIII 159; XXVI. 98; XXVII. 174, XXIX. 118; XXXI 166, 169, 170, 174; XXXIII. 103, 126. Ota, wódka, XIV. 115. Otagosa, (j. kirg.), orszak p. młodega. V 14, 16, 17. 0Szwary, (j. ki:g.), V 16 Otan, wojłok, dar wes. salar, (j. kirg.), noc poślubna, V. 17 Otawa, łąka skoszona, XlXXIX. 226. Otbronić, (gw.) obronić, XIV. 115. Otczina, (j. st. słow.), dziedzma, XIV. 59. Otczyc, otczycz, (j. sław,), dziedzic, XIV. 59.. Otka, Verklo, VIII. 340. pt. Z w yczajeiobrzędydoroczn~ Otanga odmiana, XIV. 115. (j. sław.), porywanie źon, XXVI. 85. Otok futrzany czapki, XiX::VIII. 167. Otratios,' (j. gr.), wojownik, :xIv. 3B. Otmiana, Otmico., Otrąbki, otręby, XXXIX. - pSlZenne, kąpiel, XII. - 208 265 w leczni'Ctwie, III. 54; - z jęczmienia, XI. 194; (j. st słow.), niewolnik, dziecko, X,?CIV. 89 Otrzęsienie, cho'roba, XI. 384. Otuz dżety, (j.. kirg.), kałym, V. 12. Otwienan:~ zamków, XII. 63; XXXI. 100. pt Magia. - przy porodzie, III, 58. Otwory drzwiowe, dymnikowe, XXXIX.241.. Otrok, - okienne, XXXIX. 282. pod szczytem, XXVI 102 w grobach do stawiania jadła, XX. 204. pt. Z w y c z a j e o br z ę d y p o g r z e b a w e. Oukszłe, (j. lit.), Ukleja biała, XXXII.24. Owady, ich rola w wierz, XVIII.234 - napoje miłosne, X. 226. pt. A p h r a d 1 s i a ca. �366 36, - przep. pogody, XIII. 204. pt, M eteorologia ludowa. - wcielanie się dusz, XiVII. 187. OwaInrka, p kształty wsi. XXVII. 128, 13q, 131; XOOXIJX.237. pt. O s a d n i c t w o. Owca (e), p. gogowina, kierdel, kyrdel, ------ - mieryndie), skuwłat, spędzanie, p. chid redyk, połonińskij, V. 61. pt. P a_ s terstwo. -- S'twmzenie, II. 216. motyw w Kalendarzu Staropolskim, XIII. 256, 257. - w kolędzie, X. 25. -- w pieśni, I, 262; II. 364; V. 181; - przysłowilu, IX. 55, - w szopce, iXI. 20; XIV. 139, 143; XXV 64, 66, 68. - w zagadce, II. 42, - w,zwycz. i: obrz, B Nar., XVIII, 200. - w magii, XiXX'VIII. 62. -znaczenie, XXXV. 128, - zwierzę ofiarne, XXXIV, 280. Owczarek, pastuch, XiXX. 134, - taniec, VIII. 329. Owczarnia, p. carky, I}C. 265; XIV. 360; XXXVII. 193; XXXIX, 328 pt. Budynk;1 gospodarcze, O w c z a l' s t w o, p. baran, carky, chid połonińskij, dawoń, hodowla wymię, II. 140, 206, 207, 211; III. 209,. 212, 2łl, 243, 250, 257; IV. 134, 137, 142" 144, 147,275, 279; V. 61, 12'3<--125,146, 209, 261; VI. 261; VIII. 37, 38, 3,9, 42, 46; IX. 350; XI. 383; XII. 7, 17; lXlV. 34, 293; XVII. 125; XVIII 62, 72; XX. 32, 40, 95; XXVIlI. 77" 192, 216, 21'9-222; XXIX. 78, 103; XXX. 96, 134; XXXI. 86; XXXII. 79-81; XXXIV. 280; XXXV. 66, 13, 78, 79, 85, 115, 117--132, 144, 148, 150; XXXVII. 96 189, QOl, 212, 363; 'XXXVIII. 38, 51, 56; XX:XIX. 107, lOt9~19\3,208. choroby, XII. 265; XVIII. 189. daT p:o'grzebowy, II. 203 dar rodziców chrz. II. 202, 203. kołowacizna, XVIII. 189. nawoływanie, odpędzanie, II 130; XXXV. 138 na'zwy, XXXV. 133, 134. IpoS'zarpana przez wilka, XiXIII. 12. pyrchanie się, IV. 282, miszynie, - etiologiczny, -- w literaturze ludowej. III. 151: V. 181; VI. 352, 300; VII,188--192; VIII. 184, 276, 305, 306; IX. 84, 85; XX, 252; XXV. 52 kierdel, miszynie, owce, owczarz, redyk, naki własnościowe. Owczarz(e), IV. 226, 274, 279; V. 75, 100; IX. 184, 418; X. 419; XI 212; XII. 148, 220; XIV,94; XVII. 65, 66; XX. 294; XXX. 106, 134; XXXI 90; XXXV. 117, 118, 120 --136, 151. pasterstwo, - jasielscy, - młodszy, poloniny, perehińscy, XVII. 146. XXXV. 120. Owczarz, pastuch owiec, X,VIII. 220. Owianie, med. XXX'llI. 120. Owieczka, stonoga, XI. 399. Owies, Avena sativa L rit.23o,232; VI. 55; VII, 27,5; VIII. 37; IX!. 2; XII, 7, 15, 228, 303; XIII. 224: XIV. 135; XVI. 59; XVII. 125: XVIII. 62, 70; XX 31'9; XXVIII. 153, 157, 224; XXXIII. 113; XXXVII. 202, 203; XXXVIII.324: XXXIX, 430. pt. Roś l i n y , u pra wn e. starszy, --- grzany, p. bryja, w med. V. 166. jako danina, X. 7, 11. jako pożywienie owiec, VIII. 39. mąka, II. 129; XXVIII. 188. napar w med. III. 54; XUI. 219. siewny, XXX. 43. sypanie na dziewczęta, X. 156. sypanie na N. Rok i na weselu, X. 28,1, 282; lXVII. 159; XVIII. 75; XJX. 196; XlXX. 196. - święcony do siewu, VI. 72. -- w Kalendarzu Staropo'lskilIn, XIII. 256. lecznictwie, XI. 3'97; XVIII 192; XXX. 43. -- w przysłowIu, XIV. 346. - w zwycz .i <>brz. B. Nar. III. 172; XI. 194; XVI. 84. -- w zwycz. i obrz. narodzinowych, noworocznych, weselnych, VIII. 373; XVII. 30, 159. ,- we wróżbach, V. 212, 351. Owięzina, mięso wołowe, cielęcina, II. 128; XVIII. 220. Owijka, onucka, od uroku, XXXIII. 82. Owin, (j. ukr.), suszarnia, XVII.17e. Owinięcie w med. lud. XI. 399. Ow~o\Sliony, XXXIV. 6. Owoce, III. 19'5, 324; XIV. 38, 186; XX. 319; XXXVII. 29,1, 391; XXXVIII. 3U. - cytrusowe, XXXIX. 195. - granatu w ornamen., XX,VIII. 23. - mangowe, XXXIX. 195. _ oszpecające, XXVII. 23. pt. W ie l' z en i a. _ przechowywanie, XVII. 131. - rajskie, XUI. 202, 203. - suszone, p, garuch, susz. - świ:ęcone, X. 155; XIV. 132. _ w obrzędach pogrzebow., VII. 25, - w - w wieńcu dożynkowym, Ul. 29. -- zakaz jedzenia do Spasa, XUI. 232. -- ziemniaków, XXVIII. 67. Owróżka, zadzierżka ze sznurka, V. 64. Owrzodzenia w Iried. IX. 399. Owsiak, chleb z mąki owsianej, XXVIII. 188. Owsianka, !Odwar, XII. 265, OzdobY, XXVI. 104; XXXVU. 331; XXXVIII. 314, 434. - Buszmenów, XXXVU, 84. - Hotentotów, XXXVIII. 50. - huculskie, XXI. 42, 45. - naszywane, XiXII. 91. - okien, Jł:XXI. 168. - lroślinne, XXVUl. 37. - szczytowe, XXXIII. 97. - ścian, wykonane wapnem, XXXIII. 107; XXXVII. 198. - z pisanek, IV. 227. -złote, z grobów przedhist. XVII. 11s. znaki wypalane na zwiepociąg. XXIII. 162. Ozebrać, rozebrać, XIV. 115. Ozgrzać, rozgrzać, XIV. 115, Ozić, wozić, XIV. 115. Ozimina, III. 10; XIU. 257; XIV.34; XXXIX. 294. Ozjechać, l1oojechać, XIV. 115. Oznieść, roznieść, XIV, 115. Ozog, ożóg, XIV. 174. Ozownia, wozownia, XIV. 115. Ozwodnica, drąg wzdłuż szałasu, VIII. 40. Ozyrys, Oziris, VII. 25; XVI, 29; XXXII. 105, 113, 117--1119, 121125,128, pt. Bóstwa. Ożeniarka, jeżyna, II. 140. Ozdoby, rzętach �368 ------------~-=~.:_~= Ożóg, drążek u pomietla, XXIX. 40 - jazda czarownic, XII. 221; XX. 86; XXV 78, 82; XXVI. 73; XXVII. 64, 99, 100, 142; XXVIII. 129; XXX.220 pt. Wierzenia. - w przysłc,wiu, IX'. 152; X'IV. 238. Ożyna Rubus nemorosus, XXVIII. '244. pt. Roś l i n y w w i e r z en i a c h i w l e c z n i c t w i e. Ożywianie zmarłych, XII.63; XVIII. 166. Oźraly, pijany, XVIII. 220. p Pabiel, Paćata, (j. błr.), bieUdło, XXX. 21. (gw. hue.), prosięta, XXXV. 133. Pacesny, zgrzebny, IV. 285. Pach, pas, XIV. 94, 116. Pacha. P. hodowanie inkluza, XI.382. - miejsce zaczarowane, XXV.18,17. Plachnidła, XXXIV. 24. Pachołek, XXXIV. 162. - zbójni!k, XXXI. 89, 90. Pachować, rozpychać. XIV. 116 Paciara, potrawa z mąki, VI. 46,57. Pacierze, XI. 60; XXIII. 75. Paciorki, l. 159; III. 15, 17; V. 150, 151; IX. 96; 'XI. 157; XIV. 248; XXII. 87; XXVIII. 21; XXXVII. 231, 366; XXXVIII. 267. - bUl'sztynowe, XXXIX. 374, 377, 38,5, 412, 413. we wróżbach, III. 28. 359, 367, Paćo! (gw. hue.), nawoływanie świń, XXXV. 13'7. Paćiorka (gw hue.); oznaczanie owcie, XXXV. 141, 142. Paćyna, paezi!(gw. hue,), nawoływ;łnie świń, XXXV. 137. Pacyna z pieca piekarskiego w lecznictwie, XI. 396. Padaczka, \rII. 56; X. 358; 'XIV. 403; X'XI. 244. - leczenie, XXIX. 123. Padalec, gąsienica, w wierz., XII.53. nabijanie strzelby, w wie'r,zeniach myśliwskich, VII. 284; IX. 184, 207; 'XXVII. 1306. Padawice, V. 54. pt. D e m a n y s 'z k o d li we. PadUna w wierzeniach, XXVI. 97. Paduszeczka, (j. błr.), taniec. XII. 185; 'XXI. 138. Paduszka, O, ukr.), poduszka, XXX.32. Padwan, (j. wł.), taniec, X. 2'03, 205. Padywolos, (gw. hue.), skrzyp. Equisetum L., XIII. 224; XVIII. 181, 192. Pajac w szopce, XIX. 36. Paj,ace, wzory pisanek, IV. 213. Pająk, Tegenaria domestici~, Opeira diadema, kult, VIII. 315, 316. - odczynianie uroku, III. 60. - przep. pogody, XIV. 369. - roztarty w czarach, 'XXVI. 12. - sadło w recepcie komkznej. XXVIII. 205. - w lecznictwie, I. 17'8; II. 156. Padalec, - w legendzie, II 161; VIII. 315. w ornamencie, X,XVIII. 3,6;IV.213. w podaniu, X!XV. 50, 51; XXIX. 103. - we wróżbach, VIII. 316. _. zakaz zabijaniia. VIII. 3,15, 316; 'XII. 64. - ze słomy, XXVI. 149; XXVIII.3'6; XXIX. 188; XXX. 5; XXXIX.451. - zwi~ek z czarownk:ą, XXXVIII. 276. Pająki, wzory pisanek, IV. 213. Pajczyna, (gw. słowiń.), wiosło, V. 325. 'Pajęczyna na żołędzi, XXXV. 63. _ w lecznictwie, V. 179; XI. 401; XiI!II. 218. - w podaniach, XXV. 51; XXIX.98. - w IPrzep. urodzaju, XIV. 369; XXXV.63. _ w wierzeniach, III. 50; VI. 64. _ w zagadce, XIV. 375; XVII. 85. _ zakaz omiatania, X. 3,55. Pajęczyny, sieci, XXXI. 30. Pajka, (gw. hue.), część, VII. 262. Pajuehy, (gw. hue.), wianki z kukurydzy, XXXV. 125. Pakoliny, prządki, XV. 104, 105. pt. Z w y c z a j e i o b r z ę d y t 0war z y s k i e. Pak~ć brodata, Usnea barbarata, XVIII. 192. Pakość zrobić, zrobić szkodę, IV.307. Pakośnik, choroba bydła, VI. 46. Pakt z szatanem, 'XXVI. 6; XXXI. 102, 103. Pakuliny, p. pakoliny. Pala., (j. serb.), pliszka, V. 140. f>.alaC, O. slow.), pałac, XVII. 180. Palafity, I. 11; XVIII. 2, 3; XXIII. 162; XXXVIII. 35; XXXIX. 260, 264. pt. B u d o w n i c t w o. Pata mant er, lekkomyślny, XII. 68. Palanycia, (gw. hue.), pieczywo, XXXIII. 28. Palant, gra. XXXIII. 14, 15. Palatios, palatium, O, lac,>, XVII.180. Palatyny, XX,VIII. 18. Palce diabelskie, p. belęrnnity. II.39. Pale na Wielkanoc, opalanie, II. 87. - rozwidlone w budownictwie, XXXIX. 283. 24 Lud - Tom XL Palec drugi u nogi, II. 331. - duży, p. pokrewieństwo fikcyjne, VII. 65. - mały, III 52. - nac1eranie, XI. 387. _ pociąganie palcami, XVIII. 183. _ wisielca' w praktykach karczmamy, XXVI. 17. _ wisielca w praktykach znachorów, 'XX. 294. _ zmarłego, XXIV. 43. pt. M a g i a. Palenie chwastów, XXXIX. 202. _ ciał zma,rłych, 'XV. 218; XVII. 70. 170; XVIII. 85, 225; XX. 209; XXIV. 85, 171, 173. _ czar.owniJc, XXI. 129. pt. P r a w o lud _ owe. p. Diduch, XVIII. 102. Z'W Y c z a j e i o b r z ę d y Diducha, pt. d o r o c z n e. _ grumad,ek, p. grumadki, _ Judasza, IV. 185; XXI. 216. _ kloca w wigilię Boż. Nar., p. baX;X. 186. Kupały, (drzewka Kupały), IV. 321. _ la:lk.i słomianej, XXXI. 159. _ lasów, XX. 32. pt. G o s p o d a rdnjak, _ ka leśna. _ 1:iści jesionowych, xrx. 128. _ na stosie, XXVIII. 252. _ ogni. na Wielkanoc. XVII. 29; xxrx. _ _ 108. na wiosnę, V. 307" 308. na Sobótkę, IV. 237, 313; _ _ _ _ _ 73, 74. na św. Jana Nepom., V. 356. przeciw czar. XII. 299; XIII. 110. słomy i siana na No. R., XiVIII. 99. siana z wigilij. stołU, VIII. 374. strzygonia, XXI. 15'7, 158; XXXI. 86. xxvi. �370 - św~c, XIX. 90. trupa samobójcy, XXVIII. 252. wianka p. młodej, XVII. 160. ziół, XIX. 115, 128, 133. żon, XX. 209. pt. Z w y c z a j e i o b r z ę d y p o g r z e b o w e. - żył, XIX. 128. pt. M a g i a. Palenisko, p. piec, X'XIX\ 45, 48. pt. B u d o w n i c t w o. - czworoboczne, XXXII. 51, 60, 62. - do gotowania, p. piec. - gliJniane, XXXII. 50-64; XXXV. 173, 181. - kamienne, XXXIX, 266, 288, 289. - podkowiaste, XXXII.52, 53 50, 62. - podstawkowe, XXiXII. 51, 52, 62. - zwykłe, XXXrX.25,9, 262, 273, 278, 281, 282. Paleoanthropus, XXXIX. 20. Paleoantropo1Jogia, XVII. 58, 60; XXV. 9,2; XXXIX. 420. Paleografia, XIII. 174; XXI.126, 127. Paleo-Indianin, XXXVIII. 625. Paleolit, XXIV. 156; XXVI. :m, 92; XXXVI. 212. - dolny, górny, XXXIX. 19, 20. - młodszy, XXII. 75; XXIV. 191. - polsk,i, XXI. 63., - starszy, XXXVIII. 28, 3,0, 32. Paletki, blaszki, XXVIII. 2ł. Paleton, kożuch, X. 182. Palica, gra, VIII. M. Palicu, (j. st. ind), naciągający cięciwę, XXXIV. 178. Paliczka, część maślnicy, Ix" 367. Palilia, Parilia, (j. lac), święto rzym. (sobótki), XI. 296, 297; XIV. 193. oPt. Z w y c z a j e i o br z ę d y d o r 'O c z n e. Palinecka, wódeczka, XIV. 269. Pallas Atene, p. Atena, XVII. 10. PaZlr, (j nord.), łaźnia, bania, pol. brog, XVII. 179, 371 Palma, babcarka, bagniątka, ka, bagięć, bagnięta, bazie, glOWianki, kłokoczka, kocanka., kicz. szu tka, II. 204; IV. 184, 283, 321; V. 352; VIII. 256, 257; X. 43e;XI. 327; 'XII. 157, 309, 310; XIII. 142; XVII. 15-24; XXI. 216, 217; XXVI. 151; XXVII. 162, XXXI. 5, 159. - chowanie w stajni pod progiem, XXI. 217. - kora, XXXVII. 390. - moc czarodziejska, 'XJXXIII. 139. - obchodzenie miedzy, XII. 298. - ochrona bydła i koni, XVII. 22. - ochrona pr'zed burzą, gradem i pożarem" XVII. 23. - ornament, XII. 315. - pomaga odszukać skarb, XVII.23. - spożywanie pączków, P. bagnięta, bagniątka, XVII. 21. - sprowadza muchy, XII. 310. - symbol zwycięstwa, VII. 294. - w zwycz. św. Marcina, XVII. 22. - wypędzanie bydła, IV.141; XVII. 22; XXI. 217. - z berberysu, iwy, kłokoc2!ki, leszczyny, sakwacza" trzciny, p. berberys, iwa, itd. - z brzozy, cisu, XXIX,V. 60, 66. - z Jerozolimy:, XXI. 216. - zatykanie w polu, XXI. 217. Palmety, ornament, XXVIII. 20. Palmowa gałąź, III, 54. Palmowa niedziela, p. Niedz. Palmowa, Kwietna" II. 87; V. 352; XIII. 160, 161. Palówka, XVIII. 6. p1. B u d o w n i ctwo. Palttina, (j. prus.słow.), płótno, XXXI. 158. Paltyszka, palto, XIV. 116. Paluchy, pieczywo obrz., III. 28. , i I .1 'I ~I '/ t Paluszki M B., goryczka wąskolistna odwar w lecz. XXiX, 50. Paluszki, k1uski, XIV. 132. Pała, palka, XIV. 147. Pałac brylantowy, króla węzow, kryształowy, II. 57, 62, 362. -. podwodny, II. 361; IV. 413. - szklany, VIII. 193, 195. - XIII. 345, 346. - topielców, XIV. 249. - z si~owia, XXVI. 89. - zaczarowany, XX. 258. Pałamar, (gw. huc.), kościelny, IX. 385; X.XVIII. 213. Palamarka, (j, ukr.), drewniana rękawica do żęcia, 'XJXVI. 83. Palanyci, (gw. huc.), placek" VII,262. Palancia, (j ukr.), podpłomyk, II. 19, Pałasz" II. 267; XVII. 52. pt. B roń. Palasznyk, palysznyk, O. ukr.>, widłak, Lycopodium, barwnik, IV. 2Hi. pt. B a r w n ik i. Pałata, (j. 'ros), nary, XiXV'I. 92. Pałatki, do Sipania, (j. ukr.), I. 161. Pałeczka brzozowa, p. birka, 111.136. - do bębnienia, XVI. 121. Palenyczka, (gw. huc.), placek, XIII. 209; XVIII. 212. - okłady, XVIII. 180. Pałka p. kij laska II. 269 306; III. 141; XIV. 136 pt. B roń, - w łowiectwie, XXXI. 28; XXXVII. 83. - w obrzędach weselnych, I. 250, - żelazna, XXXII. 87. Palka, rogoża szerokolistna, Typha latifolia, w lecz., XXX. 69. - szczeć leśna w lecz. XXX. 48. Palka, uczesanie, XI. 61. Palkarz, (gw. złodz.), strażnik celny, VII. 280 Paludzin, Cj.błr), uczta dla zmarłych, XXIV. 9. ••• pa radzicielach, (j. blr.), uczta dla zmarłych, XXIV. 9. Palyc'a, (gw. huc.), kij pasterski, XXXV. 119. Palyga, pałka, XIV. 308. Pambóczek, Pambóg, Bóg, XIV. 332, 3'33. Pamielo, O, ukr.), pomiotło, Xx.x..21. Pamięć dobra, III. 52. - dobra o zmarłych, XXXIV. 3'8. Paludzin Pamiętne, Memoriale, szepszeląg, (dok.), opłata przy kupnie, XUI. 287. pt. Z w y c z ,a j e p r a w n e. Pampuszki, O. ukr.), obrz. bułeczki, IV. 395. Pamula, poddasze kocie, V. 64. Pan w baśni xx. 60. - w literat., 'XIX. 88,90, 96, 97. - w przY'sł:orwiu, XIV. 238. - w szopce, v. 155, 158 15-9. - z kopytami, XX. 252. Pan, bożek trzód, XII. 39. Pan p. topi.elec, II. 79. pt. D e m o n y s zk o d l i w e. Pan, zabawa, XIV. 170; Pan Bóg, p Bóg, I. 54; II. 30, 161, 228, 230. 321, 322, 324, 325, 328; III. 1; V. 53, 54; XIV. 36, 54; 'XXX. 79, 80, 86, IW; XXXI. 84. Pan cza'rny demon, V. 363, 364; Pan i Pani, wzór pisanek, IV. 213. Pan Jezus, p. Jezus Chrystus, I. 54, &i-89, 130, 175; II. 10, 20, 54, 322--&24; III. 3, 4, 161, 174, 281; V. 128, 154, 167, 168; VII. 4>8, 50-52, 133; VIII. 253; XI, 372, 3'79; XII. 136, 214; XIII. 144, 145, 158 160; XIV. 15,9, 166, 168; XIX. 42; XX. 247, 250, 251; XXIX. 99,127; XXX. 79. - ciało w zagadce, II. 23'0. - w szopce, XI. 18, 20, 161, 169; XXXI. 54. �372 li' I I ~. Pan młody. 'P. Kniaź, młody, I. 95. 1\33.,134; II. 61, 112; III. 37, 65; V. 282; X. 62-64; XI. 223; XIII. 208; XIV. 183, 214, 255, 257, 381; XVI. 142; 'XVII. 129, 130; XXI. 94; XXVIII. 94-96, 175, 255; XXXI. 77. Pan Nieba, XXX. 212. - świata, p. Awalokita, Panachida, (gw. huc.), p. Parastas, XVIII. 213; pt. Zwyczaje i o b r z ę d y p o g r z e b o w e. Panaszka, (gw. słowiń.), pani, V. 325. Pancerz, XVII. 175; 'XIX. 55. - z kościanych łusek, XVII. 175. Panczuk, pęcak, III. 5; pt. P o t r awy o b r z ę d o w e. Pandora, (j. ukr.), bandura, XVI. 173; Pani Pawłowska" p. Twardowska, XXVIII. 123. - Twa.l'dowska, III. 77; IV. 267, 271; XIXVIII. 123, 139 140 Panichida, (gw. huc.), stypa, XrVII. 29. Panicz, p, chowaniec, II. 253. pt. D emony opiekuńcze. Panienczyne włosy, gęsiówka pospo_ lita, Arabis arenosa, XXX. 40; pt. Roś J. i n y w l e·c z n i c t w i e. Panienka, zabaWka, XXVIII. 64; Panienka, p. Ź'renica, XXXIV. 10. Panieńskie, (diolk.) p. Maritagium, II. 114; IV. 367; V. 79: pt.D z i ew ictwo. Panna, p. golonka, IV. 277, 284. - piękna, V. 12B. - w mętowaniu, XIV. 378. - w szopce, Xl. 31. - z maku, XXVIII. 63, 64. Panna Łaska, p. łaska, łasica, wilk szczurzy. XII. 64. Panna mroda, młoda, młoducha, kniahynia, r. 95. 133, 134, 246, 247, 249; II. 60, 111, 237, 238, 240--249; III 64, 256, 352, 325, 360; V. 282, 283, 355; VII. 14, 86; VIII. 247, 248,251; LX. 35; X. 61, 69, 74; XI 223, 365, 380, 383, 412; XII. 90; XIrr. 208;XIV. 188, 189, 214, 255, 256, 380, 387; XVI. 143; XVII. 152; XIX. 90; XiXiVIU 95, 96; XXXI. 77; XXXVII. 115, 230. Panny, grzyby, I. 178, 197, 207. Panny, motywy haftu, XXIV. 143. Panny leśne, p. rusałki, XXXIV. 303. pt. Demony szkodliwe. - wodne, V. 54; X"IV. 249; pt. D emony wodne Panslawizm, V. 241. Pantarka, IX. 94; pt. P t a k i dom:owe. Panteizm, II. 3'22; 'XIV. 191; XV. 15, 18, 19. Pantetiki, strój, XIV. 15. Pantofel bez obcasów, XXI. 138. - bez zapiętka, XI. 218. - w wierz. myśliwskich, VII. 283. Pantomina, XIX. 53; XXXVIII. 131; pt. Widowiska ludowe. Pantrowaty, (gw. hue.), strzec, pilnować, VII. 262. Pdntschatantra, (j. ind.), XVI. 357; pt. L i t c r a t u r a l u d o W a. Pantufka, ziemniak, Solanum tubero'sum, XXX![. 98, Pany, (j. uk.r.), wzory Pisaneik, IV. 213. Pańczika, (j. ind.). bóg bogactwa, 'XXXIV. 29. Państwo młodzi, II. 305; III. 349; T. 3;;'5; XI. 383; XIV. 49, 215, 379; XXIX. 91 Państwo, I. 14. - Diadochów, II. 3,67. - Moskiewskie, 'X:XiXIX. 44. _ Podziemne. XXXII. 87; XXXIV, 16; x.xrX,VII. 102. _ Wielkomorawskie, XXXIX 124. Pańszczyzna, II. 254; IX. &50; XIII. 336; .xIX 78, 91; ,xX. 2, 4, 5, 17. 25; xXXVrII. 294; XXXIX. 143. Papaluga p. paparudele, (j. rum.). magiczne sprowadzanie deszczu, X'XX,III. 11. Paparudele, (j. rum.), sprowadzanie deszczu, XXV. 139. Papaver somniferum, 'P. mak. Papier bólowy, w leczn., XI. 400. _ malowany, XXVI. 124. - w baśni, XI. 377. _ w zagadce, XIII. .206; XVIII. 173. -zamiast szyb, XL 336. _ z ewangeli.i, podkurzanie, XVIII. 181. _ z napisami w leozn., III. 55. Papierki marmurowe, banvn~k, IV. 207. Papir, (gw. huc.),papi.er, XVIII. 181. Papirki, (gw. hue.), racice, VII. 262 Papirki, jak sie roziwjut (gw. hue.), XVIII. ~87. Papirak karbowanyj, (gw. druc.), reński, XrX,X'VII. 210. Papirus, XIII. 259. Papka z mąki, do znaczenia drzwi i okien na Trzech Króli, VIII. 374. - jako spoiwo, XXX. 161. Paporot, (gw. hue.), paproć. XIII. 224. wzór pisanek, IV, 212. Pappas, 1tn;t:to~, ojciec, (j. gr.), XIV. 57. Paproć, słodyczka, Aspiridium p. Fitices, _ florencyna, ferencyna, I 302; III. 23, 24; ,XIII. 224; XXVIII. 244; XiXX. 34,.42. kąpanie zmarłych, XV. 103. kwiat, II. 159, 211, 214; IV. 321; paporot, _ _ _ _ V. 34, 56; VI 78; XIII. 122; XXVII. 165; XXVIII. 244; pt. R oś l i n y w w i e r z e n. i m a g i i. korzeń pr·zeciw myszom, V. 80. korzeń w 1eczn., V. 3'02; XIII. 217. nasienie, XXIX. 123; XXX. 42. ręka Janowa z korze'liia wystru- gana, V. 302. _ w lecznictwie, XVIII. 77. _ w legendach, XIV. 165. Paprotka pospolita, PoLypodium vulgare, XXVIII. 244. Papryka, pieprz turecki, Capsicum anuum, XXVIII. 244. Paprzyca, Lepidium tertium, od uroku,'XXX. 53. PaiPrzyca w młynie, zagadka, XVII. 91, _ u koła garncarskiego, V. 166. - u żaren, IX'. 364. Para, dusza bydlęcia, VI. 58 Para araga, (j. gil.), trąd, XVIII. 87. Parafina, podkU'r!lanie w lecz., XXXIII. 120. Paragej, (j. lit.), matnia, XXXI1.3O. Paraikoni, (j. gil.), trąd, XVIII. 87. Parak, (j. n. gwin.), system wierzeń i kultu, XXXVII. 359. ParaleliIzm, XXXIX. 94. Paraliż, I. 120; II. 213; XUI. 217, 2201;XrXXV. 71. Paramina, ugor, III, 44. Parasija, paraf.ia, XXXIX. 402. Parastas, (gw. hue.), p. panichida, II. 142; XVIII. 213; XXXIV. '146. Pare, (j. germ.), łaźnia bróg, XVII. 179. Parchy, lecz., II. 157; XUI. 219. Parciane, XXIX. 85. Parcie, XXX. 46. Paremj;og~afia, I. 20; XXXI. 161; XXXVII. 33,9. Paremiologia, XXIV. 93. �3,5 374 (j. łac.), p. palilia, XI. 296, O. ind.), egzorcyzmy, XXXIV.28. Parja, parów, XII. 217. Parka, (j.. samoj.), odzież samojedów i Eskimosów, XXXVII. 365 366' XXXVIII. 258. " Parkany, p. s:eci łOwieckie,XXlXT. 29, 39; X;XXVH. 289. Parnasiabari, (i. ind.), bogini Tara, XXXIV. 3D. Parnie, XXVII. 139; XXX. 33; pt. Obróbka drzewa Parnik, przędza złożona 'z 20 pasm po 40 nitek, XIV. U6; pt. M ta r v i wagi. . Parilia, Paritrii, Parobek, p. bondnik, -Ruprecht, III. 15'2; IV. 219, 275, 277, 281; VII. 31 413, 44, 241; VIII 27 373' X' 183; XI.67, 150, ~86, '430; ~,III: 30, 31, 106, 110, 228; XIV. 67, 85, 183, 291-293; XVI. 270, 3,50, 351; XVIII. 142; XIX. 37; XXI. 95; XXVIII. 228; XXXI. 15; pt. G ru p y p ł c i i wi e k u. - w literaturze ludowej IX!. 178; XI. 18,6;XII. n. - w pr'zysłowiu, IX. 152 Parodia, recepty, XXVIII.' 206. Paróhi, (j. blr,), matnia w rybołówstwie., X:X:X,II.3'0. Parseblau, farby, XXX. 167. Parsiuki, prosięta IX. 174 Parstuki, p. barzduki, O, lit.), duchy pod bzem, demony, I. 121. Partacz, tkacz spoza cechu, XIV. 279 Partia Boża, Partia diabla, zabawa' XIV. 183. ' Parury, ozdoby alby i humerału, XXXI. 168. Paruszczeniec urażnik, mużski, (j. ukr.), XXX. 208--210. _ krakowski, xm:. 319; XXI. 51, 53'; - tyrolski, XXIII. 9. XXIII. 154; XXIV. 104, 109, 111, ~ udzielający siły, XXIII. 25, 26. - w rzymskich obrzędach ślubnych, - krempowy, VI. 274. XXIII. 8, 9. - lachowski, XXXV. 185. w podaniach, XXIII. 23. - leczniczy, XXIIL 28. _ w wierzeniach, XXIII. 1G-31; - my, XXXIV. 170. XXX. 251. _ lniany w obrz. zad., XXIV. 13. -' w zwycz. z wypędzaniem bydła, - lubelski, XXXI. 164. XXV. 57. _ małopolski, XXXV. 39, 175. _ wełniany, III. 28; XXI. 51, 53; - magiczny, x,xII. 58. XXIV. 104, 106; XXVIII. 218. _ Matki Boskiej, XXUI. 13, 14. _ westalek, XXIII. 12. _ matrona~ny, XXIII. 12. _ węgierski, XXIV. 104, 118, 123. _ nazadni, p. uprząż, XXXIX. 126. _ wilczy, XXiIII. 31. ~ pińczowski, XXII. 104 107. _ wieśniaków, XXIV. 104-127. _ podwójny, XXIV. 104, 112. - z kaletą, I. 204. _ pojedyńczy, XXIV. 104, 107. _ z Podhala, XXIV. 104, 123. _ polski, X. 100, 106. _ p. poronieniu, XXIII. 14, 16, 17, _ z Tarnobrzegu, XXIV. 104, 112, 124. _ przemienmj ący w wilkołaka, Pasażer, (gw. złodz.), ząb, VIiI. 280. XXIII. 30. Pascha, p. Wielkanoc, IV. 128 _ ,rzemienny, III. 15, 2209; XI. 56, 407; XII. 230; XV. 97; XXIV. 113; _ święto zmarłych, XVII. 30. pascha Rosarum, O, ła,c,), XXII. 152; XXVIII. 72; XXIX. 157. pt. Z w'Y c z a j e iJ o b r z ę d y _ rzeszowski, XXIV. 104, 108. dorocz ne. _ salomona, XXIII. 29. .,.....sądecki, X. 173, 174; XXII. 104. Pasek nicielnicowy, XXXII.35, 38 3 9 Pasiaki, XXIX. 125, 183; XXXI. 167; _ Seklerów, XXXIIV. 161. XXXVII, 213, 245, 486. pt. T k a- serbski, XiXI. 50. ctwo. _ skórzany, V. 121, 150; VII. 2.38; Pasiecznik, VI. 56; XIII. 220; XIII. Z2. IX. 207, 256; XI. 1,95; XVII. 111; Pasiecznik, On, duch opiekuńczy, XXI. 45, 47, 51-55; XXII. 104; 'XII. 262. XXIV.107. _ słucki, X. 104; XI. 213,422; XXI. 53. Pasieka, H. 236; IV. 25, 363, 419; V. 209, 215; VIII. 375; XII. 146, 150. - srebrny, XXIV,104,124;XJGXIV.159. 221, 262; XXXIX. 292; pt. _ szk.o'towy, XXXIV. 161. P s z c z e l a r s t w o. - śląski, XXXV. 39. Pasienie krów, VIII. 62. - św. św. Bertranda, Elżbiety, Fran- owiec, XVII. 141-144; XXXV. ciszka, Hermana Piotra, Hilde116-119. gundy, Józefa, Kameli, Klaudii, Pasierb(ica), p. sierota, III. 306, 30'7. Kolmana, Leontiusa, Liciniusa, Pasik, bursztynowy pas, XXXIX. 405. Liutgardy, Magnusa, Piotra, RupPaska, ciasto wielkanocne, V. 214,211. rechta, Thora, Tomasza, Wenery. VI. 46, 268, 269, 272; VIII. I'll, XXIII. 11~. P~ruty (gw. huc.),grzywka, XVIII.197 Pary, (j. lit.), więcierz, XXXJ:I. 28. Paryjo, szkarpa, XII. 68. Parzenica, ornament, VI. 177; IX, 207; X 302; XVIrI. 67; XXVI. 81; XXIJG. 116, 117, 128, 192; XXX. 193, 267; XXXV. 36; XXXVI. 258; XXXVII. 234. - pętlowa, sercowa ta XXIX 117 Parzenie wodą w lec~n., XXX. 31: - się zwierząt, p. bicie się, bydlenie się hukanie się. Parzonka, pożywien~e ~rów IV 276 282; VIII. 38; XIV. 132: . , Pa's, pasek, p. czeres, juostas, rzemieniak, sros, trzos, 1.159,160;III, 253; IV. 175 176, 277, 285; X. 32; XI. 25, 27, 38, 196, 220, 426; XIII. 252; XIV. 50, 55, 56; XVI. 331; XXII. 131; XXIII. 1-25; XXVI. 146; XXIX~ 118, 185; XXX. 4; XXXI. 6, 45, 67, 116; XXX,V. 11, 2.0,175, 185, 189; X!JGX,VII.&3,215 228, 308; XXXVIII. 23!2. ' - Afrodyty, XXIII. 1--4 6 7 ~ - amarantowy XXIV. 10'4,'106., - bacowski, XXIV. 118 bracki, XXXIII. 129. cudowny, XXVII. 23. czarownicy, XXIII. 31. czarowny, XXIII. 10-3,1. czerwony, XXXIV. 161, 168. człowieczy, XVI, 48. czystości, XXIII. 11, 23. gdański, iXX. 93; XIXIV. 104, 113 góralski, VIII. 165; XXVIII. 219: XXIX. 128. ' - huculski, XII. 285; XXI. 47; XXl1. 104; XXIX. 186. irlandzki XXIII. 28. kamelerowy, XXIV. 104, 107. kowany, IV. 277, 285. - - ,. �\ 316 377; XII. 316,317; XIII. 29; XVIII. Pasterstwo, I. 116, 239; II. 2Q1, 206, 151, 211; pt. P.ieczywo ob209; III. 201; IV. 278; V. 123; r z ę d:ow e. VIII. 36, 47; X. 161; XVIII 127, Paska, O. ukr.), Wielkanoc, IV. 200. 318; XXIII. 33; XXV. 26; X!XVII. ~ wzór pisanek, IV. 213. 141; XXXI 6, 144, 150; XX!XII. Paskowec, (gw. huc.), cebrzyk na 79; lXXXIII. 150; X:XIXIV. 58, 288; święcone, VII. 262. XXXV. 78, 142; X!XXVII. 174,190. Paskowyj chrest, O, ukr.), wzór pi201, 203, 356; XXXIX. 21, 108, 186 sanek, IV. 213. - górskie, ,XXIII. 156; X,XXVIII. 361 Paskud, kiła, XI. 398. - halne, XXXVII. 361. Paskuda, (gw. huc.), choroba, XIII. - wysokogórskie, VII, 188--191; 217, 219. XXXVII. 229 Paskudnik, choroba bydła, VI. 46; P a s t e r s t w o, p. barany, bohaczi, IX. 120, 419; X. 356; XXX. 60. bouhari, carky, chid polonynckij, Paskurica, (j. rosJ, stypa, XVI. 325. dat, (owce jałowe) dijnyk, dojePasmanter1e, XXVIII. 28. nie na miaTę, dozorowanie trzoPasmanystyj, (gw. huc.), ryś, pręgo_ dy, drobieta, ferula, geletka, gewany, VII. 269, leta, gieleta, gijnyk, gl aga, gleg, Pasmo, p. czysnycia, kosy, miara, grudzielnica, hanielnik, iść na XXV. 122; pt. M i ary. mirę, jaliwnyk, jarczyk, jasla, jePasmużki, pasoczka, (j. ukI'J, wzór loWi, juhasi, kapalka, klapace, pisanek, IV. 211, 213. kierdel, kyrdel, kisznyc, koczerha, Pasożyty, p. kąski, komary, kara. koliba, kolysziri, korowar, ko· luchy, muchy, pluskwy, wszy, tęsdr, koszar, koszary, koszarowapienie, X,X!~. 25-31; XXXV'. 74; nie, koszera, kosz'eri, koster'y, pt. Higiena. koszy cek, kozar, kuźba, letniki. Past, łapka ria myszy, XXXVII. 204. litowysz, menszyj wiucz'er, mołodPastalas, (j. łot.), postały, P. obuwie, szyj wiucz'er:, micyk, miszeń'e, XXIX. 133. miszenn'yk, mraźnica, owce, owPastele, miejsca w górach, XIV. 264, cza'rstwo, pac'orka, pasienie, pa272. sterz, pies, parnala, powernyk, poPasterka, p. B. Nar., V. 349, 351; lonynćkij chid, redyk, rozniecaVIII. 344; X. 28; XIV. 143; XXIX. nie watry, rozluczin'e, spędzanie 97; pt. Z w y c z a j e i o b rz ę d y owiec, staje, strunki, wychid pod oro cz ne. lon'ynckyj, wypędzanie bydła, Pasterki, ,IV. 228; XII. 136; XIII. 43; owiec, zacinanie, znaczenie bydła XiX. 54; XX.XIX. 345; pi. G l' ui owiec, zwyczaje pasterskie, żyP Y P ł c i i w i e k u. cie pasterskie. Pasternak, p. pastyrnak, Pastinaca Pasterz i owce, VIII. 3:39; pt. G r y sativa L., XIII. 224, 334. izabawy. - liście w leczn., XIII. 219, 224. Pasterze, pastuch p. bolec ha, bou- w przysłowiu, IX. 48. hari, ciardasie, cikosie, gula- 'J1'l sie, hanielnik, jah1l,ycznyk, has, kanasie, waT kazar, pastuch, rzy, wakar, pryk, skotak jukoro- owczarz, kumar, pastyrz, śpierdź, czeT, koniuch stadar, watasz, sennetelewatah, wiuwczeri, wiwczeri, I. 201, 203, 204; II. 203, 206, 213, 214, 222, 225; III. 232, 241, 251, 267; IV. 141, 144, 271-279, 281, 283, 286, 287, 314, 317, 3:19,322; V. 124, 125, 257, 200; VII. 188-191; VIII. 22, 24, 33, 147, 290, 341-343; IX. 419; X. 23, 27, 157-167, 214; XI. 376; XIV. 224, 328; XVII. 22, 23; XVIII. 211; XX. 17, 48, 50, 51, 142, 143, 146; XiXI'I. 40; XXVII. 202;XXIX. 104, 172; XXX. 96, 216, 226; XXXI. 86,102, 162; XXXIV. n5; XXXV. 114-121, 128; XXXVII. 422, 423; Y.XXVIII. 2,38; XXXIX. 21, 104-106, 108, 345. - a'lpejscy, IV. 274. - karpaccy, IV. 274. - puszty, .IV. 274. - rumuńscy, XXV. 5. - sierscy, IV. 274-277, 2oo, 283, 200, 287; VIII. 22, 35, 141, 142, 100, 186. - w ~pce, XI. 19, 21, 26, 28, 34---'*1, 150, 213; XIV. 343; XIX'. 32, 48, «l, sa; XtXXI. 56, 57. - wołoscy, XVIII. 66; XXXI. 16,2; XXXIII. 87. - z Bakońskrego Lasu, IV. 274. Pastor polski, XXX. 257. Pastorałki, X,I. 31,.138-140, 344; XXx. 245; XXXI. 63. pt. W i d ow i s k a l u d o w e. Pastuch, p. pasterz, IV. 280, 281; XXV. 55, 57-59; XXXI. 168; XXXIV. 168. wolarz, przebieranie się w Niedzielę Kwietną, X'1~. 56, Pastuch główny, śkierdź, IV. 141, 142; VI. 73; IIV' 384, 414; XI. 163; XII. 63, 306, 313; XIII. 32; pt. Gr u p y p ł c i i w i e k u. Pastuszek, XII. 215; XXV:III. 64. Pastuszek, pierog weselny, XXV. 55. Pastuszki, szopka, IV. 279; XVI. 304; XIX. 34, 40, 49. Pastuszkowie, w szopce, V. 155; XXXI. 62. Pastwa, pasza, XIV. 308. Pastwisko, III. 10, 13, 230, 232, 257; IV. 275; VIII. 259; XI. 350; XII. 150, 219, 282; XVI 290; X.XiXV. 85, 88; XXXVII. 120, 123, 176, 203, 242; XXIXIX. 193, 199-2(}l, 211, 212, 215, 345. _ wspólne, IV. 142; XXXVIII. 324. Pastyrnak, pasternak, XXXI. 73. PastyTz, pasterz, IV. 275. Pastinaca sativa p. pasternak Pasula, nazwa krowy, XJXI. 59. Pasy, części kola, VI. 395. Pasyjka, krucyfiks, XIV. 358. - bursztynowa, XXXIX. 389. _ ria drzewie, XVIII. 11; XXIX. 44. Pasza, II. 201, 202. Paszczenyk, (j ukr.), cebrzyk, V. 215. Paszczyn chrest, O, ukr.), wzór pisanek, IV. 213. Paszita, O, sekl.), urodziny dziecka, XVI. 140. Paści, góralskie, XXXV. 71. - kadłubowe, XXXI. 32. - łapka na myszy, V. 64. - na kunę, p. torhlo, VII. 270, - na niedżwiedzi.a, VII. 268. Paści, tr,zoda owiec, XIV. 139. Paśnik, paśnicy, p. cingulatores. - krakowski, XXIV. 105. �378 379 pa.stwi.sko, XVII. 163. Partyki, p. laty, XVI. 37{). Paświsko, pastwisko. IV. 275, 276. Pauczkowa, O. ukr.), WZÓr pisanek, Pataty, XXXIX. 195, 204, 205, 210. ,IV. 213. Patena. patyna, przeglądanie się, Pauhodki, O, bŁr.), obchód żałobny, med., XI. 384. XXIV. 2; pt. Zwyczaje i obPater l1:UtEQ ojciec, XIV. 54, 57. 60, 72. rzędy związane z kultem Paterek, ksiądz, proboszcz. X'VIII. 220, przo dkó w. Patolęnga, badyl, zieIsko, XIV. 116. Pauk, (j. ukr.), wzó[' pisanek, IV. 213. Pa tria potestas. O ł.ac.), II. 97; V. 84. Paulinianie, sekta ~el., V. 370. Patriarchat, I. 14, 68, 72, 149; II. 97, Pauna, (gw. huc,), nazwa krowy, 286; V. 5, 83, 84; XXIX. 176; XXXV.l35. XXXVII. 364; Xix,xVIII. 51; Paw, bóstwo burz:,y i księżyca, XXXIX.16. XXXII. 102. Pa'triota, III. 290. - na mag. pierścieniu, XXII. 43. Patriotyzm radziecki, XXXl;X. 48. - pióro, ozdoba kapelusza, ,XXV. 131; Patron(ka), I. 54, 139. XXVIII. 179, 181; XXXVU. 308. - Czech, XXX. 2.22. - postać złego ducha, XXXII. 95, - pasterzy, ptaków, p. św. Marcin, 100-102. XVI. 3, 4. - ptak Hery, XXXII. 10:2. Patronimika, XI. 112. - Sivy, XXXII. 102. Patrony, domllJ1owania, XXII. 114. - w pieśni, III. 1:23, 1:24; XI. 153; Patroos 1TrlTQOOC; bóg najwyższy, XXIII. 120. XIV. 53. Paw ara, O. lit.), sznur u sieci, XXXU. Patruus, (j. łac.), stryj, XIV. 58. 30. - magnus. (j. lac.), brat dziadka, Pawąz, część wozu, VI. 39,5. XIV. 58. Pawęż. drąg, XXXIX. 3136. - maiar, (j. lac.), brat pradziadka, Pawężnik, powrozy, XXXIX. 336. XIV. 38, 58. Pawietka, (j. bŁr.), szopa, XXx. 26. PartrzeniJe górą, czynność mag., X. 96. Pawlacz, (j. czes.), galerLa, II. 76. - na niebo, XII. 267. Pawuczki. pawuk, O, ukr.). wzory pL - na paznokcie, XVIII. 177. sanek, IV. 213. - pod nogi, XVIII. 178. - przez chomąto, p. chomąto. Pawur, (j tłg.), naczynie pierście- w dół, X, 98. niowate, XXXIV. 88. - w maź, XI. 398. Pazdur, VI. 176, 177, 183; X. 314; Pattern of Culture, XXXIX. 27. XXIXVII. 229, 415. pt. D a c h. Patycki, zapałki, XlV. 2.92. - gliniany, XVII. 12-14. Patyk dębowy, W)'iprowadzanie Pazdurki, motyw haftu, X. 302, 3~. szczurów, XI. 381; pt. M a g ia. Paznogietka, nogietka, Callendułll - pędzel, XII. 116. offic., w lecz. XXXI. 98. - w zagadce, XIV. 374. Paznokcie p. paznokty, I. 137; IY. - .złamany, w zwycz. Hotentockich, ~O; XIII. 23'2; XXXIII. 113. XXXVIn. 116. - brak: u noworodka, VIII. łlI. Paśnik. - ;i .' niedźwiedzia, II. 366. obcięte, II. 336; IV. 437; XVIII. 197; XXII. 23. - patrźenie na nie, IV. 420; XVIII. 177; XXXI. 94. - rachować przy pieczeniu ciasta, XIV. 182. - w 1eczn., XII. 264. - w magii, XI. 207; XIV. 182. - w wierzeniach, XXIX. 123. Paznokty, paznokcie, XIV. 17. Pazarnik, szewc, VII. 280. Październik lp. Wele menesis, XIII, 257; pt. Chronologia ludowa. - czas ptasznictwa, XXXJX. 301. Paździerze konopne, lniane, IV 419; X. 97; XII 297; 'x,XXIXL 291. - w budownictwie, XXIX. 35. Paździory, pOSZycie dachu, XII. 146. Pą-::zki, kluSlki, X. 37. - wierzby święconej, II. 87. Pqpawa, Polentilla mentilla silv. Neck. Tor- erecta. L., w le.cz., II. 13'7. Pątnik, XXXI. 16. (j. ind.), nieczystość rytualna, grzech, XVII. 262, 26B. Papman, (j .. ind.), substancja demoniczna, zła, XXXIV. 8. Patala, . (j. ind.), podziemna sied:zJiba Danawów, XXXIV. 18, 19. Pchanie do piekla, p. chodzenie wstecz, w tył, X. 355. Pchanie się do gardła. P. gHsty. XI. 3196. Pchła p. blecha, blaha, blyha, skoczka, II. 42, 338; V. 48; VI. 247; VII. 72; !XNIII. 172; ;X/XX. 27, 49; XXXVIII. 62. - w opo,wiad" X. 379; XXVIII. 203. - w wierz. wigilijnych, VIII. 370. - w wierzeniach, II. 333; IX. 67. Pap, - w zagadce, XVII. 86. VI. 46. z sieczką i wodą, Pczola, pszczoła, Peca, glina XIV. 116. Pecki, kam1enie pod węgłami domu. XXI. 217, 219. Pecza, picz, p-:ec, lU. 44; ,XIII. 294. Pedagog w widowiskach relig. XIX. 90. Pejkinikas, O, lit.), p. piejkana., piejkena, XXXII. 3-1. Pejs oki, pejsy, X/Xl. 138; XXIX. 82; opt. U c z e s a n i e. Peki, pniaki, XXIX. 7, 13. Pek'b' (j. słow.), XIV. 77. Peleryna, XI. 61. Pelewen, (j. ukr.), Slkład na siano, XXXIII. 90; pt. B u d y n k i g 0s podarc ze. Pelwimetria, IV. 66; Peluszka, Pisum arvense, XXXI. 98; pt. Roś 1i n y u p r a w n e. Pele, pelt, tratwa, III. 23G, 261. pt. Ż egl u gao Pełnia, księżY'C, p. bóstwo pełni, w przesądach, XXXII. 34. Pełnik europ., p, wołowe oczy, Trollius europeus, XXX'. 69; Pełtnicy, flisacy, ,xXXIX. 435. Pencok. pencak, pęcak, III. 172-174; IV 286; X:IV. 397. Pendzialek, poniedziałek, II. 140. Penerya, bieda, VI. 46. Penetrować, wymyśleć, XII. 68. Peonia, piwonia p. bijon, bion. Pentatonika, XVI. 174; pt. M u z'1 k a l u d o w a. Peperuga, sprowadzaniJe deszczu, XXXIII. 11. Perchacz, (gw. huc.), XVIII. 196. Perch ta, (j. germ.), p. Holda, :XX. 175. �380 (j. niem.), p. Jours bieganie z pochodniami, XX. 300. Pere mai, (j. fran.), XXXIII. 11. pt. Z w y c z a j e i o b l' Z ę d y d ol' o c'z n e. Pered, (j. błr.), przód łodzi, XXXI.3'8. Peregrynacja dziadowska, XXVII. 99: XXVIII 187 - Maćkowa. XXVIII. 186-213. P€n!hinka, (gw. huc.), kożuch, XXXIV. 146. Perelet, (j. ukr.), Chenopodium Bonus Henricus~ w lecz., VI. 160. Perełki, zdobiny, XXVIII. 104. Peremitka. pereTn<Ytka, (gw. huc.), kobo ubiór głowy, VIII. 438; XII. 286, 292; XIII. 209; XXXIV. 145. Perepiczka, (dok.). wielkanccny kołacz, IV, 223,237, 262; V. 215; VI. 268-275; VII. 2121,262; XIII. 29, 209; X.vII. 26. Perchtenlaufen, des brandons, (gw. huc.), zabawa dz'ewcząt, XIII. 29. Perep!ety, niżni, (j. ukr.), wzory pisanek. IV. 211. Perepoloch, (j. ukr.), prz'estrach, IX 3a5. Pererwa, (gw. huc.), Lysimachia vulg" tojeść pieniążek, w lecz, XIII. 222, 224. (j. ukr.), wzory pi'sanek, IV. 211. Perestupeń, (gw. huc.), Bryonia alba, przestęp pospolity, XIII 129; Roś l i n y w l e c z n i c t w i e. Perewiesy, Ci. ukr.), sieci, XXIH. 166; XXXI. 3Q. Perepilki, (gw. huc.), nazwa krów. XXXV. 78, 81, 135. Pereżnyki, (gw. huc.), uczesanie. XII. 286, 290, 292; XUI. 209. !Pe~gamin, XXVIII. 28 Perewinnyk, '581 (gw. huc.), nazwa krowy, XII. 301. Periodyzacja języka, XXXIX. 40 - Morgana, XXXIX. 17, 18, 20: 2.2, 55, 57, 58. - prehi.storyczna, XXXIX. 59. Perista, (gw. huc.), nazwa krowy, XXXV. 134, 135. Peristyj, (gw. huc.). nazwa koni XXXV. 135. Perka, ziemniak, XXXI. 98. Perkal p. materiały odzieżowe, XI. 61, 4Hl; XII. 285, 291. Perki, kartofle, XII. 321. Perinka, Perko, Perkun, Perkunas, Perkur. Perun, (j. Ht.), bóg grzmotu, III. 2, 378; VII. 10, 229; XIV. ')2, 41, 49, 51, 52, 86, 87, 199, 200, 208 362; XV. 219; XVI'I. 20; XX. 17:5; X'XI. 16'3,2'67; !XXII. J; XXXIX. 350; pt. B ó s t w a. Perliczka, p. kochajka, naśladowanie głosu, VIII. 200. Perły, ozdoby, XIV. 248; XVIII .. l46; XXVIII. 18, 30; XXXIV. 159. - w bajce, IX. 79, 174 Perperuga, (j. błg.), sprowadzanie deS'zczu, XVII. 37. pt. M a g i.:. Persefona, p Demeter, XIV. 57, 7'2, 83;XVI. 3'2; XXI. 197. Personifrkacj,a 'zimy, p. Kostrub. XXX~II. 30. . Perspektywa historycz., X,XXIX', 110. Perstince, (gw. hue.), 'zabawa. XIII. 106, 107. Persza Matka, (gw. huc), Wniebowzięcie M. B., XVII. 148; pt. e h r o n o log i a l u d o w a. Perszy polaz, (j. ukr.), pojawienie się czarownIcy, VIII. 378. Perunko, p. Perun, Perkun, XIV.200 Perwak, (gw. huc.), syn pierworodny, XVIII. 181. woda ognia, XIII. 164. (gw. huc.>, perz, XIII. 224. Perz, p. peTYj, Triticum repens L. Agropyrum repens, XIII. 224; XXVIII. 244. - odwar pić, XIII. 220, 224. - owoce pożywienie, XX. 31'9. - w budownictwie, IX. 272. - w lecznictwie 11.160; ;X')CVII'I.244 Pes, (gw. huc.), pies, XXXV. 133. Pesach, (j. żyd.), święta XV. 154; XXVI. 120; XXVIII. 5'1. Pesie moloczko, (j. ukr.), roślina barwiąca, IV. 214. Pesie oko, (gw. hue.), jednooki, XVIII. 197. Petak, (gw. huc), kurtka, V. 148, 149, 15:1; VII. 262; XII, 284, 285,. 288, 289, 29,1, 293. Petek, p. petak. PetrosaHnum sativum p. pietruszka. Petrus Wasser, (j. niem.), wir wodny, XXXIX. 3~ Petruszka, (gw. huc.), pietruszka, PetrosaHnum sativum, XVIII. 192 Peucedanium officin. p. wie~rzyniec !Pęcak, lP. pencok, pencak, III. 4, 14, 385; IX. 3{i4; X. 3,6, 317; XII. 15; XIV. 192, 397; XV. 9-9; pt. u 0trawy ob~zędowe. Pęcherz leczyć, p. św. Błażej, XIV. 400. pęchrać, żreć, jeść, XIV. 2.95. Pęcki dębowe; kloce, XVIII. 6 Pędzel, XXX. :n. - do bielenia p kaluch. - piórkowiec, szczecinowy, włosowy, z brwi wołu z trawY leśnej, XXX. 153, 168; XXX,XIX. 450. Pędzenie dziegciu z kory brzozowej, I. 56; pt. G o s p o d ark a l e ś na. - smoły, XII. 27. Pef'l/flegetOlll, Pe'1lj, Pępek, niemowlęcia w czarach, XXXVI1.30o. Pępek, ostatnie kłosy, XXII. 8; XXVIII. 15. - obrąbek u m. koszuli, X. 32. Pępel, p. broda, XX. 160. Pępowina, brat-bUżniak, XXXI1.154. - obnoszenie na nowiu, przechowY_ wanie, X'X;XII. 154, - w pierścieniu leczn. XXII. 44. - w wierzeniach plemienia Bagan_ da, XjXXII. 154. Pęta karne, XXXIX. 145. Pętanie koni, XXX. 34; XXXIX.446. Pętle u jarzma, XXXIX. 113. - w łowiectwie, XXXI. 22, 25 Pętliczki u sukmany, XI. 38. Pętlice, XIV. 15. Pęto, XIXXI. 3. - w mag~i, VI. 64 Phalaris arundinacea p. piernatka. Phallika, hymny 'religijne, XXI. 198. PhaUoi, posągi, XXI. 198. Phalus, P1ul.llos, II. 105; X.vIL 287; XXI. 199, 2100. Phragmites communis, p, trzcina. Phaseolus vulgaris L. p. fasola. Physalis Alkekengi p. workowiśnia pęcherzasta. Phre, (j egip.), bóg słońca, XXI. 18'1. Phylakteria, (j. lac.), p. amuJ.ety, ,XVII. 183. Piana z piwa, w magii, XXX. 2()3_ - z wody, obmywanie w lecz. VIII. 367; XI. 387; XVIII. 180. Pianie koguta, p, kogut, IV. 4.18, 4'22; V. 34; VIII. 19'9, 271; XVI'I1. 181; pl. W i e r z e n i a. Piasek, mycie naczyń, XXX. 22, - w garncarstwie. XXX. 188. - w ZwYCZ.kupna, XXIII. 82. - z grobu, II. 161. . Piaskowiec, XXXIX. 211. �383 382 Piast, PiastuJn, Piastów, XIV. 51, 52, 128, 200, 396. Piast, p. tłuczek. Piasta u koła, III. 369; VIII. 400, 401; XIV. 184, 308; XXXVIII. 231, 235. Picisyszek, piaseczek, XIV. 94, ll6. Piaty, (j. ukr.), dach, XVI. 366. Piątek, dzień feralny, VIII. 338; IX. 58, 414; X. 354; XXIII. 61, 135; XXX. 250; XXXIX. 3136. - dzień szczęśliwy, XXX, 250. - kąpanie korzenia mandragory, X.268. - kichanie" X. 2'21; XIV. ,252 - na nowiu, XXV. 92 - w przysłowiu, II. 332; V. 352. - zakaz polowania, VII, 288,. - zakaz po!Życzania ognia, II. 88. - zakaz prania, V. 2.20; XIII. 204. - zakaz rozpoczynania pracy, X. 354 - zakaz szycia, X. 355. - zakaz wyruszania w drogę, IV. 420; XIV. 251. Piątkówka, krowa, XXV. 54. Piątro do suszenia garnków, V. 167. Picie piwa, obrzędowe, XiXXliX. 197, 198, 216. - wina na cześć bogów i .zmarłych, XVI.8. - wina w lecznictwie, XI. 3'97, 398. - wody brudnej, X 370-373. - wody święconej, XVIII. 210. Picie zdrowia bogów, XXVI. 70, 71. - mrowia św. Marc,ina, XVI. 8-10. Picz, pecz, (j. ukr), miejsce do spania, V. 152. - pi.ec, VII. 70; XIII. 209. Piczkat, (gw. hue), znaki własnościowe, XXXV. 1319,140. Pid, (gw. hue.), strych, XX,XV. 110, 111, 113. Pidbił, (gw. hue.), podbiał, XIII. 224. (gw, hue.), sak, VII. 262. (gw hue.), pęcherze, XVIII. 183. Pidkieczka, (gw. hue), krew kreta, XVIII. 181, 193; pt. Medycyna l udowa. Pidlaseć, (j. ukr.), roślina barwiąca, IV. 215. Pidłohy, (gw. hue.), podłoga, XXXIV. 144. Pid'ojma, wóz, XXVI. ll3. Pi dojna, (j. ukr.), Geum montanum, odwar, VI. 158. Pidpałenyj koń, (gw. hue.), XVIII.l90. Pidpory, (gw. hue.), XXXIV. 144. Pidsadki, (j. ukil'.), podpłotki, I. 197. Pidwałyny, (j. ukr.), podwaliny; XXXIV.I44. Pidwinuło, (gw. huc), podwianie. XXXIII. 118. Pidwiski, (j. ukr.), podoSie u pluga, I. 143. Pidzu PennU., (j. chond), bóstwo, VII. 18, 28. Piec, p. kaflak, pecza pecz sopuch, I. 161, 198; 1'1. 1~, 133; V. 63, 52; IX 273; XI. 384; XII. 294, 316; XIII. 218, 242; XIV. 182, 250, 357, 358; XVI 367; XVII. 180, 181; Xx. 91; XX,VI. 98; XXVII. 42,135; XIXIX. 8, 9, 42, 44, 118, 184; XXX. 21, 23; XXXIII. 100, 101; XXXV 110. - bez komina, .xX.x. 17; X,XXlrI. 1-02; XXXVII. 226. - chlebowy, III 12, 317; IV. 278, 287; VI. 351; IX. 279; XIV. 370; XIXII I. 87,105; XXV'!: 102; .xXVII. 43; XXIX. 44, 45, 47, 49, 50; XXXIII. 103; XXXVII. 245; XXXIX 454. - czteropalnikowy, XXVI. 134. - do gotowaniap. b a 'b k a. Pidfatka, Pidjazycznyci, - z gliny, IX. 279; XXXIII. 102; XXXIX. 281, 288 - z kamieni, XXXIII. 87. - z kominem, IX 269; XXXIII.l02. Piecek piekarz ki, piec piekaI'Ski, IX. 67. Piechota, groch, VI. 46, 57. Piecyki,. p. naczynia piecy.kowa:te, XXXII. 53, 55, 56-58, 61, 63. _ czarkowate, XiX,XII. 56, - do pi.eczenia p. brandula. 201, 365. _ do prażenia ziarna, X:X,XIV 148. leżenie na piecu, XXIII. 46. _ do topienia wo~ku, XXXII. 62. malowany, XXI. 49. _ do wypieku cias'ta, XXXII. 63. ocieranie świni,' II. 338. _ garnkowate, XXXII. 56. ogrzewalny, p. piecyk, X,XVI. 102; _ misIkowate, XX.xII 519, 63. XXXII, 59. _ niecIkowate, XXXII. 59" 63. !piekarski, P. czeluść, czelusty, cze_ wiadrowe, XXXII. 6'2 luście, piec piekarski, X. 37, 354; 'Pieczarki p. bedłka. psaliota cam· XI. 396; XIV. 44; XVIII. 69; XX. pestris, I 202. 316; XXXVII. 193, 226-228. Pi:eczaTY w podaniu, U. 53, 54; przebudowa., III. 61. .xXIX. 105. przyklejanie ogona kury, II. 338. - złote, V. 130, 131. rzucanie zębów, II. 366. Pieczenie chleba, czynność święta, rzucanie ziaTn jęczmien. ,XIV. 251 XXVI. 98; XXVII. 135. siedziba diabła,' IV. 419; X:TI. - kołacza, XX. 198. 229; XIV. 39. _ wierzenia związane z pieczeniem, siedziba ducha domowego, XIV, VIII. 363; X. 95. 55, 56; XXXIII. 1319. - zakaz, IV. 420. słowiańslki, XXVI, 94. Pieczeń, pieceń, .x;XIX. 94. w lecznictwie, XXXIII. 1139. - z lisa, XXXI. 27. w magii., VII. 307. Pieczęci sumeryjskie, XXXIII. 145. w pieśni, II. 247, 357, 3'87, 390. - P frycówka, III. 71. w przysłowiu, XIV. 2.3'8. Pieczęć salomona, p;erścień, XXII. w sieni., XXXVII. 228. 53, 54. w sprzedaży mleka" XIXIII. 69, Pieczonka, pieczeń, II. 128; XI-. 147; 88, 105. XIV.12. w zagadce, II. 40, 42; VII. 70; Pieczys'te, jadło weselne. XV 77. Pieczyszcze, (j. st. sław.), spólnota XIV. 157. w zamawianiu" II. 211. rodzinna, IV 4. Pieczywka obrzędowe, XXXI. 159. wapienny, XI. 3ll. PieczYwo, II. 126. 185; XIV. 182" 187. wesele z kominem, II. 211. - brackie, XXXIII. 127. z cegły, XVIII 619. dymny" XXXIX. 331. garncarski, VI, 403; XI, 197; XXIX. 88, 187; XXXIX. 206,422. - gorący w leczn, XII. 266; XVIII. 181. - huczenie w piecu" II 333. _ kaflo,wy, p. kaflak, XIV. Ill; XVIII. 69. - kowalski, IX. 275 _ kuchenny, XXXVII. 193, 200, I ...j _ _ _ _ _ II I ~ ! _ _ _ _ _ _ - ~ I - - �,- ..~, " ! 385 - noworoczne, XXXIII. 109. obrzędowe, X.X.VII. 136; XXIX. 207; XXX. 250; XXXII. 182; XXXIII. 27, 29; XXXVII. 419,423. - ofiarne, XVI. l, 3. '- ozdobne, XVI. 3'31. - świąteczne, XXX, 250. - trzech królowe, XXXIII .. 1~9. - weselne" XXVI. 86; XXVIII. 96. - wielkanocne, XXXIII. 139. - zapustne, XXIX. 123. Piecz ywo obr z ę d o we, p. afikoman, artos, babka, artus, bałabuchy, artuz, baba, bałabuszki, bułką, chleb św. Agaty, chleb od burzy, chlib wid buri, cycki, dor, eulogia, jałówka, knyszi, kołaczyki, kołacz, korowaj, kostrubienyk, koza, krapi, kugiel, kukuce, ku- maca, paluchy, pampuszki, palika, pastuszek, perepiczka, pieczYw.k.a obrzędowe, prapir,' pros kura, proskurki, rogaliki św. marcińskie, róg, stalnik (chleb noworoczny)., kucy, kupadla, kurki, strucla,szczedriwnyj draki, szyszki, wasyl, żyławeć, chUb, szczo- żalawanyk, żyławczyk. zdobiny, haft, XXVIII. Piejcik, kogut, XVII. 163. Piegi, 36, piesznia, O. lit.), do przerębli, xx.xu. 30. Piekacz, forma na ciasto, II. 129. Piekarczyk w baśni, VIII. 313. Piekarnia, kuchnia, IV. 287; IX. 279; XIV. 391; XXX 242. Piekarnia dymna, chałupa, VIII. 165; X. 312, 423.,424 Piekarz, II. 201; III. 319. - Michałek w podaniu, XXX. 222 - w mętowaniu, XIV. 377, 378. Piekielnicki, p Mefistofeles, XXVIII. 141. Piejkana, ostrze piejkena, Piekło p. bra·rna piekielna, J. 17C!;II, 324, &27, 328; III. 77; ". 63, 161, 169, 184; VII. 22, 136; VIII. 351; IX. 69, 176; XI. 140, 213; XII. 48, 217, 220; XIII Z31; XIV. 19, 77, 85, 129, :67, 168, 174, 229, 232; XIX. 61, 119; XIX. 252; XXIX. 71; XXX. 224; XXXI. 17-19, 100, 107, 108, 144. Piekło, ciepłe miejsce, XIV. 229. Piekło i niebo, 'zabawa, XXXIII. 6. Piektar, p. kiep tar, (gw. hue.), koŻ'Uch,V. 149-151, 344. PielkUJlik,Piekuła, demon, XIV. ~ ---.231 ohałupa, XVI. 108. spieka, gorąco, upał, XVI. 140.,308. Pielgrzym, anroł w legendzie, XXX. 1I5; XXXIV. 28; XXXVIII. 370. - przebieranie się w N. Kwietną, XIX. 51, 56. Pielgrzym~a, III. 348; XXII. 58; ,xx'VI 72; .x:X:XVIII. 357. Pieluchy, pranie, XXVI. 103. - suszenie, VIII. 346. - w bajce, VIII. 190. - w przypowjeści." IX. 49 - wynoszenie pod figu.rę, VI. 127. - wyfZU(:anie na dach, VI. 63. Piełoń, piołun, IX. 288. Pieniądze, brzęczenie, XI. 199. - czys'te, nieczyste, XIII. U5. - egi'Iletyńskie, VIII. ,171. - greckie, VIII. 171. - historia 'Powstania, XXIX. 175. - jako ofiara, XIV. 216. - kładzenie do 'llromny, XX. 206. - kładzenie na gierunki, XXI. 21T, 219. - kładzenie pod fundamenty, XVI. 84. - mycie się. X. 155; XIV. 131. - noszenie przez dziewięć dni, XI. Piekuta, Piekwa, ,{ i .. I ~ \ Piernatka, Phalaris arundinacea, W lecz, XXXI. 98. Pierniki, II. 218; III. 61; IV. 116; - odnawianie się, XXIII. 78. XXXVIII. 445. - palące się, VI 266; XXV. 130. - w przysłowiu, IX. 59. - pocieranie, XIII. 279. - przechowywanie, XXIII. 78. Pierogi, I. 164, 165, 251-253, 255; III. 152; ·IV. 286; VI. 57, 68; IX. - rZYIJlSikie,VIII. 171; XXXIX 359. 72, 371; XIII. 108;;XIV. 251. - srebrne, XI. 382; XXIII. 78. - slUSzące się, VIII. 273; XVI. 82, - bulbiane, V. 353. -- hurdziane, V. 3513. 30; XXIX. 104. -- ukryte, I. 204; II. 225; III. 144; - . jadło obrzędowe, XXIV. 16. _. jęc,zmienne, w leczn., !X!I.385. IX. 383; XI. 51; XVI. 57; XIX _. kapuściane, V. 353; VIII. 370, 11}5;XXXIV. 158. 378; XII. 42. - w baśni, II. 13, 52. - w zwyczajach i obrzędach we- w ma'gii XIII. 228. -z kaszą, III.. 12. selny.ch, XIV. 380; XVII. 1M- z wurdq, VIII. 371. 156; XVIII. 75. - we wróżbach, XI. 317. - ze śliwkami, p. ucha, XVIII. 2()O. - wyrz.ucanie na drogę, XVIII. 181}. Pieron. grom, V. 53; VIII. 154; Pieniążek, łuszczka, choroba oka, XVIII. .220; XXXI. 80. Piersi, ból, XIII. 217, 221. VIII. 86. Pień drzewa jako cembrowina, Pierścień, amulet, X.XII. 33,46, 47,54, XXXIII. lID. '62; pt A m u l e ty. - jako włók, XXXIX. 113. apotropeion, XXVI; 90. - jako ława, XXIX. 42. - cudowny, XXII. 39, 42, 43. _ miara miodu, XXVII1.10o, 165. - czarodziejski, X.397, 398; XII.93. - rozwidlony, XXXIX. 1I3. - dla zmarłych, XXII. 50. - siadanie na pni.u, IX. 64. - dziewręciokątny, XXII. 56, M. - w budownictwie, IX. 289, 276. Gygesa, XXII. 39, 40, 42. - w magIi, IT 291. - jak sporządzić XXII. 4l7o. -- wydrążony, XXIX. 10; XXXVII. - jako pieczęć, XXII. 34. 441. - Kingi, XIX. 108. Pień, p. ul, I. 17; XX. 5,1. -- królewSki, XXII. 55. pt, P os z c z e l a r s t w o. - leczniczy, XXII. 33, 42-45, 51, Pieprz. Piper, XXVIII. 244. 61, 62. - przepow:ednia kłótni, XVI;J. 198. - miedziany, XXII. 62. - turecki, XXVIII. 244, - Mikołaja, XXII. 55. - w leczeniu bydła, VII. 312. -- noszenie na ręce, XXII. 45. Pieprznik jadalny, CanthareHus ci- obracanie na palcu, XXII. 41. barius, ,g.rzylb, XXVIII. 244. - ośmiokątny, XXI!. 44, 45, 49, 58 - pochodzenie, XXI. 194--196; Pier, XIV. 52. Pierda, piszczałka z kory wierzbo·XXII. 37. wej, fujarka, XXVIII. 61. - Polikratesa, .XXI. 196; XlXI!.41, 42. 36rl. 25 Lud - Tom XL �••• ------~- -- • w __ ~ • ~ __ • .~._ ••••••• ~_. • ~.~ • __ 386 387 - .! .przebity gwoździem, XXII. 48. :przeciw żmijom i ohorobom, XXII.43. - PI"ZYnosiszczęśde, XXI. 195. - Salomona, XXII.513, 54; XXIII.4 - śpiWwy, XXII. 38, 50. - stalowy, XXII. 38, 45. - ślubny, XXI. 196, 197·. - św. Błażeja, XXII. 56. - Ulgera biskupa, XXII. 56. - w baśni, XXII. 39; XXXVII. 24. - w magi'i i symbolite, XXXIV.279. - w wierzeniach, XXII. 33. - w zwyczaj. kupna, XXI. 1'96,19'7. - w zwycz. wesel., X. 62; XIV. 379. - w zabobonie, x,xn. 34, 55. - we wróżbach, XXII. 51. ~ z Amiens, XXII. 61. - z brązu, VI. 306. - z Chateauroux, XXII. 60 - z Knossos, X1X'XIV, 127. - z napisami, X,XU. 49, ~O, 56,'57,&1. - z Pha'1Jlosem,~XII. 47. - zabawa, XIII. 107. - zaczarowany, .xXII. 41, 51, 62. - ze szkła, VI. 306. - żelazny, XXII.37, 43,44;xoox,IV.42. Pierścionek ,cudowny, II. 267; VIII 19'7; liX. 180, 181. - gra, V. 139-143. - mosIężny, V. 151; XII. 292. - noszenie, XXI. 194, 19'5,. - ślubny., dojenie :przez ... , II.2(}3; -. ·ślubny .w lecznictwie, VI. 159; x:n 265. - w kolendzie, XI. 1'5,1. - w legendzie, XIV. 248. - w magii, w odczynianiu, XI. 386. XJXII. 42. - w pieśni, II. 3'60. w zwyczajach, XXI. 1M, 195. - z !kamykami, .xxXIV. 159. - zamiana, XXVI. 86. piorun, XIV. 52. Pierwia'stek hiistoryczny w podani.acll, XX. 221,222, 231, 245, 249. - ludowy w poezji polskiej,XX.161. - m]tologiJczno-historyczny w zabawach dziecięcych, XXVII. 148. - mityczny w podaniach, XX. 2'45" 249. - stru!ktuiI'alny, XXXVIII. 132. Pierwiosnki, p. kluczyki, śnieżyczka: Primula offic. w lecz., I. 124; XXXI. 96. Pierwociny, p. bochenek, cie[e. Pierworodne dziecko, II. 328 Pierworodny pies, II. ~28. - syn, p. bechor, IT. 3218;III. 55; XI, 284; XVIII 181, 196. Pierworództwo, II. 328. Pierwostinka, (gw. huc.), p]erwi.astka, .xXV. 54. Pierwsi ludzie, III. 187; XIII. 33'5. 3'3:6. -- rodzice, VII. 23; XIII. 335, 336; .xXIX. 1127. - żniwiarze, XIT. 313. Pierwsza(y), (e) kąpiel, VIII. 347. -niedziela. postu, iX1VrrI. 107. - noc, p. pusta noc, Bdyn, II. 114: V.17. - po pogrzebie, XVIII. 213. - orka IV 419; XII. 315; ,X;X. 184; ,XJX:I'I.7. - rocznica. śmieroci', XXVII. 144. - szklanka napoju, na cześć bogów, XXVI. 70. - żona, XXXIX. 187. - dojenie przez pierścień ślulbny, II. 203. pt. M a g i a. - jajko, VI. &4; VIII. 363. - kłosy, II. 225·. - owoce, XVIII. 92--94. _ święto 'wie1Jkanoone, XVIII. 151. Pierun, - wyganLanie bydła, II. 225; VI.55, 58; VIII. 341, 363; IX. 414; XII. 310, 315; XVIII. 216; XXV. 55; XXVII. J.36. 1Pt. Zwycl1Jaje i o b r z ę d y d o r o c z n e. Pierwszy człowiek, p Adam, II. 23; III. 187, 189; VII. 47; XII'I. 3.35, 336; XIX, 59; XX.VIII. 200. pt. M i t Y o IP i e r w s z y m c z ł ow iek u. - dzwon, VIII. 341. - gość, II. &6; IX. 414. Pierwszy grzmot, p. grzmot, dzwonienie kluczami, II. 163. - mocowaJIlie się, VIII. 392. - nad wodami, XI. 84. - .początek pieLgrzymek, II. 211. .- przeciąganie 'ki1ucza.po zębach, VIII. 62. pt. M a g ia. - grzmot, przewralcanie !koziołków, II. 163; VI. 62; VIII. 61, 392. pt. Magia. - rzucanie kamienia, 11.16'3;X,I. 317. - uderzanie w czoło, XI. 383. - w prz~wiednialCh pogody, XVI. 83. - kupujący, XVI. 82. - kwietnia, 'p. Prima aprilis, w zwy. czajach, XXVII. 134. - Ogólno-<połslki Kongres Kra'joznawczy w POZJnaniu, w 1929 r. XXVII. 192. - poród w zagadce, IX. 406. pt. - skrzyJpek, XIV. 2'55. - 'Snop, XVIII. 216. - snop jęczmien~a w zwyc·z. żyd. XXVIII. 51. - śnieg, W["óżby, II. 00,. - wyjazd w pole, II. 337. Pierze darcie, XXXIV. 303. - kradzież, I. 166. - w Pere~ynacji Maćkowej, XXVIII. 196. ' ts' - w poduszce, XXX. 32. - w zagadce, XIV. 376. Pierzyna, I. 2Q9-211, 2150; II. 351, 365; III. 1~'1; V. 104; IX. 360; XIII. 252; XIV. 181, 391. - w zagadce, lI. 231. Piernynlk.a, P. uprzą~, II. 132. Pies, (gw. flis.), kotwica na galarze, X. 454; XXXIX. 32'2. - miara w budownictwie, IX. 271. Pies" p. Arcyury, kundel, kotiucha, pes, sobaka 'I. 117, 118, pt N azwy zwierząt. -- biały, upiór, VIII. 270. - bicie psa, XIII. 126. - boga śmiel'cL, XXIV. ,22. _..: czarny w wierzeniach, IV. 33e!; V. 55, 319, 365, 366; VI. 65; VII. 200; VIII.3155; IX. 384; X. 268; XX. 262; XXIX. 104; XXXVIII. 276. - cz.erwony, VIII. 270. - człowiek, I. 137. - demon, XXXIV. 6. - ~wa w praktykach GiJ.a!k6w, XVI. 1205. - grzywiasty, I. 205. - jazda czarownic., XXVII. 00,14Q. _ .. i mandragora, iX. 268. - kał w leczn., VI. 234. - kopanie jam, wrÓ'żlbaśmierci, XX. 319. - którego uczono mówić, 48-00. - 1]ptoWSkL,VIII. 47. - łowiecki, XXXI. 31; XXXVII: 83 . 94. - mięso w lec2'JI1i:otwie,XXXIII.24 - mówiący, XXXII. 48. - nawoływanie, II. 130; III. 46; XIII. 346. - narzwy, II. 130; III. 46; XXXV. 136. xxxn. ~_. _ �388 389 ~ odpędzanie, III. 45. _ - ofiaJria w nowym .mieszkaniu, IX. 285. - ogon u diabła, II. 3'25. - owczarsiki, II. 130; V. 123, 125; XVII. 143; XXVIII. 220; XXXV. 83, 84,128. - pasterski, P. owczarski. - pieczywo obrzędowe, III. 160. - pochod2enie od IPsa, I. 117; V. 2. - postać czarbwnicy, II 205; VIII. 355. - poznaje czarownilcę, XXX. 42. - przemiana w s.moka, XX. 295. - sadło w lecznictwie, II. 15,6; X. 334; XX/XIII. 23, 24. - sen o psie, VII. 283. - skóra, XVI. 118. -. stworzenie, II. 216; 'IV. 416. - szczekanie, II. 63; 3'36; III. 1'r.:1. 281; VIII. 37-8,3179;XI. 429; XIII. 22; XIV. 3-70; XVI. 84; XVIII. 200, 212. - 'SZCZucie,III. 46- ślepy, XXX. 126. - utrata węchu, XII. 63,. - w mitologii, XXXI. 153. - w odczynianiu uroku, XiI. 267. - w lirterahLrze ludow., VII. 47. - w kulcIe, I. 11~ 117; XXIV. 21, 22; XXXI. H5~, 154. - w pieśrii., II. 274, 344, 359. - w przysłowiu, I. 116. VII. 209; IX. 149, 1512,15G; XII. 66; XIV. 238; XVI. 97; XXXV. 25, - VI zaklinaniach, XI. 372; XXIIT. 104. - w zwyczajach i obrzędach Boż. Nar., III. 173; Wielkan., XII.31S; zadusznych, XXIV. 9, 10, 21, związartrch z kupnem bydł.a, XXIII 104. - wcielenie duszy, XVII. 182. - wściekły, II. 87; IV. 281; IX. 409; XXI. 147; XXXI. 27. - wycie III. 144; IV. 304, 421; V. 352; VIII. 49; XII. 169; XIII.344; XIV. 3 68; XVI. 78, 80; XVII. 62. pt. -W róż:b i a r s t w o. .- WZlI'okuroczny, XXI. 161. - zabicie, IV.8'2, 83; VIII. 60, 61: IX.62. - zaklęty, IX. 165. - z.aprzęg, XXXIX. 93. - zxl.echły, XVIII. 97. - zwierzę wszystko widzące, VI. 113; VIII. 359; XXXI. 144. - zwierzę wróżebne, X,X:XT. 144. - zwierzę pomocnicze, XXXVII.24. - żytni, de:mon zbożowy, XXII. 7. Pies, zabawa, XIV. 171l. Piesek, część \\Toro, VI. 3'95. Pieszczocha, nazwa krów, XXI. 206. Pieski, XXVI. 114. Piesiki, wzory prsanek, IV. 213. Piesnaczka, piosnka, XIV. 96. PiestTonecek, pierścioneczek, X,IV. 270 Piestrzenica pomarszczona, grzyby, Helvella crispa, II. 21. - jadalna Helvella escnlenta, grzy. by, II. 21. - pomarszczona od uroku, II. 21. pt. U rok i. Piesznia, pieszniar, (j. błr,), żelazne ostrze do wyrąbywania przerębli, XXXII. 30, 31. Pieścicha, naz.wa krów, XXI. '59. pt. Nazwy zwierząt. Pieśn ludowa badania, XXI. 165168, 172-178; XX,XIX,. 11" 141. - cechy, XXI. 170, 171. - dorosłych, XXXVIII. 130, 140. - dziecięca, X,XXVIU 135, 136, 401. - epiczno-liryczna XXXVII. 404. - geneza pieśn~ XXI. 166,'167. - iteratywna, XXXVI1.40O', 404. 1 t , ł - konrtaminacja pieśni!, XXI. 171. - korowodowa, XXJXVIII. 315, - melodia, XXI. 165 . - motywy, XXI. 177. -odrębność i wpływ przekazu ustnego na formę, XXI. 165. - ograniczony zakres efektów i mo. tywów. ,XXI. 17'5. -opowiadają.ca, XXXVII. 404. - pierwowzór pieśni. XXI. 171. '- powtarzanie, XXI. 175. - problemy estetyczne, XXI. 174178. - prymitywizm pieśni, X'XI. 177. - schematy treściowe, XXII. 175. - słownictwo pieśni, XXI. 165. - styUstyka pieśni, XXI. 175. - treść pieśni, XXI. 177. - typizacja opisów osób i zwierząt, XXI. 177, 178. .- iUbóstw-o środków styHstycz.nych, XXI. 175. - wersje, XXI. 165, 170, 171. - :mgadnienie istoty, XXI. 168, 170 zatracanie in-dywłdualnych cech X::XI. 175-. - znaczenie melodLi i tekstu, X,Xl 178. Pieśń ludowa polska, p. śpiewy i śpiewki, I. 90. 138-1'41, 100. 1'94, 196, 262-264; II. 65-74, 196, 23S---:Z47, 250, 264, 265, 340" 361. 376; III. 30, 42, 124-132, 158163, 3~68; IV. 36, 49-60, 1OO. 178, 411. 422...:...Ą,32; V. 21, ~, 3'5, 41, 134, 190" 311, 3.71l;VI. 3" 137157, 401; VII. 95, 223, 228, 240, 324; \rIll. 134, 225--244, 328, 380, 391, 408-417; IX. 210, 256-266, 323-325, 330, 391-402; X. 4, 7582, 197.. 198, 202, 203, 211, 212. 236, 376, 401-403; XI. 93, 00, 110, 298, 299, 301, 304., ~07" 389, a90, c_ 412;' XII. 68--73, 233-249; XIIL 181, 300, 3m, 303, 31~19, 322; XIV. 214,' 220, 224, 256-263, 316. 382--396; XV. 62, 97, 109, 116, 208, 229-247, 260; XVI. 178, 181, 247-349, 316, 328; ,XVIII. 78, 134; XIX. 45, 5-7, 68, 6p; XX. 100, 105, 192; JeX,III. 112-114, 349; XXVI. 18'6,90, 153; XXVII. 154; XXVIII 103, 105, 231-234; XXIX. 116, 150, 203; XXXII .. 4; XXXIII. 9, 14, 32--7, 140, 155, 156; XXiX". 20, 27, 48, 65, 67; X,XXVII. 334, 349, 350, 410, 441, 469; X/X!XNITL 206, 217, 218, 586; XiXXIX. 142. II' i e ś n h i s t o r yc z n a: O Kamie.. niu Podolskim, IX. 177, 178 (tst.). - O Napoleonie, II. 171-173, 277, 365 (tst.); XXI. 60 (wzm.). ~ O odsieczy wiedeń9kiej, XXVII. 178 (wzm.). -- 01lumulcie toruńskim, XXVI. 147 (wzm.). - kołysanka, p. kołysanka. - ~omiczna, II. 3M, 33i5; IX. 187 ,('tst.). - nad kolebką, III. 34, 3:5 (wzm.). - o czarnym baranie, I. 358, 3,5-9 (tst.). -- o kog:u,cie i babie, XXIII. 117 (,tst.). - o młynarzu i dziewczynie, 'XXIII. 114-116 (tst.). . -- o przewoźniku, XXII.63~tst.>. --- o Zelman-ie, IV.223; V.276(wzm.): VI. 170, 171 (tst.). ~ pij alków, XV. 122-125 (tst.). - .rycers'ka, XV. 87 (tst.). ~ sta.ropolska, XIII. 347 (wzm.). - swojska, III. 365 (wzm.). . - średniowieczna, XVI. 177 (wz:m.). - taneczna, I. 139 (wzm.); III. 3032 (tst.). �391 .P i e Ś ń o b r z ę d o wadoToczna !Adwentowa, I. 139, 140 (zwm.): - B. Nal'., V. 154 (tst); VI. 70, 71 (tst.); XlII. 17; XV. 87-90 (tst.); XVI. 90 (wzm.); XXVII. 157. - dożynkowa, I. 140 (wzm.); X.75082 (tst. mel.); LXXVI. 90 (\WJlTl.); :x.XVII. 15'7; XXVIII. 105; x.x:XV. 181. - dyngusowa. XIX. 57 (wzm.); XXVIII. 226 (wzm.). - gaikowa, VIII. 201 (tst.); XVI. 00 -100 (tst,). ,~gregoriąnSlka, IV. 177, 178 (tst.); V. 370 (wzm.); VII. 3M (tst.); X. 93 (tst.). - noworoczna, I. 140; :VI. 73 (tst.); XV. 91 (tst.). - S<lIbótJkowa,IV. 31'6, 318 (1JSt.);VI. 401; X. 3130(tst,); X,I. 293, 297, 299 (wzm.); XX. 100; XXVII.1'57; (w:zm); X:XXV. 27 (wzm.). - wielkanocna, 'I 141 (wzm.); XI. 76 78 (tst.); p. chodzenie ze śmier_ tecką, X'!X. 5'7 (wzm.), - zalPusitna., VI. 76, 76; XII. 122124. - oblt'zędowa rodzinna: pogrzebowa, I. 139 (wzm.); XXXI. 147. - weselna, 1.100, 264; II. 238, 259 (tst.), 264, 265 (tst.); III. 36 6569 (tst.) 3~63 (qprac.); IV. 341 (WZIlll.);VI. 134, 1'36 (tst.); VIII. 237-242 (tst.); IX. 210 212 329' X. 198, 199, 211, 2'12; XI. 412 (tst.) lXIII. 301-303. 315-323 (tst.); XIV. 221 (wzm.), 255-261 (tst.), 316 (wzm.), 382-3'90 (tst.); XV. fY7(tst.); XXVI. 86 (wzm.); XXVII. 1M, 157 (wzm.); XXVIII. 103 (wzm.); XXXI. 163 (wzm.), XXXIII. 14 (wzm.), 44 (,tst.); - - - - - - - X'XXV. 66 (wzm.), 71 (wzm.); XXIXIX. 430, 4131(wzm.). w/g g ru p w j, ek u: chłopięca, IV. 280 (~.). dziecięca, V:I. 194 (wzm.); XVI. 178 (wzm.). kawalerSka, IV. 280 (wzm.). wielw męskiego, IV. 280 (wzm.). w/g grup za wodo w ych: dziadowska, I. IW (ZWllTl.); nI. 161, 162 (tst.); IV, 411 (wzm.); VLI. 24Q (wzm.); XXXIII. 51-53 (tst.). flisaków, l'r. 361 (tst.); X. 4, (wzm.); XI. 307 (tst.); XVI. 180, 181 ('tst.). murarzy, IH. 364 (wzm.); VIII. 4i22 (wzm.). myśliwych, VII. 265. prządek, VI. 2416,247. robotnic łódzkiIch, X'.xx:IJlI. 3864 (tst.). rolbotnicza, X,V,I. 178 (wzrn.). robotników polskich w Niemczech, XXXIII. 411,42 65--70 75 7,6 (ts.t.). " , - (,tst.). r e l i g i j n a, 'I 138; III. 156-157 (tst.), 3'i8 (wzm..); IV 106, 109 (wzm.), 31'5(wzm.),319 (wzm.), 411; I0e. 4~5-; XIII. 181 (wzm); XIV. 262, 2613;XVI. 178 (wzm.); XIX. 57, 68; XX. 100 (wzm.); IXX:XII 4; XX.XVI'! 469. Pieśń ludowa polska w/gr e g i 0nów: Pieśń andrychowska i połska, XV, 229---447 (tst.). - jabłonkowska, IV. 178 (tst). - jarmarczna, XlXiX,I'X.142. _ kaszubska,XiVI. 416 (wzm.). _ krakowska, II. 6,5-74 (,tst.). (wzm.), ~61 (tst.). _ kuppiowska, XX'VIH. 105 (wzm.). _ lubartowska, XXIX; 92-94 (tst), _ mazowiecka, Xi. 197, 198, 202 (tst.). - maZllI'Ska, p. pieśń Jud. polSka, III. 156-160 (tst.); VII. 95 (wzm.) X. 376 (wzm.). _ Mazurów pruskich, XXVI. 90 _ , i i 1 l' pasterska, X. 158 (tst), XIII. 6611 (tst.); XIV. 224 (wzm.); XVIII. 78 (wzm.); XXVIII. 105 (wzm.); XXIX. 150 (wzm.). podmiejska, VIiI. 421 (wzm.); 423 (wz.. 1JS't.). zbój'IlJicka,VIiII. 423, 424; XiI. 3'30; lXVIII. 7.8; XXVrI. 19; X!XVIII. 231-234;XXXI. 66; XX:XV. 48-51 żołnienska, (śpiewy wojeńsk1e), II 71, 359, 36i()(tst); 'III. 74, 366 (wzm.); V. 41 (wzm.); X. 401403 (wzm.); XII. 233-249 (opr.); IXV.100-116, 125 ,tst.); XVI 247249, 253-2507 (qpr.); XIX. 45 (tst.) XXVI. 90 (wzm.); XXIX. 175 (wzm.); XXXI. 164 (wzm.); XXXIII. 61, 00 (tst.). m ił o s n a, I. 140 (wzm.); III.366 (WZlIll.);IV. 411 (wzm.); VIII. 22'1 -239 (tst.); IX. 391-401 (tst mel.) XI. 301, 304 (wzm.); XII. 712,. 73 (tst.), 242-245 (wzm.), 248 (tst.); XIV. 265--271; XV. 84-86 tst.), U6, 117-122 (tst.); XVIII. 78 (wzm.); XX. 100 (wzm.), 198 (wzm.); XXVI. 90 (wzm.); XXVIII 105 (wzm.); XX:IX. 9395; XXXIII. 42, 43, 46, 55-64 t l (wzm.). _ nowotarska, XVIII. 78 (wzm.). _ sieradzka, IlV. 4122-432 (tst,). _ wadowicka, IX,. 391-401 (tst. nuty); XVI. 317 (wzm.). _ wielicka, III. 346--0300(tst); VI. 3 (wzm.); VIII. 4!O8-417 (tst. nuty). Pieśń ludowa innych narodów, 1.912,H~3,184, 187, 2450249; II. 5, 102, 187, 188, 217, LII. 27, 29, 31-4Q, 132-134; IV. 40, 48, 58, 340, 341, 444, 445; V. 311; VI. 156., 157', 161-171, 400, 401; VII. 14, 83, 84, 88, 89, 100176; VIII. 133, 137, L38, 40, 380-390; IX. 31, 34, 35, 317-44; X. 60 -74, 128; XI. 340; XrI. 89-92, 303-306; ,XIII 68, 100-106, 181; X,IV. 203, 274-276; XV. 36-39, 50, 150; XVI. 162, 165, 166, 168, 169, 248, 291; XViIII. 144-153; :XXI. 147-150, 166, 167; ,XXII. 65>---69; X\XVII. 12-16, 181; XXVII'!. 105; !XiXI,X.113, 134, 195, 200, 204; x:xocII. 1-3, 6, 8, 9, 11-13, 16-20; .xooxIII. 143; XX!XiV. 176, 1709;XXXV'll. 372375; XX:XVIII. 84, 93, 125-127, _ 132, 586. angielska, XXiI. 166; X'XIX. 134, (wzm.). _ .aIt'absko_berberyjska, XXIX. 203, (WZi1D.). _ bedu~ńs·ka, XV. 150, (wzm.). _ bi<a.łocbJrobacka;X. 3'76, (wzm.). _ białoruSka, I. 187, (WlZm.);X. 128. (wzm.),375, (tst.); XXI. 147, 149-153, (tst.). _. -bośniacka, II. _ (wzm.). bretońSka, VlI. 183; XXIX. 113 89; XV. 37, 38. (wzm.). _ bułgarska, IV. 95; VII. 240; XXVII. 181, (wzm.). _ ceUycka,XV. 36, 37; XVI. 248, (wzm.). �392 - - 393 czarnogórska, XXJIX. 113, (wzm.) czeska, I. 92; VII. 89, (wzm.); XII. 92, (tst.); XVI. 165, 166; x,xI:X. 118, (wzm.). dalmatyńsko-istryj'ska, XVI. 168, 169, (wzm.). eSkimoska, XXXVII. 46'8 (wzm). estońSka, X'XIX. 203 (wzm.). fińska, XIII. 181; XXlXVII 440, (wzm.). - "pta'szek", XXXVUI. 107, 138, "SieTOta", XXXVIII. 131, 13.2,141. ,,'D!"ąbka", XXXVLII. 129, (ISlt.). "Wielka słabość", XXXVIII. 131, "zahukane strusiątko", XXXVIII. 125, 126, 139 (tst.). - germańska, IV. 36, 37, (wzm.); - "Zebra", XXXVIII. 138, (tst.). !XVII. 167. - "Zwada", XXIX'VIII. 105, 106. - gtlacka, XVII. 99, 111-123, (tst.). - "Zródło", XXXVIII. 135 (tst.). - grecka, XX'I')( 203, (wzm.). - "Zyrafa i S'Zaka[", XXXVIIiI. 138. - hercegowińska, .xiXIIiXl.ll~"(wzm.- dzieci, "Do domu", XX'XVIII. 136, - hilSzp.ańska., XV. 50; XXIX. 203, - "Kooec", XXXVIII. 13'5, (tst.). (wzm.). -- "Kołysanka", XXXVIII. 136, (tst.). Pieśni' Hotentotów, "Bez męża nie- "Kukurydza". XXXVIIiI. 136,(tst) wiasta, XXXVIII. 132, 140, (tst.). - ,,0 kotku", XXXVIII. 136, (tst.). - "Błękitny ptak", XXXVIII. 100, - "Pawian", XXXVIlI. 136, (tst.). - "Buszmeni", XX'XVIII. 11 8, 140, - "mewa", XXXVIII. 136, (tst.). - "Duet zięcia i teściowej",. - "Szakal wszędobybki", XXXVnI. XXXVIII. 126. 136, (tst.). - "F1amingo",XX'XVIII. 13,2, (tst.). Pieśń hruculska, XXXV. 155-158, - "Gemsbook", XXXVLII. 10:9,(tst.). - indyjska, XXXVII. 372----375, - "Hanno,Hanno", XJXIXIVIIL.125,142. - irlandzka, II. 102, (wzm.). - "Hesau~\l's", XXXVIII. 138 (tst.). - jugosł'owirańska, XXiIX'. 199, - "Kochamy się", XXXVIIl. 125, - katalońska, XV. 50, (wzm.). 133, 140, (tst.). Pieśń kupalna, p. sobótkowa, XXVII - "Kotus", XX'XVIII, 122, 123, (tst), 157. - "Mama, mama", XXXVIIi!. 140, - litewska, IV. 40, 50; VII. 236; XI. - "Miejsca już niema", XX'XVIII. 340; X'IV. 203, (wzm.). 128, 129, (tst.). - łotewska, VI. .4101; rx:XI,X, 164, - "Na harmonii", XXiXJVIII, 143,. 165; XXXV. 178, (wzm.). - ,,0 brunatnej krowie" ,XiXJX:VIII.44. - łużycka, XXVIII. 105, (wzm.). - "Osa", XXXVILI. 110, (tst.). - madziarska., p. węgierska pieśń, - "Paw", XXXVIII. 104, 132, (tst.). XXlXII. 1-3, 6--20, (tst.); - "Pawianowi, dobrze", XXXVIII. X.XXIII. 143; XXXV. 176, (wzm.). 13'3, (tst.). - mongolska, VII. 14, (tst.). - francuska, (wzm.). :XXIX. 151, 203, 205, 1 ~ "Pawian iskający", XX'XVIII. 107, 108, (tst.). "Piwo", XXXVIII. 125, (tst.). "Powódź", XXXVIII. 106 (tst.). "Prośba o wodę"., XXXVIII. 106, 135, (tst.). - morawska, I. 184; IV. 341; VI 166; XXIX. 116, (wzm.). narodów Z. S. R. R., XXXIX. 10. niderlandzka, XiIII. 181, (wzm.), niemiedka, XIII. 68, 181, (wzm.). X,X'IX,. 151. orawska, X~XV. 184, (wzm.), XXXIX. 429 (wzm.). - ormiańska, VII. SB, 89 (wzm.). - panamska, XtXlIX. 204, (wzm.): - peczeniżyńska, XIII. 303-305, (tst.). -pokucka, XXVII. 14, (tst.). - portugalska, XXIX. 203, (WZllIl.). - romańska XV. 35., (wzm.). - rosyjska, IV. 444; VI'I. 83; XVI. 162, (wzm.). - rumuńska, XXIX. 13'3, (wzm.). -' 'ruska, I. 217, 218, 24:5-2419; II. 187, (wzm.), III. 36-41, 132, 133, (tst.), 134, (wzm), l8B, (wzm.); VI. 161-172, (tst.); VII. 222, (wzm.); . VIII 133, (wzm.), 380391, (tst); X. 206 (wzm.); XI'I. 303-30,5, (tst.); XVII 146, 155159, (tst.); XXVII. 12-16, 17, (tst.) - serbska, II I.{~8,(wzm.). 32(wzm.); XXXV. 179, (wzm.). - skandynawska, VII. 84. - słowacka, II. 5, (wzm.); V. 16'9, (tst.), 311, (wzm); XVI. 293 (tst.); XXIX. 1,51, (wzm.); XXXVLI. 352, (wzm.). - sboweńska, IV, 444, {WZllIl.); VII. 236, (wzm.). - słowiańska (wzm.; lXVI. 168, (wzm). - Spiska, XIV. 262, (wzm.), 265, 276. - styryj'Slka, III. 300, (wzm). - szkoaka, XV. 37,. (wzm.). - szwajcarska, II. 103· (wzm.), - turecka, VII. 83, (wzm.). - tybetańska, VII 83, (wzm.). - ukraińska, VII. 89, 277, (WZJm.). - włoska, XiV. 50, (wzm.); XJx,xVII. 402-405, (wzm.). - żydowska, I. 184, (wzm.); XXVI. 120; XXVIiI. 155, (wzm.). Pi('śniarz ludowy, XXIX. 112. Pietr, św. Piotr, XX. 248. Pietra mieć, (gw. złodz.),bać się, VII. 280. Pietrasznica, roślina, X. 225. Pietrasznik, p. bzducha, XXXI. 94. Pi-etrawina, p, Pietrowina, wir wod_ ny, XXXIX. 323. Pietroziele, pietruszka, iII. 1-38. 'Pietruszka, PetroseHnum sativum, Hoffm. IT 73, 138; IV. 290; XI. 131, 194; ,XII. 298; XVIII. 192; XXVIII. 244. • - aphir. XXXIX. 300. - w leczni{:twie, XUI. 219,. 224; XVIII. 181; XXX. 41, 58 . - w -pieśni, IX. 141. - w pr'ZyS'łowiu, III. 43; VII. 42. - w zabawie, ,XlI. 72. Pieunik, (j. ibłr.), kogut, XVI. 3,53. Pięci!olksiąg, III. 61. Pięć, II 142; XX:X. 46. Pięć geniJll'szów, VIII. 13. Pięćkolon, SperguLa arvensis, XXXI. 96. Piędź, miara dług.ości, XXVIII. 148. Pięntocha, na'zwa krów, XXI. 206; Pięta dJ.abła, II. 3,24. - -przycięta., XXIX. 100, 104, 105. - przesąd, XIII. 326. - w przysłowiu, VII. 216. Piętnary, budownictwo, IX. 273, 274. Piętno., piętnowanie, XXXIX. 145; pt. P r a wo l u d o w e. Piętnaście, II. 142. Piętocha,. nazwa krowy, VI'IJ. 153. Piętro, XI. 173. Pięty, p. piaty, krdkwie, IX. 271; pt. Da ch. �394 395 Pijak, II. 364; VilII. 116, 117; Xl. 397; XIII. 212; XlXlXII.17, 18, 129. - duch, XXXIV. 32, 35. Pijany, XIII. 54. - w przysłow1u, XIV. 23'9. Pijaństwo, VIIi[. 124.-126, IX. 120: XX. 100, 109; XXXI. 21. Pijawa, tęcza, XXIV. WO. Pijawki, VI. 60. Pikacz, piekacz, rybka, ~IV" 116. Pikne, bóstwo fińskie, !p. Uku, Jurna XXX:II. 156. Pikol, , Pikolo, bóstwo lit., XIV. 78, 229, 232. Piktogramy, pismo pierwotne, XXI 89. Płkułi!k, IPi!kuła~ demon, XIV. 230 232" 299. Pita! Pilaf nawoływanie gąsiąt. II. 130. Pilajda, .pies~()ch XVI. 00. PiJlaJr'z,tracz, figurka w szopce rabczańskiej, XIX. 38. Pileus, czapka ze skóry zwierzęcia ofiamego, XXI. 19'2. 193. Pithy, (gw. huc.), wiązanie spławów drzewal, XViII. 140. Pilipóny, staroobrzędowcy p. sekty, X'XX.18. Piakalnie na Litwie, XXVI. 1'34. Piini!k do obróbki bur~tynu, "-;XXXIX 378. Pitski; len, (gw. hue.), Linaria vul~ garis, VI. 159. Piła, XVII. 150. Pilka, ornament, .xXXVTI. 224. Piłka, (j. serb.), topuz, V. 145; pt. G r y i z a b a wy. Piłowanie zębów. XXXVII1.41l. Pina, masło, II. 208. Pindyrynda, - Datura X'XXJI.98. kohieta lekkich XXXI. 98. stramonium, obyczajów, Piołun, Arthemisia absinthium, aphr XXXIX.3oo. PiołuIlt, kąrpiel, XXX. 42. - nalewka, kąpiel, XXX. 42. 55; XI. 65; XIV. 350. - przeciw myszom, XX'XI. 98, - w lecznictwie, XVI. 85; XXX. 42, 49; XXXIII. 12'2. Piołunek" P. piołun, XXX. 42. Pi.ołunówka, XXX. 42. Piorun, p. Bóg, Eliasz prorok, Perun, H. 159-161, 227, 3 25; III. 143; V. 229; VI. 334; VII. 18, 28, 293; XJiI.65, 185,,214, 230, 318; XII. 65, 3110;XIII. 94; xrrV. 46, 49-51, 5~, 171, 173. 17'6, 1,99, 207, 209, 214, 2212,'362, 382; XVIII. 175, 195; XIX. 115; XXI. 122; XXV. 49, 00, 83; XXIX. 103; XXXI. 27; XXXV. 68; XXXVII. 290. - odwrócić, XXXV. 70. - przyciągnąć, XXXI. 95, 99. - w zagadce, XVH. 81. Piorun litewski, moneta,. IV. 20. Piorun, P,rowa, ,bóg litewski, XIV. 48, 5,1, 53" 63. Piotrowina, ~gw. liłis'.), wir wodny, XVI. 1719;XXXJIX, 323. Piozda, piasta u koła, VI. 395. Piórecko, piórko, XXXI. 76-78. Piórko, ozdoba kapelusza, XXXI. 65, 76, 77. Piórkowiec, pędzel, XXX. 153. Pióro gęsi w zagadce, II 42. - jako ozdoba, XI. 225, 234; XVIII. 68; XXXI. 76; XXXVII. 85. - kogucie, XI. 57. - kurze, IX. 81. - pawie, VII. 257; XII. 2'5, 27. 41, 5'1, 196,. 3'96; XVII. 1:52; XVIII. 143; XIX. 35; XXVIII. 181. -'- przepiórcze, XXXVrI. 305. - 1 ( rozmarynowe, Xn. 89. stalowe, I. 183; IV. 210. strusie, V. 151. u kapeluszy, XXVIII. 178. w pieśni, XI. 41'9. w przysłowiu, liX. 377. w technice zdobienia pisanek, IV.208. - w zwyczajach kupna, XXIU. 88. - wróble w magU, VII. 300; XXV. 78; XX'XVII. 305 - złote, IX, 173, 181. Pióro, część kołowrotka" II. 13'1. - skrzydło, miecz międHcy, XXXIX.291. Pirau~, (j. austr~), mąż tymcza'sowy, III. 372. Pirkkll.mos, p. IPerkunaSt, XXXIX. :ł50; !pt. B ó s t w a. Pirola secunda, g'ruszyczka okrągłolistna,.. p. hraszaunik, stanounik, XXX.200. Plrszlis, (j. lit.), główny !swat, IU.197. Pirsztinis, (j. lit.), skórz. rękawice, XXXII.31. Pirus, O, serb.), lPałestra, V. 140, pt. G r y i z a b a wy. Pisanie jaj, p. pisanki, IV. 142, 186; XI. 189. - lecznicze, XXVI. 97. - na korze drzew do demonów, XXX,IV. 33. Płsanki, p. byczki, jaj.ka wielkanocne, kraszanki, maza;ki, mazurki, I } ma. piski, SToczki, zaba\wy wieLkanocne, II. 184; III. 27; IV. 98; 186-197, 201~207, 211-213, 217, 230; V. 99, 215, 294, 295; VI. 404, 412; VII. 86, 95, 176-180, 238; VIII. 377; IX,. 168, 169, 189; X. 217, 21,8.32 5; XiI. 188-190, 327, 422; XII. 287, 314, 315, 3,18; XIII. 29, 31; :XVI. 141, 331; ,XVII. lowanki, 1 27-34; XVUI. 211; XX. 299, 300; XXI. 42, 4'5, 47, 49--51, 53, 56; XXII. 117, 127; XXIII. Hi9; XXiIV. 21, 136; XXVI. 81, 82; XXi[X. 95, 188, 200, 207, XXX. l, 4, 5, 8, 9; ,xXXI. 5, 166, 167; X.XXIIl. 150; XXXIV. 287; XXXV. 67, 72, 73; XXXVI. 100, 176; XXXVII. 345, 4'46; XXXVIII. 217, 445; XXXIX 447, 501. pt. S z t u k a l udowa. - bicie, p. cokanie. czokanie, kocanie. IV. 22:9. - chodzenile po nie, IV. 22'2, 223. - grodzieńskie. X. 3S3. - hucuLskie, XXI. 45. - kurpiowskie, X. 353. - lubelsikie, X. 353. - moc cudowna, VII. 180. - obClarzanie, IV. 219-222, 226. - opoczyńskie, ,X;XVII. 161. - radomskie, XXVI. 82. - rawskie, xx.vrr. 161. - siedleckie, X. 353. - wkładanie do trumny, XVII. 2,7. Pi,sarz. w obr2lędach popielcowych, 1. 8'.2,8,3. Pisarze bizantyjscy, 1. 117, 118; XXX,IV. 171. Piscolet, pistolet, V. 64; XI. 327. Piscolka piszczałlro, IV. 281; VI. 189. Pisk w ogniu, wodzie, p. dusza· pok.utująca, XVI. 81. !pisanki, VII. 177. Piski, I. 85; IV. 186, 196; Pisklęta, wylęganie, IV. 42.0. - zabijanie, XXXI. 99. Piskorz, Cobitis tossilis, XXXII. 24. - w przysłowiu. VII. 3'5. Pismo, XXUI. 178; XXXVII. 41, 363. - demotyczne, XlV. 295, �39, 396 - jako środek magiczny, IX\. 269; J{J{"I. 19; }C~XIII. 122. - karb owe, I" .289. - klinowe, X"II. 2(j{j. - kreskowe, ,I". 289. -. obrazkowe, p. biI'kt, II. 7, 373; III. 135, 136; "I. 412; 222; XXX. 11. - pojęciowe, XXI. 89. - syla'biJczne.,XI". 311. - SjlIl1abary, XXXVII. 391. - tajemne, X". 220, 221. - "ai, XI". 311. - w zagadce, X"II. 91. Pismo święte, UL 184" 186, 26'1"283; XX"III. 43, 119; XXX. 136, 233; XXXI. 4. - wpływ na lud. literaturę, XX".46. Pist, O, czes.). tłuczek, "III. 400. P~stolet, II. 26'9; III. 244; XI. 327; XX"III. 77, 88; XXXI". 161. - zabawka, XX"III. 6'3. Pistrak, (gw. hue.), :narośl, X"III. 190. Pistrula, (gw. hue.), nazwa owrec, "III. 39. Pisum arvense, p. peluszka. PiszczalJka., p. pierda, piscołka, II. 218; I". 276, 281; ". 186; "I. 189; "III. 200; IX. 181; XI. 67 37'5; XII. 49, 223; X". 3:9; XX. 73', 105; XXI. 38; XX"II. 69, 143; XX"III. 58, 60, 61; XXXI. 71; XXX"III. 115, 244. pt. I n s t Ifl U m e n t y mu zyczn e. Piszczałka, moc czarodziejska, XXXIII. 140. - z sitowia, za:bawka, XX"III. 241. Piszczek, XI". 14; XIX. 85. Piszczele, jako instrument muzyczny, x}(I". 91. Piśmiennidwo rzymskie, XXIII. 3. Piśiica, (j. ind.), demony, duchy pi- "U. I' I jaków, wariatów, XXXI". 6, 8, 9, 12, 14, 19, 20, 22, 32, :M, 35; pt. D e m o n y s z k o d li w e. Pitagorejczycy, p. czwórka święta, XXI 194, 196. Pitaras, (j. ind.), duchy przodków, XXXI". 9 14. Pithecanthropus, XXX"III. 387, 3ą8; XXXIX. 20, 59, 425.. Pitnary, (gw. hue.) zastrzały w budownictwie, Xi"I. 368. Pitruniać, (gw. złodz.), jeść, "II. 280. Piumirtuk, (gw. hue.), naczynie do mleka, ~XtX". 95. PiUóko, (gw. hue.), waga,XOO:XN.153. Piwbezkonecznyk, (j, ukr.), wzór pisanek, I". 211. Piweń, (j. ukr.). kogut, III. 44. Piwiriks, (j. lit.), tęcza" X. 112. Piwkoliszczata, (j. ukr.), wzory pisa_ nek, I". 211. PiwniJca" p. gruba, loch, II. 270, 271; XI". 356, 360 365; X"III. 69; XX. 316; XXIII. 47; XXIX. 90, 101, 102; XXXIII. 108; X}(}("II. 102, Prwnica, XXX"II. 196, 196; XXXIX. 249.,452. - murowana. X}(}(III. 108. - zbójni'Cka, XXX". 46--48. Piwo p. czicza, Cerevisia jermentata, II. 129, 185, 198, 274. 289. 290; III. 64-----66, 3·00,324, 352, 361; I". 123, 149, 150, 174, 176; ". 310; "I. 234. 3m, 386; "II. J6; "III. 67, 68, 71, 114-125; IX. 55, 1,20,133; ,XI. 23, '68,69, 76, 132,'136;;379;.XII. 28,226; XIII. 156; XI". 279, 379, 381, 300; X"III. 75; XIX. 75; XX. 11 14, 107; XXI. 13Q; XX"I. 17; XX"II. 67, 69, 136; ,J{J{XI. 110; 'XXXIII. 112; XXXI". 163, 165, 166; }(}(}("II. 286; XXX"III. 55; XJ{J{Ix.. 1,95, 197, 198, 216. - czarowanie, "I 386. lek przeciw opętatniu., "I. 234. miodowe, XXX"III. 55. picie obrzędowe, X}(}(IX. 197, 198, 216. - w bajce, "III. 286. - w pieśni, "III 391, 410; XI. 59; X'I". 322; XXXII. 41. - w przysłowiu, IX. 369, 380; XI". 352; X"I. 97. - w uczcie zadusznej, XXI". 11. - w zwyczajach weselnych, "III. 246, 251; XI". 254, 259",390;X".72. - z cukrem, ". 179. Piwonia, Tanacetum balsamita, 00 opętania, X}(}("III. 273; pt. R ośliny w wierzen. i magLi. - kwiat, I". 321; XX"III.244. - w ogródku. "I. 55; XII. 297. Piwowar, w przysłowiu, X"I. 97. Pikełka, pchełka, pchla, XI". 116. Plac miejsce pod chałupę, IX. 269. - oczyszczać od demonów., XXXIII. 122. - zaklęty, }(}(XIII. 122. !Placek, p. kichełe, korż, kostrubienyk, I :"29,., 25,6; II. 198; III. 32,2; ". 153; "III. 253; IX. 81; XI. 314; ,XIII.42; ,XIII 245; XI". 134; X"I. 136; X"II. 95; XX. 95, 319; X~. 214; IXjXXIII. 27-,29; XXXI" 167; XXX". 66. - jęczmienny, "III. 371. _ kukUJrYdziany,XII. 296; X"II. 141. _ obdarzanie pastuchów, }(}(". 57. - obrzędowy, lIT. 53. _ ofiara, III .. 134; XXXIII. 24; _ - XXXI". 7. owsiany, moskal, "III. 36; IX. 2, 256. 257; XII 27. .pszenny, XXX'IX. 320. św. Tomy przeciw strzygom, XXI. 214, 215. - w ohrzędach wigilij., "Ul. 372. w obrzędach sadowniczych, X"III. 96. - weselny, XI". 381, 386; 73. -. wielkanocny" XiII. 2q, 213, 316. - z mąki zebranej w dziewięciu chałupa.ch, XI. 386. - z serem, "III. 3'93; XII. 46. ~ z surowych ziemniaków, XI". 250; X". 94. - żytni, XII. '9, 1'5; }(}(Xlx.. 320,. P~acówka, miejsce, gdzie stoją żelaza lub samołówka, XXXI. 32 B1amy na księżycu, II. 327; XX"44-51; pt. W i e r z e n i a, A s t r on o m i a l u d o wa. Plan chałupy, XX"I. 102. - katastralny, XXX"II. 175. - rozmieszczenia mebli, XXIX. 47. - S'ześdoletni p. T. L., XXX'IX. 612--624. Plantago maior p. babka, podoroż- ·X". nyk. snoPki do poszycia, narożniki, IX. 271; XXXIII. 98; pt. Dach. Plaskury, śliwki zielone, II. 40. Plasnońć, plusnąć w wodę, X"III. 2120, Plaster, XXX. 42, 46. _·z bożego drzewka, XXXIX. 316. Plastie, (gw. hue.), gałęzie, X"II. 144. Plastyka ludowa, XXX"III. 441; pt S z t u k a l u d o w a. P l a s t y k a, rp. ba.rwienie, ceramika, drukarstwo, drzeworyt, drzeworytownictwo, farbiarstwo, garncarstwo, haft., :ikony, cerkiewne" inkrustacje, kilimkarstwo, koltryny, kraszenie, malarstwo ludowe, malowanki, obrazy na szkle, plecionkarstwo, pisanki, płasko_ rzeŹlby, ryciny ludowe, rysunki, Plaskóry, �), 398 - austra1lijskie, XVII. 44--48. snycerstwo, rzeźba ludowa, tkactwo, wycinanki, zdobnictwo. - Bantu, XXXVII. 85. - Celtów, XXXVII. 327. Platan drzewo święte, XVII. 19. Plażyć, skutkować, ·JGVII. 163. - Choctav, XXXVII. 374. Plaschprment; (j. niem.), basy, XVI. - Cree, XXXVII. 368. 167. pt. Instrumenty mu- illiryjstkie, XXXIX. 15. z ycz n e. - karłowate, XtXlXiVII. 69. Pleban, p. plewon, XlIX\. 80, 90, 101; - murzyńskie, XXXIX. 190. XX. 61-64, 66, 79; XXVI. 10; - odpryskowe, XXXVII. 362. XXXI. 127. - Sacree, XXXVII. 368. Plechy, plecy, XIV. 115. - scytyj-skie, XXXIX. 15. Plecień, płot z chrustu, XIV. 308. - tajogowe" XXXIX. 98. Plecionka, II. 215; JCJGVIII. 61, 62, - trackie, XXXIX. 15. 178-180; XXIX. 81, 119. Plenkiera, (gw. żoł.), PlankIer, III.80. X:XXIV. 147; XXXIX. 450. Pleń, !I1UJcha,przepow. do'mego roku, - barkoly, XXVIII. 178. XI. M. - czlonki, :X'XVIII 178. Plesianthropus Transvaal, XXXVIII. - gładk.a, IV. 2081. 387. - pionowa, XJX1x;rv. 147. rueśniawka, choroba, lecz., XI. 3·95. - poz'Loma, IXlX\X'IV. 143. Plewa(y) h!reczana, barwni!k, IV. 216. - ukośna, XXXIV. 149. - przechowywanie jaj, XIX'. 22. - w budownictwie, XXXIV. 149. - !pSZenne, jęcZJlllienne, dJ1a bydła, - w węża, IV, 281. XJOC. 48; XJXlX!IX.208. - w ząbki, IV. 2S1; XXVIII. 178. - z gliną w 'budownictwie, XVI. 367. - wstążjka, XXVlU. 178. FIlewienie,. XXXIX. 2-10. - z chrustu, XXXIV. 145. Plewnia, miejsce przechowywania, - z nici, XXXIV. 145. PlecIonkarstwo, VIII. 117; XI. 173. XXVI. 123; XXXIV. 288; XXXIX. Plewnik w przysłowiu, I,X. 380. 45Q. p. bańka beczka ze słomy, Plewon, pleban, III. 138, barkoly, .kapclll1lszesłomiane, kosz, Plęśny, taniec, X. 194. kos'zyczek, koszyk, koszykarstwo, PLica Polonica, .o. łac.), kołtun, kószki, lalSa.,laSka, laski, leszczyXXXIX. 3,15. na, łapcie. mata, obróbka łyka. Pliocen górny, dólny, XXXVI'll.387. słomy, wici, plecionka, płot, .prątPlistwa, p. pUszka, II. 135. ki wierzbowe pudylka. Pliszka, p. pala, klis,gra, V. 140. Pleistocen, fauna, XXXVIII. 624. Plit, (gw. hue.), rusztowanie do suPlejady. II. 277. szenia przędzy, XlXlX'IV. 145. Plekać, ssać, II. 141. Pliwy, plewy, IV. 282. Plemię, plemiona, XIV. 29, 31, 188. Ploh, (j. słoweń.), kosz ze słomą, któ191; XXI. 89; XXXIX. 72, 73, 187. ry ciągną dziewczęta, VIII. 340; pt. 188. pt. I n d e k s e t n a g e aZ w y c z a j e i a b r z ę d y d a r. g r a f i c z n y. 399 (j. płd. sław.), zaprzęganie dziewcząt do pługa, lub kosza, XX. 183. Ploke, (j. serb.), V. 143; pt. G r y izabawy. Plomby, znaki, II. 189; V. 100. PIonki, p. Uboże, XVII. Z8; pt. D em o n y 0IP'i e k u ń c ze. Plony, p. zboże, XNI. 227. - święcenie, XI. 308. - zbiór, XI. 356. Plaski (j, jugosl.), naczynia pierścieniowate, XXiXlIV. 118. Plotka, ws'tążka., XIV. 11'6. Ploz terminoL kowaliska, VI. 292. PIll'c'ie, czynność mag. na p.ierwsze jajko, XIII. 115. _ w odczynianiu uroku, XU. 267, 268; pt. U T a k i. _ w lecznictwie, II, 224; XI. 3'83; XVIII. 188, 197; XXIII. 85, 100; pt. Magia. - w ogień, XIII. 2>04. _ w (pI1zesądach rybackich, XXXII Ploh. vleci, . ~ l f, •1 34. Plugawy, p. diabeł, IX!. 384. Plump~, wyKJ:zyknik, XVIII. Plunga, (dial. alem.), 221. moczary, XI. 382. Plusk deszcz, słota, XVII. 163. Plusk:""a polna, poscyca, Acanthia lectularia, lP. ksiądze, ,nx. 67. _ powstanie, lP. motyw etiologiczny, II. 162. _ tępienie, II. 21; XXX. 28. _ w zagadce, XIV. 374. Pluskwa, (gW'. zlodz.), awantura, VII. 280. Pluszcz kordusek, Pluśnia, pilśnia,~IV, p. bilohrudec, 116; pt, R y- bołówstwo. Pluto, Pluton, XlV.29,74,76;XtXII. 188. Pluty, luty, XIV. 116. ciec, kapać, JGIV. 116. Plwocina, !P. chorchon. FIŁaicaza robotę, IV. 14{). - za żonę, V. 281. Płacenie iPfs~Hllkami, IV. 219. Płachta, odzież kob.ieea, VI. 50, 304; Xi. 35; XI. 26, 31, 364, 408; XiII. 11, 76; XlIV. 119, 386; XX, 269; .X1XlVI.98; XXVIII. ,217; x:XJIX. 118; XiXX. 215; XXXIII. 113. _ biiała, dJus:zapokutująW., XVII. 63. _ konopna do zwijania zwłok, XJX,XIX. 303. - w baśni, 'X~I.3173. Płachta, przykrycie łóżka, IX. 3,60; ;XXIX. 8~; XXX 32, 226 Płachta do s,iana, XXlII.67;XXX.247. Płacidła XXIX. 176, XXXI. 164. Płacz, ~łoletnich, młodych,.XiXlIV,17. _ starych kobiet, x.xrrV. 17. Płaczki pogrzebowe, V. 345; XI. 211; XX. 68, 203. Płacznica, łzawnica, II. 1.15. Plaj, .(gw. hue.), ścieiJka leśna, VII. Plużyć, 262. pła'chta, ~X. 269. płanetnik, VIII. 3'56. Planeta, p.. błąd, XVIII. 174. Płanetnik, p. chmarnik, chmarnyk, chmurnik, plamentnik., It. 2~, 254, 3'4{),366; Ul. 77, 142, 143; IV. 330, 331; V. 53, 56, 12.6, 279; VI. 066; VIr!. 155, 356; IX. 89, 415; ~ 109, 355, 356; IXI. 80; XII. 76, 77, 167, 168; XIII. 32.9; XIV 302; ,XVIII. 76; ,XXVII'!. 4; XiXXIII. 151; XXXV. 24, 25;X:X:XNII 293; XXlXVI'!I. 255; pt. D e m o n y Plakta, Plamentnik., s zkodl i we. planety, XI. 404. Płanlltll, powietrze, ziemia, V. 53, M. Planety, �40f 400 Płaskorzeźby chińskie, XDmmX. 112, 118, 125. Plaskosz grzebieniasty, p. kozia bródka, M erisma phaUax, II. 22. Płaszcz, p. bekiesza, kikla, sukmana, II. 16; XXIX. 186; XXXI. 53; XXXVIII. 270. _ cudowny, II. 168; VIII. 192. -pUl1purowy, XIX. 56. - w wierz. o M. B. XXXI. 107. - w wierz. żyidowskich, XXXIV,164. PlaszGzenycia, (j. ukr.), W. Piątek, IV. 200; pt. Zwyczaje i obrz ę d y d o r o c z n e. Plat, część sieci, XIV. 1,16. Plat, płótno zawieszone u pasa swata, starosty, drużby, III. 44. Płat śniegu, p. kalafut, szwatoł. Platwy, VIII. 4:0, 274; X.VI. 366, 368; .xVHI. ,6; XX'I. 217; XXIX. 7, 24-29; XXXIl'I. 96; XiX!XIV. 144; XXiXVII. 196, 1e7; XXXIX. 453; pt. O a c h. Plduchi, (j. bIr.), deSki u czółna, XXiXII. 32. Plauki, (j. błr.), pływaki, X'XX:II. 30. Plawidko, Ikora sosnowa u [sieci, XIV. 116. Pławienie bab, XI. 3Itl. Pławienie czarownic. XXIV. 173. Plawok, O, błr.), rogoża do pływania, XXX. 16. Plawówka, (j. błr.), SLec 7. matnią sklrzydłami, XIV. 116. Plawucza trehubica, O. blr.), sieć, XXXII. 30. Plawy, (j. bŁr,), p. sieć, XXXVIII. 230. Płazy, belki wzdluż rżnięte, XVIII. 69; XXXVII, .196; pt. Obróhka drzewa. Plecze, ·(gw. hue.), znaki własnościo- we owiec XXXV. 136-140. Plocica, p. kielb, XVIII. 62. Płoć, plóć biala Leusciscus rutilus L. XXiXII. 24. Płodność, spotęgowanie, p. bóstwo płodności, kamień święty, grób Bixuty, XX. 2;96. - pozbawienie, XVI. 210. Plodozmian, x:XiXIX. 193, 195, 207, 218. Płodu pożarcie przez demony, XXXIV.7. - utrzymanie, XXX. 55. -zamordowanie, XXXIV. 12. - zrzucenie, XI!. 383, 3'94; X'XJXV.&3. Plomyk, bursztyn, XXXIX. 414. Płomyk, ogień w ZCl!klęciu,wróżby małż. Xl. 223. Plonnik, człowiek o jednej nodze psiej; demon, XX!XII. 96. Plos, część płJUga, XIV. 116. Plos, plosek, zagonek, XIV. 308. pt. Miary i wagi. Plos,choroba wymienia, XIV. 116. Ploscyce, pluskwy, XXI. 218. Plot, III. 9; V. 153, 219; X. 3'10; XX. 00; XXIX. 103, 118; XXXI. 31, 167; XXXV. 100. - grodzenie., XIIII. 115; iXVIU. 75. - łemkowski, XXXIII. 110. - na płot wleźć, XVIII. 181. - plecii:my, X4XIII. 110; XXXIV. 143, 145. - w pieśni, XI. 300. - w przepowied. pogody, XlIV. 369. - z bzu, I. 120. -. z chrustu, I. 161; III. 10; V. 415, 41:8; XII. 295, 296; XiXXIX. 73, 82, 296, 312. - z ciami, XXX. 128. - z das7Jkiem, XXX. 247. - z gałęzi brzozowych, XVI. 365. z ,kiełbas w Peregr. Maćkowej, XXVI'II. 197, 199. - z leszczyny., III. 44. ----,z pa'lików i żerdzi, XiXXIII. 110. Plót, krążek kory u sieci, XIV. 116. Plotecznik, stęp. 116. pt. R y b 0łó wstwo. Płotek, nazwa zwierząt domowych, .../ VIDI. 152. Plotew, (j. ukr.), pła.tew, XXXVII. 198, 197. Plótka, płoć biała, XXXII. 24. Plotowy król, mysikrólik, VII. 137. pt. Ptaki dzikie. Ploty, (gw. huc.), spławy, XlVII. 139, - honyty, idut, zbywaty, XVII. 142. Plotywnyki, (gw. hue.), świdry do 21bijania spławów., XVII. 140. Płowa, Plowucha, nazwa krów, XXI. 58, 59, 205" 200. Plowula, nazwa krowy, VIII. 152. Płozy, XXXVIII. 236. Plócianki, spodn'ie, XI. 55, 57, 406. Plócieniocki, spodnie, IV" 176. Plóciennica, płótnianka, VIII. 355; IX. 255; XI. 408; XX;XVI. 233; XXXIX. 451. Płóciennicy, XXiXVII. 306. - orawscy, XIXXIX. 435. Płód martwy, )QOC. 208. - nieurodzony w magii,. XXXIV. 37, 40. -'- poroniony, formuła zaklinania przed zakopaniem, XVIII. 214; Pl6tko, ploto, rybołówst. XII. 116, Płótnianka, p. ketla, plóciennica, IV. 285; VI. 4'9; IX. 200; X. 32; XI. 408; XII. 255;XX.93; XXIX. 187. pt. O d z ież. Płótno, I. 80, 81, 164; II. 133, 134, 140; III.9, 15, 252, 262, 300; IV. 30, 148, 175; VI. 247, 389; VIII. 26 Lud - Tóm XL 118, 346; IX. 44. 87; XI. 58, ({l8; X'II. 33, 34, 148, 200; XIV. 298; XVIII. 71; XX. 95; XXVIII, 33; 215, 219; XXIX. 81, 83, 85; XiXiXiVII. 205, 213, 222, 224, 356; XXXVIII. 427. - 'białe w magii, XV. 34. - bielone, XXXIV. 167., 168. - braźne, XIV. 107. - ciężkie, XXXIV, 161. ~ czynowate, XXXVII. 213, 215. - drelichowe, XXXVII. 212. - konopne, IV. 285; X. 175; Xl. 55. - kramskie, kupne, XVIII. 213. - lniane, XXXIV. 165. - malowane, XXI. 45. - na sprzedaż, XVI. 81. - nielPrane w zwycz. pogrz., XV. 102. - pacesne, XI. 1)5; XXXIV. 161. 1\1. chorągwi na pogrzebach dziewcząt, XVIII. 213. - samodziałowe, p. 1Jk.aniny.,materiały Qdzież,owe, XX;XVI. 133. - upiór w postaci płótna, VI. 258. - w zwycz. wesel, XVIII. 143, 150, 2·13. - wzorzyste, V. 121, 123., 145. - zgrzebne, XI. 55; XIV. 278, 279; XVIII. 68. Płótno w przetaku, IX. 366. Plótno, sieć, XIV. 12.1. Pl6to, plótowanie, plót, XJV. 116. Plucie, (j. ukr.), ogrodzenie, XXVII. 140. Płucnica islandzka, p. plucnik, VI. 158; p. hranycia w lecz., XVIII. 154. Plucnik, tarczownica, Lichen islandicum, w lecz., III. 240, 2611. Pludies, pludiales, l(j.lit.), pływaki z kory u sieci, XXXII.30. �402 Pług"p. bursztynki, buksztynki. cze- pigi, czepiky, czerslo, gTzędzie~, kłoda, kolca., krój, kurek, lemiesz, p~oh v~aci, sprychy, stowba, susło, szlufy, wużwa, I. 29, 114, 142, 143, 168, 264; II. 131; III. 10, 11; IV. 287; V. 67, 104, 209, 367; VIII. 171. 272; IX . .200, 249, 414; XI. 327; XII. 65, 149, 160, 224, 295.,299; XIV. 143; XIX. 84, 92; XX. 2, 14:, 34, 40, 50,. 68; XXVI. 98; XXIX.167-ltJ9; XXX. 214, 227-2133; XXXIV. 17~, 183; XXXVII. 65, 246, 3146;XXXVIII. 313, 365, 418; XXXIX. 93, 127, 130, 131, 193, 1'94, 204, ~54. pt. N all"zędz ia r ołn ic ze. - czterokonny, XJXiXJIII.113. - jednootronny. XXX. 229. - kropienie przed pierwszą orką, XVIII. 215. - krzywo-grządzielowy, XXX. 231. - przejęcie od N,iemców, XXIV.88. - rylcowy, XXX. 230. - św. Izydora, 'I. 172. pt. A s t I' on o m i a l u d o wa. - w baśni, IV. 415. - w facecji, XIXXVII. f5. - w magii, XIV. 45, 302; XXXIII. 140; XXXIV. 43. - w mitach, XXXII1.14O. ...•.•w pieśni, II. M5; VI. 151; VIII. 005; XI. J.61. - w !podaniu, II. 21l; XXiXIII. 140. - w przysłowiu, IX. 51. - w zagadce, II. 231; XI. 73. - w zwycz. zapustnych, XXi. 183, 184, 187, -:- w zwyczajach obrzędowych, Xx,xVIII. 269. Pługia~, (i. lit.)" .pływaki u sieci, XXXII. 28, 30. Pluh, (gw. hue.), pług, VIII. 385. swornik, I I'· l· J , '. j' ~J L Płuh w zagadce, XVIiI. 172. 173. Płukanie w med., XXX. 52. Plut, (i. ukr.)., kora drzewna, X. 9. Płużyca, XX'IX. 166-168; ,xXX. 229: pt. Narzędz.ia rolnicze. Płyta azjatycka, XXix:IX'. 22,9. Płytoteka, XXXVII. 461. Płyty fonog1raficzne, XXI. 33. Pływaki, p. plawki, plauki, plugias, XXXI. 3; XXXII. 30. Pnialk do rąbania drzewa, II. 338. - do rąbania mięsa, P. kowban. - do siadania, XU. 8, 13; XXJIX.47, - w zagadce, II. 338; VI. 248; LX. 3'6'1;XXIX. 13. Pniak, glina ubita do wyrobu garnków,V. 166. - drążony na zboże, XX!X],X. 455. Pó, ku do, XIV. 118. Po Blahowiszczynie, (j. uJkr.), jall"_ mark, XII. 3103.pt. C h Il"o n o l 0gia lu dowa. Po cześnihi Christi, O. ukiP.), jarmark, XII. 303. Po Dmytri, (j. ukll'.), ja rma.rk, XII. 303. Po dojeniu, pora dnia, IV. 282. Po fajkę, zabaWa, XIII. 310. Po Iwani, (j. ulkr.), jarmark, XII.303. Po kieluchu pijak idzie! naśladowanie głosu koguta, VII1.354. Po-kil, po-tyl, dopóki, III. 139; VI. 46. Po kolodzie, po kolędzie, XiX~ 249. Po perszij Bohorodyci, O, ukf,), jarmark, XII. 303. Po spinke, z.aJbawa, XIII. 3p. Po' szperke, zabawa, XIII. 309. Po świetij nedili, (i. ukr.), jarmark. XII. 300. Po wuli, po dobiroci, XVIII. 222. Pobaby p. powaby, tłoka, pomoc sąsiedzka, XVI. 216. pt. Z w Y - cz a j e i o b r z ę d y t o war z ysk ie. Pobiał1ka, biała farba w garncarstwie, XX\XIX. 444. Pobirać, łowić, XIV. 117. Pobirny rok, łowny rok, XIV. 117. Poboczniki, szleje, II. 132. Pobory, podatki, p. wierdunki, XiX',9. Pobracim, pokrewieństwo, XIV. 67. Pobrać się, wziqć się za co, XIV.117. Pobratymiec, II. 40; III. 137, 136; XVII. 28" 262; XXVI. 78. 80; pt Pokrewieństwo fikcyj. Pobratymstwo, II. 301; III. 13-7, 197; XX.68. Po:byt na Łysej Górze, XXVII. 72. Pocałunek pod jemiołą, III. 2. - w obir'Zędach wesel., XXVI. 86. - w pieśni, X}Q{II. 1~ 19. - w symbolice XXXII. 182. Pochewka do siekiery;, XX'XVIII.33. Pochodnia, p. obieganie pól, gid, kiczka, łUczywo, pochódka, rnć, IV. 317; V. 257; XI., 28<7,289. Pochodzenie człowieka., VII. 20. pt, Wierz en ia. - dzieci, XXXI. 145. - j~zyka, X!XiXIX. 101. - konia, p. koń, XXVI. 1'14. - ludzi;, XXiXI. 154.- nadprzyrodzone, XV. 186. narodu, p. etnogeneza, XXXIX. 65" 84, 92. - rodziny, II. 97, 98-. -- Słowian, XXIV. 83; XXVI. 141; XXVII. 4~, 45; XXXIV. 177; XXXVI. 84, 386-3813. ' Pochoń, korona wężowa, VIII. 273. Pochód SamsoM, I. 25. pt. Z w y czaje i obrzędy dorocz. Pochódki, pochodnie ze słomy, IV. 317. er Pochówek, p. ciałopalenie, palowy. XXII. 3<5; XXIX. 129; XXXIV. 40; XXXVI. 22, 108, 117. - bez trumien, p. kora brzozowa, płachta. konopna, XXXIX. 303. - platformowy" XXXVIII. 31. Pochówkarze, XXXVI. 109. Pochwa cierlicy, IX. 3'65. - na nóż, XXXVIII. 232. Pochwi1st, Pochwiście!, XIX. 113; XXXIX. 3129.pt. D e m o n y a t. m o s f e r y c z n e. Pochwiścielnik, wil;;us, XIV. 308. Pochwiść, wia'tr z deszczem, XIV. 299, 308. Pociach, pociasek, pociaszek, pocio- sek, IX. 363; XIV. 51; XXIX. 40. - jaz,da cz.a:rownic XXVII. 64. od giradobicia, III. 143. odiPęd,zanie grzmotu" XI. 186. w zwycZ8jach i obrzędach weselnyCh, XIV. oW., 25.6. - za!bawk.a, VIII. 29. pociqgacki,' terminal. kowalska, VI. 29'1, 292. Pociąganie za duży palec. p. pokrewień8'two fikcyjne, palec, VII.65. Pocieczka, Boletus bovinus, grzyb, X,XXI. 98. Pocienek, weranda" II. 140. Pocieranie, III. 54; XI. 387, 398-9. pt. Ma g ia. - crosnkiem, VIII. 371. - koszUlą, III. 60. - trupią kością, XI. 385. Pocieszniki, histrionawie, XX. 178. Pocięgiel., IX. 187. Pociorki, paciorki, IV. 278. Pociot, p. ciotka, XIV, 67. Pocolos, Pota1os', bóstwo, XXXIX. 350. Początek miesiąca lub roku, III. 52. �405 404 (gw. huc.), XIII. 217, 219; XVIII. 183, 187. Poczesne w obrz. narodzinowych weselny oh, XIII. 210. Poczesne, poczta, XVI. 108. Poczęcie N. M. P., XIII. 145. Poczęstunek. w zwycz. wesel., XIV. '254. Poczta, (dok.), danina, XX. 7, 38, 42, 44. Pocztówki, ty:py ludowe, XlX,XiI.171, Poczwary, XXIX. 69. Poćpiega, żona, XXIV. 85. Pod pręt, poszywanie da'chu, IX.272. Pod szubienicq, schadzki czarownic, XXVII. 61. Pod zajqczkiem, godło domu, X'XiXI. 76. Podagra, II. 289. Podag)rycznik właściwy, Aegopodium podagraria, w lecz., XXVIII. 244. Podania, p. literatura ludowa, I. 24, -169, 185; II. 9, 55, 142, 15>9,258; III. 184, 226, 28'4, 294; IV. 18, 96, 100" 150, 152, 167; VI. 232; VII. 228, 232, 23,3,23;5;X. 240; XI. 3,63, 391; XIV. 183; XV. 189" 205, 210, 257-260; XVI. 255, 4:61; XVII. 181; XlVII1.153, 215; XX. 218, 225,227, 229, 230, 243, 246; XlXI, 109; XJXiII. 20; XXV. 133; X'XlVIII. 103, 122, 130, 198; XX,IX. 99, 128, 175, 179; X\XiX.36, 135, 223; XiXXI.100, 150; XXXV. 51; XiXXVI. 90; XXXVII. 153, 217, 251, 2,53, 2'55, 259, 261, 265, 267, 268, pt. L i t e r a t u r a l udowa. - aitiologiczne, X!XJI.209; XIXIX. 127; XXXVII. 134. - alpejskie, XXV. 44. -- amerykańskie, I. 257. - anglosa'Skie, I. 25; VII. 232 Poczerewenycie, i l , ,! ~ . J j i j. " Podanie o: Chrobrym, XX!XI. 168. - Doboszu, X. 53, 54; XIII. 34, 36; XXVII. 11. .:...... Duni!nie, XJXVIII. 124, 126. - gigantach, XX. 84. - Janie Weneckim, XXVIII.124,126, - Janosiku, XI. 331; XXIII. 28. - Jaworzynie, VII. 220. .:...... 'Kr. Jadw~dze, VII. 126, 127; XXXVIII. 231, 232., 270. - Krzysztoforach, XJXIX\ 100. ---: Ks. ŚląSkim Bolku, XXVIII. 124. ~ Kutrunie, XX. 23'7. - Lohengrinie, XX. 2'28. -"-o megalitach, VII. 87. ~ Midasie, XXIV. 179. _ Olgierdzie,· XXXII. 78. - pańszczyźnie, VIII. 90, 91. - Popielu, XIXXIII,139; XXXJIX,295. - IProćpaku, ,XXXV, 46, 47, - Rolandzie, XX. 237. - smoku, XI. 243, .2...,. Starkardzie, XX. 224. Podania: ,biaŁoruskie, II 17,277; VII. 232; vm:, 211, 212; X. 472. - brandenburskie, XXV. 43. ----< bułgarskie o księżycu,,:XXV14O',51 - celtyckie. VII. 23'2. - chińskie, III. 186. - czeskie, II. 33; VII. 233; XXIII. 173, 174. - dalCkie, VII. 232. - duńskie, VIII. 88; XXX. 10. - egipskie, XII. 333. - etnogenetyczne, XXXIX. 84---88. - germańskie, XX. 240. - górali tatrz." V. 122, 1'27. - greckie, VII. 232; XV. 197, 198; XX. 23,1, 240. - historyczne, XV. 1413;XXV. 132. - hisz;pańskie, VII. 233'. - holenderskie, VII. 232. - huculskie, XIII. 34. - indyjskie,. iX)V. 197" 198. - irilandzkie, VII. 232. - jakuckie, XXJX,vII.120; XIXXIX,86. - kaszubski.e, VIII. 275. - kirgiskie, X. 340; XIXJ.240. - kośde1nJo-dudowe, XXXI. 47. - krakowskie; IV. 3\37;V. 277; XXXI. 107. - 1U!du polskiego, XVII. 23. - niemieckie, VII. 232, 233; XV. 206, 258. - nordyckie, I. 25. - nowoi!s1andzkie, XXXIII. 253. Podania o: Barbarossie, XXXII. 78. - Beowulfie, XX. 224, 227. - bi.ałej karczmie, XXVII. 31. - Biedrzeńcu, II. 157. - bohaterach, ,X:X. 215-218, 23i. 243; XXIII. 160, 171, 173. XXXVII. 137. -'--,BolesŁawie kr., XXXIII. 78; - bratobójcy, XXV. 44. - synu Napoleona, XXV. 98. śpiących rycerzach, VII. 127; XXXII. 78. - Turka,ch, IV. 272; XilII. 235, 236. - Twardowslkim, XXV.51; XXVIII. 134, 135, 141; XXIX. 59. -:" WailJterze i HU!lgundzie, XIII. 55, - WilheJlmi.e z Tu'lu:zy, XX. 235. - Wiśle, XXXI. 168. - Witelonie, XXVIII. 124. - złotym wieku, XX. 224. - iJurawiach Ibika" XVI. 320. Podania polskie, XIII. 55; XJXV. 38. 47-51. --.-pomorskie, XXV. 142. - rosyjskie, IV. 360. - ruskie, XXV. 41. . - sanockie, XIII. 40. .:...... seklerskie, XVI. 148. F " - skandynawskie, III. 281, 284; VII. 2:32; XV. 195. - Słowian płdn., I. 185. - starofrancuskie, XX. 231. - starogermańskie, XX. 2'17, 230. - sycylijskie, XXV. 41. - śiąskie, XXXI. 47. - średniowieczne, I. 12. - tyrolskie" IV. 160; XVI. 18, 19. - węgierskie, XXV. 40. - węgiel"Slko-cygańskie; VII. 232. - wielkopolskie, II. 374. - z Gesta Romanorum, XiXiVII. 23.. - z Jamajki, XXV. 51. - żydowskie, XXV. 43; 46. Podanie dziecka, rąk, wianka, w obrzędach wesel., XXI. 86. Podarek poranny, Morgengabe, zwycz. weselne, IV .. 30. Podarki grobowe, XXXIV. 128. - weselne, V. 12, 14, 16, 18, 19; .IX!. 45, 232; XlVI1.153; XVIII, 150, 151; XXVI. 86. Podarok, (j. ukr.), chustka, dar P. młodego, .III. 44. Podarunek. za żonę, XJXX'VII. 87. Podawać się w co, XVII. 163. Podatek, p. czopowe, czynsz. podbachmistrz, (dok.), podżupnik, XV. 6{). Podbiał, Tussilage farfara L. w Ie. cznictwie, XIII.218, 224; XXVIII. 244; XXX. 42, 59. Podbialki, podbiał, II. 138. Podbieranie miodu, XXVII. 139. Podbuczki, ssawki, grzyby, I. 202206. Podchody, zwycz. weselne, XIV. 379. Podcienie, p. coopertum, ganki, pod_ sienie, soboty, zamsze, XlI. 44; XIV. 184; XVI. 288, 289; XVII. �,. i \ I 13; XX1XIV. 144; XXXVI. 290; XXXVII. 414; XXXIX. 243, 244. 264, 268,270, 273, 277, 285. pt. B u d o w n ic t w o. Poddani, III. Ill; XX. 113. Poddaństwo, III. 119, 120; XX. 6, 21, 25, 26, 28, 119, 124. 126, 127, 132135; XXIV. 189. Podda'sz~, III. 11; VIII. 94; XIV. 360; XVII. 4. PoddeLak, opodeLdok, w med., XJXX1II. 81. PoddruŻJba, XVIII. 142, 149. Poddyma u wozu, VI. 395. Podejma u płu,ga, II. 131, 132. Podeszew, spód korowaja, I. 249. Podgaj podgant poszycie da,chu, 'I'X. 272.. PodgaJrdle na św. Marcina. XVI. 2. Podgarlek, jarzm'o, XIV. 117 Podgarnianie ognia chorymi pakami, XI. 365. Podglebie, XXiXIX. 201. Podgolosy,' (j. ukr,), muzyka lud., XVI. 163" 165. Podrgób, p. odgrdób, sieć XiIV. 117. Podgródik.a w bud., XXXIV. 160. Podgrzybki, I. 1,97. Podherście u wozu, IV. 383. Podi, (gw. :huc,)" strych, XIII. 110. Podkładanie jaj, VIII. 3. if'odkladki na głowę do noszenia na- . czyń, XXiXilV. 127, 132. Podkladki, jaja do wylęgu, IV. 305. Podlkowa bez gryfów, VI. 291. .,-. borowana, VI. 291. - do chodzenia po lodzie, XXV. 5, VI, 291. - na śtuLach, VI. 291. -- ppzeciw czarom, II. 2W. - przybijanie w drzwiach, XIV. 228, 251. pt. M a g ia. - 'I gryfowana, -przynosząca szczęście, XVIII.l99. - rozgrzana w zwycz. wigU., XVIII. 200. - stara przeciw demonom, XXXIV. 41. -- w herbie, XIV. 70, 228. - w magii, IX. 3'55, 356; XIV. 370; XXXV. 131. - w wierzeniach, 111.51; XXXI.I44. - żel.a<zna, XVII. 141. Podkoziołek, XII. 40; XX. 170; XXVII. 169; XXXI. 160-162, 172; XXXV.177. pt.Zwyczaje i o b r z ę d y d o r o c z n e. Podkówecka, podkóweczka, XIV.273 Podkóweczki, II. 355; XI. 38, 132, 163. Podkówki do butów, XXV. 6: PodkuLek, haft, X. 302. Podku~ki u wozu, VI.395; XXiXVIII. 23,1. if'odkurek, zwyczaj zapustny, XII.40. Podku.rzacz, XXXVIII. 421. Podku.rzanie, IX. 385; XiXXIII. 119, 122. - 'bydła, XII. 299 - dzieci, XXII. 28. - włosami, XVIII. 182, 100. PodLotka, dziewczyna, XIV. 69. Podlapki, mankiety, XiXIX. 79. Pod'lazy, V. 56; XXIX. 97, 98. Podłaźniczka" X. 281; XXII. 115. pt. Zw y c z a je i o br z ę dy d o . r o c z n e. Podłażnik, p. podł.azy. X.Z81; XXIX. 98, 97; XXX. 4, 196; XXXV. 36; XJXXVI. 176, 401. Podłoga, III. U, 17-3, 317; XI. 195; XII. 294; XIV. 367; XVI. 367; XVIII. 69; XXIX. 40; XXX. 17. - drewniana, XXXIX. 274, 278. 281, 287. ' - dwupoz~omowa, XXIII. 45, 47. - polewanie w "Dziady", XXIV. II. - z gliny, p. ·boisko, kLepisko, tok, XXXIX. 281. Podmuchiwanie w lecznictwie, XXx, 203. Podmurowanie dla ognia, X!X:XVIII. 272. Podmurówka, XXlIX. 89, Podnercze w zagadce, II. 42. Podniebienie, część pieca, XVI. 367. Podnoga, podłoga, XVI. 108. Podobiadek, śniadanie, II. 128. Podobieństwo wierzeń i zwyczajów" XI,X. 1,57, 158. Podók, (gw. hue.), stryszek nad stajnią, VII. 262. Podol(ek), zapaSka, XIV. 308. Podołek, łono, XVI. 86; XIX. 128. - w mag iL, XIX. 128. Podoroźnik, (,gw.huc.), ba'lJka, PLantago maior, VI. 1,59. Podorożnyk, (gw. hiuc.), podróżnJik, XIII. 220, 224. Podowżna Tuczka, (j. ukr.)" wzór pisanek, IV. 213. Podój od za!czarowanej krowy, VIII. 364. Podpalaj, podpalaj, pódźcie żqćl pódźcie żqć! naśladowanie przepiórki, VIII. 393. Podpalany, nazwa konJi, VIII. 1512. Podpieńki, opieńki, I. 202, 204. Podpinka. XXXVI1.30o. Podpis krwią, IV. 268; XX. 270. Podpłomyki w legendzie, II. 19. - w wierzeniach, IX. 64. Podplotki, grzyby, I. li97. Podprzybitka, XXIX. 25. pt. B ud ownictwo. Pbdpuszczka, p. gLeg, klag. Pódraza, żarna. IX. 364. Pódria, (gw. hue.), powała, XXXV. 106 ,110. 'Podród, XXXIX. 187-189. Podróż, III. 52 - zabiegi ochronne, XX'XIV. 2'19. Podróżnik, Cichorium intybus L., leczn., X. 396; XXV. 77; XXVIII. 242; XXX. 47. Podrywka, sieć, XXIX. 126; XXXI. 41--43 Podrywka, zasadzka, II. 45. Podrzutek, nieś!. dziecko, X!XJV. 80. Podsadki, podplotki, I. 197. Podsienia, p, podcienia, II. 76, 77; III. 11. Podsiębitka, w budownic., 2CIV. 359. Podskakiwanie w górę w magii, XII. 3,16. Podsmuszki, termin tkacki, .xXIX. 84. Podsośniki, część sochy, XIV. 308. Pod'staWiianie garnka, p. czary, XIX. 122. Podstawka, dół koszu[i, X,XIX. 84. Podstawka gliniana, XXIX. 84. 87. - trójnożna do garnków, XiXJIX.45. - pod naczynia pierścieniowate, XXJXJIV, 96, 99, 121, 126. Podstępy myśliwskie, XXVII. 139. Podstrych, V. 1':12. Podswaszyna, HI 171, 237, 241, 389. Podszewka, XXIX. 84. Podszybie, XXXVIII. 260. Podścienie, p. podcienie, XVI. 286. Podściółka" grochowiny, na niedźwiedziu. XiX. 174, 175. Podufaly, dumny, XVI. 86. Poduszeczka, upPZąż, II. 13,2. Poduszerik, (j. ukr.), strych, V. 183. Poduszka w kupnie konia, XXIII. 106; XXX. 32. - w magii, XXI. 131, 132. Poduszuszka, poduszka, X!IV. 117. Podwaliny, IX. 269, 270, 273-275; XIII. 115; XIV. 43; XVIII. 198; XX. 315; XXIX. 7, 13; XXXV.67; �4.09 - zmyczaje przy zakładaniu, VI. 266. ' Podwianie,XXXIII. 11a, 119. Podwieczorek, II. 128, 355. Podwiej, duch wiatru, II. 213, 214. Podwierzchnia, drużka, VIII. 248, 249., 251. Podwiezki, paski, XXIX. 188. Podwijka, ubiór głowy, XIX. 128. Podwoda, II. 121; XXIII. 166. Podwołok(a), (j. błr.), niewód, XXIX. 126; XXXII. 26, 31. Podwora, powróz u sieci, XIV. 117. Podwójna głowa, P. dwugłowośĆ, XXXIII. 146. Podwórowe, podatek, II. 121. Podwórze, p. obora, XIV. 363. Podwyrzeczko, podwórze, XIV. 117. Podyma, p. poddyma u wozu X. 155; XIII. 143; XIV. 132; XXJXIX. 114, 116. Podymnyky, (gw. hue.), dymniki, XXJXIV. 144. Podynok, (j. ukr.l, część brogu, XVI. 369. Podyszor, (gw. huc.), półka na naczynie, XXXIII. 104. Podzia,ł: administracyjny Polski z 1771 r., XiX, 281, 282; późniejszy, XXXVIII. 181. - izby, XXXIII. 89, 90. - kultur, X.XXVII. 63. - mienia, IV. 128, 12'9. - na parafie, XXXVIII. 181. - rodzinny, III. 3·09. - rzeczowników w języku hot, XXXVIII. 67. - wytworów kult., XXXVII. 47. Podziemie, p, piekło, IV. 53; XIV. 39, 41; XXIX, 103. Podziemki, poziomki, XX. 54. Podziemni bogowrie, III. 173. Podziomki, demony opiek., XII. 168. (ddk.), bóg wiatru., XIX. 112, 113. Pohana chor.oba, (gw. huc,), 'epilepsja, XVIII. 18L Poisson d'avril, (j. fu'an.),rybakwietniowa, Prima aprilis, VI. 298. PÓ]as, (j. ukr.), pas wełniany, krajka, III. 28; XrI 288-291; lXVIII. 142; .XXXII. 35; XXJXIV. 146. Pojasek, (j. ukr.), ,pasek, II. 3174; IV. 116; V. 74, 76. Pojazd, jazda łódką na piórach, XIV. 117. - WIiosło,XX. 56. Pogrom, XIV. l>7. Pojda, świtka, XXVI. 60. Pojęcie(a) animistyczne, XXVII;153. Pogródka, podmurowanie domu, V. - "g,rzechu, XXXIX. 134. 64; IX. 273. Pogrzeb, I. 28. 131; II. 212; III. 348, - ludu o przyrodzie, XXVII. 84. - narod!owQści, XXXIX. 7.9. 358; IV. 438; V. 344; XIII. 107; XVI. 265; XVII. 185; XVIII. '>·9; - o duszy, XXII. 16. XX. 11, 12, 210, 212; XXVIII. 14, Pojok, smoczek; lXXXII. 81. Pokajanie, IV. 307. 251; XXIX. 92; XXX. 124, 243; Pokarm dotkIllięty urokiem, XXIII. XXXIV. 7; XXXVIII. 306. pt. 58. Zwyczaje i o:brz.ędy po- kupno, S'Przedaż, pożyczanie, grz ebowe. XXIII. 68. - góralski, XIV. 398, - przygotowanie., XXX. 214. - huculski, V. 344. - roślinny" II. 12'7, 186. - M. Boskiej, XXXVII. 307. - stawianie na gJ:ob8lch, XX. 204. - nieza'ślubionych, XXVI1.154. Pokarm !kobiecy, XIII. 217, 221; -.pusty;, p. pusty pogrzeo, gra,. XVII. 245; XXV. 116. VIII. :ł39. Pokazywanie się zmarłych, XVIII. _\ samobójcy, XXXI. 46. 1'94. - seklerski, XVI. 148. Pokażka, na pokaz, XIV. 117. - w wierz. myśliwskich, VII. 282. Poklis, PokZus, PokZys PokoZ, Poku- zimy, XXXIII. 30. pt. Z w y c z aZus, (dok.), bóstwo, XlV. 79-81. j e i o'b r ę d y d o r o c z n e. Pokładziny, p. kogut, I. 249; IV. 30; - zmarłych nienaturalną śmiercią, VI. 135; X. 71, 72; XIV. 192; XX. XXVIII. 251. 195; XXI. 93-95; XXIII. 185; - znaczenie socjalne, XX;XJ:X. 428 XXVI. 86; XXVII. 154; XXVIII. Pogrzybac, termin ol. kowalska, VI. 94-96; X;XIX IW pt. Z w y292; IX'. 361. c z a j e i o b r z ę d y w e s e 1n e. Pogrzebacz, p. kociuba. Pokłony w obrz. wesel., XXVI. 86. - religijne, XXXIX. 139. -społeczne, XXXIX. 134, 139. Pogłębiacz do k~IlIia bursztynu, XXXIX. 363. Pogoda, p. czary, III. 94; XIV. 37. - przepowiadanie, XIII, 161, :W4, 255--257; XIV. 369; XXXV. 68. - słowo bogini wiosny;. XIV. 88; XVII. 36; XIX. 112. Pogodki, gadk!i góraLskie, X'XXI.l40. Pogon, pogoń, XIV. 117. Pogonicz, poganiać, VI. 46. Pogranicze wielkopol.., LX!XXI. 167. Pogrobowcy, XVIII. 19'f. urok, II. 217: się, patrzeć, XVIII. 221. Podżupnik, (dok.), XV. 60. Poeci(tki) galaccy, XVII. 102, 103, 105., 106. - ludowi, X. 169, 170. - wędrowni, XX. 238. Poemat średniowrie.czny o kogucie, X.X. 294. Poezja ariańska, XV. 254. - chorwacko-serbska" ,X):lIX. 175. - dworska, XXX. 244. - epiczna, XXXVIII. 315. - Gilaków, XVII. 95-123. - Hotentotów, X,XXVIII. 94, 95. - jugosłowiańska, XXX. 204. - madziarska, XXXII. 4-6, 10. - polska, XJXXII. 4-6. - refol'lnacyjna, XX. 116,117. - rodowa, III. 211; 216. ~ serbska, XVII. 103; XXIX. 175. - Słowaków, XXXIII. 14. - Słowian płdn., XXII. 141. - staTogreoka, XXXIV. 5. pt. L it e r a t u r a l u d o w a. Pogace, (j. serb.), gra, V. 142. Pogaco, (j. słoweń.),chleb pszenny, VIII. 346. Pogania c, pastuch koni, IV. 277,284, 287; VI. 75, 76; VIII. 27; XI. 150. 'Pt. G r u .p y P ł c i i w i e k u. Poganie, III. 106, 107; XJIV. 317,39, 43, 56, 65, 203.,222, 227; XVI. 265. Pogaństwo na Zmudzi, XXI. 130; XXX. 251. Poglądy ludu: na kradZlież, IV. 379. - na oszustwo, IV. 381. - na przestępcę, IV. 247; V. 107,114. - na samowolę, IV. 378. - na stosunki płciowe, XVII. 263, - na zmianę wiary, IV. 363. - obyczajowe, XX;XIX.. 139. - prawne, IV. 96; XXXIX. 133. 135. Podziw, Podziwiać z / Pogwizd, �411 4tO Pokolenie mojżeszowe, VIII. 353. - Judy, XXVIII. 45. - żydowskie, XXVIII. 49. Pokon, p<>Cz'ątek,XIV. 308. Pokoncie, w piecu piek., XIV. 300. Pokora, żałoba, II. 141. Pokost lniany, XXX. 153, 162, 163, 167. Pokowa, miara jednogarnoowa, ~VIII. 1159. Pokrewieństwo, III. 197; XXX. 257; XXXIX. 188. - filk:cyjne, XXXVIII. 2f,!O. - grup językowych, XXXIV. 47. - IwItur, XiXII. 19. - mI1eczme, VI. 398. - motywów 'baśniow., XIX;XIII. 142. - po matce, ojcu. V. 186. P o k r e w i e ń s t w o fil k c Y j n e, P. Abadzdzei, adalych, adopcja, achynha, Amita akan, maior, Amita Anadzdzei, mYT, atag, atalyk, bar- _~itnik, grijeha, eithbroethralag, dothir, fostrfathir, jostrbrothir, stir,fratnie filyn, fóstr fóstrmothir, fOstrsohr, fostrsy- totemiczne.. kormilec, konbracia, kum, kuma, ku'l'l'teczka, kumos;k'ó;.; kumostwo, kuszak, taskan, mamka, mleczny brat, nutritor, pa1:;~atymstwo, pokrewieństwo mleczne,. posestrie, posestry, przybier.an~e do rodziny, rodzice chrzestni, siabrowstwo, sibrat, sibretki, Sin po duchu, Sin !po grijehu, snek-tamyrstwo, ssanie, syn przysposobiony, trzymanie za wiellki palec, (pociąganie), .alrouna, L., Atropa Mandragora of- !X. 260, X:XV. 115; XXlXIX 3M. 305. pt. R o śl i n y w w i e.r·z e n i a c h i m agiL Pokrzyk wilczojagoda, Atropa belladonna, p. Mandragora, X. 260; XXVIII. 244; X,xXIX. 3M, 305. Pokrzywa, p. zagawka; zegawka, 'Urtioo dioica, Urtica urens, p. ficinarum, koprziwa, Ans ta_ -bracia cechowi, bracia duchowni. bracia. stołQlWi, bractwo, doz tamyr, Mandragora, Mandragora magna, atalykat, mak uztaskan, barnfóstr, bitnikostwo, brat bez usynowienie, zamiana pierścionków, imion, związki braterskIe. Pokrok, wiązanie dachu, V. 64; IX. 271, 274. Pokryjamu, pokryjomu, XIV. 117. Pokrytka, d:zJiewczyna upadła, V. 151; VII. 265; XIII. 116. ;Pokrywa, pocieranie, XII. 31G. Pokrzyk, pokrzyk mandragora, p. - Bert., kropywa, koprywa. X!XVIII. 64. barwnik do jaj, IV. 215, 415. gotowana w lecz., III. 54. liście w lecZIJlictwie, VI. 59. pożywienie, III. 253; XIX. 318. pt. Po t r a w y g ł o d o w e. napój mi~o'sny,.IX.22,6;~XVU. ,136. odwar, II. 160; LX. 250; XVl'I1. 187, 188. przeciw demonom, XXVII. 136. przeciw usychaniu kapusty, X. 354. święcona z masłem i soJą, XVIII. 211. w lecznictwi~, XII. 223; XIXX.70 w magJii, XXX. 210. w zaklęciu, I. 204. we wróżbach, XXVII. 136. włókna na odzież, XVI. 117. z oct~, XI. 399. -z żywicą w leczn., XVIII. 187, 190. - zebrana w W. Czwartek, VIII.Ml. Pokucie, miejsce poczesne, XIXIX. 184. Pokucie-kul, (L błr.), miejsce po. czesne, XXIV. 9, 16. Pokusa., pokuśniak, demon, VIII. 159; XII. 213. Pokuśnioki, pokuśnik, demony, IV. 332; V. 53" 54; VII1.159; XVI. 49. - zapustnicy" X!lI. 44, 1~4. Pokuta czarowników, XXVI. 24. - jako motyw powieści o Grzegorzu, XXVI1.2ol. - pośmiertna, VIII. 177. - przy grobie zabitego, XXVIII. 254. pt. !Prawo ludowe. Pola Elizejskie, XVII. 18. Polainy, sztylpy ze skóry, XlX!II. 103. Polano płonące, III. 00. - w nowor. wrÓŻIbach, XVIII. 209. Polcyrebizur, (gw. złodz.) inspektor 'POlicji, XVI. 86. Pole, miejsce wolne od drzew, XVII. 197. - orne, :XJXXI'X. 229 235. - w lecznictwie, XI. 3,96. - źrebie, (dok.), przydzielone drogą ~osowania, XVII. 212. Pole, podle, koło, okolo, XIV. 117. Polecieć, pójść, XVII. 163. Polednia, drąiJki do suszenia; ~XIX. 10. Polej, kwiaty w ślub. wianku, III. 3'50. Polej, roślina leczn., XVI. 85. Pole1J(um), XIV. 60" 67, 68, 72, 317321. Palenie, belki do sUiSzenia drzewa, V. 64; IX. 279. - do wieszania ubrania, XII. 229. Polepa gliniana, XXXVII. 112; XXXIX. 255, 287. Polerowanie bursztynu, XXXIX.379. Poleśniki" ciasto drożdżowe, II. 128. Poletyca, (j. ukr.), Convolvulus arvensis, ,przewiązywanie włosów, XXV.118. Polewa, V. 1,67; XXIX. 87, 192; XIXXIII. 20. pt. G a r n c a rstwo. - jasna, wiśniowa, XX'IX. 87. Polewanie wodą podłogi wzwycz. weselnych, XIV. 200. - wodą podłogi w zwycz. zadusznyeh, X;XIV. 16. Polewanka, zwarka w bednarstwie, III. 1415. Polewka z czosnkiem, XXIV. 7. - oz gruszek p. bryja, brendza, hamula. - z serwatki, VI. 46, 57; X. 37; XX. 319. . - w przysłowiu, XII. 66. Poliandria, wielomęstwo. I. 67, 151; II. 107" 277, 286, 303, 304; IV.35'8; V. 166; XI. 221; XVII. 48; X,X,IV. 85; XXVI. 85; XXVIII. 114. Polica, regulówka, XIV. 117. Polica, p. sooha, X'IV. 308. Polichromia rze~by, XXIX. 115. - sprzętów, XXlXI. 7. - wnętrza chaty sądeckiej, XII.113. - wnętrza kościoła" XXX. 244. Policjant w szopce, IX. 26, 28---Jl; XI. 26, 34, 35, 46; XIX. 36. Polidemonizm, XXXVI. 140. !Polifonia u ludów pozaeuropej'skich, XV'I. 174" 175. Poligamia, wielożeństwo, I. 67; II. 286, 296. 299; V. 186; XI. 220, 222; XVII. 47, 48. - u Słowian, XXV. 122. Polih, O, ukr.), siano, II. 209. �413 Pólik, policzek, X'IV. 118. Polina, drzewo do sU5zenia, XIV.S93. ·ij t • PoliteizIlll XV. 19. Polityczki, (j, ukJr,), wstążki do włosów, XII. 285., 286, 291, 293. Polka, taniec: - Damen-polka, XlV. 79, 80. - chodzona, xrv. 79, 80. - Jager-polka, XV. 79, 80. - raźna, XV. 79, 80. - szkocka, XV. 79, 80. - Tramle, XIII. 324; 15Q, 252; XIV. 79. - Walzer-polka, XV. 79. 80. żydowska X'V. 7'9,'80, Polny konik w opowiadaniu,VIII. 315. Polonez, Xl. 215; XIII. 324; XIV. 150; XIX. 3·5. Pólonos, taniec, III. 3'53, 354. Polowanie, I. 116; II. 56, '258; IV. 16; VIII. 200; XXXI. 28,144; XXXV. 83, 84; XXXVII. 82, 83, 85, 94, 3<66,367. pt. L o w i e c t w o. -na zająca, motyw bajkowy, XXVIII. 194. Polowy{ dereuJyj, (j. ukr.) Betonica officjnalis, w lecz. VI. 1\58. P<}lska Ludowa XXXIX. 628. Polski brat, V. 135', 136. Polski most, w przysłowłu, XVII.l37. Poltyka, sprzączka u koszuU, VI. 46. Polluks i Kastor, lp. bliźnięta. Pol1o!gonum avicunlare, p, sporysz. - lapatifolium, p. wierZ'bow'ina. Polypodium vulgare, P. paprotka posp. Poł, (gw. huc.), podłoga" XVII. 179. Poła, krokwie, IX. 271. Poła odzieży , w kupnie, w sprzedaży, XXIII. 93 94. Polati, połatki, (gw. huc.),XVII. 180 Po latka, (j. ukr.), legowisko na drzewie, p. ambona, XXXVI. 194. polati, (j. ukr.), tapczan, I'll. 44; XVII. 180. Poławianie bursztynu, XXXI,X. 371. Połaznyki (gw. huc.), połaźniki, XVIII. 200-201, 212. Pole, (j. ukrJ, drągi łączące oborożyny, XVI. 3,70; pt. D a c h. Pole (j.. ukr.), część brogu, XVI. 369. Połeć słoniny, XX. 95. - w przysłowiu., XIV. 353. Polny, pełny. XIV. 117. Połonie, drągi do suszenia drzewa, VI. 56 Połoniny, II. 206-208;' III. 258; V. 61; VI. 352; IX. 9'5;XIII. 233 238, 240, 242; XIV.46; XVII. 141; XXVIII. 249; X~XV. 76-161. pt. Indeksętnogeograi Polonyki, (gw. huc.~, chochle drew; niane, XVII. 14'5; XXXV. 91, 96, Połos., Połoz, wąż-smok,XXV'lI. ~9; XiXXLX. 342 Polatki, Połoskozubnl!j ponediłok, Połosko- (j. ukr.), poniedziałek wielkopostny, XXXIII. 28. pt, Z w y c z a j e i o b r z ę d y d o r o c z. Polowaja, (j.ukr.), plewa w budow_ nictwie! XVI. 367. Połownictwo, połownik, forma dzierżawy, IV. 13,0. Połowyna, polowynki, (j. ukr.), wzór pisanek, IV. 211. Położenie chat XXXIII. 85. - chłopa w Rzposp. KJrakowskiej, XXXIX. 579. Położnica, łóżko, III. 58. - nieczystość, II. 225. - ochrona przed demonami,.XXXIV. 7; .xXXVII 285. - ochrona przed urokiem, III. 60. - odwiedziny, III. 5'1158. - opieka bóstw. P. Rodzanica, XIV. 73. zuby, - uderzenie nogą o próg, Xl. 383. wywabianie przez mamuny, VIII. 355. - zakaz wychodzenia na drogę" XIII. 116. Połóg, p. poród, VIII . .252; .xxX. 40. !pt. Z w y cz a j e Ib r z ę d y n aro d z i n o we. Połów ryb 'bez łódek XXXI. 40. - na bródkę, XXXI. 40, 42. - na łódkach, XXX'I. 38. - na ostkę, XXX. 43. na trutkę, XXXI. 43. - ręką, XXIX. 126;XXXI. 43; iX:XiXI'I.25, 26, 34; XiXXVII. 109. - w lasce, XlX1Xl.42. - w zimie, XXiXI. 41; XXXII. 22, 23. -'- ze światłem, XiXlXI. 3; XXlXII. 26; pt; Rybołówstwo. Połówka" odzież, XXIX. 82. Połudenok, (j. ukr.), śniadanie, V. 153; XIII. Z96; X'VlI. 141:1. Połudeń, (j. ukr.), obiad, III. 44. Południca, XU. 168, 216; XIV. 177. XVI'I. 69·; ,XiXXV. 24; .xXXVII. 262; pt. Demony kobiece Południe, część świata, XXXIX. 117, - pora duchóW; XXXIV. 35. - pora modlitwy, vII. 10, 15. - pora pożyczania XXIII. 58. - praea w południe, XIV,. 370. - w lecznictwie, XIII. 21'9, 225. Poły, sieć.,.x:xrxVtIII. 245. Połycia, (j. ukr.), pol,iea u .pługa, 1. 143. PołY'kanie zimnej wody w med., XI 3~. . ° (gw. (j. ;Pomarańcza. XXVIII. ~w· rózdze Połyn, Porr.ana, huc.), piołun XIII. 224 :bir.), s'typa, XVI. 325. Citrus 245. weselnej, aurantium, xrrv. 255. dziwactwo, ,przewrót, XIV. 118. Pomiary inżynierskie, XXVIII. 107. - wzrostu, IV. 77. Pomieszanie ;płciowe, II. 98-104, 106. Pomiotło, pomietło do wymiatania, IX. 363; XV,I. 48, 51; XXiXI,X. 40; XXX.220. - poruszanie drzew owoc., VIII. 341 - w obrzędach sobótkowych, V. 257. - w szopce, XI. 44. Pomladzi.ny, ohmury, XVI. SQ. Pomniki megalityczne, XXI. 255 Pomnońć, pamiętać, XIV. 118. Pómoc, pomóc, XlIV. 118. Pomoc sąsiedzka, p. tłoka. XX'XVII. 452; !XXXIX,. 422. pt. Z w y c z a j e t o war z y s k i e. Pomocnik, psianka słodkogórz, Solanum Dulcamara L., X. 260. Pomocz, O. ukr.), tłoka, IV. 149. Pomornik, P. kupalnik, Arnica montana, XXVUl. 243, 245. Pomost z desek do spania, Ul. 44. Pomór, ,XIII. 112; XX. 96; XXXVII. 293; XXXIX. 210. - byd.ł.a XXXIX. 210. ;Pompony u czapek, XXVIII. 177. - u sukmany, XXIX. 7,9. Pomlsta krwawa, p. zemsta, XVII. 246, 248; XXVII. 31; pt. P r a w o lu idowe. Pomyje, kropienie bydła w wig. B. Nar. II. 336. - przemywanie w med., XII. 265. Pomyjak, pomyjnik, cebrzyk, IX. 265. XXX.16. Pomynalnycia, (j. ukr.), poniedziałek po Przewodniej N., III. 19. Pomyślność, p kob'Q, kova. Ponas, (j. lit.), pan XIV. 31. Poniedziałek Ciężki, II. 142; XXXIX. 336. Pómiana, �414 415 - ,, ; ~ ·l . I; feralny, II. 88; :x.xXIiX. 336. oblewany, VIII. 377. pierwszy W. Postu, XXXIII. 27,29. po Przewodniej N. III. 19. po Zapustnej N., III. 29. w przesąd. rybackich, XJCX'lI. 34. Wielkanocny, I. 130; IV. 201, 218. 225, 321, 326,; V 215; XI. 64; XVIII. 75; XiX. 171; X;xJXJVIII. 269,539. - Wielki, I 86, 87; IV. 199. - zakazy podróży, II. 88;pożyczania, II. 331; r02'lpoczynania roboty, VIII. 362; XVIII. 198; szycia, II. 336; wdziewania koszuli, II. 336; wożenia obornika, III. 145. Poniedziocha, nazwa krów VIII. 15'2. Poniezus, Pan Jezus, XII. 213. .ponoże, sidła na dropie, XXXI. 30; pt. P t a s z n i c t w o. Pontały, ozdoby, XIV. 15; XXVIII. 18,28. Pontok, chata hotentocka, XXlXVIII. 51, !lO, 101, 100, 110; pt. B u d y n _ ki mieszkalne. Póny, pono, XIV. 118. Ponyk, to sarno, XIV. 118. Pończochy, p. kapce, kapci, kapczury, I. 159; XI. HH tOO, 154; XV. 96; XVIIII. 14'2;XXI. 138; XXIX. 84, 118; JGXiXIII. 113; XJX;XTX.346. Pończosznica, pończoszana czapka, XXVIII. 174. Poóz, powóz" XIV. 117. Pop, postać diabla, II. 325, - w opowiadaniu ludo~ VII. 131, 132, 242, ,243; ,XX. 67; XXX. 125,. - muchomor" I. 197. Pop, ciup, figura w grze 'bierk~ XI. 387; ~II. 229. Popadia, w opowiadaniu, XVIII. 154. Popaśnik, kożuszek, X. 181. Popądzać, popęd płciowy u bydła, VI. 46. Pop erek, krzyż u człowieka, III. 44. pomazać, powalać, XIV. 117. POIpęd płciowy. III. 372, 373. - u zwierząt, P. bić się, hukanie, Poperkotać, pyrchanie, parzenie, popądzać, pokrywanie, VI 46. Popiel., VII1.40o; IX. 132" 134; XI. 279; XIII. 51; XIV. 239; tXX;XlIX. 295. Popielarz, piecuch, kopciuszek, XIV. 117. Popielec, p. kłodę ciągnąć, Kaśka, I;'loh vlaci, Wstępna Środa, I. 46, 50 79; II. 87, 96; V. 353 354; VIII. 340; XI. 64; XII. 135; XIX. :ł8, 90; XX. 169, 171, 173, 176,.181, 188; pt. Zwyczaje i obrzęd y d o r o c z n e. Popielniczki, XXIX. 87, 90. Popielnik w piecu XXIX. 48-50. Popielstwo, kapciUiSZkowanie, (prÓżnowanie, XIV. 117. Popielucha, malina ostrężyna XXX. 61. ruja, Popiół bukowy w lecznictwie, p. bukowaja spuza, VII59. - czary, II. 204; III. 55. - do garbow. skóry XJXlXVII. 214. - do prania 1:?ielizny, XXX. 2:4; XXXIX. 327. - gorący w lecznictwie, XII. 265. - farba do malow. ścian, XXiX. 21. - jako apotropaion, !XIX;Vn. 134. - kładzenie jajk~: :X1lJII.115. - obsypywanie gęsi, XIII. 328; XXIII. 88. - osinowy, XXXV. 74. - 'POSYPywanie, XI. 300; XIII. 227; XIV 370; pt. M a g i a. - przechowywanie ognia, XIV. 292, -. - przeciw piorunom, V. 269. środek ochronny, XXXVII.' 85. święcony, II. 87. transport popiołu XX. 50. w uprawie roli, XXXIX. 208. w zwyczajach wesel. XVII. l59. w zwyczajach wigilij" XlVIII. 216. wymiatanie z pieca, XIV. 46. z buczyny, XXXIX. 327. z kości, XVIII. 187. Poploty, i~ięzie w płocie, XiXXIX. 29S. PopłUCZyny, V. 354. Podpolja, {j. j'ak.}, piwnica, XXiXVII. 100. P.opowi pleczy, (j. ukr.), w,zór pisanek, IV. 213. Poprawiny, n. 251; III. 35'2, 353; VIII. 238, 251; XlII. 92; XIII. 323; ,X'!V. 2:62; XVI 147; pt. Z w y' c z a j e i o b r z ę d y we s e l·n e. Popruhy, (j. ulu.) poprzeczki u spławów, XVII 140, 151. Poprzeczni~a, XXXVII. 111. Poprzyczniak, powróz u sieci, XIV 117, Poprz?Jcznie, PC 26'9. Populacje, XJXl. 10, 15; XXXIX;. 15. Popuśnik, zapustnik, XIiI. 44. Popy ki, \W:ór pisanek, IV. 213. Pora czarów, XXXIV. 7. Poradlne, (dok.) II. 121; XXXVIII. 004: pt, P r a w o l u d o w e, Porańdać, sparaIiżowa~, XJ:V. 243. Poręka, IV. 1'213. - długu własnym ciałem, XXlVlI. 29. Porkinyci, (gw, hue.) spodnie, XXXIV. 146. Porńcila, paszenie owiec i bydła po wieczornym udoju, XXXV. 121. Poronienie p. kapytnik., XI. 394. XVIII. 184; XlXV1. 107; XOOX. 41, 55; X1XJXl\~II.M~. Poros, (j. lit.) więcierz, XX;Xll. 28. POTowa, toń, głęboki dół, XlIV.. 117. roztargać, XIV. 117. XIV. 320. Poród, p, połóg, kamień, [pOrodowy, II. 221, 335; III 58, 63; V. 110, 284; XI. 383, 394; !XXVI. 107; X'XX. 224, 226; XiXiXIJV7, 36, 42; XXXVII'!. 262; XXXIX. 399; pt. M e d y c y n a l u d o wa. Porruhy, (j. ukr.) poprzeczki u spławów, XVII. 151. Portasz(i), (gw. huc.) skład drzewa, VIII.262; XVII. 139. Portki, p. spodnie, XI. 314; !XII. 75, 7'6, 215 pt. O d z ież. - góralskiie, Vl'I. 181; XXI. 77. - lachowsIde, IX:I. 7'1. - .pacześne, IV. 277; xxxVi: 232. - poc.ieocanie konia, IX!]!. 267. - sukienne, IX. 256; X'XXIV. 269. - w opowiadani.u., X'II. 220; Xx,. 261. - w pr'zezwis,kach rymow., XIII. 245. - waŁaskie, XXXVI. 232. - zgrzebne, IV. 277. Portki, wror pisanek, IV. 213,. Portrety na szkle, XXX. 170. Portugały, (dok.) ubiór gł,CK\VY, XXVIII. 18. Porty, portki, XIV. 117. PorUszenik, roślina, XOOX.210. Porwanie dziewicy, V, 10. Porwanie na·rzeczonej, XXVI. 86. pt. Z' w y c z a j e i o b ·r z ę d y we s eln e. Porwisz, złodziejo, X,vII. 4 Pory, dnia i miesiąca, w leczeniu; XlVIII. 1815.pt. M e d y c y n a l u d. - w zwyczajach siewn., XXX. 247. PoryvJlanie żon, I. 36; V. 186, 203; 281; VI. 2011;IX. 142; X. 340; X:I. 2·21; XIV. 1~191; XVII. 46, 47; Poroztargiwać, Poróbca, poróbnik, �416 XVIII. 225: pt. Z ,w y c za je i obrzędy weselne. - w ob~ach werelnych Łotyszów, X. 113. Porzat, już, ciągle, XVIliI. 221. Porzeczka, Ribes rubrum, XXVIII. 245. - czarna, Ribes nigrum, p smroXXiXI. 98. Porzny, brzydki, XII. 68. Porzucanie zag,ród, XXXIX. 216, 221. Posadzenie młodej na Skórze w obrz. weseL, XiXfVI.86. Posag, II. 202; III. 2.01; IV 1218;XIV. 35, 216, 254; XVIII. 225. - męża, III. 207. - zwrot, III. 309. - żony, III 207, 208, 210; XlVIII. 152. Posag, płótno dLa młodej, III. 44. - kamienny dwupostaciowy, z Ło.puszna, P. Rohatyn, .xXI. 64. - zbrucki, XX<!V. 90. Posah, X. 62, Posąg bożka, XXX t 2W. Poscyca, pluskwa, V. 64. Posestrie, HI. 1317; pt. P o k r e~ w i e ń s t w o fi k 'c y j n e. Posestry, III. 137, 138. Posjarnice, posfarnik, (j. bułg.), p. stypa, XVI. 64. POSidełki, (j. ukr.), wieczornice, II. 101. Posięgnąć się, odważyć się, XIV. 117. Poskrzybki zgrabki., XIV. 117. Poskurica, (j. serb.), stypa, XVI. 325. Posłać pościel oblubieńca, V. 15. Pos!aniec, biedronka" we wróżbach . małżeńskich, IX, 67. Post p. Arcyburion, 'xrx. 90; XX. 88; XiXIX. 123; X;XJXI.115. - Arcyury, 1. 118. - czwarta niedziela, XIV. 84. - przepisy, X!XJ{,IV. 279. - przeważanie, I. 84, dzina, f j 417 - w inicjacjach młodzieży, XVUI.56. w praktykach znachorów, XXJGIII. 118, 124, 125. - Wielki, I. 84, 85, 117; 'II. 142, 185; III. 13; IV. 19~; V. 220; VIII. 374. Postać diabła, II, 14. - bernardyn, cielę, kaczor, kozioł, wół p. BOTuta, XIXiX.IX. 348. - ludzka na księżycu, p. księżyc, XXV.48. Postaja, (gw. huc,), ziele, którym przystraja się korowaj, XVII. 15,5; X'VEII. 142. Postaw sukna,' XIV. 15, 16. •. Postęp gospoda'I'. wsi, XJXXVIII. 309. Pasm, (gw. huc.), tapczan, V. 15,2; XIIU. 210. Postoły, łapcil:l, V. 150, 151; VII. 262; VIII. ~2; XU'Ii,285, 289, 301; XJVII. 141; XXVI. 49, 61; XOCXIV. 146. Postronki !poświęcone, IV. 184. - w uprzęży, Xi){lX,VII. 308. - w zwyczajach kupna i sprzedaży, lXXIII. 92, - żelazne w opowiadaniu, XlII, 224, Postrzał, leczenie, XX!X,. 73. lBostrzyżyny pierwsze, drugie, II. 82,83; UL 301, 370; .x;XV. 136, - mnichów, 1,1. 83. oli Słowian i GermanÓWj, II. 219, 379; XUI. 349; XlVIII. 224; XXVII. 140. - weselne, XXVI, 86; XJXVIII. 95. - Ziemowita, XIV. 36. Posucha, odpędzanie, II. 197; XVII. 37; XXIXIII'- 11. pt. M a g i a. - wywołanie, XXI. 13,2. Poszanowanie starszych, III. 197. Poszedł bursztyn kopać, zmarł, XXIXIX, 401. Poszewka haftowana, XXIV. 133, 135. - wrocławska, XXOOIV. 165. Pószwa, poszewka, Poszycie, P. burtnik, X'IV. 118. głowacze, paź- dziory, pLaskóry, strzecha, . .IX. 271, 272, 274; XXIX. 35, 39; XXXIII. 95;. pt. D a c h. !Pościel, III. 304; V, 104; XIV. 16, 386; XXX. 32. PośLadkować, ujrzeć, XU. 68. PoślU!bien~ brata, V. 13, 15; pt.. P r a w o l u d o w e. - dziewienzą, p. lewirat, :[11. 293. PośLuzisto, ślisko, XVII. 163, Paśnik, wigilia. uczta, XIV. 300; XXV.60. Poświęcanie mieszkania, II. 141-145. - pól, IV. 184; XII. 3'0,8;XVIII. 215; pt. Z w y c z a j e i o b r z ę d y d or o c zn e. -wody i ziół, XXX. 225, potaczka. naczynie do ;prania, OCIV. 117. Potak(a), linka do ciągnięcia sieci, XIV. 117. PotentiHa ansęrina, P. srebrnik posp. Potęga szkodliwa, XIXXIV. 8. Potie, (gw. huc.), ptaszę., VII. 262, Potknięcie się, w wierzeniac~, III. 52; VI. 62. Potoczek, ceberek., XIV. 117. Potok w mag. czynnościach, XI. 395. PotolIos, p. Pocolos. Potomstwo, p. cędo, czędo, bezpłod. ność, XL 394Potop, VII. 20; 1:ł3; Xl. 342; XXV. 90; XXVII. 171; pt. Mity. - w zagadce, II. 41, Potopłenyk, O, ukr.), topielec, VI. 258, 259; VII. 262. Potorać, wytarzać, powalać, XlV. 117. Potraw, siano wrześniowe, XX.XIX. 336. 27 Lud - Tom XL Potrawy dla zmarłych, IV. 396; XlXIV, 11" 17, 26. - ludowe, II. 126, 184; XXiXI. 6. - mączne, XX'. 96, 101. - mięsne, XX. 94. - narodowe, XXVI. 98. - obrzędowe, XXIV. 6, 7; XiXIX. 118; XXXI. 159, - świąteczne, II. 202. - z jaj, II. 185. - żydowskie, XXV. 134. P o t r a w y g ł o d o w e, p. barszcz I(roślina), brzoza, (kora), buk, bukiew, bukwa, cetyna, gałązki świerkowe, hodryk, kora drzew_ na, korzonki, lebioda, liście, maj· ki, pokrzywa, powój., rzepik, szyszki świerkowe. p o t r a w y o b r z ę d ow~ p. afikoman, baba, babka, bałabu- baran, baur-kuriak, bLack puddings, bliny, brogi, chleb, czernina, flaki groch" hreczuszki, hrybki, jajecznica, kamin, kanun, kapusta, kasza, kisiel, kluski z makiem i miodem, kłóta. kogut, koływo, koza, krupy, kucja, ku;.. tja, kura, ładk~, mak, mięso, miód, milta,mleko, panczuk. pęcak, pieczywo obrz., placek., .polewki, potrawy dla Dziadów, smażenycia, święcone, wereszczaka. Potrimpus, bóstwo, XlXiXIX, 350. PotrybeL, dłutko, XIV. 117. Potrzaski, XXXI. 29, 33; p. t. Ł ow i e c two. Potrząsanie drzew owocowych na Wielkanoc, XII. 312; XVIII. 93. Potrzeby, zapięc'e czamary, XL 410. XXXVI. 232, Potrzodnik, pomocnik pastucha., XIV: 309. buchy, �,/ 418 419 Potwór górski., XXXII '. 91, 93; p.. t , Mity. - kamienny, XXXIV. 89. - krzemienny, XXXII. 102, 103, 131. - morski, XV. 186, - skrzydlaty, II. 327. - w baśni, XI, 362. - z diabła i czarownicy, XXVII. 100. - żelazny, XIXXII. 64. Potworak, potwór, X'I. 374. Potyl, pokiel, dopóty, dopóki, VI. 46. Potyrczuk, dz:ecko nieślubne; II. 160. Pouzaty (gw. huc.) deptać siano yII. 262. Powaby P. pobaby. Powała, II 181, 182, 24<6,350; III. 173; VIII. 360; 372; IX. 272; XI. 74, 336, 394; XII. 116 120' XIV 359; XVI. 367: XXVIII. 38; ~IX: 10, 24, 37, 4<0, 41; XXX. 226; ,XXJXIII.98; XXXIV. 144;XXXVII. 111,196, ::00;pt. B u d o wn ic two. Powałka chleb, XX. 72, 79, Powązka, cedziłka" płótno, II. 141; VI. 77; XIV. 3'95. Powieszenie IV, 250; V. 108; XI. 392; XXVIII. 72: XXX'I. '16; pt. P r a. wo ludowe. - za nogi, II. 270. - za żebro, II. 274 PoWi~ść, P. powiastki, podania, opo, wJadania. pt. L i t e l' a t u l' a l udowa. -chrześcijańska, II. 95; - genealogiczna, XV. 186, - góralska, V. 126. - grecka, II. 95. - ludowa, II. 285; :IV. 36; VIII. 4127-430; IX'. 300; XI. 54, 110; XV. 175; 183; XXI. 270, - mitologiczna, Xl. 373, 388; - morawska, II. 33. - o dwóch siostrach, X'XIX.. 100. - o Judaszu, X,XVII. 10. - o wojnie trojańskiej, XIXVII. 6. - poetycka, XV. 186, - rumuńska, IV. 94. - rzymska, II. 95. - swahelska, VII. 221. - śląska, II. 33. - w magi~ XiI. 377 381' XXV, 87, - zbójecka, X,XVII. 18 89, 92. " Powietrze siedziba demon.;X1XXIV. 6. w pojęciu ludu, I. 54; V. 250; w zagadce, XIV. 376. X~XV. 24. Powernyk, powirnyk, (gw. hue.), Powietrze p. zaraza, mór, XIX. 112. paszenie owiec po wieczornym Powijaki, zakaz suszenia, III. 57. udoju, XX,XV. 121, Powinszowania świąteczne kolędy, Powiarka, przesąd. II.141; XXXI.169. OCrII. 22-26; XXXV. 27. Powiastki ludowe, II. 274, 275; III. - wierszowane, X" 44, 45. 47; VI. 382: XVI. 416; pL L i t e~ a t u raI u d o w a. Powisma (j. ukr.) przędza, w zwy_ -o o głupcach, XXVIII. 206. czajach weselnych, XVII. 155. - o gołątJkach, IV. 417. Powitanie XIII. 268. - o psie i wilku, IV. 417. - arabskie, XIII. 268. - Sowizdrzalskie, XXVIII. 190 193. Powojnica alpejska, gości owiec, Atro.,. Powieć, powie tka (j. ukr.), XXVII. gene alpina L. X 278; XXVIII. 245. 140; pt. B u d y n k i. g o s p od. Powołanie krzywdziciela, XXXI, 84. Powiertlik, ćwierć korca, X'IV. 118. Powonik, powijak, II. 141. Pow oz, wąż siedmioletni, p. palos, VIII. 273. Powódź, p. Jakubówka upust., utopoloz, pek, utoplość, tatrówka święto- w podaniach, Xl. 341, 342; XXI'X. 102. Powój jako pożY'Nienie, XX, 318. Powóz (dok.) danina, II, 121; XXIII. 166. Powóz czarny, zaprz. diabła, XVII. 65. Powroźnictwo XXXIX. 450. Powrósło, opasyw. dr~ew, XVI'll 97, 99; XXV. 61. - opasywanie krzyży XX. 75. - opasywanie się, XI, 193. _ opasywanie stołu wig., VI. 68. - w budownictwie, IX. 271, 272. - w klechdzie, Xx. 249, 255. - w magii, III. 141. - w sz'opce, XiI. 21. - wiązanie snopó~, XI. 175; XII. 155. Powrót dożycia, XII. 333. - ze ślubu, XVII. 156; pt. Z w yc z a j e i o b ,l' Z ę d y w e s e l n e. - z ,pasterki, VIII. 345. - zmarłego kochanka, V. 29, 33; VIII. 199; XV 43, 44. - zmarłych, IV. 56, 58; VIII. 358; OCrII. 242; XX. 201; XXVI 84; XXVIII. 2'51, 252; XXIX. 150; ~XXI. 45; X~III 26; pt. W i er z e n ia. Powróz cudowny, XI. 374. - doić, XX'. 80; pt. M a g i a, - kręcenie, XXIX. 159. - w hodowli, XI. 380. - w kupnie, XXIII. 91, 93,. - w przysłowiu, IX. 374. - z grochowin, XX. 173. - z łyka lipowego, lycak, VI. 45, 58. - znaleziony XII. 267. janka, .17· 'ł: Powstanie duchóW, gór i skał, II. 216; XXXII. 91, 92; pt. M i t y. - stron świata, VIII. 267. - świata, V. 249 Powstawanie nowej formy, XXIV. 153-157. Powstawanie podań ludowych, VI, 382; XX. 238, 240. Powyćpać, powyrzucać, XIV. 117. Pozawdziwać, zapodziać, zgubil\ XIV. 118. Pozbyć, ponieść, XIV. 118. Pozdlużenie prostokątne miejsce pod dom, IX. 269. Poziomka jadalna, p. podziomka, czerwona garia jagoda, vesca L. żerowina, Fra- liście, odwar ~III. 217" 223; w lecznictwie, XXX. 50. 'Pozłótka w wiankach wesel. XVIII. 143; XXXI. 77. Pozorne małżeństwo, rozwody, urno. wy, V. 131-133. Poz8r, uwaga, II. 141. Pozór dać, uważać, VI. 46. Pozywać, nazywać, ,XIV. 118. Pożar, ochrona, VII. 14. - od bociana, VIII. 358; XIV. 176. - od pio,runu, V. 347; XI. 214. - odpędzanie, odwracanie. III. 52. V. 128; IX. 285, 410; X. 437. - przepowiednia, III. 144, - przestrasza kobietę, XXVI. 103 Pożar, witanie pożaru, XIV. 47, 48. - wróżba pożaru, XIII. 229. - zaklęcia przy siejbie, XlXlX. 247. Pożarcie przez dzikie zwierzęta, XXI. 118. Pożegnane dziewictwa, kawalerstwa, p. młodej z rodzicami, p. sirato, V. 18, 282; XVI. 141 Pożeranie dzieci, XXII. 139. �420 421 Pożycie narzeczonych, II. 102; IV. 370: pt. D z i e w i c two. Pożycie nieślubn~, III. 297, 298; IV. 148, 370. !Pożycie ojca z CÓl'ką, p. kazirodztwo II. 225. ' Pożycie teścia z synową, p. snochactwo, II. 305-308. . Pożyczanie chleba, XXIII. 71; pt. Z a k a z y i n a k a z Y. - czas, XIXIII. 58, 59. - dewocjonalii, XXIII. 78, 79. -; !dzieży do chleba, XX'lII. 67. - grochu, fasoli, ziemniaków, VUI. 363, - .- ~obietom ciężarnym, miesiączku. Jącym, XXIII. 64, 65. łopaty do chleba, XXIII. 67. nasion, XXIII. 64. ognia, IV. 419;IX. 414; XXIII. 72, 73; XX,xVII. 117. osobom o urocznych oczach XXIII. 65. ' podejrzanym o czary, XIXlI'I. 6,5. !PO zachodzie słońca, III. 53; 516; VI. 62; XXIII. 59. pieniędzy, XXIII. 77, 78. płachty do siewu, XIXIII. 67. plochy, X,XIII. 67. pokarmów, XXIII. 68-70. przyborów do szycia, XXII.I. 76~77 ubiorów XXIII. 747.5 . , " uprzęży, XXIII. 67. w wigilię B. Nar. V 348' VI 62' lVIII. 369; XIV. 13'1;XXIII. 61' w W. Piątek, XIII. 325,. . w związku z narodzin. X,XTII 62 w związku ze śmiercią, XXIII: 64' wody, XiXTlI. 72. . zabiegi magiczne, XXIII. 66, 67. zakazy XXUI. 61-64 77' XXXII 182. ". 00, ziarna. IV. 419. PO~czka, IV 131, 133; XXIX. 176. poZYCzk~celtyckie i irańskie w jęz. SłowIan, x,xxIV. 50. Po~yct~i kultur., X!XJXVIII 17, 385. Pozywlenie, pt. P Ot l' a w y g l o d - fellachów, XIII. 277. - flisaków, X. 456, 457; XIX. 57. - głodowe, XXX. 242. - Górali" XXI. 80. P Górali podbabiogórskich XII. 14. kmieci, XX. 95. ' Kurpiów, X,XIII. 173. roślinne, XXXV. 75. Słowian, XXVI. 109. o ż y w i e n i e p. ajran, banusz, !baran, baranina, bejgel, bejgele, (obwarzanek), bobienyk brusk' b . b ' t, rYJa, ryndza, brzeczka, budz, b~ndz, chleb, chuda Ewa, cielęcma, .:zosnek, czyr kukurYdziany, dębntolk~, dominikat, drób, dzer, fasola, fttka, flaki, galas, galuszki, garuch, gę~, glaga, gleg, go_ łąbki, gomulki, gruszki, grysik kukur::dziany, grzanki" grzyby, gumuhca, haluszki, hamula ho~ubci, huślanka, jabłczanka, jagly, Jagielki, jajecznica, jukola, juszka, kaczki, (serki owcze) kańpus, kapuścina, kapuśnic~, kapusta kiszona" kapuśniak, kap~.sta, kapusta morska, kiełbasa, ktslek, kisylycia, kiszka, klag, kluski, korż, krokodyle mięso, kulaszka, kulesza, kurt, kura, kurzyna kuta, kwasnyna kwasoka kwaśnica, kwaśnioki, kwasówka: kwasnyna, kwas, lemieszka" lokszYn, lowsiak, maczka, mak, makaron, makuch malaj, mamałyga, :narchew, masło, maślanka, maslonka, mąka, mięso, mleko. mos~ kale, mrus, (mleiko kwaśne), mulka (żętyca), nabiał, naleśniki, oscypek, paciara, paluszki,. palanycia, palanyci, palanyczka, pączki, pencok, pęcak, pierogi, placek, poleśniki, polewka, potrawy głodowe, potrawy obrzędowe, prażmo, prażonka, prażucha, próżanka, próżak, pryżok, przastek, reczuchy, ryba, ryndza, salamat, sapka, ser, słonina, suszone owoce, suszki, sutka, syr, szperka, śliwki, śliżyki, tlukno, tolokno, tłuszczo, ucha, urda warynucha, wędzka, wędzonka, wieprzowina, wurda, zacierka, zamieszka kukurydZliana, zocirka, zur,(żur), zupa zentycn, zętyca, zintyca, żur. Pożywionek, pożywienie, XIV. 118. P6jdźka, puszczyk, VI 305. Pójść w Kozaki, XXI. 25. Pókwarcie (dok.) półkwarcie, XIV 118; pt. M i a l' y i wag 'i. Pólko, pręt, miara, X,XV. 34. Pólbeczek (dok.) XIXVIII. 147, 159163, 165. Pólblytki półbuciki, XX. 266. Półczłowiek-półwilk, II. 329. Póljasie (dok.) miara XXIXlIV. 162. Pólfeudalizm XXIXIX, 435. Pólgarca, (dok.) miara XXXIV. 163. Półka I. 161; II. 40, 41; III. 317; IX. 361; XII. 294; XIV. 3,59; X,XIX. 43; XXX, 17, 18, 22; XXXVII. 114, 115; XXXIX. 451. Pólka, bryt spodnicy, X'I. 60. Półka do suszenia drzewa. X:x,'XIII 99, 104. P6lka, spółka, XIV. 118. Pólkamień (dok.) XXVIII. 163, 165; Półkopek, miara XiX. 120. Pólkornecie XXVIII. 18. P6lkostki haft, X. 300. Półkoszki, u wozu, XXXIX. 131 Pólkujki (dok.) miara XXVIII. 160, Pólkulek, część WOzu, XXIX'IX. 454. Półkusze (dok.) XXVIII. 157, 158, 165; pt. Miary i wagi. Półlanek miara roli, ~X. 95. Półmiarek XXVIII. 149, 157, 165, Półmisek cynowy XXXIV. 161. - srebrny XXX. 114. Pólnie, południe, .xIV. 118 !Północ, godzina, VITI. 177, 178. _ godzina swatów, XXIII. 185. _ godzina złych duchów, XXXIV, 19. _ strona świata, VII. 10. _ w wierzeniach, XXXIII. 139. _ w zwycu:.jach weselnych, XIV. 379. Pólparobek IV. 139; pt. G l' u p, płci i wieku. Półpoście, XlIII. 142. Pólrączka (dok,) miara mi,odu, XXVIII. 162. P6lsetka, miara płótna, X!XJXIV. 168-170. P6lskrzynek, XIV. 322. Półsocha, X,XXIX. 331. Półsoszki szczytowe, XXXVII. 227. Pólszubki, odzież XXIX, 84. Póltorak, szeroki wóz, ~XlXIXI. 129. Póltrzecinnik XXVIII. 150, 164, 165; pt. M i a l' y i wag i. Pólwozie XI. 186; XiX. 183; XXXIX. 323. Półziemianka X,XVI. 140; pt. B udynki mieszkalne, Póść z kądzielą, prządki, Vr. 245. Praca nad P. A. E. XX!XIX. 523. _ Stalina o językoznawstwie, X,XXIX'. 34, 35, 37, 41, 42. - w święto, XXV. 43, 45. - wspólna XXVI, 98. Prace diable, X,XVIII. 140. _ odwadniające, XXXIX. 205. _ slawistyczne, XXXVIII. 218, 219. �422 - terenowe p. badania terenowe, XXX'IX. 30. Prachcika, (j. błr.), hutorki,XJXI 140. Prachtykować, żartować, XVII. 149, 154, 157, 161. Pracz, kijanka, XVIII. 116, 118, 119. Praczka w bajce, VIII. 312. - w wierzeniach myśliw., VII. 283. . Prać, uderzać, bić, XIV. 52. Pradzia'd, XIV. 58. Pradźapati (j. ind.) bóg, XXXIV. 17. Rrajęzyk, XXXIX. 40. - aryjski, słowiański, III. 180., 181. Praktyka rewolucyjna, XXXIX, 64. Praktyki cygańskie, VIII. 132. - czarnoksięskie, XlXVII. 104, 140,181. - czarodziejskie, XlX,I. 130, 131; lXIXV. 78; X!XN'I. 5, 11, 12, 70. - czarownic, XVIII. 100. - ludowe, XI. 419. - !magiczne XXII, 113; X!XVII. 88, 100; XXXV. 20; XXXVII. B8; XXXIX. 432. - narodzinowe, x,xXIX'. 428. - oczyszczalne, XXXI. 145. - pogrzebowe, VIII. 357; XX 87. - Popołoigowe, XXVI. 103. - rolnicze, XX!XIX. 185, 214, 215, 2.17, 226. - sądowe, XIX'. 146. - szamańskie, XVII. 52. - towarzyszące wypędzaniu bydła na pOłoniny, XXXV. 124. - wróżebne, X'X. 87; XXXVII, 3'98. - związane z urodzajem, XXX. 247. Prakultura XXXVIII. 29. - pasterska, XXXVI!. 3,13. Pralnik, pranik, kijanka, XVIII. 115. 116; 120, 209; X!XXI. 4. Pralómki (j. błr,) przeręble, XJXXII. 31,34. Pramatha (j. ind.) demony, XXXIV. 20. 42J Pranaród, XXXIX. 69. Pranie bielizny, X. 36; XXJC. 17, 24. - chust, XX. 101. - pieluch. VIII. 346. - w magii, XIXI. 136. - w W. Czwartek, I. 130. Prantyka praktyka, wróżbiarstwo, IV. 288. Praojczyzna Słowian, XXXIV. 4648, 50, 5,2, 53, 55, 58, 59, 62, 65, 66; XX;XV. 64; XXXIX. 67-69, 82, 43:8, 439. Prapir, (gw. huc.), korowaj, chleb w obrz. wes., V, 3 40, 345; VII. 262. Prasa do oleju, olejarnia, XXX. 163; XXXIV. 264. - do sera, XXXVIII. 418. - na syr, IX. 367. Prask, wabik, pociąg płciowy, XIV. 118. Prasłowiańska głoska Z, !Xxx. 257. Prasłowiańskie pierwiastki w zwy_ czajach łużyckich, XXX. 224. Prasoly, kupczący solą, XXIII. 165. 1 Pravni etnografie, lidoveda, narodo- (j. czes.), etnografia prawna, XXX'IX. 133, 138. Prawa do Boha doroha, (j. ukr.) wzór !pisanek, IV. 213, Prawa noga, XI. 382; XX'III. 107; XX0{VII 128. - w przysłowiu, :r.x,. 47. - ręka, XXI. 94. pis - strona XXIII. 155,84, 91, 92, 96, 106. Prawda w przysłQwiu, VII. 29, 216, PrawUnica (j. ros.) wyprawa skór, XXXI. 115. Prawnik, 'XXXIX. 138, 140. - socjolog, XXXIX. 167. Prawo agrarne, XlXV. 114, pt. Z w Tc z a j e p r a w n e. - angielskie, XXXIX, 168. - australijskie, XVII. 8. _ _ _ _ _ bartne, IV.24, 26; XVII. 17; XX. 83; XXIX. 179; XXXIX. 170. Beduinów, XIII. 279. bizantyjskie, XXXIX. 160, burgundzkie, XlX:VI.3. chińskie XXXVII. 400. cieszyńskie, VI. 283, 286. - córki, V. 8. _ dziedziczenia, II. 103; III. 300, 309; VnI. 41&-42'1. _ frankońskie, XXVIII. 251. _ fryzyjskie, XXVIII. 253. _ germańskie, XXIX. 160; XXXVII. 401; XXXIX. 56. _ głosowania tajnegOt, XXXIX. 137. _ górnicze, XXXIX. 170, _ handlowe, XXXIX. 169. _ hebrajskie, II. 302. _ helleńskie, XXXIX. 160. _ hindustańskie, II. 103. ----I indoeu,ropejskie, XXV. 116. - indyjskie, XVII, 9. _ inguskie, VII. 248, 249. _ jego rozwój histor. XIXXIx.. 150,151. _ 'kanoniczne, XXIV. 190. _ karne, XXVII. 145; XXVIII. 2'50; XXJXIX. 179. _ kobiet polskich, ITI. 87.. _ litewskie, III. 309; .XXV. 96. _ longobardzkie, XXV. 9; XXVIII. 117,251. - ludowe, XXIII. 158; XXV ., 140 142; XXVI. 98, 104; XXIX. 149; XXXIV, 153. - ludowe germańskie, XXXIX. 56. - ludowe na Pomorzu, XXXIX. 464. - macierzyste, III. 197, 216, 307, 373; IV. 358; V. 84, 202, 203. - magdeburskie, II. 119; IV. 83; VIII. 263; XIII, 60-66, 283-290; XXXI. 73, 75; XXXIX. 296 - majątkowe, x,xXIX. 134. - małżeńskie, VII. 58; XIII. 56; XXIII. 157; XXV. 113; XXVIII, 97; XXX'rX. 179. - manu, II. 297. - Mendla, XXVII. 186. - męża, V. 6. 118, - minoratu, III. 310. - municypalne, XXXIX. 160. - niderlandzkie, XXVIII. 97. -. niemieckie, III. 270; XIII. 60-66, 245, 288; XXVII. 144, 145; ,XXXII 67; XXXVII. 2.26. - nordyckie, XXXVII. 4{)1. - ojcowskie, V. 2.02,203. _ pasterskie, XiXVIII. 110. _ pierworództwa, III. 306-310. _ pierwotne, V. 185; XXIV. 19~. _ pierwszej' nocy, p. Ius pnmae noctis, II 97-115; IV. 355, 357. - podbierania jaj, XVII. 15. _ podobieństwa w magii, XVIII. 31; XXXIV. 130, _ polskie, II. 117; III. 270; XIII. 6163; XXV. 140; .XiXVI.85; X·XVII. 165,;' XiXVIII. 113; XXXI,X. 179 - prywatne" XXI. 90; XXV. 113; XXXIX. 134. .....,przejazdu, IV. 21. - !publiczne, XXXIX. 134. - rodzinne, XXV. 113; XXIX, 149. - rozwoju społeczeńst. XIXXIX. 2. - rzeczowe, XXV. 113, 114. - rzymskie, I. 5; XXIV '. 189', XXXIX. 168. _ - salickie, XVII, 20; XXVIII. 252. samoobrony, V. 114. słowiańskie, XXVII. 177. Solona, I. 155. -< spadkowe, XXV. 113; 114; XXVIII, 110; XXIX. 159; XXXI. 169. XXXV.25 - specjalne, XX!XIX. 170. - staroatyckie, XXXI. 45. �424 ---- :1 I 'I ! , d \,' II ~ i ,starofryzyjskie, XXXVII. 400. ,starogreckie, XXlXIX. 160. syna, V. 8, szczepowe, XXVIII. 117. !Średniow. dziedziczenia, II, 114. talmudyczne, II. 296. Thory, III. 2.16. tradycyjne, XXXVII, 351J. tr6jliczebności, XX. 234,:"" umowne, XXI. 95; XXIX. a9. ustawowe, XXXIX. 167, 177. węgierskie, XXV. 96,. 'wiejskie, XXXIX. 179, własności, IV. 19-20, 24; V. 119; XXV. 114. własności na halach, VIII. 46, 47. właścicieli winnic, V. 85. wodne. XXV, 114. wody, IV. ZOo wojskowe, XXXIX. 171. wołoskie, LII 375. WYkupu, V. 188. zemsty, V. 188, '-. zwyczajowe, II. 102; 104; 112; III. 118, 121, 135, 193, 293, 297, 298, 30~.3Q6" 3,10---313;IV. 13,17,21,24, 27, 28, 97, 119-123, 131, 138, 148, 241-254, 356, 362-<366, 368, 370, 1372,374, 380, 3'81; V. 5. 6. 10, 13, 51, 105-107, 110-116, 118, 119; VII. 110, 22, 223; X: 241258; XIII. 254, 255; XVII. '5; X.X'III. 178; XXV. 113. 114; XXXVIII. 218; XXXIX. 136-139, 142, 152, 154, 160, 163, 167, 168, 176-180. - !żywe, XXXIX. 164, 165. Pr a w o 1ud o w e (zwyczajowe) p, adalych, (pokrewieństwo fikcyjne), adopcja, aip, alamentnica, ana, awankulat, azyl, baran, baranta, bartne, basdżaksy, bat, beczka czarownic, 'bezdzietność, 425 (kara), Boże (zawieranie um6w), Boża Stopka (kamienie granicz_ ne), bożenie, bratowa, (lewirat), but, (tortury) buty, bykowe, chalica, chaliza, (lewirat), chleb, chłosta, chowanie żywcem, ciągnienie kota, ciotka, (poślubienie), cmentarz, (azyl.), cudzoł6stwo, czopowe, ćwiartowanie, danina, darcie pas6w, darowizna, Denarius Dei, (ofiara pieniężna), Diffidatio, domalakrk-dżety (kałym.), dożywocie, dwornicy" dyby, dzia. dowizna, dzieciob6jstwo, dziedziczenie, dzielenie ziemi., dziesięcina, dżaksyly.krk-dżety, (kałym) dżansadagasy, dżygirma dżety, (kałym.) egzekucje na zwierzętach, egzogamia, endogamia, fratrie totemiczne, gęśliczki, gr6b, (miejsce azyl), gruszka do ust, grzywna, gwałciciela ~aranie, harakiri, inicjacje mężczyzn, Jus primae noc_ tis, Jus talionis, kabala, kałym, kamień graniczny, kątnik, kradzież, kuna, kupno żon, kuszkjaw, lewirat, niedział rodzinny, odszkodowanie, oduma.rszczyzna, ojcowizna, osadzanie na kącie, palenie czarownic, piętno, piętnowanie, pokuta, połownictwo, pomsta krwawa, poradlne, poręka, postrzyżyny, poślubienie brata narzeczonego, poślubienie dziewierza, powieszenie, powołanie krzywdziciela, przebijanie palem, przybijanie targu, przykazania (dziesięcioro), przywiązywanie do drzwi kościoła, przywiązywanie do słup6w cmentarnych, rok za. wity, rozszarpanie hakiem, końmi, r6zga zielona, sad, sud boży}, bij, bijlyk, Narodzenie biskupy sororat, spalenie żywcem, wyderek, wynoszenie s'tarc6w, wypraszanie od śmierci, wyrwanie ciała, wyrwanie nozdrzy, wysiedlanie ze wsi, wywożenie starców, zakopywanie żywcem, znaleźne. . Prawo dwoistości scenicznej, wstępu i zakończenia, XX. 234. - głosowe, XXXVII, 311. Prawoślaz lekarski, Althea officirt. XXVIII. 245. Prawosławie, III. 102, 103, 202. Prawosławni, I. 57, 151. Prawoznawstwo lud., X:XXIX. 136. Praźnik (j, ukr.) święto, IX. 2.91,292; lXVI. 265. - w przysłowiu, IX. 156. Prażonka, potrawa z mąki, IV. 174. Prażucha, II. 128; IV. 2136;lX~ 256. Pra~mo p, proso XIII. 19. Prąd (gw. flis.) drzewo porwane przez wodę, XX. 57. Prątek część kosy, II. 131. Prątki wierzbowe, !XVII. 131. Prebosc, proboszcz, III. 140. precliki, pieC2ywo, IV. 177. Predykant, kaznodzieja, XXXI. 131. Prehistoria I. 10; IV. 336; XVII. 57-94, 168, 169, 178; XXI. 3-19, 28, 84, 88, 89, 98, 248, 252, 257, 2.58,260, 261, 262, 269; XXII. 2628; XXIV. 149;JCX,V'I. 26, 42, 44, 91, 92; 'XXIX. 133, 197; :XXXIV. 45, 65; XXXVII. 331, 332, 393, 396, 408, 414; XXXIX, 2, 75, 289, - czeska, XXVI. 30. - Europy, XXXVIII. 29, - Galicji Wschodniej, XVII. 57. - Polski, XXI. 61, 62, 260, 262; XXVI. 29. - Słowiańszczyzny, XXI. 98, - Ukrainy, XVII. 170. Prehistoryk, XXIX, 193; XXXIX. 7476, 83. Prek, precz, dalej, XIV. 118. Premario, pierwsza msza, VI'II. 156. Premiwnyci (gw. hue.) zamawiająca choroby, VII. 262. Prenanthes purpurea, p. zworiwnyk. Prereligia XXXIX, 23. Presmec O. uIDr.) wieniec, pręt, drąg, !Używany w Kwietną N., VIII. 340. Preta (j. ind.) duch, strach, upi6r, duchy dzieci i grzesznik6w, XXXIV. 9, 16-27, 34, 35. Pręciki, pręcie, XI. 377, 380; XXXVIII, 330; XXXIX. 296. Pręgierz, I. 16; V. 109; XXV. 114; XXXIX. 144, 146. - w Poznaniu, XXXIX. 299. Pręgowaty, nazwa koni, VIII. 152. Pręslo pługa, XI., 52. . Pręt bez kory w magii, VIII. 274. - brzozowy, II. 330. - do wypędzania byd!lauXXXV. ~28. - jednoroczny, VIII. 347. - leszczYnowy, bicie dziecka odmie. nionego ,XI. 313, - pana młodeg'O, ,XXVIII. 94, 96. - poświęcony, VIII. 340, 342. - 1uderzanie, XI. 380. - w zwyczajach, obrzędach noworocznych, II. 87. - z łoziny, II. 26; XII, 2917. - z, miotły, II. 330. - z wierzby, XII. 297; XXVIII-. 59, 60, 63, 66. - z wikliny, XXXIV. 144- znaczenie symboliczne, XX. 296. Pręt kopany, miara roli, XXV. 34; pt. M i a r y i wag i. Pręt kwadratowy, XXV. 2.2-23, 34. Pręt mierniczy, p. pręt kwadratowy, Pręt więtszy, 10 pręt6w kwadrat. XXV. 34, pt. M i a r y i wag i. �/' / 426 (j, lac,) pieśni rzymskie XXI. 198. Pribitka, epilepsja, X!I. 396. Pribok (j. ukr.) komora, III. 11., Priczyna Ci, ukr.) podcienie, XXXVII. 195-197, 229. Prikładziny (j. błr.) obchód w rocznicę śmierci, XXIV. 2. Prikra (j. lit.) żerdzie, XXXII. 30. Prikolić, prikulic, (j. rum.) wilkolak, I. 137. Prikumak, (j. serb.), pomocnik weselny, IX. 35. Prima aprilis, VI. 297. Primula officinalis, (j. lac.), P. pierwiosnek, kluczyki, zazuli czere_ wyczki, XIII. 225. Pripegala (dok.), Przypiekała, XIX. 23'2. Priwabstie, (j. żmudz.), przęślica, X. 1Q5. Priapeia (j. łac.), pradziad, XIV, 58. Problem, badania podań, XX.24-3245. -< etniczny w (prehistorii, XXVI. 30, 3'3. - genetyczny w etnologii, XXI. 31, 32. - genezy twórczości ludowej, XXVII. 2. - podawania podań, XX: 237, - przekazu podań, XX. 245. Proboszcz ,P. taras, tararz, taros, tarorz, pleban, prebosc w literaturze ludowej, XXVIII. 191; XXX.85. Proca, zabawka, XXVIII. 67. Proces, antropologiczny, XXVI. 92. - biologiczny, XXXIX;' 14. - glottogenezy, XXXIX. 37. - integracyjny, XXXIX. 105, 109. - kulturowy, XXXVII. 40, 42. - słowotwórczy, XXXIV. 64-. - społeczno_historyczny, XXXVII. 40, 42; XXXIX. 14. Proavus, Procesja, II, 87, 256; XI. 309; XIX. 54, 60. - u starożytnych chrześcijan, XXVII. 136. Procesy o czary, VI. 268; VII. 94, 302, 322; 'XVI.. 4-5, 46, 53; XIX. 120, 122, 139, 14-2; XXI 127-130; XXIV. 165-170, 173; XXVI. 1, 3-7, 9, 19; X,XVu. 58, l(H; XX.X. ii 219, 251; XXXI 104. - kacerskie, XIX. 112. - sądowe, XIX. 132. - szatańskie, XIX. 138. - zwierząt, XXIX. 182, P,roch z czosnkiem, p. czosnek, lek, V. 165. Prochownice drewniane, XXXIV. 81, 82, 123, 124-, 138, 170. - huculskie, XXI. 45, 49. Prochy przodków, XXXIX. 186, 209, Proczochan, (gw. huc,), zabawa parobków, XIII. 106, 107. Produkcja mechaniczna, XXXIX. 190-192. - rolna, XXXIX. 192. - wytworów material. XXXIX. 1. Profanacja hostii, XX'VII. 100. - zwłok, XXXI, 46. Prok, proch, XX. 249. Prokop, sternik, XVIII. 133. Prckopia św., zakaz pracy, V. 218. P.roleta.riat, XXXIX. 54. Prolog. baśni, XXXVII. 18, 23. - staroruski, XXX, 99-;-101, 103, 115, 139. Próm, prom, XIV. 118; XX. 56, 112; XXVI. 98. pt. Z e g l u g a. Promeny, Ci, ukr.), wzór pisanek, IV.211. Prometeusz, XVII, 183; XXII. 35; pt. M i ty. Promienie kosmiczne, XXJXVII. 33'. I ' 427 słoma do wyplatania, XVII. 131. Promiscuita, bezład płciowy, I. 75. Propasnycie, (gw. hue.), febra, XIII. 219, Propasnyk, (gw. huc.), ból krzyża, XVIII. 187. Propij, (gw. huc.), obrzęd weselny, V. 344; VII. 262; XIII. 106; XVII. 159; XV'III. 14-9. Rroroik, XVII, 196; XXXVII. 293. - chłopski, IV. 98. Prosacka na wesele, III. 350. Prosiaki, p. ryby, łydki, XXXIII. 80. Prosięta, p. paćata, dary weselne, IX.45. - jadło weselne, IX. 44. - w łowiectwie, .XXXI. 28. - nawoływanie, II. 130. .iW baśni, XXV. 48. - w przysłowiu, IX. 150. Pros kura, (j. ros,), chleb mszalny, dawanie bydłu, II. 336. - strzelanie do proskury, XIII. 114. Proskurki, (j. I'D'S.); V. 70. pt. P i ec z y woo brzę 'd o w e, Proso, p. ber, bromus, dogusa, jagły, Promionki, prosownicka, pszono, cum miHiaceum, teff, Pani· II. 216, 350, 3'54; III. 8, 10; IX. 364; XI. 161; XIV. C397;XVI. 133; XX. 319; XXVIII. 152, 153, 157, 245; XXXI. 28; XXXVII, 363; XXXIX. 212. pt. Roś l i n y u p l' a w n e. - sypanie, w zwyczajach weselnych, XX. 196. - święcone, II. 160. - w lecznictwie, XIII. 218, 224. - w pieśni, VIII. 231. - w zwyczajach związanych z sie. wem, XII. 62; XIII. 329, Proso szczecinowate, p. kostreba. Proso tureckie, Amarantus caudatus, P. kyciary czerwone, w lecznictwie, XXX. 40. Prosownicka, proso, XI. 160. Prost, na prast, prosto, XIV. 118, Prosti, Ci, uk-r.), wzory pisanek, IV.213. Prostril, postril, (gw. huc.), ukąszenie łasicy, II. 205. Prostybih, (j. ukr,), jałmużna, V. :MS. Prostytutka, P. binia. Proszezak, prosiak, XIV. 118. Proszezie, (gw. hue.), obrzęd po_ grzebowy, V. 345; XIII. 107; XVIII 147. Prósze, próchno, XIV. 118. Proszek, magiczny, XXVII. 63; XXX. 220. pt. M a g i a. - trujący, XXVII. 71, - z bursztynu, XXXIX. 400. - z dziecka, XVI. 51-53 . - z ciała wisielca, XX. 294. - znieczulający, XVI. 49. Prószyilka, (j. ukr.), kołnierz, . XXXIV. 146. Prośba o pióro, XI. 241. Prościak, ścieg przed igłą, XXIV. 140. Prościucha, wódka, VI. 57. Protestantyzm, XXXVI. 145, Proti, protivo, protivu, protiv, (j. czes.), przeciw, XVII. 189. Protogonos, demiurg, XVI. 18, 25. Prowa(e), Prove, (dok.), XIV. 48, 51, 53, 63, 65, 88, 200, 227. Prował, (gw, huc.), wąwóz, VII. 262. Prowid Bożyj, (j. ukI'.), przypowieść, XXX. 109-113. Prowizor bractwa, p. Bractwo Kawalerskie, XXXIII. 128, 131, 135. Proza Gilaków, XVII. 98. Prozodia, XXXVII. 316, 317. Próba ognia, XXV. 96. - ognia i wody, XX. 78. - wody gorącej, XXV. 10. ". �429 428 - zmarłego, XXVIII. 253. - żelaza rozpalonego, XXV. 10, Próbowanie szczęścia w wigilię B. N., V. 348. Proohnica, XXXIX. 207, 208. Próchno wierzbowe w leczn. III. 255; VI. 159. Próg, p. ćwiele, cerkwi, kładzenie strzelby, X'XXI. 27. pt. M a g i a. - obory, XXV. 9. - piekielny, XXXI. 107. - potknięcie się, VI, 62. - !Siedziba duchów i dusz zmarłych, XXXIV. 280. - uderzenie siekierą, II. 3'36. - w lecznictwie, VIII. 57, 274; XI. 384. - w magii, IX. 386; XXXI. 75. - w magii mlecznej, XII, 300; XVIII. 179; XXV. 91. ---t W nowym domu, XXI. 218. - 'w stodole, XXXVII. 15. - w wierzeniach, XII. 146. - w zagadce, XVII. 87; XVIII, 172. - w zwyczajach i obrzędach budowlanych, II. 213. zwyczajach i ,obrzędach narodzinowych, XVIII. 212; XXIX.90. - w zwycz. i obrzęd. pognebowych, II. 332; VIII. 53. 349; XI. 381;. XXVII. 145; XXXI. 45; XXXIV. 280.· - w zwycz. i obrzęd. weselnych, iI. 95, 134; V. 282; IX. 146; X. 61, 62; XIV. 009. - w zwycz. i obrzęd. związanych z wypędzaniem bydła, XII. 310. - wynoszenie S'amob6jcy pod progiem, XXXI. 45. - wynoszenie wisielca, III. 145. ---t wynoszenie zabitego, XXVIII. 251. - wynoszenie zdechłego konia, III. 141, - w Próg zakopyw. oczu żabich.IX[II. 22'7. Próg u wozu, VI. 395. Próżanka, próżak, pożywienie, XXV. 68. Próżatka, siatka na ptaki, XIV. 118. Próżne naczynie, przejście przez drogę. X'III. 116. Próżniak, małe dziecko, III, 138. Prr! nawoływanie koni, XXXV.l37. Prr ••. stój! nawoływanie koni, XII. 301. bri! Prrst! Prrtutu! nawoływanie na owce, X!XXV. 136. Prs'o! Pru! nawoływanie koni, XXXV. 137. Pru! nawoływanie koni, XIXJXV.137. Pruclik, gorset, XXXVIII. 359. Prusak, Blatta germanica, tępienie, XX:X. 28, 29. Prut, (j. ukr.), pręt, miara rol~ XXXVII. 180, Prut, pruty ki, O. ukr.), wzory pisa. nek, IV. 212. Pruty, O. ukr.), brogu, XVI. 369.. Pruty, (j. ukr.), dach, XVI, 369. pt. Dach. Pryap, Priapus, bóstwo, II. 105; ,XIV. 232. Prychata, (j. ukr.), korytarz, XXXIII. 00, 91. Prra Prycze, XXXIII. 67, (j. ukr.), przypowieść, X:XX. 109. Pry jana, (gW. hue.), nazwa krów, XXXV. 134. Pryk, [pasterz, XIV. 139. Primywnykie, prymywci, (gw. huc.), zamawiacze chorób, XIII. 113. Prymowa, (j. uKr.), zamawianie, nahostec, VI. 263. pt Z a k l i n an i e i z a m a w i a n i e. - od korow, VI. 264, Pryczta, za zwierzęta, p. koń, XIX. 133; XX. 162-166, 168, 170-174, 176_ wid bilma, VI. 263. 179, 189. Prynos, (gw. huc.), chleb w obrtLę- za żórawia, XX. 172. dach, II. 142. Przebieranie się za zwiePrypicz, (j. ukr.), przypiecek, V. 152. r z ę t a, p. bocian, bokus, byk, Prypusnyci,(j. ukr.), krokwie, XVI. Fastnachtsbiir, grochowiny, Ha367; XXXIII. 96. pt. D a ch. bergeis, jeleń, Klapperbock, koń, Prysk, zgliszcze, XIV, 3(}9. koza kur niedźwiedź, tur, weL "prysocha, (j. ukr.), słup w stodole, blud: wi~lbłąd, wół, Yolebukk, III. 44. Yolegeist, żuraw. Pryszcz na języku, XVIII. 197. Przebijanie koni, XXV. 110. Pryszczele, pasożyty, II. 162. Przebijanie [palem gwałciciela, Pryt'ete, p. pryt'mak, znaki własXXVII. 145. pt. P r a wo l unościowe na uszach owiec, XXXV. do,we. ,138,140. pt. Znaki własnośPrzebijanie zwłok upiora, V. 38. pt. c io we. Ma g ia. Prywatyner, (gw. żołn), Privatdie_ Przebyrkować, przebierać, XVI. 86. ner, III. 81. Przechodzenie duszy ludzkiej w bób, Pryżok, (j. uk-r.), próżanlcil, próżak, IXX. 298. pożywienie, XXIV. 68. ~ przez ogień, XX. 300. Przechowywanie mąki, p. pudylki, Przastek, placek pieczony w pqpieXVII. 131. Ie, XIV, 309. Prządk.a życia, Rodzanica, XIV. 73. - owoc6w, VI. '54. _ [pisanek, IV. 227, 22'8. pt. D e m o n y o p i e k u ń c z e. .....;.potraw, XXVI. 98. Prządki, p. klaczko winy, klakociny, _ pożywienia, XXXVIII. 434. VI. 245; XII. 212; XIII. 27, 105, - zboża, XVII. 131. 110; XXX. 225; XXXVII. 144. Przechowywanie pożywiePrzebabiny, XVII. 154. n i a, p. bańka, beczka, berbenyPrzebieranie się na Małankę, cia, br6g. buraki w kwasie, czos_ XIII. 27. nek, dzieżka, k.apusta kiszona, ki- swachny, IX. 326. szenie, kiszmys, kłoda, kopce, ko- w chodzeniu z szolpką, X. 157. mora, kosznica, kosznycia, kozu- w skóry zwierzęce, XX. 180. by, naczynia, obrogi, puciara, pu- za babę, XXXIX. 432. ciera, pudylki, puhary, putnia, - za bociana, XX. 173. putyra, skrzynia, solenie, susze- za Cyganów, XVII. 15; XiX. 169. nie: jagód, mięsa, "Y'b, wory, wę172, 173, 177. dzenie. - za dziadów, XVII. 15; XX. 169, Przechrzta, IX. 72. 172, 173, 177Przyciąganie: nożem w lecz., V. 179. - palcami od uroku, VIII. 367; XII.386. -'- :za kozy, XX. 168, 178. - pod ziemią, XXXVI11.6O. - za kura, XXXIX. 332. - wid beszygi, VI. 262. - • �430 431 - przez dach, XXXIV. 13. Przejazd dusz przez wodę, XXXIV. - przez dąb, XXXV. 69. 280. - przez dzwono koła, XVI. 79, Przejemka, zamiana, XIV. 118. - przez otwór wozu, VII. 326. Przejście przez chorego, XXVII. 153. - przez .pętlę pasa, XXIII. 30. Przekazanie zwierzęciu choroby, XI. - przez pętlę wisielca, XXIII. 30. 385. pt. M a g i a. - przez suknię zmarłej, XiXIII. 30. Przeklaśny, grymaśny, III. 139; - przez szczelinę, XXIII. 30. XVI,86. - przez węgle, VII, 94. Przekleństwo, I. 185; II. 55; III. 51; Przecinanie dłonią rąk przy kupnie IV. 253; XII. 253; XXIX. 123,164. i sprzedaży, XXI. 96. - rodziców, III. 329. Przeciwa, duch złośliwy na rozstaju Przeklon, klątwa, XIV. 309. dróg, XIV. 309. Przekludzić (się), przeprowadzić (si.ę), Przeczucie złe, XXXI. 78. lXVIII 221. Przed dojeniem, IV. 282. Przeklusieć, przecierpieć, XIV. 253. Przedkroje, narzędzia rolnicze, XXX. Przekłuwanie uszu, XXXVIII. 411. 229. Przekopyrtnąć, przewrócić się, III. Przedmioty czarodziejskie, p. zioła, 139. kamienie, krzyżmo, maść, czaroPrzekora, duch, człowiek złośliwy, . dziejska, XXV, 9, 11-18. XIV.309. - ku1t<>we w lecznictwie' XX vn Przekraczanie bramy w zwyczajach 153; XXX. 236; XXXIV. 275. . weselnych, XXXIX. 431. - <>brzędowe, XXXVII. 483. - jam z wodą w zwyczajach po. - martwe w bajce i baśni, XVII. 52. grzebowych, XXXIV. 7, Przednówek, XXXIX. 216, 221. Przekupka, XXVIII. 127. Przedsienie, IX. 273; XXXIX, 261. Przekupnie neapolitań'scy, XXX. 249. - w cerkwi, XVII. 6. - włoscy, XXIX. 207. Przedstawienia religijne, XIX. 33; Przelewae, handlarz bydła, V. 64. pt. W id o w i s k a l u d o w e. Przelewanie białka nad chorym, III. Przegacina, otwór w jazie, XIV. 309. 335; XI. 384, pt. M a g i a. - przejście między budynkami, - wody przez otwory w ławie, p. od.xIV. 309. czynianie, uroku, XVIII. 178. - przestrzeń między sutkami, XIV. - wody wrzącej w lecznictwie, XI. 309, 384. Przegalina, przegała, miejsce puste, Przelęknienie, III. 59; XI. 384--386; łyse, X'IV. 309. XXX. 59. Przegała, p. przegalina, XIV. 309. Przelot tPospoJity, AnthiJm.s vulner, Przegląd rozwoju prac etnograficzp. urocznia, urocznik welnica nych XXXIX. 584--602. XXVIII, 245. ' , Plzeglądanie się w patenie, p. pa_ Przełaz, V. 153; XlI 147, 295. tena, II. 221; XI. 384. Przełażenie przez stół w zwyczajach Przegóniea, przegon; XIV, UB. weselnych, X. 62. • Przemiana bóstwa, p. bóstwo. - kruszców, XX. 295. - lelłendy w bajkę ludową, XXVI. 115. Przemiana ludzi w bociana, w kamień, II. 55~ IV. pO; V. 171; VIII. 193, 194, 313, 391; .xVIII. 165, 166; XX.256. - w konia, XXV. 84. - w kota, XVIII. 175. w kwiaty, IV. 15,9. - w pająka XXV. 40, 50. - w psa, XVIII. 175. - w ptaka, VIII. 313; IX. 327. - w świece palące się, XVIII. 175. - w węża, XlVI: 23; ,XXXVII. - w wilkołaka, XV. 42. - w zwierzęta, IV. 15·9. 165. 166, 170, 171, 271; V. 125; VIII. 275; XII. 80; XV. 14; XVII. 136; XVIII. 126. Przemiana motywów, X~. 241. - pod.ań, XX. 224, 233. - typu chaty słowiańskiej, XX. 316. - wody w wino, p. B. Nar. Przemiąknąć, przemoknąć, x:rV. 118. fuzemienienie, p. Spas. Przemierzanie, III, 24; VIII. 365; IX. 386. Przemieszanie etniczne, XXI. 25, 26. Przemieszczenia geograficzne, p. migracje, XXXIX. 70. Przemowa do p. młodej seklerskiej, XVI. 143. Przemowa, zaklinanie, zaznawianie, IX. 386; XVIII, 190. Przemowy na cmentarzu, p. Dziady wiosenne, X/XIV 20. pt. Z w y c z a j e i o b r z ę d y z w i ą z an e z k u l t e m p r z o d k ó w. Przemysł ludowy i domowy, I. 90, 200; II. 33, 282; IV. 96; V. 306; XII. 353; XVII. 184; XXI. 80, 233236; XXVIII. 10, 104; XXIX. 111, 132, 153, 154; XXX. 268; XXXI. 160, 165, 171, 172, 175; XXXIII. 143, 151; XXXV U, 19; XXX VII. 451, 472; XXXVIII. 292. - artystyczny, XXIV. 90; XXVIII, 38; XXXV. 185. - chałupniczy, XXXVII. 165; XXXIX. 375, 377. - drzewny, X.XIII.l54; X.XXV.19,28. - górali, XII. 17. ~ kaszubski, XXV, 144; XXXV. 180, 185. - małomiasteczkowy, XXXV. 23. - polski, XXVI. 141. - próby podniesienia, XXI. 233, 234. - rY'backi, XXXIX. 438. Przemysły prehistoryczne: azylski, XXI. 249. -. chwalibogowicki, XIXI. 66, 249. - eneoIityczny, XXI. 250. - Font Robert, XXII. 76, 77. - iwanowicki, XXI. 250; XXV. s. XVII. - kapski górny, XXI. 250. - kI"Zemienny, XXI, 249--251. - Leval1oi's, XXII. 75. - znagdaleński, XXI. 249. - neolityczny, XXI. 66, 250. - obsydianu, XXI. 250. - pra-kampiński, XXI. 249, 250. - prehistoryczny, XXI. 248, 250, - świderski, .xXI. 66, 249, 250. Przemytnictwo, IV. 242; XXIXVII. 164 Przenosiny, I. 250; III. 353; X. 68, 69, 199, 202, 203; XIV. 192. Przenosiny, XV, 101; XVI. 146, 147; XXVII. 154; XXVIII. 104; XXIX. 150; pt. Z w y c z a j e i o b r z ę. d y weselne. - dia,bla, trąba p<>wietrzna, XVI. 81. �433 Przenoszenie choroby na przedmioty martwe, ludzi, zwierzęta, XXVIII. 153. pt. M a g i a. - demonów, XXXIV, 43. - duszy, XXXIV. 11. - p. młodej przez próg, XXVI. 86. Przeobra'żenia, P. przemiany. Przepalanka, wódka, XIV. 150. Przepastnik, diabeł, V. 319. Przeperzyca rozjezdna, (dok~, sieć na ptaki, XXXVIII, 257. Przepędzanie bydła przez ogień, sobótkowy, V. 269, 270; XV. 106. - chmur, XXXVII. 345. !Przepijanie choroby, XI. 386. - jalówki, w zwycz. wes., XXV. 54. "- skórki, X,XX, 226. Przepiórka, p. kurka, demon zbożowy, 'kurka zbożowa, XX1I. 9. - naśladowanie głosu, VIII. 300; IX.66. - ofiara składana słońcu VII 15. - ostatnie kłosy, XXII. - pierwsze świerg'o,tanie, XIII. 113. - pióra w magii, VII. 308. - taniec, IV. 433; VIII. 24i2. - w Kalendarzu Staropol., XiIII. 256. -J rw łowiectwie, XXXI. 29, 30; XiXXVIII. 244. - w mag. pierścieniu, XXII. 43. - w pieśni, III. 27; X. 77. - w podaniu, III. 146; VII. 1ał8. - w przysłowiu, IX. 48. - zimowanie, II, 162. Przepisy religijne, XX. 189. Przeplatanka z papieru, XXII. 128. Przeplocha, puste miejsce w kłosie .. XXI. 217. 7, • Przepłot, p. korolec do suszenia zbo!ża, XXX.' 2'47. Przepomnieć, zapomnieć, IV. 307. Przepomóc, poradzić, XIV, 118. Przepowiednie deszczu, XVI. 84; XXXIX. 220; pt, Meteorologia ludowa. - gospoda.rskie, XIII. 256, 257. - pogody, III. 142; V. 251; VIII. 200; XIII, 204" 205, 255-257; XVIII. 76; XXVII. 135; XXXI. 161. - przyszłości, XI. 434, 435; XV. 189; XXVI. 19, 70; XXXIV. 279. Przepowi-edź, za.powiedź, XXIX. 91. Przeprosiny publiczne, V, 109. Przeprowadziny, p. przenosiny, I. 134; XXIX. 91. Przepuklina, XXXIII. 24. Przerazi, usycha, (zboiŻe), XXI. 217. Przeręble, XXXI. 42; XXXII. 30, 31. Przerok, urok, XIV, 118. Przeróbka, chlqp spanoszonY,XIV.118. Przerwonek, Lysimachia nummula- ria L., II. 135. Przerzucanie się, przemiana upiora. VITI. 270. Przesadzanie drzew owoc, II. 221. Przesadzanie ~ię "'Chomątem, p. chomąto, przeciąganie. Przesądy ludowe, Xl. 430; XXXIX. 176--178; pt. W i e r z e n ia. - arabskie, XIII. 279. - dotyczące burzenia pieca, XIV.39 . - dotyczące now. budowli, IX, 285. - lecznicze, III, 53; XXXV. 75. - lotnicze, XXXIII. 150. - meteorologiczne, I. 136, 137. - myśliwskie, VII. 265, 282-285; XXX. 250. - narodzinowe, XXXI. 145. - przy pieczeniu chleba, XXVII. '135 - rolnicze, XXVI, 96, 97. . - rybaków, XX'XII. 34. - siewne, III. 141. - tkackie, XIV. 298. - w związku z pisankami, IV. 226. - wiosenne, )QCX. 250. _ zawodowe, XXIX. 134, - żydowskie, XXVI. 120. Przesieka, X,X.IV. 90. Przesilenie grudniowe, III. 1;XX. 191. Przetorty, przetarty, otwarty, XVII 163. zmiana, XIV, 119. się, mijać się, XIV. 119. Przetminić, przemienić, XIV. 119. - letnie, XX. 191. Przetwarzanie się pieśni, V. 135. Przeskakiwanie ognia, p, sobótki, V. Przetyczka do fajki, XXIV. 114. 258, 356. Przewiązywanie brodawki włosiePrzestawa, sieć stojąca, XIV. 118. niem, XVII1.19O. Przestęp p:spolity" Bryonia alba L. Przewiercień okrągłolistny, BupleuRadix bryoniae, V. 16'5; X. 270, rum rotundifol., XXVIII. 245. .277, 278, 381; XI. 270; XIII. 129, Przewlekanie przez dach słomiany, 218, 224; XXiVI'II 245; XXX. 44; P. przeciąganie, XXXIV. 13. XXXI. 98. Przewlok, XXIV. 90. Przewodni tydzień, XI. 190. _ czerwonojagodowy, X.. 27'0. Przewodnik weselny, IX. 35. - kadzenie, XXX. 44, 45. Przewodzień, przewodnik, V. 64, _ korzeń, liście, XI. 377, 378. Przewoźne, XX. 208. _ odbiera mleko, XXV. 92. Przewoźnik w pieśni, XXIII. 115. _ otwiera gniazdo, zamki,X\XlX'III.27. Przewój, terminol. kowalska., VI.292. Przestęp pospolity" Bryonia alba. Przewóz drogą wodną, XX. 56 ; _ ryczy jak krowa, XI. 377. XXX. 213. _ vliyrywanie, XI. 382. Przewóz, opłaty, podatki, II, 121. Przestępca, XXXI. 45, 47. PrzewÓZ zmarłego ,p. morze, X:X.208. Przestępstwa małoletnich, IV. 248. Przewracanie się :po zi.emi przy sa- religIjne, V 113. dzeniu ziemniaków, VIII. 61. p,pzesunięciaetniczne, XXI. 25~27, Przewracani.e stoŁów i stoikóW, w Prześcieradło, XIII. 252; XXXIV.163. obrz. pogrzeb., VIII. 53. Przetucek, przetak, X!IX. 266. Przewrót Październikowy, XXXIX. Przetacznik bo,bownik, Veroni<;a 47, 422. Beecabunga L., p. ulożnik, odPrzewyrtacka, ogniwa łańc., VI. 291. war, kąpiel, III. 240, 268. Przezieradlo, zwierciadło, XXX. 147. _ w lecznictwie, XXX. 7·0, Przeziębienie, XXXI. 27. Przetak, IX. 366; XIII. 330. Przeznaczenie, XI. 376. _ przeciw gradobiciu, III. 143. Przezwiska, V. 236; VI. 412; VII. 92; - w baśni, XI. 377. XXV. 120, 137, 141; XXVI. 45-66; - w praktykach mag., VIII. 364,365. XXXI 163. pt. I n d e k s o s o ,-; w rybołówstwie, XXIX. 126, bowy _ górali pow. Nowy Targ, XXI. - w zagadce, XVII. 88. Przetapianie ołowiu, w lecznictwie. 219-27. _ grup plemiennych, XXV. 141. XI. 384ich roła w życiu, XXI. 221. Przetarg dziewcząt, X,XVI. 85. _ indywidualne, XXI. 221, - sprzedaż pozorna, XXIII. 109. 28 Lud - Tom XL Przetmiana, Przetmijać �• 434 charakter'ze topograficznym, XXI. 221. - rodowe, XXI. 221. - różnica między nazwiskiem a przezwiskiem, XIXI. 221. - rymowane, VII. 258, 259; VIII. 403, 404; XIII. 243-245. Przeźradło, p. przezieradło, zwierciadło, V. 64; IX. 362. ~ w pielęgnowaniu dzieci IX 64 Przeżytki kulturowe, 2~1' . XXXIX. 1.. ' - iJ Przęślica stoja!{Qw,a XXXVIII. 321. Przęsło gliniane, VI. 3t)6. Przi, przy, XVIII. 221. Przijdem, przyjdę, XVIII. 221 PrzikLudzić, przyprowadzić, XV1II. 221. Przodek u wozu, XXXIX. 115. Przodkowie, XIV, 40, 66; XXXIX. 192, 207, 223. - totemiczni, :XVII 37-39; XXXIX. H6. Przodowanie, marsz VI 13'7 Przodownica, III. 29', XXI. '94, 95. - w baśniach, X,VII. 40-58 Przody odzieży, X,XIX. 81. Przędza, przędziwo, bielenie, ·XXXIV. Przondki, prządki, XXx, 194. 145; XXXIX. 327. Przośnica, droga poprzeczna, III.138. - danina, IX, 351; XiX. 95. Przód, przQdy, X,IV. 119 .:..-konopna, XXXIV. 145. Przybicie, umowa, targ, XXIX. 149. - w obrzędach weselnych, V. 355; - w ·podkurzaniu chorych, X,XiXUI. Przybieranie do rodziny, II. 81; III. '197,198; rpt. Pokrewień119. s t w o f i k c y j n e. -w zabawie w Husaka, XIII. 110. Przybijanie do drzwi stajni, stodoły. - w zwy<:zajach wigilij., VIII. 370. jastrozębia, sowy sroki VIII 302 Przędzenie, IV. 33'2; V. 62; XIV. 83: Przybijanie targu, ~. bici~ w d;onie: XX.101. . XXI. 96; .xXIII. 90. - w czasie postu, zwanego Pyłypo_ Przybliżać, ubliżać, XIV. 119 wet, XVIII. 151. Przybory toaletowe przedhis'torycz- zakaz od B. N,ar. do Jordanu, ne, XXXVIII. 314. XIII. 27. Przybudówki, XXXIII. 88, - zakaz od niedzieli mięsopustne.i, Przycier, eeber, V. 64. do syropustnej, XIII, 33. Przyciesie, podwaliny, II. 203; X. PrzędZiona, zwij anie przędzy,X:IV .298. 86, 310; XI. 172; XIII~ 3; XVIII. Przędziony, przędza, XXXIII. 80; 6; Xx. 315; XXI. 217; XXIX'. 7, XiXXIX. 327. 14, 15, 40; XXXIX, 200. Przęślica, p. Lentele, priwarbstwie, Przyczepianie klocka, p. kLoc, kLo_ IX, 27'9, 305; X. 105; XlIV. 2'9.8; cek, XII. 41; XiX. 182. XiXiXr. 4, 5; XiX/XIV. 279 287' Przyczka, poprzeczka, IX. 197. XiX:~IX. !JOD. " Przyczółki u łóżka, IX. 300. - iglicowa, XXXVII. 212. Przyczta, p. pryczta, (gw. hue.), - krężołkowa, p. krężel, XXXVIII. przypowieść, XXX. 76 113 321. Przyczyna choroby, VI. ~, 21.' -'- łopatkowa, XXXVIII. 321. Przydanka, druhna, II. 264. - przysiadkowa, XXXVII. 212. Przygartaczka, sieć, XXXI. 41-43 xxi.. 435 Przygotowanie pokarmu, X,XXN1. 281; XXX.VIII 329, 434. Przyjaciel, krewny, VI, 46. Przyjaźń wieczysta, V. 9. Przykazań dziesięcioro, XXVIII. 48; Przykidać się, przywlec się, VI. 46. Przyklapa, skórka u pasa krakowskiego, XXIV. 114, 116. Przykładanie klucza, monety, w łecznIctwie, III. 55.. Ptl'zykł<}dy chytrości diabelskiej, XXVII, 23. _ o cesarzu Jowinianie, .xxVII.23. _ zdrady niewieściej, XXVII. 22. _ z Gesta Romanorum, XXVII. 4, 5. Przykopa, II. 364. przylność, VI. 47. Przykrycie głowy obrzędowe, p. cze.piny, X,X[. 19l. Przykrywanie trupa deską, XII. 3,39. _ nieckami, w med. lud., XI. 39'8. 'Przykrywka, część fajki, II. 141. Przylepek, przyźba, II. 14.1. Przyłap, weranda, VI. 184; XX!XIX. Przy~orzyna, 243, Przyłóg, ugor, III. 138. Przymiarek, p. odumiarek, XXV. 30., Przymiotnik łąkowy, Erigeron arvense, święcony, X'XX. 48, 49.. Przymiotowe ziele, Senecio vuLgaris, w lecz., XXXI. 98. Przymowa, przemowa, primowa, zamawianie, XVITI. 180. Przymus rolny, XXXVII. 203. Przynajeśt się, najeść się, X,VII. 164 Przyndzionko, miary prozędziwa, .xXIX. 43. Przynęta w łowiectwie, P. kocie mięso, XXXI. 31, 32. Przynica, pszenica, XIV. 391, . Przyodziewa, odzież, ubranie, VI.47. Przypasek, przypaśnik, trzos krakowsk~ XXIV. 114. 20· oględziny, przedstawienie, XIV. 119, Przypiecek, I. 198; II. 73; IX. 87. Przyrpiekała, bóstwo Słowian, XIV, 232. Przypijanie do bogów, XX. 190. - do ludzi, XX. 190. - do zmarłych, XX. 190. Rr.zypołudnica, IV. 331; V. 54; XIII. Przypatrywisko, 295. przypór, rozpór, V, 64; XXXVII. 228. Przypowiastka, p. hagada, II. 22, 24, 1)4; IV. 291-299. Przypust, przypusta, szopa, IX. 274; \ XXIX.2. Przyrada, polewa na garnkach, XIV. Przyporek, 119. przyremki, u koszuli., XXIV. 134, 135; XXIX, 84; XXXVII. 220, 228. Przyroda, jako skutek działania diabła xrrx. 138. Przyrok, urok, XVII. 234. Przyrost naturalny ludności, XX,XVIII. 312. Przyrządy czarodziejskie, XXVI. 11. Przyr.ządy do palenia tytoniu, ,X\XI.45. _ do pisania jaj, IV. 2(}4, 20.9, 210. -... łowi.eckie, VI. 224; VII. 268. - do tortur, XXXIX. 145. _ tkackie, XXI. 42, 45, 51, 53. Przysada, kwarcowy piasek w garn_ carstwie, Xl. 197, Przysriadka, przęślica, IX. 365. Przysiek, siekierka, XX. 57. Przysięga, p. bożenie, V. 106, 115; VII. 2, 12; XIII. 246, 284, 285; XXI'X. 122; XXXI. 74, - ciężarnej, IV. 180-182, 440. - fałszywa, III. 53; XXV. 7. - na kamień, XXIX. 149. _ na słońce, XXIII. 158; XXX.271, Przyramki, �436 ~::. . 437 - na ziemię, II. 211; IV. 17; VII. 12. - kaszubskie, XVII. 185. - oczyszczająca, XXVI. 21. - Kirgizów, V. 107. Przysiółek, II. 282; XI. 190; XXVII. - kujawskie, XVI. 96, 97. 128,132; XXXIX, 238. - luksemburskie, XX. 293 - placowy, XXVII. 1312. - łacińskie, I. 20, . - ulicowy, XXVII. 130. - niemieckie, I 20. Przysiudy, XIX. 35. - o 'bursztynie, XXXIX. 401. Przytulia, aphrod, XXlXI:X,. 300. - o Marku w piekle, XXVII. 27. Przysłowia, I. 19-2'3,76,202; - polskie, I. 20; ,XVI'I, 137; X,XXI. III. 43, 45; IV. 273 335 338 446' 161. V. 7, 8, 38; VI. 27, 29, 3i, 33; VU: - rosyjskie, II. 307. 29-35, 39, 40.,.4'2-43, 98, 205,2117, - śląskie, XXVII. 174. 224, 246-249; liX, 47-49, 5,1, 53, - wojenne, XXXVIII. 345. 54, 5B, 59, 97, 144, 14'9. 150, 152, - żydowskie, I. 20; ITI. 183 186: 156, 158--160, 240, 241-243, 247. IV. 436; XV. 14'3. ' 251, 253, 368, 372, 374, 377-381, Przysporzenie dobytku, XXXIX. 339, 429'; X. 435; XI. 32, 101, 112, 211, Przystęmpa, przystań wodna, XIV. 332, 341, 342; XII. 66; XIII, 32, 119, 14'9--16'0, 254-257, 259, 260; XIV. Przyslma(janie zagrody zi.elenią, 236, 2~8, 245, 345-353, 355, 376, XXVI. 75. 4<J7; XV. 2'60;' XlVI. 96, 97, 303, - źródeł i studni, XXXI. 159. 304; XNII. 165, 185; XVIII. 138; Przystrzeszki, okapy przyzbowe XJX. 111; XiX,I. 122; XIXIII. SQ, 161; XXVI. 102, ' XiXJV. 913-95, 102; XiXIV. 77; Przyśpieszanie zg,onu starców,III.30'3. X,XVI. 104, 148; X,XiVII. 27, 181; Przyśpiew, XIV, 120. XiXVIU. 41; XiXIIiX. 119 134 175 Przyśpiewka o bocianie, II. 340. 209; XXXII. 174-17'7;' xlxix,m: Przytulia bagnowa, GaHum uHgino143, 145; XiXXV. 69, 158, 159, 185, sum, XXVIII. 245. 18,6; XIXXVII. 33'8, 339, 4-05; - aphr., XXXrx. 300. XJCX;VIIT. 206, 307, 316, 345; Przytyka, część jarzma, IV, 3813. XIXxrrX. 134, 17,1, 172. pt. L i t ePrzywara, piwo z cukrem i ŻÓłtkiem r a t u l' a l u d o w a. VI. 3'2. ' - arabskie, XIII. 271. Przywary z kaszy, XII., 65, - białoruskie, XXVII, 157. Przywiązanie do dr-zwi kościelnych, - cygańskie, X. 451: Ikara, IV. 368. pt. P l' a w lu _ - czeskie, V. 309. dowe. - estońskie, Xi}{1XIV. 286. - do słupów cmentarnych, III, 295; 3~ ' - flisaków, XIII. 258; XVI. 179; XVII. 75, 76. Przywileje lokacyjne, XXV. 20, - góralskie, VII, 182, 18,3, 226; Przywłaszczenie, IV. 24. XVIII. 171. Przywrotnik pospolity p. krzyźow- greckie, I. 20. nik,Alchemilia vulgaris, XXVIII. - huculskie, VII. 68-70; XIII. 340. 245; XXX', 39. ° dać znak zgody, XIV. 119, Przyzywanie dusz, XXIV. 16. Przyźba, P. przylepek, II. 57; XIV. 348; XXIX. 12; XXX. 20, 30. Priiza-przastki, (j. czes.), p, prządki, III. 374. Psare, (dok.), ciężary gminne, 11.121. Psauma maritima, Psauma vilosa, roślina jadalna, XIX'. 319. Psałterz, w praktykach znachorów, XiX:X:lII. 118-120. Pscące, błyszczące, XXXIX. 385. Psi kozak, ,sowa, Lepiota procerus, XiX:XI. 99. Psia bedłka, p, sowa, X'XiXI. 99. Psia buda, p. buda. _ pietruszka, p, bzducha, XX:XJI. 94. - wiara, Psia krew! I. 1~5, 116. Przywtórzyć, Psia krew, psia krew! naśladowanie głosu VI. 46; VIII. 393. pcia krew! afrykanki, czarna, Solanum nigrum L. X.260. - słodkogórz, Solanum dulcamara, X. ,260; X,XlVIII. 24'5. - ziemniak, Solanum tuberosum L.. X:XVIII. 245; XIX,X. 65. Psiarka, trawa, do wyrobu kapeluszy, XXVIII. 173, 178-181. Psiarki, owoce niedojrzale, VI. 47, Psie koślaski, storczyk, korzeń, XIX,X. 209. Psie mięso w przysłowiu, IX. 378. - plemię, I. 117. - włosy, choroba, XXX. 47. Psi pysk, p. ciuka, Psina, trawa, II. 135. Psiuby, trujące grzyby, przepow. deszczu, XII. 61. Psiuki, trujące grzyby, 1.117,197,198. Pska mu się, kicha, IX. 288. Psianka ./ Pski mald de jdesz! Pski mald maId! (gw. hue,), nawoływanie cieląt, X~XV. 137. Pstra, nazwa krowy, ~XI. 205. Pstra trawa, Pha!aris arundinacea jol. pieta, XlXXl. 98, Pstrąg, p. Strąg, Salmo jario L., III. 233; 235; V. 154; XVII. 149; XVIII, 100; XXVIII. 215, 216; pL R Y b o łów s t w o. - górski, XXXII. 24. !przeciw bezpłodn., ~XXVIH. 350. - w lecznictwie gotowany, XXJXVIII. 350, Psternol, trznadel, II. 135. Pstrokatobrzuchy, demon indyjski, XXXIV.6. Pstrucha, płachta w kratki,1X1V.119; XJXXVIII. 267; XXXIX, 4'55. ---J struś, V. 64. I. 116. Psucie mleka, p. mleko, VI. 78; VIII, 356; XII. 64, 65. pt. M <li g i a. - wina igorzafld, XXVII. n. Psycho-et~ologia, XXIX, 109. Psychologia, X:XI. 6--8, 84, 91, 190, 269; XXVIII. 101; XXIIX'. 109, 110; XXX. 243; XX'JXVII, 309, 312; XXXIX.61. - etniczna, XXI. 91. - indywiduum, Xx:xrx. 26. - mowy, XXXVII, 316. - rasowa, XXXVI. 130. - wSpólnoty rodowej, XiXX.IX. 26. Psycho[ogizm, XXXVII. 33, 45. Pszczelarstwo, pszczelnictwo, XXIV. 88; XXiXIV. 288; XiXJXVIII. 364, 463. - bartne, IV. 24, 25; VI. 56; XII. 299. P s z c z e l a l' s t w 0, p. bartnictwo, chów pszczół, deseczka w ulu, garnek do okurzania pszczół, klaPstruś, Psu brat, �438 439 teczka, krawacz, kurz, laźbić, podkurzacz leziwo leżaki miód pa sieka, pień, pra~o bar;ne, 'ps~czo~ la, sitko, .••..... ul, Teplyj oleksa. Pszczoła, p. bogini pS'zczół, pczoła, I. 182; II. 17, 170; IV. 26, 419; VI. 56; XI. 74; XIII. 256, 257; XVII. 182; X.VIII. 210; Xx. 25,54. XIXlIT. 159; .x.XV. 77; XXIXI. 79. - kult, XXVII. 136. - rojenie się, XXXVIII. 234. - w bajce, IX. 178. - w legendzie, VI. 351; VII, 137; VIII. 290, 29'2, 295; IX. n. - w przysłowiu, IX. 378. - w wierzeniach zwi.ązanych z hodGwlą, III.24; VI. 62; VIII. 372; X, 355; XII. 317; XIII. 22, 28; XIV. 34. - w zagadce, XIV. 376. - wróżby o miodzie, XIII. 28. - zakazy, XXXVIII. 379: Pszenica, p..pszenycia, Triticum vulgare, XIII, 2:20. - barwnik do jaj, IV. 215. - jako ofiara, XXII. 1. - młócenie, VII. 274. - powstanie, II. 216. - przepowiednia urodzaju, XHI. 27; XIV, 251. - przy zakładaniu podwalin, VI. 266. święcona, podkurzanie chorego, XVIII. 182. - uprawa, I. 158, 173; II. 236, 353; III. 11; IV. 443; V. 80; VI, 55; IX. 124; X. 344; JeI. 32, 40, 160, 161; XII. 143, 215, 229, 295; lXIV. 135, 397; JeVI. 59; XVIII. 62; XX, 56; JeXVI. 50; XXVIII. 152, 154, 157.w lecznictwie, XIII. 220. XJeVIII. 245; XX:X,IV. 262; X)()(VII, 202; X,XXIX. 294. 326. - w ,bajce, VII. 249; VIII. 187. - w kolędzie, XIX. 42, 43. w lecznictwie, XXX. 69. w obrzędach Boe:. Nar. VIII 370 223; X. 281. ' , - w obrzędach chrzestnych, VI. 127. -. w obrzędach nowQi~ocznych, II 223; XI. 281. - w obrzędach weselnych, V, 341; XIV. 384; XVIII. 150; XJe. 196. - w pieśni dożynkowej, III. 211. - w pieśni weselnej, I. 249, 251, 263; VIII. 2317,382; IX. 142, - w przysłowiu, VI. 32; lJe. 49; 277. -- z mi.odem, XI. 194; XVIII. 200. Pszeniczka M. Bosk" rośl. w leczn., X,XX. 41, 50. Pszenycia, (j. ukr.), pszenica, VIII. 1372,382. Pszenyczka, (j. ukr.), wzór pisanek, IV, 212. Pszęnica kuak, uajno kuac, naśladowanie wrony, VIII. 393. Pszkand de jdesz, (gw. huc.), nawo_ ływanie bydł.a, XXXV. 136. Pszkand na na! (gw. huc.),XXXV.136 Pszono, p. proso, V. 163. . Ptak: Anka, XI. 2:33; pt. M i t y. - biały, V, 229, 231. - bóstwo, VI. 243, CharadrioS', XXiX.' .83. - domQwy, III. 195, 196. - drewniany, Xl. 327. - Góra, XI. 232; pt. M i t y - jako motyw zdobniczy, IV. 212; XXU. 125; XJeVIII. 45, 47, 48, 50, 54. - lecący, XVII. 199. - Lela, XIV. 224, - malowany, II. 346. - .• mówiący, XI. 239; JeXXV. 26. - ognisty, XI. 230; XXIX. 106. - clbrzymi, XNI. 152; XJeVIII. 200. - przepowiednia śmierc~ VIII. 49. - ~ '- _ - P P rajski, II. 49, 50; XXXVII. 25. Roda, p. bocian, XIV, 224, 225. Rokha, JeI. 232. rozmowy, IV. 420. starzec, XI. 232. stwor'zenie, XIII. 334.· szkodnik, XIII, 329. święty, V. 299; XIV. 129. 225. totem, :XVIII. 28; XXXVIII. 350. w haśni, VIII. 281, 291; XI. 238. ~'72, 378; XIV. 182; X,X, 237, 268 w budownictwie, ozdoba dachu. XXXIII. 98. w legendzie, XXx. 105. w pieśni, III. 162, 163. w przysłowiu VI. 33: VII. 29. w szopce, XIX. 43; XXiXl. 54. W, wierzeniach. VII. 2; VIII. 302; X,xXII. 120. w wycinance. X.XII. 119. w zwyczaj. siewnych, XXX. 247. woony, VII. 293. wo,le oczko, XIII. 114. wcielenie ducha: VI, 243. wróżebny. XIII. 343. z głową ludzką, II. 324; XXIX.156: złoty, V. 183; XXX,VIII. 207. Żar ptak, XI. 23i8. żelazny, XXXII. 97. t a k i d o m o w e, p. gqsior, gęś, husak, hus i, husy, indyk, jarica, .kaczka, kapłon, klokloszeczka, kloklotek, kochajka, kochut, kogut, kokosz, kalkoszeczka, kura, kurczęta, kuros, pantarka, paw. perliczka, pieunik, piweń (kogut). t a k i d z i k i e, l. chr6ściel, dudek, dzięcioł,! jiaskółka,) jaskówronek, jastrząb, jemiołuszka, junkier, kania, klujduba, kobiec, kobuz, k.olowodysznyk, kostrub, kos, kulig, kuHk, kurka zbożowa, kuropaciec, kuropatwa, lubek, (dudek). orzeł, osiźik, ploprzepiórka, puhacz, sowa, szczygieł, szulak. P t a k i w w i e I' z e ni a c h, p. bo. cian, Charadrios Chara Suor (kruk), jaskółka, jastrząb, kania, kawka, kobeć (kukułka), kogut, kruk, kukaweczka, (kukułka), kura, la martinel (jaskółka), Lela, leglek, (bOCian), łabędź, mysikrólik, Orsina, paw, puhacz, Rokha, sowa,Simurg, Wundersing Vogel, zimorodek, Żar-ptak. Ptaki, ptaszki, wzory pisanek, IV.212. Ptasia miętka, mięta w lecz. XXIX.56. Ptasia trawa, p. rozchoonik, pł.askolistny, X,xX, 64. Ptaszek, uszko u cepów k.aJpicowych, XI. 174. - gra dziecinna, VIII. 201. - w zagadce, XIV, 374. Ptaszę świętom<lrcińskie, p. dzięCioł XVI. 4, 5. Ptaszki drewniane, X,XXIX. 4M. P t a s z n i c t w o, p. drgubicą, jemioła, kablączki, kadłubek, kalafonia, kistka na sikorki, kobec, kobuz, kulki (pętle), krzeczot, lep, łowienie w sieci, perewiesy, ponoże, próżatka, przeperzyca rozjezdna, rozjazd, sieć, spar, spark, stoproża, szpark, wab, wabik . Ptasznicy, XX. 166; XXXIX. 292. Ptaszy język, owoc jesionu. XX.xV.72. - aphr., XXXIX. 300. Pterygolatria, XI, 237. Publika, wstyd, IV. 307. Pucer, (żołn.), obsługujący, III. 81. Puch gęsi w lecznictwie, II. 156. Puch, p. kwab Pucheraki, puchery, zapustnicy,XII.44 Pucherocy, chodzenie 'PO domach N. Palmową, XXXV. 180. morska towy w gapa, król, �440 441 Puchlina wodna, II. 158; XI. 398. - leczenie, XXx. 44, 47, 54, 61, 65, 68; XXXV. 65, 71. Puciera, puciom, (gw. hue.), naczy_ nie drewniane na mleko, VI. 43. pt. B e d n a r s t w o. Puclik, (gw. żołn.), obsługujący, III. 81. Puczy w brzuchu, ból żołądka, XVIII.221. Puczyć, kręcić, gnieść, XIV. '253; XVIII. 2,21. Pudełka drewniane, obite skórą, XX,XIV. 1~9. - srebrne, XXXIV. 15'9, Puder hotentocki, p. buch. XXXVII, 84,85. Pudylki, plecione bańki ze słomy. XVII. 131, 132. Pufy, rękawy, bufiaste, XV. 71. Pug, pług, XX. 263. Puhacz w wierzeniach, IV, 59, 164, '269, 421; VIII. 348; X,XVI. 73; XXXI. 101; XXXVIII. 248: pt. p t a k i w w i e r z e n i a c h. Puharek, naczynie pierścieniowate, XXXIV. 98. Puhary dla zmarłych, p. kernoi, XXII,152. - typu nadodrzańskiej ceramiki sznurowej, XXV. s. IV. - w próbach czystości, XXIII. 8. Puhy, bicze z wołowej skóry, XX.3'8. Pukanie, zabawa, XXVIII. 64. - znak śmierci, XVII, 62; XXVI. 97. Pukawka, zabawka, X,XVIII,62, 63,241 Pul, pul, pul, okrzyk śmierci, XI. 378. Pulać (gw. złodz.), sprzedawać,VII.280 Pulastia, (j. ind,), syn Brahmy, XXXIV.20. Puliaka, (j. serb.), guziki, gra, V. 144. Pulić się, krzywić usta, XVI. 86. potrawa z mąki kukurydz, XVI. 134, 135. Pulsa w lecznictwie, XI. 396. Pułap, XI. 395; XXIX. 183; XXXVII. 111, 112, 119; XXXIX. 453, 454. Puł.apki na dzikie zwierzęta, XXVI, 98; XXXI. 3, 31. Pulsetek, miara płótna, XX,XIX. 327. Pumeks w obróbce bursztynu, XXXIX. 378. Pumpil pępel, pępek, Xx.. 160. Punalua, hawajski system pokrewieństwa, I. 38; X;XXVIII. 346. Punt, wstawka do gorsetu, XXXVIII. !359'. Pur, (j. lit.), miary, III. 196, 211, 212, 300, 304, 307; IV. 125, 127, 130, 132, 135, 136, 141~148, 241, 365. Purchada, purchawka, Lycoperdon bovista L., XIV, 119. Purchawka, p. bycze jaja, kurzawPuliszka, ka, zemlene serce, Lycoperdon bovista L. przeciw krwotokom, II. 22; ,xIV. 119. - w przysłowiu, IX. 48, Purim, XX,VI, ,120; XXVIII. 51; XXX. 236. Purloty, kobo ubiór głowy, X,XI,X,.82, Puscanie próby, kopanie bursztynu, XXXIX.405, Puskajtis, (j. lit.), bóg bzu, I. 120,121. Puskrzenki, skrzynia przegrodzona, IX. 361. Pusta noc, p. bdyn, XXX. 226; pt. Zw y c z a j e i ob r z ę d y p a _ g r z e bo w,e. Puste miejsca przy stole w obchodzie Dziadów, XXIV. 35. Pustelnia, XXXI. 87. Pustelnik, XX,XI. 12-16, 19, 65, 87, 129; XXXVII. 29, 30. - w bajce, II. 169, 170; XI, 375. _ w legendzie, XXVIII. 206; XXX. 88, 96, 101, 103,.114, 115, 119, 132, 136, 140, 143. _ w pieśni, IV. 51, 52, 55, 56; III. 162, 163. _ z Podkamienia, X. 459. Pustocha, dziewiczy wieczór, IX. 212, 213; pt. Grupy Pusty wieczór, Pusty wjacor, płci i wieku. p. bdyn, .xJXIV. 85. (j. błr.), P. pusty wie. czór, pusta noc, XXX" 226. Pustyj, diabeł, :X'Vl. 13,6. Puszczać klauzę, figle, żarty na wieczornicach, XVIII. 151. Puszczanie krwi, Medyana, XXIXIX. 311. (gw. hue.), p. strzeLba, VII. Puszka, Puzan, ubiór głowy, XXVIII, 18. Puzia kwiatostan mlecza, nasiona, , lXIV. 119. Pużla (gw. huc.), pies, VII. 2~. Pydd6.sze, (gw. huc.), p:,zybudówka, x)~X,IV. 149. zięba, II. 13'5. Pylypiwki, (gw. hue.), Adwent, VIII. Pyka, 369. (gw. huc.), post, .xtvIlU51. Pylypoweć, (j. ukr.), wroniec, widłak, barwnik do pisanek, XI. 189. Pypeć, choroba kur, XX,X. 43. Pyłysznik, Pyra, duży kartofel, (j. ukr.), pierogi, I, 164. (j. lac.), krzemień, Pyrohi, 2~. _ Puszczyk, p. lelet, głos, V. 267; XIII. pyromachos, 344; XVIII. 196, Puszczyk, sprowadzanie XXXVIII. 62. pyrpiruna, _ w wierzeniach _ zwiastun deszczu, IV. 420; VI. 305. śmierci, XX. 319. Puścił się na Putyna, niane 139. (j. gr.), dziewczyna jona, w magii sprowadzania besztefranty, zaczął 104; x,xXIX. 434. (gw. hue.), naczynie ·drewna mleko, XXXV. 89--92, 95, 103, 112, 127, 130, umadesz- czu, XXX'III. 11. perzasty, XIV, 1J.9. Py'rzaty, pysalcie, ukr.), hulać, VI, 47. Putać, marnotrawić, XII. 68. Putnia, cebrzyk do pojenia koni, IX. 367; XXIII. XXXII. Pysak, Puszta, IV. 274. XIV. 119. Pyrchanie się owiec, IV. 282. Pyrć, kozia ścieżka, XIV. 399. Pyrlik, młot, II. 141; VI. 292. przyrząd pysar, do pysZ~k,. pisama IV. 208. pysanky, Pysk, (j. ukr.), pisanki,XXX'I. pyskawec, Succisa pratensis, nictwie, VI. 159. PyteL, płatek z wzorami, _ w młynie, w lecz_ II. 141. IX. 276; X,III. 66; ,x~III. 114. gra, V. 138,141,143; VIII. 27. Pytka ze słomy, zabawka, XXVIII. Pytka, XVII. 145. 242. Pyton, kość w magii deszczowej, XXXIX. 225, 335. Pu.wyci,. (gw. huc.), mosiężne V. 150; VII. 2~. guziki, 166. część łyżki, IX. 362. (gw. hue.), naczynie na mleko, przeznac'zone do wyrobu sera, Putyra, (~. Ja), �442 443 Q Q, (j. koz.), siodło juczne. 120. pt. U p r z ą Ż. Qamyt, XXXlX. Qomyt, (j. kkg.),chomąto,X:XXIX.120. - (j. anam.), kurza ślepota. d'ethnographie, (j. fr.), V.273. (j. ałt.), siodło lub chomąto. XXXIX. 125. (j. koz.), siodło. X' CXIX. 120. (j. mong.), siodło, :homąto. XXXIX. 120. Qom, - (j. tat.), chomąto, :XXXIX.120. Quang-ga, Questionnaire kwestionariusz QuetzaZcouath, XXXII. Ul, etnogr. XXVIII. 5. (j. azt.), p. wąż. U2, 128; 131. R Rabaja, Rabiata, (j. ukr.), nazwa krów. III. 45 rabiatnik, XlV. 119. czeladź robotnik " Rabin, III. 146; IV. 181; Xl. 218; XII. 51, 53, 54; XIV. 153; XXXII. 48, 49; XXXIII. 122; - cudotwórca, VIII. 351; XXVIII. 53 - w szopce, IX. 28; -zaklęcia, XXXIII 122. . Raboli, (j. słowen.), symbol zimy. XX)cIII. 10, 12. Rabula, nazwa krowy, III. 45. Rabunek kobiet, p. porywanie. XIV. 190. Rabusie, XXVIII. 76. Rabuś,Rabyj, nazwa psów. III. 45. Rachmany, XIII. 120; XVII. 32. pt. Demony. welykdeń, 4-ta niedziela po Wielkanocy, IV'. 219, 220, 226; V. 220; xu. 298; XIIU. 31; XVII. 31, 120; X.vII. 32. pt. Z w y c za je i obrzędy doroczne. Rachowanie negatywne, "ni jeden", "ni dwa". XVIII. 178. - wstecz od dziewięciu, XVIII. 178. Rachuba czasu, XXV. 134; XXX. 257. Rachwa, blacha na kole, VI. 395. - (gw. huc.), skrzyneczka na masło. XXXV. 97, 98. Rachmańskij Racice baranka, odwar. Xl. 383. (dok.), rata. XIII. 254. Racuszki, jadło wigilijne. XXIX. 92. Raczek, ornament. XXXII. 38. Racizna, Raczki do chodzenia 'PO lodzie, p. XXV. 5. Rać, pochodnie sobótkowe, IV. 317. Rada głów rodu, XXXIX. 188; - starców, III. 82. chrapki. czes.), demon, V. 381 p. radownica. Radełko do pisania jaj, VII. 176. Radi, mieszkańcy Radegostu. XIV. 42. Radigost, XXI. 162; XXIV. 88. Radin, (j. ret.), płótno. XI. 364. Radina, (j. :sekl.), narodziny dziecka. XVI. !40. Radaszek, (j. Radawnica, RaditeZskaja, O, ukr.), p. stypa. XVII. 29. vuZpina, p. liszezak. Radlenie, XX. 34; XXXIX. 294. Radlina, redlina. XlV. 119. Radło, I. 188; III. U; IV. 287; XX'VI. 98; XXVII. 70, 166, 168, 185; )GXiX. 214, 216, 227-229, 250; XXXI. 3; XXXIV. 183, 184, 186; X)XXVII, 246; X,XXIX. 113, 118, 130, 454. pt. N a r z ę d z i a l' o In i c z e. 'Radix .} " ~ cZJWoroboczne, XXIX. 167; XXX. 232; - instrument muzyczny, XVI. 50; XXVII. 70; - krzywogrządzielowe. XXX. 232; -- ~eklemburskie, XXX. 228; - płozowe, XXX. 254; - ramowe, XXIX. 167; -. rylcowe, XIXIX. 167; XXX:. 231. 232. 254; XXXIV. 186; - słupicowe, XXIX. 169; - w przysłowiu, IX. 51. Radnice, (j. czes.). budow., II. 76. Radogost, XIV. 218 223,227; XXI. 163. Radogosc, XXXI. 158. Radonica, radonnica, .p. wtorek po Przewodniej Niedzieli, II. 212; XVII. 29; XXV. 56. pt. Zwyczaje i obrzędy związane z k u l t e m p l' Z o d k ó w. Radounica, p. radonica. XXIV. 8. Radowecka, nazwa krów. XXXV. 13'5 Radownica, radunica, radynica (j. święto zmarłych, stypa, Xl. 429; XVI. 325; XVII. 29; XXIV. 8. Radunica, radynica, święto zmarłych 17, 19. Radzyc, O, słowiń.), :mówić. V. 325, Rafa, p. ryfa, obręcz na piaście. XXIX. 48; XXXIX. 123, 129. - (gw. flis,), skała podwodna. XX. 57. Rafanie lnu, XXXVII. 465. Rafka, p. ryfka. XXXIX. 123, 129. Ragać, ruszać. XVI. 86. RaguZkas, Ragułas, (j. lit.), reguLki. XXXII. 25, 26, pt. R y b o łów s t. Rahab, (j. hebr.), pan morza, związek z wężem. XXXII. 16~166. Rahaza, (j. błr.), poduszka z sitowia. XXX.33. Raj, II. 328, 374; III. 185, 186, VI. 228; VII. 19, 26; VIII. 351, 352; ukr.), X. 23, 27-30; XI. 78; XIII. 334, 336; XIV. 63, 77, 78, 81, 83, 86, 167, 173, 176, 1~6, 354; XIXXIII. 139. 140; pt. Wierzenia. - zwierząt. XXXIII. 139, 140. Raj, p. chodzenie z Rajem. Raj, swat. III. 64, 65; XXVIII. 104. Rajba, wesele kurpiows. XXVIII. 104, RajbiśZe, p. ReibbusteZ. III. 80. Rajbować, trzeć. VI. 47. Rajtak, skopiec. VIII. 41. Rajtubuow, (j. polin.), twórca nieba. VII.6. Rak, smarkacz, chłopak. V. 64. - tortury. XXIV. 171. Rakarz, VII. 93; XXVIII. 227. Raki, w recepcie komicz. XXVIII. 205. - połów, XXIX. 126; XXXII. 32; - w !bajce, VII. 246; XVI. 350; - w przy.słowiu, XIV. 240, 355. raky, pasterzy hue. i rum. XXV. 5; - turystyczne, p. chrapki, XXV. 5. Raki, ozdoby kapelusza. XXXVII. 229 ----'wyszycia na spodniach. XVIII. 67. Rakiacis, (j. lit.), kotwica, XXXII. 26. Rakowe masło w med. lud. XI. 396. Rakszasy, (j. ind.), chmury z piorunami. XXXIV. 19. RakS. (j. ind.), szkodzić, XXXIV. 18. (j. ind.), demony~ XXXIV. 4, 6, 8, 9, 12, 14-2.2. Raksas, Raksojudz" Raky (j. ukr.), p. raki. XXV. 5. Ram, półka na naczynie, XX1XVII.201 Ramazan, zwycz. dor. XXXVIII. 348. Ramy, XVI. 366; XXIX. 19. - koło okien malowane, XXXIII 107, 111. Rana, leczenie, XI. 399; XIII.· 217, 219, 226, 341; XVIII. 183, 188; XXX. 39, 47, 69; XXXI. 27, 30; XXXV. 62, 71. �444 445 krwawnik posp. AchiUea Rasy: australo-neandertalska ;X,XX. 37. XXXIX. 3D. ' Rano, pora dnia, XIII. 22'5. - brachycefal. CXX'XVIII. 30 Ranymszo, msza ranna. VIII. 156. - Combe-Cappele, XXII. 76.' Rańsza, (gw. flis.), poczęstunek. X. 8. - Cro-magnon, 1. 210;XXXVIII. 31. Rańtuch, prześcieradło chusta obrus - dolichocefal. XXXVIII. 30. V. 64; VI. 47, 50; VIII. 165, ~32; - grenelska, XXIV. 45, 49, 63, 203. 35, 63, 72, 186; X,Ii.25, 61, 408; XII. - Grimaldi, XXXVIII. 31. 286, 292;XIII. 210; XV. 96, 98; - Laugerie, VI. 9. XXVIII. 217, 219; X,XI.X. 157; - ludzka kopalna, XXXIX. 79. XXXIV. 145, 162, 165; XJX:XVI. -'< Neandertal. XXII. 73, 75; XXIII. 2-67; XXIXVII. 224, 2.28; pt. 179; XXIX. 196. a d z i e Ż. Rasa, rasza, haras, wełna,XIX,XIV.165 - dar młodego, XVII. 153, 161. Rasiści, XXXIX. 50, 78. . Raphanus sativus, p. rzodkiew. Rasizm, XXXIII. 144; XXXVIII. 311; Rapki, wzór haftu, X. 301; XXXV. 27 XXXIX. 26, 30, 50, 424, 425. Rapsod ślepy, XVI. 153; XXI. 188; Raskolnicy, (j. ros.), sekta. XXI. 138. XXXVII. 102. Raskosz" Roskosz, Niega. XIV. 78 81 Rar, Raraszek, (j. czes.), demon, V. Raspla, raszpla, pilnik. V. '64; 381; XIV. 63, 177 225349 XXXIX. 379. Raróg, Falco pere~rinu~, XI. 331; Rasy bydła rogatego w gwarze huXIV. 63, 177; XXXVIII. 237. culskiej: czeska mieszana, radoRartan, łyko palmy. XXXVII. 390. wecka, sementalska, stara huculRasa: ska, szwajcarSika, XXXV. 79 80. - aryjska, II. 98, 102. - koni (gw. huc.), "ce bojky, ce' na- !biała, III. 175. sze", XXXV. 82. - definicja rasy, XXI. 84. świń, XXXV. 82. - etniczna, IV. 62. Raszka w bajce, VIII. 308, 309. - fizyczna, IV. 62. Rasztas, (j. lit.), ornament. XXXII. 37 - hiszpańska, XI. 354. Rataj, XIV. 94; XXXIX. 114. - kopalna, JGXJXI,X.79. Ratapa, (j. austra1.), istoty oczekują- lingwistyczna, IV. 62. ce reinkarnacji. XVII. 39, 41, 54. - lokalna, IV. 69, 70. Ratulis, (j. lit.), sieć. XXXII. 30. - niższa, XXXIX. 425. - nordyczna, XXIX. 139, 141, 142, Ratusz, XIII. 66. 425. Raubritter, (j. niem.), XXVIII. 73. - pigmejska, X;XXIVUI. 32. Raubszyce, rabusie. XXVIII. 77. - psychiczna, IV. 62. Rauda, (j. lit.), pieśń pogrzebowa. - semicka, I. 114; II. 98. IV. 173. - słowiańska, III. 97. Rawasz, (gw. huc.), kloda, trzaska, - subnordyczna, XXIV. 49. miara na mleko. V. 61; VII. 271; - teutońska, VIII. 97. XVII. 143; XXXV. 101 123 124 - żółta, XXXIX. 426. 133, 150, pt. M i a r y i 'w a ~ i. ' Rannik 329. (j. ros.), XIX. 18. Rażka, (j. błr.), balijka. XXX. 14. Rąbek, XXXIV. 161. - na ,głowę, XXVlII. 19. Rąbież, (dok.), wycinanie drzew na granicy. XXXIX 296. Rączka u kołowrotka, II. 131. - u kosy, II. 131; IX. 365. Rączka, miara na miód, XXVII~. 147, 162-164; pt. M'iary i wagi. - chehnska, XXVIII. 162; - grodecka, XXVIII. 162; - 'hrubieszowska, XXVIII. 162; - lubaczowska, XXVIII. 162; - lwowska, XXVIII. 163; - podolska, ·XXVIII. 162, 165; - ratneńska, :XXVIII. 163. Rądel, p. brytfan, rondel, XIII. 252. Rama, bóstwo, XXXIV. 20. Ra.ma.yana, 'XV. 195. XXXIV. 3, 8, 15, pt. L i t e l' a t u l' a 1u d o w a . Rdza jako barwnik, XXIV. 141; - dzwonów w magii, XXVII. 99; - ruda bagienna. XXIV. 141, pt. M e t a 1e i i c h o b l' Ó Ibk a. Rdzeń bzu, zabawki, XXVIII. 62, 63; - pacierzowy, choroby, XI. 396. Recepty komiczne, XXVIII. 205; - kulinarne, XXVI. 110; - środkÓw ma·gicznych, XXV. 13, 14. Rechtliche Volkskunde, XXXIX 166. Rechtsanschaung, XXXIX. 166. Rechtsbrauche, XXXIX. 166. Rechtur, rektor, kierownik s:mtoły, XVIII. 221. Recytacja ludowa, XXIX. 102, 103. Reczuchy, jadło zapustne. XII. 41. Redierer, Retra. X,IV. 42. Redigost, p. Radigost. XXV. 121. Redyk, powrót z hal. VIII. 47, pt. P a s t e r s t w o. Razasek, mmefol, Razdolet, X: • '. (j. czes.), wir. XXXIX. Reedycja dzieł Kolberga, XXXIX. 607. Refa, p. ryfa. XXXIX. 129. Reforma ro\na, XXXVIII. 534. Reformacja, III. 108, 117; VI. 206; XX. 116; XXX. 264; XXXV. 169. Refren, p. lado! lelum ladum, lelum! Regale bartnicze, XXXIX. 170. Regeć, ruchliwy. XII. 68: Regi-negi, regi-negi, Radujmy się! radujmy się! naśladowanie żab. VIII. 393. Regina, deumque, hominumque, (j. lac.), p. Dziedzylela, XIV. 74. Region, XXXIV. 33; - budowlany, XXXIX 247; - etnograficzny, X'XXI'XI, 445; - geograficzny kultury rolnej, XiX:XIX. 105; - kurpiowski, XXXIX. 251; - łańcucki, XXXIX. 445; - osadniczy, XXXIX. 231; - przeworski i rzeszowski, XXXIX. 445. Regionalizm, XXV. 143; XXVI. 137, 138; XXXI. 150; XXXV. 179-182 184, 185, 187, 188; XXXIX. 228,229 Regracjo, zabawa, XVI. 86. Regularność, w med. XI. 398. Regul, menstruacja, XXXIII. 80. Reinkarnacja, XVII. 39, 41. Reja, szkuta, XX. 56. Rejment, regiment. XXVIII. 89. Rejst, prra! nawoływanie owiec. XXXV. 136. Rejzelach, (j. żyd.), wycinanka XXII. 122. Rekruci, II 349; III. 73. Religia animistyczna, XXXIX. 16; - Arabów, XIII. 278; - Celtów, XXII. 159; - Germanów, XXII. 159; - Greków, XXXV. 181; �447 446 -. - Hindów, II. 86; VI. 312; indoeuropejska, XXXVIII. 45; Persów, VI. 312; pierwotna, IV. 339, 449, 450; VII. 88, 286, 288; XXII. 18; XXIII. 175; XXXIX.60; - pochodzenie, XXXIX. 16,60,61,177, - politeistyczna, X,XXIX'. 16; - preheleńska, XXII. 159; ......Prusów, X. 111; - Serbów Łużyckich, VII. Ill; .....•Słowian, XXII. 1'59; . - symbolizm w religii, XXIII. 175-177; - szamańska, XXXVUI. 46; - w życiu ludu, XXXIX. 134; - Wotana, XXXVIII. 46; - żydowska, ~I. 312; XiXJH. 159. Religioznawstwo, XXI. 184, 185, 190; XXII. 149; XXXVI. 157;XXXVII. 395, 398. Relikty etnograficzne, XXXVII. 238. Rema, katar. XI. 397; XXX. 62. Remieniak, pas rzemienny. III. 15. Remiń, (j:. ukr.), rzemień, :XiX:XVII.215 Ren, renifer, VII. 2, 20; XI. 245; XVIII. 90; XXXII. 118, 128; XXXIX. 421; ~ skóra, XXXVIII. 236, 258; - w wierzeniach rel., XXXII. 118,128. Renka, rynka. IX. 362. RenkieL,' człowiek z ułomną ręką. XVI.I. 164. Repertuar zbioru fonogramów, XXVI. 124. Repetynier, (.gw. żołn.), Repetiergewehr. III. 78. Reportaż o miasteczkach i wsiach, XXXVIII. 513. Republiki Związkowe, XXXIX. 5. RescuLus hypocastaneus, rp. kasztanowiec. Resurekcja w magii, XI. 377, 387. Reszetyna, rzeszetyna, XVIII. 190. Resztki potraw wig., II. 87; IX. 414; - dla drzew owocowych, XVIII. 95: - dla zmarłych, XX. 260; -. zapustnych, wynoSzenie w pole, II. 87; IX 414. Retis, (j. lit.), sieć. XXXII. 30. Retki, część krosna. II. 133. Retman, (gw. flis.), II. 73; XVIII. 133. ReumatyZJIl1, leczenie. VII. 269; XI. 400; XIV. 171; XXV. 77; XXXI. 27; XXXV. 62. Rewolucja proletariatu, XXXIX. 53, Rewty, (gw. huc.), płakać. VII. 263. Rex, (j. łac.), król, pan, epitet boga. XIV. 36, 54, 57. Reza, ryza, pęk gałęzi u sieci. XIV. 119. Rezeda, Reseda, XXVIII. 245. Rezginie, XXXI. 3; XXXII. 178, pt. Transport. Rezurekcja, VII. 284; XXV. 87; - w magii, XI. 377, 387. Reż, żyto. XVIII. 2,21; XX. 63. Ręcznik, II. 142, 144; XIV. 11; XXIX. 85, 86; XXX. 15; XXXI. 5; XXXII. 38; XXXVII. 486; - biały, III. 127; - w obrzędach weE;elnych, X. 61, 63, 64, 66, 67; XU. 91; - w obrz. pogrzeb., XIU. 2'32; Rędziny, lekka gleba, XXXIX. 294. R.ęika: ciężka, zła, IV. 127, 128; .....•dobra, lekka, IV. 127, 128; - kosmata, IV. 121; - swędzenie, wróżby, X. 355; - szczęśliwa, XXIII. 65; - w lecznictwie, XXX. 251; - w zagadce, IX. 407; - we wró:i:bach, XXX. 251. (gw. hue.), odzież, XVII. 151. (gw. huc.), duchy stodolV. 302. ne. XXXII. 83. Rękaw, III. 15; XIV. 15; XXIX. 80; Rigwed,a, III~ 2, 4, 6; XX 298, 299; - czuhy, X,X/XVII. 218; XXXII. 86, 133; XXXIV. 3, 6; pt. huńki, XXIXVII. 223; Li;teratu'ra ludow,a - koszuli, XX;IV. 134; XX,XVII. 215; R.imanthus crista Galli, p. szeląźnik .....:... w magii, XIII. 228; mniejszy. - sukmany, XXXVIII. 232. Ripa, (j. ukr.), kartofle. V. 60, 153; Rękawice, p. pirsttinies, V. 153; VII. 263; X. 261. XXIX. 97; XXłXI.4, 5; X1XXI1.116; Rispetti, (j. wł.), pieśni toskańskie. 4, 5; XXXII. 31; XXXVIl. 116; XV. 50. - w przysłowiu, III. 43; Rispotto, (j. wł.), poezja. XXXVII. - w zagadce, XVI. 83. 403, 404. Rękawiczka, próba czystoś,ci, symRiszczene, (gw. huc.), szczotka z gabol,:X:XI'II. 8; XIXVI 124; X:XX. łązek. XXXV. 100. 251. Ritornello, (j. wł.), pieśni, III. 363. Rękawka, Emaus, II. 219; III. 76, 77; Riwnyj, (gw. hue.), taniec, X'IT. 307; VI 205, 316; VI'll. 154; XVII. 29; XIII. 210. XJXIXI. 107; XIX/XVIII. 539; pt. Rizdwo, (gw. hue.), Boże NarodzeZwyczaje i o'brzędy donie. XVIII. 199. r o c z n e. Rizej, (j. błr.), słoma, gałęzie u nieRękawki, XXIX. 184. wodu. XXXII. 30. Rękawki M. Boskiej, 'P. goryczka wąRizhy, Rizkci, (j. ukr.), wzory pisaskolistna, XXX. 41, 50, 51. nek. IV. 212. Rękodzielnictwo, XIII. 66. Riże, (.gw. hue.), pastwiska, polany Rękojeść dziergnia, XXXl.II. 136; leśne. XXXV. 85. _ kijanki, XVIII. 117-119; Robactwo, zaklęcia w zwyczajach - radła, XXX. 229, 2 54; siewnych. XI. 387; XXX. 247. .....•sochy, XX. 50; Robaki, VI. 351; XIII. 32; XIV. 172; - szufli, XXXIV. 184. XXX. 84, 86,117-119; Rękopis, XI. 317; jako przynęta, XXXII. 26, 27; - berliński, VI 3511; XIXI. 245; - p6chodzenie, lI. 87, 162; - Hieremiasa, XXXI. 81; .....•w przysłowiu, XIV. 3B!); -:- kazań, II. 86. - w żołędziu, przepow. dobrego roRękowiny, p. zrękowiny, .II. 239,-241. ku, XXXV. 68; Rękownica, drużka. VII~ 248, 251. - wywołujące trąd, XVIII. 81--83. Ręnczniak, parobek, XIV. 119. Robienie światła, p. lanie świec Rhamnus catharctina, p. sakłak, sza:X:XXIII. 129. kłak, kruszyna. złota, XXVII. 94. Ribes nigrum, p. porzeczka czarna. Robocizny, IV. 129; XX. 4. Ricka, (j. ukr.), wzory pisanek. IV. 212. Robotnik, XXXIX. 46, 50, 53, 156; Rieć, (j. lit.), część sieci, XXXII. 30. Ręka choroba świń. Janowa, p. korzeń paproci. Riendie, Rigaczniki, 1 .( �448 - angielski, III. 325; francuski, III. 325; leśny, V. 154; polski, p. pieśni, III. 325, 329; XXXIII.41; rolny, VII. 333, 334. rosyjski, III. 325. wędrowny, .p. bochyniarka,bochyniarz. Roboty wiosenne, XXXVII. 203, 207. Rochte, (j. czes.), rozpadlina. XVI. 291 Rod, p. ojciec, XIV. 62. Rod, (dial. alem.), rząd. XI. 363. Rada, rodza, (dok.), bóg rodzic, bo. c~n. XIV. 62, 63, 176, 224, 225. Rodały, III. 50; XXX. 231:, 236. Roditetskaja subota, (j. ukr.), XXIV 6; pt. Z w y c z a j e i o b l' Z ę d Y związane z kultem przo dków. Rodakola, wóz niebieski. XIV. 61, 62 Rodowość ojcowska, totemicz. III.371 Rodowód białoruski, p. hutorka. XXI. 141. Rody, ród, p. bojary. XXXIX, 90, 91,169; pt. Spis nazw rodów w I n d e k s i e o s o b o w y m. - patrilinearne, XXXIX. 184. Rodyny, (gw. huc.), urodziny. XIII. 99 Rodzana, Rodzanica, bogini. XIV. 61, 62, 72; 73. Rodzeństwo !przyrodnie, III: 307. Rodzic, XIV. 48, 62, 63. Rodzice chrzestni, l. 183; II. 202; XXXI. 159; pt. P o k rew i eńs t w o f i k c y j n e. Rodzina, XXXIX. 45, 186, 187, 193; - chińska, XXXVII. 362; - indywidualna, V. 83; XXXIX. 105; - kirgiska, V. 5; - mała, XXXVII. 123; 449 - monogamiczna, I. 36; II. 97; XXXIX.16; - osobowa, n. 102; - parzysta, III. 371; - patriarchalna, II. 303; IV. 251; V. 187; XXXIX. 16; - pierwotna, I. 33, 65, 72; IV. 350; V. 84; XVIII. 237; - poligamiczna, II. 97; XXXIX, 183, 187, 191, 207, 225; - powstanie i ewolucja, V. 82; - ustrój, XXXVII. 333; - tatarska, XXXI. 156; ----'wielka, IV. 4; XXXV~II. 347, 355. Rogacizna, ochrona przed chorobą. XXXIX. 103. Rogacz u sochy, XXIX. 167; XXX. 254. Rogal, plót u wątona lub stępa. XIV. 119. Rogale do suszenia siana, XXXIX. 336. Rogalka, mątewka, VI. 45, 57. Rogalki świętomarcińskie, pieczywo obrz. XIV. 1, 7. Rogarz, wytwórca rogów. XIV. 119. Rogate bóstwo ugrofińskie. XXXII. 118, 119. Rogaty, p. diabeł. XXVII. 69. Rogatywka, czapka. X. 183; XXVIII. 168, 171, 174, 176, 177; XXX. 215; XlXXVUI 241, 242; XXXIX. 348. Rogi, części krosna, II. 134. Rogale, rogale. XXXIII. 158. Rogoża, plawok, (j. błr.), do pływania. XXX. 16. Rogoża. szerokolistna, Typha latifolia. XXVIII. 245; - w lecznictwie, XXX. 69. Rogóż, w kociance, IV. 283. Rogula, nazwa krowy. XI. 73.. Rogula, rogalka mąkowa, mątewka. II. 128. (j. ukr.), bydło rogate. IV. 280, 281. Rohelina, rochle, (j. czes.), 'rozpadlina XVI. 291. Rojenice, Rodzanice. XIV. 72, 73. Rojenie się pszczół, II. 136. Rojownik, MeUissa officin., II. 136; XXV. 76; XXVIII. 245; XXX 55,56. Rojzale, (j. żyd.), wycinanka. XXVIII. 47, 49, 55,56. Rojz-rose, (j. żyd.), czerwonka, III. 55; XXXV. 69. Rok kościelny, II. 86; - obrzędowy, XXXI. 144, 162; XXXV.2ł; - w symbolach, VII. 119; - w zagadce, II. 41; XVI:I. 83; pt. Rohatyna, Zagadki. - zawity, (dok.), XVII. 198. Rok, (j. ros.), los. XVII. 195. wyroki, (dok.), sądy. XVII. 195, 196. Rokicki, p. Boruta, XXXIX. 248. Rokita,diaJbeł, p. Boruta. VIII. 153; XXVIII. 128, 129; XXXIX. 248. Rokita, iwa, wierzba. VI. 197; XX. 297; XXTII. 159. Rola, jednostka gospodarcza. XXV. 30. Rola muzeów etnograficmych, XXXIX. 624; - wytwórców, XXXVII 54, 56; _ zwierzęcia w animiźmie pierwotnym. XVIT. 182. Rolnica; perz. Triticum repens, w lecznictwie korzenie, odwar. XXX.6. Rolnictwo, IV. 278; V. 122, 123; VII. 18, 20; VIII. 165; XI. 387; XVIII. 127; xx. 318; XXV. s. VIII; XXVII. 141; XXIX, 118, 134; Raki, 29 Lud - Tom XL XXXI. 169, 170; XXXV. 75; XXXVIII. 313; XXXIX. 52, 108, 189, 190, 284; pt. N a l' z ę d z i a l' o l n i c z e pt. Roś li n y upra wne. - dawne formy, XXVII. 139. - Luo, XXXIX. 218. - rO?iwój, XXXIX. 52. - tropikalne, XXXIX, 193, 202. Rolnik, II. 86; VII. 87, 95; XIII. 92, 94; XIX. 92; XXXIX. 105, 108. - afrykański, XXXIX. 181. - w mętowaniu X.IV. 378. Romano-ritu, (j. łac.), obrządek rzymski. XXI. 191. Romantyzm, XXXV. 20, 29. Rop, rap (ryba). XIV. 119. Ropa naftowa XXXIII. 107; XXXIX. 243. Ropienie, Xl. 399. Ropucha, Bufo, p. koropanie, V. 127. - leczenie krów, XXV. 92. - w literaturze ludowej, IV. 81; V. 127; XI. 363; XXXII. 100, 182. - w magii, VII. 308; XI. 383; XXXVII. 297, 304; XXXVIII. 248. - w przyrządzaniu trucizn, X. 225. - wcielenie czarownicy, XII. 64. - z kamieniem w ,głowie, XXXII. 136. Ropucha kOp"'awa, nazwa krowy. XXI. 58. Rosa, nacieranie się czarownic, XXVII. 63. - przemywanie oczu, XII. 265; }cVIII. 182, 211. - słona, II. 54. - spod szubienicy }CI. 378. _ świętojańska, IV. 142; XVIII. 211. świętojerska, II. 214. _ w magii, VII. 319, '320; XI. 377; XVI. 48; XXI. 132; XJ{V. 87. _ �451 450 - w przepow. pogody, XIV. 369. w zagadce, II. 130; VI. 247; XVII. 83. - z okna, Xl. 383. - żytnia, V. 218 . Rosa canina, p. róża polna. Rosalka, likier. II. 129. Rosaria, Rosalia, (j. lac.), święto zmarłych. XXII. 152. pt. Z w y c z a j e i o b 'r z ę d y z w i ą z a n e z k u lt e m 'P r z o d k ó w. Roscicha, nazwa krowy. XXI. 59. Rosiad, rozjazd, sieć. XXXIX. 326. Rosiczka okrągłolistna, Drosera 1'0tundifolia L., XXVIII. 245; XXX. 208; XXXVIII. 273. Roskalyki, (j. ukr.), wzory pisanek. IV. 214. Rośliny w wierzeniach i magii. - diabelska, !p. kąkol. XXXI. 95. - dziko rosnące, XXXV. 89. ~ faI'!biarskie, XXVIII. 241. - jako motywy zdobnicze, XXVIII. 241. - o Roskete. roskiu, (gw. huc.), znaki własnościowe XXXV. 138. Rosochata gałąź brzozowa w magii. XI. 386. Rosomak, motyw etiologiczny II. 216. Rososzki, w budownictwie, I. 161. Rosół czarownic, XXX. 206. - w bajce, XX. 247. - z bociana XII. 265. - z kaczki, XVIII. 181. - z nóźek baranich, XVIII. 184. Rosskas, Roszkas, bóg. XIV. 78. Rost, wzrost. XIV. 309. Rostalować, rozćwiartować. VI. 47. Rostań, droga rozstajna. XVI. 108. Rostfijać, rozwijać. XIV. 120. Rostopast, Chelidonium maius, korzeń i listki. VI. 160. . Roślina, p. wcielanie się dusz. Roślina (y) cmentarne, XXX. 250. - czarodziejskie i magiczne, V. 247; X ;226, 259, 264, 265; XI. 430; XVIII. 77; XIX. 147; XXIII. 134; XXiX. 210; XiXX,Vnr 233; pt. - kuchenne, V. 247. lecznicze, V. 247; VII. 306; XIII. 217-225; XVIII. 77-192; XIX. 147; XXII. 53; XXVII. 153; XJXVIII 14, 246; :XXlx. 37-75 2,n7 211; XiXrxI. 93; XI}GX.III.' 1;0;' XXXV.25. ogródkowe ozdobne, V. 247. okopowe, XXXVIII. 313. poświęcone diabłu, XIII. 124. strączkowe, XXXIX. 19'5. symbole, VII. 293; XXVIII. 241. święte, XIV. 129. totemy, XVII. 34. trujące, XXVIII. 241. uosobienie mężczyzn i kobiet XIV. 203. ' uprawne, XXXIX. 194. WIskaźnik urodzajności gleby, XXXIX. 213. Roś l i n y u p r a w n e, p. aprak, arbuz, astry, bakun (tytoń), balsaminy, bambry, bandurka, bandury, bandz,' (ziemniaki), bania, barabola ber bib bób bromus, (pros~) br~kiew' bula' bulba, (ziemniak'i), bulwa, buraki: cebula, cybula, chmiel, chrzan, czosnek, dobramyśl (majeranek), dogusa ,fjproso),duchan, dynia, endywia, garagola,groch, grule, gry'ka harbuz, arbuz, hardy burka (ziemniak), hreczka (tatarka), hruszka (ziemniak), jaczmiń, jęczmień, jaćmiń, jarzec (jęczmień), "'j ~;. jęczmień, ka,pusta, karakula (ziemniak), karcc:;;;c1)y, ltarpiele, kaTtoch, kartofle, keZ, kobzole, (ziemniaki), kokorud~a, kompery (ziemniaki), koniczyna, konopie, kopany (ziemniaki), korbal, korpiele, krompel, kukurydza, kwaki, kwok, len, marchew, mOTchow, nasturcja, ogórek, orkisz, owies, pasternak, pataty, peluszka, piechota, pietroziele,' pietruszka, proso, pszenica, ryż, rzepa (ziemniak), rzepa, rzodkiew, sałata, soczewica, strączkowe, suchi kosyci, szablak, szpele, tatarka, trefi, truskawka, tytoń (aprak i bakun), warzywa, wika, wyka, zboże, ziemniaki, żyto. Roś l i n y w l e c z n i c t w i e p. aloes, anyż, arcydzięgiel, arnika, Artemisia-Abrotanum,(Boźe drzewko), bagno, baluszanka (mięta), bania, barwica, bazie poświęcone, baznyk, bażanowiec, bedki, bedrinec, bedrycz, !bez, biała róźyczka, biedrzeniec, bion, bijon, biżderewO, (Boże drzewko), bluszcz, bluszczyk ziemny, bobownik, bodziszek żałobny, bole oCZY, boleczycznyk, borówka, borowina, borwicki, {porzeczki), Boże drzewko, (bylica), Boże tilo, bób, bTatczyk, bratek, brazowec, p. bagno, bukowiak, bukwica lekarska, burak, busiekoT, bylica piołun, bylica pospolita, car zile, cebula, cenceryja, centoryja, (tysiącznik zwycz.), centofolia, centuria, chleb świętojański, chmiel, chrzan, ciemiernik, ciemierzyca, świńska zielina, ciotka ziela wszelakiego, (macierzanka), cis, cyndalia, cyngalia, 29' cyntoryja, cyntoria, centuria, czarną róża, cUlrne jagody (Vaccinium myrt.), czarne ziele, (krwawnik lek,.), czarnuszka, czemerycia, czemiernik pUl1purowy, czeremcha, czersak, (szczeć leśna), czerwiona roślina, czesnok, czesnyk, (czosnek), cziebrek, czarne ziele (Ibażanowiec), czorni jahody, (czarne jagody), czosnek, czybryk polowyj, czyściczka, czyścień, dęte ziele, diwena, diwenia, dziewanna, drapacz, czortopolocha, driakiew pol. na, drimluch, dryjakiew podgryziona, drzewianka wzniesiona, dub (dąb), dykij slyz (kędzierzawiec), dyw-derewo, dziad, (zawilec płowy), dziegień, dziewanda, (dziewa'nna), dziewięćsił pospał. dzięgiel,-dzięgielnica, dziudżur, dziurawiec, dzyngiel (dzięgiel), dzwonek wielokwiatowy, fasola, fiołek trójlbarwny (bratek), fiołek wonny, firletka płomieńczyk, galganowy korzeń (Radix galangae), gąska, gęsie wianki, ·gęsiówka piaskowa, gęsiówka pospolita, glistewnik pospolity, gliśnik{konwalia), głowacz, glowaczyna, głownica źytnia (sporysz), głóg, goryczka,gościowiec, goździkowiec, grab, gruszki M. Boskiej, ·g1UlSzka okrągłolistna, grzebyczki, (goździkowiec), grzybień biały, grzY'.by, gulora, guziczek, guziczek zloty, gwiazdownica, halios (aloes), hawicz, hebd, helios (aloes), hiacynt, histowanec, hisznyci, żi.noczi, hladkij lyst, hortenzja ogrodowa, hranyci, hreczka, hryb, {,grzyb), jabłonka, ;ablownik, ;aczmiń, jagody czarne, jałowiec, janowiec, jarzębina, ja- �453 4_) :>. xzmianka większa, jasień, jasion (kora), jaskier ostry, jask6lcze mLeko, jask6lcze oczko, jask6lcze zieLe,jask6lczy śLep,jasnota biała jaśmin, jaśniak, Jasnl'c. jawor, jęczmień, języczki, (babka), języczki jeLenie, jodła, j6zefek, jurykiw, kacze pyszczki, kalina, kalyna, kamelki, kanarki, kapustc> kapusta zajęcza, kapytnik ,kardybendyk, karnobeden'lk, karto~le, kasacz (uraźnik), kasztan, kqd~iolki, kqdziolki, M. Bos., kąkol, ką!Iwinica, kędzierzawiec, kińska miata (mięta), kluczyki, klobuczki (dzwonki), kminek knerych kniat knieć błotna, kobylak, k~bYlec: kocanka, koci ogon, kokoszki, kolendra siewna, kolkowe ziele, koniczyna łąkowa, konopie, konopnica, konwalia, kończywiec, kończyzna, koper włoski i lekarski, kopytnik pospolity, korcipka, (czeremcha), korzeniówka pasożyt., korzeń gal-gana kosaciec kosy lnu, koszczka, kOSZYCZySkO: koszuLnyk, koszysko lekarskie kotki, kozłek lekarski kozłowiec' krokis, krowawnYk, 'krowienie~ biały, kruszczyk błotny, krwawnik, krzan (chrzan), krzecina pospolita, krzepnik, krzyżowne zieLe, krzyźownik, kukU, kuklik pospol., kupalnik górski, kurdybanek, kukurydza, kyciary cerwone, kurze dupki, kurze ziele, kurzy ślad, kusztyfan, laska Chrystusowa, 'laska p. Jezusa, lawenda, lebioda, len, leszczyna, Lewanda (lawenda); lilia, lipa, lisi ogon, Lisie jajka, (storczyki), liszczak liszczyniec liszczy korzeń, litw~r, lnica po~ spolita, InicŻIlik, Lothus cornicuLatus, lubczyk, lulek czarny, łl>pian, łopuch, łubin, luk-czesnyk, lyst burakowy, macicuLa oliwna, maciczne zieLe, macierzanka, macierzyca pospolita, macoszka(i), maczek, maiczki, mniszek, majeranek, majeronka, mak, malina, malina ostrężyna, marchew, maruna, marunka, maśLanka maśLenka, melisa, mieczyk d;chówkowy, mietlica, mietelnica, mięta pieprzowa, mikołajek polny, miodownik rojnikowaty, mlecz, mleczaj, mlot M. Boskiej, mniszek, moch wodnyj, moch z derewa, modrak, mokrysz, (mokrzyc właściwy), muchotrzew (gwia7.downica), muraszcziewnyk, myrta, myszydrzew (muchotrzew), naparstki M. Boskiej, narcyz, nawłoć pospoL, netota, niebospad nietota, nogietka, odyLon zUe, -olcha, oman niemiecki, oman wielki, orich liskowyj (leszczyna), orich woloski; (orzech włoski), orlik pospolity, orzech włoski, oset, osetek ,(osina), ożyna, paLuszki M. Boskiej, palka (szczeć leśna), pana Jezusa Laska, pana Jezusa wlosy, panienczyne wloski, paproć, papryka, pasternak, paznogietka, (nogietka), papawa, pełnik europ., [perz, pidojna, piernatka, pierwiosnki, pietruszka, piołun, piroLa, !Płucnik, podbiał, podróżnik, poLej, poLowyj derewyj, pomornik, poruszenik, PrimuLa officinalis, proso, przelot pospol., przerwonek, przestęp, przetacznik bobownik, przymiotnik łąkowy, przymiotowe zieLe, przywrotnik pospaL, pszenica, pszeniczka M. Boskiej, ptasia miętka, ptasia trawa, pyskawiec, rannik tękawki M. Boskiej, rogoża szerokolistna, rojownik, roLnica (perz) rosiczka okrągłolistna, rostopast (rośliny czarodziejskie), rozchodnik, rozerwij trawa, rozmajeron, rozmaryn, róża, róża Lagowa, róża laskowa, róża wietrzna (ślazik pospa1.), różyczka czarna, rumianek rzymski, rumianek wloskowy, ruta, rutyca, rzep, rzepik, rzepa, rzewień poncki, rzeżucha łąkowa, rzodkiew, sadziec konopiasty, samiwLe, samosija, satlok, sejec (sadziec konopny), sędzisz, silnyk, skrzyp, ślazowa róża, slabonohy, słonecznik, slyziwnyk, soniecznyk (arnika), spisz (lnica), spławnyk, sPorysz, srebrnik (tysiącznik), srebrnikpospolity, stanounikbabski, mużski, starzec wielki, stokolosa, stokłosa, strachopudiw, suniecznyk, swerbywus, szajuta, szałwia, szalwijejka, szarota leśna, stczaw, szczeć leśna, szczetka, szczota, szczotec2Jka, szczyr, szczyrbaneć, szesteLyna, ślaz lekarski, świeczki (goryczka), świńska zielina, świńskie bagno, tamaryszek niemiecki, tarczownica islandzka, tatarak, tatarskie ziele, tlusty mąż, tojad, tojeść, trepeta (osina), trędownik węzłowaty, truskawka, tucznyk, turije jazy ki, tysiqcznik, ulomiak, ulożnik, urażna zielina, urażnik, waleriana, warkocz M. Boskiej (dziewanna), . wawrzyn, wątrobowiec, węgierka {śliwka), wiet"ie zieLe, wieprzyniec, wierzb on. wiesiołek dwuletni, wieszczyca, wie- szczycowe zieLe,wietrznica, wilcza jagoda, wilcze łyko, witułka [pOspol., wlócz~ga, 'wlodziarka, . wloski M. Boskiej (gęsiówka piaskowa), włoski p. Jezusa (gęsiówka piaskowa), włoski panienczyne (gęsiówka piaskowa), wodna lilia (grzybień 'biały), woLe oczy, wowczynice (wilcze łyko), wrotycz, wrzos, wyżlin, zajacza kapusta, zalożnik (zajęcza kapusta), zan-kieL,zanogcica zielona" zawilec niestrętek, zazuLi czerewyczki, zemlene serce, zgajba. ziele, zielenice, z-nie ba-spad. (glistewnik pospol.), zrost, zubrzyk, zworiwnyk, zworowyj lyst, żabia miętkiew, żabiak, żabie gronko, żagawka, żegawka, żelywa (pokrzywa zwycz), żitnyje riżki, żowWnycia, żywokost. Rośliny w wierzeniach i m a i i p. (Adżaśr(y)ngi), kozi róg, ALrauna, ALruna, Anthropomorphon, anyż, Aphrodisiaca remedia, Mandragora, Atropa beUadonna babimór, (wiewóTzyn), ba _oLub,bania baraas (mandragora), bazie poWi~cane, beUadonna,baLiczka, beLisa, blekot, biała różyczka (jerzmianka większa), bobiwnyk, bobownik, bodziszek, czerwony, boże drzewko, bób, burak, bylica, car zieLe,cebula, chaber, cis, cyprysek, czarci batóg, czarcie ziele, czornobH, czortopolocha, czortoryja, czo.snek, czystec, dąb, dęte ziele, driakiew polna, dziad zawHec, dziewanna, dziewięciornik, dziewięćsił pospoL, dziędzierzawa dziegiel, dziwostręt, dziurawiec, dzwonec, dzwonki świętojańskie, Erba g �455 454 Maria, firletka !Płomieńczyk, florencyna (paproć), gąska, Gentiano amareUa (terłycz), genista, gęsie wianki (przywrotnik), głowacznik, ołowianka, głowatnik, głóg, gościowiec (powojnica alpejska), goździeniec, grab, gronko, grzmotnik, grzybień biały, gulota, guziczek, guziczek zloty, gwiazdawnica, hebd, hiacynt, hortencja, br<.'Czka, hromowe korenie, iwanki~, iwanow e ziele, jałowiec, jasień,. jasion, jerzmianka większa, jaskier ostry, jaskółCze mleko, jaskólcze oczko, jaskólczy ślep, jaskólka (bodziszek czewrony), jemioła, kacze pyszczki, kaczuszka, kaczyniec, kalina, kamiOnka kartofelki, kądziolki M. Bos., kąkol, kąkolnica, kinajdios, kluczyk~ klobuczki, kłokiczka, klokoczka, klokoczyna, kminek, knerych, kniat, (knieć błotna), kobylec, kobylaki, koca.nka,. kocianka koci ogon, kogutki, kokocyna kokornak, kondratek, konicz~a polna, koniczyna rozesłana, konopki, koper lekarski, korcipka (czeremcha), korzeniówka pasO'Żytnia, korzeń fiołkowy, korzeń omanu, ko.,. rzeń świętojański, koszyczysko, koszysko lek., kotki p. kozia broda, koz1bród łąkowy, koziróg po_ spolity, kozłowe ciernie, krężołek, krzyżowe drzewo, krzyżowe ziele, księże portki, kuklik pospol., kupalnik, kwiat, kwiat paproci, kwiat cary, kurzyślad, lawenda prawdziwa, lebioda lebiodka lelija, len, leszczyna: lawanda: lawenda, lewkonia, lipa, lisi og01l, lulecznica brunatna, lulek czarny, łodyga gentiany, łopucha (rzepak?) macierzanka,. maczek, mak, mandragora, mandragona, maruna, marunka, marzana wonna, Matki Boskiej łzy, melisa, mieczyk dachóWkowy, mietlica m.ietelnica, mikołajek POlny,' mirt, mlecz, mleczaj, mlot M. Boskie;, mniszek, myrta, mysoczew, narCyz, nasiedrzy, nasieżrzy, nasiężrzaZ posp., nawłoć pospolit. netresk, nostrzyk, nygus, orlik, orzech, osetek ostrokrzew ostromlecze, ostró~, ośmiał' mniejszy, ożyna, paproć, paprotka, papryka, pieprz turecki, paprzyca, perz, pietrasznica, pięć kolon, pindyrynda, piwonia, pokrzyk wilcza jagoda, pokrzyk mandragora, pomocnik (psianka słodkogórz.), powojnica alPejska, przestęp, przewierceń, przymiotnik łąkowy, przytulia 'bagnowa, przywroinlik pospolity, psianka słodkogórz, psie koślaki, pstra trawa, rosiczka okrągłolistna, rozerwijtrawa, roztnajeran, roz.tnaryn, rozpustne ziele, róża nita sakłak (szakłak), sa!{wacz, ~a,a~ką sa: syna, siedmiolatka, sierotki, ~ierp, sierpownik, słodyczka, smetannyk, śmietannik, srebrnik judaszów, sroczka, stokroć, storczyk plamisty, storcZYk szerokolistny, suchodrzew, szakłak, szanta po_ spolita, szarotka, szczastie, szelążnik większy, śmietannik, śnieżyczka, świeczki (goryczka), świń~ ska wesz, świńskie ziele, targownik, tasznik pospolity, tatarak" tatarskie ziele, terłycz, tojad, totys, trojzile. trupiogł6wka, trze- .' I .i wiczki M. Boż., trzmielina brodawkowa, tucznyk, tymian macierzanka, tynara, uroczne ziele, urokowe ziele, wawrzyn, wełnianka, weł!nica" werbena, wierzba wiciokrzew, wiczyna, wierz~ina, wier21bówka, wiewiórczyn, wilżyna polna, witułka pospol. (werbena), wole oko, wolski ślep, wolowe oko, workow.iśnia, wronie oczy, wronie sadlo, wrotycz, września porzenna, zaharduszka, pahartuszka, zajęczy czosnek, zajęczy groch, ziele, zimow• nik, zioła, żabiak, żabieniec pospolity, żmijowiec posu>olity, żółcień, żólwie ziele, żorzyczka, żywotnik ameryk. Rośliny w żbieractwie afiny, afyny. afyny iwanowi, babki, (grzyby), barszcz, borówka, bukwa Carex avenaria, cąber, czerem'cha, czernica, czerwona jagoda, dacha, drapak'y (jagody leśne), Durra, Elemus arenarius, . Elemus giganteus, gier, groohowiec, gryszpanek (borówka bru~znica), grzyby, helba, hodryk, Jagody, jałowiec, kamasa, kom~sa, kudron, lebioda, loboda, malma, malina ostrężyna, manna, manomin, maruska, ostręzina, ostrężnica ożeniarka, perz, :popielucha, tpO";ój, poziomki, ryż:wodny\ scer.bok, szczaw, szczerbok, Vacc\ni um idaea. Rośnięcie od strony głowy XXXIX. 185 186. Rota ~rzysięg:i oczyszcz.,. .X}\.n. 2,2 Rotman (dok.) retman, sternik, szyper, X. 4-10, 455. XX . 57" 100· XXXII. 66, 67, 69, 73. Rotmańczyk p. 'rotman X 7, 455. Róuta (gw. huc.) nazwa krów XXXV 134 Rowisch (j. niem.) p. rawasz, laska I.. karbami, XXV. 129. Rowyszek. rów, XIV 120. Rozbaczyć, zapomnieć, XIV. 12Q Rozbijacz żelazny do kopania XXXIX. 363. Rozbójnicy IX. 73, X. 17; XXIX. 127 XXX. 213. tatrzańscy V. 122; 183. w anegdocie XXXI. 130. w legendzie XXXI. 16. w opowieściach XXIX. 127:_ w siopce V. 1:55,156, 158; XIX. 36 Rozbuchany, rozpuszczony XVI. 86. Rozchodnik, p. wronie sadło, psiatrawa. Sedum acer, Sedum Telphium L, Sedum maximum. - do czarów XXX. 210. _ kąpanie zmarłego XV. 103. _ liście, okłady XIII. 219, 224, -- XXX.64. - maść XXX. 64. _ okadzanie krów VIT. 306,1XXX~ 64. _ przeciw czarom XXX. 64. _ przeciw opuchnięciu XXXI. 98. Rozcieranie XI. 390. Rozczyn gliny z wodą w leczn. XXXIII. 120. - na ciasto, III. 51. Rozdawanie podarków przez starostę weselnego XVII. 160. - prętów na N. Rok XVII. 23. strucli i bułek przez młodą XVII. 159. Rozdrapa łazęga, niezgraba XII. 68. Rozdroże p. rozstaje, w magii VI. 264; XIII. 26; XXXIV. 6. Rozdzielanie korowaju XXVI. 86. -.. t• " _.. ' .. .. :. ..;...~ �456 457 p. Rozryw-trawa It. 211. XVI. 5. Rozeta ornament XXIV. 121; XXVI. 81, 82; XXVII. 174; XXVIII. 47; XXIX. 80; XXXI. 174; XXXIII. 141; XXXIX. 454. nakładana, xxrvI. 82 wycinana, XIXNE. 82. - wyrzynana, XXVI. 82 Rozgracyja, rekreacja XIV. 309. Rozjankrzona, rozj ątrzona XXXIII. 80. Rozjazd, rozsiad, sieć. XXXI. 31; XXXVIII. 257. XXXIX. 326. Rozkiecać się, romecieć XIV, 120. Rozerwij-trawa (gw. hue.)' znaki na uszach owiec XVII. 143. Rozkład domu, XXXIX. 453. Rozkosz, p. Niega XIV. 77, 79, 176,232. Rozkreślanie: kredą, pierścieniem, grzebieniem. XII. 265 pt. M a g i a. Rozkwitanie suchej gałęzi XVI. 37. Rozluczin'e (gw. hue.) rozdzielanie owiec i krów na połoninach XXXV. 131, 132. Rozlupa, czapka rozcięta XXVIII. 167, 170, 173, 174. Rozmajeron, rozmaryn, IX. 391, 392. Rozmaryn lekarski p. rozmajeron, Rosmarinus officin. XXVIII. 245. - w lecznictwie XI. 396, XXX. 61. - w wianku II. 339. IX. 44; XU. 89, 157; XIII. 320. XXXVIII. 250. - wzory pisanek V. 212. Rozmieszczenie chałup XXXIV. 288. - wytworu XXXVII. 57. Rozkil Rozmowy bydła V. 212; VIII. XVIII. 195. - ptaków IV. 420. - z głuchym VIII. 424, 42.5. - z umarłym VIII. 52. - zwierząt VI. 71; XV'III. 195. XXXVII. 26.. 49; Rozmowy Polikarpa XXX. 82. IV. 277. Rozpajdzony, rozpalony, XVIII. 221. Rozpalanie ognisk, xx. 300. Rozparzeniec, człowiek, który udaje szlachcica, XVII. 164 Rozpędzanie chmur, gradu i deszczu XXXI'll. 125. p.t M a g i a. Rozplatanie warkoczy III. 54. Rozpleciny I. 245, 246; V~ 355; IX. 213; X. 198, 211; XI. 412; XII. 91; XVII. 155; XVIII. 146; XX. 197; XXVI. 86; XXVII. 154; XXVIII. 94-96; 104. XXXVIII. 297. pt. Zwyczaje i obrzędy wt!s e l n e. Rozporządzenie c. k. Min. Rob. Publ. z dn. I. VIII. 1911 r. w sprawie zachowania rodzinnych strojów ludowych XVII. 289-291. Rozpraszanie się człowieka po śmierci. XXXIV. 9. Roznosynie Rozpustne Rozwora u wozu. VI. 291, 395; IX. 145; XXXIX. 114. Rozwód, TIL. 37. - u Kirgizów V. 6. - z powodu czarów XXVI. 2. 3. Rozwój fizyczny ludu polskiego IV. 402-404. - języków indoeurop. XXVll. 52, 53. - kultury XXVI. 43; XXXIX. 102. - metod etnologicznych XXXVIL33. '-- stadialny XXXII. 180., - techniczny XXXIX. 102, 104. - twórczości ludowej XXVI'!. 1. - zespołu kulturowego XXVI. 43. Rozyhry (gw. hue.) zwycz. doroczny. V. 218; VI. 258; XIII. 112; Rozzucie męża XXVI. 86. Rożale, Rożaly, Rożukie, (j. lit.) różyczka, ornamet, XXXII. 37, 38. Rożanica, Rożdenica, ,bogini XIV. 61, 72. Rożdestwo Christowo (j. ukr.) Boże Narodzenie XIII. 21. krzyżyków, ziele, Verbena officinalis, XXXI. 98. Rożdestwo Rozrywki umysłowe w Stromiecczyżnie (p. Radom) XXX!III. 155. Rozrzucanie okruchów po polach XI,I. 318. Rozstajne drogi p. Krzyżowe drogi. III. 55, 58, IV 366; V. 347; VI. 264; VIII. 344; Xl. 193; XII 65, 226, 268; XUI. 26; X'VII. 25; XiXVIII. 123,251; XIXXnI. 122; XXXIV. 6; XXXVI. 109. opt. W ier z en i a. Rozsypiska jurajskie XXI. 250. - krzemienne XXI. 250. Rozszarpanie hakiem XX. 309. - końmi, V. 108; XI. 392. Rozszczep, samołówka XXXI. 32. Rozumnie, dość dużo, XJH. 68. Rozwolnienie leczyć XXVI. 86. rozdroże, 1 ~ .f; .' Preczystoj Bohorodyci (j. ukr) Narodz. M. B. XVII. 147. Rożek cudowny XXX. 80. " Rożki do prochu,. prochownice XXI. 45. Ród, p rody, I. 14; II. 81; V. 5; X'X,XIX, 15, 16, 19, 53. - boski, XIV. 4:8, 61, 72, 189-191. - i państwo XXVI. 133. - mat~i V. 84; XXXIX. 20. - patriarchalny XXXIX. 52. Róg capa w lecznictwie, XIII. 277. - do grania XI. 162; XIV. 136, 149; XIX. 116; XXI. 32; f{XXVIll. 109; XXXIX. 345. - do picia XIV. 40. - jako podwaliny świątyni w Retrze XIV. 43. - jednorożca XXXIX. 308. - jelenia, zą.wieszony na sośnie, znak graniczny X. 447. - krowi II. 224. - obróbka V. 4. - pasterski XXXV. 85, 119, 131. - Świętowita XIV. 50; XXVI. 71. - turonia XXX. 194. - w zabezpieczaniu od uroku XIXI. 227; XVIiII. 176 pt. Apotropa ion. - w zagadce XIV. 374. - złego ducha VII. 21. Róg p. placek świąteczny. Róg kozi, roślina, p. Adżasr(y)ngi, XXXIV. 105: Rószczki, wzory pisanek IV. 212. Rów w budownict. XXXIX. 255, 286. Równania językowe słowiańsko-ałtajskie; słowiańsko-irańskie; słowiańsko-tureckie XXXIV. 179, 180. Równik, równyk, rówieśnik XIV. 120. Rózga brzozowa, p chlqd, bicie odmienionego dziecka XIII. 326. -J brzozowa, z miotły XXX. 20. - palmowa II. 87. - poświęcona· IV. 141. - śmigusowa, p. kiczka, kyćka. - w lecznictwie XI'I. 267. - w prawie wiejskim, XXVII. 166. - w zawarciu sprzedaży, XIII. 287290. - w zwyczajach B. Nar. XI. 69. - weselna VIII. 238; IX. 137, 22'5; . XIV. 215; XXVIII. 94, 96; XXIX. 190; XXX". 67. - z korzenia dana, XIII. 288. - zielona p. litkup, XIII. 287-290. Rózgi, haft. XII. 119; XXIV. 132, 137, 143. - kara, XXVIII. 80. - wzory pisanek IV. 212. Różiena żólta., nazwa krów XII. 301. �458 Róża, Rosa Silvestris, III. 240, 268; XXV Ul. 245. - barwnik do jaj IV. 215. -biała IX. 41, 182. - dzika w magii XVI. 130. - ornament XXVIrI. 26; XXIX. 184. - kwiat, środek antikoncepcyjny XIII. 22i. - święcona VI. 60. świętojańska VUI. 342. w lecznictwie liI. 254; X. 233. _. Vi pieśni, III. 162; XIX,X:n. 15, 18 - w wieńcu wesel. XVIII. 145, 146. Róża lagowa, łaskowa, wiesiołek dwuletni, Oenothera bienis. XXx. 57. Róża polna, Rosa canina, korzeń XI. 386; XXX. 61. - wietrzna,ślazik pospal. XXIII. 136. Róża, choroba VillI. 366; X. 233, 358; XI. 384, 386, 399; XXIII. 136. XXX. 57. Róża, wzór pisanek IV. 212. Różana, nazwa krów. iiI. 130; XXI. 59. Różaniec II. 2.2'5;VIU. 257; XI. 4U. - pożyczanie; XXIII. 78. - w baśni XIV. 181. - w obrzędach narodzin. VIII. 347. - z ciasta II. :i!18.· Różdżka A.arona, ~I. 69; XiVI. 35, 36 - Adamowa XVI. 39. - bożonarodzeniowa XXX. 194-196. - czarodziejska XXVI. 19, 20 . - miedziana XVI. 151. - p. młodego III. 350. rozmarynowa HI. 349; IX. 41. 85; xxx. 4. - uschnięta, XVI. 33. - weselna VI. 133; 143; XI. 97; XIII. 295. Wirgula. III. 266. Różdżkarz III. 266; XXXVII.' 337. Róże, wyrzuty ropne, XIXXII'! 80. 459 Rókować, wojska Rubacha XXIX. (gw. żołn.), iść do VI. 47. XIV. 180. rukować (j. ros.) koszula XXXVIII. 354. rubac (j. czes.) XXIX. 118; XXXVILI. 359. Rubelp, drążek do siana III. 44. Rubież, rqbieź, wycinanie drzew na granicy XXXIX. 296. Rubacz, etnograficzna, XOOXVIII. 320, 321. (j. ukr.)' rąbek XII. 286, 292. Rubron, spodnica jedwabna XV. 96. Rub'us caesius p. maUna popielucha; - saxatilis p. kamionka. Ruchy etniczne XXI. 248; XXVI. 42, - patriotyczne XXXV. 20. 29. - rewolucyjne XXXIX. 54. Ruda bagienna, p. rdza jako barwnik, X:XIV. 141; :XJXlVII'!. 132; X:X,XIX 236. - żelazna 'III. 266. Rudasz, sito XIV. 120. Rudawiec, gleba XXXIX. 211. Rudnik, XXxVIII. 323. Rudra (j. ind.) bóstwa wiatru i burzy III. 5. Rudy, p. diabeł XI. 382. Rufa, koniec łodzi, 00. 56. Rugian, bóg ziemi XVII. 204. Rugiewit XJV. 36. Rugi uboba, baba żytnia XXII. 8. pl Dem on y k ob i e c e. Ruka (j. ukr.) części fajki 1'1. 141. Ruka jak bołyt O, ukr.) XVIN. 183, 185. rukawy(j. ukT.) rękawy 118. XXXIV. 146. Rukawice (j. ukr.) rękawice XXXII. 31. Rukawy O, ukr.) wzory pisanek IV. 213. Rukobitie (j. ukr.) klaskanie XXIII 185. Rumak, p. koń, XI. 333; X;IV 51; XXVI,N. 58. - skrzydlaty XXXIV. 33. Rumex crispus p. kobylak. - lapatifolium p. kobylec. - scutata, p. szczaw tarcżowaty. Rumianek rzymski Matricaria Chamomilla L. p. jaibłownik. X. 335; XII'! 217, 220, 224; X:XiVIH, 2'45, - kąpiel XLI. 265. - odwar, okłady w lecznict,XXX.55. Rumianek włoskowy p. rumian włoski V. 165; X. 335. Rumionny, rumiany XIV. 120. Runczie O, ulu.) przegniłe kłody XVDI. 144. Rungschamell, Rungschemel (śr. wys. niem.) ryczan XXXIX. 128, Runo, wełna XVII. 147. Runot O, fiń) ballady XXXIV. 284. Runy rzucać, czary XV. 42. - slowiańskieXV.220-423;XXx.ll, - syberyjskie IV. 447. Rupotać, 'bębnić, rumotać XIV. 120. Ruprecht, parobek p. chodzenie z turoniem X. 430. Ruptura p. Kieła. Rury kanalizacyjne drążone w drzewie, XlXIXEX.452. Rusalnaja nedHa, O, ukr.), X,VI. 325. 'Rusałka II. 213, 329; IV. 151, 156, 160, 163, 165, 167--169, 256, 315, 318, 319, 387 388 391; V. 44; VI. 325, 337; VIII. 7, 10; X. 109, 398; XIV. 82; XV. 41, 221; XVI. 325; Rukawce, róźi O. ukr.) wzory pisanek IV. 212. Różnowierstwo XV. 249. Różyce, ornament XXX. 164. Różyczka czarna, krewnik, (?) krwawnik lekarski, xxx. 62. Różewi - Rubok '. "1 J . ,~ .1 I I XV:II. 36; XVIII. 77; XXVIII. 4; XlXI:X. 179; X(XXV~ 61; XXXVII. 147; XXXVIrI. 453; XXXIX. 318. Pi. D e m o n y k oh i e c e. Rusana, nazwa krów XXI. 206. Rusek, Rosjanin XVII. 164. Rusin, Rusinka w literat. ludowo VII. 49, 131. Rusin w szopce XIX. 36. Ruska farba, jasno-czerwona V. 311. Ruska prawda XXVII. 177. Ruspetti (j. włos.) pieśni umbryjskie XV. 50. Ruszczka, różdżka weselna XIV. 256, Ruszka, ptak w lit. ludowo VIII. 308. Ruszt XXXDI. 56, 57. Rusztowanie egzekucyjne XXXIX. 144. Ruśnica, rusznica XXVIII. 72. Ruta, Ruta graveolans, kąpiel· zmarłego XV. 103. - napój miłosny, sok, X. 226; XXXVIII. 233. - odwar w lecznictwie XI. 396. - święcona w'lecznictwie XXV. 77. - w lecznictwie XlI. 396; Xl\I)I. 221, 224; XVI. 85, 108; XXX. 62; XXXIV. 279, XXXVIII. 233. - w magii IX. 385. - vi obrzęd. XXXIV. 279;XXXV.65. - w ogródku(V1I.55,132, 134;·,XII. 297. - w pieśni I. 248, 249; III. 59; X. 198. - w symbolice XlIV. 203. - w wianku weselnym III. 350. - zapach XXXVIII. 233. Ruta (j. slowiń.) szyba V. 325. Rutyca, wrotycz w lecznict. XXX. 66. Rużana, nazwa krowy. XXI. 200. Ruż'en'a (gw. huc.) nazwa krowy. XXXV. 134. Rużi popereczni O, ukr.) wzory pisanek IV. 212. �460 461 Rwanie lnu, p. len IX. 325. R~ba p. aloza, akuń, alszanka, aszaraj, aszaris, auszkłe, babeć, biała- bierżela, bzdręga, ,brzana, brzanka flądra, głuch, gorzkówka, iglarz, gucza, jelec, jesiatru, jesiotr, karaś, karp, kiałbiej, kiełbie, kielbukaj, kielby, kręp, kolka, krakieś, krasnopióry,kręp, leszcz, leszczyk, liaszczej, lin, linas, linej, miaszkrej mieszkrej, miętu, miętuz, minog rzeczny, mlon, mniak mrzeza, mrzyszk.a, mrzystwo, okleja, okuń, okoń, ouszkle, piskorz, plocica, pIać, plotka, płotecznlk, podleszczyk, ragulkas, ragłulas, ryba kwietniowa. sandacz, siekierka, sielawa, sikwa, sondacz (sandacz), strąg (pstrąg) spiór, strzelba, sukarebka, suchareba, sum, sucharieba, sygi,' szamas {sum), szapalukas, szczubel, szczu'ble szczuka (szczupak), !Śledzie, uklej (kolej a), uklejka, ungurej (węgorz), unguris, węgorz pospolity, węgorzyca, wiedzieja. wiuny, wijuny, wzdręga, zmarzlice, żiezuloś, żyżula. I. 87; II. 72, 73,185, 272; III. 147,319, 321; IV.15; VII.23, 147, 319, 321; IV. 15; VIII. 23, 31, 65; VIII. 70; XI. 311; XII. 251; XIfIT. 108, 159; X,IV. 118, 141; XVIU. 62, 91; XX. 95; XXV. 95; XXVI. 50; XXVII. 139;' XXVIII. 195; XXIX. 123; XXXI. 24; XXXJłI. 23; XXXVB:.299, 391; XXXVHI. 349; XXXIX. 19. Ryba, gwiazdozbiór I. 174; XXVIII. 52. .- kult XXXVIII. 349. . - kwietniowa VI. 298. - o kociej głowie XXXIX. 3124. - Orfos xxm. 43. - pierwsza złowiona. XXXI,I. 34. -... przyczyna trądu, XVIII. 81. - spożycie, kąpiel, XVIII. 234. XXXVII.I. 350. - suszona, XlI. 366. XXXVI'lI.350. - suszona w lecznictwie. XH. 266. XVIII. 179, 193; XXXVIII. 349, toplec, VIII. 355. - użytkowanie XXXIX. 19, 195. - w bajce IV. 302; VlrH. 312; IX 48,49, 173, 174; XI. 372; XV. 191. - w lecznictwie XXIX. 123. - w magii XXIII. 4. - w Morskim Oku XXV. 90. - w przysłowiu I. 76; XIV. 240; 355; XVI. 97. w uczcie pogrzeibowej, XIII. 100; XXIV. 3. - w zagadce 'IX. 406. - woda z ryb w leczn. XVIII. 188. - zakaz jedzenia X. 108. Ryby, wzory pisanek IV. 312. Rybacy p. cech, maszoperia II. 5, 69, 359; V. 154; VI. 265; VIII. 408; IX. 414; XI. 9; 372; 373; XII. 312; XIV. 404; XVIII. 134; 197; XXV. 2; X:XVI. 58; XXIX. 126;XiXX. 16, 204; XXXI. 35-37; 39'---41; XIXiXV. 187; ,XXXVII. 109, 308; XiXXIX; 436, 437, 462. - kaszubscy XXXIX. 462. - malajscy XXXIX. 436, 437. - w gadce o św. Grzegorzu, XX. 248. Rybactwo XXXIX. 450. Rybaczki helskie XXVLH. 32. Rybaczyk, rybak XIV. 120. Rybałt, VIm. 432; X. 201. Rybarze, rybacy II. 69, 359. Rybi ogon p. konstrukcja węgłów, węgieł XXIX, 15; XXXIII. 93. Rybnik, sadzawka rybna, XIX. 21. Rybny je narędzia - i i (j. błr.) narzęd~ia rybackie XXXII. 32. Rybołówstwo II. 6; IV. 99; VI. 394;VIII. 263; XIII. 159; XVH. 184; XX. 81; XXIII. 173; XXVI. 98; XXVJ1I. 139; XXIX. 126, 134; XXX. 214, 225, 239; [XIX:XI.3, 6, 36, 145, 161; XXXII .• 21, 22, 34; XXXTV. 174, 288; XXXVII. 331, 367, 371; X'XIXVIII. 314, 329, 347, 364, 408, 410, 434; X:XIXIIXi.19. R y b o łów s t w o, p. chodzenie na głuchy, chruściki na przynęte. dalmistro, głuszenie ryb, ł.apanie ryb ręką, na głuchy chodzić, maszoperie rybackie, narzędzia rybackie, nocne połowy ryb, połowy ryb: niewodem, na podrywkę, suwatą, więcierzem, na wędkę robaki, tonie na jeziorach, sacharie, sadzka, samcis, sieci, sipkos, (chruściki), zawodniczy, żerda-· gony. Ryby, łydki XXXIII. 80. Rycerz Polikarp XXVHI. 191. - w literaturze ludowo H. 116, 163165,170; I'll. 82, 101; IV. 417, VIII. 268, 280; )CI. 370; XIII. 59, 349; )cIV. 69, 81; )cV. 169, 180-184,192; XXX, 97, 134; )C)CXI, 22. - w chodzeniu z Dorotą. IX. 19-25; )CI)C.67. w szopce )CI)C. 55. - wlóczykij )c)cVIII. 191 Rychtyg, richtig (gw. żoł.) nI. 78. Rychwy, część pługa I. 143. Ryciny ludowe XXXI. 17. Ryczan, rycan, p. część wozu, kolowrót, obartel )C)CXVIII. 231; XXXI)C. 127, 128" 129. Rydel LI. 218. 335; IX. 366; XI. ~7; - XX. 9; )C)CXIX. 194. pt. N a r z ęd z i a r o l n i c z e. - do kopania bursztynu )C)CXIX. 361, 363. - drewiany p, horodnik. Rydom, przyśpiew XIV. 120. Rydz, kapelusz ze słomy XXV1II. 177; XXIX. 81. Rydze, Lactarius deliciosus I. 207; XX. 54. - w przysłowiu IX. 48. Rydzula, nazwa krowy, XXI. 59. Ryfa, raba, ryfka, p. rafka, część wozu )c)cxIX. 123., 129. Rygle W. budownictwie IX. 273, 274; )cVI. 368. XVln. 5; )c)cxVl'I. 196. Ryglówka XVIII. 2, 3. Rygocie miejsca zdeptane przez bydło, XXXIX. 408. Rygweda p. Rigweda XX)CIV. 3, 6. pt. L i t e r a t u r a l u d o wa. Ryh (gw. hue.) róg pasterski XXXV. 119. Ryjek, kapelusz XXXVI. 234. Ryl, rydel IV. 307. Rylec drewniany XXXIX. 434. Ryleć (j. ukr.) przyrząd do pisana jaj IV. 308. Ryma, rema, katar XVHI. 221. Rymarstwo XIII. 27; XXVI. 104. Rymarz XlIV. 94. Rymowane klątwy i groźby XXVI. 108. _ Rymy dziecięce XXVI. 108; XXVII. 148; XXXVII. 404. Ryndza (gw. huc.) w wyrobie sera, XXXV. 94, 95. Rynek XXXIII. 96. Rynna do spuszczania drzewa p. c zu hyło. Ryntowny wolowy XVI,I. 164. Rypozy-skrypije, grzyby I. 206, 207. �462 463 chustka "X. 186. XVII. 13, 14. drewniana łopata okuta XII. Rypsówka, Rysie w ,budownictwie. Ryskal, 299. ryskalewa, ryskalyki, wwry pisanek, 'IV. 2-12. Rysowanki, pisanki XVXI. 33. Rysowanyj (gw. huc.) fałdowany XIII. 210. Ryskal, (gw. huc.) nawoływanie owiec XXXV. 136. Rysunki kolorowe x.:X;'XHI. 107. - na pierścieniach XX![. 53. - na ścianach chałup XXXIlI. 1'07. - skalne XXXIV. 276. Ryszki, rydze I. 207. Ryś, Ul. 268; VII. 269. Rytm. VI. 215; XIII. 172. Rytmika ludowa JOiI. 180; XIII. 180. - pieśni XIII. 176. Rytony, pierśc. naczynia gliniane tXIXiX[V.102, 109. Rytownictwo XXX. 233. Rytu.ał kościelny XXVI. 87. - obyczajowo religijny XIV. 186190, 192; XVI El. 35, 43. -.:. picia XXVI. 70. Ryst! - pogrzebowy dla kobiet zmarłych w ciąży XXXIV. 40. :.....pogrzebowy Słowian pogańskich IX, 221; XVILI. 224. - ślubny Słowian pogań. IX. 221. - śmierci i odrodzenia XXXIII. 145, 146. - weselny ind., rym. XVIII. 225. Ryza (gw. flis.), droga, podróż X. 437; XIII. 2'58; XX/XU. 70; XXXIX 322. Ryzy, część cierlicy IX. 365. Ryzy (gw. hue.) ornat VII. 263. Ryż, Orysa sat~va, Zizanią, Aquatiqua rrr. 323, 324; V. 283; VII. 6; VIII. 123;X. 87; XI. 336; XIV. 134; XVI. 122; XXVI'll. 245; XXXIV. 262; XXXVII. 363, 387, 391; XJX;XVIII. 410; IX'X.'X.VIII. 410; XXXIX. 191, 206. pt. R oś li n y u p r a w n e. - dziki XX. 3119; XXXVIII. 407. - na mleku, potrawa wig. XXVI. 74. - zbiór XXIX, 207. Ryż, bóstwo Algonkinów VLI. 5, 6. Rzazacz, wykrawacz form drukarskich XXXVIII. 235. - drzeworytu XXXIX. 353. Rzqdznie, obficie VI. 47. Rządy kolonialne XXXIX. 417. Rzechotki, kołatki XI. 65. Rzecy, demony V. 53. Rzeczki cudowneXXV,I. 75. Rzeczpospolita Babińska XXVIII. 199. Rzek",) granica, szlak komunikacyjny XXXIX. 237. - rpowstanie XXIX. 132. - święta VLI. 16. - w bajce II. 60, 61; XXVIII. 199. w kulcie i wierzeniach demonologicznych XXIX. 123. - w Peregr. Maćkowej XXVIII. 199. - we wróżbach weselnych I. 134. Rzekać, modlić się XVIII. 22.1. Rzekani, rzekanie, kolędy modlitw ,XVIII. 201-209, 221. Rzemieniak, pas XXIX. &1. Rzemień XVII. 146; XVIII. 142. - cudowny XVII. 52. Rzemieślnicy II. 86; III. 319! XIV. 371; 373; XIX. 98; XXXI. Ill. Rzemiosło XXXI. 111, 113, 161, 170; XXXVI. 282; XXXVIT. 332, 353. Rzemyk, rzemyszek, czarodziejski VIII. 278. XIV. 120. - do okręcania nóg XI. 57. - jako pas XIV. 120; XJXiVI'II.2'16. Rzep" rzepik Agrimonia eupatorium XXX.38. Rzepa, Brassica Rapa. III. 173; IV. 280, 281; VI. 57; VII. 47, 249; IX. 53; XIV. 17,257; XXVIll. 194,245; XXXVIII. 324. - odwar w lecznictwie XXX. 44. - rzucanie o powałę w wigilię B. Nar. III. 173. - w zagadce II. 40; XV. 104; XVII. 91. - zwyczajach związanych z siewem VIII. 364; XiiI. 62, 22.9; XOI. 257. Rzepa, ziemniak X. 261. Rzepik, oset górski Carlina acaulis L. II. 138. pt. P o t r a w y g ł o d o we ·Rzepik pospolity p. smetannyk Agrimonia Eupatoria L. XIII. 2,19,2124; XXVHI, 245. pt. Roś l i n y w l e c Zh i c t w i e. Rzepka !p. Rzepicha XIX. 75. Rzepy, ziemniaki XVIII. 72. Rzeżucha łąkowa, Cardaminae pratensis. aphr. XXXIX. 300. - kąpiel XXVII. 245; xxx. 45. Rzeszetyna, choroba świń XVIII. 190. Rzeszoto, Plejady II. 277. pt. A s t r 0n o m ia l u d o wa. Rzeszoto, przetak, trzyniak VI. 264; VIII. 58; I!X.. 366; XI. 177; XVI. 133; iXlX1x.32. - w praktykach czarow., XXVII.61. Rzemień poncki, Rhaponticum III. 240, 268. Rzezacha, rzezak, skrzynka do rznięcia sieczki IX. 365. 406. Rze± Pragi w pieśni ludowej III. 156. pt. P i e ś ń .}u d o w a p o l ska. Rzeźba XI. 165; XIV. 40; XXX. 4; XXXV. 115, 173, 175; pt. Sztuka lu do wa. - dewocyjna XXI. 42, 51, 54. - Gotlandzka X,xx. 6. - grecka XXIX 113. - kamienna XXXiIX. 144. - litewska XIII. 344, 345. ludowa XXVII. 193; :xx:rx. 113, 115 119' XXXVII. 200, 369, 381, 420': 43'3: 486, 487; XXXVIII. 332. - małopolska XXIX, 113. - peruwiańska XXXIX. 4&6,487. - śląska ,XXDX. 113. - w drzewie XXJQ:. 5. Rzeźbiarstwo IX. 96; XXX. 233. RzeŹlbiarze ludowi p. syncerz, syncerz, X. 169, 319----321.pt. I n d e k s n a z w i s k c h ł o.p s k i c h. Rzeźnik p. cech II. 23, 24, 30, 332; IV. 438, 439; VIII. 1OO;XI. 386. Rzęch, rzench, Lach. XIV. 120. Rzędówka, kształt wsi, XXVI[. 128; XXIX. 156. - bagienna XXVII. 132; XXXIX 236. Rznawki, choroba dziecięca XI. 384. Rzodkiew(ka) Raphanus sativu. nr. 320; IV. 290; XXVIII. 245. - biała w lecznIctwie XI. 397. - odwar, okłady XXX. 61. - w recepcie komicznej XXVLI[. 205. Rzomnie, dość dużo, IX. 2&8. Rzucanie gliny i gnoju przy sprzedaży XXDII. 85, 86. - kucji o powałę VliIJI.372. - pieniędzy przy kupnie XXIII. 96. - pierścienia do morza XXII. 41, 42. - pokarmów do studni IX. 285. - pożywienia na ziemię dla dusz XX.205. - sieczki, śmieci i ziemi przy sprzedaży XXIII. 85, 86. Rzucać kamieniem V. 138, 143. - kilofem, zabawa V. 138. , Rzymiśnik, rzemieślnik XIV. 120. Rżenie konia w lecznictwie ludowym XI. 397. Rżniwa, żniwa XIV. 120. Rżysko XXXIX. 202. !' �4ń4 SIUa., sZ$,fa, XJV. 135. (j. kirg.), . mi.esiąc nieszczęśliwy, V. 16. Safian, P. Sachtijan, V. 121; XJ. 220; XXII. 109; XXiXl. 112, 114; XXXVII. 214, ,219, 223. pt. G a rba.!'s two. Safian, p, Boruta diabeł, XX!XIX. 348. Saframentnik, bezbożnik, przeklętnik, XVIII. 221. Safran, szafran, w balsamowaniu zwło~, XVIII. 175. Saga, XJVII. 288; XXIX. 135. _ estońska, XXXI. 175; XXXIV, 286. - germańska, x.xXVII. 247. _ irlandzka, XXII!. 160; pt. L i t er a t u r a l u d o wa. Sago, XXXVIą 410. pt. Roś l i n y upr a wne, Saina, (j. malag.), umysł, VI. 18. Saja, tkanina. włoska, XXJXIV. 16,1. Sajan, odzież, XIV. 15. Sajka, sajta, sajeta,' krzecina pospolita, Marrubium vulgare, w lecz., XXX, 55. Sajnok, krzywonogi, V. 64. Sajtan, (j. tat.), zły duch, XJXXII.92. Sak, narzędzia łowieckie, XX. 38, saka, seka, suka, (j. słowiń.), V. 325. Sakłak, szakłak, Rhamnus catharctica, IV. 283.. . Sakumpak, gotowy, XII. 68. Sakwa, p.besahy, besachy, biesag, III. 19; XIV. 231; XVII. 149; pt. Tr a n sport, Sakwacz ber'berys, w wierzeniach . i w magii, IV. 184; 186. Salamandra, jaszczur, Salamandra maculata, przesądy, XJVIII. 195; XXXVIII. 246. _ przyrządzanie trucizny, X. 225; XIII. 259, 200. - szkielet, x.xXVIII. 246, s S, litera w magii, XJXVII. 65. Saba królowa, XVI. 207; XXVI, 1G7. pt. D e m o n y k o b i e c e. Sabałowa bajka, XXX. 76--82. Saban, narzędzie rolnicze, x.xX. 229. Sabat, Sabbat, sobota, (j. hebr.), XII. 313; XIII. 3, 9, 18; XXI. 129; XXIV. IUS; XXVII. 100; XXXVII. 252, 304. -- dzień feralny, XX.v, 134. - na cześć dia,bła, XIX. 143. Sabaty, węgierscy zbóje, XIII. 54. Sa.bawahferut, (j. .arab.), nazwa krewnych, V. 83. Sabdja, sabdja (j. hebr.), wyraz magiczny, XXI. 245. Sabek, czepek, XJIV. 394. Sacharie, O, lit.), widły do zimowego połowu, XXXII. 31. Sachtijan, (j. tur, j. pers.), safian, XXXI. 114. pt. Garbarstwo. Saczek, kaftan, x.xIX. 85. Sad, sadek, choinka, III. 2, 172, 174; X:I. 2'1, 69; XX VII. 14. Sada, Sadawa, nazwa krów, XXI. 57-59, 205. Sadło, borsucze, lek, II. 156; V. 165; VI. 61, 160; VII. 269; X. 334. - jelenie, VI, 100. komarowe, VI. 298, 299. - lisie, lek, VI. 160; VII. 269. miętusowe w lecznictwie, VI. 61. - niedźwiedzie, lek, V. 302; VI, 160; VII. 268; X" 334. - psie, lek, II. 156; X. 334. racze Ung. potabile rubrum, V.l65. - smarowanie włosów, III. 230. - stare w lecznictwie, VI. 59, 61; XXX. 41, 58, 71. - świstaka, III. 230, 254, 25'5. - w~eprzowe Axungia parci, IV. -l .. Safar-ajt, 286; V. 165; VI. 274; X. 334; XX. 95; XXXIV. 162. - wilcze w lecznictwie, VI. 160; VII. 269, - zajęcze, V. 165; X. 334. Sado kropiasta, nazwa maści krów, X,XI. 58. S a d o w n i c t w o, XJXIX. 117; XXXVII. 331, p, agrest, czereśnia, damascena, drzewa owocowe, dziczki, gluba, glubka, grusza, gruszk.a miodówka, hruszie solodkie, jabłoń, jabłonka, krucha, miodówka, obwiązywanie słomą, porzeczki, sady, szczepienie; śliwa, wiśnia, zabiegi mag. Sadula, nazwa krów, JQC'I. 59, 206. Sady, II. 236, 261; V. 153; XII. 150, 257, 290; XIII, 256; XVIII. 71; XXV.61, - śliwkowe, I:X. 3,8:9. Sadza w farbiarstwie, XXX. 167. - w lecznictwie, X. 358; XIII. 111. - w magii, VII, 312. - w maści czarodz., XXXVII. 305, Sadzawka, jej znaczenie w układzie wsi, XX,XIX. 237. Sadzek, więzienie, VI. 47.. Sadzenie drzew na grobach, p. drze· wa owocowe, XIII. 125. Sadzenie kamyków w mag., IV. 365. Sadziec konopiowaty, Eupatorium cannabium, p. sejec, sędzisz w lecz., XIXX, 419. Sadzka, podkład snopów na boisku, XI. 174, 175; XXJXIX. 337. - kosz na ryby, XX!XI. 3,9. Sadź na drzewaCh, przepowiednia urodzaju, XIII, 32. Safa, Sowij, Sowija, demon ogniska, XV. 217, 219. 30 Lud - ł Tom XL - w lecznictwie, proszek, XVIII.180. zakaz zabijania, XVIII. 195. Salamat, (j. jak.), kasza na mleku, XXJXVII.11l. Salomon, XJXII, 53; XXIX. 127; X.Xx. 81, 115, 116. - w przysłowiu, VII .. 33; salomonar, Solomonar, demon, 1. 138. Salopa, XXJVIII. 17. Salwa guardia privozni,. azyl przewoźniczy, X!XX'IX. 144. Salas, szałas, X.IV. 272. ,Sałata, Lactuca sativa, II. 128; III. 320; XXVIII. 245. Samael, (j. gruz.), szatan, XXXII. IDO, Sambatia, (j. hebr.), ognista rzeka, VIII. 353. sambura, czarownica, XJIX.· 90. Samcis, (j, lit.), czerrpak do połowu ryb, XXXII. 28. . .Samica, (gw. flis.), !koryto Wisły, XX. 57. Samiwle, O. ukr.), Sisymbrium strictis, korzenie, odwar, VI. 158. SamobQjca(czyni), III. 155; x.xXI. 45; XXXIV. 281. _ grzebanie na pastwisku, VI. 326, - mogiła, II. 197; VIII. 54. _ pq:ekształcanie się w upiora, VI. 3'26; XVII. 113; XXJXI; 84. -: spalanie zwłok, XXXI. 84, M. - spławianie ciała w beczce, x.xXI. 45. - ukazywanie się ducha po śmierci, VIII. 3'58, 365. - wykonywanie kary, XXIX, 100; IX.XX,I.44--47. - wynoszenie przez okno, XXVIII. 252. samobójstwo U Gilaków, XVII. 100, u Kirgizów, V. 117. Samodział, IV. 134; XXIX.OO;XX:X,24. - wileński, XXVI. 1M. -l .j �" 466 467 Samodzialki, (dok.), XIV. 14. Samogłoski, IX. 7-10. Samokrytyka, XXXIX, 27, 28. Samołówka, XXVII. 139; XXXI. 31, 32; XXX'IV. 296. - sprężynowa, XXXI. 32. Samopał, XXV. 73. Samorząd, III. 121; XIII, 245. Samosija, O, ukr.), roślina w lecznictwie, XIII. 224. Samotnie, osady jednodworcze. lXXVII. 132; pt, O s a d n i c t wo. Samowily;XXXVIII, 268. Samsona pochód, zwycz. dorocz., l. 25. Samur, O. tur.), soból, XVII. 259,260. Samura, (dok.), maciora dzika, XVII. 270, Samu t, (dok.), aksamit, XXVIII. 42. Sanak, sanga O, tur.), sanie, XXXIV. 180. Sandacz, p. sondacz, Lucioperca sandra Cuv., XXXII. 25. Sandały, XVI. 138; XXXVII. 85; XXXVIII. 127. Sanie, p. cana, korczuchy, gnatki, sanak, grendżoly. sanag, sanga, III. 11, 212; IV. 147; V. 137 348; VI. 96; VII. 73; XX,VI. 82, 98; XXXIV. 180; XXXVII. 126, 246; XX.XIX, 113; pt. K o m u n ik a c j a i t r a n s p o r t l ą d o w Y. -:- używanie do mł~cki, Xxx.. 231. - w bajce, III. 147, 148. ~ w zagadce, XIII. 206. - w zwycz. popielcowych, XX. 183, - z kości, XXVI. 152. Sankiele, (j. kirg.), ubiór głowy, V. 7, 16, 18. Sankt Hans A//en,' (j. niem,), wigilia .św. Jana, XXVI. 73, 76. Sanowa woda, z Sanu, XVII. 75. O, ind.), ko<l:o odrodzeń, X,XXIV,26. SalisKryt, III. 5; XIV. 191 243; XV.197; XXI. 153; XXX. 239, Sapa, motyka, XII. 299; XVII. 150. Sapanie, podgartywanie kartofli XII. 302. ' , Sansiira Sapka, potrawa górali, IX. 256. w chodzeniu z Dorotą, Sapryciusz IX. 19. Sar, kozioł, XIV. 94. - Schar, rząd dachówek, ){!,XIX. 31. Sarafan, XXI. 138; X:XXVIII. 354, 360 Safa/ke, saro/ke, 'sirawina (dok) . z r. 1204, żórawina, XVII. 186." Saraha, (j. ind.), głosiciel buddyzmu, 'XXXIV.29. Samka, (gw. hu.c.), nfeborak, VII. 263 Sarawati, O, ind.), bogini, III. 5. Saraua, O, ind. amer.), duch dobry, duch zły, VII. 5. Sardela, ryba kwietniowa, VI. 29B. Sa'rdiusz, kamień czarodzi€jSrlJ, XXXIX. 325, Sarkander, żródło, XXV. 112. Sarn, rogacz, XVI. lOB. Sarna, ruja, VII. 270; XXXI. 29, 33. - zasięg, III, 240. Sarna, Sarnawa, nazwa krów, XXI. 59. Sarniny, zawiasy u skrzyni, VI. 291. Sarong, odzież, XXXVIII. 411. Sarothamnus Seoparius, p. mietlon. ka, żarnowiec, Sarpa-Anusarpa, XXXIV. 6; pt. D em o n y s z k o d l i w e. Sarsama, O. hue.) na.rzędzia, piła, siekiera. VII. 213. Sasak, wąski wóz, XXXIX. 129, Sasanka, słonecznik. Pulsatilla verm., barwnik, IV. 215. Sasanka dzwonkowa, Pulsatilla pat •• XXVIII. 245. Sasyna, Acorus - I . 1 ; I ~. ,! ( :/ l Ii I tatarak, tatarskie ziele, XII. 62. w Zie!. Świątki, calamus, rozsypywanie XII, 62. Sata, (gw. huc.) płótno do cedzenia, VIII. 43. Satanail, (j. ros.) diabeł, II. 322, 323. Satlok, ziele lecznicze, V. 165. Sator, formułka magiczna, XXI, 245; XXVII. 65. Saturn, XXII. 10. Saturnalia, II. 94; III. 372; XII. 36; XX. 178; pt. Zwyczaj e obr z ę d y d o r o c zne. Satynober, farby, do obrazów na szkle, XXX. 167. Satyr, p. dziki mąż, XXXIX. 321. Satyra, XVIII. 170; XXXV. 27. - ludowa, X.45-49. Saweasiuleo, O, samoa.), bóstwo przeznaczenia, VII. 19. Sażeń, (dok. j. ros.), miary długocci, X'XVIII. 164, 165. Sg,xnote, bóg Germanów, XXVIII. 100. Sąbato, O. st, słow.), sobota, XIII. 4. Sąd bijów, kirg., V. 19, 115; pt. p r a w o l u d o w e. - biskupi, XXVI. 16. - boski, XIII. 2'31; XX:XI. 84; XXXIX. 135. - Boży, XIX. 145; XXV. 8.. 11, 15, 96; XX.X. 88, 106, 141, 251; XXXIV. 281-283. - duchowny, XXI, 127; XXIV. 169; X.XVI. 3, 14. - familijny, III. 294, 295. - gminny, III, 120, 121, 135, 295, 299,305,308,309; IV. 7,28, 243, 252. - inkwizytorski, XXVI. 4, 5. - konsystorski, XXVI. 3, 8, 14. - kościelny, X.xVI. 1, 10, 20. ludowy, III. 196, 199, 207, 217; IV. 240; V. 107, 110. - ławniczy, VI. 390, 407; XIII. 245; XXXIX.142. - miejski, XXVI. 20, 40; XXXI. 69. - o czary, p. procesy o czary, XIX . 121; XXI. 127, - ostateczny, XXXI. 14; XX!XIV. 282. - patrymonialny, III. 117; IV. 3; XXIV. 169. - rodowy, IV. 244. _ rodzinny, XXXVII, 115. - si'erocy, III. 312. - skorupkowy, ostracyzm, X'XI, 186. - sołtysi, XXXIX. 298. - świecki, XXIV. 169; XXXIX. 135. - wiecowy, VI. 407, _ wiejski, XXVI. 4; XXVII. 145. - wójtowski, XXX,I. 171. - żywiecki, XXXI. 83. Sąd, naczynie, XVI. 108, Sądny dzień, IV. 437; V. 357; XXV.46 - w przepowiedniach pogody, XIV~ 3,69; XXXI. 142, Sądrzyca, żyto z pszenicą, III. 140, Sądy, nosidła do wody, XVII, 164; XVIII. 113. Sądzice,. Sądzenice, bogini, XIV. 73. Sąrzyca, sążyca, żyto z pszenicą, p. sądrzyca, XVII. 188. Sąsiek, I. 263; II. 44, 159; IX. 274; XI, 172, 176, 178, 315; XIV. 309; .xVII. 188; XX. 315; XXXVII. 193. Sąsiekarze, VI. 52. Siiru zad, (j. oset.) święty słup przybrany rog.ami zwierzęcia, p. słupy, totem, XVII. 139. Sadhana, (j.ind.),czarodz., XXXIV. 30. Sakjamun~ p. Gautama Budda, XXXIV.29. �469 Scabiosa arvensis, na, naparstki p. driakiew polM. B., Strzygonio- we ziele. ok>rzeski krzemienne, XXXIX. 384. Scebla, wóz, VI. 395. Scena w misteriach pasyj n., XIX. 54. - w szopce, X'IX. 35. Scep, drzewo łupane, V. 64, Scepy, łuczywo, XXIX. 51. Scerseń, szef'szeń, Xl. 367. Schadzki czarownic w czwartek, XXVII. 65, 99. Schedule italicae, XXI. 229. Schizmogeneza, }GXXVI. 367, Schlachtmonat, O, niem.) listopad, XVI. 2. Schlaraffenland, kraina baśniowa, XXVIII. 198-202, 211. Schneinbrato, (j. prus.) bóstwoXXII.l. Schocha, (dial. alem.) stożek siana, XI. 362. Schody, XIV. 356. Schopf, (dial. alem.) czop, XI. 363. Schuappa, (dial. alem,), żupan, XI.3,63. SCiuri, (j. wros.) piosenki sycylijskie, XV. 50. Sciwoj, czciwo, XVI. 108. Scopolia carnioliqua Jacq, p. lulecznica brunatna. Scodraki, pieczywo obrz., XIV. 135. Scrophularia nodosa, P. trędownik węzłowaty. Scurnik, szczurnik, IX. 184. Scypta, kawałek, IX. 288. Scyrkać, dzwonić, III. 139. Scyzoryk, w wierzeniach, II. 334. Sczastie, (j, ros.) podzielić na części XVII. 214. ' , Scadry, szczęścić, XIV. 122. p. geb., Ziemia bóstwO', XXXII. 122. Sebelija, Sibilija, Sybilla, x,xv. 46. Scześcić, Seb, (j. gJ Sedum Telephium, p. tłusty mqż, rozchodnik. Seelenthier, teoria Wundta, XVII. 182. Seelgeriit, XXVIII. 98, 99; pt. Z w y!Czaje i obrzędy pogrzebowe. Sejec, konopnica pospoilita, sadziec. konopiowaty, ojciec ziela, XXx. 49; pt. Roś li n y w l e c z n i. ct wie. Sekcja, antropologiczna, XXXIX. 6, - etnograficzna, XXXIX. 6. folklorystyczna, XXXIX. 9, 10, 12. - ludoznawcza, P. T. L. XXI. 78. Sekmine, O, lit.), święto pastusze, XXV. 59. Sekta bogomili, XVII. 263, 264. - mankietników, XI. 426, Sekty, p. anabaptyści, arianie, bezpopowcy., bogomili, bollandYŚ1ci, mankietnicy, malowańcy, piliporii, sidzjniarki, socyniane, starowiercy, sta'roobrzędowcy, xx.x.VIII. 54.2. Sekundant, drugi skrzypek, XIV. ~5. Sekundfiedel, (j. niem.), instrument XVI. 167. Selązek, szelążek, XIV. 277. Seledyn, XXVIII. 20, 37. Selenites, (j. gr.), selenit, iX,XXII.137. Semantemy, XXXVII. 315. Semantyka, XXXVII. 311, 312. . Semen, siemię, nasienie, XVI. 23. Sementalka, (gw. huc.), nazwa krowy, XXXV, 135. Semihomo, (j.lac.), Mandragora, X.261, Seminomadyzm, XX.XIX. 190. Serno Sancus, (j.sab.), Herakles, XVI. 23. Sen, cudowny, V, 128. - o skarbie, XVI. 112. - przychodzenie dusz, XIII. 242. - sposoby sprowadzania, III. 49, 56, 57. - tłumaczenie, IV. 96. - w przysłowiu, XIV. 241. - w zagadce, XVII, 82. .....wiara w sny, I. 26, 165, 176; VII. 283; XIII. 117; XXIX. 134; XXXI. 81; XXXIV. 11. - wróżebny, VI. 18, 20, 63; XVII. 62; XIX. 63; ,XX. 320; XXXVI'll. 271. - wychodz, duszy z ciała, XIII. 231. Senat Akademicki Uniw. Jagieł. w sprawie muzeum etnograficznego, XXXV. 35. Senatotoan, (j. arab.), członkowie /rodziny, V, 83. Sencerz, snycerz, V. 64. Senecio Jacob., p. Starzec Wielki. Sennerzy, pasterze alpejs'cy, IV. 274. sennik, VIII. 169; XXXVIII. 271, 274; XXJXIX. 351; pt, L i t e r at u r a l u d o w a. Sentencja praojców, XXVIII. 41; 43; XXx. 236. Sentjanzevec, (j. słow.), wino święcone na św. Jana Ewangelisty, lVIII. 345. Separacja małżonków, III, 295. Ser, p. bryndza, budz, fer, gomulki, ---oj gruda, . ,,, ł gumulica, kurtu, osz- I. 165; II. 128, 130; III. 12, 13, 4.4,350; IV. 287; V. 11, 167; VI, 77; VIII. 35,7; IX. 367; X. 37; XII. 17, 27, 28; XIII. 29; XIV. 186, 250; XX. 9, 22, 42, 53, 96, 101; XXVIII. 221; XXXI. 57; XXXIV. 162-164, 174; XXX.IX. 332. - jako danina, VII. 60. - kurtu, kirg., V. 11. ....•kwaszony, II. 207. - ofiara składana bogom, XIV, 61. 72; XVI. 4. czypek, - owczy, P. bryndza, budz, oszczy_ gruda, II. 220; III, 252; VI. 177; VII. 188; XII. 31, 32; XVI. 134; XXVI. 14.2;XJXVII. 164, 193; XXXV. 19; XXXVII. 202. .....pożywienie flisaków, XVII. 141. - suszenie, p. serniki. - w literaturze ludow., II. 61. .....w lecznictwie, XXX,I. 144. - w obrzędach weselnych, II. 237239, 266; IV. 73. - w obrzędach wielkanocnych, I. 85, 129; V, 215. - w pieśni, I. 245; 'II. 66, 71; XI. 162. - w zagadce, XIV. 375; XVII. 90, - wyrób, V. 124, lZ5; VIII; 40-43; XVIII. 72; XXIII. 67; XXXV. 89-94, Serce, utożsamianie z duszą, VI. 17. med. lud., XI. 398. .....,w ornamencie, IV. 213; X. 119; XXXV.27. - w przysłowiu, XIV, 24.1. - w wierzeniach, XXX. 25:1. - wroga, XXXI. 90. - z bursztynu, XXXIX.. 389. - z piernika, XXXI. 169. - zjeść, VII. 52. Serdak, serdaczek, V, 121; VIII. 165, 438; IX. 256; XI. 58; XVIII. 67. 68; XXII. 102, 104, 106; :X,XIX.85, 185; XXX, 182; XX,XIV. 271; XX.XVI. 266, 268; XXXVII. 216, 228. Serdeczne listy XXVII, 164, Serdecznik, roślina a;phr. XXXIX. 300. Serduszko, ornament, ,XXXI. 160. Seredzić, karcić kogoś, IX. 288.. Serek, wzór, p. syrczyk. XX.XII. 38. Serenady, serenaty, O. wł.), piosenki umbryjskie, XV. 50. Sergi, łachmany, XVI. 86. pek, - w �470 Serkorz, wytwórca serów, XVIII. 221. Sermones, (j. łac.), kazania, III, 178. Sermones de tempore, (j. łac,),XX.x.91. Pomerii, kazania, XXX. 91. skrzynki do suszenia sera, XII. 121. Serpyk, (j. ukr.), wzory pisan., IV.212· Serwatka, p. newarka, sirotka, suSermones Serniki, rotew. suruika, surowa tka, syro- VI. 53; X. 37; XII. 31, 296; XIX. 9.. 10; XX. 65. - w magii, VI. 304., 3{}8. Serwetki z bibułki, X.XII. 128. Serwety, XXIX. 86. Serxa, burszt. wisiorki, X.XXIX,. 360. Setek, (j, czes.), duch dom., XIV. 299. Seti, egipski bóg ciemności, VII. 25. Sewiec, szewc, V. 64. Sezam, roślina strączkowa, .XXiXIX. 195, 202. Sezatoarea, (j. rum.), prządki, XXV. 139; pt. Z w y c z a j e i ob ,r z ęd y t o war z y s k i e. Sędzia. p. bij, w facecji .xXXI. 122. Sędziczki, . opiekunki rodzących, XVII. 235. Sędziolki, domy kryte gontami, bez kominów, II. 285; XVII. 79. Sędzisz, sadziec konopiowaty,XX,X.49. .Sęki w drzewi.e, przepowiednia, pogody, VIII. 359. Sęp, XXXIV. 6, Sępiogłowy, demon XXXIV. 6. Siok, wujek, XVI. 86. Sfragistyka, II. 189. Siabrostwo, XXIX. 179; pt. P o k r ew i e ń s t w o f i k c y j n e. Siadanie pod stołem wig., XVIU, 200. Siady. (gw. dziec.), III. 165. Siak acz, (j. błr.), P. pejkinikas, narzędzia rybackie, XXXII. 31. Siano, I, 48; II. 46, 47, 209; III. 3, wodka, syrowatka, syrvotka, 4; IV. 144, 276; VIII. 285; X. 155; XI. 72; XIV. 132, 231, 360; XX. 11, 42, 52; XXVIII. 147, 245; XXX. 34, 222; XXXI. 4; X,XXVII. 105, 111, 123, 203; XXXIX, 113. - skład XXXIII. 90, 91. . - spleśniałe, zaduszone, XVIII. 189. - trociny, barwienie, jaj, IV. 215. - w baśni, II. 275; XII. 225, - w lecznictwie, XI. 397; XVIII. 190; XXXIII. 123. ---. w mętowaniu, XIV. 377, 378. - w pieśni, II. 341; X.IV. 270, - w zwyczajach dorocznych, III. 3, 4, 385; IV. 325; V. 153; VIII. 371; XIII. 21, 22; XIV. 132; XVIII. 199; XXIX. 92, 95, Sianokosy, II. 46, 209, 314; III. 10, 14; VI. 394; IX. 95; XIII. 256, 257; XVIII. 71; XXX. 25. Siara, mleko po ocieleniu, VI. 47, 57. Siarka w lecz., V. 165; lXVII. 193. - w magii, XII. 93. Siarkan, smok, V. 251, Siarkan miedzi, XI. 39B. Siarzia, (gw. żoł,), sza,ria, III. 79. Siatecka, czepiec, III. 65. Siatka konopna, sieć, XXXIII. 33. - leszczowa, X,XI,X. 126. - na czepiec, IX. 4B; XXXIV. 145. - płotkowa, XXIX, 126. :.....szczupakowa, XXIX. 126. Siatka, sieć, XXXII, 26, 29. Siąga, miara, sukna, XXXIV. 169. Sibiele, Sybilla, demon, XXVI. 154; XXXIX. :HB. Sibrat, sibretki, XVII. 135; XXIII. 163, 164; XXV, 141; pt. P ok r ew i e ń s t w o f i k c y j n e. Sicery, (gw. żoln.), odznaka. XII. 236. Sicianny, sipciowy, XIV. 120. Siczonka, kqśba, XIV. 120. Sit, sieć, XlV, 71. (j. ind.), bohater-król, XXXIV.45. Sidec, (gw. huc.), stołek, XXXV; 121, 122, 132. Sidło na ptalll, XX. 51; XXVIII. 217; XXXI, ?R, 29, 33; XXXIII. 23; ,XXXVII. 96, 301, 307, 366. - nadrzewr~, XXXIX. 301. - w przysłowiu, IX. 158, 163. Sidziniarki,lekta religijna, III. 256'-~ Siecka, siec::ka, III. 154; IV. 287; VIII. 39; XII. 154, - ido wyprawiania skóry, XXXI, 116. ~ ,szklana. XXVIII. 21. Sieczkarnia. p. skrzynka rzezalna, p. Kindebank, VI. 292; XII. 299; . XIV. 3~1);XXXI. 3. Sieć, atryl'ut bóstwa, XXXII. 126. .,- badawcza, XXXVIII. 1B6, 167. ~ fa,rbowana, XXXIX. 326, .,- jądrzysta, XXXVIII. 24:4. ;-. !kołkowa, XXXVIII. 257. - lotowa, XX,XVIII. 257. . - łowiec1;:a, IV. 83; VIII. 61; XVI. 264; X'\:XI, 29, 31, 37, 42; XXXVI. 214; XX.xVII. 289. ~ na ~n~opatwy, XXXVIII. 257. - na ptaki, p. stoproża, XX. 53. _ nakrywaIna, XXXVIII. 257: Siddharudża, J: - i - - pione'" a, XXXVII. 289, podrgubna, XIV. 112; XXXI.' 29. poja7(:,owa, XXXI. 38, 42. p::sypywanie proszkiem, VI. 2,65. przepiórcza, XXXVIII. 24'4. rozwieszana, XXXVIII. 244. ry);\ac1<-.ł,IV. 155; X. 9; XII. 155; XIV. 115, 197; XXIX, 126; ~XX\·III. 244. sta\'.'P'-l, XXXVIII. 257. w ,J:)aś'li, VIII. 266; XI, 372, 377. w przysłowiu .. IX. 48; XIV. 240. z drutu, XXXI. 42. X,XXI. 30, z powrozów, XXXI. 20. zajęcza, XXVIII, 205. Sieć, sitowie, IX. 354. - ściegi, X,XVIII. 35. Siedem, braci śpiących, II. 224; IX. 378; pt. M e t e o r o log i a l u d. - części nieba, II. 325.. - dań wigilijnych, XIV. 132. .- dni, III. 53, 61. - duchów, XXXVII. 291. - głów bogów słow., XIV. 220. _ głów potwora, XIV. 174, 225, _ lat, II. 15, 329; III. 145, 165, 167; VIII. 358; X. 278; XVI. 80, 81; XVIII. 194, 198; XXXVII. 303. _ liczba magiczna, VI. 304; XI, 314, 437, 438; XII. 218; XIII. 123; XIV. 251. _ liczba święta, XII. 210. _ matek, demony, XXXIV. 33. -- mórz, II. 277, _ odnóg różdżki wes., XIV. 215. - -słów, XlI. 93; XIV. 18. _ w budownictwie, XIV, 361. _ węgielków w Qdczynianiu uro- z potargiem, - ków, VIII. 392. zamków, VIII. 52, ziarnek grochu, III. 55. Siedlacka, szufla, wiejaczka, do zboża, V. 64; IX. 3'66; XI. 176. Siedlaczka, (j. błr.), szufelka, do wody, XXXI. 38, Siedliska słowiańskie, II. 5. Siedlisko, łan zupełny. XJXV.32, 33, 37 Siedlok, chłop posiadający ziemię, XVIII. 221. Siedmiogośćcowy ocet, Acetum aromat, V. 165. Siedmiokrotne powaby, III. 61. Siedmiolatka, Allium schoenopra.ssum, XXXI. 9B. - �472 473 Wielka NiedźwieXXXIV. 10; pt. A s t r on Q m i a l u d a w a. Siedun, Siedź, chorosz, grzyby, Boletus ramosissimus, w lecznictwie, II. 21. Siedzi.by Słowian, XXXIV. 47, 51, 174, 180, Siejba, XXX. 247. Siejemak, taniec, IV, 434. Siek, m i a r a, IV. 125. Siekiera, sokiera, X,XXVII. 390; XXXVIII. 241; pt. B roń. -- danina, XX. 9. - drewn. zabawka, 'II. 217-220. - krzemienna, X.XV, s. X s., XIII, XXXVIII. 34, - ozdobiona, VI. 189. - przeciw duchom, VI. 64. - w bajce, IV. 415; V. 279; VIII. 297; 298; XXVIII. 189, 195. w lecznictwie, XI. 394. - w magii, II. 336. -. w pieśni, II. 274, 349. --. iW poprawianiu mleka, VIII. 364. - w zabawach, XVIII. 152. - w zagadce, VII. 7,3; XVII. 87; XVIU. 172. - w zwyczajach narodzinowych, III. 58; XIV, 43, - w zwyczajach pogrzebowych, II. 120; VI. 26. - w zwyczajach weselnych, IX. 146. - w zwyczajach wigilijnych, XIII. 21; XVIII. 200. - wypędzanie bydła na paszę, XII, 310; XVIII, 216; XXV. 57. - źelazna, II. 219; IX.. 200, 361. Siekiereczka w mętowaniu, XIV, 169. Siekierka, XXVIII. 217; XXIX. 102, - krzemienna, :XVI. 323. Siekierka, ryba, XVIII. 62. Siedmiu dzica, Świętych, Sieta, Wiewiórka,' III. 139. Sielawa, VIII. 280, 281. Siete, sm, O, niem.), szle,XXXIX.124. Sielnik, O, błr.), siennik, XXx. 32. Siemieniat/m, nazwa kur, VIII. 152Siemię, konopne i lniane jako pożywienie, VIII. 370. - w zwycz. wigilijnych, XIII. 21. - w zwycz. przy poświęcaniu domu, II. 144. Siemigorka, O. ros.), p. Baba Łat y_ gorka, XXXII. 87. Sieminie, siemię lniane, XIV, 120. Sienik, O. błr.), S'iennik, xxx. 32. Siennik, p. sienik, sielnik, ,XX,X. 32. Sień p. klet', II. 76; III. 318; V. 149, 152; IX. 270, 279; X, 311; XL 22, 387, 407, 411; XII. 146, 294, 295, 310; XIV. 356, 359, 368, 3818;XVI. ,365; XVII. 180, 181; XVIII. 69; XiX. 316; XXVI. 102; XXIX. 12, 37, 40, 44, 89, XXX. 18, 33; XXXIII, 88, 92; XXXVII. 191193, 201, 226, 228; ~IJC. 266, 268, 285. Sierak, O. ukr:), bajbarak, V, 149. Sietmięga p. sukmana, IV. 147; XI. /196; XII. 149; JCX, 93, 105; XXII. 131; )(XX. 31~33; JCXXIX. 345, Sierota, p. pasierbica, IV. 411, 413, 416, 417; IX. 74, 79, 80. Sierotki, stokroć trwała, JCXJC. 43. Sierp, IX, 365; 378; XII. 32, 149, 299; XIV. 328; XVIII. 215; XX. 49, 54, 56; XXV. 132; XXXI. 3; XXXVII. 261, 292 -- jako instrument muz. JCJCVII. 70. - nowy w magii, XXIV. 13; XXV. 86; ,XX,XV. 128. - stary w zamawianiu, VI. 262. - w bajce, VI. 352. - w przysłowiu, IX. 378. - w szopce, XIV. 153, • ;1 - w zagadce, VI. 248; JCVIII. 172. - żegnanie sierpem, II. 337. Sierpień w Kalendarzu Staropolskim, XIII. 257, - w przysłowiu, IX. 159. Sierpownik, krwawnik sWlęcony, karmienie indycząt, X.Xx., 37, 38. Ę!ierpy, wzory pisanek, IV. 212. Sierscy pasterze, IV. 275. Sierszyn, szerszeń, XIV. 120. Sierść bydlęca, V. 4. - cielęca, XI. 380. - kocia w lecznictwie, II, 155, 156. - świni w wyplataniu ozdób. XXXVII. 390: Sietka, O, błr.), siatka, J{J{XII. 29.,.34. Siew, siejba grochu, III. 23. - hreczki, II. 158. - jęczmienia, III. 141; Xln. 329. - lnu, I. 130. - na nowiu, II. 327. - po zachodzie słońca, III. 23. - przy słońcu i księżycu, III. 141, - rozpoczęcie, XVIII. 214. - treść widowiska, III, 222. -. w suszę; IX. 207. - zwyczaje związane z siewem, VI. 155; XII. 228,315, 317; JCIII. 329. - żyta, JCJ{J{IJC.294, Siewnice, narzędzie raIn., XXXI. 3. Siędzina, szakłak, XXX. 61. Sigurdsage, (j. niem.). XXXI. 171; pt. L i t e r a t u r a l u d a wa, Sijsje, (j. hoL), czyżyk, XIX. 14. Sika, p. koza. Sikawka ręczna, II. 218. - z bzu zabawka, XXVIII. 62, 241, Sik6ra, (gw. złodz.) zegarek, VII. 281. Sikorka, łowiectwo, JCXXIII. 21, 22. - w literaturze ludow" opowiadaniu VII'I. 308, 309. - w pieśni, II. 346; VI. 152, 154. - w przepowiedni, XIV. 251. t, dziewczynka, XIV. 309. rybka na przynętę, XIV. 120. Silat, Sila-t, (j. fiń.), uprząż, XX,XIX. 125. Sile, (st. słow.), szle. XXXIX. 125. Siticernium, (j. łac.), stypa, XVI. 326. Silnje, (j. tung.), jubka, ,XX,xVIII.259. SiW, (j. .st. wys, niem.), szle, XXXIX. 125. Siła artyst)"czna, J{J{XIV. 277. ~ ergologiezna, JCXJCIV. 277. ~ magiczna, XXXVII. 135; XX,xVIII. 412. - nieczysta, XII. 168; XIJC. 114; XXXVII. 304. - robocza, JCJCXIJC.184, 189. ~ wytwórcza, XX,XIX. 15. Silnyk, (j, ukr.), Iuncus effusus, od_ war, VI. 159. Simel, (gw. hue.) nazwa koni, VIII. 152. Simie, (gw. huc.), siemię, nasiona konopi, XV,III. 190, Simurg, ptak-góra, XI. 232, 234, 236, '240, 242. Sin, (j. babil.), bóstwo księżycowe, XXXII. 146, 153. Sin po duhu, (j. serb.), syn adoptowany, XVII, 264. Sin po grijehu, O, serb.), syn rodzony, XVII. 261, 262, 264. Sin talak, (j. kirg.), formuła prawna, - V.6. Sin-ai, (j. hebr.), góra Synaj, XXI. 239. Sinanthropus, XXXVIII. 387; XXJCIX. 19, 20. Sind-aky, (j. kirg.), dary weselne. V. 16. Singbong, (j, santa!.), bóg słońca, VII. 16. Siniaki, grzyby, I. 201. Siku Siwka, it, �474 , Sinobrody, pieśń, XV. 48; XXVIII. 226. Sinologia, XXI. 89. Sinologowie, XXXVIII. 373. Sinawite, wiatrem podszyte, XVII. 165. Siwy kamień, witriol miedzi, (Cu. SOI. koperwas, w fa.. bierstwie, IV. 216. - w lecznictwie, II. 156; XI. 398. Siodlak, chłop, XX. 113. Siodlo, p. gapa, komo, XI. 161; XII. 220; X'IV. 38, 40, 50, 308; XXXVII. 88, 231. - do jazdy, XXXIX. 119- juczne, XXX,IX. 119. - pożyczać, XXIII. 67. Siodlo, siedlisko, siedziba, XIV. 309. Siodlo, zmora, III. 256; pt. D e m o. n y s z k o d l i w e. Sienkier, wrzód, Xl. 398. Siostra, ciotka, XIV. 5.g. - w zwyczajach weselnych, XI. 412. Siódma córka, p. siedem, XI. 314. Siódma góra, p. siedem, XII. 170. Siódmy rok życia, VIII. 274. Siódmy syn, XI, 314. Sipka, szkarlatyna. III. 139. Sipkos, (j. lit.), chróściki, p:'Zynęta, XXXII. 26. Sirak, (gw. hue.), sukmana, V. 150; XVII. 147, 154; XVIII. 146; X,XXVII. 228. Sirato, (j sekler.) .. pożegnanie kawalerstwa i panieństwa, XVI. 141. Sirawina, (j. słow,), żórawina, XVII. 186. Sirotka sirotew, O. S'łoweń.), ser. watka, XIX. 10. Siruna (gw. huc.).. nazwa krów IX,XXIV. 134. Siryj, (gw. hue.), nazwa koni, XXXV. 135. 4?5 sierść, XIV. 120. ołów, X,X. 299. Sisgen, Siska, Siskin, czyżyk, XIX. 14. Sit, (j. egip.), bazyliszek, .xxXVIII.247. Sit, sitowie, V. 64. Sitarstwo, VII. 334; VIII. 220; XXVI. 104; XXIX. 132. Sitarze, XI. 353. - biłgorajscy, XXVIII. 170; XXXVIII. 295. Sitkie, (gw. hue,), paść na drobną zwierzynę, VII. 270. Sitko, drewniane, 'I,X. 363. - pożyczanie, XXIII. 59. strzelanie, p. mleko poprawić, XIV. 370. - w' pszczelnictwie, VI. 56. Sitniak, (j. błr.) poduszka z sitowia, XXX.33. Sitniak, (j. błr.), sitowie, XXX. 16. Sito do przesiewania, IX. 366. - środek apotropiczny, XXXIV. 280. -w literaturze ludow., VII. 319•. - w praktykach czarownic, VII. 319. w przysłowiu, VI. 33. - w zagadce, V. 48; XIII. 206; - we wróżbach, VII. 94. - wyrób, XVI. 133. Sito, gwiazdozbiór, WłosY Bereniki, I 175. Sitowie, p. sitniok, Scirpus, I. 115. - do pływania, XXX. 16. - kapelusze, XXVIII. 173, 179. - w lecznictwie, Xl. 384. - zabawki, XXVIII. 61, 62. Siufece, (gw. żołn.), Schuhfetzen, III. 81. Siuhaj, (j. uk'r.), chłopiec, XIV. 273, 275. Siuir, (j. irl.), siostra zakonna, XVII. 263. Siuśpice, (żołn.), Schuhspitze, III. 81. Sirzkula, siszkula, Sisa, (j. sanskr.), -o -o siutaź, tasiemka, V. 64; XXXVII. 266. Siutki, świerzb., V. 64. Siutrówka, pociąg ciężarowy, XI. 412. Siwa, nazwa krów, XXI. 206. Siwa, p. Sziwa, VII. 3; XI. 358; X,XXIV. 30. Siwak, czarny garnek, IV. 206; IX. 185; XXXVII. 204. Siwik, farbka, IV. 307. Siwosz, koń, X,IV. 50. Siwucha, Siwula, nazwa krów, XXI. 59; 206. Siwy Kuba, lp. postaci szopkowe, XIV. 136-139; XIX. 50; XXXI. 61. Sjana, (j. ind.), egzorcysta, XXXIV. 43. Sjetiti, (j. slow.), pamiętać, XVII. 188. Skakanie na konopie, XX. 188. :- na len, III. 29; XII. 41; XX. 182, 188; XXV. 57. ,...:... na _owies, XII. 41. - przez ogień, II. 214; IV. 321; V. 176, 224; VIII. 342; .xUI. 87,88, 1110; Xx.. 103, 192. - przez pień, .xx. 182. -przez stołki, lIX. 143. _ przez witki przy wypędzaniu na paszę, XXV. 57, pt. Z w yc z a je i o b r z ę d y d o r o c z n e. - z beczki, XIX. 119. Skaloci, Skoloci, VII. 170. Skalimej, (j. słowac.), bohater, XXXII. 85. Skała w legendzie, XXX. 84, 118. - w podaniach, XXIX. 162. Skala, (gw. hue.), miara do mierzenia udoju, XVII. 143. Skalookij, (gw. huc,),zezowaty, XVIII. 197. Skalu jak nabie, (gw. hue.), zapalenie kopyta, XVIII. 190. Skamieliny, XXIX. 123. Siutaś, Skanda, bóg ind., XXXIV. 20, Skapulimancja, wróżby z łopatki, XXXVIII. 274. Skarb brązowy, XII. 88; XVI. 322; XXVI. 93. Skarb, doboszowy, p. podania, IX.382. - grzebany ze zmarłym, XX, 207. strzeżony przez diabła, XXIX. 101, 102. - szukanie, XXVI. 5, 17, 18. - ślepca, XXXI. 139. - w Tatrach, III. 265, 266; XVII. 23; XXX. 116, - zaklęty, XV!'I, 23; XXX. 116. - zakopany, I. 125, 127, 204; II. 160, 214, 274; III. 237, 265, 266; IV. 20, 99, 300, 321;V. 130, 194, 229, 251, 288; VI. 2ti.s; VII. 120, 121, 255; VIII. 174, 2!~6, 355; X. 17, 36; XI. 112, 211, 3R5, 370; XII, 31, 169, 214, 231, 321, 323: XIII. 40 42; XIV. 249, 404; XVI. 150, 151, 294-299; XVII. 23, 66; XX. 258, 259, 262, 263; XXIV. 41; XXV. 130; XXVI. 18; ,XXVII. 27; XXVIII. 222; XXIX, 105; XXX. 49, 96, 101, 104, 105', 116; XXXI. 122, 169; XXXV. 24; XXXVII. 15, 26-28, 251, 282. - zatopiony, XXVIII. 128. - znalezienie, XXXI. 143. Skarbnik, demon, V. 5,6, 279; XXV. 112; XXVIII. 123; XXXI. 167, 171; XXXIII. 154; XXXIV. 280; XXXV. 24; XXXIX. 319. Skarbonka, XXVIII. 104. Skarbówka domek na tratwie, X. 7 Skarpetki, p. kapcie, XI. 58. - wełniane, XXVIII. 216; XXXVII. 19. Skatyrk, (~w. hue.), obrusek na ramiona, Xl'II. 21. -o ! .1 II ~ ~' 11 ł II'~ I �-_._ .... _~-_ ._-_ . .. _,.-=--=._~-_!!!!!!!!!!!!!'!_----477 476 Skatyrka, (gw. hu c.), serweta, XVII. 155. Skazany na śmierć, XXXI. 65. Skąpiec, lP. skoluda, lXI, 379. Skidać się, zlecieć, sp:aść, XVI. 86. Skietas j. lit.), przyrząd do podnoszenia osnowy, XXXII. 36. Skik, skok, XIV. 309. Skirny, uparty, sp'~zeczny, II. 231; Sklep, piwnica, VI. 47, 5<6; IX. 273; XVI. 365, 366; XXIX. 159. Sklep bursztyniarski., XXXIX, 40'3. Sklepienie piec.a, paleniska, XXIX, 48, 49. Skład etniczny świata, XXXIX. 7. - ludności oaz Sahary, XXXIII. 144.. - rodowo-'Plem. narodu, lXXXIX. 84. Składanie na tyble, LX. 270. - (llfiar, II. 216. - ofiar przodkom, XXXIX. 209. - ofiar wodnikowi, VI. 337, - umierającego na ziemi, XX;X.197. - życzeń drzewom owocowym, XVIII. 94. Składka na czepiec, II. 248. Składnia, XXXVII. 311-316, 318. Skobel, XXIX .. 37, 42, 90. Skobelek, termin, kowal., VI. 291. Skoble galarowe, VI. 291, 292. Skoczka, pchła, XVIII.. 221 Skolótyny, (gw. huc.), maślanka, XXXV.94. Skoluda, skąpiec, XIV. 120. Skómo, rzekomo, XIV, 120. Skopiec, skopek, II. 71, 250; V. 124, 125; IX. 367, 391, 407; XI. 387. - w hajce, IX. 407. - w odczynianiu uroku, III. 145. - w pop:awianiu mleka, XIII. 325. - w zagadce, XVII, 82. - w zwyczajach kupna i sprzedaży, XXIII. 103. - zakaz stawiania na ogniu, XVI. 79. skoro, XIV. 120. Skorodyty, (gw. hue.), zagrzebywać . grabiami, VII. 263. Skoro m, (gw. hue,), okrasa, VII. 263. Skoromie, (j. ukr.), opłaty za -pisanki, IV. 204. Skorno, Skoromochy, histrioni, mimowie, . XX. 178. sia, (gw. hue.), złamać post, VII. 163. Skorupki z jaj w magii, 'P. jajko. święcone, pisanki, IV. 226, 326. V. 220; VI. 77; VII. 179, 255. Skorupy garnka, solone w magii, XVII. 116. Skoruśniak, jarzębina, II. 138. Skosak, (gvi. hue.), znaki własnośc, na uszach owiec. XiX.XV.138, 140. Skot, bydło, IV. 279. Skotak, pastuch gminny, II. 261; III. 381; IV. 279, 284;XXX1JX. 345. Skotnicza, wygon, wspólne pastwisko, XIII. 62, Skotocy, paster'ze krów, V. 280, 2M. Skotyna, (gw. huc.), bydło, XVU. 147. Skowera, stary pies, XIX. 95. Skowronek, p. jaskowótnek, p. skowronyszek, Alauda arvnsis, V. 267, 268. - w pieśni, II. 3'16; VI. 152. - w przysłowiu, VII. 31. - wizerunek, XI. 239. Skowronek, gra, XXVIII. 59. Skowronyszek, skowronek, XIV, 120. $kowróżyć, gderać, XIV. 120. Skowyra, chudy, XII. 68. Skóra: barania w obróbce bursztynu, XXXIX. 379. - gemzowa, XXXI. 117. - jeleni.a, XXXVII. 371, 375. - juchtowa, XXXI. 117, ....•końska, XXVI. 57. - kozła, XVJ:. 121. Skoromyty - krowia, XXXI. 45. krowia w budownictwie, XXXVII. 112. - królicza, X:XXI. 54. -o na łodzie, XXXVII, 366. - niedźwiedzia, XXXI. 125. - obróbka, p. białoskórnictwo, falcowanie, ga.rbarstwo, kwaszenie, wałkowanie, wyciąganie, XXIII. 173; XXXI. 115, 116. - odzież, V. 4; XXXIX. 183, 191. - owcza, XVII. 147; XXXI, 116. - ozdoby, XXXVII. 85. - rena W budownictwie, XVI. 121, XXXVII. 108. - rybia, XXII. 88. - sarnia, okłady, XII. 93, 265. - spalona, leczen'ie, XI, 397. - 'Suszenie, XXV. 96; XXXI. 116. - świńska, IXI. 174; XJXXVII, 214,21 - węża, X.XXI. 27. ,.....; wyrób kobierców, XXXVII. 105. - w przysłowiu, IX. 187, _ w zwyczaj. weselnych, l. 96, 134. - zwierząt, XX. 179; XXII. 95; XXVIII. 167. Skórne choroby, leczenie, VII. 326. Skóroduby, wyprawi9cze skór, XXXI. 113. Skórzaki, skórzane spodnie, XIV.120. Skórznie, obuwie, XXVIII. 17. Skrada szerokolistna, trawa, Lusula maxima, VIII. 37. Skrapianie pługa, wodą święconą i zwykŁą, XX. 184; pt. M a g i a. - pól, XII. 314; .xVIII. 216. - w lecznictwie, XI, 385. Skrat, kot, wcielenie złego ducha, VIII. 349. Skrawczyć, ukraść, IX. 64. Skręcina, kręcina, XIV. 120. Skrinia, (j. błr.), skrzynia na ryby, X:XXII. 33. terminol. kowal., VI. 292. pogrzebacz, XIV. 392. Skrobanie cza'szki, XVII. 247. Skrobanki, pisanki, XVII. 33. Skrodlić, uprawa roślin, XX. 34. Skrynka, (gw. huc.), skrzynka na sól, XX:XV,97. Skrobacki, Skrobacysko, Skrypiel, gmatwek, huba dębowa, XXX. 26. Skrypki, (gw. hue.), skrzypce, VII. 71. Skrzas, spokój, XVI. 86. Skrzat (ek), III. 273, 384; V. 382; XII. 168; XVI, 108; XVII. 28; XXVIII. 1OO;XXXIV. 280; pt. D e ID o n y o p i e k u ń c z e. Skrzel, płotwa, V. 120, Skrzenka na zboże, skrzynka, IX. 280, 361. Skrzenka rzezalna,' p. sieczkatrni,a, IX. 365. Skrzesowatość, skrzesowaty, smoli. sty, XIV. 120, Skrzesz, skrzysz, smolna twardziel w drewnie, XIV. 120. Skrzinia, skrzynia, XXIX. 97. Skrzot(ek), dzieciak, ,XVIII. 221. Skrzydła młyńskie, IX. 276. Skrzyneczka na sól, X:XiXV. 97. - na zioła święcone, VI, 181!J. Skrzynia, p. skrinia, skrzinia, skrzyń, !T. 250; III, 11, 149, 239; VI. 51; 181; X. 102, 104, 106; XI. 108, 159, 178, 327, 421, 422; XII, 45; XIII. 253; XIV.3S9, 360, 386, 391; XVIII. 69; XX. 2,52, 253, 264; XXII, 129; XXIII. 154; XXIX. 177, 184, 185; XX,X. 160; XX,XI. 5, 7; XXXIII. 141; XXXVII. 201, 229; XXXVIII. 422; XXXIX. 446, 500, 501. - cembro,wina 'Szybu bursztynowego( XXXIX. 362. - dłubana, XXX'V:III. 419. !I :., �478 479 - 'góralska, X, 106. grobowa, XVII. 62;XXV. s'- IV. kaszubska, XXVIII. 34. krakowska, X. 104, 458; XXVII. 158, 173; XXIX. 192; XXX. 153, 167. - malowana, XII. 116; XXI. 43, 45; XXIX. 186; XX.X. 182; XXXV. '36; XXX.VIII. 418, 424, 425, 444, 445, 449. - na ryby. kastra, XIV. 111, 322. - na zboże, XXXVIII, 364, 365. - Pl;łnny młqdej, XVIII. 149. - :płocka, X. 104. - sądecka, X. 426-428. - śląska, X. 102. - w magii, XI. 373. ,.....w' pieśni, XIV. 322, - wieko, przyciskanie w lecznictwie XII. 267. ' - z kory, XXXVIII. 330. - ,żelazna, XXXVIII. 422. Skrzynka, bractwa św. Mikołaja, .xXXIII. 128. - przyoknie, XXIX. 18, w łowiectwie, XXXI. 131. do sieczkI, V. 48; IX. 271; XI. 327, 411; XVII. 79, 93. Skrzyń, skrzynia, V. 64, Skrzyp polny, pó koszerka, p, chwoszczanka, - sprzoczka, arvense, Herba XXVIII. 245. Equisetum eąuisetum, w lecznictwie, II. 135; XIII. 224; XXx:. 48. Skrzypak, skrzypek, XXI. 138. Skrzypce, I. 215; II, 60; V. 155, 208, 361; XI. 21, 67, 217; XII. XUI. 206; XIV. 137, 139, XV. 63, 79; XVI. 166; XVIII. XIX. 35, 86; XXVII. 69, XX.X. 250; XXXI. 5, 53; 221, 176, 306; 142, 78; 112; xxXIv. 170; XXXV. 120; XX,xVII. 461; XXXVIII. 241. - cudowne, XlVII. 51; XX. 264. - w bajce, V. 182. - w zagadce, X,IV. 376, - włoskie, XX. 105. Skrzypeczki, XIV. 68. Skrzypek, białoruski, XXI. 138. - góralski, XXI. 32. - w 'Zwyczajach i obrzędach popielcowych, I. 82, 83. - weselny, IX, 48. skr,zypicie~, skrzypek. VI. 136; V. 98. Skrzysz, skrzesz, XIV. 120. Skrzywaczka, część wozu, II. 132. Skrzyżowanie dróg, drogi rozstaj., XXXVII. 487. - w magii, II. 216. - etniczne, XXXIX. 73. SkTitek, (j. czes.), duch domowy; XIV. 299. Skubanie pierza, 276. Skube~, skobel, IX. 361. Skucina, Iuncustrifidus, trawa na halach, VIII, 37. Skumosić, skumoś, niby to, III. 140; VI. 47; XVI. 86. Skup sołtysostw, XX. 5. Skupszczyna, (j. chorw.), spólnota rodzinna, III. 196. Skurlat, (gw. huc.), wymię owcy, VIII. 40. Skusa, (gw. huc.), przestraszenie, XVIII. 183, 185. Skusiwnyk, (j. ukr.), Astrantia vulgaris, nalewka na wódce, VI. 158. Slachtmoiinne. (j. fryz.). listopad, iXVI. 2. Swgtmaand, (j. ho1.),li,t~Pl;łd XVI.2. Slajsy, łuczywo, V. 378; XX. 301. Slamke, (j. serb.), słomka, V, 139. S~awa, O, serb.), uroczystość rodzinna, XXX. 248; XXXI. 170. rv. Slawistyka, XXVII. 180; XXIX. 174; XXX, 263, 264. Slegi, konstrukcja ścian i dachu, .xxxVIII. 272. SIeias, (j.łot.), szle, XXXIX. 125. Sliepkos, (j. lit.), robaki, przynęta, XXXII. 26. Slik(a), slek, sIeczny, (j, czes.), śliczny, XVII. 198. Slik, glina, V. 167. , Sloth ziemny, fauna pleistoceńska, XXXVIII. 622. S~ubenica, (j. czes), p. młoda, XII. 89, Slabonohy, (j. ukr.), Impaticus noli tangere, kąpiel, VI. 160. Słanie bydłu IV. 282. Slep, slemp, slempek, slęmpik, sieć stojąca, XIV. 115, 121. ' Slęmpiany, slępowy, XIV. 121. Slępić, XIV. 121. Slęmpny, część słępa, XIV. 121.,' SłQdki strup, XI. 385, 396; XXX. 47, 6r, 69. Slodyckowa nuta, slodyckowy XXXI. 146, 147. Slodyczka, Pl;łprotka pospolita, XVIII. mars, Po- 77; XXVIII, 244. Słoma, przebieranie się, ,xX. 171, 174. - jęczmienna, odwar, XXXV. 71. - jęczmienna, sPl;łlona, X. 33. - miotełka w lecz., II. 335. - na której leżał zmarły. XV. 103. - obwiązywanie drzew owoc" III. 173; IV. 326, 419; V. 348; XVIII. 99; XXVIII. 179, 180. - owsiana, wywar, XXXIII. 123. ,.....pokrycie dachu, XXXIX. 250. - prosiana w zwycz. pog., VI. 124 - prosta w zwycz, pogrz. XV. 102. - rzucanie w kobietę ciężarną, II. 335. lypodium vulgare, ,.....rzucanie w osobę duchowną, VIII. 365. - rzucanie w przesądach myśliw!Skich, VII. 282. - spalanie w obrz. wig., XVIII. 216. - ścielenie bydłu, XVI. 14, - w budownictwie, I. 161; III. 8; XII. 144, 294; XX. 92; XXIX. 29, 48, 89; XXXIII. 96; XXXIV. 144, 145; XXXVIII. 364. ,.....w hodowli, VIII. 39; XIV, 132,360. - w kiczce, XXIX. 161. - rw magii, VIII. 365; XI. 381, 385; XIII. 228; XVIII. 182. - w odpędzaniu febry, X. 353. - w zwycz. i obrz" III. 172, 173; IV. 316, 325; V. 349; VI. 68, 69; X. 156; XVIII. 199, 216; XX. 186; XXIX. 92. - w zwycz. i obrz. dorocz., V. 256. - w zwyczaja,ch i o':rzędach pogrze·bowych, VI. 1'24; XV. 102. - w zwycz. i obrz. weselnych, I. 249, 250; oX. 69, 70; XIV. 258. - wyrób kapeluszy, XXVIII. 169, 179, 181. - wyrób naczyń i baniek, XVII. 131, - z dachu w magii, XIII. 2.27. ' - z diducha, VHI. 375; XVIII. 99, 21 gliną, XI. 336. - z narożników strzechy, w magii, XI. 385. - zabawki ze słomy, XXVIII. 64,70, - żytnia do obwiązywania drzew owoc., XVIII. 99; XXVIII. 179, 180; XXXIX. 337.. Słomianka, p. slomiany kwiat, Helichrysum arenatum, XX,XI. 98. Słomianka, p. beczułka ze słomy, XIV. 121, Slomiany kwiat, słomianka, XXXI. 98. �481 480 Słomka zapal~na, p. gra w kota, IXI. 28-1, 282, 290. Słoneczko, słonko, słońce, w pieśni, X. 177, 226; XIII. 46. Słonecznik, HeHanthus annuus L., 1. 161; IV, 215; XXIX. 90. _ w lecznictwie, XlII. 2.20, 224. _ w obrzędach weselnych, XX. 196. Słonina, p. szperka, szpyrka, śtuka, 1. 1 29, 129, 164, 250; II. 128; Ill. 11, 12, 19, 22, 27; IV. 142; V. 215, 353; VI, 77, 274; VIII. 123, 311, 377; IX. 75; X. 37; XII. 14, 41. 142 4i5 48, 296 312; XUI. 29, 341; xiv. '381; XVIII. 193; XX. 101; XXV. 57; XXVIII. 192; XXIX.91; XXx, 214; XXXI. 28, 31, 142'; XXXIV. 162, 168. ~ pożywienie flisaków, xvn. 141. _ grzana z solą i żywicą w lecz., XVIII. 187. _ święcona na Wielkanoc w lecz. i magii, lXXI. 216. _ w leć~nictwie, XI. 396; XXX. 58, :1 Ii' 1\ - ")1 64, 71. _ w przepowiedniach pogody, VI. 66. _ w przysłowiu, IX. 53. - z siarką, XVIII. 181. Słonyszko, słońce, XIV, 121. Słoń, motyw :roobniczy, XXIX. 162. _ w ib.ajkach murzyń., ,XlVII. 275. _ w wierzeniach, XJ~;IX. 3'06, 341. Słońce, p. słonyszko, sońce, bogini, II. 214 277; pt. B ó s t w a. _ bóstwo, VII. 6; XI. 432; XIV. 77; XXXII. 4i, 142. _ cór.a, XXXII. 141. _ cześć, XXVI. 74, _ człowiek, II. 277, 327. _ jako znak, XXVIII. 221. - jare, XIV. 34. _ :kąpie się, II. 160, 161; XII. 167. - król, XIV, 67. - kult, II. 24, 210" 214; III. 2, 174, 385; V. 2M; VII. 6, 12, 15, 16, 2G-26, 129; X. 112; XI. 43'2; XIV. 68; XXVI. 74. _ moc ożywiająca, VII. 15. -odradza się, III. 1. _ ornament, II. 220; XiXXIII. 107; XXXIV. 287. - syn, XXXII, 141. _ tańczy w W. Niedzielę, XVI. 79. _ _ _ _ _ _ -- - greckie, XXVI, 70. magiczne, I. 53; Xl. 430; XXV. 11; XXVI. 70. - perskie, XXVI. 70. Słowianofilstwo, XXI. 152; ,X:XXVII. 145. Słowik polski, DX. 289, 291. - w Uteraturze ludowej, VIII. 290; ,XXVII. 167; XXVIII. 186,204,208. - w legendzie, XIV. 166. - w listach miłosnych, XIII. 44, 43, 47; XIY. 276; XXIII. 137. - w pieśni, XI, 231. - w podaniu, VIII. 290. - w przysłowiu, XIV. 348. -- w ptasznictwie, XJCX1. 29. - węgierski, IX. 291. Słownictwo bałtyckie, XXXIV. Bł. - gwarowe, XXVIII. no, - il'liroskie,XXXIV. 62. - kaszubskie, XXX. 262. - ludowe, XXX. 259. - Mazowsza, XXXIV. 62. - płn. grupy języków indoeurop., XXXIV.63. . - polskie średniowieczne, ,XVI. 108, - s·łowiańskie,XX,X'IV. 61. -słowińskie, V.· 325. - tkackie, XXXVII, 358. Słownik dolno łużycki, XXVIII. 105. - gwar Karłowicza, ,XI. 99; XVII.178. - IgW1arygórniczej, III 267; VII. 226. - gwary huculskiej, VII. 242-248. - gwary mazowi.eckiej. III, 85,86. - gwary 'Pe.czeniżan, XIII, 207-211. - gwary okolic Chocho~8!Wa.VII. 225 - gwary z okolic N,. Sącza, VII. 225. - gwary z Pińczowa, VII. 225. - gwary z Podhala, III. 261; VII. 225. - gwary z pow. Przasnysz, VII, 225. - gwary z Ziemi Czerskiej, VII. 225. - gwary z Żywca, VII. 225. - gwary złodzi€jskiej, VII. 277-281. urodziny, II. 94. w bajce, XXIII. 167. w budownictwie, XXXXIX.. 240. w mi,tach, II. 326. w pieśni,XXIX. 164, w .przep. pogody, p. zachód. w przysiędze, XXIII. 158. w przysłowiu, XIV. 3'53. w symbolice, III. 3; VI. 38-5;VII, 2Sll, 290, 293, 296. _ w wierzeniach, III. 141.. _ w zagadce, II. 231; VI. 247; IJCVIII. 172, 173. _ w zwycz. pożyczania, XXIII, 59. _ walka z ksi~życem, II. 327. _ wielki wódz plemienia Nacze, VII. 15. _ wiosenne, XVI. 32. _ wóz słońca, II. 277. _ wschód, I. 126, 134; II, 169; III. 2; ; XI. 316, 321; XIII. 324; XIX. 42, 43, 127; XXXIV. 7. ~ wzór na pisankach, IV. 213. -zachód w zwyczajach i wierze. niach, II. 330; VI. 66; XI, 121, 1316'XIII. 205, 3.24; XIV. 87; XVI. 83, 'M; XXIII. 59; XXXIII. 121; XXXIV. 7. _ zaćmienie, II. 327; IV, 414; V.248; Słopce, p. oklepce, kapkany, XXXI. 31; XXXVII. 283. Słowa arabskie, XXVI. 70. _ chaldejskie, XXVI. 70. 31 Lud - lI' Tom XL - języka Luo, XXXIX. 7,97,7,98. języka polskiego, XVI. 286. Lindego, XVI, 286; XVII. 27. staropoJski, XXVII. 178. rybaków, XXXII. 34. wierzeń niem., p, Hoffman- Krayer- Biichtold-Staubli, XJCVII.133136; XXIX. 121-124; XXX. 250; XXXI. 144. S~oworód im'ion,zaimków i słów mowy górnośląskiej, XVI.l03,106. - ludowy, XVI. 332. Słowotwórstwo, XXXVII. 3,10. Słód, (dok), miary na'sypne, XXVIII. 157, 164, 165. Słód, XXVIII. 1'57. Słuchalnica, konfesjonał, V. 64, Sługa kościelny, XIX. 52. Słu~a w facecji, XXXI. 128. Słup(ek), VI. 3'94; 'liX. 269-275; Xl. 1342; XIV. ~oo-:t67; JCVI. 368; XVIII, 5, 10; XXIX. 5, 14, 90; Xx.x:VII. 104, 105, 110, 111, 116, 118, 195. - graniczny, ,XXXLX. 145; - jurysdykcyjny, X,XJCI,X. 145. - kamienny, XXXIX. 452. - ognisty w mitach, XXXII. 133. - olejnica, stępa, XXXIV. 148, - podpierający tragarz" p. hadam. - przy drogach rozstajnych, XI, 164, 375. - totemiczny, XVIII. 53. li wrót, XVIII. 178. Słupica, część radła, XXX. 228. Słupiecki, XiV. 121. Słup6wka, XVIII. 1-7, 9. Sługawy, służały, zapustnik, XU. 44, 48. Słu2Jba najemna, p. czeladź, IV. 284; X. 95; XXIII, 72. - w litecaturze ludow., V. 171. Słychno, słycl:iać, IV. 307. �483 482 Slymaczni, (j. ukr.), wzory pisanek, IV. 213. Slywki, p1s.anki, IV, 205, 223. SlyZiwnik, (j. ukr.), Malva rotundi· folia, ~hście 'i korzenie, odwar, VI. HiS. Smaga, pragn~enie, XlIV. 309. Smaganiec, kara, VIII. 131, 132. . Smalec borsuczy, p. sadło, IXUI. 218, ~! ~I ) .1 i l I j 1 I _ _ ~ _ _ 225, gęsi, III. 319, 320, 326. jako, ofiara, XVI. 4. niedźwied'zi, VII. 26S. poźywienie, XVI. 13:4. w lecznictwie, p. borsuczy, gęsi. niedźwiedzi, wieprzowy, XII. 4?, - zajęczy, II. 156. Smalcowa niedziela, XiI. 39. Smantek, smętek, V. 358. Smardz jada!., p. smarszcz, zmarszcz, Pn.aHus esculentus,. II. 22, Smarowanie, namaszczanie się czarownic, X,VI. 48, 51; XXVII. 64. - glinąp. inicjacje dziewcząt, XXXVIII. 56. _ ma1słem, śliną, oczyszczanie, IXXXtVIII. f)9. -w lecznict., XI. 3,00,400; XiXiX.43. Smarzenie woleju, kara, II. 270.. Smurszcz, zmarszcz, p. smardz, II. 2·2, Smatecka, chusteczka, XiXXI. 77. Smatka, kolorowa chustka, XIV. 395. _ chustka na głowę, I. 81. Smawiać, zmówiny, XV:. 94, 95, ~arzenycia, j.adło W2selne, III. 45. Smeermaand, (j. hol.), listopad, XVI. 2. Smek, smektać, XIV. 184, Smerczaki, (gw. huc.), owce jałowe, XXiXV. 133. (j. cerk.), lXiXXIV. 175. Smerd, smeryki, (j. ukr.), wzór IV. 212Smereka, świerk pospolity, Abies exce!sa, XVIII. 192, Smertnica, j. łuż.), dziewica morowa, V.3'6. Smetannyk (gw. huc.), rzepik pospolity, w magii, XUI. 224. Smocza jama, podanie, XI, 247. Smocza krew, spoiwo faJ:b, XXX. 161. Smoczek, p. cycek, czumlik. Smereczka(i), pisanek, Smok, p. Ala, Chala ażducha, Draco Lewidtan, ćmok, Drakon, _ NidhOgr, ćmuk, Jatama, Siarkan, I. ISS; II. 14; III. 256; V.54, 17'0,171, 180, 183, 3Pl; VI. 96, 197; VII, 2.43, 244; VIII. 268; XI. 243 244 246, 247, 338, 370, 373, 3175:418;' XIV. 177, 183., 220, 225, 2'31, 3194,396, 3,97; ~V. 2,6, 3032, 190, 191; XVI. 80, 150,151; ,XI:X. 58, 108; XXV. 47, 48; ·X,XLX.122, 17'9,208; ,xXXI. 134; ,X,X'XVII. 20, 21, 23, 279, 282, 287, 302, 303; X:X,XVIII. 229, 253, 264, 275. _ chmurnik, Ala, Chala, ,xXXIX. Sza.rkan, 347. Jatama, X'l. 208, 209. _ kult, XVI. 24, 26, 27, 32, 157. _ miedziany, XIXXII. 99. _ Nidhhoggr, III, 185. _ ogni!sty, XI. 230; XVII. 18e. _ w legendzie o św. Jerzym, XIV. _ 68, 69. w literaturze lud., XVI. 294--299. wawelski, XIV. 130; XiXXII, 86; XXXVIII. 253. - wąż, XXII. 4; XX,XII. 165. - zęby, XXXVIII. 253·. - zodiakowy, I. 176. Smolana, nazwa krowy, ,XXI, 59. smolaki, szczapy do oświetlania, XXXI. 43. _ _ Smo,larnia, XXJX. 26, 28; pt. G os ,p o d ark a l e ś n a. Smolarze, XIII, 1. Smolawa, nazwa krowy, XiXI. 59. Smoła, malowanie karykatur, XX,XVIII. 269, - pędzenie, XII. 27'8; Xi~III, 173. - przeciw mocom nieczystym, XX,VI. 73. - szewska w prlzY'słowiu, X,VI. 97. - tępienie pasożytów, XXX. 26. - w lecznictwie, II, 221. - w wierzeniach, XXIX. 106. Smolka, diabeł, IX. 415. Smontarz, cmentarz, XX. 248. Smotolucha, (gw. hue.), kata.r, XVIII. 176. Smól ki, pochodnie, IV, 317. Smrek, świerk, II. 138. Smrodlawy gajst, amoniak, V. 164. Smrodzina, smrodzinka, czarna po_ rzeczka, Ribes nigrum, XX.XI. 98. Smrt, (j. czes.), śmierć, XIV. 84. Smutny Pan Jezus, XXIX, 115,. Smużki, O, ukr.), naszycia na oplycztt, X,XXVII. 2120,230, 231. Smycek, oprawca, XXXIII. 24. - smyczek, XIV. 318. Smycz, mi,arn nici, płótna, XIV. 121. Smyk, część sieczkarni, XlIV, 309. Smyk gremplaJl'ski, XXXI. 4. Smyknqć, ukraść, III. 334. Smyntarz, cmentarz, ,XIV. 94, 291-293. Snek tamyrstwo (j. kirg.), pokrewieństwo fikcyjne, V. 9, Snocha, P. snucha, (j. ros.l, synowa, XX,VIII. 114. Sncchactwo, świekrostwo, współżycie świekra z synową, I. 14'5, 147 -149, 15,1, 157; II. 278; IV. 350, 3058;V. 9 1,86; IX. 86; XXVI. 86; XXiVII. 145; XXVIII, 113-117, 120; XXIX. 133. 31' Snop 'ostatni, p. ostatni snop, XlV. 222; XXIX. 123. - palenie na B. Nar., XIII, 27. - pierwszy, p. Bohacz, XXIX. 123. - podcza.s młocki, XI. 172, 174. _·w bajce, V. 347, - w budownictwie, p. kiczka, lX. 271; XXIX. 33. - W kolędowaniu, XI. 160, 161. - w obrzędach dorocznych, III. 4; IV, 325; V. 349; VIII. 371; XVIII. 20, 99, 102; X,XV. 61; XXIX. 92, 95', 96; XXX. 34, 35, 247. - w przysło,wiu XII. 6,6. -< W zagadce, II. 4:1. - wiązani,e, III, '24; XXXVII. 292. - wigilijny, p. did, diduch, korol, - zjawa, strach X,XXVII. 2£,1. Snopek owsa w łQwiectw'łXX,XIII.21, Snowadło, XXXI. 4. Snozy, (j, ukr.), listwy, IX. 272. Snówka, sennik, V. 64. Snucha, snocha, XXVIII. lł7. Snycerstwo, XiXIX. 132; XXXVII. 487. Snycerz, p. sencerz, X,XiXI. 167. Sob! w lewo, nawoływ~nie wołów, XII.301. Soba, O. serb.), izba, XIII. 9. Sobociocha, nazwa krowy, vrn. 152, Sobota, p. sabota, Sabat. - dzień Dziadów, X,xIV. 9. - dzień N. M. P., V. 180, - dzień ważniejszy od niedzieli, II. 88. - siew grochu, III. 23. - w lecznictwie, XXXIV, 280. - w magii, VII. 304. - poświęcaniu domu, II. 142. - w wierzeniach, XXXiIV. 280. - w zwyczajach i obrzędach wesel, nych, I. 2441 III. 62, 64, - wieczór, II. 100. �'j 484 Wielka, I, 129, 130; II. 87, 331; III. - fińska, XXiX. 229. 24; IV. 201; XII. 298; ,xXI'll. 61. - łopatkowa, XXIX. 167; Xxx. 228 - zakaiZ pożyczania, }I. 331; XIXIII. -231, 254; XX-XIV. 186. 61. - nadbałtycka, XXIX. 200. - za·kaz szycia, II. 33u. - w budownictwie, XIV. 3'96; XVII, - Zelena, przed Ziel. Świętami, 148; XXXV, 112; XXXVIII. 272; XII. 298. XX'XIX. 266. Sobota, czło'wiek s'amotny, mieszka- w magii, XXXIX. 340. jący w lesie, XIII. 54. - wsch. mazowiecka, XXVII. 139, Soboty, (dok.), podcienia, P. ~ob~ so- zasięgi, ,XXX. 216; ,XXXVI. 409. l.arium, ,XI.,416; ,XIV. 184; XVI. Sochar, (gw. hue.), drabina, XXXV. U l 89, 285-290; XVII. 5, 8, 11-14. Sochor(ka), (gw. druc.), mężczyzna, Soból, p. samur, skóra jako danina, . kobieta, XXXVII. 210. XVII. 2S9-261. Socjalizm, XX-XIX. 53, 54. Sobótka, nazwa cieląt, XXV. 54. Socjoetnologia, XXXIV, 172. Socjografia, XXXVIII. 337. Soootki, p, letnice, kres sobótkowy, Socj'OlogLa,I. 35, 145,226; II. 33, 176, ~w, Jan Chrzcicie~, 'ohrzęd, I. 90; 366; III. 17'5, 3:'70; IV. 336, 35-4; II. 101; 102, 214; III. 2; IV. 35, XVIII. 231; XXI. 11-14, 264, 269; 283, 312, 313, 315, 321, 322, 3u7; V. 176, 256, 258, 2,69, 279; VI. XXIX, 110; XXX. 10, 245, 249, 4, 78, 412; VII. 95., 229; VIII. 252, 269; XXXVII. 41, 42, 45, 309, 155, 424; IX. 137, 138, 144, 215, 312; XiXXVIII. '3136, 337" 382; 330; X. 383; XI. 292-2'9.5,297-299, XX'XIX. 2, 34, 415,62, 301, 304, 305; XII. 36; XIII. l, - mowy, XXXVII. 316,317, 329. 20, 76, 87-97, 109; XIV. 212, 243; - prawa, XX'XIX. 150. - zabawy, )cXVII. 148, 149. XV. 1M; XVII. 21; XVIII. 78; SocynLanie, p. Arianie. XX. 102, 192, 193, 300, 301; XXIII. Soczewica, Lens escu~enta, X. 344; 159; XXVI. 90, 150; XXIX. 178; XXIV. 40; XXVIII. 245. XXXV. 27, 6l, 184; XXXVI. 103; Sod~ak, gospodarz, XXXI. 51. XXXVII. 349; XXXIX. 349; pt. Z w y c z a j e Sodoma i Gomora, V, 232, 233, 235. i o b r z ę d y d o r o c z n e. Sofia, Sofija" mądrość, w~, ,xV. 217-.,.220; XVI. 28, 32. Socha ,p. hak, I. 188; II. 153, 217; XII. 32, 149; XIV. 184; XVI. 108; Sofos, j. grec.), bogini, XVI. 32. Sohid, (gw. huc,), zeszły rok, VII. 26t. :XVII. 181; XX. 50; XXV. 121; X'XVI, 98; XXVII. 139, 141; Sojenice, (j. słoweń.), Sujenice, (j. XXIX. 166, 183; XXX. 214; XXIXI. chorw.), p. Sqdzice, XIV. 73; 3; XX'XVIII. 321, 365; XXXIX. XVII. 235, 118, 354, 434, 446; pt. N a r z ęSojula, (j. kirg.), maczuga, V. 17. d z i a r o l n i c z e. Sok akacji, powstanie pierwszego - do suszenia sieci, XIV, 121. człowieka, XV. 13; pt. M i t y - dwupolicowa, XXIX. 167; XXIX. o pierws.zym człowieku. 228-231, 254; XXXIV, 186. - ćwikły w lecznictwie, XXX. 62. I ,,.. - iI Ik II I i. I' i\ Ii I, :1 {, '",., •• i l ( t i t , ! 'l r. ,_.1 1 I ) 485 - klonu, XX,XIII, 14. runi żytniej, barwnik, XXXVIII. 257. Sokiera, (gw. hue.)" siekiera, w zagadce, VII. 73., Sokolnik, motyw w zdobnictwie, XXIX, 162. Sokół, Fa~ko palumbaTius, XI. 331, 332; X'VII. 187; XXXVIII. 237; pt, Ł o w i e c t wo. - w literat. ludow., VIII. 313, 314. - w pieśni VIII. 228; X. 230. - w pi~śni weselnej, IX. 44. Sokrówyszą, (gw. huc.), miejsce nawiedzane przez duchy, X,XXV,145. Sokyrka, (gw. hue.), znaki własnościowe, X,X;XV. 138, 140. Solarium, (j, łac), soboty, rpodcienia, XVI. 287, 289. Solidago virgo aurea, p. nawłoć pos. Soliter, XI. 39B. Solniczka gliniana, IX, 279, 362; X. 102, 104; XIV. 357; ,XXIX. 87, 90. - cynowa, X'XXIV. 165. Solomonar, Salomonar, uczeń dia,bła, czarownik. I, 138. Solomonaria, szkoła di,abelska, l. 13B. Solówka, beczka, XIV. :ł27. Sol, śpiiarnia, XX. 91. Sołdat, w szopce, XXII. 131-137. Sqlnysz, (j. ros,), czulan, śpiżarnia, komora, XVII, 179. Solomianka, (gw. hue,),' kaipelusz, X,XXIV. 146. Sołtys.. nI. 120; XIII. 6~5; XIlX. 101; XX. 2, 8, 44; X~V. 19, 22, 31, 32. Sołtyska, XX'VIII 80. Sołtysow!rtwo łanowe, XXV. 37. Soltysy, grzyby, I. 197, 1'99, Soma, -sok l1'otŚlinświętych, I. 133; III. 5; XXXIV. 13. Somiec, (j, lit.), czerpak, XXXII. 28. SOmpoliński, X'IV. 121. Somsiek, sąsiek, III. 172; XII. 45. Sondacz, (j, błr.), sandacz, XXXII.25. Soniecznyk, (gw, huc.), arnika, VIl.263 Sońce, (gw. hue.), słońce w zagadce, XVIII. 172, 173. Sopa, szopa, XIV. 149. Sopilka, (gw. hue.), fujarka, XII. 306; ,XIII, lIO; XXXV. 132. Sopiuk, gw. hue), instrument muzycz., xx,XV. 120. Sopuch, piec, IX. 279. Sopka, szopka, IV. 282. Sorgo, roślina uprawna, XXXIX. 191, 193, 202-210, 225. Soroczi laby, łapki, (j. ukr.), wzory ptsanek, IV. 212. Soróczka, (j. ukr.), koszula męska, III 4.5; XXXIV. 146; XXXVII.215. Soroczkowyj tasak. (j. ukr.), pasta do koszul, tępienie pasoż" XXXVII. 215. Sorok klynciw, klynczik(i), (j. ukr.), wZ'ory pi3anek, IV. 2lI. Sorok muczenikow, (gw. huc.), 40 męczenników, XVIII. 210. Soro,k światych, 40 męczenników, jarma-rk, XII, :ro3. - strzyżenie łosząt, XII. 300. .....•w przepow, pogody, XII. 298. Sorokoustije, Sorokoust , (j. ukr.), nabożeństwo, XVI. 32'S, Sororat, poślubi,enie siostry żony, XX,XVIII. 346; pt. P r a wo l u d. Sors, (dok.). los, wylosowany, kawał ziemi, XVII. 206, 207, 210; XXV.22. Sorsoń szerszeń, IX,. 288. SO<Ttilegia facere, (j łac.), czarować, XXVI. 7. Sory, pokrycie dachu, XXXIX. 452. Sosenka(i), wzory pisanek, IV, 212. Sosna Pinus silvestris, budulec, IX. 268; XJ{NII. 139; XXXIX. 287. �486 - drzewo święte, VI. 115, 237, 340. gałązki, w lecznict, ,XXiXII I. 123. kora; mąka na chleb." XXXVIII. 2158.pt. !P o tra wy gł'od owe, - młode pędy, odwar, XlI. 26,7. - szys:lJki w leczn." XIH. 220; XXXUI. 123. - w legendzie, XVII. 23 - 'w obrzędach pierwszoma,jQwych, XI. 319, - zasięg, I. 113; XXVIU. 245. Sosna, rózga weselna, ubieranie, XVII. 156, 159; XVIII. ao, 142. Sosna, sosnowi, sosnyna, sosonki, O. ukr.), wzory pisanek, IV. 212. Sosrąb, sosręb, II. 181, 182; ,X,XVI,81 -83, 114; XXX. 197; XiXiXVIII. 200. Sotona, (1gw. 'hue.), Błud, p~neta demon, XVIII. 174. Souche de Noel, (j. f~anc,), gaik, maik, XVIII. 110. Sowa" Nyctea, demon, XiXXIV. 6. - pójdźka, VIII. 200. - przepow. śniegu, iXVII'I. 1.96. - ptak wróżebny II. 163,211; III. 142; V. 3'53; FX. 66; XVI. 89; XiX. 319; XJXllX. 123; XXXVIII. 276. - - stworzenie, XIII. 334; XIV, 166. XVIU. 158, 159. wcielenie duszy, ,xVII. 182. w kolędow;.miu, XI. 134. w mowie" VIrI. 88. w pieśni, II. 73, 364; IV. 164, 422, w podaniu, IV. 2611;VI. 299; VIII. 284. w przysłowiu, VII. 30; IX. 58, 159, 175; XIII. 150; XIV. 24U, 243, 244, 350. zły duch, V. 54, 55. 487 bedłka, Lepiota procerus, XXXI. 95, 99. Sowica, sowa, totem, nazwa Litwinów, X'V. 220. Sowij, O, lit.), mityczny, kowal słońca, XV, 217. Sowizdrzał, Sowiżdżał, Sowizrzał, V. 200; X!XV. 124; X,XVIII. 124; XXXI. 124, 140-143; XXXIX. 346. pt. L i t e r a t u r a l u d o w a. Sowiżral, VIII. 429. Sozawica, sadzawka, XVIII. 221 Sójika, gniazdo, XX'XIII. 27. - ptak wróżebny, XX. 320. - w łowiectwie, XXX'I. 29. - w wierzeni,ach, Ii. 162. Sól, apotropaion, .XXIXIV. 280, - glauberska, w lecznictwie, X. 335. - gorzka, XXXIII. 81. - i diabeł, XIII. 128. - imia.ry soli, p. wózek mały i większy, XXVIII. 148. - pożyczanie, XXIII, 59, 72. -- przeróbki, XXX.IV. 187. - rzucanie do studni, IV. 312. - sypanie na ogień, XXVI. 13. - święc'o:na, V. 215; VI. 77; XU. 312; X,X. 73; XXXI, 27, 110. - w hodowli, VI. 160. - w ma,gii, VI. 264; VIII. 364; XIII. 220; XVIII. 216; XXIII. 56; 6B; XXV. 128. - w medycynie lud" III. 50, 53; VIII. 274; XI. 3198; XVIII. 187, 188.. 193; XiXX. 60; XXXIV. 280; XXXV. 148. - w odczynianiu uroku, I. 198; III. 59; VIII, 57. - w przepow. pogody, VI. 66; XVI. 83. - w przysłowiu, VIT. 35; ,IX. 49, 160; XIV. 350. Sowa, - r ~ i ~ . ! " j ~, l , -> w zagadce, XIV, 1'56, 374; XVII. 83, 90. - w zwyczajach i obrzędach dorocznych, narodzinowych, V. 208; XIV.73. - w zwyczajach i obrzęda,ch pogrzebowych, XUI. 232, - w zwyczajach i obrzędach weselnych, I. 246; X. 6B. _ w zwyczajach związanych z kupnem, XXIII. 7'0. _ we wró:ilbach, II. 62, 87; V. 212, 348, 349; IX. 414. z pokrzywą, tępienie much, XVIII, 211. Sorz, miejsce bursz'tynodajne, XX.XIX. 361. SaUer, O, niem.) solarium, !pOdcienie. XVI. 287. Spach, odpad~j zboża, XIV. 121. Spachać, sp~chnońć, oddzielić ple- wy, XIV. 121. Spadek, XXIX. 172. Spadkobranie, XlXXI. 163. Spadzito, Slpadzisto, XIV. 121. Spalanie choroby, XI. 3,86. - gośćca, VI. 60, p~ M a g i a. - lnu, III. 55. - manekina p, HoUy boy, chłopiec ostrokrzewny. - .samobójcó..y, XXXI. M, 85. - zmarłych, XU. 93. - żywcem na stosie, V. 25'8; XI. 401; XX. 309; XXVI. 15, 20, 21; X,XXI. 76. Spalgieniele, (j. lit.), kTJ;pelka, XXXII. 38. Spalić się, (gw. złodz.), ustąpić, VII, 281. Spanie, śpiączka, XVIII. 221. - w medycynie ludowej, XL 396. Spar, spark, szpar, na ptaki, XJXXIX. 292, 293, opt. P t a s z n i c t w o. Sparnas, O, lit.), więcierz, skrzydła niewodu, XXXII. 28. 30. Spartium junceum, p. żarnowiec, sparys, O, błr.), XiXlXI!.169. Spas, (gw. huc,), Przemienienie Pańskie, V. 218; IX. 74; XIV. 209, 212; XXI. 138. - w przysłowiu, LX. 160. Spaśny, tłusty, XIV. 121. Speculum exemplorum, O, łac.}, XXX'. 9<1,1GB. Speculum Saxonum, XXXIX,. 296. Spenc, czemiernik purpurowy", XVIII. 186. Spencer, P. kicH, gorset, X:XI. 138. Spencerek, IX. 31, Sperka, spyrka, słonina, skwarki, IX. 369; XII. 43, 45. Spędzanie owiec z połonin, p. Bohaczi, redyk, miszynie, XVII. 147; pt. !P a s te r s t w o. Spędzanie płodu, p. czarna róża, sporysz, II. If'8; V. 20, 110, 117; VI. 201; X'I. 3.94; XIXVI. 97. Spędzisz, złodZiej, XVII. 4. Spichler, śpichlerz, XXXUl. lOB. Spidky, (gw. huc.), beliki w fundamencie, XXXIII. 95. SpHor w obróbce bursztynu, XlXXIX, 379. Spinać się, wspinać się, XIV. 121. Spinka, zabawa górali, XIII. 311. Spinki, bursztynowe, P. lanki, sprzę~ czki. .x.x.XI,X, 370, 385. . - góralskie, III. 229. 252: VI. 189; XI, 327; XVIII. 72; X,XIV. 86; ~X.VII. 159, 168; XIV IX. 128, 200; XXX. 3; XXXI. 65, 67, 68; XXXVIII. 44'5. - mosiężne, p. lanki, rII. 15; XI. 57; XXVIII. 82; XXIX, 81. Sparnaj, �488 •. 1 ~j 1~ t li i F li I I 1 ! j 489 !Spinkarstwo, XXXI. 67, 69. &piór, p. bialaspiór. Spirit child, O, ang.) duch dziecięcy, XVII. 41. Spiranta spiralis, p, koniczyna polna, lzy Matki Boskiej, Spirytualista" X:~X:VIII. 12. Spirytus, w torturach, XXIV. 171 - w leczeniu bydła, XVIII. 187, 189, - w lecznictwie, XXIX. 47, 53. - w pożyczaniu, XXIII. 75, Spisz, lni,ca, w lecznictwie, XXX. 54. Splatek, warkoczyk, IV. 307. Splot, prosty, w tkactwie, XXXVII. 212, 213. Spluwanie, odczynianie urloiku, II. 222, 224, 331; III. 55, 59, 60; VIII. 347, 365-3<67; IX. 356; XI. 379, 380, 384':"'-3-8,6; XII. 221, 3 00; XIII. 327; XVI. 8-2; XXI. 162; XiXIV. 17:3; pt. M a g i a. - przeciw urokom, XXX'I, 94. - w kieliszek, XVIII. 177, - w magii, XXX. 203. - w obrzędach zadusznych, XXIV. 7. - w zwyczajach kupna, XXIII. 91, 103, 104, 108. -. Spław drzewa, p. flisacy, spławy, tratwy, XVII, 138-141; XXXI, 6; XXXIII. 141. Spławianie samobójcy, XXVIII. 2:12; XXXI.' 45. Splawnyk, (gw. huc.),· Fumaria ro_ stellata, odwar, VI. 159. Splawnykie, (gw. huc.), flisacy, XVII. 139. Splawy, flisy p. cwajowanka, tratwa, O, ukr.), ,XVIII. 138; X,XXII. 67. Splaza, .płazowina, XIV, 121. Splótnieć, ~blednąć, IV. 3M. Spodek, część fajki, II, 141. Spodek, słód z roślin, rII. 139. 1 pierwsze belki zrębu, IX. 160;XXI. 217-219; XXJXVII.196, Spodniak, część koła garncarskiego, V. 167, Spodniarka, część wozu, II. 131. Spodnica, p. barchetka, borok, burSpodki, ka, chwartuch, farbówka, faska, kiecka, drucha, rubran, malowanka, mospodniczeJs., I. 15,9; kana-' II. 357; III. 14, 15, 18; IV. 286; V. 74, 12'1, 151, 266; VI. 50, 170; lVIII. 251, 309, 310; X. 33, 34; XI. 24-30, 519, 60, 159, 218.. 408; XII. U, 115, 2lł5, 286, 291, 200; XIII. 251; XV. 70; XVI. 61, 138; XVII. 128; XVIII. 68; XXI. 138; XXII. 131; XXVIII. 17, 217, 218; JGC.IX, 00-8'5, 157, 185, 186; XXXVII. 213, 214, 222, 2'30-232, 2.34, 245; XXXVIII. 2'67, 359. XXXIiX. 349; 451. -bombowa, (dok.,),XJXiXIV.16'1,162. - burka, X. 183. - 'drukowana, p. malowanka, III. 16; XXVIII. 32. - farbówka, X. 183. - panny młodej, XVI. 84. - perka.lowa, IV. 278. - płócienna, IV. 278, 286, - szajowa, (dok.), XXXIV. 16,1. - w bajce, XX. 266. - w magii, XIV. 370. - w pieśni, XIV. 318. Spodniczek, spodnica, XIV, 121. Spodnie, p. blękicie, buksy, cholosznie, laty, śniaki, na eksprymable, haci, haczi, holosznie, fuzyjce, plócieniecki, skórzaki, gaci.e, holośnie, kanioly, nogawice, kosoki, plócianki, porkinycie, szalawary, gaholo- portki, szarawary, tuzinok, ubranie, III. 15, 16, 229; IV. 147; VI. 49; IX. 31, szure, t . 202; X. 172, 173; XI. 24-26, W, 56, 70, 195, 407; XII, 288; XVI. 136, 137; XVIII. 142; XXI, 138; XXII. 98; 138; XXVI. 98; XXVIII. 82, 175, 216-2.18; XXIX. 80, 157, 185, XXX. 193; XXXI. 67; XXXIII. 113; XXXIV. 270; XXXVII. 228, 232, 308; XXXVIII, 411; pt. O d z ie ż. - bukowe, XXXVI. 232. - fuzyjkowe, XXXVI. 232. - góralskie, XII. 11, 302; XVIII. 67, 68. - odczynianie uroku, XI. 38-7; XII. 267; XXIII, 108. - w magii, II. 221. ~ w zagadce, XIV. 37'5. - w zwyczajach wigilii św. Andrze_ ja, XVIII. 212. - wałaS'kie XXXVI. 232, 238, 274, 275. Spodobaniec, taniec, IV. 4313, Spodzień, kamień u żar.-rn,IX. 364. Spoiwo farbiarskie, XXX. 161, 162, 164, 166. Spojenie belek, IX. 270. Spojrzenie złe, p. ocz,y złe, XXIII. 107. - udzielanie su'hstancii. ,X,Xi'XIV.8. Spokojno, spokojnie, XIV. 12i. Społeczeństwo. XXiXIX. 38-40, 135. _ afrykań3kie. XiXlXIX. 192. - klasowe. XX'XIX. 54, - pierwotne. L 35; V. 187; XiX-XII. 180: XX:XVIII. 2:00. 285. 336;' lXXXI. 15, 18, 41, 57, 5>9.61. - przedklasowe, XXXIX. 73. Społec7n.a organi,zacja. życia wsi, XXVIII. 111, Spomoga dary dla młodej, VIII, 247. Spana u cepów, XIV. 121. O, błr.), XlX'XI. 169. część pługa, XIV. 121, SpOT, sparys, Spornik, Sporysz, Polygn. avieulare, XXXI. 99. Secale cornutum, głownica żytnia, odwar, II. 158; .xXX. 73. Sporządzanie cepów, XVI. 84, 85. - napojów miłosnych, XXVII. 99, Spostrudna, strudzona, XIV. 121. Sposoby: czarodziejskie, X,XIX. 122. - polichromowania, ,XXX. 244. - rozniecania ognia, XXVI. 159. Spotkanie oblubieńców w połowie drogi, xx. 195, Spo,wiedź, II. 253. - pierwsza w magLi, XIII. 327, XXI. 215. - u Gwebrów, VII. 2ti. - uchylanie się, IV. 364. Spożyc, trawa do wiązania ziół, XXV,77. Spódnik, spodnica, XIV. 121. Spólnota rodzinna, wspólnota, I. 146, 147; n. 307; III. 100, 193, 194, 196 197. 207, 210; IV. 3., 4; V, 5, 187; XXII. 24, Spólek, szufelka do wody w łodzi, XIV, 121. Spółgłoski ejektywne, XXXVIII. 69. - gardłowe. IX. 11. - nosowe, IX. 11. - przednio-językowe, VII'I. 80; IX, 11. - średniol-językowe, VIII. 80, - tylno-językowe, VIII. 80. - warg<>we, VIII 80; IX. 10-14. - welarne, XXXVIII. 69. - zębowe, IX. 11. Spółki bursztyniarzy, p, Osmana, XXXIX. 375. - pszczelarskie, p. bitnik, IV. 12S. - rybackie, p. maszoperia, XXXVII. 453. Spóscaki, terminal. kowalska, VI. 291. Sprawki diabelS'kie, Causae diabolicae, XXV, 13. �490 491 Springbock, i lj ·ł1 I 1 1 54, 116. Sprowadzanie łowiectwo, X,XXVIII, burzy i deszczu, p. I. 120; IX'I. 316; XNI. 124; ,XVII. 3,7; ,XXVII. 99; XLX. 111, 114; XXXIX. 225, 336,. pt. Ma g ia, £azar, perperuga, - choroby, 'XIX, 114. - nieurodzaju, XXI. 132. - świerszczy, IX. 67. Sprycha u koła, VI. 395. --< oW zagadce, XVII. M, Sprzączka", P. spinka, sprzęczka, V. 121, 246; VI. 46 XI. 195. .xII. 323. Sprzedaż, bydła, zwyczaje, IV. 420; VI. 5 8, 267; X, 355; XII. 3m. -cielęcia, II. 337. - duszy, XX. 254; X:XXI. 17. - dzieci, V. 133. - dziewczyny, XIV. 189. - hostii czarownicom, X'X, 83. - konia, XXII. 82. - krowy, II. 337; XiX:III. 83. - mleka, VIII. 364;XlXIII. 519,69, 70. - po urodzeniu się dziecka, XIII. 116; .xXIiI!. 62. - .pozorna, X,XIII. 110. - pszczół, XJXHI. 72. - sołtysowstwa" XVI, 47; ,XX.' 5. - w czasie s'iewu, XXIII. 64, - w wiereeniach, III, 50. - warkucza, XXVI. 85. - wełny, XIX. 77. - wianka, III. 67. -:. zwyczaje, IV. 97, 125-128; XIII. 116, 287, 288; X,XI. 96; X'XIII. 5,7, 59, 62, 64-102, . Sprzęczka, sprzączka, XXXI.67. Sprzęt siana, XXXV. 8'7. 88. Sprzętarstwo, XXVII 158; XXIX. 132. - drewniane, XXXVIII. 295. Sprzęty arabskie, XIII. 269. - do wyrobu sera, VII, 189. 1 - domowe, X. 423, 428; XVI. 330; XXI. 42, 45, 51, 53, 54; XXIII. 57, 66, 154, 170; XXIX. 130; XXX. 4; XXXVIII. 441. - drewniane, XXII. 108. - gospodarskie, II. 130; ,x,xI. 51, 53, 54; XJXXV. 67. - góralskie, X. 102. - huculskie, XXI. 45, 47. ~ kaszubskie, XVII. 184. - kościelne, II. 143. - ludowe, II, 7'5, 7'6. - łowieckie, Xl,,,{IX. 130; XiXXVII. 441. ~ mieszczańskie, XIII. 251-253. - obrzędowe, XiXX'VIII. 441. - pasterski,e,X'XXIX. 106. - piekarskie, X'XVII. 135, - podhalańskie, XXI. 47. - rybackie, :XlXIX;I. 3'5;!XJXJXJVllI. 441 __ synagogalne, XXX. 234. - wiejskie, XVII. 178. wykopaliskowe, II, 11'5, 151. Sprzęty domowe, p. bambetla, beretyk, blat, dziad (stojak do łuczywa), graty (meble), grzęda. hejcedlo (kołyska), kanapa drewn1ana, kolebka, kołyska, kraltka (półka), krzaslo, krzesło, krzyziaki, listwa, lawa, lyżko (łóżko), łyżnik, meble, nary, palatki, podyszor. półka, prycza, ram (półka na naczynie), skrzynia, stojak dla dzieci, stojak do łu.czywa, stół styTY. szafa" szafka, ślaban, (kanapa drewn1ana), świecak, tapczan, wieszadłP, Z!Wertak. zydle. Sprzecka, skrzyp, Equisetaceae, III. 139. Spuchlizna, spuchlyna, lXIII. 217, 219; XVIII. 183; ,XXXI. 27. XVIII. 183, Spuszczać, (gw. złooz.). jeść, VII. 281. Spust, spUSl!)czać,(gw. flis.), XX. 39. Spuzar, (gw. huc.), pOllnocnik wataha, XXXV. 119, Spyrcarze, p. zapuśnicy. SpyrkiL, spyrecka. słonina, XIV. 149. Spyrka, słonina, II. 128; IV. 286. XIV. 149. Spyrtki, demony, V. 54, Spysz, (gw. huc.), drewniane za· wiasy, XXXV. W7. Sra£a, wir powietrzny, XXXloX. 3'29. Srebe£nica, ruda srebrna, III. 267. Srehrne liście, XI. 373, Srebrnik, tysiącznik, Centuria, w Ilecz., ~XXIII. 801. Sirebrnik jerozolimski w magii, X:XXI. 8'2. Srebrnik judaszów, Lunaria annua, XXJXI. 99. Srebrnik, kurze ziele, p. srebrnik pospolity. Spust, Srebrnik pospoHty, Potentma anse· w leczn" XXVIII. 245; XXX. 59. Srebrny gwizdek, XI. 373. Srebro, III. 267; IV. 88, 286; XI. 1374; XIV. 40; XX. 256; XXVII. 00; XXVIII, 30, 1>30;131; XXIX. 105; XXXII. 133: pt. M e ta l e i i<:h o·bróbka. Sroczan, nazwa wołów, .xIV. 175. Sroczana, nazwa krów" ,XXI. 60. Sroczka, Delphinium consolida, w zwycz. świ,ętojańskich;IV. 315; XXV. 77; XXXI, 99. Sroczki, pisanki, VII. 178. Sroka, lot czarownic, X.XVII. 63. - odpędza zIe duchy, II. 213. - >ptak wieszczy, II. 211; III. 142; VIII. 302; XX. 319. rina, - rosół w lecznictwie, X. 358. skrzeczenie, XIV. 369; XVIII. 196; XIX, 150. - sprowadza niezgodę, I. 136. -w literaturze, III. 148; VI, 299; VII. 137; VIII. 289, 290, 302. - w magii, XXIX. 122. - w mętow,aniu, XIV. 169. - w przysłowiu, XVI. 97. - w wierz. myśliwskich, VII. 283. - w za·gadce, n. 4(); XIV. 375; XVII. M. Srokaty, nazwa koni, VIII. 152. Srokula, nazwa krowy, :XXI, 60, 206. Sromotnik śmierdz,ący PhaHus impudicus grzyb, II. 22. Sros, pas, trzos, X. 17:3; XI. 57; .XXXVI. 258, 259, 263, 265. Sryczyń styczeń, XIV. 121. Ssanie, symbol adopcyjno - pobra'tym czy, zawieranie >pokrewieństwa fikcyjnego, VIr. 61, 64. - w lecznictwie, XI, 395. Ssatrzyć, zbadać, oglądnąć, XIV. 122. Ssawki., grzyby, I. 2:04.206. Stach w szopce, x.X.XI. 56, 57. Stadar, (gw. huc.), pasterz koni, X,XlXV. 77, 119, 1219,13,7, Stado, XIV. 222, 224; XIX. 88. Stado, (j. słow.) igrzySko, XIV. 20; XX. 158. Stado pierwotne, XXXIX. 20, 57-59, Stado św. Marcina, wrony, XVI. 4. Staja, (gw. hue.) zagroda na bydło, VII. 263; XXXV. 105, 110, 119, 12:1, 123, 127, 129, 1'30, 132', 133, 145, 146. Stajanie, mórg frankoński, XiXV. 23. 36, Stajanko, kawałek pola, V. 307. Stajenka, s'zopka, IV. 282; XI. 34; X'IX. 35; pt. Widowiska ludowe. . �492 493 Stajnia, II. 44; III, 154, 316; IV. 278; V. 152, 209, 215; VI. 3'93; VIII. 165; X. 310, 311; XI. 378, 407, 412; XU. 7, 310; XIII. 115; XIV. 230, 231, 251, 299, 359, 360, 364; XVI, 365, 3e6; XXIII. 107; XXVI. 102; XIXIX. 8, 51, 156; XXXI. 72; XXXIII. 88, 91, 96, 109; X:XXIV. 144, 149; XXXV. 113, 121, 128; XXXVII. 191, 193, 196; XXXIX. 328, pt. Budynki goslpod. Stal w wierzeniach; II. 226; III. 56; XIV. 56; XXXIII. 125. - w zwyczajach kUlPna, XXIII. 107. Stalnik, chleb noworocz., VIII. 35. Stament, lampasy na spodniach, X:XXIV. 270. Stammbaumtheorie, (j. niem'.i). XiXXVII. 312. stan mies'zczański, XXXIX. 136, 137. - pański, XXXIX. 13,6, 137, - prałacki, XX,XIX. 13'6, 137. - Irycerski, XXXIX. 136, 137. - wiej,ski XX;XIX. 137. - włościański, XIX. 71-103; XX. l, Stan, miara płótna. IV. 126. Stan, (dok.), namiot., XIXIII. 163. Stan, stany, stanik, X,XIX. 184, Stanche, (j. niem.), p. płócienny rańtuch na głowę, XI. 364. Standrecht, pieśń. XXVIII. 76, 92. Stanga, hołoble, XXXI:X. lU, Stanica, (dok.). chorągiew wojenna. XIV. 50. Stanik, p. gorset, XI. 62, 158, 218, 327; XIV. 263; X,XXVIII. 267, 360. ladamaszkowy, IX,XXI,X. 44i5 Stanounik, (j. ukr.), Viola canina, gruszyczka okrągłolist., X;XX. 209 babski, mużski, w lecz, .xX.X. 209, pt. Roś li n y w l e c zn i c t wie. Stanowisko na Eginie, X:XXIV. 69. -----------_ ... _._.,,- - ;palestyńskie, X:XXIV. 129. - póżnone<Jlityczne, XXXIV. 77. - przedhistoryczne, XXXIV. 75. - wydmowe, XXIX, 178. Stanowisko Kościoła wobec czarów, XIX. 141. Stara kobieta, w obrzędach inicjacji, XXXVIII. 56, 58. - miotła w magii, IV. 317. - wierzba siedzrba Boruty, X/XXIX,. 348. Starcy żebracy, XXIV. 18, Stare nuty, dawne melooie, XXI. 29, 33. Stare panny w zwyczajach zapust.nych, XXVII. 134. Starek, starzec, XIV. 94, 122. StaJ'ki do łow. ptaków, XXXIX. 293. Star.colndyj'skie obrz, weselne. I. 131. Starokawalerstwo u ludu, VIII. 2'43, Staropanieństwo u ludu, VIII. 243, Starosta, rózgowy, starszy drużba, XI. 383. - w przysłowiu, IX. 48. - weselny, I. 245, 247; II, 60, 196, 238, 241, 244, 2415"2148,251; III. 44;, 189, 3510; V 337, 341, 3515; 319; XIV, 61, 85, 1515,214, 25,5,2156, VI. 131-13:3; VIII. 240, 247-251; IX. 25,7; XI. 109; XII. 26, 91; XIII. 319; XIV. 61, 155, 214, 255, 256, 262, 322, 3,87, 392; XV. 73-715, 94, 95; XVI. 142; XVII. 129, 153, 159; XX. 197;XXIX. 91; XXXIV. 294; XXXVIII. 297. ' Starosta, dialbeł, xyI. 50, Starosta, P. ekonom, XX. 45. - w Jaworowych ludziach, :XX:XIII. 6. - żebraków, XX. 7,6. Starościna, starsza druhna, ,xIII. 319, 321, 323; XIV, 61, 155, 214, 380, 386, 388, 391; X:XIX. 91. --- .. Starość w za'gadce, IX. 406; XVII.87. Starość, kłopot, XVIII. 22l. Starowiercy, star-oQbrzędowcYi, I. 250. Starowina, kobieta, ,xlV. 122, 259; XXX. 18. Starszeństwo, X,XXIX. 184. Starszy drużba, p. sta,rosta, XXVIII. - 96. towarzysz Starszyj .1 bractwa, .x:XXlII. 127. (j. ukr,), wodzirej, parobok, XII. 306. (gw. huc,), starszy owczarz" X,XXV. 117. Staruszek, strach, XVIII, 174. - w baśni, VIII. 192-194; IX. 182, 183, 294. - w zagadce, XVlI. 9'3. Sta11l, ostatni snop, X:XlI. 7, 8. - taniec, VI. 137. Stary Testament, XIX, 63; :XXXIX. ,335. . Staryj welikden, (j. b~r.), W. Czwartek, ur,QoCzystośćżałobna, XiXlV. 8. Starzec, epitet bóstwa, XIV. 4. - w przysłowiu, VlI. 213, Starzec wielki, jakóbek, Senecio Jacobaea, Xxx. 65. Starzyczka, babka, XVlII. 2Z1. Starzyk, dziadek, XVlII. 2:21. Staszki, zabawy świąteczne, XIX. 40, 49. Statek, bydło, XIV. 360, 399; - gruby, świnie" XIV. 3,99. Statek Dionizosa, XVI. 2-6; XXIX!. 134; XIXXIV. 274. Statki rybackie, narzędzia, XXXII.32. Stator, Zeus, XIV. 53, Statut Litewski XXI. 1,27, 128. Moscenicki, XXVlI. 177. - Wiślicki, XXiXIX. 298. - wprowadzający pańszczyznę, XX.5. - wiuczer, Statyka społeczna, XXiXVII. 39, - wytworu, XXXVlI. 58. Statystyka językowa, Xx. 274; x,xxVI. 156. - kościelna, XXXVI. 156, 157. - wyznaniowa, ,XX, 274; XXXVI. 156. Staw w układzie wsi, XXiXIX. 238. - w zagadce, IX. 406. Stawarka, szlam, V. 64. Stawka, miejsce do zarzucania sieci, XIV. 122. Stawyty oborih, p. Oborih stawyty, zabawa wielkanocna, XXXIII. 134, Stażki, wstążki XXXIV.162 164',167. Steatopygi:a, XX:XVIlI. 3'3, 50. Ste1:lnów~a, stabnówka, .ściegi, XXIV. 138, 140, 14C3;XXIX. 184. Stefanos wieniec, XIV. 315,74. Steinzerreiter, (j, niem.), bohater mityczny, Waligóra, XXXII. 85, 86. Stela, stąd, XVlII. 221. - (gw. h~c.), sufit, V. 100; VII, 263. Stelmach, I. 16'3; III. 18; XII. 280, 26l. Stelmasiczka, żona stelmacha, XIV. 122. Stelyna, . (gw, hue.), suiit, powała, XlI. 294, 295; XXXV. 110, 111. Stembeczek, ściegi, XXIV. 140, 143. Stepy nadczarnomorskie, XXX. 100. Stercora końskie, nawóz w magii, XXXI. 72. Sternik, p. retman, rotman, V, 64; XVllI.133; XXXII. 66, 67; XXXV. 174. Sternsinge,n, (j, niem.), kolędy, XI. 363. Sterta, miary, XXVIII, 148, 164, 165. - przechowywanie pożywienia, XI. 171, XX. 55. Stębnik, haft, X. 299, 304. �495 494 Stępa, p. bik, stępor, kloda, oLejnica, laby, stupa, III. 14; V. 104; VI. 78; VII, 313; VIII. 39, 370, IX. 279, 364; XI. 327; XIII. 253, 300, 301; XIV. 184, 3'96, 397; XXVI. 98; XXVII. 1319;X:XIX.40; XXXI. 3; X,XXIV. 148-267; XXXVI, 409; XXXVII. 214; XXXVIII. 217. - kafarowa, XX,XIV. 266, 267, - kielichow,a, XJCXVIII. 321. - kobylicowa, XOC'XIV.267. - leżąca, XOCXIV. 266, 267. - mechaniczna, na wiatraku, XXXIV. 18!J.---191,232, 2'37, 244, 246, 2-54, 25'5, 262~2,65, - nożna, XXX. 2G1; XXXIV. 151. 190, 191, 23'5, 237, 23,9, 2'44, 249, 250,252, 2060,263, 264, 266, 267; X:XiXIX. 3M, 434, 4518. - podstawa, X:XXIV. 1M. - ręczna, XXIV. 18!J.---191,233, 23-7, 240, 24.2, 244, :M5, 2~25(), 252, 253, 2'61~65, 267, - siła motoJoyczna, X:XOCIV.90. - iStojąca, XXXIV. 2616, 2,67. - wodna, XiXX. 231; XXXIV. 190, 254. - zasięg, ,XX,XIV. 188, 1912, 193. - ~elazna w mitach, XXXII. 96. Stępica, łowiecka, XXXI. 32; XXXVII. 283. Stępka, p. stępa, XXXIV. 262. Stępor, p, naholowacz, XIV. 3912; XXVII. 70. - młotowy, X,XXIV. 9, 18, 244, 251. Stina, (j. ukr.), ściana, XVI. 368. Stypa, j. ukr.l· XXXII. 173. Stłuczenie leczyć. XI. 399. Stlumić uspokoić, odpocz.ąć, XIV. 12.2. Stoczek, motowidło, II. 134. Stoczek, p. świeczka. StodoLisko, pastwisko za stodołą, XII,68. kominiarczyk, ptaszek, IX.67. Stodoła, p. humno, I. 121, 16'1; II. 44, 273, 341, 350; III. 7, 9, 11, 44, 67, 152, 173; IV. 278, 287; V. 55, 209; VI, 56, 393; VIII. 165, 167, 188; IX. 51, 118, 380; X. 310, 312; XI. 160, 172, 315, 373, 4111; XII. 77, 150, 295; XIII. 257, 300; XIV. 1312, 244, 288, 346, 3'519,300, 367; XVI. 365, 368, 369; XVII. 181; XVIII. 3, 4, 8; XiX, 66, 2162, 2,63; XXVI. 74; XXVIII. 140; XXIX. 8, 118, 156, 183; XXiX. 22, 33, 419;XXXI. 98; XXXIII. 91, 92, 96, 109; XXXIV. 144---147, 280; XX1XVII. 15, 245; XXOCIX. 295, 328, 337, pt. B u d y n k i g o s p o d a r c ze. - piętrowa, X2(,X'EX. 237. - słupowa, XVII.!. 5, 8. - w przysłowiu, IX. 37. - w zwyczaj.ach dorocz., XXIX. 95, - węgło1wa, XVIII, 81. - wieloboczna, XX,XIV. 296. Stodole wozyć, zabawy parobków, XIII. 308. Stofa, Stufa, l(j. nord.), i2!ba,!XVII. 179. Stogi., miary zboża, XXVIII. 147, 1148,164, 165. - na pomostach, XXXIX, 2'39. Stojak dla dzieci, II. 131; XXXI. 4. - do łuczywa, V. 178, 378; XX. 301; XXIX. 10. - do wieszania pł,achty z niemorwlęciem, XXX. 2216. SlIoklos (a), p, Stokolosa, Bromus secaLinus L., XIII. 2:21, 2125; Stokolosa, (gw. huc.), stokłosa, XIII. 221, 225. Stokroć trwaŁa, Bems perennis, p. StodoLniak, sierotki, w przepow. XXVIII. 245; XXX. 43. StoLarski węgiel, p. rybi ogon, X. 310. Stolarstwo, IX. 96; XII. 27; x.x:I. 233; XXV, 141; XXVIII. 215. Stolarz, II. 357; III. Hl, 232, 320; IX. 62, 69; XIII. 246, 247; XIV. 94, 3712, 404; XIX. 36; XXX. leI, 172;XXXI. 67; XXXv. 67. StoLcować, przymocować sieć, XIV, 122. StoLicek, stoliczek, XIV. 276, 293. Stoliczek ofiarny, p. naczynia pierścieniowate, XXXIV. 133, 136. StoLiwo, gnia'zdo żarn, XXXVIII. 270. Stolnica do tłuczenia lnu, XXXIX. 291. StoLnice, terminol, kowa,lS'ka, VI. 292. Stoleć, (gw. huc.), klocek dQ siedzenia, XXXV. 103. Sto leć wisnyj, (gw. huc.), kobyJica do obróbki drzewa, X,XXV. 112. Stolek, III. 17~; IX. 279, 361; XIII, 2153;XVI. 367; XVIII. 69; XXIII. 43, 45, 47, 48; XXIIX. 4!2; X'JX,XIII. 101,XXXIX. 2:00. - do dojenia krów, XXXIII. 87, - góralski, XII. 17, 19. - prototyp tronu, XXIII. 43. - sądecki, X. ~6, 4;27. - w magii, XXV. 88. Stotkarze, }ClI. 17, Stolyszek, stół, XIV: 122. Stonie nad gembami, karmienie bydła, IV. 282, Stonik, stanik, IV. 278, 286. Stonoga, p. owieczka, na mleku, XVIII. 188, 193. - w leczn, XI. 3,9,9;}ClII. 2.19, 2.25. stopa sześciopalczast.a, XXI. 180. - na kamieniu.!. 218, 219; VII. 1,27; XIV. 399. kokoszki, urodzaju, Stopień bairibarzyństwa niższy, średni, wyższy, X.XXLX. 18, 19, 21. - dzikości, niższy, średni i wyższy, XXXIX. 19--2:1, 55, 58, 59. Stopka, slup wdrzwiach",x,XXIII. :909. Stopka Król. Jadwigi p. stopa na ka_ mieniu, VII. 127. Stopka św. Kunegundy, p. stopa na kamieniu, XIV. 399. Stopnie, S'chodki, X.XXVIII.272, Stoproża, siatka na ptaki, XIV. 118. Storczyk, p. Lisie jajka. Storczyk biały, aphr., XX,XIX. 300. - bł;ękitny,barwnik, X'XXIX. 326. -'-o plamisty, Orchis maculata L" X. 2712,273; XXVIII. 245. - szerokolistny, Orcholis latifoHa, .xXX. 208, 209. - korzeń, XXX. 209. StorneHi, (j. wł.), piosenki toskań_ skie, lXV '50; pt. p i eś n i l ud. stos, XI. 416; XX. 79; XXVI. 71, 72. - pogrzebowy, I·X. 329--3C:l2;XVIII. 1225;XXVIII. 253. - sobótkowy, IV. 316; V. 25'6; XX, 192; XJXVI. 74; XXXVII. 345. Stosunek szczepu Luo dOi ziemi, XXXIX. 1916,199. - magiczny do drzew, .x.x'XII. 181. - miłosny, rodzeństwa w baśni, II. 10<3;XVII, 43. - Imiędzy obcymi, IV. 368. - na Polesiu wsch., }cXVII. 141. - podczas świąt, dorocznych, VI. 261 Stosunki bałtosłow., fiń., X'XiXIV. 56. - demograficzne, XXXVIII. 312. - etniczno-,języka.we, XX'XIV. 48. - genealogiczne, XXXIX. 1~, - geogł'aficzne. XXXIX. 189. - językowe, XXXVIII. 327. - kuJturowe, XXXVIII. 209. - narodowościowo-wyznaniowe. XX. 27'1, 272, 292. �497 4% - osadnicze, X'XXIX. 231. społeczne w satyrze, XIX. 99. Stosur, (dok.), kij, XIV. 288. StoszY'szek, roślina, XXXIX, 300; pt, A'P h r o d i s i a c a. Stotza, (dial. alem), naczynie drewniane do mleka, XI. 363. Stóupec, (gw. huc.), klocek do siedzenia, XX,XV. 100. Stowarzyszenia religijne, XVI. 107, - tajne, XXXIX. 335. Stowpy, (j. ukr.), słupy, XVI. 36~. Stowpyki, (j. ukr.), wzory pisanek, IV, 211. Stożek, (dok.), miary, XXVIII. 147, 166. S1Jożysko, stÓ'g, XIV. 122. Stóg, IX. 256; XX. 55; XXX. 222; XXXV. 88; XXXVII, 242. -na pomoście, XXXIX. 239Stół, p, stolyszek, I. l-61; III. 67, 78, 95, 172; IV. 433; VI. 56; IX. 360; XIII, 253; XIV. 40, 73, 133, 134; XVI. 27,6; XVII. 181; XVIII. 69; XX. 90; XXIX. 42, 47, 90, 95; XXX. 22, 31, 173; XXXIII. 101; pt. S p r z ę t y d o m o w e. agapowy, XVI, 324. - cisowy, V. 3'04; XXXV. 65. -cudowny, V. 128. - góralski, VI. 181; X. 102; 423, 426; ,XI. 108; XII. 8, 13, 294, - jako płyta grobowa, XVI. 324. - jaworowy, V. 152. - kowalski, IX. 275. - krosnowy, XIV. 358, 368, - sądo,wy, XXXIX; 144. - skirzynkowy, XIV. 358, 368. - w kształcie. sigmy, XVI. 324. - ,w przysłowiu, IX. 241; XIV. 244, 345, - w zagadce, XIV. 375; XVII. 90. - wigilijny, 21. V. 208; VIII. 371; XIII. Stów ba, część pługa, Strach, strach! I. 142. naśladowanie wrony, VIII, 393. Strach na wróbile, III. 8; XIV. 244. Strachnąć, strąchnąć, zastraszyć się, XIV. 122. Śtrachopudiw (j. ukr.), Cirsium palustra,· kora, odwar, VI. 158. Strachy nocne, p. staruszek, straszki, ,XXIX. 122, 127. - w literaturze 1udow., p. boba, bobo, I. 201; II. 255; VII. 117; VIII. 55, 175; ,XII 41, 44, 80; lXVI, 90, 20'2; XX. 257. - wyganiać, XX. 200. - zqe moce, IV. 27,6, 2B1, 3121; V. 53, 54, 56; XI. 65, 112 315, 316; XII. 78, 93, 216, 320---002; XIII. 42; XVII. 63, 18'2; XVIII. 77, 174; XXXV. 24; pt, D e mony szk o d, Stradyotki, odzi-eż, XIV. 15. Stragan, stragarz, III. 172; VI. 46; XXI. 185; XXI. 217; XX:XIX. 45,2. Strajch, (gw. żołn.),capstrzY'k, III.81. Strala, demon, 11.168, Stralczie (gw. hue.), dusza dziecka' zabitego, VII. 263. Strasaki, strachy, XVI. 90; XX. 2:57, 256. Straszak, śląski' taniec wes. XV. 79. Straszne siostry, demony, X,XXIV. 30. Straszyć, X'X. 266. Straszydło, II. 345; III. 166; XI, 338; XIV. 54, 183, 220, 396; XXVIII 210. - leśne, XXVIII. 210. Stratczie, (gw. hue.), upiór dziecka nieochinzcz., VI. 258; XIII. 112, 210; XVIII. 175; pt. D e m o n y s zk od l i we, ! I Stratygrafia, XXVI. 34; XXXVIII. 624. Strawa, stypa, IX. 131; XXIV. 85; XXXII. 178; pt. Zwyczaje i o br zę dy p o g r z e b o w e. Strażak w szoipce, Xl. 25, 29-31. Strącki, kędziory, V. 64. Strączkowe, XX. 3119;XXXIX. 204, 206, 210. Strąk, pstrąg, X!X!XII. 24. Strąga, zagroda dla owiec, VIII. 40, 43 47. Stribóg, XIV. 221, 224. Stric, strik, striko, strina. (j. bułg.), stryj, XIV. 224, Strielos, j. lit.), ważki. przynęta, XXXII.26. Strigan, O, korutan.), upiór, IV. 395, Strila, (gw. hue.), świerk z płonącą głownią, X,XXV. 130, pt. A P ot r o pa i o n. Strim, (gw. hue.), zator na rzece, XVIII. 142. Stritenie Hospodnie, (gw. hue.), M, B. Gromnicznej, VIII. 375. Striuka, (gw. hue,), znaki własno_ ściowe, XXXV. 138-140. Striuka, (gw. hue.), znaki na uszaćh owiec, XVII, 143. Stroemkarle, (j. ger.), karzełki, XV. 40. Strofować, śpiewać, XIV. 122. Stroiki, kob, ubiór głowy, XII. 11; XXI. 36; XXVIII. 18; XXIX.82; XXXI. 4. - odzież, XIV. 15, drzewo, XVIII. 221. Strona lewa, prawa, VIII. 361. Strony świata, powstanie, VIII. 267 .,- w budownictwie, XXXVII. 111. XXXIX. 240, 255. zachodnia, IX. 60. Strom, 32 Lud - Tom XL Strop, p, kalenica, XIV. 359; XX. 315; XXXVII. 111. Strój, p, odzież. ubiór, Ainów, XXII. 93. - Aitolów, XXXVII. 130. - bretoński, VII. 84, 89. - bułgarski, .xXI. 55. - chorwacki, XXIX. 199, - Cyganów, XXX. 239. -czeski, II. 34, 153. - dia;błów na Łysej Górze, XXVII. 69. - dolno-saski, XXX. 252. - druhny, XIII. 319, 320. - dziewcząt, XIII. 207. - dziewcząt uwiedzionych, IV, 368. ---o francuski, VII. 84; XX'i(II. 66. .....•górali beskidzkich, XXXVIII. 3Q6. - górali podh;łlańskich, XXV. 139; XXVI 144; X,XXIX. 107. - góralski, XXI. 77; XXIX. 116; XXVIII. 109; XXXI. 66, 68; XXXVII. 215, - górniczy, XXX. 241. - górno~śląski, XXXIII. 113. - hano,wer<ski, XXX. 252. - huculski, XI. 4'21; XXI. 45, 47; XXIX, 185. - kobiecy, Xl. 58, 326; XII. 290; XXVIII. 29; XXIX. 189; XXX. 215, 237. - kobiet mazurskich, XVI. 61; śląskich, XXXVIII. 426; ukraińskich, ,XXII. 109; z Moszkowic, ,X,XV.118, - krakowski, VII. 84; XIII. '319; XXIX 157, 192; XXX. 267; XXXV. 18, 36, 38. - lasiacki, XXXIX. 407. - ludowy, I. 220; II. 33, 86; VI. 193, 199, 200; VII. 84; XI. 55, 102, 420, 439; XIV. 339; XV. 144; XVI. 275, 416; XVII. 289; XX. 92; XXI. 42, 44, 49-55; XXII. 140; XXIII. 18; �499 498 XXIX. 78, 129, 131, 132, 205; XXX, 225, 241, 243, 245; XXXI. 174; XXXIV. 289; XXXVI. 96,227, 228, 245, 246, 256; XXXVII. 207, 225, 234, 243, 245, 247, 335, 344, 345, 348-350; XXXVIII. 2905,301, 360, 418, 428, 429, 441, 445, 449, 451; XXXIX. 346, 446, 450, 501. - Luo, XXXlX. 183. -< łotewski, XXIX, 133. - łowicki, VIII. 220; X·XIX. 158, 184. - mężatek, V. 18. - mieszczański, XXI. 56; XXIX. 85; .xXXVII. 245. - morawski, II, 34. - niemiecki ludowy, XVIII. 234. - obrzędowy, III. 266; XXII. 127. - opoczyński, .XXVI. 149. - opracowanie, XXXIV. 146. - owczarzy, XXXVII. 2.20. - ozdobny, XXXIX. 198. - pana młodego, XXXI. 77. - peczeniżyński, XII. 287, - płócienny, XXXIX. 45>1. - podhalański, XVIII. 67; XXX.IX. 10·7. - poleski, .xxVII. 139, 141. ...,..pożyczanie, XXIII, 57. 74. ~ rawski, XXXIX. 450. - rumuński, XXXVIII. 361. - ruski, IV. 285. - Samojedów, XXI. 50. - seklerski, XVI. 138... 139. - sieradz~i, XXXIX. 455. - skierniewicki, XXXIX. 455. - szczawnicki, XJX·XVII. 215, 216, 221, 223. - szukającego rzeczy skradzionych, XXV. 116. - szwedzki, VII, 84. - Trzech Króli, XXXI. 5. - w pow. Lida, XXX. 271. - weselny, X. 325; XIII. 101; XVII. 152; XXXVI. 372, - weselny Łużyczan, XXV. 108. - wieluński, XXXIX. 455. - włoski, XXVIII. 26. - wołyński, XXIX. 185. - wsch. europejski, XXV. 106. - z okolic Biecza, XXVI. 89. - z żabiego, V. 148. - żałobny łużycki., XXV. 108, - żywiecki, X.XX. 244; XXXIV. 294. Stróż, XXx. 19. - watry, p. kalman, Stróża, (dok.) opłaty, II. 121; XIV. 122. Stróże, sznury u włóka, XXXII. 29. S'tróżyk, samołówka, XXXI. 3,1, 3,2. Struchwić, struchleć, XIV. 122. Strucla, II. 129; XIV. 133, - w obrzędach weselnych, XVII. a 6. Strug, p. kocur. - garncarski, V. 166; pl. N arzędzia rzemieślnicze. Struktura baśni XXXVII. 11. - etniczna, ,XX,XVII. 472.- kulturowa wsi, XX'XVIII. 226. - kultury, XXXVI, 127. - osadnicza, XXXIX. 230. - osobowości, XXXVI. 130, 132; XXXVIII. 385. - pieśni hotentoc. x:x,xVIII. 132, - podań, XV. 197, - p'~estrzenno-terytorialna, XXXIX. 189-199 - społeczna, XXXIX. 186. - terytorialno-lokalna, XXXIX. 188. - zespołów, XXXVI. 124, 132; XXXVII, 70, 61. Struna, XXIX. 112. Strunki, (gw. hu c) zagroda do doje. nia owiec. XVII. 144, 145; XXXV. 102, 103, 118, 121, 127, 130; pl. p a s t e r s t w o. strupy, lecz. XVIII, 183, 185. Strużkowanie gliny, V. 166; XXIX.88 Strych, p. góra, pid, poduszieryk, V. 153; IX. 279; X. 312; XL 382; XU. 78, 245; XIII. 209; XIV. 356; XVIII. 69; XXIX. 37, 40, 90; <XXXIII. 92, pl. D a ch. Strychnina w łowiectwie, XXXI, 33. Strychołki do ostrzenia kosy, IX, 408,409, Strychowiec do obróbki skóry, XXXI. 115, 116. Stryczek w wierzeniach i magii, .xXX. 250; XXXI. 16,83 . Stryszek, strych, XXXIII. 87. Stryhun, (gw. hue.) strzyiony łoszak, XIII, 210. Stryj (gw. flis.), wiatr, .xX. 57. Stryj, p. leI, stryk, stric, strik, striko, strina. Stryj, p. Stribog, XIV, 224. Stryk, stryczek., XIV. 12.2. Stryk, p. stryj, XIV. 58, 59, 2>96; XXXI. 170. Strzachaty, wielki rozpostarty, XVIII. 2.21. Strzała, XI. 372; XIV. 69, 70, 228; XXIII. 33; XXX. 188, 190; XXXVII. 82, 88, 94, 301, 3'90; XX,XVIII. 54; XXXIX. 18. 19,21.93 Strzała srebrna, symbol księżyca, XX:XII. 138. Strzałka roślinna, okadzanie, XI. 3'97. - zatruta, XXXl\X. 341. Strzałka piorunowa, p. belemnity, II, 319;VI. 196; XXXVII. 2.97. _ w lecznictwie, VIII 57, 392·. Strzecha, p. dach kryty słomą, głowacze, kiczki, snopek, poszycie I. 123, 194; II. 182; III. 22, 23, 146; V. 63; VIII, 165, 341; IX. 271; XI. 385; XIV. 25; XX. 90; XXIX 34; !XXXI. 96; XXXVII. 119, 390; xxxrx. 249, 331, 33,7. - w odczynianiu uroku, III. 146, - w zwyczajach kupna, XXIII. 103. z trawy, X,XXIX. 208. Strzelanie do hostii, XVIII. 197; pt. Magia. - do krzyża, IV. 366. - do kurka, XX, 194. - przeciw czarom, .xXVI. 74, ~ przy wypędzaniu bydła w pole, ,XXV. 58, 5.9. _ święconym prochem, VIII. 344; pl. Ma g ia, --< W obrzędach gospodarczych, leczniczych, rodzinnych, .X~XXIV.280. - z listka maku, ,XXVIII. 64. Strzelba, III. 244; V. 176, 208; XIV, 370; XXVII. 139; XiXXI. 27, 28. - w magii, XIV. 370. - w szopce, XI. 24, _ zaczarowana, VI. 266; ,xl. 51, 373; . XXXI. 143. StrzeLba, Phoximus caevis, ryba, .x:~XII. 24. Strzelec czarodziej, świętokradca. XXXIV. 280, 281, _ obcowanie z diabłem, XII. 220; lXIII. 115. StrzeUć, uderzyć, XII. 68. Strzemię, p. złote strzemię. Strzygonica" demon, XI, 378. Strzygoń, Strzyga, SłlI"zygonica, p. bierzmowanie, I. 206; II. 225; III. 154, 155, 256; IV. 331; V. 54, 55, 318, 319; VI. 325, 326; XI, 35, 4135;XII. 168, 216; XIII. 295, 297; XIV. 292; XVI. 86, 87; XVII. 26, 155, 157 158, 214-216; XVIII. 77; XX. 158; XXI. 154, 81, 84; XXV. 79-82; XXVI. 84; XXVIII. 100; X'.XXI. 84, 85, 145; XXXIII. 26; �50. 500 11 i ~ Ii ~ lf I i i I i 1 I·' I XXXV. 25; XXXVII. 306; XXXIX. 340. - zabawa, nI. 155. Strzygoniowe ziele, dziewięćsił pospolity, p. driakiew po,lna, zażegnywanie w lecznictwie, xx.x. 46, 63. Strzykać, pluć, ziać, XVIII, 221. Strzyzne ziele, p. strzygoniowe ziele. Strzyżek, mala mysz, XII. 64; .xVIII. 221. Strzyżenie łosząt, XII. 300, - owiec; XXXV. 124. - w baśni, XI. 430. - włos. dziecka, IX. 64; XXXVIII. 61. Strzyżyczek, mysikrólik, II. 135. Strzyżyk, mysikrólik, VII. 137, Stuba, (j. germ,) istba, XVII. 179. Student, w widowiskach religijnych, XIX. 88, 90. Studnia, .p, kadłubek, kadłub, I. 126; III. 327; V. 222; VIII. 293; IX. 27'5; X. 312; XII. 147, 295; XXX. 17, 129" 134, 231; XXXI. 19, 86, 95; XXiXlU. 110; XXXIX. 454. - cudowna, V. 310; XXVII, 13,6. ~ nowa, IX. 285. - oczyszczanie studni, IV. 312; - stara, siedziba duchów ,xx,xIV. 35. - w pieśni, II. 351. - w podaniu, XIII. 41. - w przysłowiu, XIV. 244. - w zagadce, XIV, 375. .-< wie~cona, .xXXIX. 239. - wróżby, VIII. 293, 343. - wrzucanie łożyska krowy, w magii, XIII. 227. 'Studzone nogi, potrawa, XII. 253, Stufa, p. stuba. Stuła, opasywanie brzemiennych, XXVII.99. Stupa, (j. ukr,) stępa, ,XXII. 135; XXXIV. 148. (j. ukr.) stępica łowiecka, XXXI.32, Stupor, (j. ukr.) S'tępor, XXXIV. 148. Sturkać, popychać, XVIII. 221. Stusina, biczysko, V. 64. Stwórca ziemi, p. Aatahencik, Stworzenie aniołów, II, 324; VII. 134, pt. M i t y. - czło·wieka, II. 216; VII. 23; XIII. 203, 335, 336, - człowieka pierwszego" p. sok z akacji, pt. M i t y o P i e r wszym człowieku. - kobiety, II. 325. - kota, IV. 416. ....:.nieba, XVII. 191. Stupica, pieska, IV. 416. ptaków, XIII. 334, świata, II. 161; IV. 98; VI. 265; VII. 22, 23; VIII, 267; XIII. 203, 204, 334; XXIX. 132; XXXII. 90, pt. M i t yet i a log i c z n e. - ziemi, II, 216, 322; VI. 265; XVII. 191; X,X,XII. 95, 100, 120. Styczeń, w przepowiedni pogody, ,xIII. 161. ~ w Kalend. Staropolskim, XIII 257. - w przysłowiu IX. 241-243; XIII. '257. Styczność kultu!', XXXIX. 104, 105. Styks, XIII. 163, 164. Styl, XXII, 84, 126. - ludowy, XXXVIII: 332. - zakopiański, XXXV. 40. Stylisko sie'dery, IX. 361; XXVIII. 19lJ. - szczotki, IX. 361, Stylhacja, XII. 117. Stypa, p Abied pa radzicielach, 109; IX'.. 119, 13'1, 132, 134, 342; IXI. 383; XII. 33; XIII. 107, 208; XV. 103; XVI. 58, 59., 324; XVII. 185; XX. 202, 205; XXI. 2'54; XIV. 6, 85; XXIX. 150; XXXII. 178, 182; XXXV. 54; XXXVIII. 294; pt. Z w y c z a j e i o b r z ędy pogrzebowe. ptak, IX. 66. Styry, sprzęty, V. 104. Styrżec, wystawać XIV. 253. Stysina, bi.czysko, ,xl. 75; XIV. 107, 230; XXXV, 67. Styski, choroba dzieci, II. 335. 5uastika, .swastyka, XV. 18. Subkumena, rolniczo, pasterska, XXXVII. 189. 5ubota, (gw. hue), sobota, XIII, 4. Substancja, siła szkodliwa, wroga, Styrnol, - Agapa, koritad, nium, bliny, coena novemdialis, u'czta zaduszna, Slipa, strawa, Sil,icerTrapeza, Weczera pa radzicielach, II. 212; V. 116; VI. 26, 126. 205; VIII. XXXIV. 8, 9. tęga,otyla, Substelna, Sucha reba, slucharieba, .x.x.XIII. 80. lesu:zyk, krąp, XXXII. 24. Sucharka, Boletus Sumptomentosus, grzyb, X.xX, 99. dni, VI. 78; XVI. 82; XXXIX, 294. Suchi kosy ci, (gw. hue.), nieśmiertelniki, XII. 297. Suchodrzew, wiciokrzew zwyczajny, Lonicera xylosteum, ,XXVIII, 246 Suchoty, II. 289; XL 383, 385, 386; XII. 266; XIII. 22, 219, 226; XVIII. 183, 185; XXI. 131; XXX. 43.. 44, 61, 66, 70; XIXXV. 62, 69. - narzucić; magia, XXX. 204. Suchowierzch, roślina, kqpiel,XXX.73, Suchy ból, choroba, .XXXIII. 80. Suchy ogień, niecony przez tarcie, XXiXIX. 432. Suć, sypać, III. 139. Sud boźij, (j. ukr.), sąd boży, XXI. 146. Suche dni, Suchedniowe I. ros.), pani Sudarynia,(j. w szopce, ,xIX.35. Sudiczki, Sudicky, (j. łuż. czeski), opiekunki rodzenia, XIV 73; XVII. 235. Sudjenice, Sudice, (j. serb,), p. sqdzice, XIV. 73. Sudyna, (gw. huc.), wyroby bedn<m" skie, XII. 302. Sufiksy, słowiańskie, XXXIV. 54, 55, Sufit, p. belki sufitowe, stela. łączenie ze ścianą, XIV. 3.68. _ mal0,wany, XII, 117. Sufity, gwoździe, VI, 292. Sufrygle, terminal. kowal.,VI 291,27~. Suhak, antylopa, X,xXIV. 161. Sujenice, Sojenice, p. Sudianice, XIV. 73; XVII. 235, Suka, kołnierz u sukmany, XXXVIII. 231. Suka, P. macka, saka, seka, w bajce, XI. 373, Sukarebka, leszczyk, krqp, -XXXII. 24•. Sukienka, XXVIII. 63; .xXIX. 157; XXXIV. 164, 170. _ szajowa, XXXIV. 161, 169, .- M. Bożej, goryczka wąskolistna, .xIV. 165; XXX. 50. - p. Jezusa, XIV. 165. ' Sukiennictwo, X. 5; pt, O b r ó obk a· wełny. Sukiennicy, II. 291; X. 5; XIV. 277. Suk kuby, demony szkodliwe, VI. 323. Sukman, sukmana, III. 15. Sukmana, p, bacigiera, baćgiera, Sudiczke, baźgiera, bucha, buszka, cucha, cuha, czucha, górnica, gunia, guńka gurmana, hazucha, hunka, kapota, ja, kitel, karazyja, mandyna, kierezja, rak, siermięga, sukman, ka wołacha, wołoszka, . kire- ołoszka, si- suknianżupan, I '159, 160, 215, 263; II. 342, 355: �502 III. 15; IV. 277, 285; V. 63; VIII. 1<64,165; LX. 255; X. 34, 35; XL 24, 25, 28, 30; XII, 115; XIV. 12, 15, 16; XVI. 137; XiX. 93; XXI. 55; XXII. 138; :XXV. 106, 135; XXVIII. 9, 18; XiXIX. 18, 79, 80, 157, 187; XXiXI. 110; XXXIV. 159; XXXVI. 234, 237; XXXVIII. 232; . XXXIX. 297'1 346, 361, 447, 451, 454. - kobieca, III. 17. - kocka, lubartow5ka, XXIX. 79. - w przysłowiu, XIII. 259; ,XVII.1S5. - z za wody, XXIX. 78. Suknia, biała, ślubna, XIV. 380. - chińska, XXII. 96, 97. - dla lalek, wycinanka Goldów, .xXIiI.92. - ksiElża, XXtXIV. 169, - wełniana, XII. 29·2; XIV. 17. - żydówska, XXXIV. 167. Suknianka, p. sukmana, IV. 285, -Suknio-ki, spodnie z wełny samodżialowej, XXXVI. 232, 274. Sukno, materiały odzieżowe, II. 133, 268, 274; III. 15, 57; V. 151, 246, 344, 345; IX, 31, 63; XI. 57, 61, 312, 327, 408; XIV. 14, 15, 298; XVI. 136; .XVIII. 71, 72; ,X,X. 39, 57; XXII. 87; XXIX. 78, 81, 84; lXXVIII. 22, 64, 170, 173, 175, 178; 202, 2.16,217; XX.XI. 110; XXXIV. 151, 169; ~XVII. 212, 213, 216; 218, 220, 223; XX,XLX. 127. - kolorowe, ba-rwnik do jaj, IV. 216. - materiał zdobniczy, X,XII. 87. \ Sukoth, (j. hebr.), świElto jesieni, szałasów, lXV, 154; XXVI. 120. Sukrwica, sukrowica, krew z r.OIPą, XVII. 188. Sulica, dzida, VIII. 433. Sułtan Saladyn, XiXXI. 21, 22. 501 Sum, p. szamas, Silurus glanis, L. XXXII. 25, Sumcak, p. Sllmiec. Sumci, (j. ukr.), belki między oknami, XVI. 366. Sumiec, belka, XXIX. 14. Sumiki, XXXIX, 287, 296.. Sumikówka, XVIII. 2, 3, 6. Sumitować, tłumaczyć, XIV. 122. Suniecznyk, (j. ukr.), Fragaria vesca. korzeń, liście, odwa.r, VI. 158. Sup, slup, X.X. 265. Supaj, demon, VII. 19. Supełkowanie, śCiegi, ..XiXVI. 140, 142. Suralis, (j, lit.), ornam., ,X,XXII. 38. Surdut, p. surgut, XIV. 292; ,XiX!. 1'37; XXIX. 85. Surja, (j. ind.), bóg, VII. 16. Sureć, urok, II. 217. Surojadki, p. syroiszki, grzyby, I 99, Surovatka, (j. błg.), serwatka., XLX. 10. Surowce, XXXIX. 18. Surow.ec, bursztyn., ;XiX,XIX. 392. Surt, (j, jak), pastwisko, XXJXVII.109. Surutka, (j. serb.), serwatka, XliX. 10. Susiki, (j. ukr.), sąsieki, XVI. 369, SusZo,cZElŚĆpluga, I. 188. Suspica, żyto z plewami, XVII. 186. Susz, p. lisnyci. Susza, XXXLX. 195, 197, 216. Suszarnia, na zboże, XXXVI. 98. Suszenie owoców, VI. 54; XII. 97. - pieluch, VIII, 346. - serów, XVII. 145. Susz, suszenina, 'suszone owoce, w obrzędach dorocznych, V. IS, 350; VIII. 370, 378. - w obrzędach nalrodz., VI. 127. Suszki, owoce, VI. 47. Susznia, przypiecek, VI, 47. Sutka, potrawa górali, I,X. 256, Sutki, przejście m. domami, III. 3l&. Sutycz, (gw. hue.), miejsce, gdzie schodzą się ploty, VII. 263. - miejsce nieczy~ XVIII, 175. Suwać, tańczyć, XIV. 122. Suwany, taniec, III. 353, 367. Suwa ty, sieć, XXXI. 3. Sużdenci, (j. błgr.), sqdzice, XIV. 73 Sudeli, (j. niem.~, kopciuszek, ~xxn. 45 Suvya, (j. st. ind.), bóg słońca, VII. 6. Swach, swacha, teść, teściowa, XIV. 3{}9. Swacha, swaśniczka, p. swacia, swa) chniczka, swatka, swaszka, V, 18; VI. 129, 130; IX. 210; x:. 35, 6164; XVII. 156, 157, 159; XVIII. 148. Swachniczka, w pieśni, X,XIII. 123, 124. Swacia, p. swacha, II. 23'1, 238, 241245, 249-251, 339; V, 18; VI. 129; XIII. 210. Swaczyć, swaczyna, jeść podwieczQrek, II. 128; XVIII. 221. Swaczyna, część krosien, II. 134, Swad' ba, (gw. hue,), wesele,IXVlr. 151; XVIII. 141, 162. Swad'ka, (gw. hue), swatka, V. 337, Swadźba, wesele, XIV. 6~, 70. Swaja, szydlo z rogu, XVII. 131. Swak, p. swat, XJ. 315; XXX, 259; ;XXXI. 170. Swak, szwagier, V. 64; XXXI. 170. Swantewit, Swantowit, XVI. 158, XVII. 204; XXx. 222. Swanty Wid, p. Swantewit. VII. 329, 330; XXIX. 180. Swar, swarzyć, (j. st. słowo j. st, pol.), gniewać się, XIV. 48. Swariszczyk, (j. ros.), kowal, XIV, 226. Swarit (j, ros.), zW<lil'ZYć,lutować, XIV. 226. Swaróg, p. Swarożyc, XIII. 5-3; XIV. 43, 52, 56, 63, 68, 207, 298, 215-. 219, 225--228; lXX. 158. Swastyka, V. 251; VI. 306" 384, 38li; VII 295; IX. 420; pt Zn a ki s y m b o l i c z n e. -- haft, XXI,X. 185, 200. - motyw zdobniczy, XXiXIV, 287. Swaszczyny, uczta swatek i swatów, VI. 134. Swaśnicka, X,XIII. 123, 124. Swat, p. Raj, I. 245, 249, 250; V. 11, 20, 200; X, 68, 73; XIV; 188, 379; :XV.94. Swat wędrowny, XXV. 133. Swatanie, V. 10, 13. Swaty, III. 44, 348; IV, 96; V. 10, 13; VI. 128, 131; VII. 66; lX. 35; X . 27, 59, 60, 385; 'XIII. 314, 327; lXVIII. 225; XJXIII. 185; XXVIII.94, 95; .XiXIX. 150; XX,XVII, 114, 115. Swaybratte, bóstwo Prus, p. Iswanbratte, XXII. l. Swerbywus, (gw, hue.), dzika roza w lecznictwie, owoce, korzenie, wywar, XXXIIII. 123. SweryZka, sweriwka, (gw. hue.), fujarka, XVII. 146; XVII1.152. Swędzenie brody, II, 333. - dłoni lewej, II. 257, 333; VIII. 361. - dłoni prawej, II. 257, 333; III. 53; VIII. 3'61. - leczenie, XI. 399. nosa, II. 333; III. 50. oka, 11.333; 11.257; III, 50; XVI. 82. oka prawego, II. 257; III, 50; XVI. 82. - ,Tęki, V. 352; XVIII. W7. Swiec, szewc, V. 64. Swietaja nedila, (gw. hue,), Zielone Swięta, XVII. 142. Swoje czasy, menstruacja,XXXIII.80. �505 504 (gw. huc.), legar, V. 152, .212; VII. 263; XII, 294; XIII. 28; XXV. 96; XXXV. 110. Swornik, część pługa, I. 188. Swo,rzeń u wozu, VI. 395; XXXV. 67; XXXIX. 114-116, - w magii, XIII. 325. Swyn'a, (gw. hue,), świnia, X.X<XV.133. Swyniar, (gw. hue.), pastuch, IV, 281. Swynynec, (gw. hue.), chlew, XXXV. 113. Swytka, (gw. hue,) odzież, V. 73. Syber, zasuwa u pieca, XXJIX. 48 Swolok, Sybilla, lp. SebeHja, SibeHa, XXXVIII. 274. Sydlak, garnczek, N. 64, l' I!' I: i I ',:, , i' I i i '\ . Sygi, Coregonus lavaretus, X:X!XII,24. Sygnaturka, XVI. 360. Sygnet, pierścień, X,XXIV. 159. Syklywa detyna, (gw. hue.), XVIU, 183. Sykut, skąpy, XU. 68. Symbol, magiczny poprzedzający pismo, XXIII. 178. ~ oka, XXII. 47. - pitagorejski, XXII, 35. - płodności, XVIII. 94; XXXI. "60; - religijny, VII. 200, 287; XJXJI. 47. - sil przyrody, XV. 259. - w obrzędzie, XXI, 186-197. - walki wiosny z zimą, XXXIII. 10. Symboliczne b:cie p. młodej, x'XVI,86. - palenie dziewczyny, IX. 331. - wymuszanie ur,odzaju, XVIII. 100, Symbolika barw,IV.218,228 ;XIXIX.123. - znaków, pt. Z n a k i s y m b oli c z n e. . Symbryle, (gw. hue.), zaplata, VII.263, Syn, p. sin po grijehu, XIV. 59, 67, 71, 132; XIX. 90. - adoptowany, XVII. 261, 262, - boginki, XXXVIII. 254. - diabla, XX. 260. Sypianie pod gołym niebem, XXX. 34. ~ pierworodny, p.perwak,XVIII.178. - przysposobiony, P. adoptowany, sin po duhu. - w literaturze lud., V. 174; VI. 310. Syn Boży, P. Chrystus, III. 162. Syna lopiń, gw. hue.), trzebula szorstka' Chaerophyllum hirsutum L.. ,XVIII. 192. Synagoga I. 158; III. 52; XI. 218: XXX. 234, 236. Synek, chłopiec, XVIII, 221. Synody, XXVIII. 116. - łęczycki, XIX. 141. - w Pawii, we Friul, (snochactwo), XXVIII!. 114, 116, 120. Synogarlicy naśladowanie, V. 267. Synolica, termin. kowalska, VI. 292. Synonimy eufemistyczne, XXXVIII. 379. ~ wyrazów tabu, XXXVIII. 379. Synowa, p. snocha, snochactwo, I. 146-148, 150, 151; II. 305, 307; V. 52; XXVIII. 113. Synowie Diinu Diti, demony, XXXIV.18. Synteza kartograficzna, lXXVI. 38, 40. Sypanie, kukurydzy w zwyczajach wig, pt M a g ia, XX. 187. - kwiatów, XIX. 60. - orzechów w zwyczajach wesel;.; nych, X'X, 196. - owS'a przed p. młodą, XVIII. 149. - owsa w zwycz wig., XX. 87. - rpopiołu na ścianę w zwyczajach dorocznych, XX. 186. - prosa, XIX. 128. - prosa i maku w zwyczajach weselnych, XX, 196. -ziemi na trumnę, VIII. 53. Syrpianie na drzewach, X,XX. 35. - na piecu, XXX. 33. Syr, (gw. huc.), ser, IV. 287; XXVIII. 77, 83; XXXIV. 168; XXXV. 89. workowy, XXXIV. 165. Syrczyki, (j. ukr.), ornam., ,XXXII,38. Syrek, ser, XII. 45; XIV. 148, 149, 154. Syrena, demon, IV. 15{!; XXXIII. 154; XXXIX, 317. Syrnik, worek do sera, IX. 367. Syroiszki, (j. ukr')l p. surojadki, _ bosy, Phaseolus nannis,XIXXI, 99, grzyby, I. 199. _ tyczkowy, Phaseolus communis, Syroka, nazwa krowy, X:II. 301. XXXI. 99, Syrovodka. (j;.błr.), serwatka, XI,X.10, Szabrować, (gw. złodz.), kaleczyć, 5yrovat, (j. ros.), przymiotnik, XIX. VII. 281. . 10. Szabuoth, (j. hebr.), święto żniw, Syrovatka, (j. d. łuż, j. mIr,), serXV. 154; XXII, 122; XXVI. 120. watka, XIX. 10. Ęlzachowniczka, motyw zdobniczy,' 6yrwotka, serwatka, IV. 287. XXII. 112. System: ekonomiczny, XX'XIX. 103. Szada, Szadula, nazwa krów, XXI. - imienniczy, XXXIV. 64. 204-206. - irrygacyjny, X.xXIX. 209. Szadocha, nazwa krów, III. 45. ~ językowy, XXXIX. 315. - ludowo-demokratycz., XłXXr.X.136, \)lafa, p. safa, II, 51, 76; III. 95, 317; ,IX. 279, 361; XVI. 276, 367; - pokrewieństwa Morgana, XXVII. 173; XXIX. 42, 47, 184; XXXVIII. 346. .xxXVIII. 339, 418, 419, 424--427. - patry linearny, rXJCXIX. 184, 188. - Samokwasowa, <XVII. 168-178. Szafarka, przyrządy tkackie, II. 134, _ rodowo-<patriarchaI., ·XXXIX 105, ~zafka, I. 100; XIII. 253; XVIII.69; ..•...trójkowy, XI. 371. XXIX. 90; XXXIX. 451. Systematyka materiału bajkowego, Szaflik, p. kawusz, cebrzyk bez ucha, .xXXVII. 23. IX. 364; XI. 378; XIV. 356. - wytworów kultury materialnej, Szafran, p. safran, Crocus sativus, XXXIV. 273. aphrod., XXXIX. 3.00. Sysysz, słyszysz, XII, 68. - barwnik, IV. 216; VII, 177; Syta miodowa w obrzęda,ch pogrzeXXVIII. 245. bowych, VI. 26. Szafran w lecznictwie, XI, 398. Syto, (gw. huc.), sito, XIII. 206. Szaja, saja, włoska tkanina, XXXIV. Syvorodka, (j. ros.), serwatka, XIX. lO. 161. Sywula, (gw. huc.), nazwa krów, Szajnta, Nepeta cataria L., odwar, XXXV, 134. . II. 136. Sz! nawoływanie koni, ,XXXV. 137. Szajtan, sajtan, szatan,XJXXn. 92, 93. Szabas. p. sabat, sabbat, III. 319,324. Szak, wszak, XIV. 122, Szabasówka, V. 161; XI. 25. - . ~ szambelant, szambelan w szopce, XXV. 63, 69, Szabla, IV. 92. . - cudowna,' V. 261; IX. 77. - w anegdocie, .xxXI. 133. - w locie czarownic, XXVII. 64; .xXX. 220. - w szopce, Xl. 25, Szablak, fasola, Phaseolus vulgaris, XIV.94; XXXI, 93, 99. Szabelant, �506 Szakies, (j. lit.), widły rybackie, XXXII. 31. Szakłak ciernis,ty, pospolity, Rhamnus cathartica, XXVIII. 246, ,XXX. 61. Szakłak kruszyna, p, krzyżowe drzewo, X,XVIII. 246. Szal włóczkowy, V. 150. Szalawary, spodnie" XIV. 17. Szalej, Cicuta virosa, V. 25; XXXVII, ,284. Szaleństwo, działanie demonów. XIIOC.117; XXXIV. 7. , Szalone dni, ostatki, zapusty, VI. 47, 64, 75. Szalasz regalim, (j" hebr.), święta, XV. 154. Szałaja, (gw. huc.), trembita, VIII. 438. Szałas, p, b'odnarka, II. 37, 130, 207; III. 250, 252, 37.2; IV. 178; V. 124, 125; VIII. 40, 41; XI. 104. 105; :XXIII. 47; X:XVIII. 52, 71, 77, 214, 219, 221, 222; XXX. 27, 33..34, 215; XXX'I. 90, 149; XXXII. 7981; XiX,XIII. 87, 96, 58, 156; X'XXIV. 150; XXXVII. Go., 119, 121, 122, 189, 202; XXXVIII. 307, 410; XXXIX. 421, 433. SzaŁaśnictwo, VIII. 36; XXIII. 155; 'XXVI. 13'0, 134, 135; XXVII. 176; XXXIV. 288; XXXV'll. 226, 453; XXXIX, 107. Szaławiła, szaławiła, XVII~ 202. Szałwia, p. szałwijejka. Salvia offic., w lecznictwie, II. 137; VI. 60; X. 381; XIV, 11; XVI. 85; XXV. 77; XXVIII. 246; XX:X. 43, 52; XXXIII. 119. - w pieśn~ V. 66, 70. -. w przysłowiu, VII. 213. Szałwia okręgowa, Salvia verticilata w lecznictwie, XXX. 62, 507 Szalwijejka, (gw. huc.), p. szałwia, V. 70. / Szaman, XVI. 117-199, 122, 126, 128-132; XVII. 50-52, 54, 104, 245; XVIII. 62; XXXVII, 114; ,XXXIX. 47. S:lamanizm, II. 301; V. 107; VI. 22; VIII. 9; XV. 142; XV. 261-164; XVI, 116; XVII. 265; XXI. 64; XXXIII. ,137; .xXXVII. 125; XXXIX. 60. Szamanka, XVI. 121; XVII. 111. Szdmaś, (j. lit.), sum, XXXII, 25. Szamasz, p. bliźnięta, (j. babil.). bóstw:o księżycowe, XXXII. 153. Szamir, duch w postaci koguta, XXI. 231, 232. Szana, (gw. druc.), wódka, XXXVII. 210. Szander, żandarm, IV, 307; VI. 47. Szangn, O, Jonulów), bóg piorunów. VII. 10. Szanta pospolita, Marrubium vulgare, XXVIII. 246. Szapalukas, (j, lit.), kleń; XX,XII. 24. Szapka, (j. ukr.), część brogu, XVI. 369. - dach, lXVI. 369. Szara. (gw. huc,), szał.as, X'XXiIV.150. Szar/!gle, (j. ukr). ręczne nosze, XVII. 149. pt, T ra n s p or t. Szarrlńcza, koza lądowa w legendzie, XIII. 145; XXXI. 80, 82; XXXVII. 80; ~XVIII. 105; XXXIX. 216. Szarapata, wialn'a, XI. 177. S~ rawary, spodnie, XX. 93. SZIl.rkan, (j. słowac.), smok, V, 130. SZJtrlej, duch ziemny, XXXIX. 319. Szamiasta, nazwa krów.. XXI. 204. Szarcta biała, Gnaphalium dioicum, XXVIII. 246. .. leśna, .p. zytko pana Jezusa, Gnaphalium silvaticum, odwar, .xxx, 51. Szczedriwki, O, ukr.), szczedrówki. Szarotka, Leontopodium alpinum, życzenia noworoczne, XXVI. 119. lecz. XXVIII. 246. Szczedriwnyj chlib, (gw. huc.), p. Szarzać, tarzać się, kulać, XIV. 122. S'Zczodraki, VIII, 375. Szata roślinna, XXXIX. 229. Szczedrowanie, (gw. huc.), p. szczo_ Szatan, p. szajtan, lelek, diabeł, drowanie, VIII. 375; XXV. 118. IV, 96, 264; V. 110, 367; VI. 399; Szczedrówki. p. kolędy, szczedriwki, XII. 213; XIV, 186, 313; XIX. 117; IV. 84-93; V, 65-78; VI. 402; XXVI. 70,72; XXVII. 57; XXVIII. XXVII. 157. 131, 135, 138; XXIX. 105; XXX. 95, 208 209' XXXI. 21, 46, 101, 104, Szczedryj weczer, (gw. hue), wigilia Trzech Króli, XVIII. 210. 106: 126: 128; XXXVII. 285, 295, Szczedryk, (j. ulu,), wigilia N••Roku, 306; XXXVIII, 273. - w szopce, XI. 29, 31; 140-144. II. 214. Szatka, kolorowa chustka, XVIII. 221. '.Szczekanie, XIV. 133. Szatkownica, p. krążaki. Szczeki, jVi'dełki u żerdzi studzienSzdtra, (j. lit.), żerdż, XXXII, 30. nej, IX. 274. Szatrać, uważać na coś, IV. 307. Szczenięta, nawoływanie, odpędzaSzatrawaris, (j. lit.), żerdnicy, nie, III, 45. XXXII. 31. _ przeciąganie przez dzwono kola, Szaty, XI. 162; IV. 16. XVI 79. _ drobne kawałki, XII. 68. Szczepi.enie drzew OWO<lowych, VI. Szawondasi, (j. algonk.), bóg wiatru 54; XII. 297. połudn. VII. 10. Szczepy ludów, XI. 349, 3'53; Szczanie w u:sta pijaka, XI. 397, X.x:XVII.98, 280; pt, Indeks -_ z krzyża, magia., XI. 381. e t n o g e o g r a f i c z n y, Szczapić, złapać, chwycić, XIV. 122. - płdn. 'ruskie, XJXX'I,X. 119. Szczapy darte, XXXVIII. 231. - wsch. a.frykańskie, XXXIX, 189. - do oświetlenia, XI. 212, Szczera, uczynna, III. 45. Szczaście, (j. ukr.), Gnaphalium dioi_ Sz~zerbak, scerbok, zioła jadalne, cum, p. szarota biała, XXX. 207. III. 25-3. S:z;czaw, t<lIrczowaty, umex scuta.tus, Szczeście, szcześliwie, XIV. 122. korzeń vi lecznictwie, XXXV. 148. Szczetka, szczeć leśna w lecz., _ pożywienie, XX,318; XXVIII.246. XXX.48. Szczebrzuchy, (dok.), naczynia., ,XX.91. Szczezby, (gw. hue.), p. dia,beł, IX. Szczecina, XXX. 21. 384; XIII. 32, 115, 204, 230, 231, Szczeć, grzebień do czesania lnu:, II Szczeżul, łuska rY'bia, XIV. 122. 131; VI. 47, Szczęście mieć, III. 51; V. 184. Szczeć leśna, p. czersak., szczetka, - zapewnić, XIII. 226, szczota, szczoteczka, Dipsacus silSzczęśliwa godzina w lecz., VI. 59 vestris Huds., XXVIII. 246. Szczkene; (gw. huc.), nawoływanie - kwiat podkurzanie XIII. 223; na bydło, XXXV. 136. XXX. 48; XXXIII, 119. - ' �508 509 '-.; ; SzcZodraki, p, szczedriwnyj chlib chlebkl . noworoczne, VI. 72, 73;' VIII. 362; XIV. 135. Szczodraki, kolędnicy, III. 72. Szczodrowanie, składanie ż-yczeń, I, 252; IV. 84-8'9, 93. SzczodJrownica, sz{:zodrówki, IV, 85: Szczodry dzień, V. 297; XXXI. 174, - wieczór, wigilia N. Roku !XI 214 430; XX. 166. '" Szczodrydzeń (dok,), szczodry dzień" ad diem E'piphanie, X. 217. Szczot, choroba bydła, XXX. 46.. Szczota, szczo,tec~ka, szczeć leŚ\na. XXX.46, Szczotka do bielenia ścian, IX. 361. --'o p. szczeć, db czesania lnu, IX. 365; XXXI. 4; XXXVIII, 418--427; - do łowienia kretów, XXXIX. 293. Szczubel, szczuble, ,szczupak, XIV.122. Szczudła, XXXVI. 109. Szczudło, dziad w szopee, XIX. 90. Szczuka, XXVIII. 161.. Szczupak, p iglarz, szczubel, szczuble, szczuka, Essox lucius L., :XXXI. 36, 42; XXXII. 24. Szczupak w magii, XIX,X.·251. - w wierzeniach, XII. 266. Szczupakowy świst, recepta komiczna XXVIII. 205. Szczuple, szczupło, XIV. 121, Szczur, sprowadzanie, X,155; XIV.132: - stworzenie, XIII. 334. - tępienie, XXXV, 70. - w literaturze ludow., IX. 83 184 - w opowiadaniu, VIII. 305.' . - w przysłowiu, XIV. 243, - wcielenie. duszy, XVII. 182. - wyprowadzanie, VIII 305; IX. 184' XI. 381; XIII. 143. ' - ?:Wierzę święte, VIII. 7, 9. _".wo"::."~:-'._" .._..__--,.-- ..- ... -.-. _. __ .. _._ Szczurnik, dzanie. P. SZCzurów wyprowa- Szczydrowaty, (gw. hue,), kolędować szczodrować, XIII. 210. ' Szczydryj weczer, (gw. huc), wigl~ lia Trzech Króli, XIII. 28, Szczygieł w literat. ludow., VIII. 303 Szczygoń, strzygoń, V. 54, 55; VIII. 26; XX, 258. Szczypior, p. labieczek, w legendzie, XIV. 167. Szczyr, szczyrbaneć, w lecz., XIII. 221, 225. Szczyrk, podglebie, XIV, 122. Szczyt, p. kalenica, II. 76; V. 63; VI; 393; XIV. 356, 359; X. 312317; XVI, 3,67, 368; XX. 75; XXXIV. 146, 147; XXXVII. 227; XXXVIII. 339;XXXIX. 241; pt~ Dach. - łamany, otwarty, XXVII, 140. - pionowy, X'X.XIII. 96. - pOlbiiany deskami, XXXIII. 98. - w wierzeniach, III. 141. Szed, (j. hebr.), diabeł, XXI, 201. Szeja, szyja, XIV. 122. Szeląg, XXXI. 110. Szelążek, p. szeluzok, przyrząd do pisania jaj, IV. 208,' Szelążnik mniejszy. Rhimanthus cri_ sta galli, XXVIII. 246. - większy, Alectoropholus małor. Ret., XVIII. 184. Szeluzok, (j. ukr,), szelążek, IV. 2Ó8. Szelom, hełm, XVII. 179; XXVIII. 170. Szepszeląg (dok.), pamiętne, opłata sądowa, XIII. 287. Szeregi ewolucyjne, XVII. 47-49; X:XII 98; ,XXXVIII.48; XXXIX.2a. Szeregówka, p. kształt wsi, XXVII. 128, 131, 132: XXXVII. 176 Szeroka, M. Boska, XXXI. 108. W4, \c. Szerszeń, p, sierszyn, sorsoń, scerseń, XI. 367; XIV. 120. - w Peregrynacji Maćkowej, :X:XVIII. 204. Szesk'irna, (gw, huc.~, drewniany cyrkiel, lXXXV. 113. Szestelyna, (gw. hue.), w lecz. XIII. 219, 225, Szestok, ognisko u Jakutów, XXXVII. 105. Sześć, liczba magiczna, XIII. 219; XX. 262, 270. -; tygodni po porodzip., XXIII. 62. Szew, na okrętkę, XXII. 100, 105, -; na wierzchołku czaszki (wejście duszy), X.XXIV. U. -; przenizany, XXII. 100. - technika, XXII. 9,9. - zasadniczy, 'pil"ZeObTażenia,XXII. 109, UO, Szewa, (gw..huc.), szczaw,.xX'XV.148. Szewc, p. szewiec, świeć, III. 319; IV. 82; VIII.60; IX. 59-64, 186, 187, 293; IX. 175; XI. 379; anI. 27; iXIV. 277, 371-373; X:IX. 96; X,XXVI, 286; :XXXVII. 332. -; w piosence, IX. 62; XII. 123. -; w przysłowiu, IX. 3.71, 376, 377, 380; XVI. .97. - w ·szopee, XIX. 36, Szewouslach, Szewuoth, (j. hebr.), wycinanka,. XXII. 122; XXVIII. 47-49, 51, 54-56. Szewskie godzinki, XIV. 371. Szewstwo, XXI, 23g; XXXVI. 286; XXXVII. 332. Szewtówka, szewty, część warsztatu tkackiego, XXIX. 86. Szima, (gw. hue.), nazwa koni, XXXV. 135, Szintoizm, XV. 146-148; X'XXVI. 143. Szist roż., O, ukr.), wzory pisanek. IV, 212. Sziwiśi, O. hebr.), wycinanka, Mizrach, X'XVIII. 47, 55. Szkabri, (gw. huc.), trzaski, XXVI. 57, Szkala, szkoła, IV. 307. Szkapa, VI. 47; XIV. 12. Szkaplerz w wierzeniach, II. 225; III. 155; VIII. 257; XI. 387; XII. Q63; XV, 96; XVI. 61; XXIII. 78. pt. Ma g ia. Szkarlatyna, p. sipka, III. 139;IXI,399.. Szkarpa ryja, mysz, dowcip góralski, XVII. 80, Szkarpny, IV. 307. Szkielet węża, XiX'XIX. 335. Szkielety b<l.J!'wione,XVII. 171, 173. Szklana bania, I, 218. - góra, I. 6; IX. 80-83; XI. 374; 'XVII. 46; XXX. 250. - trumna, IX. 182, Szklanka, obrócona dnem do góry, III. 60. - wody, w magii, III. 59; VI. 63. Szklarnie, huty szklane, XXX. 180, Szklarz' p. bloniarz, okniarz, VIII. 322; XXX. 147. - liptowski, X,XXIX. 435. - włoski, XXX. 172. Szklepitie, (gw. hue.), skały, VII. 2.63. Szkło, do lampy, w przepowiedniach, XIV, 369. - do malowania obrazów, XXX. 146, 150. - magiczne, p. zwierciadło, XXVII. 9'6, 102. - w obróbce bursztynu, XXXIX.346. Szkło, w przepow. śmierci, VIII. 49, - zapalające, XXVIII. 127. Szkocka-polka, taniec, XV. 79, 80. Szkodnik, złodzi.ej, XVII. 4. Szkodzić, czynność mag., XX,X. 203. Szkólnica, szkolniczka, uczennica, IV. 122; XVIII. 221. Szkolnik, uczeń. XVIII. 221. �510 511 Szkoła: animistyczna, XXVI. 101. ~ antropologiczna, I, 15, 35; XXI. 98; XXII. 19. - dy£uzjonalna, <XXIXVIII. 279; XXXIX.92. ~ etnograficzna radziecka, XXXIX. 15--17, 22, 27. - etnologiczna, XXI, 17-19. - e;;no.og. w prehist .. XXVI. 32'-34. - etnopsychologiczna, XXXVII. 315. ~ ewolucyjno-pr'zyrodnicza, XXII. 19, 20; XXVI. 33; XXXIX. 22, - funkcjonalna, XXXVII. 315; X,XXVIII. 340, 345, 384; X~XIX 25, 26, 62. - Graebnera. XXiXIX.92 - Grimma, I. 12. - histo,ryczna, XXII. 19, 20; XXVI. 101; XXXVIII. 279. - Bectiera, XXVI, 101; XXXVI. 113, 118, 125, 128, 129. ,- ind. Benfey'a,. XXVI. 101. - indyjska, XXXVII. 310. - kulturowo.historycz" ,XXiXlX. 92. - ludoznawcza, I. 16. .,- łacińska, XXXVII. 311. - magii, XXVI. 69,70; XXVII. 100. - migracyjno-historyczna, I. 12,13,15. - mitologi.czna, XXVII. 2; XXX. 223. - mityczna Miil1era, XXVI. 101. - neoewolucjonistycz., 'XX,XVTII.384. - psychologiczna, XXXVII. 315; 'XXXVIII. 345; XXXIX. 26, 27. - Schmidta i Kopersa, X'XXIX. 62. - socio1ogiczna, XXII. 10; XXXVIII, 385; XXXIX. 22. - struktur"llistyczna, XXXVIII. 4. 5, 18. 25, 26. Szkola. choroba gardła. VIII 86;XI.395. Szkondla, C;.ukr).częśćbrogu,XVI.369. Szkopina, barón'na. II. 125 Szkopowina. baranina, IV. 174, Szkorbut, VIII. 86. tkanina z wełny, ,XXXIV. 161. skubanie pierza, P. tłoka, XXVII, 173; pt. Z w y c z aj e t o war z y s k i e. Szkudlacz, gonciarz, VI. 47, 57. Szkuta, ,XVIII 133,134;XX. 39,56,112. Szkutnik, Xx. 56. Szkot Szkubaczki, Szla, p. S'zle, postronki, X'XXIX. 126. Szlachcic w przysłowiu, XVI. 97. - w szopce, XIX., 35, 51, 92; XXV. 63, 74-76. Szlachta, I. 258, 259; II. 283; III. 82, 83, Ill, 116; VII. 56, 61, 94, 156; XIII. 66. 156, 34'5-349; XVaI. 231; XIX. 71; XiX. 17; XXII!. 152 XXXIX. '137. Szlachtfest, (j. niem)., dzień bicia bydła i świń, XVI. 2, 3. Szlachtmonate, (j. niem.), listopad, grudzień, bicie bydła, XVI, 3. Szlaha, Ci, błr), mbt do głuszenia ryb, XXXII. 26. Szlak 'bursztynowy, X:XVI. 92; XXXIV. 265. Szlaki, greckie, handlowe i kolonizacyjne, XXXIV, 70. - komunikacyjne, XVII. 72. - migracji, XXXIX. 68. - wareski, XXVI. 92; pt. S z l a ki han dlowe, - wędrówek drucia·rzy, XXXVII. 207, 208. S z l a k i h a n d lo we, p. Brama Morawska, droga bursztynowa, droga Wiślana, druciarzy, handlo, wa, szlak czarnomorski, szlak grecki, szlak Podkarpacki, komu_ nikacyjny, wareski. Szlakować, p. p-"ześladować, dokuczać. Szlecha, część wozu, II. 132, Szle, szlE'je. P. ham, siele, silat, sila-t. sile, sili>, sleias, szla, szlecha; XXXI. 116. XXXVIII, 231; XXXIX. 118, 123, 125, 126, 131. Szlejfa, ubiór głowy, XXVIII. 21.. Szlekontajza, herb górników, XI. 30. Szlichta, przędziwo, III. 9, Szlichtować, gładzić, VI. 47, 246. Szlifowanie bursztynu, XXXIX. 381. SzlufY, część pługa, I. 143, Szlapak, (gw. złooz.), żołnierz pie· choty, VII. 281. Szlapy, odzież, XIV. 17, Szmaragd w wierzeniach, XXXIX. 325; pt. A mu l e ty. Szmata do popLom, p. zolówka. Szmata, którą obtarto zmarłego, XII, 6,2. Szmatalacha, nazwa krów, ru. 45. Szmatie, (j. ukr.), bielizna, III. 45; XVII; 151. Szminka, XXXVII. 85; XXXVIII. 56. Szmyrać, gmerać, XIV. 122. Sznat, (gw. złodz,), prędko, VII. 281. Sznepa, (gw. hue.), słonka, VII. 263. Sznica, część wozu, II. 131, Szniurej, (j. lit.), sznury do łowienia ryb, XXXII. 26. Szniury, (j. blr,), p. s.znury u sieci, XXXII. 26. Sznur, demona febry, XXXIV. 43. - do łowienia ryb, XXXII. 26; XXIX, 126. - do grządziela, XXXIV. 184. - jako ozdoba, XXIX. 80. - konopny, w magii, XXXIV. 13. - u S'ieci XXXI, 3, 38. - u stępy, XXXIV. 190. - w zwycz. kJupna i sprzedaży, XXIII. 85, 92. - w zwyczajach wesel., ,XVIII. 144. - wisielca magii, XXV. 115; XXXI. 75. - we wróżbach małżeń" XVIII. 212. w z guzami, gwiazdozbiór, Smok, I. 176, Sznurowy cia, (gw. huc.), sznurówka, VIII. 389. Sznuróweczka w pieśni, VIII. 391;. XII, 73. Szn1.:1rówka aksamitna, p. gorset, XXXIV. 164. Szot odpędzanie kur,. II. 130. Szocz taniec wielkop~ XXXVII.461. szok~l, niewód, koniec matni)NV.123. Szolka, (gw. żołn.), Esschalle, III. 81. Szontać się, chodzić tu i tam, VI, 47. Szopa, I. 161; V. 153; VI. 56; IX. 384; XI. 3'5, 162, 173; XIV. 147, 150, 155, 360,362; XXX, 23; XXXVII. 190, 192, 193; XXXIX. 268. Szopka, p. balamuty, betlej, betleSznurek jem, betlejki, cudaki, figurki, he- kukiełkI lalki, postacie szopkowe,wertepa. III, 173, 174; IV. 276; V. 154, 301; VI. 394; VII. 92; VIn 201; loX. 19; X. 126, 156-167, 282, 292-297, 351, 459; XI, 17---024,27, 28, 3034, 49, 1.30-150, 429; XIII. 149; XIV. 131, 136, 148, 149, 151, 153, 154, 246, 338, 340-345; XVI. 380, 38Q, 385, 387, 300, 391; XIX. 31, 32, 47, 54; XXII. 129-137; XXIII. 128--131; XXVI, 66--69, 143; XXVIII. 14, 141; XXIX.. 92; XXX. 245; XXXI. 53-56, 58-63; XXXIII. 148; XXXVIII. 243, 538; XXXIX, 431, 446; pt. W i d o w iska ludowe. Szopka kaliska, XIX. 36, XXXI. 60. - kralwwska, X. 126, 282, 292-297, 4'59; XI. 17-50; XIXXI'X, 589. - lubelska, IX. 299; XIX. 36, 46. - łowicka, XXXI. 60. - ·podhorecka, <XXXI. 60. rody, Krippensammlung, �512 51} - postaci szopkowe, p. koza, kozioł, kozak, krawiec. - radomska, XXXl. 60, - w Makowie, XIX. 37. - w Siedlcach, XIX. 35. - w Wieliczce, XI'X. 36, - zakopiańska, XXXI. 148. Szorować, P. czuchać. Szory, p. uprząż, V, 208. Szóstka, sześcio_, dzies'ięcLocentówka. V.64. kije do suszenia XXXII. 33. Szóstki, sieci, Szostuok,(j. jak ),ogn:sko.XXXVII.105. Szpak, koń, XIV. 50. Szpak, ptak. P. ćpak. Szpalery, XXII. 113, 114. Szpangi, kOłki u drzwi, IX. 274, Szparag, ,xXXIX. 3.00, pt. A P h r od i s ia ca. (gw. złodz.), dobry interes, VII. 281. Szparga, S21parnik, żyWy ptak, wabik, XXXIX,292. Szparutki, część walPsztatu tka'ckie. gO, II. 134. Szpelc Triticum spleta, Orkisz, 'XX'XVI. 303. Szperka, p, słonina, XI. 400; .xXV. 66 - zabawa, XIII. 309. Szpice, część koła, II. 132. S'zpichlerz, w przysłowiu, IX. 51'. Szpiginar, nieoczyszc2iana terpentyna, XXX, 28. Szpik bYdlęcy jako lek., V. 301. 302. - wysysanie, przez demony, XXXIV.7. - z kości wielkolud6w, IX. 386, 387, Szpilart, narzędzie druciarskie, ' XXXVII. 206. . SzpiJe brązowe, XVII. 80; XXI. 22. Szp;lka. mosiężna, p. spinka. XXVIII. 216. - p. młodej, III. 51. ,......pożyczanie, V. 353; XXIII. 76. - w praktykach mag., II. 337; ,Xl.38l. w przesądach, XXXIII. 13.9. - z osikowego drzewa, IV. 210. Szpilmani, (j. niem.), histrioni ..XiX.l78 Szpinki, pętelki, XXXIV. 146. Szprynce, figle, VI. 47. Szpularz, XXiXVIII, 419. Sllpulka w warsztacie tkackim, XXIX.86. Szpylki,(j., ukr.), wzory pisanek,IV.2U, Szpyrka, szperka, IV, 174; VI. 57; XI. 377. Szram, drut, .XXXVII. Szryz, szron., VI. 47. 210. trzymać, (gW, zŁadz.), żyć w zgodzie, VII. 281. Sztandar Judy, XXVIII. 50. - zwyczaj wywijania podczas uroczystości, XXX. 252. Sztęp, (gw.złodz.), podejrzenie,VII.281. Sztoga, część warsztatu tkackiego, II. 133. Sztorcować, ogładzać kant łubu, XIV. 133. Sztorhany, (gw. huc,), karakony, VII. 263. Sztrajjowanie, (gw. huc.), wywózka drzewa, XVII. 150, Sztreka, tor k,o.lejowy, XVIII. 221. Sztuczne kwiaty, p. kwiaty, X.XXI. 76, 77. Sztuderować, uczyć, VI, 47. Sztuka a· etnologia, XXI. 91. - a przemysł, XXXVIII. 577. - arabska, XVII. 177. - bizantyńska, XVII, 177. -chrześcijańska, XXI. 108. - Czukcz6w, XXII. 87. - dzieci, .xXIX, 1. - egipska, XXXVIII, 334. - Ewenków, XXXIX. 422. Sztamy ~ - germańska, XVII. 177. Goldów, XXXIX. 422. gotycka, XXXVIII, 335. góralska, XXX. 171. grecka, XXXVIII. 334. krakowska, X. 458. kuchars'ka, grecko. rzymska, XXVI. 109. ~ ludowa, VII, 95; X. 99, 100, 169, 35~, 3'5'3, 4215; ,xrr. 204; XII. 113; XIII. 344; XIV. 367; XVII. 138; XXI. 49, 270; XXIII, 156,172, 177; XXV. 101, 104-108; XXVI. 104, 114, 123, 128, 148; XXVIII. 255; XXIX. 113, 114, 134, 153,154, 201-207; XXX. 1-3, 5, 8, 233, 234,241; XXXI, 6, 9,166,171,173; XXXIV. 275; XXXV. 24, 183; XXXVI. 13, 163-165, 168, 174176, 179-183; XXXVII. 223, 246, 247, 352--3:54,424, 431, 462--465, 481-4lłS; XXXVIII.· 217, 218; 315, 331, 332, 574; XXXIX. 1.2, 13, - ludów pierwotnych, XX?C- 11; XXXVIII. 334. - magic'zna, XXV. 17. - Niwchów, XXXIX, 422. - norweska, XXX. 253; XXXV. 169. - Oroczów, XXXIX. 422. - paleolityczna, XXIV! 162. - podhalańska, VII. 101; X. 465; XXVII. 159; XXXI. &B. - pomorska, XXVIII, 103, 1M. - romańska, XXXVIII. 335. - 'SIpiska, XXXV. 186. ~ starosłowiańska, XXx. 3, - szwedzka, XXX. 253. - ślusarska X'XIX. 71. - średniowieczna, XXXVIII, 335. - Ulczów, XXXIX. 422. - włoska X, 128. - żydowska, XXVII1.4O, 44, 45. Sztuka do stiny, O, ukr.), XVI. 366. 13 Lud - Tom XL s z t u k a l ud o wa, cacka, (wyci~ nanki), ceramika, drzeworyt, egle.,; miLacja, garncarstwo, hafty, inkrustacja, intarsja, klocki drze,;. worytnicze, kodry, kołdry, koronkarstwo, lanki, malowanki, mizrachy, obrazy na szkle, obraźnicy, pisanki, ryciny., rysunki. rzeźby, spinki, skrobanki, światy. świątki, tkactwo, wycinanki. pt, Plastyka,Ornlament. Sztwórtek, czw8lc1ek, II. 141. Sztyce, (gw. złodz,), nogi, VII. 281. Sztych, kopanie burszt., ,x,X,XIX.414. Sztyl, toporzysko, VI. 47. - rękojeść motyki, ,x'X,XIII. 66. Sztyle, narzędzia do ładowania drzewa, XVII. 15,1, . Sztylwaha, część pługa, I. 143. . Szuba, V 247; XI. 213, 439; XXUI.168. S'Zubieni<:a, VIII. 309; XI.- 3'78: XII. £0; XIV. 45; XXVIII, 71, 75, 77, 85, 87; 252; XXIX. no; XXX. 250; XXXI. 17, 45, 124; XXXIX. 144, - w przysłowiu, IX, 244. Szuchajek, parobek, II. 139, . Szuchalaja, (j. błr.), łódź drązona, X'r. 220. Szufla,IX, 200, 366; XXXI. 3,. - do gładzenia roli, ,XJX,XIV.183, 184. - do kartofli, XXXIX. 450. - do szukania burszt., XX'XIX, 363. ~ do wody, p. siedlaczka, wiejalka, wiejauka, X~X'XI.38; XXXII. 27,32. - do zboża, p. siedlacka, p. wiechlaczka,. (gw, huc.), sąg, VII 263. Szukanie rzeczy skradzionej, XXV. 116, Szulak, jastrząb" III. 45. Szulka, tymotka, trawa, II. 135. Szulek, (gw. huc,), puszka w zagadce, XVIII. 173. Szuh, �515 ~14 Szum, dr>Cltmybursztyn, X'X,XIX. 363. Szum w uszach, wieDZenia, III, 54; XXX.44. Szumelyna, (gw. hue.), liście kukurydzy, zagata, XII. 295, Szumki, pieśni, III. 363. Szumowiny w wierzeniach, III. 50, 51. Szuptis, O, lit.), szufla do wylewania wody, X,XXII. 32. Szurc, spodnie plóc., XXXVII. 216. Szurgot, łachman, XXXIX. 344, Szurnąć, (gw złodz.), uderzyć, VII,281. Szuścieć, szumieć, XVIII, 22t.!. Szuta, Szutka, (gw .. huc,l. nazwa krowy, XXXV. 135. Szu tka, (gw. hue.), palma wielkanoc_ na, XVIII, 210, 211, 21u. - (j. ukr.), wzory pisanek, IV. 212. Szutkowa nedila, (gw hue.), Niedziela PaImowa, XVIII 210, Szutyj, (gw. hue.), nazwa owiec, XXXV. 134. SzUr, (j. węg,), płaszcz, XXV. 132. SzUz Mariarol, O, węg.), pieśń o M. B., XXXII, 4. Szwabśkyj, (gw. hue.), dach dwuspadkowy, XXXV. 106. Szwaezki, XI, 56. Szwajcarka, nazwa krów, ,XIX,XV.135, Szwajka, przetyczka do fajki, w przepowiedniach, pogody, XVIII. 199. Szwala, hafciarka, IX. 95, Szwamfuter. farba, Scmneinfurtergriin, XXX. 167. Szwarny, piękny, zgrabny, XVIII. 222. Szwasty, ł,awa, IX, aoo. Szwatol, platek śniegu, XIV. 123. Szwela, podwaHna, przycieś., XIII. 66; XX. 315; XXXIII, 95. Szwestka, śliwka, XVIII, 222. Szwęgrzeć, szwyngrzyć. szeptać XIV. 123. na'rzędzie druciarskie, XXiXVII. 205. Szyb górniczy,x.xXI. 86. Szyba szlifierska, X!XXIX. 378. Szyber, zasuwa w kominie, XXIX. 49--51. Szwynkownycia,' Szych, XVIII. 146; XXIX. 283; XXXI. 76; XXXIV. 161. Szycharstwo, XXX1.16O. Szycharze, XXX. 234; XXXI, 160. Szychtarz zakopiański, Ul. 2~. Szycie bez węzłów, śmiertelnej koszuli, XXiXIX. 30G. - na tiu1u, Xxx, 2~. -: zakazy, XIII. 27. Szydło szewskie, IX. 5\3, 186, 244; t XIV .. 371. Szykowny, zgrabny, prędki, II, 141; XVIII. 222. Szyld na domach chłopskich,iXiXXI. 76. Szyniony, uczesanie, XXVIII. 18, Szynk, XXVlU. 188; X'Xx. 203, 205; IXJX,XI,18, 110. Szynka, jedzenie w W. Niedzielę, XVI. 79. - święc. kość w lecznictwie, XI. 385. - w Peregi~ynacji MaćkowejXXVIII. 1 97, Szynkarka w szopce, XIX. 3'8; XXXI. 14, 19; XXXII. 44. Szypelki, supełki w hafcie, ,XlXVlI'I.38. Szyper, p. flisacy, X. 7; XVII. 75; XVIII. 132, 136; XX, 56, 57, 100. Szypólka, wrzeciono, liX. 365. Szyszka olszowa w lek., ,XXXV, 71 - sosnowa, tępienie pasożytów. XlX,X, 26. - świerkowa, III. 229, 253; pt. Po. t r a w y g ł o d o w e. Szyszki, ciastka weselne, XXXIX.446. Ścepy, łuczywo, ;}C,XLX.10, 51. Ściana: bielona, 1. 16,1; IX. 2119; X.XX. 2(}-22. 1 " - , , blokowa, V. 152. chruściana, HI, 11; X'XIX. 572. drewniana, XIV. 398. frontowa, IX. 27'9. konstrukcja, ,XJXiXVII.193, 196, 197. licowa,p.frontowa,.){J){,XVII.190,l9'5 - lątkowa, XoXlXLX..287. - na węgiel, XX'XUI, 91. - stodoły, x,x,xIV. 144. - szczytowa, I. 1,60;IX. 279; XXVII. 140; XXXIII, 90; XXXVU. 190; XXXtx. 25'5, 264. - wieńcowa, XXXIX. 243. - wyplatana, x/XXVIII. 364, - z chrustu, oblepiona gliną, XX,XIX. 572. - zewnętrzna, V. 1513. Sciapkować, 2Jbierać masło, XVI, 86. Ściągać sobótkę, stos sobót" V 269. samobójcy, XXXI. 85. Scieg atłasowy, p. gładki; - gałązkowy, XXIV. 139, 142. - -gładki, XXIV. 1'36; XXVIII. 23, - gobelinowy, XXIV. 139. - hafciarski, XIXVUI. 33, - Janina, X,XXVII. 224. - kładziony, XXVIII. 23. knoplochV, XlX:VIII. 36. - koszykowy, XXVIII. 23. - krzyżykowy, p. chrestyki, XXIV. 138, 141. - łańcuszkowy, ,xxII. 95; .XJXlV.143. Nizine, IX. 95. - piaskowy, XXIV. las, 141, - płaski, IX. 95; XXIV. 138; XXVIII.36. - płomienisty, XXVIII, 23. - pocztowy, XiXVIII. 20. - przed igłą, lXXIV. 140 - przekłuwany, XXVIII. 23, - supełkowy, XXVIII. 23. - sznu!'kowy, XXIV. 14-3. - sznurek pletenyj, IX, 95. - warkoczowy, XXII. 108; XXIV. 139, 143. - wodny, XXIV. 139. - W)'ipukły, XXVIII, 23. - za igłą, XXIV. 140. Scień, cień, choroba, H. 217; VI. HJ. ŚCiernisko w zagad'ce, VI, 24S. Scierwa, padlina, V. 64ŚCieś, ścieś! nawoływanie koni, III,45. Ścięcie, ścięcie mieczem, XI. 392; ,XXXI. 83. Ściganie kukułki, p. Prima Apritis, VI. 298. Ścinanie kani', XlX;XI.,167. pt. Z wyc z a j e i o b r z, d o r oc z n e. - koguta, XXII. 8. - świec, zwyczaje mieszczańskie, XX. 194. Ściobka, O. błr,), izba XXVII. 140. Ściong, jednorazowe przeciągnięcie siecią, XIV. 123. Ściółka pod bydło, p, cetyna, XXXIII. 22, Ściwnie, prawie, XII. 68. Ściżyć, naglić, XIV. 253. Śćklo, szkło, XXXIX, 383, 409. Skartny, wybredny w jedzeniu, VI.47. Śkierdź, główny pastuch, IV. 14-1,142. Ślaban, kanapa z wiekiem, p. łóżko, IV, 278, 287. Ślachmyca, cza~ka welniana, XXVIII. 171, 174, 175. Ślad stopy na kamieniu, stopka św. Kingi, Król. Jadwigi, p. stopa na kamieniu, I, 63, 218, 221, Ślady stopy diablej, 1. 219. Slaga, flisacki młot drewniany, X. 454; XXXIX. 322. Ślajsa, s·zczapy do oświetlania, p, lucIyWQ, XXXV. 64. Ślakować, śledzić, tropić, XIV. 123. Slakownicy, XXXVI. 198, Ślak ta, szlachta, XXXV. 48. �517 Slam(l,zarny, powolny, niezdarny, . XII. 68. Slawka, skobel, IX, 361. Ślaz lekarski, Althea offie. Malva affic., korzeń, XXX. 39. ...,.-'kwiat, XJXX. 49, 55, 58. - liście w lecznictwie, II. 156; VI. 59;· X. 33,4; XIII. 217; XIV. 60; XVI. 85; XXx. 39, Ślazowa róża, Alt)laea rosea, odwar na kaszel, XXXI. 98. Sleau, (j. rum,), postronki pociągowe, XXXIX. 12,5. Slędnik, wyżeł, XVI. 108. Sledzie, I, 165; VIII. 293, 312; X. 358; XIII. 160; XX. 39, 96, 181; XXVIII. 161; XXIX. 92. - w magii, XXX, 251. - w przY'sil1owiu,IX. 48. SIedziana wieprza w przepowiedniach zimy, XIII. 205. Śledziówka, beczka, p. miary, XXVIII, 159, 162, 165. Ślemień, ślemię, XVII. 179; XXIX. 183; XXXV. 112; XXXVIII. 272. Slepa baba, p. ciuciu babka, gry i zabawy, V. 144. ślepe zwierzę w zagadce, XVII. 84. Ślepi .Szwabi, XXVIII. 207, Slepiec, bąk koński, giez,XVIII. 22,1. Slepień, bąk, Bovinus laurinus, XXX. 25 . Ślepota kurza, XVII, 184. - Mazurów, XXVIII. 207. - w apoIDcyfie, XXI. 120, 180. Slepy lwń w pieśni, XXIX. 94, - w opowiadaniu, XXVIII. 188-190, 192, 194. - w przysłowiu, VII. 215. - w zwyczajach przy wypędzaniu bydła, XXV, 56. - w zagadce, XVII. 93. Slężak, odzież, XIV. 14. Sliczny, XVII. 198, Ślimaki leśne, lek na rupturę, VI. 160. - w przypowieściach, IX. 67; XII.54, - w zagadce, XVII. 90. Ślina, symbol duszy, XXIX. 149, --. w leczni<:twie, III. 54; X. 356; XI. 399. - w zabiegach magicz" XXIII. 56. Slinogorz, wrwd w gardle, XXXVII. 284. Ślinotok u dzieci, XI. 3'96. Slip, ślepię, XIV, 123. - zasadzka na niedźwiedzia, VII. 268. Śliwa, p. gluba, glubka, liwa, Prunus domestiea, XIV, 371; .xXVIII 245; 'XXX I.98; XXXIII.87. - drzewo święte, VIII, 332. obsypywanie owsem na św, Szcze. pana, X. 156; XIV. 135. - węgierka, XII. 297; XXX~ 59. Sliwki, II. 114; IV. 286; VIl. 71, 273; III. 175, 320; XIV, 148. - k.ompot, XVI. 134. - suszone, XVII. 149. - w magii, XIII, 26. - węgierki, odwar w leczo. XXX.59. Sliżyki, XXX. 214. Ślub, cywilny, p. wesele drewniane, I. 184. - czesko-słowacki, XII. 90. - formuły prawne, XXVI. 8&. - kirgizki, p. ketuby, V. 18. - kościelny, III. 200; V. 284; XIV. 49; XVIII. 147, 148; XXVII. 154; iX,XVIII 94,96,104; X,XIX, 91, 133. - nocny, XXXIX. 430. - 'Powrót ze ślubu, XIV. 192, 215, , 254, 381. ,-- z cza:rtem, XXVII. 70. Slufa, część pługa, II. 131, Sluga, gość nieproszony na weselu, XVI. 86. Ślusarstwo, ,XXVI. 1:41. ł I :1' I, -l 'j Slusane, III, 232; XXIX. 104, 105. - iwoniccy, VI. 51, 52. Smiałoszek, śmiały, XIV. 123~ Śmieci, kładzenie pierwszego jaja, XIII. 115, pt. M a g i a. - sypanie do kołyski, X. 356. - syPanie śmieciem, Ill. 24. - wynoszenie II.lf'3; III.50; XIV.134. "'- wynoszenie, 'po zachodzie słońca, XVII. 181, 199. - 'wY~ywailie na gnój, XIV. 370. - spod progu kościoła, XI, 385. - zamiatanie, II. 363; VIII. 342, 343; XXXI. 145. -Smierciea, śmierć, XI. 430; XVI, 87. Śmierć p. Bój-książę, Kostia, Kostucha, kot, chodzenie ze śmiercią, II. 88, III. 51, 53. VII. 19, 20, 25; VIII, 354; IX. 180, 182; XI. 376, 3'78; XIV. 74, 82, 84, S5, 154; XXI. 104, 113" 114; XXVII, 139, ,252; XXIX. 127; XXX. 78, 79, 83, 197; XXXIX. 344. - Kostia p. bóstwo, VIII.. 49. - krowia, II, 163 196. - kulawa, II. 157. - ńa stosie, XXVIII. 139. - na'gła, III, 63: - od piorunu, U. 3,26; XVIII. 195. - odpędzanie. XIX. 116, - pozorna. XV. 23, 25. - przepowiednie; XIV. 368, ___O, przez ..rozdarCie, XI. 392. - przez utopienie. XI. 393, - rano, XVIII. 198; - S'p"owadzanie, XXI. 13'1, 132, - Uwięlion.a, VI. 25~2i57; VIII. 50; XVII. 19. 50; XX. 253, 254; XXX. 78--8:3. - w literaturze lud., VIII. 49-51; XV.89; XVI. 205;XXX 76-80 Z8 _·w postaci 'lrobiety, II. 329; XIII. 2M, 230, - w przysłowiu, IX. 244, 377, '378. w zwyczajach i obrzędach zapustnych, I. 50, 51; XXII1.16O; XXXIII, 147. -'-'.imartwychwstanie bóstwa: babI.. lOńskiego, egipskiego, hotentoc. 'kiego, XXXII. 120, 121. :.- 'zmartwychWlStanie dwugłowego 'bóstwa, XXXIII. 145. Smiergus, śmigus, IX, 189; XXXVIII. 306. Smiertelnica, koszula śmiertelna, XXXIX. 303. Smiertki, Nawki,' Marzanki, XIV. 83; pt. D e m o n y s z k o d l i we. Śmierżtecka, p. chodzenie ze śmiercią, Xl. 76, 77; X'IV. 84. Smietana, II. 1Za, 365; VI. 264; VIII. 357; XX. 247; XXV. 86; XXIX. 103; XXX. 26, 38, - w lecznictwie, VI. 61; XIII. 219; XVIII. 183, - w pielęgnowaniu dziecka, VI. 160. - zakaz sprzedaży, VIII. 357, Smietannik, Comarum palustre, Ge:. um rivale, wyrób masła, XXIXI.98, XXXI. 98.' Smiga, część sieczkairni, IX. 365, Smigane, motyw ha,ftów, XXIV. 143. Smigle, części wozu, VI. 395, Śmigus, Smigurst, Smigusżt, p. dyngus, lejek, I. 86, 254; II. 87; III. 26'; IV. 2201,283; VI.205; VIII, 154; IX. 189; XII. 41; XIII, 143, 144; ,xVII. 15, 35. 39; XVIII.' 110; XX:, 1&7, 158; XXVI. 143; XXVIII. 14; XXX. 198. Smiguśne święta, p. śmigus, IV. 221, 276, 283, 316; VIII. 154, 155. Smytana, (gw. hue.), śmietana, VI.264, Sniadanie, II. 128, 244; III. 320; IV: 277; V. 153; XII, 296. Snice, części wozu,VI.395;'XX.XIX.1l3 �ea 519 518 Snieć, Seca!e cornutum, na zbożu, IX. 67; X'IV. 134; XiXVIII. 245. - sprawdzanie, XIV. 134. - w magii, IV. 320. Sniadanie pa radzi'cielach, (j, błr.), uczta zaduszna, XXIV.9. pt. Z w y c z a j e i o b r z ę d y z w i ąz a n e z k u l t e m p r z o d k ó w. Snieg gęsi, III, 144. - księży, III. 144. - marcowy, VI. 6r<!. - na wiosnę, II, 162. - na zapusty, XVI. 83. - pastuszy, III. 144. - ptaszy, III, 144. - w budownictwi~, :XtXJXVII. 98. - w literaturze ludowej, XIII. 255, 256; XXIII. 138, - w prze<p, urodzaju, VIII. 61. - w wail.ce z paS'Q,żytami, XXX. 26, - w zagadce, II. 41; VI. 248. Sniegowce, XXVI, 98. , Snieźycz!ka, Galanthus nivale, XXVIII.245. Snig, śnieg, V. 53. $nurówka, 'Sznurówka, IX, 323. Spagi, krzyżaki u świecaka, XXIX. 10, 37, 50. Sparogi, zakończenie dachu, XXXVI. 400. Spas, zdziwienie, II, 232. Spate, (gw. żołn.), potrawa z grochu i rym, III. 81. Spekulant, spekulant, XIV, 123. Sperka, słonina, l. 47, 48. Sperklapa, (gw. żołn.), Sperrklappe, III, 81. Śpiący rycerze, VII. 127, 240; IX. 2,00, 294; XIV. 248; XXVII. 135, Spicaki, termin ol. kowalska, VI. 291, Spichlerz. p. śp;klirz śpichrz. II. !Xl; III, 20'9; VI. 393; X. :HO, 312, 315, 316; XI. 203; XIII. 343; XVI 366; XVIII. 4; XX. 22; XXIII, 39; XiXXIII. 96, 108; X:XXVIII. 272; XXXIX, 197, 216, 328. pt. B u d y n k i g o s p o d a r c z e. - na palach, XXX. 2,16. - niedżwiedzi, XXXIX. 421, - pleciony na kukurydzę, p. kosznica, .xXXIV. 144. - zaklinacza deszczu, XXXIX, 225. Spichlerzyk, XIV. 359. Spiczasta czapka, XXVIII. 170, 178. Spiewacy podwórzowi, ,XX.XIII. 45,46. Spiewająca{e) kość, XXVIII. 253. - włosy, XXVII1.253, - zbój, XXVIII. 226, 235, 236. Spiewanie, p. latkanie, - Jura, p. post. V. 306, 307, - Tadeus7a, XiXIV. 97; XXXIII, 37. Spiewnik kośc., III. 285, 286. Spiewy i śpiewki andrychowskie, XV, 108-135. pt. P i e ś n i l u dowe. - chóralne III. 214, 2'15, 221, 222; XVI. 175. - czeskie, II, 32. - dalmackie, II. 32. - do przodowania. VI. 137-139. - do śmiechu, XV, 128-129. - do tańca, VI. 14<J.-157. - dożynkowe. III. 29, 30. - drużby, XVIII, 150. -epickie, XXXVIII. 315. -- flisaków czernichowskich, II.361. - gas\mń-skie. XV, 49. - greckie. XVI. 173. - indywidualne. III. 222. - kasZ'U'bskie, XVII, 186. - kościelne XVIIl. 148; X.X. '11. - krakowskie. II. 340-380, - litewskie. IV. 35, - ludowe. III. 122; YVII, 185; XX. 192; XXVI 124;XXI.X. 206; tXOCX. 249. - morawskie, II. 32. _ na jarmarkach, XIX. 69, _ na wieczornicah, XVIII. 152, 153. - o carownikak, XV. 132, - o cyganach, XV. 132. - o djeblach, XV. 132, - o góralak, XV. 130. - o Krakowiakach, XV. 131, - o ksiedzak, XV. 131. - o miemcach, XV. 130, - o parookach, XV. 132-lG6. - o pijakach i gorzałce, ,XV.122-125. - obrzędowe XXXVII, 352·. - orientalne, XVI. 173,. _ ośkliwe, grubelacne, XV. 126. _ pana młodego, XVIII. 150, _ paste~skie, IV. 281; XVII. 146. - pod kościołem, XIX. 69, - polskie, II. 3'2. - powstawanie, VI. 214. _ p1"Zypiciu piwa, XXXIX, 198. - recyto.wane, XVI. 170. - ruskie, n. 32. - Sabałowe, XXXI. 175, - serbskie, II, 32. - 'słowackie, II. 32 - słowiańskie, II, 32. - sobót~owe, V. 177; XX. 192. - szamana, XVI. 119. - w sropce, XIX, 31, 32. - wałaoskie, II. 3:2, 313. - weselne, V. 17, 177. - wielkotygodniowe, XIX. 1~2, 153, - wojeńskie, XV. 109; XVI.l16-122. - żałobne przy trumnie, XVI. 148, Spik, wydzielina z nosa, V. 64. Spiklisz, śpkhlerz, X.XXIV. 159.·Spinacki, powróz do ~tania koni, IV, 280; XII. 220. Spi.och, taniec, IV. 433. Spiwki zolotne, pieśni, IV. 277. Spizak, dzwonek dla krów, V. 305, ~, '~ ;;, - Śpiżarnia, p. czulan, komora, soł, solnysz, IX. 280. Sprychi u pługa, I. l..w, Spyrnale, termin. kowalIska, VI. 291. Sragi, nogi u stołu, IX. 360, Srężoga, mgła na pogodę, XIV. 399. Sroda, kichanie, X. 221; XIV. 252. - Ropie1cowa, X. 329-3'31; XII. 40; XVII. 15; XX. 182, - ślub w środę, XIV. 380. - w praktyka.ch mag., XII. 41. - wstępna, XII. 1'35; XV. 105. - zakaz 'rozpoczynania roboty, XVIII. 198, Srodek nieba, II. 200. Srodki budzące miłość, I. 136. pt, Aphrodisiaca. - czarodziej'skie, XXV. 7-10, 15, X,XVI. 7, 16, - lecznicze mineralne, IX. 418. - na szaleństwo, XIX. 118. - niweczące czary, XXV, 90. - ochronne przeciw czarom, XII. 221, pt. Apotropaion. - ochronne przed drapieżnikami, XXXV. 83~5. - oczY'Szczalne, XXXIV, 279. - opa'rte na analogU, XXVII. 153. - odurzające, p. cygaro z maku, mocz, muchomor. - produkcji, XXXIX. 184, - przeciw bezpłod, XXVI. 103,10'1. - peZY pieczeniu chleba, XXVII.136. - 'Sympatyczne, zwierzęce, roślinne, IX. 418. zapewniające po,wodzenie. XXV, 8. Srodowisko fizyczne, X,XXVIII. 3175. - geograficzne, XXXVII. 63; XXXIX, 228, 229. - kulturowe, XXXVII. 52-55. 58. 59, 61, 63. - myśliwskie, XXXIX. 422. '- rasowe, X:XXVII. 63, �520 ~ robotnicze, XXXIX. 12. - rybołówcze, XXXIX. 42~. ~ społeczne, XXXVII, 62, 63; XXXVIII. 374--377. - wiejskie, XXX. 245. Środówka, nazwa cieląt, XLXV. 54, Środucha, Środula, nazwa krów, VIII. 152; XXI. 60. Śródpoście, IV. 199; VIII, 340; XXXV. 178. Srubet, terminol. lmwalska, VI. 292, Śrubki u koła, VI. 395,. Ś,rutw łowiectwie, XXIXI. 27, Sryblo, w pieśni weselnej, XIV. 32.2. Sryki, śrykówka, (gw. flLsac.), brzezina do tączenia drzewa, X, 6, 7. Stajer, śtajerek, taniec, III. 364; VI 137; XIII. 324. Stelong, (gw. żołn.). Stellung, III. 79. Strajhycel, (gw. żołn.), StreichhOIzel, TIL 80. Streng, (gw, żołn.), Streng.III. 79. Struzok, (gw. żołn.),Strohsack, III.80. Stuka, słonina, I. 47, 48, Sturm (gw. żo~n.), szturm, III. 79. Sturmak, śturpak, niezgraba, VI. 47, Styblety, (gw. żołn.), kamasze, III. 79. Styry, cztery, X. 96, Św. Agata, p. chleb św. Agaty, VI. 75; XXVII. 134. św. Agnieszka, w przysłowiu, VII. 30. LXiV. 243. św. Aleksy, LXIXVII.43. św. Andrij.· p. św. Andrzej, I. 162; V. 219; VII, 269! 285. ~wigilia, VII: 94. - wróżby małżeńskie, VII. 343; XIII. 32; XVIII, 212. św. Andrzej, P. Andrij, V. 219; Xl. 4:30; XIV. 403; XVI. 82; XXX, 237, 238; XXXI. 167; XXXV. 25. - w wierz. myśliwskich, VII. 285. 521 - wróżby małżeńskie, XI. 293; XXXV. ,178; XXXVIII. 271. - w obrzędach, XXV, 13!}. św. Anlas, II. 212. św. Anna, kult, XII 273; XIV, 279,297. św. Antoni,II.169 ;XXIII.78;X.XIX.156. - patron wieprzy, VIII. 343; XX.72. św. Apolonia, X.xIX. 156, św. Augustyn, II. 106; XIV. 403;.xIIX. 48; XXXI. 46, św. Barbara, II. 3 66; XI. 430; XX. 100; XX'IX. XXIX. 156; XXXV.25. - kult, XXVII. 135. - zarządza ospą, VIII. 379, 380. św. Bartłomiej, opiekun barci, XX.xIX, 415. - w KalendaJr'zu Staropolskim, XIII. 2,56. - w przysłowiu, VII. 32. św. Benedykt, .xIII. 256; XXXV. 173, Św. Błażej. VI. 74. - w przysłowiu, VII. 33; VIII. 338. św. Bonifacy, o"iekunfasoli ..x.xI.121. św. Branden, XVIII. 107. św. Brygida, pas, XJXIII. 22. św.. Cecylia, XXI.103-124; XXIII.159. 1 - ingenua, nobilis, iHustris, claris_ sima, XXI. 105, 116. - krasomówczyni, X,X. 115. leczy ślepotę, XXI. 120. naj starsze redakcje żywotów, XXI. 111, ~ patronka muzyki, XXI. 120,121.123. -pochodzenie kultu, XXI. 105, 106, - powstanie apokryfu o ślepocie, XXI. 120. - ślepa, XXI. 117-119; 123, 124, św. Chryzostom, VI. 234. św. Cornelius, patron bydła, ,XXI.121, św. Cyprian, V. 268; VI. 2.34; XXXVII. 304. św. Cyryl i Metody, II. 153; VI. 234. św. Czech, XIV. 349. św. Damian, p. Bezmerznyk, V. 219; św. Hlawosika; 0, ukr.), ścięcie św. XIII.32, Jana, XIII. 3~. św. 'Dorota, p. chodzenie z Dorotą, św. Hubert, patron myśliwstwa, XIX. 67; XXXV, 25. XXIII. 154); XXIX. 156; XXXI. św. Dymitr, • Dmytro, 1. IllS. 144; XXXVIII, 268. 7" żakończ. wypas.u byJła, XII. 300. św. Ihnatij, bicie wieprzy, V. 207. __.zawieranie umów najmu, XIII.31. św. lIa, św. Ilia, (j. ukr.), p. Eliasz, §w. Eliasz, p. Ilia, II. 166, 209, 326, rządzi piorunami, II. 160, 209, 326, 328; XXXVIII. 268. 328; V. 218; XII, 298; XIII. 32; św. Elizeusz, opiekunłysych,.XIV.403. .xXXV. 121. św. Eustachy, w łowiectwie, VII. 285; ;- wypędzanie na powernyk, XXXV. . ~XIII. 154);XXXVIII. 268. 121. św Filip, VIII. 369. zakaz pracy, XVIII; 212. - patron pszczół, XXXIX. 330.' św Iwan, p. św. Jan" V.218; XIII, - w Kalendarzu Starop., XIII, 256. 109, no, n4. Św. Filip i Jakób, schadzki czarow- majenie pól i chat, XVIII, 211. nic, V. 319. ziół, XIII. 31. św. Florian, kult w Polsce, IX,XHI. -~bieranie św. Izydor, p. Wizyta, qracz irolnik, 159; XXIX. 1,56. I. 172. - obrzędy doroczne, VIII. 342. . św. Jar.ek, XIX. 117; lXIXV. 112. - patron ognia, VIII, 342.. św. Jadwig,a, II. 63, 117; XI. 217; - w zagadce, II. 228. XIII. 59; XXXIX. 299, św. Franciszek, pas., X,XIII. 22. . - w Kalendarzu Starop" lXIII. 2507. - rzeźba ludowa, XXVII, 193. św Franciszek z Assyżu, IX. 189; św. Jakób" Jakow; II 94,2.23; V. 217; XXXI. 1.38, 13,9. VII. 9; XIII. 28, 31, 256; XIV. 243, 2917;.xXI. 122; XXXI. 23. św, Gabriel, II. 326; Xly. 297. __ opiekun pszczół, XXXIX. 3GO. św. Gaweł, V. 123. - w Kalendarzu Starop., .XIII. 256. św; German, pas" .xXIII. 21. - w przepowiedni~h zimy, ,XVI. 83. św. Gleb, patron orki, .x,X.I. 122. - zakaz strzyżenia owiec, iXVIII.211. św Grzegorz, p. gregorianki, gregory, II. 198, 199, 201; IV> 1,77; śW. JanChrz.cici,el, P. Iwan, Ku~ pala, Ku,pajlo,. I. 123; II. 88, -lOl, V, 370; VI. 76, 195; VII. 324, 325; 160, 163,204, 205, 209; III, 2, 49, X. 93; XI. 195; XX. 248, 249; XIX. 162; IV. 2,83,312. 3i18 321; V. 123, 52. 177,269, 3'19; VI. 78; VII. 229, W Kalendarzu Starop., .xIII. 256. 240, 300; VIII. 342. 345, 378; XI, św. Hav;rylo, komendant piorunów, 64, 183; XIII. 1, 17, 19, 1,23, 218; V.218. św Helena. opiekunka lnu, XJ\I. 122. XIV. 16. 135,301; XX. 192;XXIII. 61. 83; XXVII, 163; XXIX. 107; - rzeźba ludowa, XXVII. 193; XXX. 225; X,XXI. 151; XXXIII. XXXV.25. n; XXXVIII, 264. św. Hieronim, patron małżeństwa, - chrzci wodę. XIII. 91. XIV. 297. '---1 �522 - palenie sobótek, p. kupala, XIII. 88. ścięcie, VIII. 378, w Kalendarzu Starop., XIII. 256. w lecznictwie, XIII, 218. zatykanie gałązek dębu i osiki, XXXV. 67, 73. - zbieranie targownika, X'XIII. 83, - zdobienie brzozą, XXXV. 61. św. Jan Kapistran, XJXJXLX.313. św. Jan Nepomucen, Nepomuk, p. św. Paluch, IV.322; V. 356; XI. 416; XXVI. 154; XXXI, 142, 143. św. Jarema, patron wołów" XIV. 403. św. Jeremiasz, p. Jarema. św. Jerzy, p. JUT, Jurij, I. 27; II. 2104, . 205, 213, 214, 2,68, 32,6, 327; III, 146; IV. 131, 143, 197, 201, 227; V. 217, 307~09; VII. 32, 134, 135; VIII. 341, 3718;XIII. 157, 158, 397; lXIV. 225 2I1:l, 343; XVII1.10o; XIXlII. 4; XXI,X. 107, 156; XXXIII. 10. - dzień czaro.wnic, XXX. 250. - i smok, XIV. 396. - kładzenie chleba na miedzy, XXV. 57, - na księżycu, p. k'siężyc, VII. 135; XXV.45-49. -'- obraz na szk:te, XtXx, 161. - początek wiosny, XXX. 250. - w literaturze ludow., VI. 34~345, -- wypędzani.e bydła, XII. 299, :roO; XIV. 193; XXV, 55; XXX. 250. św. Jewdocha, siew rozsady, V. 214. św. ,Jędrzej, p. Anąrzej, w legendzie, VI, 66; XXX. 85. św. Józef, II. 228; IV. 416; V. 155; XIV. 343, 404; XIX. 251; XJXHI. 23. - w legendzie, XIII 145; XXX. 46, - w szopce, XI. 18, 20; XIX. 35, 49, 88; X'XILl30; XXV, 63, 64; XXXI. 54. 5~3 św. Julian. XXVII. 20, 21. św. Jurie, (gw. hue.), P. św.Jur, Jerzy, dzień czarownic, V. 217; XVIII. 17'6. - palenie sobótek, XIII,.31, 109. - wypędzanie bydła, XII, 299, 300; XIV. 1193;XXV. 55, 57, 58; XXX. 183. św. Just, Justyn, VI. 234; iX. 18. św. Justyn, Ixx.XI. 23. św. Justyna, p. jednorożec" XXXLX. 308, św. Kamela, pas. lXXIII. 14. św. Katarzyna, VII. 207; XX!X. 237, 238; XX!XI. 82, 144, 167; xxxy. 178; X1X!XVIII. 33\3. - święto bydła, VIII. 343. -. w przysłowiu, VI. en; - wróżby małżeńsk e, [II. 32. św. Kazimierz, obraz., .x.x.x.. 183; XXXV. 188. św. KieTyk, V. 218; XIII. 32; pt. e h r o n o log i a, ił u d o w a. :~ św. Klara" XIV. 403. św ,K.'1audiuSl~, lJl)iekun kuJ:awych, XIV, 403. św. Kolman. pas., XXII'I. 8. św. Kosma, P. Bezmerznyk, Besrebnyk, zakaz pracy, V. 219; XIII. 32. św. Krzysztof, patron powodzi, XI. 342; XV. 206; XXIX. 99, 102, 122, św. Kunegunda, p. św. Kinga, stopa na kamieniu, XIV, 300; XIX. 117; XXXV. 172. św Kutbert, pa·s., XXIII. 22. św. Lej, Lejek, Smigus, I. 86, 130; IV. 11, 215; XVII. 113. św. Lenart, patron koni, JCJX. 72. św. Leonard, święto bYdła, VII. 343. św. Leszek, zakaz pracy, VIn. 343. :,: I.~ św Licinius, pas., XXIII. 15. św. Liseaj (j. bIr.l, Elizeusz, opiekun łysych, XIV. 403. św. Longin, legenda, XX,XII. 182. św. Lup, Lupula, opiekun wilków, II, 205. św. Ładysław z Gielniowa, X.XX. 183. św. Łazarz, opiekun małych dzieci, XIV. 403; XIX. 69, św. Łucja, II. 283, 331; IV. 218; VI. 67; VIII. 3413; XXVII. 65; XJXXVIII. 264, - dzień czarownic. VI. 67. - przepowiednie pogody, XII. 66; XVI. 83. - przesądy, XJXIXIII. 1M. - w magii, XXlXV, 73. św. Łukas~. patron malarzy, VII. '174; XIV. 404. - święto wc'łów, XiII. 2199;32; XXXVII. 291. św, Maciej, VI. 45. 7'6; XI. 194; XXXV.25. w Kalendarzu Staropolskim, ·XJI!LI.256. - w pożyczaniu mleka, XXIII. 70. św. Makowej, II. 159. św, Makryna, Mokryna, patronka deszczu, V. 218; XIII. 32; iXIV. 403. św. Małgorzata budzi ziemniaki, IXVI.84. - kult, X'X'III. 15, - w 'Przepow. drożyzny. lXVI. 80. Św. Maria, obrazek, XXX. 183 św. Maria M.agdalena, X,XiXVIII. 333. św. Ma'rcin. VII. 47; 'XU. 41; XV. .275: 'XVI. 10, 13. 14; X/XV. 7; X\XIIIX'.156; XXX. 2317;X,x.x:.VIII. 324. - bicie gęsi, V. 180, - okres składani.a czynszów. X:X. 8. - okres bicia bydła p. Schlachtmonat, XVI. 2, 4. - okres zawierania małżeństw, XII.92, - patron koni, małżeństw, pasterzy, bydła, psów, XIV. 297; XVI. 3,4; XXXII. 182. - w wierzeniach i obrzędach ludowych, XXXI. 167. - wró:żlby małżeńskie, XV, 14, 15. św. Marek, zakaz pra,cy, I. 175; V. 217; XI. 65; XII. 299; XUI. 31; XXXVII. .- w Kalendarzu Staropolskim, XIII, 256. św. Marynus, p. dziewica zakonnik, XXlXI. 47-52. św. Mateusz, II 205, Q06; XLX. 40, 41; XXXVII. 291. - w Kalendarzu Starop., lXIII. 256. św. Melanka, Melania, V. 212. św. Metody. IV. 337; VIII. 402św. Michajlo-Czudo, święto koni, I. 255, św. Michał, I. 174; II. 321, 326, 332; liLl. 419; IV. 1131;V. 173; VI. 65, 79; VLI. 98, 134, 214; VIII, 267. - X. 37; XIII. 203; XXXV. 68, 70; X~XLX. 294; pt. Zwyczaje i o b rz ę d y d o r o c z n e. - j'armCllrk małżeński, Xl, 223. - w kazaniu ruskim, XIII. 334, 335. -. Archanioł, XIII. 334,335; ,XIV. 380. św. Mikołaj, I. 118; II, 206, 214; IV. 13S, 201, 227; VI. 360, 361; XI. 65; XU. 41; XIV. 297; .xXViI. 149; XXX, 237; XXXV. 25; XXX'VIII. 339. - br.actwo, X:XXIII. 126. - obdarzanie, XXx:. 225. - patron małżeństwa, XlI. 223, - patron wilków, VIII. 380. - święto dzieci, VIII. 3413. - w zwyczajach związanych z wypędzaniem bydła, XXV. 55, �524 św. Mikołaj, p. obrazy na szkle, XXX. 183. św. MinucJusz, VI. 234. św. Mokryna, p. Makryna, przepowiednia pogody. )CIV. 403'; XVIII. 199. św. Mychajło, (gw. huc.), św. Michał, iP8lenie sobótek, XIII. 109, św. Naurn., p. opiekun dzieci, uczniów. św. Oleksa Tepły;, wypuszczanie pszczół, XIII. 28. św. Onufry, II, 53, 54, 169, 205; XIII. 31; XXXI, 27. św. Paluch, p Jan" Nepomucen, XI. 416. św. Pantalejmon, przepowiednie po_ go:iy, XIII. 32. - zjawienie się czarownic. VIII. 378. św. Patryk, VII. 151; !X,XIII. 100. św. Paweł, Pawło, V. 67. - 1.126; n, 19: IV. 313; VIII. 338; IX. 403; XIII. 2.29; XVIII. 104. - opiekun wołów, V. 67 .' - powstawanie kam:eni żinijowych, XXI. 229. .-:., w legendzie, ,XIII. 148; XXX. 127, 129. - iW Kalendarzu' Staropolskim, XliII. 255, 256: - w kolendowaniu, XI. 160. - zjawienie się czarownicy, VIII.378. św. Petro, (j. ukr.), p. św. ;Piotr, V. 67; XIJJI. 32. św. Petronela, siew lnu, tXJXXI 96, św. Piotr, I. 126, 174, 176; II. 19, 20, 322, 323; IV. 94, 313; V.• 34, 128,'lfj 167, 168, 210; VII. 9, 48, 50--52, 134, 294; VIII. 252, 253; XI. 15, 377; XnIl, 229; XIV. 168. 404; XV. 23; XVIII. 104; XX. 204, 207, 247, 249, 250, '2512,253; XiXIII. 15, 21; .xxxv. 121. 525 - patron rY'baków, XXiX.II. '34. w legendzie, XV. 23; Xxx, 127, 129, 130. -. zjawienie się czarownic, VIII. 378, '-'- związek z księżycem, XXV. 44. św. Prokopij, V. 218; XIII.312. św Roch, XXiX.VIII. 339, św. Róża, pas., lXXIII. 16, 21. św. Ruprecht, wywożenie w pole "balwana, XVIII. 98, św. Samuel, XIV. 404. św. Sawa, zakaz przędzenia', XVIII .. 212. zakaz szycia, XIII. 28. św. Scholastyka, przepowiednie pogody, VIII. 338. św. Sebastian, broni przed zarazą, XXX. 225. św. Senan, legenda <> rozkwitającym drzewie, XV. 206 . św Spas, w przysł., III. 43; XIII.32. św:Spirydion, zakaz roboty, II. 206, św. Stanisław Szczepanowski, kult, Xl. 3-l7. - obraz, XXX. 175, - w leg .. XIXVII. 164. św. Sykstus,pas., XXIII 20, św. Sylwester; w wierz. imagU, V. 194. św. Szczepan, I. 2 52; IV. 313. 318,326'; V. 2·99, 351; VI. 71; VII, 77, 224; VIlT. 345, 362, 373; X. 156, 282, 450; XII. 32; XIX. 35; XX. 174; XXII. 115; XXIX, 98; XXXIV~ 286. - chodzenie po domach ze śpiewa:' mi, XX!XIV.286, . - chodzenie z szopką, XI. 2-l. --- dawanie kolendy krowom ikoniom, XIV. 135. - dawanie kurom owsa święconego; XIV. 135. - osypywanie {JWsem śliw, XIV. 135. 1 - święcenie owsa, XI. 1~; XIV. 135. weselnych, XXlII. 128; XXV. 110. św. Szymon z Lipnicy, X. 448. św :Szymon i Juda w przysłowiu, XlIV. 245. św. Swierad, X. 18; iX.II. 326, 327. św. Teodor, zakaz przędzenia i świecenia, VIII. 376. św. Teresa, pas., -XXIII. 21, św. ~ertulian, VI, 234. św. Tomasz, XIX Ill. - w Kalendarzu Staropolskim, XUI. 257. --- pas., XXI;I. 8, 16, 20, 23. św. Trójca, XXXIII. II. św. Ulryk, patron węż6w, VIII, 343. św. Urban w przysłowiu, X. 17, 18; XIV. 346. św. Wacław, II. 153. św. Walenty, patron padaczki, XII. 62; XIV. 403'. św. Warwara, p. św. Barbara, VIII, 379. --- zakaz przędzenia, XVIII.· 212, św. Wawrzyniec, I. 171; VI. 34; XIV, 347; XIX. 33, - święcenie ziół i kopru, -XXX. 50. św .. Wenancjusz, patron trzęsienia . ziemi, V. ą5, , św Wendelin, XXXVIII. 333, św. Wincenty, VI. 34. śW,Wft w przysłowiu, VI. 35; XIV. 348, 349. - związek z kogutem, ,X,XX. 222, św. Witalis, pas., X!XIII. 17, św. Wizyta, p. św. Izydor, I. 172. św. Władysław, obraz na szkle, XXX.l83, św. Włas, Wlasij, 213. św. Włodzimierz. I. 185. św. Wojciech, ..;.. legendzie, II. 100, 221; IV. 201; VII. 77; XII. 326. --- w zwyqajach n. --- w Kalendarzu Staropolskim, XiIlJ. 256. - w podaniu, XVI. 100. - vi przysłowiu, XIV. 350. św. Zofia, obraz, 'XXXVIII. 333, Swaja, szydłQ, XVII. 131. Swajcara, nazwa krów, VIII. 24. Swarm, (gw. żołn.), Schwarm, IItI..79. Swenkung, (gw, żqłn.), Schwenkung, IU.78. Swiadek ślubny, kum wienczani, IX. 35. Świadkowie, IV. 253. Świat antyczny, XXXIIX. 111. --- klasyczny, XXVI. 92, - na wywr6t, XVIII. 186, 189. --- nadprzyrodzony, X~IX, 107; XXXV. 23, 176. - podział na l8 region6w, XX'XIII. 123. - !pozagrobowy, VI. 227, 228; XX,. 208, 209. - w przysłowiu, XVI. 97. - w zagadce, II. 41. Swiat, etymologia, XIV.77. - ze słomy,. opłatków, XI. 326; XXiIiX, 186; XXXV. 176. pt. S z t u k a l u d o w a. Swiatełko, latający duch dobry lub zły, XI. 314; XII. 262; pt. -em o n y .s z k o d l i w e. Swiatko, światełko, XIV. 123. Swiatło w praktykach magicznych, XIII, 218. Swiatogor_ Olbrzym-Góra, XXXIL81. Swiatowid, XI. 333; -XII. 221; XXXI. 165. Swiatowiec, obcy, II. 139. Swiaty Weczer, (gw. huc,), wigilia Trzech Króli, VIII. 374. - wigilia B. Nar., XVIII. 199. Swiątkarz, XXVI. 90, 148; XXXVII. 286; X!XXVUI, 333. �526 52? SWiąbki, XXIX. 186; XXXVII. 349, - w magii miłoS'Ilej, VIII. 3,65. '419; XlXiXVIJI. 4125;XXXIX. 466. - w przysłowiu, VII. 33. pt. S z t u k a l u d o wa. - w wierzeniach, XXlXI, 145. Swiątynia, p. Chram, Arkona, XIV. -- w zwyczajach i obrzędach dorocz_ 20'8, 209, nych, VlI~IiI.372; XXXIII. 124. - Jugernawta, II. 105•. - w dbrzędach pogrz., XIII. 106~ - karaimska, XXVII. 137. XVIII. 213; .xxIV. 7, 10, 11, 21. - Mility, II. 105. -- w zwyczajach i obrzędach siew-- Nieg~ XIV. 19, 74. nych, XVIII. 215. -- pańska, XIV. 315, -- w zwyczajach i obrzędach wesel. -- pogańska, XIII. 317;XIV. 306, 362; nych, n, 245; lU. 65; XiIV. 381. XVII. 193. -- we wrożbach, IV. 420, 421; VIII. -- Salomona, XXV,IU. 415. 48, 348, 360, 361. - słońca, VD!. 15, -- wielkanocna X!II. 65. -- Swarożyca, XIV. 43, 51, -- woskowa, II. 143, 144, 215; VI. -- Sziwy, II. 105. 337; X!XXIV. 165; XXXViII. 114, - Trzygłowa, XIV. 40. -- wyrób, XiI. 13'--76. SWiczka, pionowy sęk, XIII. 210. -- zgas:wna; XVIII. 177. -- świeczka w odpędzaniu burzy, Swiecak" p. łuczywo, XXIX. lO, 44, XlIII. 226. 47, 49, 51; X;XXI. 4; XXXVIII, -- w za,gadce, XIII, 205. 418, 424, 427. Swiderek do obróbki bursztynu, Swiecie na żyta, sobótki, IV. 313, 314. XXXiI:X. 383, 384. Swiecnik, duch o świecących pal-- instrument muzyczny, XX'VII.70. cach, XVI. 88, 89. Swidrak, V. 64. Swieczka, p. blażejki, stoczek, świeSwidrygol, awanturnik, V. 102, ca, XXVIII. 49. Swidwa, drzewo, X,XVII, 139:-- łojowa w magii, XII, 3181. Swieboda, godło, 158. SWieczki, goryczka trojeściowa, Swiec, szewc, XII. i23. Gentiana, II. 135; X1x,x. 50. Swieca, Bogu i diabłu, p. Wachle, Swiecznik, motyw wycinanki żyJeX. 263. dowskiej, XXII. 1'23,125; XXVIII. - łojowa, XXXIV. 163. 42, 48, 49, 55, 104; XXX. 236. - odczynianie uroku, !'l. 330. Swieder, śWiedrzyk, świder, V. 64; - ołtarzowa, XV. 103. VI. 292. - paląca się, we wr6żbach, VIU. Swiekier, świekr, teść, II, 305, 30a; 48, 348, 360, 361; XlIII, 320; XVI. XXVIII. 113, 114. 82; xx;r. 122; XXXI. 79, 81. Swiekra, VIII. 295. - płomień, III. 52. SWiekrostwo, P. snochactwo, LI. 107, - puszczanie na wodę, V. 357. 3()5--.308; IV. 358; V. 186; lX, 86; -- ścinanie, XX. 194. XX'VIU.113. - świecenie, XI, 18'5, 186; XX. 73; XX!V. 55, 58. Swienta poliwane, p. śmigustne - w magii, XI. 411; XII. 65. ŚWięta, IV. 283. xx. Swienta Woda, woda cud{)wna, V. ,278, 279. Swierk, świerszcz domowy, LX, 67. Świerk pospolity, p. hacz'Uga, Picea excelsa, Abies excelsa, bud·ulec, VII. 130; XII. 293; .X:XXIIJI. 93; XOCXV.104. -- g,ałązki,'podkurzanie, XX,XIII 120. --'- płot, XLI. 295, - kora w lecznictwie, XJXX. 37. -- szyszki w leczn. II. 155; XVIII.180. -- w mitach, XXXII. 117. -- w zwycz. l-maj., XI. 67, 200, -- w zwyczajach weselnych, ,XIV.256. Swierki, świerszcze, spólniki złego, p. Utrapieniec, IX. 67 Swierk, świrszcze, p. 'Utrapieniec, świerszcz polny, p. Kózka, IX. 67; X'X. 320; ,XXiX. 251. Swierzb ..p. korosta, leczenie, XI. 300; XIII. 218, 226; XIXXV. 69, Swieta nedila, (gw, hue.), Ziel. Święta,XVIIII. 211. Swietle, robaczki świętojańskie, X:X:XIV. 296. ~ietlica, I1X.23'8; XIV. 1li3,359.. 360; XXIX. 95; .xXX!. 31, 33; XXXVII. 193. Swietnica, świetlica, XIV. 389. Swietn* pospolity, (j. łac.), E'IJ,phrasia, XiXVIII. 245, Św~ęcenie, chleba, VI. 75; VIII. 341. -- gromnic, VI. 74; VITI. 441. - gruszek, VI. 74. - jabłek, V, 56; VI. 74; XIX. 66, - jadła, V. 215; XIII. 29, 149. -- kadzidła VI. 74. - kocianek, IV. 277. - ,'kredy, XXV. 110. - mięsa, VIII. 341, - ognia, IV. 283; V. 56; ViIII. 377. - owsa, VI. 72; VIII. 362; X,X'V, 110, -- palm, VI. 76; VIII. 441. -- paski, VIJII. 377; XVIII. 211, -- popiołu, VIII. 441. rÓi, ,XIX. 66. - soli, VI. 7,5; VIII, 34'5, 441; XXIX. 122; XXXI. 109. - świec, VIII. 338. .- tarniny, V.I. 77. - wianków, IV. 277, 283, 4413;V, 56; VI. 78. -- wody, IV. 283; V. 56, 213; VI. 75; VIII. 3'74; XIII. 28; XVIII. 210; XiXV.110. -- zagonów, XVIII. 75. -- zboża, VIII. 345; XXX. 246, -. ziół, II. 88; IV. 277, 283; V. 218; XIU. 31; XXlX'III. 1'53. Swięci, indyjscy, XXXIV, 38. - mahometańscy, XXXIV. 3,8. - opiekunowie żródeł, XlXVII. 136. - pańscy, XXJ.Ji.I.69. - polscy, XX. 3'17. - przydrożni, XXXI, 17Q. - w za,gadce, VI. 248; IX. 406. Święcona kreda, p. kreda święcona, VLI. 304; XI. 300; XXV. 110; ,XXlX. 122, -- woda, .p. woda święcona, XIX.90; X'X'IX. 122. - w lecznictwie, VI. 61. -- w zwycz. weselnych, XIV. 380. Święcone, l. 85, 87; XII. 64; 313; XIII. 143; XVIII. 195, 196; pl. P o t r a w y o b r z ę d o we. Święcone zioła, p. zioła, VIII, 59; X. 278; XX1X. w---41, 43, 44, 52.57, 73. Swięcony owies w leczn., XI. 383. Swięta jesienne, XXX. 251, Swięte obrazy, wzory pisanek,IV. 213. Święte Turbacje, X!XVI. 90. Swięto błyskawic, IV. 97. - Bohacza, p. Bohacz, II, 215. -- chińskie, XI. 3>35. -- �528 - - Ii ;; :! l: , l:, ! ,; - - - 529 Feraliów, XVII. 27. p. B. Nar., llII, 174. grzmotów, IV. 97. Iwana Kupały, XXXV. 181, Jordanu, p. Trzech Króli, XII, 299; XIII. 27. kąkolu, X:XXIII. 151. Kołchozne, XXXIX'. 421•. krzyża, XIII. 256, łasicy, II. 205; IV. 97. łużyckie, :XXX. 224. majowe, XXIX. 207. męczenników, XIV, 213. młodzianków, lU. 141; VIII. 345; XLII. 27. na cześć słońca, VIII. 254;,XXVI 73. N. P. Marii, VIII. 256; XXXI. 78. niedźwiedzia, XXXIX. 421. Nowego Roku, XXXII. 146. paranteliów, XVII. 27, pasterskie, XiIV. 193; XXV. 59, pielgrzymie, XV. 154; XXVI. 120. Roszhoszana, XXVIII. 53. snu, XXXII. 121, szałasów, III. 54. śmierci i zma'rtwychwstania, XXXII. 121. świńskie, V. 207. Trzech Króli VIII. 374. Uszpizin,' X.XVIII. 5.2. wilków, p. M. B. Gromniczna, II. 205; VIII. 375. wiosenne, XXXIII. 10. wiśni kwitnącej, XXXI, 169. wołów, 11.206; ,IV. 97; V. 217. zmarłych, p. Dziady, Zaduszki, VI. 202; XI. 428; XVI, 325; X'XIT. 150-152; XiXVIII. 9 9; XXX. 7; pt. Z w y c z a j e i o b I' Z ę d y z w i ą z a n e z k u l t e m p I' Z o d. ków. żmij, VI. 97. żniw, XV, 154. Godnie, 1 - --' żydowskie, hoszana lim, p. św. Pesach, Rosz- szałasów, Sukoth, Szalosz Szabuoth, rega- Uszpizin, żniw, XVIII. 53. Świętojanka, powódź, XI. 34'2; XXXI. 169. - porzeczka, Ribes rubrum, XXXI.99. Świętomarza, XIV. 209,219. Świętopietrze, XX. 61, 63. Świętość w pojęciu ludu, XXX. 251. Świętowit, Światowid, bóstwo słowiańskie, XIV. 56, 63, 209-211, 227 233, 234; XVII. 183; XXV, 121. Święty stan małżeński w zag., XViII. 91, 93. - wieczór, p. wiligia B. N. VIII. 371. Świglina, świdwa, Cornus sanquinea L., XIV. 123. Świgonić, umazać tłuszczem, ,XIV.123. Świńka morska, p. morsocek. Świnia, p. locha, nydka, swyna, śwy_ niak, I. 47, 48, 164, 212; IV. 275, 276, 299, 302; VI. 360; IX, 418; X. 451; XI. 384; XIn. 253; XIV. HO, 291, 292, 3·60; XVI. 81;XVIII. 72, 18Q;'XX, 90; XXIX. 96; XXXVII. 258, 261, 289, 363; X'XXVILI. 44, 313, 410. - czarna, X!XVII. 62; X1XXVIII.264. - dar rodziców chrzest., II, 201, 202, - duch zwodzący, :XVII. 68. - dzika, VIII. 292. - leczenie, X, 97; XXXI. 95. - nawoływanie, II. 130. - nowokupiona, II. 224, 338; XXIII. 104--106. - padła, III, 230. - postać diabła, VIllI. 355. - skóra, XI. 174. - tłuszcz w lecz" p. sadło, .x. 334. - w literaturze ludow., VI. 299; VUI. 298; IX. 174; XI. 329; XII, 80, 222, 223. -w _ - w gadce, VII, 134; IX. 68. w lecznictwie, III. 57. magii XIII. 327; XVmI. 180, w pieśni: II, 344, 36i. w przysłowiu, IX. 152; XIV. 346. w wierzeniach, XXXIV. 280; XXXVILI. 251, 264, - wierzenia w hodowli, II. 163; VLII. 363;:X:XIII. 136; XXXI. 95, - zwierzę ofiarne, X. 111. _ żytnia, XXII. 7; pt. D e m o n y s z k o d l i we, Świnia, gry i zabawy, V. 144. Świniarcyki, pasterze, IV. 280. Świniarz, swyniarz, handlarz świń, IV, 279; XIV. 123, Świnina, p. wieprzowina, IX. 68, Świnka, nóż, IV. 307. - ryba, XXiXI. 36, 41. śWinioryjek, czapka, XiXIX. 148. Świńska wesz, Cicuta virosa roślina, XXXI, 99. Świńska zielina, p. ciemiernik czarny, Helleborus niger L., n. 136. Świńskie bagno, odwar, X. 97. Świńskie ziele, tl:ędownik wę·złowaty, XXX. 63. Świontko, święto, XIV. 123, Śwircki, łzy, Xv.I. 86. Świrk, modrzew, II. 138. Świrno, świronek, II. 181; .xxVII. 140; XXIX. 159; XiXXI. 8, 10; pt, Bu dynk i g o s p o d a I' c z e. Świst trzykrotny, HI. 55. Świst w palce, sygnalizacja spławów, XVII. 141. Świstak, Mus Alpinus, Arctomys Marmotta, III. 254, 268. Świstaki, zabawki, IV, 116. Świstun, O, ros.), wir powietrzny, XXXIX. 329. - demon atmosferyczny. VII. ~1. 34 Lud - Tom XL polujący na świstaki, III. 254, 268, 269. Świtezianka, p. rusałka, IV, 151, 156, i157, 161-163, 169, 172, 387, 388 393; IX. 2, 3, 4. Switywka, (gw. hue.), siostra, p. młodego, druga drużka, XVII. 144, 146, 156, 159. Śwynar, (gw, hue.), pasterz, XXXV, 119. Śwynia część pieca, XXIX. 50. Śwyniak, XIV. 94. Śwyniareczka, XIV. 123·. Śwyniaty, podłużny piec, XIV. 123. Śitale, bogini ospy, XXXIV, 34. Śokjapaglie, (j. ind,), talizman, XXXIV. 37. Śzla, postronki, XXXIX. 125. Sik, (j. serb.), gry i zabawy, V. 144, Swiszczarze, Siva, p. Siwa, Sziwa, IV. 94; XXXII. 138; pt. B ó s t w a. SI e, (j. czes,), szle, X:XXlIX. 125. Sleia, (j. ros.), szle XXXIX. 125, Svara, (j. ind.), ~iva, paw" XXXII.l02. Sleidi, (j. lit.), szle, XXXIX. 125. Sbvito, O, st. słow.), wito, XIV. 211. Sb-wibt. Eb-witbkb. Sbwita, (j. starosłow.), XIV. 210, T Ta, tak jak, IX. 288. Ta choma chom, chomik, Taar, Taara, 111.43. stwórca Estów, xxxn. 103, 117. Taaroa, polin., bóg wiatru, VII. 10. Ta,p,ta, pierwszy człowiek polin. Adam, VII. 20. Tabaczka, tabaka w przysł., IX. 373. Tabak, podbiał, III. 139. Tabak, tytoń, XXXVII. 220. Tabaka, II. 329. �531 530 - w lecznictwie, III. 55, X. 356. - w szopce, XI. 145, 147, 148. - w przysłowiu, XVI. 97. Tabakierka, X.XIx.. 157; XXXIV. 160; XXXVIII. 339. - z bursztynu, XXXIX. 391. - cudowna, XXX. 80. Tabiwki (gw. huc.), torby huculskie, XXII. 110. Tablica cyklów kulturow., LXIXII.81. Tablica narzędzi do obró,bki skóry, XXXI. 115, 118. Tablice metrologiczno-numizmatyczne, XXIV. 188. Tablice mojżeszowe w wycinance żyd., XXII. 124; XXVIII. 51, 52. Tabliczki drew., pismo, XXXVII. 381. Tabliczki zawieszane na skazańcach, XXXIX. 145. Tabu, XVII. 50, 51; XVIII. 41, 42, 4549, 54, 55; XXI. 201; XXIX. 175; XXIX. 175. XXXVr.r. 5, 29, 442. pt. Z a k a z y. - dotykowe, XXXVII. 5. - imieninowe, XX:X:IV. 3,9. - płciowe, XXXVII. 5. - pokarmowe, XVIII. 28; XXXVII. 5 - słowa, XXXVII. 5, 442. - spojrzeniowe, XXXVII. 5. - wyrazowe, XXXVIII. 378. - związane z życiem grupy społecznej, XXXVII. 5. - związane z istotami nadprzyrodzonymi, XXXVII. 5. Taczki, II. 218. - w zagadce, XIV. 375. Tadęr, godło, XX. 158. Taglija, Taglohn, nagroda, XXVIII.88. Tahiti (j. polin.), bóstwo. VII. 6. Tairi (j. polin), bóg wojny, VII. 20. Tairibu (j. polin.), bóg wiatru, VII. 10. Tajfel (gw. żołn.), Teufel, Ul. 79. Taki, taczki, IX. 367. Takowny, taki, XVIII. 222. des, XXXI. (j. gil.), kropidło szamana, XVI. 118; 121, 125. 126. Talary, XIV. 257, 323. Talerz, talirze, I. 162; II. 143; XIV. 140; 339; XVI. 276; XVIII. 69; XXVIII. 104; XXXIV. 170. - cynowy, XIII. 252. - malowany, XII. 118. - weselny, XXXI. 170. Talizman, XI. 429, 430; !XV. 183; XXVI. 109, 149; XXX. 269; XXXVII. 295; pt. Am u l e ty. - z bursztynu, XXXIX. 360, 395. Talki, część warszt. lkac". XXIX. 8'5. Talmud, III. 53, 318; XXI. 201; XXVIII. 42, 53. Taltta (j. fin.), dłuto, XXXI. 158. Tales, VIII. 352; XXX. 234. Tam-tam, III. 222; pt. I n s t r umenty muzyczne. Tamaryszek niemiecki, Tamarix gerTakusa manica, Myricaria germanica, XXVIII. 246. - okłady w lecznictwie, Xxx. 66. Tamat, Tiamat (j. sum.) bogini, potwór ciemności, XXXII. 104, 105, 125, 131, 134, 163. Tambor, bęben, II. 350; XI. 44. Tambur, tamburica, (j.. wł.), gitara, XXIX. 112. Tammuz (j. babi!.) antropomorficzny symbol płodncścLXXXIV. 129. 130. Tamowanie, jaz., XXXII. 32. Tamty świat, tamten świat, V. 53. Tamyr, tamyrstwo, V. 5, 9; pt. P ok r e w i e ń s t w o f i k c y j n e. Tane (j. polin.), bóstwo wojny, VII. 6. Tanacetum partenium, balsamum, Leucanthenum. Tanac. vulgare, p. wrotycz, grzyb Marasmius osea· 9. Tanecznik, trawa, VIII. 359. Tangaloa, bóg Tongańczyków, VII. 20. Taniec, I. 138, 139; II. 35, 86; III. 18, 28. 214, 221, 230, 243, 355 368; V. 85; X. 202; XI. 299; XII. 306-308; XIV. 148 150; XV. 79; XVI. 140; XX. 192; XXIV. 90; XXVI. 104, 152; XXVIII. 110, 250; XXIX 119, 134, 203, 206, 207; XXX. 253; XXXI. 159; XXXIII. 152; XXXIV. 275; XXXV. 24, 174; XXXVII. 467; XXXVIII. 576. pt. T a ń c e. - afrykański, XXXVIII. 70. - akrobatyczny, XXVI. 125. baran, XV. 79, 80. - białoruski, Xx.I. 136-138. - bułgarski, XXIX. 204. - Buszmenów, XXXVII. 85. byle czarne, XXXVIII. 120, 122. - ceremonialny, XVIII. 54. - ch~dzona polka, XV. 80. - czarownic, XVI. 5.2; XXVII. 67, 69; X,XIXVII. 3'03. - dama, XXXVIII. 143, 144. - Damen-polka, XV. 79-81. - diabła, XIV. 299. - drużby i swata, II. 244. - drużby z drużką, XVII. 158. - drużby z młodą, XVI. 147. - flamingo, XXXVIII. 116. Gemsbock, X:XXVIII. 143. golacz, XV. 79, 81. - góralski, V. 122, 126; XII. 33; XXXVIII. 307. - górnośląski, XXXI. 174. - Hotentotów, XXXVIII. 100, 101, 115, 120, 122, 133, 143. - indywidualny, XXVI. 125. - jawajski, XXIX. 207. Tanecznica, Tarwc. Tanac. piwonia. uo - - - - - - - - - - - Jager-polka, XV. 79-8:1. kocurek, XV. 79, 81. koguta, XXXVIII. 118, 143. kołowy, XXVI. 125. kozak, XV. 79, 81. krzyżak, XV. 79. lindry, XV. 79, 82. liszka XV. 79, 83. ludu sieradzkiego, IV. 432. marznica, XV. 79, 82. mieczowy, XVII. 115. mimiczny, XXVI. 125. młynek, XV. 79, 81. na Boż. Nar., XXIX. 214. na cześć bóstwa, XIV. 318. na cześć totemu. XVIII. 43. na granicach, XVI. 50. na konopie, I. 83; VIII. 251; XX. 180; XXXVIII. 242. na śmieciach, I. 83. na urodzaj, VIII. 339. na krowie brunat, XXXVIII. 133. ogrodnik, XV. 79, 81. pasterski, IV. 281. pana młodego z p. młodą, II. 250; XVIII. 150; XXI.93 94; XXIII. 90. pani młodej, II. 264, 265; III. 256; V. 355; IX. 233; XVI. 145; XVIII. 75; XXX. 256. papuga, XXXVIII. 118. plastyczny, XXVI. 125. po oczepinach, XXI. 93. po pokładzinach, XXI. 93, 95. polka, XV. 79-81. przy oddawaniu wieńca dożynkowego, XXI. 94, 95. raźna polka, XV. 79-81. religij., XXVI. 125; XXX.III. 155. rumuński, XXIX. 204. rytmiczny, III. 219. rytualny, XXXVIII. 115. rz~dami, XXVI. 125. �532 533 Taniec sierota, XXXVIII. 101. - słońca XXXVII. 36B; XXXVIrI. 2B3. - straszak, XV. 79. - swaszki z p. młodą, II. 249. - symboliczny, III. 215...219; XXVI. 125. - szakala, XXXVlIt 116. - szamana, XVI. 11B. - śląski, XV. 79-B3. - śmierci z diabłem, XlIX. 3K - szkocka polka, XVI. 79-81. - teatralny, XXVI. 125. tolija, IV. 433. - towarzyszacy wypędzaniu bydła na paszę, XXV. 56. - walc, XV. 106. Walzer-polka, XV. 7'9-81. - weselny, II. 244; VIII. 251, 321; XIII. 197, 302; XV. 79-83. - węgierski, XXXV1.I.1353;XXXVIII 363. - wielka słabość, XXXVIII. 100, 101 - wielkop81ski, szocz, XXXVIII.461. - w dni zaduszne, XXIV. 15, 19. - w maskach, XXXVIII. 30. - w przysłowiu, XIV, 245. - wojenny, III. 215; XXVI. 125. - wokoło drzew owocowych, XVIII, 92, 95, 96, 103, 105. - wykupny, XXXI. 160. - z pierzyną, XXIX. 204. - zapustny, IV. 220. - 2Jbiorowy, XXVI. 125. - zbójnicki, XXVI. 12B; XXVIII. 250; XXIX. 110. - żydowska polka, XV. 79-81. T a ń c e p. Biiurich, baran, bąk, (taniec śląski), calusaria, chmiel, (taniec P. młodej), ceremonialne tańce, ciartas, (czardasz), ciganeszta, cyfrowany, cygan, czar- dasz, ćwiek, do hory, dramatyzacja mitów, dziad, hajduk, harkan, hatschoh, ger-polka, ka, jur, koucrek, hupperisch jura, koczerbieha, korowód, myjka, krakowiak, kotek, krywyj kujawiak, żak, kadrył, lepietrucha, kołokozak, taniec, lawonicha, lindry, jiikłód· krzylekki, liszka, lobi- maluśki, marsz,. marznica, mazurek, ma_ zur, miacielica, miacielicha, mietlorz mlynek, ober., oberek, obertas ' ogrodnik, owczarek, padusze~zka, padwan, plęśny, polka, polonez, polonos, przepiórka, przogany, logrodnik, maleńki, waniec, riwnyj, baniec, stary, straszak, polka szocz, śpioch, sta- szkocka jerek, ki tarija, t;zęsiony, (padwan), waloszka, siejemak, zawijaniec, polka. Tanir (j. ukr.), walc, wiel- wolniuśki, zagrodnik, zabiegany, spodosuwany, wolny, zawierucha, żydowska • rozpór z nogawek XXXVII. 215. Tanister, (gw. żołn.), tornister, III. B1. Tankid, (j. uzbeck.), parodie obrzędów rodzinnych i dorocznych, XXXVHI. 34B. pt. W i d o w i s k a l udowe. Tantra, tantryzm (j. st, ind.) praktyki magiczne, XXXIV. 29. Tanu, (j. st. ind.), cialo, XXXIV. B. Tańcujka, p. grzyb tanecznica, Mararasmius oseades, XXXI. 99. Tapa, (j. dajac.), stwórca i opiekun człowieka, VII. 6. Tapczan, XII. 213, 294. Tapionkanta, (j. fiń.), znak,. p. Tursaansydan, XX~XVI. 313. Tarakej, (j. lit.), troki, sznurki do łowienia ryb, XXXII. 26. Taran, część olej nicy, XXXIV. 14B. gryka, p. hreczka, I. 79, BO, Tarapaty, kołatki, I. B5. Tarcica w budownictwie, III. 8, 44. - w lecznictwie, III. 56. Tarcza, XIV. 35, 37, 81, 22B,229; XVI. 323; XXXVII. 3'91; XX,XVTII. 411. -'Dawidowa, ornament, XXVIII. 43, 48; XXXI. 160. Tarczownica islandzka, Lichen islandicum III. 240, 26B. Tarelyki, (j. ukr.), wzory pisanek, IV. 211. Tatarka, - w palmie w'elkanocnej, IV. 283; XXI. 216. w pieśni, V. 66. w zwyczajach i obrzędach urodzinowych, XXIX, 90, 189. w zwyczajach i obrzędach weselnych, I. 249. Tarnyca, (gw. huc.), siodło, XXXV. 115. ,bóg, stwórca Wogulów, XXXII. 103. Tartak, II. 76; XXX. 27. Tartys, (j. kirg.), obrzędy weselne, V. 14. Tarenjawagon, bóg Indian ameryk. Tarzanie się: na walcu, III. 54. VII. 19. - po grzędach, XVIII. 215. Targ, VI. 54; XII. 22, 24; XVI. 264, - po ziemi. VI. 62; VIII. 61; XI. 268, 270, XXXVII. 164, 201, 215, 84, 317, 31B; XIV. 183. 222, 224, 254. - w dziurawcu, XIII. 218, 226. - dobić, przybić, XXI. 96. - w słomie, III. 173. - na żony, XXVI. 85. pt. Z w y c z aTasak, (gw. druc.), klej, XXXVII. 204. j e i a b r z ę d y we s e l n e. Tasak przy wypędzania bydła na - o młodą, II. 26,6, 332. ·paszę· Targanie combra, XII 41. Tasiemiec, XI. 3<98. Targowiska XXXIX. 45. Tasiemka, p. krepinka. Targawnica, targownik, Trifolium, Tasiemki, wycinanki,. XXII. 116. montanum, koniczyna górska, kuTaskać, (gw. złodz.), nieść, VII. 281. pn:;-, sprzedaż, XXIII. 82, B3; Taszka, (gw. huc.), skórzana torba. Xx, XI. 99. XVII. 141; XVIII. 142. Tari Pennu, bogini ziemi, VII. 6, 12,25. .Tasznik pospolity, CapseHa bursa Tarka nazwa psów. XXXV. 136. pastoris, XXVIII. 246. Tarko, tarka, IX. 363. Taśma, III.. 15. Tarnina, tarki, p. cierń, Prunus spi- jedwabna, XXXIV. 165. noza. zatykanie gałązek we wrO- paciorkowa, XXXVIII. 259. t? lXIII. 110. Tatarak pospolity, p. tatarskie ziele. - bijak u cepów, VII. 273. Acorus Calamus X. 270; XXVIII. - liście, kolce tarki, w mag., XIII. 227 246. - odwar z korzeni, kwiatu, II. 158; aphrodisiaca, XXXIX. 300. XIII. 219, 221. - granie na liściach, XXVIII. 65. - przeciw upiorom, I. 13B. - w lecznictwie, XIII. 221,225;XXX. - Święcona, XII. 312. 28, 38, 45. - w lecznictwie, II. 158, III. 20, 22; - wianki XXXI. 99. XIII. 219, 221, 225. 263; II. 236, 274, 352; IX. 403; Tarom, �,.~ .. Tefilin, (j. hebr.), naczolnik modliXIII. 256; XVI. 59; XXVIII. 153, 157, 159, 206. - aphr., XXXIX. 300. Tatarskie ziele, p. sasyna, tatarak, XXX.38. Tatarzy, rzemieślnicy, szlachta, XXXI. Ill, 112, 117. Tatarzyn w anegdocie, XXXI.126, 132 Tatrówka, powódź, XI. 342. Tatuowanie, tatuaż. I. 57, 58; X. 347; XXVI. 77; XXIX. 181; XXXVII. 381; XXXVIII. 259; 293, 411; XXXIX. 198. - na ziemiach polskich, XXVI. 77. - technika, XXVI. 77. - rozmieszczenie, XXVI. 78. - w Tyrolu, XXXVIII. 293. Taubach, musteryjskie kultury prymitywne, XXII. 74. Tawelrak, (j. nogaj.), chrapki, XXV. 5. ' Tawiskala, (j. irok.), bóstwo, krzemień, XXXII. 109. Taxus baccata, p. cis, tysyna. Tąnż, tęcza, XIV. 123. 'Tąnżać, tąnżyć, parzyć gorącą wodą, XIV. 123. Tara, (j. ind.), 'bogini podróży i żeglugi, XXXIV. 29, 30. Tchn'enie, chuchnięcie w lecznictwie XXVII. 153. ' Tchórz, mięso w leczn., XVIII.1B8, 193. - sposoby łowienia, VII. 270; XXVII. 139; XXXI. 31-33. Te tej, (j. węg), mleko, XXXI. 158. Teatr cieni XXXVIII. 424. - jawajski, XXI. 50. - ludowy, VIII. 431; X. 128; XIX. 35, 54; XXVI. 124; XXIX. 207; XXXI. 164. :, ~ \ 534 - marionetek, V. 272; XXV. 121; XXXIX. 332. - religijny, XIX. 47. - staropolski XIX. 49. - uzbecki, XXXVIII. 347, 348. Teble, tyble, XXIX. 7, 16, 26. Technika: amorficzna, XXI. 251. - ceramiczna, XXXIX. 499. - ciesielska, XXXIX. 247. - eglemizowania, XXX. 175, 177. - hafciarska, XII. 191; XXIV. 137; XXIX. 117. - krycia dachu gontami, XXXIII. 97. 97. - ludowa, XXV. 102. - łańcuszk. hafcianka, XXII,98, - malowania, XXX. 146, 171. - miniaturowa, XXX. 171. - odlewów brązowych, XXXVIII. 461. - odłupkowa, XXI. 251.' - powstawania form zdobniczych, XXIii. 83. __ pracy, XXXIX. 108. '- pracy terenowej, XXXVII. 44. pracy w rolnictwie, XXXIX. 108. sia tkówa, XXXVIII. 461. słupowa, XXXIX. 261. spiralna, XXXIX. 493. 'Sznurowa, XXIX. 117. tkacka, XXIX. 133. użycia stępy, XXXIV. 188. wiórowa, XXI. 251. wycinankowa, XXII.103; XXVIII, 53. - zbierania materiałów etnograficznych, XXXVII. 340. - zeszywania skór, XXII. 100. - zrębowa, XXXIX. 285. Teff, gatunek prosa, XX. 319. tewny, VIII. 352. Teharonhiavagon, bóstwo Irokezów. l l L 535 \ święto snu, XXXII. 109, 111, 117, 124, 126. Tehen, (j, węg), krowa, XXXI. 158. Tejnac, (j. Czarnogórców), wampir, IV. 395. T'2ki sądeckie, Feliksa Taroniego, XXXV.14. - Maksymiliana Guńkiewieza, XXXV. 14. Teklusia, szopka V. 155, 159. Teknonimija, unikanie rodziny żony, V.202. Tekst, białoruski, XXI. 140-152. - buddyjski, XXXIV. 5, 29. - dokumentu z procesu czarownic na Zmudzi, XXI. 133-135. - góralski, XVI. l!H, 3:94-.197. - gw:arowypol."XXX.256;XXXI.170 __ kaszubski, XXX. 261. - katechizmu Pontana, V. 328-336. - łaciński, niemiecki o koronach żmijowych, XXI. 232. - obrzędów, XXXVII. 465. - pieśni o dziewczynie i przewoźniku, X:XU. 63. pieśni madziarskich, XX'XII. 7-19. - pieśni o Grzegorzu, XXVII. 12, 13. - pieśni a spotkaniu rodzeństwa, XXXII. 40-47. - poematu Derdowskiego, XXI. 182. - polskich widowisk religijnych" XIX. 62. . - przysłów białoruskich, XXI. 137. - sierski i ~łotwiński, III. 166, 167, 169-171. - słowiński, V. 328; XXXVII. 276. - szamański, XXXIX. 61. - szopki, V. 155-164. -- zaklęcia, XX. 80. Tele, (gw. hue.), cielę, XXXV. 133. Teleczer, (gw. hue.), pasterz cieląt, XXXV. 119. Telega. Ci. ukr.), koło, V. 372. Teletnyk, (gw. huc.), chlew dla cieląt, XXXV. 113 Telki, taki, XVILI. 222. Telek, tył głowy, XXXIII. 80. Temat: biblijny, XV. 205. - Karolingów, XXXVII. 257. - powieści, XV. 185. - powrotu kochanka, XV. 39. - siostry morderczyni, XV. 39. - śmierci. XX;XVII. 256. - wędrowny, XXXIX. 51. Templariusze IX. 283. Tempo melodii lud., XXI. 35, 36. - muzyczne, XIII. 172. Tenabi, (j. daj.), stworzyciel wszystkiego" prócz człowieka, VII. 6. Teofil w chodzeniu z Dorotą, IX. 19, 24, 25; XIX. 67, 68. Teofilus, zapisanie duszy diabłu, XXXI. 102. Teogonia, II. 321, 328; XXI. 188. Teorban, XXI. 47, pt. I ns t ru- m en ty m u z y c z n e. Teoria animistyczna, XXII. 13" 16, 18, 20, fI, 25. - antropologiczna. IV. 349. - areałów, XXXVIII. 17. - autochtonizmu Słowian, XXXIV. 171. - azjatyckiego pochodzenia Słowian, XXXIV. 51. - celto-słowiańska, XXI. 98;XXXIV. 50; XXXIX. 78. - części mowy, XXXVII. 311. - fal językowych, XXXVIII. 15. - funkcjonalna, XXXVill:!l.227,278283. - grup społecznych, XXXVII. 42. - i praktyka, X1X,XIX.41, 53, 63. - indyjskiego pochodzenia baśni, XV. 195. - jedinogo patoka, XXXIX. 47. �537 Teorila: językoznawcza, ,XIX/XIV.46, 47; X XXVII. 309, 310, 31S. 317. - kantylen, XX. 235, 237. - Kosinny, XXVI. 32. - kręgów kulturowych, XXXVIII. 12; XXXIX. 24. - kultury, XXXVII. 42. - Levy-Brtihla, XXXIX. 23, 24. - lingwistyczna, XXXVIII. 46. - magicystyczna, XXXVII. 135. - marksistowsko-leninowska, XXXIX. 2, 15, 29, 35, 37. - Marra, XXXlIX. 34, 35-38. - migracyjno-historyczna, IV. 349; XI. 346, 437; XXXIX. 70. - monoteistyczna, XXXIX. 16. - narodników, XXXIX. 52. - naturalistyczna, XXIII. 18. - Peiskera, XXXIV. 177.' - płdn. pochodzenia Jakutów, XXXIX.70. - północna, XXXVIII. 46. - prajęzyka, XXXIX. 36, 41.· - rasistowska, XXXIX, 27. - rozwoj1,l społeczeństwa marks.lenin., XXXIX. 2. - socjologH, III. 288. ...=. ~olarna, ,1. 12; XXVII. 2. - stadialności, XXXIX. 36. stalinowska o pochodzeniu narodu, XXXIX. 36. - Strunza o zabobonie, XXI. 184. - Tylora, XXXIX. 60. - wschodnia, XlX!XVIII. 3'6, 46, 49. - wstrząsów, XXXIX. 36. - żywiołów pierwotnych N. Kiryło· wa, XVII. 267. Teatihuacan, kultura płd.-amer., Tepen Kutzumatz, bóstwo ludu Quiche, XXXII. 112, 154. Tepeskanje, (j. słoweń.), obd"rzanie tartak, XVII. 164. na B. N., VIII. 345. Teplyj Oleksa, (gw. huc.), wypuszczanie pszczół, XII. 299;XVIII. 210 Tepsija, (j. płn. słow.), miedziana patelnia jako narzędzie muzyczne, XXXVIII. 317, pt. I n s t r um e n t y m u z y c z n e. Tepsijanie, (j. płd. słow.), śpiew, XXXVIII. 317. Ter, (gw. hue.), p. czer, czyr, brzozowy w lecznictwie, XXXV. 63. Terchdcz, (gw. huc,), pomocnik wataha, XXXV. 115, 119. Terchaczi, (gw. huc.), robotnicy, XVII. 150. Terem, (j. ros.), trzem, pałac, XVII. 180; XXIV. 86. Teren, (gw. huc.), tarn'ina, XIII. 225. Tereny bagniste, XXX IX. 239. - kolonialne, XXXIX. 196. 'Terepelle, odzież, XIV. 14, 15. Tereśnia, czereśnia, XIV. 123. Terkotki, kołatki, XI!!. 223. Terlycz, (gw. hue.), Gentiana AmaTella L., XlIII. 124, 225" pl A p h r o d i s i a c a. Terminologia czerwonoruskich mlar nasypnych., XXVIII. 144. - druciarska, XXXVI[. 2l0~1. - etnologiczna, XXI. 86. - kłódkarska, 1. 62. - kowalska, VI. 290-292. - rybacka, XXXII. 34. Terminy dzierżawy, IV. 131. - ludowe, p. Chronologia ludowa. Ternyna, (gw huc.), tarnina, V. 66. Terpentyna w leczn., XVIII. 189,190. - wenecka w malarstwie, XXX.161 Terra sigiUata, (j. łac.), czerwona ziemia w lecznictwie, II. 296. Tertak, Terrakoty rzymskie, XXXiX. 493. (dok.), driakiew z węża, XXXIX. 342. Terytorium antropolog., XXVII. 165. - antr., Słowiańszczyzny, XXXIX. 4319, 440, 441. - domu starosaskiego, XXVI. 93. - etnograficzne, XXXVII. 233. - germańskie, XXVI. 93. - językowe Europy, XXVI. 91. - narzecza dolnosaskiego, XXVI. 93. - plemienne Polski Piastowskiej XXVII. 165. Tesarz, (j. czes.), cieśla, XVII. 187. Testament, III. 310, 311. - włościański, XXVI. 144. Testy, XXXVI. 165-167. Teściowa, V. 20, 52. Teść, I. 146, 148; V. 49. Teta, (gw. hue.), ciotka, VliI. 263. Tetajsy, jednolatek. XVI. 86. Tetiucha, (gw. huc.), nieczysta choroba, epilepsja, XVIII. 181, 183. Tetrapod, stołek W cerkwi przed carskimi wrotami, II. 143. Tetyda, XV. 186. Teza etnologiczna, XXVI. 31. - ewolucjonistyczna, XXVI. 42, 44. - Nadieżdina, w sprawie autochtonizmu szczepów ruskich na zakilrpaciu, XXI. 160. ..:...Niederlego w sprawie ZakarpaTeryaka, cia, XXI. 160. - Szachmatowa co do pm.-wsch. zakarpacla, XXI. 160. - pochodzenia Indoeuropejczyków, XXXVIII. 37, 38, 42, 47. - uczonych węgierskich o osadnictwie Węgrów na Zakarpaciu, XXI. 160. TezcatHpoca (j. azt.), bóstwo księżyca, XXXII. 112, 119-121, 124, 125. Tęcza, pas Afrodyty, XXIII. 2. - powstanie, XXIX. 132. - smok, VIII. 356. - w przepowiedniach deszczu i pogody, LII. 143; XVI. 83. - w przysłowiu, XIV. 376. - w wierzeniach, III. 143; V. 250; VII. 8; X. 109; XIII. 121; XXIV. 100; XXV. 45; XXXIV. 279. Tęga, tęsknota, XIV. 123. Tęga dziewa w szopce, XIX. 37. Tęngo, dużo, dobrze, XIV. 123. Tęnten, tent en t, XIV. 123. Theatrum, (j. łac.), teatr, XXXI. 82. ThoT, Tor, III. 173; XVII. 36; XXXJ:I. 88, 102, 103, 117, 119, 122, 125, 130. Thora, odczytywanie, III. 50; XX'VIII. 49, 50, 56. Thrymre, p. Thor, bóstwo piorunu, xxxm. 157. Thunauer, bóg german. XXVIII. 100. Thymus serpylum, p. macierzanka. Tiamat, (j. sum.)" p. Tamat, wąż, symbol ciemności, XXXII. 104, 105, 125, 133, 134, 163. Tich, tichr, tichy, .0. serb.-bułg.słow.), XIX. 14. Tien, (j. chond.), bóstwo nieba, VI!. 6. Tiermes, (j. lap.), bóg, XXXII. 103. Tiewen, (j. tung.), drążek do kierowania renami, XXXVIII. 259. Tii, (j. polin.), pierwszy człowiek, VII. 20. Tike, (j. serb.), punkty,. V. 144. Tiki raro, tongański bóg zmarłych, p. pochodzenie ludzi, VII. 20~ Tiklis, (j. lit.), Ibóstwo urodzaju, X,XII. 6, 7. THia grandiflora, -p. lipa. Tine murunduk, (j. kirg.), wykup Po młodego, V. 19. Tinus, dziw morski, XXXIX. 324. �538 (j. serb.), gra, V. 144. 'Tisa, (gw. druc.), słonina, xxxvn. 211 Tiul, p. materiały odzieżowe, XI. 61; XIV. 249; XXVIII. 17; XXIX. 188. Tiundiuk (j. kirg.), wojłok, V. 17. Tius, germ. bóg, XIV. 53, Tiusen - salar, (j. kirg.), dary weselne, V. 15 Tiutia z polywanym nosom, (j. ukr.), świstak, kogutek, IX. 388. Tjeha, pociecha, uciecha, XIX. 2. Tkactwo, II. 233; III. 9; IV. 177, 332; VI. 51; Xli. 27; XIV. 298, XVI. 140; X:XI. 50; 2CXUI. 155, 173; XiXVI. 104, 118; XX.IX. 85" 125, 132, 159; XXX. 214' 242, 271; XX,XI. 6, 7; XXXII. 35; X!XXV. 190; XXXVI. 176, 283; X:XXVII. 212, 3'32; XXiXVIII. 295, ~29, 411; XXXIX. 450. T k a c t w o, p. audmienos, chodniki, drelich, farbiarstwo, folusz, kilim, krosienka, krośna, liżnyki, narzędzia tkackie, pasiaki, paski, samodział, skietas, sukno, technika, tkania, tkacz, tkaniny, warp, wełniaki, warsztat tkacki. Tkacz, p. cech, knop, partacz, I. 163, 164; II. 133, 161; III. 9; VI. 246., 389; XII. 301; XIV. 277; XXIX. 86, 90. - jabłonkowski, IV. 176. Tkaczka, XXXII. 35. - w przysł. i anegdocie, XVIII. 235. Tkaczka, część sieci, XXXVIII. 230. Tkaj, p. lendrować. Tkanice, XIV. 15, pt. O d z i e Ż. Tkaniny czerwone, XV. 30. _ karaimskie, XXXV. 184. _ kurpiowskie, XXV. 107. - litewskie, II .. 374. - ludowe, I. 63; XXI. 42, 48, 49, 51, Tire, t 53; XXII. 89, 112; XXVII. 174; XXIX. 162, 185; XXXI. 4, 5, 173; XXXVII. 212, 451, 464, 485, 486; XXXVIII. 434, 441. - łowickie, XXV. 107. - radoms.kie, XXV. 107. - w Muzeum Etnograficznym w Genewie, XXXIX. 499. Tlalok, (j. azt.), bóg raju, VII. 19. Tlenek żelaza, barwnik, XXIV. 141. TLeps, (j. czerk.), bóg ognia, VItI. 28. Tło w ceramice, białe, brunatne, czarne, zielone, żółte, X.xVTII. 104. Tlo, dno, podstawa pieca, XIV. 123. Tłocznia farbiarska, XXVIII. 104. Tłoić, mieć pragnienie, XIV. 253. Tłoka, pomoc sąsiedzka, IV. 149; XU. 298; XIII. 111; XX. 8, 9; XXVII. 141; XXXIX. 545, 546. T ł o k a, p. daca, ełoka, darcie pierza, pobaby, powaby, pomoc przy 'żniwie, prządki, tłuka, toloka. Tłuczek, p. braj, piast. do moździerza w magii, XXI. 187. - do stępy, p. stępor, XXXIV. 188, - do tłuczenia ziemniaków, VIII. 400, 401; IX. 367; XIII. 327. Tłuczenie garnka po ocieleniu się pierwiastki, XXV. 54. - w obrzędach narodzinowych, XXV. 54, pt. Z w y c z a j e i ob. r z ę d y n a r o d z i n o w e. - garnka w śródpościu, IX. 410. - kaszy, XlII. 143. pt. Z a k a z Y. - wody w stępie, XII. 41, pt: Z w yc z a j e i o b r z ę d y d o r o c z n e. Tłuka, tłoka, VI. 47; XV. 105, 106. Tłukno, XXX. 214; XXX]!,I. 158, pt. p o ż y w i e n i e. Tłumaczenie napisów na pierścieniach, XXII. 58, 59 Tłusta sobota, p. dziady zimowe, i ( I 539 XXIV. 15, pt. Z w y c z a j e i o brzędy związane z kultem przo dk ów. Tłusty czwartek, XII. 39, 40; xx. 170, 181. Tlusty mąż, p. masne zile, rozchodnik bulwiasty, Sedum Telephium L., II. 136. Tłuszcz, p. sadlO', słonina, smalec, NI. 3"25; tuk, IV. 207; V. 11; XXXVIII .. 56. - w lecznictwie XI. 398; XXV. 115; XXX. 40, 56, 58. - z dzieci, XXVI. 73, pt. Ma g i a. - z trupów, IV. 262, 366; XXVI. 73; 73; XXXVIII. 248. Tniejszy, cieńszy XVII. 162. To, diabeł, IX. 384. Toast, XILI. 301. Tobie diabli do tego! naśladowanie indyka, VIII. 393. Tobloate, O. ang.), wędzić w dymie, XVI. 2. Tobola, nazwisko dziada, XIX. 90. Toczenica, odzież, XXVIII. 18. Toczenie chleba do studni, wody, XVLIJI. 209 210. .;-,-jaj na grobach, XXIV. 17. Toczeniki, słodkie ciasto, II. 129. Toczka, snop, II. 141. Toczydło, IX. 77. Toczyświat, roślina., barwik do jaj, IV. 214. Toguz, (j. kirg.), grzywna, V. 116. Taj kuda kinser, (j. kirg.), wesele, V. 11. Toj mal, (j. kirg):dary weselne, V. 16. Taj szczezby, (gw. hue.), diabeł, XIII. 211. Tojad mordownik, Toja, Aconitum L., p. trzewiczki Matki Boskiej, III. 240., 268; V. 218; X. NapeHus 225; XIII. 129, 221, 225; XVIII. 192; XXVIII. 246. - kwiat, zabawki, XXVUI. 64. - odwar, XIII. 221. Tojeść pieniążek, p. pererwa, Lysimachia NummuLaria L, XIII. 222; XXVIII. 246. Tok gliniany, p. boisko, bojewica, bojowiska, klepisko, 111.11;XXIX. 159; XXX. 20; XXXIX. 287. XXXIX. 287. Tokarka do obróbki bursztynu, XXXIX'. 376, 378. 379. 381. Tokarnia, XXIX. 89. XXXV. 174. Tokarstwo, IX. 96; XXXVII. 332. Toki, Odzież, XXVIII. 18. ToLa, (j. ind), duchy dzieci, XXXIV. 37 Tolija, taniec, IV. 433. Tolkacz, (j. ros.), obróbka skóry,' XXXI. 115. ToMka, (gw. huc.), 'P. tłoka, xxx. 87. Tołokno, O. ukr.), p. tłukno, XXX'.214 Tolpka, topka, XXIII. 165. Tomko VI szopce, XXXI. 56, 57. Tomyna, (j. ukr.), przewodnia niedziela, IV. 201. Ton, przerębel, XIV. 309. Ton semantyczny, XXXVII. 89; XXXVIII. 63. Tonacja(e), XIII. 172-178; XXI. 36. dur, XIII. 177. - eolska, XIII. 178. - greckie, VIII. 326. - gregoriańskie, XVI. 174. - hypofrygijska, VIII. 326. - jońska, XIII. 178. - moU, XIII. 177. - myxolydyjska, VIII. 326. - niegorowa, VIII, 326. Tonatiuh, (j. meks.), bóg słońca. VII.6. �540 Topka soli,: XJCUr. 165; XXXVIlI. 148 toń, III. 262; XIV. 123. Tople, topole, XVII. 164. Tonika, XVI. 171. Toplec, topielec., v.LIL 354, 3:55; XII. Toń, p. tania, II. 26·2; XlV. 123; 66; XVI. 88. XXIX. 126; XXXII. 22. -- w przysłowiu, XII. 216. Tooru, Toor, Toru, stwórca Estów, Topnik, p. topielec, XXXVIII. 254. XXXllI. 103. Topaz w wierzeniach, XXXIX. 325. Topografia sowizdrzalska, XXVIII.193 Topcyki, p. topielec, XXXVIII. 254. Topol, topola, XIV. 276. Topczyk, (j. ukr.), topielec, XlI. 168. Topola, p. topol, trepeta, drzewo, Topich, topiec, p. topielec, XXXVIII. gałganów, Populus tremula. 254. -- budulec, IX. 268~ Topiela, topiel, V. 53. -- kult., VIII. 332. Topielec, p. chłopczyk, topczyk, to-- w legendzie, XVII. 24. piec, topich, toplec, topnik. 1.79; -- w liście wiejskim, IX. 188. LI. 79; IV. 156, 282, 316, 318, 319, -- w pieśni, XV. 208. 331, 413, 414; V. 53~56, 278; VI. -- w podaniu, IX. 283. 65; VLI. 120, 187; VIII. 154--156; -- zasięg, XVnI. 62; XXVIII. 246. X. 223, 224, 407., 438-443; Xl. 42, TopOla, dziewczyna oprowadzana w 43, 293, 310--314; XII. 75; XIII.43, Zie!. Swięta, XXXIII. 11. 120, 216; XIV ..249; XVI. 88; XXV. Topola osika, Populus tremula. 112;XXVDII. 4, 253; }QCXV. 24; XXVHI. 246. XXXVIII. 254. Topolki, motyw zdobniczy, X. 300; - wzrok uroczny, XXI. 161. XXXV.27. Topielica, VI. 324, 336, 337; V,N. 120; Topolya, (j. ros.), obrzęd sprowadzaVIII. 10; XXXIX. 318. nia deszczu, XVII. 37. Topieluch, p. topielec, XXXVrill. 254. Top8'nomastyka, toponimika, XXX'IV. Topienie dziewczyny, sprowadzanie 48, 54, 56, 63; XXXVIII. 72, 2116; deszczu, XXXIX. 222, pt. M a g i a. XXXVIII. 42. -- figurek woskowych, XIX. 128. -- huculski, XXI. 48. - Judasza. XII. 311; XIX. 55; XXVI. -- kamienny., VII. 10; VIII. 171. 1.45. - metalowy, XXXVIT. 220; XXXIX. -- kukły, p. Kostroma, Marzana. 333. -- manekina, XXXIii!. 11. -- mosiężny, V. 50, 151. -- śmierci, Marzany, XII. 36; XIV. toporek. 84; XX. 157, 158; XXXIII. 10, 11. Topór,p. ciesiolka, cieślica, ciupaga. - świec, XX. 194. p. cioslo, 214. -- w worku, IV. 250, pt. P r a w o __ katowski, XXXIX. 145. l udowe. Topuz, (j. serb.), piłka, V. 145. -- wosku, XIX. 128. Tor, Toor, bóg lapoń., XXXII. 99, 103. Topirczyki, wzory pisanek, IV. 212. '1'opirec, (gw. hue.), toporek, lXiXIXJ:IX. Tor, Tora, Toru, stwórca Czuwaszów. XXXII. 109, pt. B ó s t w a. 333. T6nid, ) l ,l 541 Tara, p. Thora, XXVIII, 48; 50. XXX'IV. 175. TOTaq, (j. tur.), twaróg, Torba, p. kaleta, kalita, mieszek, moszenka, mantyka, tabiwka, tasz- n. 168; XI. 327; XIV. l3'5, 144, 150, 151; X:X;IX. 118; lXXXV. 114; XXXI. 3.46, pt. Transport. - cudowna, VI. 253, 256; XI. 376, 377, 379; XVII. 49, 50; XX. 250; XXIX. 80. -- dziadowska, IV. 411; XI. 25, 28, 31 -- huculska, p. tabiwki, XXI. 45. -- juhaska, III. 252. -- pleciona ze sznurków, XXVII,I. 217 -- pleciona z trawy, XVI. 122. -- skórzana, III. 229; V. 125; XTI. 255; XXXVII. 2'15, 2:20. -- płócienna, lXII. 255; ,XIXn. 102. -- wełniana, XXXV. 114. Torbyna (gw. huc.), p. torebka z włóczki, z -sieci, cinglalis. XXXJV.146. Torebkarstwo, XXITI. 155. Torem, Torum, Xurum, stwórca Ostiaków. XXXII. 103. Torhlo, (gw. huc.); paść VII. 2-70; pt, Ł o w i e c t w (Y. Tork z kulbaki, :x::x.XIV.165. Tarka, tarnina Prunus spinoza, XXXI.99. TormentUla erecta, p. Papawa, wyżlin, zgajba, ziebrej. Toroń, p. turoń, toruń, koza. I. 201, IV. 283; XXXI. 166; pt. Widowiska ludowe. TOTozas (j. sek!.), stypa, XVI. 148. Tortury, IV. 247; xx. 306, 308, 309; XXI. 123--129; XXIV. 167, 171, 172; XXV. 14, 16, 96, 97, 115; XXVI. 100; XXVII. 101; XXX ka, torbyna, 202, 204; XXXI. 83; XXXIX. 371. 145, Toru (j. 'botok.), księżyc, VII. 17. Totem, p. jaszczurka, kamień tote- miczny, słup totemicz., koncha. II. 286; V. 273; XVIII. 17, 33-56, 111; XVIII. 15--57; XIX. 151, 163-167; XXVI. 79; XXXVIII. 369 Totemizm, p. bracia totemiczni, churinga, czuringa, intichiuma, VI. 7; XV. 9,. 11--13, 15, 17--19, 184; XVII.3!1--183; XVIII. 14--57; XIX. 153, 163--171; XXII. 24; XXVI. 78; XXXI. 166; XXXII. 181; XXXVI. 117; XXXVII. 88; XXXVIII. 11. Toten, tata, ten, ta, XVII. 164. TotenteiL O, niem.), część zmarłego., prawo dziedziczenia, XXVIII. 98. Totys, trupiagłówka, roślina, V. 278; pt. Roś 1i n y w w i e r z e n ia -ch i magii. Tousi (j. gil.), kłębek z wiórów w koronie szamana, XVI. 121. Towarzystwo, p. zbójniCY., lIT. 241, 249, 269; XXVIn. 71, 74; XX'IX. 110; XXXI. 88, 91, 92, 149. Towk,acz, O, ukr.), gra, IV. 224. Torz, tchórz, XIV. 123. Tprrrć! nawoływanie owiec, II. 130. Tracenie Bachusa, p. zapusty, XI. 64; XII.41. Trach, smok, XXXVII. 282. Tracz, III. 330, X.II. 302. -- w szopce., XIX. 38. -- w przypowieści, IX. 369. Tradycja białoruska, ,XV. 192. - estońska, XXXIV. 285. - grecka, XV. 198. -- kościelna, XIX. 40; XXI. 105, 110. -- ludowa, Xl. 436; XXI. 88; XXXVII. 336, 405. �I 54~ I - i na, kobiałka, kobiela, korczuchy, rosyjska, XXXIV. 285. karumeslo, kule, kulki, mantyka, nowogrecka, XV. 192. mieszki, nosidła, nosze, rezg;nie, XXXVII. 336, 405. sakwa, sądy, szaragle, tabiwki, tacz- polska, XV. 192. ki, taszka, torba, torbyna, worek. - rzymska, XXX. 237. Traperstwo, XXXVI'!. 367. - słowiańska, XV. 192. Trapeza (j. ukr.), przybudówka ko- totemiczna, XVIII. 39. ścioła, XXIV. 37. - ukraińska, XV. 194. - ustna, XV. 190; XIX. 104, 145; - stół do stypy, stypa, uczta pogrzebowa, XVI. 325. XXXIX. 227. - wielkoruska. XV. 192. Trapkej (j. lit.), frędzle, XXXII. 37. - wschodnia, XV. 192. Tratwa, p. begary, binduga, pełć, Tragac, stragarz, II. 352. spławy, tretak, III. 261; X. 6, 7; Tragarze, grupa zawodowa, III. 314, XII. 151; XVII. 38; XVIII. 132, 319, 326. 133; XX. 56; XXXII. 67; XXXIII. Tragarze w budownictwie, p. tragae, 141; XXXVII. 204; pt. Z e g l u g a. sosremb, swałok, IX. 270; XI. 394; Trawa: cudowna, dutkowa, XI. 377, XVI. 68; XVIII. 10; XXX.III. M, barwnik do jaj, IV. 215. 99; XXXVII. 200, 229. - kanarkowa, owoc, pożywienie. Tragedia attyoka, XX. 199. XX. 319. - ludowa, VIII. 432. - lecznicza, II. 216. Tragi, ciężary, XXXIII. 65. - na kapelusz, psiarka, XXVIII. 178 Trakcja bydlęca, końska, p. zaotwierająca zamki, p. rozerwij p!'L.ę~, X,X.XIX. 110-131. trawa, zrost, XII. 63. Tram w budownictwie, VIII. 183; - ożywiająca zmarłych, XII. 63. XIV. 359; XVI. 366, 368; XXX. 29. ptasia, p. rozchodnik. Tranglika, róż ang;elsk~. XXX. 167. - rozlywająca mury, XVII. 54. Trans, XXX. 219. - w magii, II. 87; XXI. 132; XXV. 11 Transformacja, przemiana człowieka w zwierzę. XXXVII. 9. - w obrzędach, III. 5. Transmutacja starca w młodzieńca, - w przysłowiu, XIV. 240. p. odmł.adzan'e VI. 2,62,2'65. - wskazująca urodzajność gleby, Transport, p. bieda, wóz, XXVI. 98; XXXIX. 213. XX.XI. 3; X.XXV. 114-115; - wyrosła. wczasie pogrzebu M. B., XXXVI. 23; XXX.IX. 112, 130, M. B. XVI. 82. 100. - zabawki XXVIII. 61. - i komunikacja, XXXI. 145; _ po pierwszym grzmocie XI. 318. XXXIV. 273, 288; XXXVIII. 434. _ złodziej, otwiera zamki, p. cud04 - morski, X. 224; pt. Z e g l u g a. wna, XI. 377. - wodny, X. 5-7, 454, 458. Travm'ica płachta do trawy, XVIII. 222 T r a n s p o r trę c z n y, p. besaehy, Trąba pasterska, p. szataja, trembesahi, biesagi, juki, kala tka, kabita, trombeta, trombita II. 205; leta, kalita, kaleta, klucz do sia- 543 XVII. 143; XXXI. 3, 5;XXXIX. 320, 345. pt. In str um en y muz. Trąba, trąbka, na Łysej Górze. XXVIII. 69, 143. Trąba powietrzna, przenosiny diabła XVI. 81. Trąhie:lie na chmury, odpędzanie XIX. 116. Trącanie o piec. w zwyczajach kupna XXIII. 105. Trąd, p. chaciudź, lepra, kwatund. III. 11; VIoI. 340; XI. 381. - leczenie XVII. 267; XVIII. 79, 82, 83, 92. Triiciny (j. ukr.) obrzęd zaduszny. XXIV.2. Trebuch dziecko IV. 307. Treha, (j. serb.), gra, V. 145. Trehubica, sieci, XXIX. 126; XXXI. 3; XXXII. 30. Trel (gw. flis.) ścieżka XX. 57. Trem bita . trombita, trombeta, trąba, p. szałaja, II. 206; V. 61, 62, 208, 211, 345! VII. 70, 263; IX. 417; XIII. 240; XVII. 143 146; XXVII. 155; XXXV. 120, 127, 128, 131; XXXVIII. 307. Tremę mieć (gw. złodz.) bać się VII. 281. Trepanacja VIII. 204-208; XVII. 242- . 250. Trepeta (gw. huc) osina, Populus tremula XVIII. 192. - kora w lecznictwie XVIII. 179. Trest (gw. żołn.) kara XII. 236. Tretnia tratwa VI. 291. Tretyny (gw. hue.) obrzęd. pogrzebowy V. 345; XIII. 108. XXIV. 2. Treubnica (j. lit.), trehubica XXXII.30 Trędowaci, p. Cagoci, trąd, lepra II. 289; IX. 401; XVIII. 79. Trędownik węzłowaty Sero/ularia 246. - w lecznictwie XXX. 63. Tręp, trępek, trępel, kij do straszenia ryb XIV. 123. Trępić, straszyć ryby, XIV. 124. Tręści, sloma do plecenia, IV. 276, 281. Trianguł, XXXVIII. 274. Tricula w symbolice VII. 291. Trifolium montanum, p. koniczyna. Trijcia, (j. ukr.). wzory pisanek. IV. 213 Trijka (j. ukr.) potrójny spław drzewa XVII. 142. Trikwetr, motyw zdob. XXXIV. 287. Trinkal, zwyczaj żnrwbrsk', Hr. 14. Tripura (j. ind.) trzy miasta, siedziby demonów XXXIV. 19. Triticum spelta p. Orkisz. Tris graumatukies (j. lit.) trzy liściki, omam. XXXII. 38. Trisunky (gw. huc.), ozdoby kapelusza, XII. 287. Trocek tasiemka III. 139. Trociny z drzewa do wyrobu świec. XI. 336. no dosa XXVIII. - z siana, barwnik IV. 215. z siana w lecznictwie XI. 397. Trocki. dziewczęta, trące len, x:xIXrx.. 291. Trojaki, naczynia pierścieniowate, XXXIV. 128. Trcjankie (gw. huc.) trzy świece woskowe w magii. XVIII. 177. Trojca, (gw. hue l, potrójna świeca (erkiewna XIII. 28. Trojzile (j. ukr.) II. 160. pt. Roś l iny w wierzeniach i mag. Trok trzos XXIV. 114. Troki (j. lit.) sznury u sieci XXXII. 26. Tromba, trąba, III. 78~ Tron, geneza XXIII. 43, 44, 48, 49. �. 545 544 Trapika, stylistyka, prozodia XXXVII. 316, 317. Trostiwka, (gw. huc,) trzcina,XIII.225. Trot, plewy jęczmienne, XI. 177. Trójdziewiątka, liczenie trójkowe XI. 371, 372. Trójkąt w ornamentyce XXXIX. 289. Trójnóg, rynka o trzech nóżkach II. 43; XXIX. 87. Trójpolówka VI. 55; XX. 2; XXXVII. 179, 203, 229. XXXIX. 107. Tronna, trumna, II. 357. Trówla weselne XXXIV. 293. Trpeza, (j. bIg,), p. trapeza, XVI. 325. Trubica, trubnica (j. blr.) p. trehubica XXXII. 27, 30. Truciciel.s~wo XXI. 132; XXVI. 7, 8;, 12. - w łowiectwie XXXI. 33. Trucizny p. cerusa X. 225-226; XXX. 208; XXXVII. 297. - mineralne, p. cynober, X. 22,5. - roślinne, p. cykuta, X. 225. - w łowiectwie XXXI. 33. - zwierzęce X. 225. (gw. złodz.) pić vn. 281. Trugać (gw. zł.) prowadzić VII. 281. Trugha, trugla, trumna IX. 407. Trugno trumna XX. 260. Truhlice XXXI. 92. Trumna, p. kloda" trcmna, trunna, trugha, trugno. trugla, deski ze spróchniałej trumny XI. 394. - drzewo na trumnę IX. 207. przesuwanie pod progiem, XX. 260. - rachowanie XiI. 378. - składanie na progu XI. 381. - spotkanie VII. 282. -stara I. 79; IV. 419. - strojenie kwiatami weselnymi XV. 103. X'X:XI. 74. Truć :; " , - uderzenie o próg, V. 347; XI. 381; IV. 38 2; XXXVIII. 261. - w bajce, III. 149; VIII. 184. - w budownictwie IX. 284. - w magii XXI. 132. - widziana we śnie XI. 222. - wkładanie przedmiotów, VI. 27. - wynoszenie II. 332. Trunek, II. 237,238,243,339; XI. 386. - czarodziejski XX. 80. Trunna, trumna, IX. 407. Trup bez głowy p. Demon bezgłowy IV. 382; IX:XIXJVIII. 261. - noworodka w praktykach magicznych XV. 38. - tłuszcz. IV. 262, 366 pt. M a g i a. Trupia główka, ćma w wierzeniach XX. 320. Trupiogłówka, roślina V. 278. Trupizna, zapach trupów, XIV. 124. Truskawka, p. trzyśkawka, Fragaria coHina, w lecznictwie XXXI. 94. Trwałość formy XXVI. 42. - formy ceramicznej XXXIV. 141. Tryb, lina, V. 64. Tryb arka, transport wodą, II. 65. Tryb arze, ludzie holujący galary XXXIX. 323. Tryby u koła młyńskiego IX. 276Tryca, szpula w tokarce do :bursztynu XXXIX. 379, 381. Tryfus, drewniane naczynie do bielenia przędzy XXXIX. 327. Trygłow. XIV. 63. Trykutnyki (j. ukr.) wzory pisanek IV. 211. Trynastka, (j. ukr.), wz.pisanki,IV.203 Tryper XI. 398. Tryton XXXVIII. 255. Trywaty (gw. huc.) IPOwodzić się VII. 263. Tryzna (j. ukr.) stypa IX. 136, 139; XIV. 87, 308; XVII. 29; XXIV. 385. 1 (dok.), czran, czerzan, p. sól, XXIII. 165. Trzaseczki, Brezylia Pernambuco barwnik IV. 216. Trzaska, część rawasza ,V. 61. Trzaska czarna, barwnik, IV. 206, 215. -płonąca, p. gra w kota XI. 281. - sucha, spalona XVI. 50. - w magii myŚliwskiej XXXI. 27. - z dzwonnicy, X'I. 385. - ze śliwy IV. 215. pt. B a r w n i k i. - zdarta z drzewa osią wozu XXXI. 27. - żywiczna w lecznictwie HI. 20. Trzaskacze, chrust, faworki, XII. 42. Trzaskanie mebli zły prognostyk, X'X'XI. 78. - z bicza w obrzęda,ch sobótkowych IV. :3:16. Trzcina cukrowa XXXIX. 184, 205, - na pokrycie dachu xxx,IX. 250. Trzcina zwyczajna, Phragmites comTrzan, munis Trin. - jako instrument muzyczny XXVIII. 246; XXXVII. 375. - usztywnienie gorsetu XXXVlU. 359. - w budownictwie IIiI. 54. - korzenie w magii XIII. 227. - nalewka ~I'I. 220. - owoce pożywienie XX. 319. - poszycie dachu XII. 146. - w lecznictwie IIiI. 8,' 44. - w nąuce. pływania, XIXX. 16. - w przysłowiu XlII. 152. - w zagadce II. 338. TI1Zebula 'Szorstka, CherophyHum hirsutum L. XVIII. 192. Trzech króli p. Ardan, Jordan II. 214; V. 213; VI. 74, 337. VIII. 337, 362, St;e, 3'71, 374; X. 281; XI. 2,22,382; XIII. 16; XlV. 343; XV. 87; XVIII. 35 Lud - Tom XL 74; 99, 105-107; XIX, 33, 38; XX. 71, 170; XXV. 91, 110; XXVIII. 14; XXIX; 98, 107, 122; XXX. 195; XXXI. 53; XXXIII. 156; X'XXV. 65; XXlXIX. 43,1. pt. Z w yc z a j e i o b r z ę d y d ol' o C z n e. - w przysłowiu IX. 48. - w szopce XI. 19-21, 26, 132, 213; XXIiI. 131. Trzech serafinów III. 63. Trzecie zlodowacenie XXII. 73. Trzecinnik p. miary XXVIH. 147150, 158, 164, 166. - barski XXVIlI. 151-153, 166. - chmielnicki XXVIII. 151, 152, 158, 166. - kamieniecki XXVIII. 151-154 166 - podolski XXVIII. 156. ' - równy XXVIII. 150. - skalski XXVIII. 152, 153, 166. - trembowelski XXVIII. 156, 166. - wierzchowa ty XXVIII. 150. Trzem p. terem. XVII. 180. XXIV. 86. Trzepaczka do lnu, p. Kulta. Trześnia, czereśnia XXXVIIi!. 319. - w przepowiedni wojny VIII. 359. - zabawki z pestki XXVILI. 56; 196. Trzetrzew cietrzew XIV. 124. Trzewiczki M. Boż. tojad, XXVIII. 64 pt. Roś l i n y - w w i e I' z e niach i magii. Trzewiki, p. obuwie, 'buciki, I. 159; VI. 165-167, 170; XI. 305, 373 408; }(\rII. 126;}CKI}(.84, 184;XXXI.17 - bez obcasów XXI. 138. - milowe VIII. 192-195. - odświętne V. 295. - w kolędzie IX. 60, XI. 155-157. - w wierz. myśliwskich, VII. 283. - złote, V. 129; XI. 153. - z gumami w zwycz. wes., XIV. 379 �546 Trzęsawica, febra, VI. 48, 61. Trzęsienie drzew owocowych XVIU, 92, 96, 103, pt. M a g i a. Trzęsiony taniec, III. 367. Trzi! trzy XVlII. 222. Trzicet trzydzieści XVIII. 222. Trzinost trzynaście XVIII. 222. Trzista trzysta XVIiII. 222. Trzmielina brodawkowata, Evonymus verrucosus XXVIII. 246. Trzmil, czmil, trzmiel, roślina, XIV. 124. Trzoda chlewa I. 209; II. 128; lU. 8, 11, 13, 195, 196; V, 62; IX. 94; XII. 148; XIV. 20, 66, 139, 141, 144, 146. XX. 23, 50, 51; XXX. 222; XXXV. 82, 119. - owiec, p. bote;, kierdel, kyrdyl. - w szopce XXXI. 56. Trzon pieca XXIX. 45, 49, 50. Trzonek, rękojeść sierpa, IX. 365. - łyżki IX. 362. Trzos p. pas XXII. 104; XXIV. 106, 106, 112-114, 118-124. - góralski XXIV, 104, 114. - krakowski XXIV. 104, 114, 115, 118, 124. Tl'zoslo pługa w zwyczajach wigilijnych XX. 187. Trzoselka, trzosła lędźwie XIV, 124, TrZlpień u sprzążki XXIV. 124. Trzusko, p. trzosło pługa, I. 188. Trzy liściki, ornament, XXXII. 38. Trzy: baby, zapowiedź śmierci, XVII. 62. - córki II. 164, 171. - części nieba II. 325. - dni po ocieleniu XXIII. 62. - dnipo śmierci, XVIJlI.f194;:~~!o5 - drogi, III. 22; XVIII. 163. - d'rzewa I. 121, 122. - granice III. 22. 547 --' grzechy XXXI. 19. - jawory XXXIII. 13. - kamienie z łaźni XIX, 122; XXVI. 13. - kawałki chleba w odczynianiu uroku VIII. 57, 347, 365, 366. - kroki II. 331. - krople krwi II. 291. Trzykrotnie o'bchodzenie w koło, 'XXV. 5,61.5 8; XVIII 176, 216; X1X'III. 69; pt. M a g ia. - ocieranie się, II. 331. - okręcanie XXIII. 91. - oglądanie się XXIII. 68, 70, 71. - picie wody n. 331, - plucie XXIII. 85. - przeciąganie przez otwór VI[. 3,26. - urodzenie bliźniąt, VIII. 350. - wyskubywanie sierści z kupionego bydlęcia XXIII. 87. Trzy: krzyże, II. 330, - kulki lnu VIII. 379. - lic~ba święta, I. 55; II. 16, 291; III. 74, 59, 63; IV. 325, 421; V. 172, 183, 184, 207; VII. 15; VIII. 350; X. 232, 236, 268, 354-358, 363, 367, 392; XI. 329, 375--3£3, 394395, 419; XII. 77, 91, .210, 223, 329; xm, 123, 127, 143, 219, 226, 229, 329; XIV. 39, 41, 43, 174,215, 220, 225, 251, 252; XVI. 18; XVII'I. 164; XX. 234 254, 255, 299; XXVI. 117; XXX. 46, 86; XXXI. 15, 18, 74; XXXIII. 121-123. pt. M a g i a. - miski I. 255. - noce XXXILI. 119. - pęczki włosów II. 291. - pierwsze noce II. 113. - płoty XII. 267. - potoki III. 145. - po trzy razy XI. 385. - pr~gi, VIII. 57. 1 -'- razy VIiI!. 364. - śmierci II. 157. - w zwyczajach kupna i sprzedaży XXIII. fł8, 70, 85, 87, 88, 91, 95, 103, 104 - wykrywanie złodzieja XXIII. 135, Trzygłów bóg XIV. 19 39-42, 50, 52, 53, 220, 227, 233; XVII. 20. Trzy listnik, roślina aphr., XXXIX. 300 Trzyma, trzeci pokład snopów przy młocce., XI. 175, 17£. Trzynaście, p. trzinost., X. 108, 354; XXX. 269. Trzyniak, rzeszoto, II. 141; XI. 177. Trzynniak, przetak, V. 64. Trzyny, IV. 282. Trzypolowe gospodarstwo p. trójpOlówka III. 106; XXVII. 139. Trzysta, p, trzista, XI. 373. Trzyśkawka, truskawka, XXXI. 94. Trzy takt VIII. 328, 329. Tsamas, dynia, XXXVIII. 101. Tsopon (dok.) żupan XXXIV. 175. Tsui-koab, bóstwo Hotentotów, XXXII. 120. Tszerszef, p. trzetrzew, cietrzew. Tut, tu, Tu tu!, nawoływanie psów, III. 46. Tucka,{j. :serb.), gra o pieniądze, V.145 Tucznyk (j. ukr.) roślina Sedum carpathicum R. kąpiel dzieci VI. 160.' Tu - elema, (j. est.), ogień, VII. 14. Tuk, sadło borsucze, lek., V. 302. Tulipan, XXVIIlI. 246. - motyw haftu, XXVIII. 23. 25, 36. Tul, tuleć~ samołówka, XXXI. 31, 32. Tuman, wir powietrzny, XXXIX~329. Tunika św. Kunegundy, XXIII. 17. Tupan, (j. Tupi.), bóg grzmotu, VII. 9, 18. TUf, postać boga, XVI. 26. 35' ~ w literaturze ludow" II. 165170; XIII. 19. - w przypowieści, IX. 47. Turak, moneta. XIV. 23,0. Turaq, tora q, (j. tur.), p. ser, twaróg, XXXIV. 175. Turban, XXVIII. 18, 20. Turcuń, turoń, VIII. 40. Turecki sposób, ściegi hafciarskie, XXVIiII. 27. Turek, Turczynka w szopce, XI. 26, 132; XIX. 36, 37. Turiji jazy ki, (gw. huc.), Scolopendra offic. VI. 160, pt. Roś l i n y w l e c z n i c t w i e. Turkansydan, (j. fin.), znak magicz.ny, p. Tursansydiin. XJXXVI. 313. Turklys, p. Kurklys, (j. prus. lit.), XXII. 6; pt. Bóstwa. Turkuć podjadek, p. kruczek, kur-, klys, XXII. 6. Turólja, (gw. hue,), nazwa krów., XXXV. 135. Turoń, p. toroń, cap, koza, turcuń, chodzenie z turoniem, I. 201; III. 172-:-174; V. 279; VI. 394; XI. 97, 430; XII. 40, 43, 50, 51, 122; xiv. . 340; XVII. 15; XVIII. 98; XIX. 45; XX. 167; XXIX. 98; XXx. 194, 195; XXXVIII. 538. Tursaansydiin, (j. fin.), serce Tur':' sasa, znak magiczny dwunastokąt ze swastyki, XXXVI. 313. Turom, p. tOTem, stwórca Ostiaków. Turice, (j. 'czes.), sobótka, XIII. 20. Tussene, (j. norw. szw.), złośliwe duszki, XXVI. 74. TussHage Farfara L., p. podbiał. Tute, (j. serb.), p. kobila, V. 141. Tuzinok, (gw. tuc.), spodnie, XU: 288, 290. TuzioT, tużurek, V. 64. �54l:ł 549 Twarda woda, woda święc., VIII. 374. oset, XXX. 73. Twardowski, Twardowskij, mistrz, czarownik, I. 171; II. 96; IlL 77; IV. 246, 262, 263, 267, 346, 400; V. 161, 268; V. 218, 313, 314, 413; VII. 44, 100; VIII. 128; IX. 286; XI. 435; XVII. 10--102; XX. 215; XXI. 140; XXV. 47, 49, 50; XXVI. 70; XXVII. 103, 112-124; XXVIII. 123-128, 130--138 140, 142; XXIX 55, 57, 60~5, 67-71, 99, 103-106; XXX.,....217, 218 220-223; XXXI. 101-109; XXXIV. 44; XXXVIII. 276; XXXIX. 334. Twardzizna, alkohol, XI. 178. Twari, (j. ukr.), twaróg XXXIV. 177. Twarogu, (j. tur.), p. toraą, turaq, ser, XXXIV. 175, 177. Twaróg ser, I. 165; XIV. 48; XIX. 86. Twarz, motyw zdobniczy, XXXI. 128. Twoge, (dok.), twoje, XIV. 75. TwoTiti, p. twari. 'rwórcy ludowi, p. I n d e k s o S 0Twarde ziele, b o wy, nazwiska chłopów, baja. rze, ga'rncarze, gawędziarze (opowiadacze), malarze, pisarze, poeci, rzeźbiarze, śpiewacy, wycinankarze. Twórczość dziecięca, XIXX. 209. - językowa, XXV. 103. -:- legendarna, XVII. 287, 288. ~ ludowa, VIII. 89; XV. 200; XVIII. i29; XIX. 32; XX. 115 116; XXI. 268; XXV]I. 9, 22; XXVIII. 44; XXIX. 131; XXXVtI. 142, 155; XXXIX. 11, 13, 23, 136. - muzyczna, IX. 99. - zbior<;>wa,XXXIX. 29. Tyb,et, tkanina, XI. 60; XXXVIII. 214, 223, 224, 231. Tybet mistyczny, XXXI. 164. chustka na głowę, XVIII. 68 p. teble, drew. kołki, IX. 270. Tyczka do noszenia słoniny, XX. 172. - w budownictwie, XXIX. 35. Tydzień, tyrzeń, XIV. 399. Tydzień przewodni, VII. 177. Tyfcik, XI. 61. Tyfu9, p. glownica, II. 140; XI. 397. Tygielaszek, tygiel, II. 276. Tygrys w wycinance żyd., XXX. 236. - w ornamencie, XXVIII. 41, 43. Tygrys z ludzką twarzą, p. wilkołak, XXXIV.36. Tykwa Lagenaria vulgaris, naczynie, I. 228. - nasienie w magii, VIII. 344. - w przysłowiu, XIV. 245. - zastosowanie praktyczne i art ystyczne, XXXIII. 143;XXXVIII.424 - znaczenie dla kultury, XXVI. 128; XXXJIX. 209. Tylgund, O. gil.), podania,' XVII. 98. Tyłek w magii, XI. 382. Tyłem chodzić, p. chodzenie wstecz, XIII. 204. Tymian IIiacierzanka, Thymus śerpyllum, święcona, XXX. 66. Tyn, ogrodzenie, XXVII. 140. Tyndara, O, ukr.), b:,eluń, dzię dzierzawa, X. 2,60. Tymf, X'X!X. 205.' Typhon, O, egip.), bóstwo podziemne, XXXII. 105. Typologia: elementów kultury, XXXIV. 154. - naczyń pierśc., XXXIV. 189, 190. Typ: alpejski, XXIX. 144. - arktyczny, 'XXIX, 136. - armenoidalny, XXIX. 140; 146, 147. 147. - aryjski, III. 182. - au'stroidalny, I. 231; IV. 70. . Tybetka, Tyble, - buszmeński, I. 233; IV. 70. dynarski, XXIX. 140. etiopski XXIX. 147. europoidalny, XVII, n, 76-78; XXXIX. 140, 144. _ laponoidalny, XXIIX. 140, 144, 147. -;- mongołokształtny , I. 236, 240; IV 64. XXXIX. 420. - murzyński I. 233, IV. 70. _. nordyczny, XXIX. 140, 144 147,149 - negrycki, I. 231, 233; IV. 70. - orientalny, XXIX. 146, 147. , paleoamerykański, XXIX. 135. - paleoazjatycki, XXXIX. 440. - papuaski, I. 231, 232; IV. 70. _ półn. zach.; XXIX. 140, 142. - presłowiański, XXIX. 140, 144. - semicki, I. 240; IV. 64. - śródziemnomorski, I. 240; XXIX. 147. - subnordyczny, XXIX. 140,144, 147 - biały, czarny, żółty, IV. 69. - brachycephal, XXXVIII. 33. - ero-magnon, XXXVIII. 33. - dolichocephal, xxxvml. 33. XXXI'X. 420. Typy: antropolog:czne, p. typ, IV.7(3; XXI. 68, 240, 242, 243 XXIII. 178, 179; XXIV. 41, 57, 67, 180, 181, ,191, 212; XXVI. 121, 131, XXXIX. 419, 420. -'- ceramiki, XXVI, 28. - czapek, XXVIII. 177. - emocjon.alne, IV. 62.- etniczne w prehistorii, XVII. 57-94. - gleby, XXXIX. 203, 204. - huculskie, XXIX. 166. - instrumentów, XXVI. 124. - korynckie, naczyń pierścieniowatych, XXXIV. 70. - kultur, XVII. 71 76-78 94. - lubelskie, IX. 29~. ' _ 'ludowe, XXI. 43, 45, 51, 80; XXXI. 169. - morawsko-śląskie, XXIX. 166. - myceńskie, naczyń pierścieniowatych, XXXIV. 70. - narzędzi rolniczych, XXIX. 168; XXX. 254. - obejścia, XXXIX. 452. - osad, XXVI. 101; XXVII. 128-131. - polskie, IX. 298. - protogeometryczne naczyń pierścieniowatych, XXXIV. 70. - skrzyń, XXXVII. 201. _ strukturalne, XXXVI. 122, 128, 131. - szlacheckie, XXI. 47. wycinanek, XXII. U9. wyrobów prehistorycznych, XVII. 174, 175. - wytwórców, XXLI. 83. .- zagród, XVI. 365. T y p y w s i, p. 'jednodworcze, łańcuchÓwka, kołchoźna wieś. kupowo-podłużna, niwowa, okolnica, m r·owa, okolnIca, ow.alnica. przysiółek, rozrzucona, samotnicza, szeregówka, rzędÓWKa, ulkówka, wielodrożnica, wieś zwarta, widlic,. wybu dow.an 'e, zaści,ank. Tyr, (j. germ.), ojciec niebios, XXXVIII. 45. Tyr, tyr, mała drożyna w lesie, XIV. 124. Tyras, sieć, rozjazd, XXXI. 30. Tyrkawki, X. 261; XXVIII. 67, 68 Tyrknqć, trącić XX. 248.. Tyrus, sieć, XXXVIII. 257. Tyrzeń, tydzień, XIV. 399. Tysiącznik zwyczajny, p. srebrnik, Centuria, - Erythraea XXViIU. 246. w lecznictwie, xxx. centauriam, 49; XXXI. 99. .I �550 551 Tysowy Cj. ukr.), tarilki, talerze. w bakun. Nicotiana rustica L. X 261. ofiara ż dymu, VII. 15. . palenie, XXXI. 65, 69; XX~. 168; XXXV. 175; XXXVIiI. 3(17, 368; XXXVIII. 414. - wkładanie do trumny, VI. 26.. '- w lecznictwie, XVIII. 188. - aprak, Nicotiana tabacum L. X. 261; XIV. 187. - pieśni, I. 249. - (j. ukr.), cis pospolity, Taxus baccata, dym w lecznictwie. XVIII. 184, 192. Tysyna, powróz u żaka, XIV. 124. ,Tytnik, 'Tytoń, p. aprak bakun, basiak tu- toń, XI. 379; XXVIII. 46; XXXIX. 209, 224. u O, serb), V. 143; pt. Z a b a w y i gry. Ub, ub, ubek! naśladowanie głosu dudka,VIII. 393. .Ubidz, uciec, XIV. 124. Ubiedrznia, szczyt wąwozu, XVII. 164. Ubieranie młodej, ub oryny, XVII. 155. Ubiory, I. 215; n. 137, 180, 183; III. 315; IV. 95; VI. 201; VII. 237; XI. 3'65, 440; XIII. 207; XIV. 249 250 339, 361; XVI. 331; XVII.' 184; XXIII. 2; XXVIII. 3, 8,248; XXXI.110; XXXIII. 157; XXXVII. 211, 345, 423, 484; XXXVIII. 314 360, pt. O d z i e Ż, S t rój. - aktorów greckich, XXI. 200. - białoruskie, XXI. 137, 138. - dziewcząt, XIII. 211. U kogo je prsten, Ubiory głowy: bawolet, binda, beginy, bramka, chomelka, chymla, czółko, kaptur, balka, p. atłaska, bendy bieretki, cep kalka, chomla, chomYlka, czepek, forgi, czepiec, kapturek, kofia, chustka, hamelka, nami tka, my tka, połówka, czilce, hymla, kapuza, kokosznik, kółko, lopata, ogniówka, namit, bande/a,. kim- kornet, naczółek, peremitka, pere- tecka, sia- toczenica, stroiki, szleifa, turban, zawicie, - góralskie, VII. 181, 183 190, 257; XVII. 151; XXI. 80. ' - huculskie, V. 100; VliII. '1,38. kaszubskie, vn. 235; XVII. 184. kobiece, XXXII-I. 116; XXXV-III. 421. - krakowskie, XXIX. 84. kujawskie, XXXV. 187. - ludowe, X,I. 202, 344; XIX,I. 13'7. 270; XXV. 135. łańcuckie, IX. 200. łużyckie, XXV. 108. o • -. '• pólkornecie, sankiele, welon, zawój,' zlotoglowia, XI, 327, 328; )GUl. 207; XIV. 114; XXV. 121, 123. tkanica, o małomialSteczkowe, XXXVII~. 419. mieszczan witebskich, XXI. 136-8. nowotarskie XVIII. 67, 63. płn. bałkańskie, XXI. 241. rosyjskie, XVIII. 137. rumuń'Skie, VII. 238. seklerskie, XVI. 136-138. serbskie, XXV. 121. słowackie, V. 246. słowiańskie, XXIV. 86. szamańskie, XVI. 120. we wsi Chorwat y, XXI. 241. - wielkorosyjskie, XXI. 138. .- Wiślan, II. 126. - Żydów witebskich, XXI. 13~. - żywieckie, VII. 238. Gbirać, składać, porządkować, XiIV. 124. Ubogi, nieboga ty, biedny, XVII. 239. Ubogi, w legendzie, XXX. 84. Ubory, (gw. hue.), ubranie, VII. 263. Uboryny, {gw. hue.), ubieranie p. młodo XVII. 155. Uboże, II. 37, 88; XVII. 2'8; XTX. 118; XX. 158; XXXVII. 28; XXXVIII. 261, pt. Dem on y o p i e k u ń c z e. Ubój, owiec, XVII. 147. - rytualny, XXX:I. 163. Ubranie, spodnie p. młodego, XVIII. 142. Ubyge(mi), (dok.), ubije(my), XIV. 75. Ucha, pierogi z powidłami, In. 8L Ucho, dzwonienie, II. 333; XIV. 370, pt. W i e r z e n ia. - goreje, II. 333. - w przesądach, XXXI]!. 139. - uchwyt, XXXIV. 114. - piorunowe, XXV. 49. Uchynione dziecko, XI. 396. Ucieczka p. młodego, XVIII. 143. -- p. młodej, III. 206; V. 14. Ucinanie: głowy trupowi. II. 213; IV. 365; VI. 260, 325, 326; VIII. 365; XI. 401; XII. 253; XVII. 27, 28; XXVIII. 251; XX XIIX, 297, pt. Z w y c z a j e i o \b r z ę d Y P o g r z e b o w e. - końca palca, XXXVIII. 61. .:....ogona nowokupIonej krowy, XXIII. 105. '- ogona świni w zwyczajach na, XXIII. 110. - paznokci, XXVI. 97. kulP- -' piersi, X. 113. - warkocza, ]I. 82; V. 111; VI. 25; VnI. 165; IX. 239; X. 113; XXVI. 9'7. Ucisk kmieci, XX. 12, 15, 131, 141. Uciuka, terminol. kowalska, VI. 292. Uczciwa, (dok.), chłQpka, XXIV. 176; XXXIII. 71. Uczelnie średniowieczne, p. Szkoła magii, XXVII. 75, 76. Uczeni radzieccy, XXXIX. 74, 94. :.Jezeń ']'wardowskiego, XXVI\!. 114. Uczesanie, xn. 284; X'XVI. 98, 1::4; X:XIX. 82 118; XXX. 225. --- dzil)wcząt, XXV. 123. - kol-iet zamężnych, XXV. 123. - Seklerek. XVI. 138. U c z e s a n i e. p. icki, kosy, loki, móscki, pejsoki, muszezki, palka, peraźnyki, uplitkie, warkocze. Ucz~sć, uczast, (j. ros.), paru,ty, szyniony, los, dola, )(VII. 215. Ucwny, p. Żydzi, żebracy, XXV. 133. Uc~ta, chumaszowa, XXVI. 108. - Jożynkowa, XVIiI!. 97. - ~ozła, IV. 393. - na chrzciny, VXIII. 213. _. na poł:ninie. XXXV. 132. - na rozdrożu, IX. 132. pogrzebowa, VI. 2.'05; VIII. 51; (X: 132, 133; Xx. 205, 206; XXIV t, 33. - pośmiertna z udzi.ałem zmarłego, KX. 205, 206. - skazańca, XXV. 116. - św. marcińska, X'VI. 5 9. - w domu p. młodego, XVI. 147. - w obrzędach, XXXII. 182. .- weselna, VIII. 238; XIV. 192; XV. 79; XX. 198; XXI. 93; XXVI. 86; XXIX. 133. �552 55> U cz ta o b r z ę d o w a, p. abied po rodzicielach, Agapa, kolacja 'kawalerska, (bractwa św. Mikołaja), silicernium, stypa, pagrzebowa, trapeza, uczta urodzinowa, weczera po rodzicielach, we3elna, zaduszna. Uczucia miłosne u ludu, XX. 97. Uczyciel, nauczyciel, XV1III. 222. Uczynić, urok rzucić, XVI. 81. Uda, Ci. ukr.), węda. XX .~,I. 15-8; XXXII. 26. Uderzanie: baziami bydła, dzieci, p. bicie, XII. 315, pt. M a g i a. -- drzew owocowych, p. bicie, IV. 419; V. 274; XVIII. 103. - narzeczonej, XXVI. 86. - nogą progu podcz. porodu, XI. 383 - palmą, XiII. 310. - trumną o próg, V. 347; VIII. 53; XVIII. 76; XXXI. 75. - w dłoń przy kupnie, XXIII. 90. w obrzędach rodzinnych i rolniczych, XXXIV. 280. Udobność, udobny, układność, nadobny, XIV. 124. Udomowienie byd},a, XXX. 239. Udział dzieci w życiu prawnym, XXV. 114.. Uferma, (gw. żołn.), III. 80 Ugier, farba, ciemny, jasny, XXX. 167 Uginać, zginąć, paść, VI. 48. Ugor p. łazisko, III. 10; IV. 275,314; XXXVII. 203; XXXIX 202,204,207 - miejsce palenia sobótek, IV. 314. Ugorzyć, uprawa roślin, XX. 34. Ugrupowanie etniczne, XXXVII. 354; XXXVIII. 222; XXXIX. 102. .- kulturowe, XXXVIII. 222. Uh arki, (j. ukr.), głownie, VIII. 270. Uhlarz, wypalacz węgla, b raj er, XXXI. 85, 86. Unformige, gwoździe do podków, VI. 292 Węgier w szopce, V. 159. Ujazd, znak graniczny; XVI. 108. Ujazd, zrobić drogę, XVII. 196. Ujge krer, (j. kirg.) dary wes., V. 14. Ukamienowanie, V. 108, 115. Ukąszenie psa wściekłego, V. 80. Ukko, (j. fiń.), bóg nieba i piorunów, VII, 7, 8, 11; XX lIT. 10, 11; X,XIII. 160. Uhnale, Uhor, Uklej stebnowany, siekierka, .ryba, X:VIII. 62. Ukleja biała, uklejka, Alburnus lucidus Heck, XXXII. 24. Układ: alfabetyczny materiału, XXXIV, 191, 192. - chat, XXV:II. 130; XXXIII. 85,86. - domu w stosunku do drogi, XXXIX. 453. - motywÓW w wycinance, XXII.83. pasowy, XXII. 83. pól, XXVII. 131; XXXI. 174. rolny, XXXVII. 174, 177, 181, 184, 189, 203, 224. - s:zJkieletów w grobach ryjskich, XVU. 171. Cym me- tematyki, P. A. E., XXXVIII. 167-170; XXXIX. !i16. - wsi, I. 160; .XXXIX. 452. Ukrywanie, p. młodej, III. 206; XXX. 2'2-5. Ukształtowanie ter.enu, XXXLX. 232. Uku, p. Juma, wegetatywne bóstwo fińskie, XXXII. 162. Ukusić, skusić, XIV. 124. Ul: p. czubatka, dzion dzierżon, kO:sołka, gliniany, słomiany, XXXVIII. 234, p. P s z c z e l a rstwo. - malowany, XXX. 160. - okadzanie, IV. 419. - pleciony z wierzby, XXXVIII. 234. - - słomiany, p. kosolka, XJXXIX, 330, 352. - słoweński, XXIX. 156.. - w pieśni, II. 341. - w przysłowiu, XIV. 355. - w wierzeniach, XXXVIII. 233. - w zagadce, DL 338; XVII. 84. - wypuszczanie pszczół, XVIII. 210. - zakaz mówienia, IV. 420. Ulać ogień, ogień zagasić, XVII. 164. Ule, grzyby, I. 207, - mówienie o umarłych, III. 51. - okradanie XVI. 81. - pociąganie za średni palec, XVI. 80 - powrót, III. 53. - spalanie, II. 366. - ubranie, XIII. 108; XVI. 80. - ząb w magii, XIII. 226. Umeblowanie izby góralskiej, XXXVIII. 421. Umierający, VIII. 51. - kładzenie na ziemi, XXI. 193 Umige, (dok.), umyję, XIV. 75. Ulęgałka, p. ulenżała. ulężałka. w Umorki, umarli, XiI. 315. lecz., XIV. 124; XXXI. 99. Umowy: dzierźawne, III. 304, 305. Ulica, (j. st. słow.), p. lice, ulicać, - najmu, IV. 138 139. ulicanie, XVII. 196: o jednanie, XXLX. 170. Ulicówka, XXVLI. 128, 130, 131; osobiste, IV. 119-121. XX:IX. 156; XXXIX. 233, 239, . - pasterskie, XXXV. 143, 144. 289, pt. T y P Y o s ad. Ulisses, V. 285. Ulkun-kunia, (j. kimg.), grzech, V.1OO. Ulowe mieszkania, XXXVIII. 410. Ultramaryna, barwnik IV. 2:16. - w obraźnictwie, XXX. 167, 170. Ulomiak. a'-wnit, II. 1317. Aconitum variegatum, pt. Roś l i n y w lec zni c tw ie. Ułan, postać diabła, V. 365. - w bajce, II. 273. - w pieśni, II. 361. - w szopce, V. 155, 160; XI. 24, 25, 28-31, 43; XIX. 37, 42, 44, 45; XXXI. 61. Ułaq, (j. tur.), zwierzę juczne, XXXIV. 176. Ułożenie typologiczne materiału, XXXIV. 154. Ulożnik, przetacznik, Veronica officinalis, odwar, II. 137. Ułus, (j. jak.), osada, XXXVII. 108 Umarli, kładzenie na desce, na słomie, I. 131; pt. Zw y c za j e i o b r z ę d y p o g r z e b o w e. - podziałowe, IV. 129. - pożyczkowe, IV. 121-123. - prawne, XXV. 114. ~ przedślubne, III. 204. 205, 207, 211, 231; XXVI. 86. .- wyderkowe, ILL 305. Umurzany. zawalany, XVI. 86. Umycie. się w lecznictwie, XXVII. 1513, pt. A b l u c j a. - wodą bieżącą, XX'XIII. 81. (j. ukr.), małżeństwo ,przez porwanie, XXVI. 85. Umykanie, (j. słow.), porywanie żon, XVIII. 225. Ungurej, unguris", O, lit.), węgorz, X,XXIII. 24. Unici, I. 15'9; II. 4. Unicornus, (j. łac.), jednoroźec, p. św. Justyna, XXXIX. 308. - jednorogi, p. wąż ukoronowany, XlXI. 232. Unieważnienie małżeństwa, III. 296. Unikanie rodziny żony. p. teknonimia, V. 202., Umyczka, �:.·f'~ l.'1 , I 555 554 Unoszenie się w powietrzu, 'p. lewi.., tacja, IX. ISO, 181XIX. 118, 119, 135. tfńć, uciec, zniknąć, XIV. 124. uosna, (j. fiń.), cena, XXXI. 158.. Uosobienie chorobY, ImI.· 254. - 'Sił przyrody, m. 213. - wichrów, XI1X. 112. - zła, II. 210. Uozuóg, ożóg, XlX;IX. 40. Upadek pierwszych ludzi, X:I.X,J61, 63. Upalować, naprzykrzać się, ITI. 138. Upaniszada, (j. ind.),XXXIV. 10, 31, 1;>1.L i t e r a t u r a l u d o w a. Upaprać, źle zrobić, XII. 68. Upas, (j. filip.), drzewo, sok, trucizna, XXXViII. 390. Upeljewanie, (j. słoweń.), wywód, ViItII. 346. Upijanie wody, XI. 386. Upiór. p. strigan, upyr, upir, vupir, I. 206; 11.212, 2113,32;9; IV. 44,365, 366, 385, 422; V. 3'3, 34., 38. 55, 190, 353; VI. 200, 200, 3·25, 3127;VIII.. 1128"27U.27'1; IX.ll7,88; X.I.6:5106, 363, 378, 401; X[I. 94, 269, 339; lXIII. 112, 127, 128, 216, 232, 295, 296; XVII. 26-28, 182, 184, 185; XXII. 23; XXIII. 159; XXV. 79; XXVI. 84; XXVIII, 4; XXX. 250; XXXII. 139; XXXIV. 41; XXXV. 73; XXXVII. 251, 257, 258, 260, 1;>1.D e m a n y s z k o d l i w e. - w przysł., IX. 379. . Upir, (j. sław.), upyr, upiór, IV. 395. Uplitkie, (gw. hue.). uczesanie, XII. 286, 291-293; XUI. 211. Up lawy, lecz., XI. 398; XIII. 217, 219. Upodobnianie się do totemu, XVIII.48. Uposażenie dziesięciny,parafii,XX 274 Uprawa: kartofli, XXVII. 43, 44. - kopieniacza, XXXIX. 21. - kukurydzy, XXXIV. 149. - łąk, II. 209. odłogowa, XXXIX. 190, 200, 217 ogrodów, :X;XXI. 112; XXXIX. 194. roli, XXVIII. 110; XXX. 239, 2~6; XXXIV. 174, 288; .xxxVIII. l~O. 238, 370; XXXIX. 246. - roślin, XXVII. 141. - ruchoma, XXXIX. 186. - stała, XXXIX 217. '- zbóż, XXXVII. 367; XXXV-IiII. 405 - ziemi, p. sapanie, skrodlenie, II. 117; LII. 222, 230; IV. 96; VII. 333; X. 270, 345, 354; XIII. 256, 257; XVII. 178, 184; XXI. 241; XXIII 64; XXXIX. 21, 93, 112, 118. U p r a war a ś l i n, p. bronowanie drągi do suszenia siana, grzęda, jałowiec, (popiół), orka, koły do suszenia siana, kozolec, n3.~rzędzia rolnicze, nawóz, nawożenie, przeplot, rolnictwo, rośliny uprawne, sapanie, trójpolówka. . Uprowadzanie dziewcząt" umyczka. II. 100, 101. Uprząż, 11. 132; V. 104; XVI. 323; XXIII. 67; XXIV. 98, 123; XXXV1II. 308; XXXVIII. 38; XXXIX. 110, 118, 120-123, 131. U P r z ą ż, p. ach, ak, chamut, chomąto, chomut, comat, ek, haam, ham, ham, ham, hame, hamut, jarzmo, kamantai, kielzno, kleszcze, kleszczyny,kneble, kummet, (chomąto), lejce, op rat Y, poboczniki, siele, sill, silat, siodlo, sleau, slejM, horn, jarmica, sleia, sleidi, jarzemko, ,szle, Sle, Qomyt, wędzidło, .zębadlo. Upust 11 młyna, XII. 221. Upust, powódź, XI. 342. Upyr, (j. ukr.), u1;>iór, U. 212; IV. 394; VI. 260, pt. D e m a n y s z kod. Qom, (j. jak.), jurta XXXVII. 99, 103-108, 120-124, pt. B u d y n k i m i e s z k a l n e. Uraz, choroba, XXX. 209. Urasa, Uraźna zielina, Achillea ptarmica L., II. 136. Uraźnik, jaskier płomieńczyk, kruszczyk błotny, paruszeniec, mużski, storczyk szerokolistny, zahartuszka XXX. 20B, 209, pt, Roś l i n y w l e c z n i c t wie. Urągać, (gw.złodz.), narzekać VII. 281. Urbarze, X. 354; XiXlX,IIX,430. Urda, p. wurda. UrlO1;>nik,II. 343. Urna, II. 115; VII. 293; XV:I. 323. Urnąć, uderzyć, XIII. 68. Uroczna moc" boginek" XXI. 161. - dzieci, XXI. 161. - obcych, XXI. 161. - oczu, XXI. 161. - ptaków, XXI. 161. -~ starych kobiet, XXI. 161. - strzygonia, XXI. 161. - topielca, XXI. 161. .- upiora, XXI. 161. - wilka, XXI. 161. - zmarłych, XXI. 161. - wzroku, XXI. 161. - żaby, XXI. 161. - Zydów, XXI. 161. Uroczne oczy, p. oko, złe spojrzenie, IV. 227, 420, XXI. 161, 162, XXXVI1.3OB, pt. W i e r z e n i a, Uroki. Uroczne ziele, paprzyca, XXX. 53, pt. Rośliny i magii. Urocnica, w Urocnik, ny, Anthyllis Urocznik, Galium wierzeniacJ! przelot vulneraria, (j. błr.), Mollugo zwyczajIX. 419. urocznik bialy, L., XXX. 53, 209. Urocznik żółty, XXX. 21'0. Uroczy, urzekający, XVIlI. 198. Uroczystości: doroczne, XXIX. 134. Gonorara, XXXVLI. 359. - na cześć zwierząt szkod!., II. 205. - obrzędowe, XXVIJI'I. 46. - orgi1astyczne, XX. 300. - pogańskie, II. 101. - weselne, XXXVII. 1:115. - wiosenne, VI. 298; fC.XV'H.141. '- zimowe, XXVLI. 141. Urodzaj, p. bóstwa, XI. 387; XIV.83, 133; XXX. 195,257; XXXIX. 210. - przepowiednie, VIllI.- 37-2. - .spotęgowanie, I. 387; XVIII. 98. Urodzić się: w czepku, z koszulkq, XXXVII. 260. - z zębem, XXXVrJ. 260. Urodziny, cielęcia, jagnięcia, XVIII.198 - dziecka, XVII. 22. - i śmierć, V. 55. - znaczenie socjalne, XXXIIX. 428. XIV. 124. Urok, p. urzek, II. 21, 33'5, 336; III. 23, 145, 255; V. 297, 352, 354; VI. 198; Vl'lJ. 356, 347, 367; IX. 419; X. 96; XiI. 379, 380, 383, 386, 387, 431; XII. 168; XIII. 217; XIV. 49. 182,251; XXV. 133; XXXI. 110, 141. - od kobiety, III. 145. - od mężczyzny, IllI. 145. - od oczu urocznych, XXiI. 161. - od wiatru, Ul. 145. - odczynić, zdjąć, I. 136; III. 59; IV. 420; V. 2B4, 352; VI. 60; VIU. 392; IX. 419; X. 357; XiI. 183; XLI. 266; XI'll. 220; XVII. 196; XVIII. 183, 185; XXI. 161, 162; XXIX. 164, 165; XXX. 49, 55, 63, 210, XXXI. 94; XXXV. 63. / - podatność kobiet i dzieci na uroki, XXiI. 161. • �55? 556 spędzanie bydła i koni z połonin, p. redyk, XVII. 148. pt. C h r 0nologia ludowa. Usta, miejsce ukrywania czarów, XXV. 16. - we]SCle demonów do wnętrza człowieka, XXXIV. 7. Ustalanie faktów etnograficznych xxxv-n. 43. Ustalenie wytycznych dla etnografii polskiej, XXXIX. 624. Ustawa kośników, IX. 4009. pt. I n ic j a c je. - o poddawaniu się próbie ognia, XXV. 9,6. Urokowe ziele, nostrzyk bialy, Ustawianie domów, XXXIX. 240, 241. XXX. 55. Ustawodawstwo, XXXIIX. 156. Uruhere. (j. hot.), mąka kukurydzia- kościelne, XXVI. 1, 3. na XXXVUI. 123. Urum-Kielu, (j. kirg.), V. 15, 19. pt. '- p'Qlskie, XXI. 127. Ustka, usteczka, chustka, chusteczka, Z w y c z a j e i o b r z ę d y w e s. XX. 247, 266. Urwaśi, (j. ind.), nimfa, XXXVII. 9, 10. Ustroka, (gw. huc), znaki na uszach Uryna końska, p. mocz, XXXVIII. 249. owiec, XV!'I. 143. pt. Z n a k i - użyźnianie gleby XXXIX. 208. w ł a 'S n o Ś c i o we. - w lecznictwie XXXVIII. 240. Urządzanie sobótki, p. Sobótki, IV. 314. Ustrój: chłopski, XXXIX. 190, 436. - feudalny, II. 115; III. 274. Urzek, urok, xvm. 234. - 'chłopski, kobiecy, panieński, ,XXXIX. 72. - gruntowy, XXXV. 227. XVII. 234. _ kapitalistyczny, XXXIX. 47, 72, Urzekanie, p. urok., VI. 64;. VIII. 357; XII. 300; XVII. 19'8. 73, 155. - klasowy, XXXIX. 15, 20, 72; Ll1. Urzędniki niebieskie'iświęci; XIV. 400 222, 228. Usi giuridico populari, XXXIX. 167. - lineażowy, XXXIX. 187, 188. Usiri, p. Ozyrys. - macierozysty, X'XXVIII. lO, 11; Uskoludzać, uzbierać, XIV. 124. XX:XLX. 187, 177. Uskromnić się, oszczędzać, XViII. 164. _ matrilinearny, XXXV HI. 23. Uskrómić, uskróminie, uspokoić, _ niewolniczo-klasowy, XXXIX. 72. uspokojenie XIV. 124. _ państwowy, XXXIX. 44; III. 87,213 Usnachtywać, przeszkadzać w robo- pańszczyżni:;my XXXIX. 103. 236. cie, IX. 288. - pasterski, XXXIX. 436. Usnea barbarata, p. pakość brodata. - patriarchalny, XX/XVII. 86; Uspenje Bohorodyci, (j. ukr.), WnieXXXIX. 55, 436. bowzięCie: V. 218. _ rozpoznać, XXI. 162. rzucanie na ludzi, zwierząta, rośliny, XXJI. 161. U rok i, p. Ajin-hara, Assafetyda, chomątQ, chuchanie, czarcie lajno, droga, dzieża, gaszenie węgli, głuchy kąt, groch, hacz~ kadzenie, kosa, koszula, kropienie, lewa strona; liczba, lizanie, noworodek nóż, odczynianie, oko złe, pająk, paprzyca, pies" piestrzenica, plucie, rzucanie, sól, spodnie, spojrzenie złe, wzrok uroczny, zabezpieczenie. • _ - patrimoniczny, XXXIX. 104. pierwotny, XVII. 2; X1XXIX. 18. plemienny, III. 82. rodowy, lim. 98, 193, 197, 214, 216; IV. 243; V. 98; VI. 23, 213; XXXIX, 16, 40, 44. - rodzinny, IV. 350, 351; XXVI. 85. -socjalistyczny, XX~X.IX. 44 - społecz., Hotentotóv" X XX VII. 51. - z końcem wieków średnich, xx, 2. Ustygować, narzekać, XIV. 309. Usunięcie płodu, poronienie, XXX. 208 Usychanie drzew owoc. XVIII. 93. Usynowienie p. adopcja LI. 82. Usz! odpędzanie drobiu, V. 207. Uszaki, w budownictwie III. 44. Uszczelnianie ścian, XXXIX. 240. Uszka, uchwyty naczyń pierścieniowatych XXXIV. 93, 110, 120, 121. Uszkuris, h lit.) nadomnik, mężczyzna, wprowadzający się do 00mu żony lU. 211; tV. 146. Uszkurstwo O. lit.), nadomnictwo, ]lI. 211. x Utrata dziewictwa, II. 105; V. 135, 136. pt. D z i e w i c t w o. - praw do ziemi, XXXI,X. 190. Utrwalanie pieśni, XXXVII. 374. Utwory poezji lud., II. 292; XV. 204. Uwada, zawada, XIV. 124. Uwalnianie skazańców przez małżeństwo p. wypraszanie, XXI. 174; XXiIV. 177; XXXIX. 142. Uwidować, uwidzić, zobaczyć, ujrzeć, XlIV. 124. Uwiedzenie, III. 298; IV. 3,67. Uwięzienie śmierci, XXX. 80, 81. Uwodziciel, V. 109. Uwolnienie z wojska, XIII. 226. Uwrocie, podłużna łączka, V. 64. Uwrotycz, p. wrotycz, XXX. 227. pt. Rośliny w wierzeniach i magii. Uwrócić, nawrócić, XIV. 123. Uwzimać się, upominać się III. 139. Uzbrojenie L nogi,XXXVII.139,141,332. Uzda, p. uprzą7", II. 1(32; x. 3m; XII. 220, 224; XIV. 5!5; XlX'XI. 17, 116; XXXVI'!. 205, 308; XXXVIII. 41, Uszy, wydłużanie, XXXIX. 302. 42, 45, 231. . Uściśnienie ręki w.zwycz. wes., V. 14. w magii, XXV. 87. Uśpienie św. Anny, zjawienie się-:, - w wierzeniach, II. 335. czarownicy, VUI.378. m, (j. mon.) bogini ognia, VII. 14. -,- w zwyczajach kupna, sprzedaży, XXIII. 92, 93. Uterpendragon, postać mit., XV, 186. Uzdajać, skomponować, XXXII. 147. Utępa, strata, IV. 307. Uznać, poznać, XIV. 124. Utopek, człowiek, który stracił mieUżycie, liczb w leczeniu, XVIII. 185. nie przez powódż, X. 342. - metali, XVI'!. 79, 80. Utopiec, duch wodny, p. topielec. Użytek, srebra, XVJoT.171. XVII. 70; XVIII. 222;XXXIV. - żelaza, XVII. 171. 296; XXXViIII. 254. Używki, p. herbata, kawa, konopie, Utoplość, szkody wyrządzone, przez mak, tytoń, III. 325. powódź, XI. 342. Używotnianie przyrody, p. animizm, Utożsamianie duszy z cien~em, v.r. 16. XXII. 14. - z krwią, v.I. 17. Uździenica, p. uzda, XXXVJIll. 231. - z oddechem, VI. 16. - z~,ieran:e rosy p rnężcz., XXI. 132'. Utrapieńce, p. świerszcze, IX. 67. Uźrać, ukąsić, XVIII. 222. �L· d' " L 558 559 v I Vaccinia ~11 IF .II l : i I' I' p. Afiny, myrthiHis, borówka, czorni afyny czarna jagoda, czernica, jahody, virutis ra c tw ie. Valibuk, (j. slow), Walibuk, Wyrwidąb, bohater mityczny, XXXJII. 84. Valeriana officinalis p. kozłek lek. Vampir, (j. błg.), upiór, IV. 395. pt. D e m o n y s z k o d l i w e. Van en, (j. skand.), 'bpstwo, XXXVIII. 46. Vanha mies, (j. fiń.), niedźwiedź, ry czlowiek, XXXVIII. sta- 379. O, sansk), p. Chorągiew slowa, III. 5. Varulf,O. szwedz.), wilkołak, XXX253 Vasnd, (j. sto ind.), <:ena, XXXI. 158. Varkolaci, (j. rum.), p. wilkołak, I. 137. Vedy, p. Wedy, XXXIII. 88. Vedzac, (j. korut.), upiór, IV. 395. Veles, p. Weles,' XIV. 222. Velikanoc, (dok.), Wielkanoc, XVI, 221 Veneficium, (j. lac.), czary, XXVI. 7. Veno, p. wiano, XXII'!. 185. Verbena tofficinalis, witułka posp., rozpustne ziele, p. koszyczysko. Verklo, (j. 'Sław.), V!III. 340. pt. Z w y- Vanza, c z a j e i o b r z ę d y d o r 0<: zu e. O, sław.), środa śródpostna, VrII. 340. Veronica officinalis p. przetacznik, Verkovnica, ułożnik. Vescec, Vesca, (j. slow.), czarownica, czarownik, XVIII. 201. Vetalapantschavim!;ati, 195. pt. Literatura Vetrecze, (j. ind.), XV. ludowa. (j. sekl.), kwaśny 134. sos, XVL O, wł.), obrazy na szkle, 172. Venko, (j. czes.); wianko, mały posag, XIV. 216. . Venovati, (j. czes.), wiano.wać, wyposażyć, XIV. 216. Vestaab, (j. sto słow.), wieszczy, proro'k, XVI'!. 195. Vedun, ,(j. st. cerk.), wiedzący, XVII. 195. View Faba, p, wyka. Victor, (j. łac.), Jowisz, zwycięzca, XIV. 37, 57. Vilenik(ica), (j. chorw. serb.) czarownik(ica), XVIU. 201. Vilks, O, est.), wik, XXXVIII. 379. ViUote, O, wł.), weneckie piosenki, V. 50; XXXViII. 403. pt. P i e ś n i ludowe. Vilnice, (j. czes.), ulicznice, XVII. 202. Vilnik, (j ..czes.), rozpustnik,;'XVU, 202 Viola canina, p. gruszyczka; Viola odorata, p. fiołek; Viola tricolor, ~ p. macoszki. Viragenekek, (j. węg.), pieśni kwiatowe,XXXII. 4. pt. P i e ś n i l u d. Vita, uwieńczona, XIV. 35. Vitae Patruum, (j. lac.), Zywoty Ojców, XXX. 91" 96, 103, 108; XiX!XI. 17, 2'0; 4!9, Viteź, Witeź, XIV. 35, 210. Vitis, pręt, gałązka XIV. 35. Vitta, (j. łac.), przepaska na glowę, XIV. 35. VjeStac, VjestiCa, (j. chorw.), czarownica, czarownik, XVII. 201. Vjnc, (gw. kasz.), wieniec, XXVIII. 31 Voblecka, (j. czes.), odzież, XXXV.I.II. 360. Vetri łochynia, idaea, (j. lac.), XVIII. 15. pt. Roś l i n y w z ,b i e- Vaccinium Yolk, dorati, ~XX. (j. est.), wilk, Volkskunde, Volkskunst, XXXVIII. XXXIX. 2. (j. niem.), XXXIX. 379. (j~ ind.), wąZ mityczny, XXXII. 99. pt. M i t y. Vuk, (j, serb.)., wilk, V, 146; XVII. 201. pt. Za ba wy. Vukodlak, (j. serb.), upiór, IV. 395. pt. D e m o n y s z k o d l i we . Vukub, brat-lbliźniak, XX,XII. 154. pt. Bóstwa. Vupir, (j. ·blg.), upiór, IV. 395. Vyska, (j. senb.), strych, XXV. 96. Vritra, 138. Volksrechtskunde, XXXIX. 138. Volkstracht, (j. niem.), XXXIX. 138. Volumina Legum, XXVI'I. 122. Vota, wota, Voz, ofiary, (j. słow.), X,X. 205. gwiazdozbiór Wóz, V.248. w W chrzodku, w środku, XiXXI:X. 395, 399. W pociąg, gry i zabawy, X:X:X,III..5. W poperek (gw. huc.), znaki własnościowe, XXXV. 138. W tablicki, motyw haftów:, XXJV.132. W trunku bołyt, (gw. huc.), ból w środku, VII. 264. W zamek, na zamek, wiązanie węgłów,X;X'lIX. 14. WaJb, wabik, XXXI. 33; XXXVIII. 244; XXXIX. 292. pt. P ta s z•. nictwo. Wabienie ptaków, XXXIX. 293. - zwierząt, X:XV. 120; XXXI. 33. Wabun O, algonk.), bóg wiatru wschodniego, ViH. 10. W~chlarz, XXI. 53. Wachle, świece brackie, X:XiXJUI. 1ZB-131, 134. Wady fizyczne, przypisywane obcym, XXII. 179. (j. ind.), Guru, doktOrzy gromów, czarownicy, XiXXIV. 31. Wadzriiciiria, Budda, XXXIV. 30. (j. ind.), XXXiIV. 31. Wadzrapiini, Budda, XXiXrv. 30. Wadzrasattwa, Budda, X/XXIV. 30. Wadzriiharii, Wadzrajogini Wadzrawaraki, malżonka Siwy, XXXIV. ·31. niem.) odzież, XXXVI. 266. Waga, gwiazdozbiór,!. 174. - huculska, XXXV. 152. ~ Zydów, III. 324. Waga, drąg u żurawia, LX. 275. - nosidło, V. 64. - samołówka, X:X:XlIX. 292. - u pługa i wozu, I. 188; .X.x.xVII. 308; XXXiIX. 113. Wagasz, (gw. huc.), zrąb w lesie, VII. 2,63. Waggon, (j. ang.), wóz czterokołowy, XXXIIiX. 127. Wagi i odważniki, XXXV!'I. 388. Wagialas, (j. lit.), lejce z pasków, lXXXII. 38. Wahowyca, (gw. huc.), dzieża do mierzenia mleka XVII 143 Wahy, ,O, ukr.), ;zoryplsanek, IV. 221 Wajdelota, XXXIX. 320, 350. Wajter, (gw. żoł.), weiter, lU. 79. Wakar, (gw. huc.), pastuch, IX 384. Wakarinie, (j. lit), gwiazda wieczorna, II. 277; pt. Astronomia lud owa. Wakaruszka, (j. lit.), w:eczo:-ynka, II. 102; IV. 377. Waffenrok,(j. �rr 561 560 'j O. hue.), nazwa owiec, XXXV. 134. Walaszek w szopce, X,XXI. 56, 57. Walc, I. .215; XIII. 324; XV; 106. Walce dQ młócenia, :XXX. 231. WaldkuLte, (j. niem.), kult lasów, Wakiżka, XIV. 203. Walanty, diabeł, XiXVIII. 188. Waleriana, Valeriana offic., XXXnI. 81; pt. Roś l i n y w l e c z n i c. Walek, Walhala, Walidąb, ,, i :XXXI. 45; X~XXVIIII. 46. IV. 414; pt. M i t y. Waligor, Waligóra, bohater mityczny, p. Olbrzymy, IV. 282, 414; XI. 104, 105; XXX!'I. 84, 87-89; XXXVII. 21. Walikamień, bohater, XXXII. 85. Walka: aniołów z diabłami, II. 328; XXJXIJII. 2, 3. -~ Boga z diabłem, XXXIiI. 83. duchów, XXX. 250; XXXIV. 44. gladiatorów, XXXVII. 400. Hermesa z dwugltowym Argosem, xxx:n. 146. - kla'sowa, XXXIX. 22. - kogutów, X:XXIX. 33'8. - zimy z wiosną, II. 93. Walkirje, XX. 230. Walny, tęgi, VI. 48. Walor: artystyczny, przedmiotów kultury materialnej, utylitarny, XXXIV. 275, 276. Walpurgisnacht, (j. niem.), noc Walpurgii, noc czarownic, XV.II. 31; :XXV:DI.65. Waltornia, }GIV. 398. Wał kamienny, XXXI. 42. Wal w młynie, IX. 276. Wałach, koń, X'III. 54. Walaszka, toporek, ciupaga, V. 125; XXV. 90; XXiX IX. 333; pt. Broń. Wałaszyć, XlIiI. 54. kładka, XXXIIiI. 86, 87. Wałki, części warsztatu tkackiego, II. 134. Waloczek, (j. ukr.), sieć, ocx.XVIII. 230. Walok, (j. bIr.), wałek do wyrobu sieci, XXXI. 39. Walować. falować, XIV. 124. Walowec, walowyc'a, (gw. hue.), przędziwo, XXXIV. 145. Waluga. niezdara, mazgaj, XIV. 309. Wampir, upiór, I. 184; VI. 325, 326; XV. 143; XXXIV. 12; pt. Demon y s z k o d l i w e. Wanaspiiti, (j. ind.), duch lasu, XX;XiIV. 5. Wanat, próżniak, XJIV. 253. Wanda, królowa, II. 13'9. Wandrus, włóczęga, XVI. 81. Wanielik, ewangelik, XVIIIiI. 22Il. Wangierka, węgierka, XXXVI. 401; pt. O dz ież. Wanienka do kąpania dzieci, IX.360. Wankir, (j. ukr.), izba, alkierz, XVI. 366 Wanna, (gw. flis.), nurt między prądem a ostrowem, XX. 57. Wańczosy, klepki, X'X. 32, 56. Wapień w budown., XXXIX, 249. Wapno bracławskie, XXX. 20. - gaszone w malarstwie, XXX. 166. - w budownictwie, IX. 273; XI. 214. - w lecznict., I. 178; XVIII. 189,193. - w maści czarodziejskiej, XiXV. 14: - w wyprawianiu skór, X,XX,I. 117. - w zdobnictwie, XXII. 112. - wiedeńskie, XXXIX. 378. Warianty: bajki o Midasowych uszach, VI. 397, 398. - baśni, XXXVI'!. 4. 13-17, 22, 28. - legendy o pustelniku, XXXI. 15, 19. - motywu o Aniele ukaranym, Walka. XXX. 125-129. o kozie obdartej; XVI. 355. podania o Twardowskim, x.x:x.I. 106. - tyrolski, włoski, XVI. 354, 355. Wariat w facecji, XXlXI. 131. Warkocz M. Boskiej, p. dziewanna, XXX.70. Warkocz, obcinanie dziewczętom lekkich obyczajów, XViIII. 214. - uczesanie, V. 151; XXXI. 76--78. - w magii, II1I. 54; XII. 12. - wiązanie, XIX. 128. ~ w pleciokarstwie, XXVIII:!. 62. - ze słomy, za'bezpieczenie przed zimnem, XXiXIX. 242. Warlaly, O, lit.), żabka, ornament, .x:X1XII. 38. Warmus, młody kmin, ]II. 2'53. Warnakis, (j. lit.), wronie oczy, ornament, XXXII. 38. Warneńczyk Wł., król, podanie księiycowe, X:XV. 46. Warnos akitio, Warony okami, O, lit.) wronie oczy, ornament, XXXII. 38. Warownia, X.x:XiIJX. 209. WaTp, samodział wełnnmy, p. materiały odzieżowe, XXVIII. 33. Warrugura, (j. austr.), bóg świata podziemnego, VII. 5. Warschayto, (j. prus. lit.), bóstwo, XXII. 1. - Warst, kalenica, X'X. 315. Warstwa, robotnicza, XIX.X'I'X. 135. - rolnicza, XXXIX. 135. - włościańska, XXVIII. 120. Warstwice, XXXIX. 234. Warsztacik do wyrobu krajek, III. 18; .X;XXII. 37. pt. włókna. Warsztat bursztyniarski, 376-378. 36 Lud - Tom XL O b rób k a XiX,XIX. - garnca'fski, XXIX. 87. stolarski, XIV. 357. tkack~. II. 133; VII. 335; X[V. 298; XXXIV. 163; XXXVIII. 424, 449. pt. N a r z ę d z i a t k a c k i e. - tkacki pionowy, XXXIX. 274, 276, - tkacki, ośmionicielnicowy, lXXXVII. 213. Warsztat, izba mieszkalna, VI. 48. Warsztat św. Józefa, gwiazdozbiór, Małej Niedźwiedzicy;, I. 173. pt. A s t r o n 'o'm i a l u d o wa. Wart, (gw. flis.). nurt rzeki, )GX. 57. Warta nocna, XXV. 57. (gw. hue.), starszy pasterz, H.206. Wartości plastyczne polskiej sztuki ludowej, XXXVUI. 332, 334. Waronki geograficzne, XXII. 10; XXXIX. 188. -:- gospodarcze, XXXIX. 190. Warw ara, (j. ukr.), św. Barbara, ter_ min jarmarku. XII. 303. Warycz, solnik, zasalacz, xx,IU. 165. Warynucha, zapiekanka, XXX. 130. Warza, narzędzie ryboł., XXIX. 126. - w przysłowiu, IX. 247; XVI. 97. Warza, potrawa gotowana, VI. 40,48Warzecha, XIV. 25. Warzelnie smoły, xm. 278. pt. G 0spodarka leśna. Warzenie kaszy na podołku XIX.. 123-131; XX.S.l, 84, 8·6. p. iwagia. - sera, XVII. 155, 157. - ziół, XIX. 131. Warzenie, polewanie przędzy gorącym ługiem, XXXIX. 327. Warzenie soli, XXXlI. 86. Warzęcha pszczelarska, VI. 56. Warznik, garne!!:, V. 64. Warzocha, duża łyżka, IX. 363. Warzycha, warzęchew, II. 131. Wartar, �562 -i I I -I 'j I I I 563 Warzywa, XX. 95; XXX. 207, 214; XX}}GIIX.195; pt. Roś li n y uprawne. Wasale, mI. 101. Wasąg, XXXVIII. 2'31; XXXIX. 116, 124. Wasermon, duch wodny, wodnik, XVIIH. 222. Wastospati, duch podziemny, XX,x::rV. 5; pt. D e m o n y s z k o d l i w e. Wasyl, (gw. hue.), p. chleb w obrzędach noworocznych, V. 213. Wasyl Bohacz w szopce, V. 157. Wasyle, (,gw. hue.), Nowy Rok, p. rozmowy bydła, XVIIII. 195, 209. Wasylek, roślina, podkurzanie, XVliII. 182, 192. WasYlok, bazylia, Occimum basilicum, XlII. 297, 298; XVI[. 143, 155; XVIII. 142, 209, 210. pt. Roś l in y w w i e r z e n i a c h i m a g. Wata, (j. lit.), brodzień, XXXII. 28. Watach, watah, (gw. hue.), pasterz owiec, II. 206; V. 61; XVII. 142, 143, 145; XXXV. 78, 77, 83, 85, 86, 90-92, 103, 11'5-117, 119-127, 130, 135, 144, 145, 149-151. Watasz, (gw. hue.), st. pasterz, II. 206. Watka, (j. lit.), sieć, XX'XVmI. 230. Watra, ('gw. hue.), dolna część pieca, XVI. 367. Watra, p. Kalman, {gw. hue.), ognisko w kolibie, VII. 264; X!lV. 399; XVII. 144, 149; XXXV.103, 108, 109. - w zagadce, XVIII. 173. Watra, (gw. hue.), p. żywy ogień, II. 207; V. 60, 207; V'UI. 40; XIIiI .. 338; XXiXLX. 432. Watrak, (gw. hue.), pilnujący watry, 'XXXV. 119, 121.. Watujk'y, (gw. hue.) XXlXV. 133. nazwy koźląt, Wawrzyn, Wawrzynek, wilcze łyko, p. wowczyniec, Daphne Merserum, jego magiczna siła, XliX. 128, 129; X:XI. 186, 187. - liście, pod głowę, XXI. 186, 187. Wazelina w lecznictwie, XVUI. 186. Wazonik, motyw w wycinance, XiXlIl. 119, 120. - motyw zdobniczy, XXVIII. 59. Wazoniki, wzory pisanek, IV. 212. Wazontki, p. fajerka, ,XXIX. 44. Wazy, motyw zdobniczy, XXVIII. 45. - starożytne, XXVI. 135; xx,IX. 87. Ważenie, rzucanie uroku, I. 136; pt. Magia. Ważimies, (j. lit.), 'raki, połów, XXIXII. 32. Ważka płaska, węził'eQ. liX. 67. Wqdoł do sqru, kopanie bursztynu, xXJxrx. 408. Wqnr, włosiany brzeg sita, XIV. 125. Wqnton, wqntonik, wąton, XIV. 125. Wąsacz, reumatyczny :ból w plecach, krzyżach, XI. 400. Wąsy, instrument muzyczny na Łysej Górze, 'X1XV:II. 70. - w przysłowiu, VII. 214; X'IV. 347. - w zagadce, XIIrv. 370. Wątek, p. tkactwo, VI. 246. Wątek powieści, XiI. 438. Wąton, sieć, XIV. 125. Wątory, w. 'bednarstwie, IX. 363. Wątroba białego barana, V. 11. - padłego konia, p. koń. - wołu, HI. 255. Wqtroba gnije, choroba, XX!X'I[I. 80. Wątrobowiec, Lichen hepatica, III. 240,268; pt. Rośliny w lecz. Wąż: biały, z ust umierającego, p. Baladewa, XVII. 184; pt. W i er z en i a. _. brat bóstwa, .x!xrxU. 123. Wąż, Chnufis. p. Kmef. - cudowny, XV. 34, 35. - demiurg, XVI. 18. - demon, XVII. 184. - dobroczynny, XV. 199. - domowy, XVI. 153-159. - dwugłowy, IX. 65. - fenicki, XVI. 26. - Gorynia, Gorynicz. XXXII. 85, 88, 130. -, Góra, ~I'I. 131, 132. - jadowity, X. 225. - jako motyw zdobniczy, XIXrXlI.160. - korona króla we:ż,ów, -V. 127; tI. -51; XU. 2:50; XI. 344; XUI. 42; -X-IV.---!19; ·XV. 27, 31---34: - kosmiczny, XXXII. 133. - król, królowa, XVI. 19, 20; X!XJI. -22,9. - krzemień, X!XX'III. 106, 107. kusicie~., IX!IIX'.61. Marsa, XVI. 22. miedziany, XXXII. 133-135. moc lecznicza, VI. 17; XXXIrv. 280. naga, XJXXIV. 16, 30. nieśmiertelny, XVI. 28. odstraszanie, .xxxrv. 72; XXXVIFI. 233. ognisty, XXXII. 134, 135. opiekun zmarłych, XII. 335. piorunowy, XXXII. 33; pt. M i t y. płonący na stosie, xrv. 193. postać diaJbła,XXlXII. 90. potrawa z we;i.a, XV. 191. potwór ciemniowy, XXiXH. 111; powstanie, 188, 190; XXXII. 123. przeciwnik bóstwa dodatniego. 'XXJXII. llO, lll, 132; przeprowiednia śmierci, X. 452; :XX. 320. Xv. ~ - rogaty, p. Liocorno, ,X'V. 33; 'XVI. 17; XXXVI'I. 3'03. saturnowy, XVI. 30. Set, bóstwo egipskie, XXXI'I. Ill, 141. skóra, II, 205; XlXIX. 27. suszony, XX~I. 5. symbol wieczności, XVI. 155. światowy, XVI. 26, 30; XX!XU. 132 Tiamat, XXXII. 133. - tłuszcz z węża, iXIXV. 78; pt. M e_ d y c y n a l u d o w a. - udziela da,ru prorocze.gO, rozumienia mowy zwierząt, XV •.-l88; 198,' 199.- uosobienie chmury, ciemności, morza, nowiu, XXXII.131, 135, 141. - utożsamianie z kamieniem, xxx:n. 132. - w bajce, U. 58-62; IV. 300, 345; V. 54, 80, 127; XII. 251. - w baśni, X:XVH. 25, 28, 29. - w jajku kogucim, XX. 295. - w lecznictwie, XVI. 17; XIXiXIV. 280; XXXI;X. 342. - w magii, XVI. 47. - w przysłowiu, IX. 247, 379. - w wierzeniach, ViII. 2'84; XiXiX'U. 88, 89, 96, 99, 104, 108, 110--116; 130, 134; XiXiXIV. 280; X!X'XIV.242; XXXViII. 290; 297; XXXIIX. 340, 342. - w z.agadce, XIV. 376. - w zwycz. i obrz. wiel., XII. 313. - wcielenie diabla, XIII. 203. dusz zmarłych, VI. 118; XVII. 182, 184; XXXU. 136; XlXXlIX. 335 - wcielenie morza, XXXII. 80, 131. - we wróżbach, XXVI. 12. - wiatr, .II. 328. - wodny, XlX:XJ1I.llO, Ill. �564 wypędzanie - - z domu, .xIXIX.54. wyraj wężów, XV. 30. wyraz zakazany, II. 205. wysysa mleko, XX. 51. z czego powstaje, II. 162. zabitego grzebanie, XII. 355. zabójca człowieka, XV. 27--30. zakaz zabijania, XI. 51; XVI. 28. zaklinanie, X:XI. 158. zamurowanie żywcem w kominie, XII.64. - ze złotym grzebieniem, XVI. 22, 24 zielony, U. 252. złocisty, XV. 195. złotorogi, XV. 32, 34. związek .z kamieniem, z lecznictwem, XXX'II. 132, 134, 135. - zwi.erzę święte, I. 136; VII. 2, 3,7; VIII. 7, 9; X. 13, 1'12, 113; XIII. 114; XIV. 129, 172; XVII. 107. Wbicie na pal, XXXI.. 90. Wbijanie w ziemię kołków c1rewnianych, miedzianych, żelaznych, X:XlXIV. 13. - I I pala w grób, XXXVII. 260. otwarcie, XII. 68. Wcielanie się duchów, VI. 232, 243. .- zwierzęcych, XVI~I. 23. - dusz, VI. 19, 114. - dusz dziecięcych, p. Ratapa, XVH. 40, 44, 45. - totemiczne bogów, XVIII. 27. Wcielanie się duszy w człowieka, p. Ratapa, XVII. 39. - w gwiazdy, X:XXIV. 10. 16. - w. jaszczurkę, Xv.n. 182. 565 Wciornascy, diabeł, XIV. 352. Wcielenia poprzednie XV. 196. Wdowa po starszym bracie, p. Chaliza, II. 304, 331. - uboga, VI. 351. - u Hotentotów, - w legendach, %XX. 129-131, 134. - w przysłowiu, w owady, XVII.182; XXXIV.10,16. w ptaka, XVII. 182. w rośliny, XXiXIV. 10, 16. w węża, p. Baladewa, XVII. 182, 184. 79, 84, 85, VII. 30. --- zabijanie po śmierci męża, V'lI.15. Wdowiec u Hotentotów, XJXXVIII. 58 - w przysłowiu, liX. 49. - wróżby, II. 2,97, 300, 331; lIrI. 28. wdowa, XIV. 125. Wdrylić, należeć do kupna, IV. 307. Wecować, ostrzyć, VI. 48. Weczera, (gw. hue.), wieczerza, V. 153; XR. 296. Weczera pa radzicielach, p. uczta po_ grzebowa, (j. .błr.), XX'IV. 9; pt. Z w y c z a j e i ob 'r z ę d y z w i ąz a n e z k u l t e m p r z a d k ó w. Weczernycia, (j. ukr.), wieczornica" III. 9; pt. Zwyczaj e towaWdowusia, r zy s ki e. Wbrew, - X.xX:VllII. 58. Wedy, II. 2e7; XiX'XIV. 8, 31, 34; pt. L it e r a t u r a l u d o w a. W' ę g l a r s t w o, p. brajer, mielerz. mila, pt. G o s P o d ark a l e ś n a. Weichselzopf, XXXIX. Weinachten, (j. niem.), kołtun, 315. (j. niem.), B. Nar., DG. 42'9. (j. niem.), drzewko B. N., XVIII. 110. Wej! Wejno! wykrzyknik, VI. 48. Weinachtsbaum, Wejście - do chaty, XXXIV. 149. do domu, X'XXIX. 268, 269, 282. w ścianie szczytowej, XXXIV. 87. Wełnianka, p. boże tilo, Eriophorum miejsca przełazowe zw'eVaginatum, II. 60; XXXI. 98. rzyny, XXXI. 29. Wełnica, p. przelot, XXVIII. 245. Wetblud, (gw. hue.) wielbłąd, VIII. Welnować się, falować, XIV. 125. 339; :pt. P r z e b i e r a n i e s i ę z a z w i e r z ę ta. lVelyka piatnonka, (gw. hue.), Wielki Piątek, XII. 316. Wele, (j. łat.), duchy, IX11GliX. 164. Wele'S, Wełes, bóg Sbowi;an, ,xlV. Welykany, ,0. ukr.), wielkoludy, IX. 190, 221--224, 232; 'XX[. 163; 386. XXVI. 152. Welykdeń, (gw. hue.), W:'elkanoc, Welesowi, brodę zawinqć, iXIIV. 222; :IV. 219; X:IV. 56; XVIII. 210. pt. Z w y c z a j e i obr zę dy Welykdeń, (j. ukr.), wzory pisanek, do ro c z n e. lV. 213. Weri, O, lit.), duchy zmarłych, XiXI. Welykij, (j. ukr.), niedźwiedź, IiI. 205. 163. Wen!, precz! XVIU. 2>22. Welinas, O, lit.), diabeł, XXI. 163. Wenera, VI. 298; XIV. 71; XIX. 87. Welon, IX. 40; XVI. 138. WenteTis, (j. lit.), więcierz XXXII. 28. - ślubny, owijanie dziecka w magii, Werbena, Verbena offic., XJX'VIII. XI. 395. 246. Welt-Ei, O, niem.), jajko, które dało Werblik, terminal. kowalska, VI.291. początek światu, X:VU. 24. pt. Werbyna, (gw. hue.), wierzba, XIII. Mity. 3M. Weltentheorie, O, niem.), XXXVII. Werdeki, deski do przykrywania soli :U2. na galarze, XXXIX·. 322. Welu menesis, (j. est.), październik, . Werdzinia, Virginia, cygaro, III. 79. miesiąc zaduszny, XXI. 163. Weremiuna, (gw. hue.), brzemienna" Welet Pawel, postać legen., IX. 3'8,7. VII. 264. Welety, Welykany, (gw. hue.), olWeremnie, o(gw. hue.), pagoda, VII • brzymy, IX. 386, 387. 264. Wełna, p. obróbka, II. 133, 206, 217; Wereszczaka, potrawa o'brz., XXIV. 7. IV. 127, 134, 144; V. 4, 145, 179; Weretka, (gw. hue.), obrusek, rańVI. 52, 266; VITI. 38, 39; IX. 95; tuch, XII. 290; pt. O d z i e ż. XI. 21; XIV. 34, 47; XVI. 137; Werety, płachty, XVII. 147; XViIU. XXVIIT. 37; XXIX. 78, 183; 182. XXXV. 78, 124, 125; XXXIV. 131. Werndyl, (gw. żoł.), III. 78. - czarna, w lecz., XI. 386. - niemy ta, w obrz., XXXIV. 131. Wernyhora, XXXIJ. 84. Weromatautoru, (j. polin.), bóg wia-' - owcza, )CYI, 136; XXIX[V. 27, 162. tru, VII. 10. - z owcy paswrpanej przez wilka, wertd, wertuch, (j. ukr.), wałek dl> XIXHI. 13. Weksle, Welna, fala, XIV. 125. Wełniaki, rx. 233, 234; XXiVI. 149. maku, IIJI. 45. szopka, XoI. 213, 214. 'Wertepa, �566 5h? Wertitu, (gw. druc.), gotować, XXXVII. 2łO. Wersja: arabska, "Dziwnych Sądów Bożych" (XXX. 89, 90, :108, pt. L i t e r a t u r a l u d o w a. - baśni o złej babie, XXXIV. 284, 285. - cerkiewno-ruska, "Dziwnych Sądów Bożych", XXX. 113. - Edypa, XXVII. 10. - francuska, kozy obdarte;, XV'I. 355 Grzegorza, XXVII. 10, 11, 19. - hebrajska, Pseudo - Gorionidasa XVI. 285. ' - hiszpańska, legendy o pusteln'ku, XlX,XI. 17. • - humanistyczna, wątku nierównych dzieci Ewy, VI. 358. - Judasza, XlXVJI. 60. - Kapucyna z capią brodą, XXVII. 124, 127. - kazirodztwa, XXVII. 19. - lenorowa, IX. 87; XVI. 350. - ludowa, kozy obdarte;, XVI. 358. - małoruska, legendy o pustelniku, XXXI. 16. kozy obdarte;, XlVI. - nowogrodzka, 356. - rosyjska o pustelniku, XXIX'!. 17. ruska, śląska pieśni o przewodniku, ,xOCII. 66, 67. średniowieczna, baśni o łabędziach, XV. 183. ukraińska, baśni o mowie zwierząt, XV. 195. - włoska, legendy o 4-ch czach, XXXI. 134. królewi- wsohodnia, żydowska, "Dziwnych Sądów Bożych", XXX. 89,90,108. Werwolfe, (j. niem.), wilkołak, IV. 281; pt. D e m o n y s z k o d l i w e. Wesele: bojkowskie, XXVI. 118. pt. Z w y c z a j e i o b r z ę d y w e s. - diable, - drewniane, p. ślub cyw. 411I. 226. - dziadowskie, - gotowane, XV. 93, 95, 96. 76, 104. - góralskie, VIII. 166; XlII. 33, 157; XtXXVII. 465. - huculskie, V. 339, 340, 344. - jasieńskie, XVII. 151-161. - kaszubskie, XVII. 184. ..,....kirgiskie, V. lO, 16. - krakowskie, XiXI,x. 190, 192. kurpiowskie, XiXV:tlI. 104; XXIX. 195. - na cmentarzu, XiXXII. 160. oPoczyńskie, X'XXVII. 465. orawskie, XXXIX. 428. - pieczone, XIV. 93, 95, 99. - piotrkowskie, XIXIX, 187, 189. - ptasie, VUI. 340. - seklerskie, XVI. 142-147. - sel'bskie, .IX 31 47 - słowackie, ~II.' 89.. - stalowskie, XXI. 267. - w dolinie Leoha, XI. 365. - w~owy, XIXVIiI. 154. - żYdowskie, XIX:VI. 120. Westalki, XXIII. 12. Westka, kurtka, XX;XV'I. 232. Wesz, p. gad, nużda, wsza wuszy - dowcip. III. 47; IX. 93; XIV. 374: - sen o wszy, VI. 63. - skąd się wzięła, VrI. 133; I:X. 163. tępienie, XX1X. 29-31. - 55; VI. 159; IX. 63. VLI. 41. myśliw., VII. 265. V. 64. demon opiekuńczy, w lecz., III. w przysłowiu, w wierzeniach Weszele, wesele, Wetala, (j. ind.) XlXX'IV. 41. Weterynaria ludowa, VI. 327; Vm:I. 223, 368; IX 417, 418; X. 356; XI. 386, 387; pt. M e d y c y n a l u d. Wetoń, wół bez rogów, XIV. 163. Wetula, krowa bez rogów, XIV. 163. Wewnętrzne bóle, XlIH. 2'17, 221, 222. Wezwanie Dziadów, XJXIV. 11, pt. Z w y c z a j e i o b r z ę d y z w i ąz a n e z k u l t e m p r z o d k ó w. Weza, weża, wóz mieszkalny, XlXJXIV. 178. Weżalis, (j. lit.), raczek, X!X:XII. 38. Weźrok, wzrok, III. 139. W ęborek, kubełek, II. 275. Węda na lisy, XlX.xI. 28, 33, pt. Ł ow iectwo. Wędka, węda, p. uda, wuda, V. 223; XXIII. 43;XiXIX. 126; X1XX. 28; XXXI. 25, 26; 158. pt. R y b 0łóws two. Wędrowni, p. szczurnicy, owczarze, IX. 184. Wędrowny, (dok.), kandydat na mistrza cechu, XIII. 282. Wędrówka dusz, I. 27; VI. 113, 116, 118, 121; VIII. 58; XIX. 136, pt. W i e r z e n i a. - fauny i flory, XXII. 73, 75, 80. - gier i zabaw, XXXIII. 15. - młodzieży, X,XXlIII. 14. - motywów zdobniczych, XXII. 126. - narodów, XXXiIX. 87. - podań, XXiXIV .. 280. - Słowian, X1XX'!V. 49. - wątków baśniowych, III. 177, 173; IX. 415; XV. 199; XVII. 44; XX. 227. Wędzidło, XIV. 41, 50; XVII. 175, pt. Upr ząż. - drewniane, XXiXVIII. 41, 49. 88. - kościane. X:X:XJVIII. 41, 49. 88. - metalowe. XIX.XVIII. 41, 49, 88. - w zagadce. IX. 406. Wędzka, potrawa z wędzonej marchwi,JillV. 125. Wędzonka, XII. 42; XVI. 134. Węgiel drzewny. P. węglarstwo, V. 269; X.XX. 188; XXXI. 85, 120; XXXII. 63. -kamienny, XiXXIX. 322. - w ibajce, IX. 84. - w lecznictwie, III. 51, 55, 61; VIII. 330, 361, 366, 367: X. 232; XII. 395, 384, :'l86, 401;XII. 266; XIV. 251. - w magii, II. 204; XIV. 47; :xJX'III. 55. - w obrz. narodzinowych, XIV. 43. - w odczynianiu uroku, II. 330, 336; III. 60; VIII. 198, 392; XVIU. 209. - - wypalanie, XlXlXI. 85. - z kadzielnicy, I. 137. - z korzeni wrzosu, X,XOCU. 56. - żarzący się, zakaz wkładania do gorącej wody, X. 95. - w przepow. urodzaju, VIllI. 372. Węgieł, p. Konstrukcja węgłowa, czop, I. 160; II. 337; V. 229; IX. 269, 270, 271. 275; XII. 318, 327. 387, 407; XiII. 293; XlIV 252; XVI. 366; .XX. 316; XXVI. 94, p. Konwiązanie na gładko, XXII. 219. wiązanie na obłap, XiXliX. 15 23; XiXXVII. 228; XXXIX. 452, 453. - wiązanie na ocap, XiXI. 219. - na rybi ogon, IX'. 310; XXIX. 13; OCXiXI,X.452, 453. - wiązanie na węgło, XJXlX1X. 407. - na zamek, iX. 310; XXIX. 5. - na ząb, XXI. 217, 219; XXIX. 18. - skrzynkowy, XXX'LX. 453. Węgier w szopce, V. 155, 159, 160; XIX. 36;X,XII. 131-137. Węgierka, czapka, XIXVIII. 168, 175, Węgierka, śliwka w lecznictwie, XXX. 59. Węgierski;, (j. ukr.), nazwa wiatru płdn. u ,górali nadłomnickich, XJVIII. 217. �568 tj· 569 Węglarz, p. brajer, mie~orz, uh~arz. Węgłówka, p. węgieł, XVIII. 1, 3, 10; XXVI. 94. Węgorz, (gw. złodz.), łańcuszek od zegarka, VII. 281. Węgorz pospolity, Anguilla AguiHa F~em., XIV. 351; XXVI. 97; X:XVIII. 161; XXXI. 36, 42, 43; X1XJXII. 24. Węgorz morski, totem, XVIII. 28. Węgorzyce, mino g rzeczny, XXXII. 24, 27. Węmbor, kUJbeł, XIV. 125. Węnchnonć, śmierdzieć, XIV. 125. Węndrych, lina u niewodu, XiIV. 125. Węzeł: .herakiesowy, XXII. 47. -o magiczny, XI. 380, 381. - potrójny w magii, X:I:X. 128. - rozwiązywanie w magii, III. 58; V.214. - rycerski, X:XIXVI. 269, 271, 273. - siedziba duszy pokutującej, XVI.81. - - VI Ubraniu zmarłego, )CVI. 80. zawiązywanie, V. 214; XVII. 21; pt. Ma g i a. -. znaczenie, VIII. 52; X:VII. 21; 'XX'll. 36 XXIII. 68, 93; XlXIV. 43, 172; XOOX'II. 182; XXX/VII. 132, 133. - w medycynie ludowej , XXVII. 153. Węzileb, ważka, IX. 67. Węzły, (gw. złodz.), kłódki, XIII. 258. Wężownik, X. 396, pt. Roś l i n y w l e c z n i c t w i e. Wężowy kamień, p. żmijowy kamień, XiX:XU. 86, 132. Wężyk, ściegi, XXIV. 143. Wężyki, ornament w garncarstwie, OCXVIII. 104. (j. Karenów), prorok, widzący duchy zmarłych, VI. 233. Wiaderko, zabawka, XlXJVIII. 67. Wi, Wiactro, cebrzyk do wody, IX. 367; X'Xx. 14; XXXiVII. 205; pt. B e dn a r s twa. - pełne; próźne we wróżbach, IX. 207. Wian, wieniec, wianek, X'IV. 35, 216. Wianecek, wianek, XIV. 323, 383. Wianek, p. wian, wianecek, wianeńko, XVIII. 142. - dla bydła, VIII. 341; 'XVIII. 217. - dziewiczy, I. 160, 245; II. 106; III. 350, 362; IV. 92, 315; V. 19, 20; IX. 47; XVII. 155; XlXI. 95; X!X.II. 63; XXIII. 115, 126, 186, pt. D z i ew i c t w o. - liliowy, III. 363. - mirtowy, III. 349, 350, 360, 363; 'XIV. 380; XX;XlI. 77, 97. . - na Boże Ciało, JGXJX. 39, 64; XlXX:I. 95, 98. - Pana młodego, I. 246; Ul. 127; V. 337; 'XV. 77, 101; XVII. 155; XVIII. 143. - polejowy, III 363. - rozmarynowy, III. 124, 128, 130; VIII. 145; XII. 91. - ruciany, II. 243;. III. 3;63; IV. 319; VIII. 239, 410; IX, 144, 215, 224. - słomiany, XVIII. 214·. - sobótkowy, IV. 315, 321; Xl. 385; XiII. 18; XIV. 301; XlXiXiVIII.300. - symbol powodzenia, XiXJVI. 75. - symbol zakładu, XlXVI. 87. - - swaciów, II. 238. ślUJbny, XI. 412; XVIII. 144; XiX. 192, 195; XXiXVII. 308. święcony, VI. 58, 77; IX'. 269; 'XI. 195; XUI. 90; X:XlII. 83; XXJXV. 61, 63, 71. - UJbieranie się w wianki, XlIV. 212. utrata, III. 349; V. 135, 136, pt D z i e w i c t w o. - w pieśni, II. 68, 246, 247, 342346, 347, 359, 360; III. 66-68, 239; VIII. 2.29, 244; 'X. 82; XI. 154, 305; XIV. 322, 323, 386, 388; XXIX. 93. - w przysłowiu, IX. 47; XIV. 347. - w zabawkach dziecięcych, 'XXVIII. 58, 61. 64. - we wróżbach, puszczanie na wodę, XIII. 91. - weselny, VI. 134; VII. 86; IX .. 140; XI. 196; XIV. 215, 393; XIV. 75. - wicie, V. 337; VIII. 26. - z liści kukurydzy dla bydła, XJXXV. 125. - zamiana przy ślubie, XIXlVI. 86. Wianeńka, wianek, XIV. 322. Wianie zboża, XI. 176; X!XiX!X'. 337. Wianka, wiano, IX[V. 216. Wiano, I. 209, 211; II. 353; III. 208; XIV. 25, 35, 215, 254; X:VIll. 225; XlXIII. 185;XXVI. 85; XXVII. 141; XXXIX, 142. Wianować, XIV. 216. Wiara ludowa, XlXI. 270; XXIII. 152; X:X:V. i04. . - luterska, XIX. 259, 260. - w czary, XII. 335; XXi. 78; XlXIV. 30; XiXVI. 2. - w demony, VII. 19, 146-1'50, 185-187, 254, 255; X. 113, 214; XIII. 293-298; Xlx"XV. 3, 32. - w duchy, VII. 6, 11, W, 20, 190, 191; X. 108, 109, 214, 294; XVII. 30,61; XX'I. 236; XXII. 15;:XXIV. 30; XXX. 250. -. w metempsychozę, lXV. 47. - w reinkarnację, XI'X. 164. sny, !X'I:I. 3'35. - w talizmany. X!XV. 7. - w upiory, VI. 326; XJXIV. 30. - w uroki, XIX. 117. - w życie pozagrobowe, III. 357; VI. 23; VII. 19, 21, 231, 232; X. 97, 111, 112; ,XV. 201; XXXIV. 9. Wiatr, bóg, p. Weramatautoru, madzurskij, węgierskij, VII. 10. - diabeł, II. 328; XIII. 122, 204. _. duch, p. podwiej, n. 213, 214. - kiedy wieje, XIII. 122. - mieszkanie, XlIII. 122. - personifikacja, XIXXVII. 293. - południowy, VIII. 344; XVIII. 217. - płn. zachodni a ustawien.ie domu, X:X:X'IX. 241. - przepowiednia, III. 143; IV. 421; XVI. 83; pt. M e t e o r o log i a. - przepow. nagłej śmierci., XV.24. - skąd powstaje, VII. 11. - słota" olbrzym, XiX'X1I. 136. - uciszanie, XI. 195; XIII. 204; XOCXII. 136. - w baśni, IX. 80, 81; XXIXVII. 10. - w pojęciu ludu, V. 250. - w przysłowiu, IX'.247. - w wierzeniach, r. 80. - wąż, II. 328. - wianie, I. 25. -. wirowy, VI. 259, 267. - zachodni, wschodni, VI\I. 344. - zły, III. 143. - żywioł duszy, XVII. 182. Wiatrak, I'X. 276; XXVI. 98; JCX!XIV. 262-264. - w przysłowiu, IX. 59. - w stępie mechanicznej, )CXlXIV. 246, 2154,255, 2'62. - w zagadce, XIV. 376. - zabawka, XXVIII. 70. Wi{ltraki, motywy haftu, XXIV. 143. Wiatrówka, broń, X1XiXVIII. 411. Wiatrówka na dachu, XXXI-X. 452. W·ąz, Uimus tuberosa, ViII. 14; XXVII. 139. - brzost, X1XVIII. 246. �5'71 5'70 Wiązanie chustki, p. w łopatę, w XXIX. 83. Wiązanie drzew owocowych, VIII. 362; XIV. 133; pt. M a g i a. - go~arza,X!XIXlVII. 346, pt. Z w y c z a j e i o b r z ę d y d o r. - łyżek słomą w wigilię, XVIII. 200; pt. M a g ia. --..:... sympatyczne, XVII. 21. ogniówkę, wiecha, zielona gałąź, w zwyczajach budowlanych, IX. 271; :XIV. 71. Wicher, imię czarta, X'I'X. 112, 115. Wici, :XI. 287; XXVI. 83; x.x.xrX. 309. Wicie, (dok.), witeź, XlIV. 35. Wicie u wozu, VI. 395. Wicie wianka weselnego, 'XVIII. 145. Wicin~, XI. 220. Wiciokrzew czarny, Lonicera nigra, XXVIII. 246. Wiciokrzew zwyczajny, p. suchodrzew. Lonicera Xyolosteum, X~VIII. 246. Wickura, (gw. złodz.), szpital wene'ryczny, VII. 281. Wiczyna, Ononis spinosa, przyciąga pioruny, X'JeXI. 99. Widejki w rybołówstwie, XXXI. 3. Widek, pełnia, XIV. 70. Widełki, IX. 279. - do przegartywania sian.a, IX. 366, pt. N a l' zęd z'i a l' o lnicze, - do strzelby, p. bylei. Widjii, Widjiidhara, (j. ind.), władza magiczna, XlXlXIV, 14, 15, 33. Wj:dU~a, kształt wsi, 'x'XlX!II.128-1'32. Widla, O, ukr.), wzory pisanek, IV. 212. Widłak goździsty, Lycopodium davatum, III. 240., 268; XI. 189. ~X:XI. 99. - barwik do jaj, IV. 214. Wicha, ; , i I: j i' I i l ,I :1 , I, \ , 'I 'I II, l Widły, I. 171; IX. 178, 367; X:II. 87; XX'III. 82; XXI'X. 167, 168; XOOXI. 3; XXXVII. 246; pt. Narzędzia r o l n i c z e. - diabelskie, XlX:XI. 107. - do kierowania niewodu, XXXII. 31. '- drew., samorodne, XXXVIII. 424. - na księżycu, XlXV. 43, 45. - w magii, X'XIII. 82. - w szopce, XT. 25-27; 30, 139, 144. - w zagadce, II. 43; IX. 406; XIV. 375; XVII. 86, 91. - żelazne w łowiec., XXXI. 28, 31. Widma, II. 187; VIII. 12'8. Wid'ma, (gw. huc.), wiedźma, VI. 261. 358, 359, 386--389; VII. 264; XII. 299,300; XUI. 110,112,211; XVIII. 176. Widoszczie, (gw. hue.), Trzech Króli, XIII. 28, 209; XVIII. 210. Widowiska Ludowe, IX. 19; X'. 2330, 157~167, 287-292; X'VI. 304, 374; XIX. 31-76; XiXlII. 129, 161, 171 XlXVI. 128; XlXIX. 134, 202; X'XX. 225; XXXv. 20; XiX!X'VIII. 615. - hiszpańskie, XXIX:III. 152. - łątkowe, X:XVII. 198. - niemieckie, XVI. 267. - pasyjne, XIII. 68. - polskie, XilX!. 32. - religijne" XIX. 47, 51, 62. Widowiska ludowe, p. zwyczaje i obrzędy doroczne, chodzenie: z Dorotą, z gaikiem, z Gwiazdą, z Herodami, z kozą, z niedźwiedziem, z turoniem, ze śmierztecką, dewocje postne, dialog częstochowski, dialog dominikański, Dorota, dramat ludowy, dramat religijny, dramat szkolny, dramatyczne przedstawienie mi- tów, farsy ludowe, Herody, jasełka, jeu de drapeau, jOUTS des brandons, Judasz, obnoszenie jaskółk\ kukułki, kyzyk, kyzyczki, lalki, lajkonik, Maryjki, przebieranie się za zwierzęta, m''Steria, pantomina, pastorałki, przedsta_ wienia religijne, sobótki, szopka, śmierztecka, Tankid, teatr cieni, teatr marionetek, torań, turoń, Wasyl Bohacz. Widzenia, p. widma, V. 53. Widzenie duchów, II. 21. Wiece kmiece, XIX, 78. Wiecha brzozowa, p. graniczna, kiczka, VIII. 155; Xl. 199, pt. Zwyc z a j e i o b r z ę d y b u d o w. - kamienna, XIXlXIX. 144. - metalowa, XXXIX. 144. - wes'elna, VIII. 248, 251; XIII. 321; XIV. 255, 257. - zakładanie, XIXI. 218. - ze słomy, p. kiczka. Wiechcie płonące, zawieszane na drzewach owocowych, XVIII. 98. Wiecheć, p. kiczaki w obrzędach sobótkowych, IV. 317. - ze słomy do mycia świni, I. 332; XIV. 80. - w magii, z butów, X'I. 387; XUI. 228; XVII. 189. Wiechlaczka, szufla do zboża, XI. 176. Wiechowe, poczęstunek, XXI. 218. Wieczerza dla dusz :zJlIlarłych,X.'VIII. 213; X'X:IV. 9" pt. Z wyc z a je i obrzędy z kultem przod. - resztki wiligij. wieczerzy, IX. 414. - weselna, XIV. 400. - wigilijna, I. 251; III. 3, 6, 383; IX. 414; X. 155, 156; x:m. 21, 22; XlXV. 109; XlX:XlVI.171. Wi.€czność w legendzie lud., /XjXiX. 76--140, 221. Wieczornice, II. 101; III. 9; VII. 335; VIII. 369; XII. 340; XII. 155; XIII. 110, 111; XVIII. 151; }Q}(1/. 53; pt. Z w y c z a j e i o b r z ę d y t owa rzysk ie. Wieczór, pora duchów, XXXI1/. 7.35. Wieczór Paschalny, X!XJC.235. Wiedza ludowa, VII. 95. 222; XI. 390; XIX. 152; X'XlIII. 178; XlXlV.104. - pierwotna, JCXIXIX. 227. - rolnicza afryk., XXXIX. 214, 215, 221. - rolnicza człowieka pierwotnego, XIX1XIX. 181. Wiedzieja, (j. lit.), włók, XXiXII. 29; Wiedźma, p. czarownica, I. 205; II. 16, 47--49, 202, 328, 329; III. 21, 22; IV. 96, 165; V. 190; XII. 216; XUI. 126; ~VII. 31; XVIII. 216; XlXlV.78; XXVII. 121; X~X. 204, 219; XXXII. 95, 101; XXXVII.304. - głodowica, I. 206. - pławienie i palenie" XlX:VI. 118. Wiejalka, Wiejauka, O, błr,), szufla do wylewania wody z czółna, XIX'XII. 32. Wiek kami.enny, p. paleolit, neolit., VIII. 95, 96. - złoty w Polsce, ~. 134. Wiel (om), p. Lel, przyśpiew, X[V. 221, 324. Wiela (i), XIV. 58, 221. Wiela Niedziela, W. Niedziela, XIV. 58. - Sobota, XIV. 58, 310. Wielbłąd, welblud, V. 4, 7, 12, 19, 108; .XXVIII. 141; XXXIX, 120. Wielchny, wielki, XIV. 125. Wieles, p. Weles, XIV. 222. Wielgi, wielki, XVIII. 222. Wieli piątek, tydzień, XIV. 310. Wieligawieś,. XIV. 221. �573 572 Wielik I I, I IiI,l \ 'I 'I '" II i' j I den, (j. ros.), Wielkanoc, XlV. 221. Wielka choroba, V. 81; XI. 396; XU. 65; XXIX. 44. Wielka matka, Grandis mater, Dziedzylela, XIV. 57, 72. Wielka Niedziela, p. Wielkanoc, IV. 223; VI. 77; XIV. 79. Wielka Niedźwiedzica, IV. 414; XlX!XIV. 10. Wielkanoc, p. W. Niedziela, Welyk deń, Pascha. wielik den. Wielka Rewolucja Październikowa, XlXXIX. 2, 3, 5, 9, 16. Wielka rodzina, III. 196; XlXJXVIII. 347, 355. Wielka Sobota, I. 12.9,130; II. 87,337; III. 24; IV. 201; V. 214, 225" 227, 179; VIII. 341, 37'6; IX. 168, 169., 90, 93, 142, 143, 328; XVI. M; 414; XI. 377; XII. 312; XUI. 2:9, 228; VI. 54, 77, 268, 409; VII. 177, VIII. 3'41; XVIII. 98, 103, 104, 109; ,XX,UI. 61; XX.XI. 2'7; pt. Z wyc z a j e i o b r z ę d Y d oJ"~ o c z- n e. - w magii łowieckiej, XXXI. 27. Wielka Środa, IV. 199; XII. 311, 315; XIX. 55. Wielka wojna, XiXlXI,X.216. Wielkanoc, p. Leldeń, leldena, p. pascha, Wiela Niedziela, Wielka Niedziela., Wielik deń, Welyk deń, I. 46, 79, 86-88" 158, 185, 219, 254, 255; II. 86, 87, 202, 205, 210, 211, 215, 218, 219, 255; III. 27, 319; IV. 97, 1~8, 199, 201, 220, 222, 312, 313, 419; V. 214, 220, 250, 307, 353, 354; VI. 161, 261, 268; VII. 60, 86, 176-180; VIII. 201, 256, 266, 272, 376, 377; IX. 169, 186; X. 90, 218; XI. 188, 189, 400; XII. 213, 307, 315; XIII. 16, 89, 114, 130, 142, 206, 208" 209, 256; XIV. 58, 221, 310, 348, 400, 402; XiV.. 325; XVII. 15; XVIII. 97; XIX. 57; XIX. 71, 158, 171, 178; XXIII. 114; xxnl. 158; XiX:V. 42; XXVII. 65, 153; XXIX. 107" 189; XXX.62, 225; XXI. 6; XXXV. 60, 177; XXXVII. 341, 345; XXXIX. 294, 339. - obrzędy, II. 214, 374; VI. 98, 184; 'XXlXI. 6; XXIXIII. 30, 13 1, 139; XXXIV. 292. - w przysłowiu, IX. 56. - zaibawy, II. 283, 374. WieLkanocna radość, recepta komiczna,XJXiVIII. 205. Wielki, p. padwan, X. 203, 205. Wielki Czwartek, p, Żywny czetwer, I. 130; II. 221, 229; IV. 185, 199, 200, 327; V. 214, 220; VII. 178, 284; VIII. 341, 431; IX. 169, 414; X. 381; XI. 385; XII. 311, 314, 315, 3'18; XITII. 119, 142, 2U; -VI. M; XVII. 28; XVIII. 100, 103; XIX. 55; XXXI. 73. - dzień czarownic, XVII. 31. - palenie wianka p. młodej, XVII. 160, Wielki elixyr, (dok.), czerwona tynktura, XXVII. 90. Wielki Gęgała, bóstwo staroegipskie, 'XXXII. 101. 1 Wielki Jochem, mysikrólik, Wielki Manitu, VIII. 311. (j. algon.), bóg najwyższy, VII. 5-6, 9. Wielki Ojciec, p. Dziad Lel, XIV. 72. Wielki Piątek, p. Plaszczenica, I. 85, 129, 130; II. 221, 229; IV. 81, 200; V. 214; VI. 77; VIII. 59, 256, 278, 341, 431; liX. 120" 168, 169, 172, 247; X, 97, 381; XiI. 193, 385; XITI. 29, 142, 256, 325; XVIII. 103, 104; XIX. 55; X:XlJII. 70, 135; XXX. 72; XXXI. 97, 144; XXXIII. 29, - dzi.eń czarownic, XVII. 31. - odłączanie dzieci, IX. 64. - w zwycz. i przesądach. XXVII. 166. Wielki Poniedziałek, p. Żylany;, I. 86, 87; II. 158, 185, 219, 255; VII. 178. Wiełki Post, IV. 199; XlIII. 160; XIX. 56. Wielki Tydzień, IV. 199; VII. 177; XI. 65, 189; XII. 311; XVII. 110; x.x:v. 55; X1XJVII.161, 172; XXIX 107; pt. Zwyczaj e i obrzęd y d o r o c z n e. Wielkie gospodarstwo" III. 273, 274. Wielkie leczenie, uzdrawianie chorych śpiewem, XJX:XVII. 372, Wielkie ziele, zioła święcone, Inula helenium, w lecz.'krów, XlX:V.77. Wielkie zwierciadło, XlX~X.76, 88,92; 'X1XlOI.17, 19, 49, 51, 52, Wielkoludy olbrzymy, p. Waligóra, Wyrwidąb, II. 329; YUL~32; XI. 104, 376; XII. Z13; X!XlXlI. 136; XXXV, 24. Wielochlop, oLbrzym, V. '64. Wielodrożnica, XIX.lVU.128, 131, 132i XXIX. 48, 156; XXXIII, 83, 85; XXXIX. 238; pt. T y p y w s i. Wielogłowe, wieloosobowe p.bóstwa. Wieloiz.bówka, XVIII. 3. Wielomęstwo, p. poliandria, I. 36, 38; IX. 217. Wieloryb, kult, VII, 2, - uosobienie żywiołu wodnego, 'XXVIII. 141; XXiXlI. 165 'Wielożeństwo, p. poligamia, II. 296j V.6. Wienciar, (j.lit.), więcierz, XXXII. 28. Wienczocha, nazwa krów, XlXI, 60, Wieniec, p. wianek, III. 172, 329; VI, 55; VII. 86, 87, 238; XI. 97; XV. 106; XVIII. 93, 102, 216; XXi. 49, 52, 193; XXI. 94, 95; X:XVII. 193; XXVIII. 15, 227; XXIX. 123j XXX. 247; XXXI. 5 - druhny, drużby, XV, 77. - grochowy, XX. 181. ' - Jariły, X'IV: 86. - jego rola w obrzędach, p, wieńczenie, 'XXI. 189. - kapłanów, XIII. ~2. Nawek, śmiertek, XIV. 83. - posyłanie oblubieńcowi, XX. 196. - przypinanie do czapki p. młodego, ,XIX. 1>97. - strój głowy, XIX. 86; XJXJX:VII. 225. - symbol królowania, XIV. 79, 81. - ślubny, w magii, IX. 40, 42, 49; IXI. 215; XV. 101; XVII. 129, 152; XVIII. 144; XXVII. 157; XlX!IX 15,7; XXX. 225. - świętojański, XX!XIV, 31. - w czarach, XVII. 116. - z brzozy, X:X:XV. 61. - zawieszanie na drzwiach p. mlo.,; dej, XIV. 379; XlXOOI.159. - ze zboża i ziół, IV. 227" 283, 443; ;XVI. 61. (j. ukr.), miotła, XIV. 216; X:X:X. 18, 20, 21. Wientaris, (j. lit.), więcierz, XXXII. 28. Wieńciorki, więcierz, XVI. 88. Wieńcowiny, dożynki, IX. 201; XXVIII. 15. Wiencówka, XIV. 367; X:VIII. 2--4; X!X:XIX. 247, Wieńczenie bydła na Juria, XVIII. 217. - gości weselnych, XXVI. 86. - narzeczonyoh, XiXI. 189, 190, Wienik, �')74 I'i j i : ! i! li Ii jj 1: ji ,11 .:. - ofiar, X:XI. 188-190. - poetów, XXI. 189. - powojem, .xXI. 190. - przy składaniu ofiar,'XXI. 188, 190. - przy ucztach, XXI. 188. - rapsodów, XXI. 188. - zielenią w czasie sobótek, XX. 192. Wieńczyny, XXVII. 154; pt. Z w y c z a j e i o b l' Z ę d y w e s e l n e. Wieprz, p. babuć, kiernoz, kiodrus, knorus, III. 13" 304; VIII. 188, 285; JeI. 73, 384; XU. 17, 256, 258; XUI. 21; XIV. 231; X1Xt 53; X:x:x. 24, 133, 222. - jadło weselne, XV. 95. - pochodzenie od wieprza, XlXlXI. 153. - śledziona, przep, pogody, VI. 266. - w facecji, XlX.XI. 121. - w przysłowiu, XXIV. 95. - wieszczy, XlVII. 183. - 7JWierzęświęte, XlX:X:IV.30. Wieprzowina" III. 128; V. 174; XII. 296; XVI. 134. Wieprzyniec, Peucedanum ojjicin, ·XXXV. 65. Wiercimak, IX. 144. Wierdunek, (dok.), miara, XOOVIII. 188; X!X. 9. Wiereszczaka, (j. ukr.)., p. wereszczaka, postna potrawa, XXII. 135. Wiernidub, (j. ros.), X:XIX.lI. 84. Wiernigora, (j. ros.), Wernyhora. p . olibrzym,X:X'XII. 84. Wierouka, (j. bIr.), kanat., XXXII. 3D. WiersYk, wierch, XIV. 265. Wiersza, XiX!X. 214; XXXVIII. 420; Wiersz(e), "Czy jest prawda na świecie", VIII. 170, pt. Literatura l udowa. - duchowny u ludu, XlXJVII. 34. - modlitwa, XXXIII. 75, 76, 70. 575 - "Na grobie 71. matki", XXXIII. 70. nagrobkowy, X. 367. o czarnym baranie, 'XII. 12'6. o powstaniu, XXX. 200, 201. o szewcach, XII. 123, 124. o ojczyźnie, XXXIII. 73, 74. o podróży do Prus, XXXIII. 70. o powrocie z Prus do domu, X!XXIII. 74, 75. - o 1920 roku, )ill{IX:III. 76, 77. - robotników polskich w Niemczech: - "Tęsknota", XXXIII. 77. - Walskiego Tomasza, I. 85--89. - "Wspomnienia", XlXlX'III. 72. - zapustny, XII. 137. Werszucinie, pawara, (j.lit.), XXXII. 30. Wiertel, część łanu, X:XV. 23. Wiertodub, Wiertogor, (j. ros.), p. olbrzym, XXXII. 84, 85, 87. Wierzba iwa, p. werbyna, liwina, łagoza, Salix caprea, bazie moe czarodziejska, XXIV42, 43. - drzewo użytkowe, XXVII. 139. - gałązki przy pi.erwszym wypędzaniu bydła, XIX'V. 55. -gałązki w presmecu, VIII. 3oW. - w liście, odwar w lecz., II. 160. - majenie lnu, XVIII. 211, 215. - pączki, II. 87; XVII. 21, 22; XX. 297. ----,poświęcona w odszukiwaniu skarbów, XVII. 23. - robienie piszczałek, XXVIII. 5860, 62. - stara, II. 255; IV. 419; VI. 357, 258. - święcona na krzyżyki, VIII. - w legendzie, xxx.. 82. - w palmie, XII. 310. - w pieśni, IX. 37. _ w różdżce świętomarcin. XVI. 3. _ wyplatanie płotów, XII. 295. Wierzba iwa, wyrób fujarek, i piszczałek, XII. 306; XX'VIII. 58, 60, Wierzbicki, p. Boruta, XX!X'IX, 348. Wierzbon, roślina lecznicza, II. 137. Wierzbowe kolo, zabawa, V. 216. Wierzbowina, Polygonum lapathijoHum, II. 137. Wierzbówka górska, Epilobium montanum, XxVIII. 246. Wier:z!bówka kłosowa, Epilobium augustijolium, XXx. 48; XXXIII. 119. Wierzbówka wąskolistna, Epilobium angustissimum, napój, lI. 21. - podkurzanie, XXXIII. 119. Wierzcheń, kamień do żarn, IX~ 364. Wierzchnica, piec, część dolna, p. zwierznica, XXIX. 48. Wierzchnik, w maślnicy, IX~ 367. Wierz howiec, p. koń, ;XiI. 334. Wierzeje, XXIVI. 14; XlXXIX,. 339. Wierzenia, I. 56, 169; II. 82, 86, 160, 178, 221, 277, 281, 331; III. 23, 140, 142; IV.· 59. 94, 141, 161, 162, 3,50, 385; V. 29, 346, 357; VI. 376, 377, 385; VII. 95, 222, 224, 255; VIII. 5; IX. 201; X. 94, 95, 127, 231, 352; XII. 86; XIII. 18, 57, 143, 163, 164, 202-205, 324-329; XiV. 50, 56; XV. 47" 143, 202, 262; XVI. 153, 338; XlVII. 4, 5, 27-29; XVIII. 2-7, 38, 40, 48, 177; XIX. 109152; XX. 58, 77, 255; XlXI. 202; XXII. 13, 14, 16, 23; XXV. 18, 52,' 79, 102; XXIII. 57, 58, 173; XXVI. 99, 120; XXVII. 2,57,143;XXVIII. 13, 249; XlXI~. 110, 121; XXX. 192, 209, 243, 253; XXXI. 145,161; XXlXIV. 10, 32, 45, 289; :XXXV. 20, 38, 39, 200-202; XXXVI. 13, 141, 145-147, 150; XXXVII. 273, 280, 422, 442; JCXXIVIII. 545; XXlXIX. 109, 176, 177, pt. W i er z e n i a. Wierzenia animistyczne, VI. 20. ~ aryjskie, XIV. 213. - chińskie, VIII. 2ł. - dotyczące bóstw, duchów, istot nadprzyrodzonych, ludzi, ognia, roślin, wody, zwierząt, XXVII. 140. - dotyczące modlitwy, świętowania, XXVII. 140. - greckie, XlXIII. 40. - huculskie, X'V. 218. - ludów pierwotnych, VI. 7, 8; XIX. 161. - ludu łużyckiego, VI. 410. ludu rumuńskiego, I. 137. ludu śląskiego, I. 25, 27; II. 373. o ciałach niebieskioh, I. 168-178. demonach, XiX'llI. 132, 133; .x;x]XIIV. 1-46. - o duchach, VI, 23. - o duszy" XXIII. 158. - - o wilkołakach, XIXIII. 30. - o zjawiskach niebieskich powietrznych, X!XIVII. 140. - o życiu pozagrobowym, XIII. 230, 231; X:X:XV. 188. - religijne, I. 6, 7; IV. 365; VI. 14; VII. 1~29; XX: 138; .XXII. l7. 18; JGXVIII. 98-100 XXX. 196; x:xJXIV. 279; .xxxVII. 314; XXOOIX'. 61. - o - sobótkowe, IV. 320. sumeryjsko-:babil., xxxxn. 111. żydowskie, III. 49--61; VIII. 350; XXVI, 119. W i e l' z e n ia, p. Anheł hluchij, anioł głuchy, Arundhati, babki, (grzyby), 'baby czarno ubrane, belemnity, belka rozłupana, bez, �57'7 576 Biała pani, biblia, bicie świni, bierzmowanie, bliźnięta, Blocksberg, bluszcz, błądzić, błoto, błyskawica, bocian, borodajki, ssawki, Boże Narodzenie, bóbr, brama kultowa, ,brama piekielna, brona, brzost, (pączki), brzoza, brzytew, bukszpan, burza, buty, byczki - bliźniaki, byk" cap, cerkiew zapadła" chleb, chmura, chodzenie wstecz, w ty~, cholera, chomik chrabąszcze, ciasto, ciąża, cielę, cień, cieśla, ciężki dzień, cmentarz, czarna sala, czerwiec, cZkawka; człowiek kamienny, człowiek na księżycu" czwartek, czysclec, ćma, dach, Dawid król na księżycu, dąb, deska z trumny, deszcz ,ognisty, żelazny, dębina, diabeł, dni krzyżowe, dni szczęśliwe i nieszczęśliwe, dolina Józafata, Donnersbesen (miotła piorunowa), dojki czarne, droga, droga w zaświaty, d!rogi krzyżowe, drzewo żywota, drzwi, duch, duch święty" duchowny, dusze pokutujące, dym, dziegieć, dziewiąty czwartek, dziewica zaczarowana, dzięcioł, dzik, dzwony" Eden, fałszywa pogl.oska, fasola, gaj zaczarowany, gałąź, garnek, gęś, giez bydlęcy, głowa ludzka, głowa świńska, główki Jana Chrzciciela, głuszec, gniadki, gniady czlowiek, gniazdo ibocianie, gniadyjeludi, gnojówka, godzina, Gogimugig, Gog-magog, gołąb, gorące kraje,' gość, góra, grab, grabarz, grad, granica, grom, grzebień, grzmot .pierwszy, grzyby, gumno, gniazda, haje, hluhyj anhel, huśtanie, Idha WoLlur, igla, imiona, inkluz, iskry, ,I . :'f \' istoty mityczne, istoty nadprzyrodzone, jabłoń, jagody czarne, jajko, jaskółka, jaszczurka, jednoimienność, jeleń, Jezus Chrystus, jodła, jupica, Kain i Abel, kalenica, kalina, kamelon, kameń hromowyj, kamień, kamień cudotwórczy, kamyczki piorunowe, karma, karmienie demonów, karzełek, kąt, kijanka, klucz św. Piotra, kobyla głowa, kogut, kołysanie nogami, kołyska próżna, komary" komin, kominiarz, komwlia konewka, konopie, koń, koszu'.cl, kozioł, kraina duchów, kraj bociani, kraj Rachmanów" kraj umarłych, kret, krzemień, krzyż, krzyżowe drogi, kura, kurzawa, lampa, laska, lichwiarze, liczba, Liocorno, lipa, ludzie leśni, olbrzymy, opętani, po śmierci, łabędź, łasica, łowiectwo, łóżko, Łysa Góra, łyżka, majky, miasta zapadłe, miertwieckoje mleko, mi· siecznyk, miotła, mleko, mli-wo, miywo, moneta, mowa ptaków i zwierząt, mróz, msza, mucha, mysz, nieboszczyk, nietopetrz, noc, a księżycu, okno, olcha, orne pole, owady, owoce, ożóg, padalec, pantofel państwa podziemne, pchla, pierścień, pies, plamy na księżycu, pochodzenie człowieka, dzieci, powrót zmarłych, północ, próg, próżne naczynie, przesądy ludowe, raj, ren, robaki, ropucha, rozmowy zwierząt w noc wigilijną, rozstajne drogi, ryba, Tzemień cudowny, sen, skowronek, słońce, słupy totemiczne, smok, sobota, sól, stal, szpilka, świeca. ucho, umarli, uroczne oczy, wąż. totem, wędrówka dusz, włosy, woda, wrona, wymiatanie śmieci, wynoszenie śmieci, zachód sl.ońca, zając, zamiana w kamień, zamieszkiwanie dusz, za,patrzenie się, zboże, ziemia, ziemia bociania, zła godzina, zła ręka, złe miejsce, złe oko, złe znaki, złotogłowiec, życie duszy, życie pozagrobowe, Zyd, wieczny tułacz. Wierzki, wierzchołki drzew, VI. 48. Wiescyca, choroba zębów, XXXIII. 26. Wiesiołek dwuletni, Oenothera bienis, !XXJXI. 57. WiesIo, (j. słowiń.), ster, V. 325. Wieszalkos, (j. lit.), kije do suszenia sieci, XXXII. 313. Wieszadło, XXXVII. 116. Wieszanie swata, III. 201; pt. Z w yc z a j e i o b r z ę d y we s e l n e, Wieszcz, XVII. ~XVI. 84. Wieszcza, wieszczka, XV'l'!. 195; . Wieszczba" wró:ilba, XIV. 40, 41, 51; XViII. 193-233. -z błyskawic, z grzmotów, z gwiazd, XVII. 199. Wieszcze baby, białogłowy, !XlX.lVr. 2, 21; XXVII. 97. Wieszczeca. Wieszczo, (gw. kasz.), upiorzyca, XVII. 201. Wieszczki, zamawiaczki, X. 267; XXXIX 432. Wieszczy, XII. 168; XIII. 295; xvm. 195; XXVI. 84; XXXV. 73. Wieszczyca, wieszczycowe ziele, starzec wielki, Jak'Ulbek, XXXI. 65. Wieszczyć, wróżyć, XIV. 209; XIV'II. 194; XXXVIII. 274. Wieś, p. dziedzina, sioło, chorwacka, XXXVIII. 364. - folwarczna, XXXIX'. 236. - górno-egipska, XIII. 268. 37 Lud - I L' Tom XL - kaszubska, ~XVIII. 31. kupowo-,podlużna" XXVI. 101. łańcuchówka, XXIX. 127; XXXVII. 187. -. łemkowska, XXXUI, 87. - niwowa, IXX'.XVrI. 175. - podhalańska, XXV. 25; XXXVII. 238, 242. - polska, XI. OWO, 4!26. - pomorska, x.XX V. 188. - rodowa, III. 1.96. - rolno-hodowlana, X X XIIX. H17. - rozrzucona, XXXVII. 364. - ,samotnicza, XXVII. 128-130, 133 - wielkopolska, XXX.VJI. 238, 242. - wielodrożna, XXVII. 128, 131, 132; :xlX.I1:& 48; XXX VFI, 181. - zapadła, V. 22; XVI. 148. - ZJwarta, XXVII. 129; XXXVII. 181; XXXVIIiI. 364. pt. T Y'P Y osad. Wieśniacy, p. włościanie, chłopi, rolnicy, XI. 407, 408; XVI. 267" 271, 274; XIX 70-103; XX!. 113. - z Lubelskiego, XXVILI. 175. Wietek, księżyc, pierwsza, ostatnia kwadra, 'XXVI. 114. Wietew, (j, słowiń.)" gałązka, V. 325. Wietrznica, wir pow., XXX!IlX. ,,2~, Wietrznica, zawilec nieskrętek, Anemone nemorose, XXX 40. Wiew (Z, (j. słowiń.), wierzba. V. 325. Wiewióm, nazwa krów, XlXiI. 60. Wiewiórczyn, Lycopodium clavatum, przyciąga pioruny, XXXI. 00. Wiewiórka, p. siela, w bajce, II. 170. -w pieśni, VIII. 229. Wieża, XXXI. 79. - w szopce, XXXI. 54. Więcierz, p. wienciar, wientaris, XIV. 118; XXIX. 126; XXX, 214; XXX'I, 42; XXXII. 28, 32, 33. �578 579 więzienie, XIV. 124. Więzienie, XXIX. 16;XXX'I. 81; XXXIX, 144. Więżniowie, XXVI. 77. Wigilia Bożego Narodzenia, I. 186; II. 62, 63, 86, 101, 221--223, 226, 336; III. 174, 175; IV. 304, 325, 420; V. 349; VHI. 3'3d; Xl. 194, 381, 398, 429; )CJ{III. 60, 61, 7E' AXV. 89, 109; Ą.XIX, 92, 95. bicie kf!'l'., )CIV. 133. Więnziń, ii Ii I: Ii II :/ II Ii II Ii , --- bicie drzew owoc., V. 2'1'4;XlVIII. 103, 105. - dziecko urodzone w wig., XIV.302. -- gryzienie orzechów, J{IV. 132. -- jadło wigilijne, XXIX. 96. -- kolędowanie, XIV. 133. .,---mycie się w pieniądzach, J{IV. 131. Iili I - - II !i~ - - Wigilia: Nowego Roku, VIII. 375; XI. 64; pt. Zwyczaje 'i obrzęd y d o r o c z n e. pt. M a g i a. - ślubu, II. 328. "7' św. Andrzeja, II. 255, 336; VII. 94; V:DII. 378; XIX, 98, 132; XXJCV. 148. -- obwiązywanie słomą drzew, Dl. 173; V. 348; XIV. 133; XVI. 84. .XVIII. 99. - palenie światła, VIII. 372. - post, III. 4; VIllI. 362, 369. - 'przepowiednie pogody, I. 56; II. ,62, 63. -- przepowiednie J{III. 327. urodzaju .---- - żołędzi, -- przygotowanie odzieży, IV. 420. -- rachowanie cieni, XIV. 132. - rozmowy zwierząt, IV. 304; XIV. 134, 370. rozniecanie watry, żywego ognia, II. 207; VI. 328; XIV. 46. słoma na stole, XVI. 84. spożywanie wiecrerzy przy świetle gromnic, XIV. 46. stawianie w stodole ryżu dla krasnoludków, XXVI. 74. swoboda obyczajów, II. 101. ustawianie w kącie snopa, IV. 325. wierzenia i wróżby, ..n. 222, 226; XIV. 135" 369. wróżby, nieszczęścia, VIII. 62. wróżby małżeńskie, II. 86, 336; XIV. 135, 370. wróżby powodzenia, IiI. 221. wróżby urodzaju, XIV. 133. wyściełanie butów słomą, IV. 419. zakaz bicia dzieci, VI. 67. zakaz picia wody, XIV. 132. zaklinanie karaluchów, kur, pcheł, strzelby, V. 207, 208. znaczenie w całym roku, VIII. 254, 255. ---- św. Floriana, VIII. 342. św. Jana, IiI. 101; ILl. 23; IV. 313, 315, 321; V. 177., 269; XI. 37.9; X!III. 16; XVI. 81; XX. 79; XVI. 73--75; XXXI. 94, 97; XxxV. 66, 72; XXXIX. 339, 349. wypędzanie wężów. XXJCV.72. zloty czarownic, XXVII. 142, 173; św. Jerzego, VIII. 378; XX;V. 57; OOXXLII. 10. św. Łucji, XXV. 82, 84, 88-90. św. Ma,rcina, XVII. 22. .św. Petroneli, X1XXI. 96. Trzech Króli, II. 214; VIII. 374. 441; I'X. 285; )ClI<!. 307. Zielonych Świąt.. XXiI. 219. wypędzanie wężów, XXJCV. 72. zloty czarownic, XXVII. 65; XX;X:VILI.264. Wigwamy, Ul. 214; pt, B u d y n k i m i e s z k a l n e. Wijadło, w obróbce włókna, XXlIiX. 86; XXXVIII. 418-421. Wijce u pługa, I. 143. Wije!, nawoływanie koni, XXXV. 137. Wijt, borowik, I. 197. Wijt, (j. ukr.), wójt, I. 82 Wika, wyka, Vicia sativa, XXXI. 99. Wikingowie, najazd, IH. 83; XIV. 210; XXIX'. 135. Wikle, wiklina, V. 64. Wiklina, motyw baśni, XXVIII. 195. - pręty, XII. 315; XXXI. 39, 42; XXXIV. 144; XXJ{VII. 105, 116, 119. (j. ukr.), wzory piIV.211. Wilca duda, tchawica wilka, w lecznictwie, XH. 265. Wilcha czarna, (,gw. huc.)" olcha po_ spolita, Alnus glutinosa, w lecznictwie XVIII. 187, 192. Wilcza jagoda, Atropa BeLLadonna, Xl. 261, 274-·276; X XJCIX. 305; pl Roś l i n y w l e c z n i c t W i e. Wilcza krtań, w lecznictwie, Xl. 397; Wilcze łyko, Daphne Mezereum, w lecznictwie.: XIII. 219, 225; XJCVIII. 246. Wilcze płotki, XXXIX. 307. Wilczek, gra, V. 46. Wilczek, wilk, w pieśni: XI. 45. Wilczura, XXXIV. 162. Wilczy dół, w łowiectwie, X., 2.2; XXJ{I .. 28. Wilczyca, p. wilk. Wikna, wikońci, sanek, Wildes Fraulein, dzika baba, XXXIX. 321. Wile, VI. 325; XV. 41; XXX. 212; XXXIX. 428; pt. Demony szkodliwe. (gw. huc.), długo chorować, IX. 288. Wilga, p. Zofija; naśladowanie głosu: VHI. 393; I'X. 66. - w przepow. pogody, VI. 66, 305. Wilia, p. wigilia, XVI. 325; XXV. 139; XXXIII. 167; XXXV. 185. Wilk, (dok), p. dyby, ,XIX;XTIX:. 2'99. Wilk, Fryc, wyzwoliny na kosiarza, XXI. 174. Wilk, gra, V. 146; VIII. 339. Wilk, leniwy, XIII. 68. Wilk, (wg. flis.) zgniły prąd, XX. 57. Wilk szczurzy, łaska, VIII. 8. Wilk, p. malej wilcosek. L 115; II. 14, 2:2-24, 205, 20'9, 2'28, 2:72.,324, 342; Xl. 51" 372; iXIIV. 127, 141, 144, '353; XXIII. 12, 3'l},31; .xXXI. 27 28, 32; XXXII. 130, 13l. 134; XXJ{III. 153; XXXV. 70, 12.2,128; .xXXVI. 2'00, 289; pt. Z w i e r z ęta dzikie. - aby nie jadł bydła zabitego przez piorun, XVIII. 195. -- aby nie pożerał owiec, p. przędzenie na Iwana Chrestytela, ~]II. 210. - barani, XXXV. 39; X. 452. - cielęcy, XXXV. 39; X. 452. - człowiek, I. 137; IV. 281, 417: VII. 276, 277. -- cztery omiany, p. barani, cielęcy, gęsi, koński, XXJ{V. 25, 26, 39. - demon, XXXIV. 6. - zbożowy, XXII. 7-9, 131. -- futro, XłII. 252. - gardziel, w med. lud. VIII. 296; ,XI. 397; XIH. 265; XXXI. 27. -- gęsi, X. 452; XXJCV. 39. -- istota ciemniowa, XXXII. 149. -- kamienny, XJCXII. 149. Wileć, - koński, X. 452; XXXV. 39. �580 581 W:'l~, mięso, VIII. 296. - obdarzony rozumem II. 329. - paszcza, VIII. 296. - polowanie, xX'Vn. 139. - składanie ofiary, 'X. 113. - skóra, XXUI. 30, 31. - s~orzenie, JeILI. 334. - symbol ciekawości, XX. 175. -święto" II. 205. - - w bajce, II. 165, 166, 168, 171, 324; V. 181, 184, 214; VI. 2'99; VIII. 5, 181, 18'2, .200,. 2'919, 303 304; LX. 173, 174, 17,8; IX'. 3'90, 392; .xVI. 3'50; ,XNn. 45; XVIII. 188,. 195 196, 203, 2'20; XJXlVI'I. 6. . , w baśni, XXXVII. 6. w facecji, XXXI. 133. w gadce, VII. 45, 46, 66, 246; XI. 65. w legendzie, XU. 12; XIV. 29~. w pieśni, LI. 342. w przysłowiu, II. 202; IX, 48, 247, w Powi,astce, IV. 417; LX'. 58 61' XIV. 348; XVI. 97, 214. " w Podaniu, llII. 198; VIII. 296; X.XV. 5'2. w szopce, XI!X. 88. w wierzeniach, VH. 269; XXXI'I. 128. wzwycz. i obrz. B. Nar. II. 86; III. 173; XIX. 163, 167. ' - wcielenie duszy, XVII. 182. - węch, XVIJI. 196. - wyraz zakazany, II. 206. - wzrok, II. 270. - ząb, XXXIV. 164. - zwierzę święte, liliI. 174. - żelazny, XXXII. 149. Wilkierze cechowe, XX.XIX. 169. Wilkołactwo, p. likantropia, ~XI. 93; XVII. 182; XXIX. 179; XXXIII.153 Wilkołak p. Kudłaty, prikulicz, wowkołak, I. 13'7,203, 204; II. 165 166, 169, 171" 216, 327; IV. 58, 276, 281 332; V. 194, 298; VI. 327; VJ1II. 156, 276, 277 349; X. 109, 214; XI. 93; XII. 168; XIIiI. 112, 211; 'xV. 211; XVII. 27, 118; XIX. 90, 133. 134; XXII. 13; XX1IIJI. 30, 159; XXV. 118; .xXVIII. 100; XX!liX. 127, 1719;'xXXIV. 36; XXlXV. 25; XXXVJII. 251, 257; XXX/IX. 307; pt, D e m o n y s z k o d l i w e. Wilżyna polna, Ononis hircina, XXVIII. 246. Wił, drzewo, które piszczy gdy się pali, p. kwik, XJVII. 202. Wiła, głupiec, błazen, szaleniec, XVII. 198, 202. Wilać, wilować, kręcić, XVII. 202. Wiły, IV. 156; XlVII. 36; 194, 201, 202, 234; XXXIV. '5; XlX;XIX. 318; pt. D e m o n y s z k o d l i w e. - w przysłowiu, lX. 378. Wimd, wyma, (j. błr.), przerębel do wyciągania niewodu, ~XXII. 31. Wina, (dok.). grzywna, XX'. 12. Winczynie, (gw. hue.), trzymanie chleba i koron podczas ślUJbu, XIII. 103, 211. (gw. hue.), 152, 153. Winec, wieniec, XVII. Winiorz, marnotrawca, XII. 68. Winnice, V. 85; VIII.64. Wino, p. B. Narodzenie, II. 129; 185, 289; HI. 173, 350; IV. 327; V. 3:55; VII. 36; VliII. 71, 119; IX. 120, 133, 152, 173; XI. 23, 148; XII. 00; XlIII. 19, 213, 256, 257; .xIV. 73, 155, 254; XVIII. 75; .xxVIII. 68; JeXVIII. 16; XXiX. 200, 214; XXXI. 16,22; XXXIV. 88, 131, 133. Wino, Sentjanzewec, VIII. 345, 348. - święcone, VI. 72, 77. - śWiętomarcińskie, XlVI. 5-7. w lecznictwie, X. 96, 344; XI. W4, 397; XVIII. 184. - w podaniu, Ul. 144. - wylewanie pierwszych kropel, XXI. 201. Winocha, nazwa krów, XXI. 60. Winogradzki, p. Boruta, XXXI'X. 348. Wino.grona, Vitis vinijera, XVI. 134; XlXVII1'I. 246. - suszone, p. kiszmysz. Winók, wianek, (j. ukr.), I. 160, 245. Winorośl, w legendzie, XVII. 23. Winszowanie, xrx;. 43. Winszyje, zw. we.selny, II. 6'6 Wio - wiu l, popędzanie koni, III. 45; Xl]I. 301. - Wioneczek, w pieśni, XIV. 386, 3'88. Wioski kościuszkowskie, XX.xVIII. 536. - rybackie, :x XXIX. 222. - rzędówki, XXXIX 331. Wiosło, IT. 7; IV. 27; DX. 44, 229. - w przysłowiu, IX. 248. Wiosło, p. drygawka, irklas, kiermy, pajczyna, pojazd. Wiosna, bóg, wiosny, p. Jariło, XiIV. 36, 63, 86. - miara czasu, XIV. 33; XXXIX. 3'1l. - i bocian, XITV. 170, 171,_176. - w przysłowiach, IX:. 158; XIV. 50. Wiośl?rstwo, XlXXVII. 366. Wióry" w :budownict. XXXIX. 243. - w obrzędach szamańskich, XVI. 118, 120. - w ubiorze szamana, Cimesia inau, XVI. 117, 118, 121. - z trumny, XV. 103. Wiórzysko, wiórki w bursztynie, XX'xIX!. 362, 415. Wireź, wiersza, XIV. 125. Wirtadub, (j. ros.), dąb baśniowy, XXX1I. 84. (j. ind.), władca gromów, XXXIV. 22. Wirzchniak, koła game., V. 167. Wirzchować, wypływać, X'IV. 125. Wirzkol, wierzchołek, XlIV. 12'5. Wis, ostre siano, II. 314. Wisialek, w zag., VI. 247. Wisielec, IilI. '24, 145, 155; V. 55; VEIl. 358; Xl. 376; XII. 79; XIX, 98; XIX!. 294; XXI'lI. 159; XXV. 83, 115; XXX. 251. - jego dusza, II. 329. - nasienie, palec, XX:V. 115. Wisielok, wisielec, V. 55; XlIV. 94. Wisiorki z burszt., XXXIX. 384, 389. Wisła, nazwa krów, XXXV. 135. Wisypka, (gw. hue.), kuszu la, choroba, XVIII. 181, 183, 185. Wisz, wiszar, X'IV. 125. WiSzało, O, ukr.), żerdź do wieszania odzieży, xlXixrr:n. 101. Wiszczok, (gw. hue.), znaki na uszach . owiec, XV-H. 143. Wiszka, (gw. hue.), narzędzie do mieszania sera, XXXV. 90, 97. Wisznu, VII. 291; XXXIV. 16, 30, 41. Wiślanny, wiślany, IV. 124. Wiśnia, Prunus cerasus, HI. 320; XIoEI. 334; JeJe'VIII. 246. - w zagadce, n. 41. - w zdobnictwie, XXVHI. 36. Wiśniaczek, XIX~ '86. Wiśniocha, nazwa krów, XXii. 206; Wiśtal w lewo nawoływanie koni, JeI. 413; XII. 301; XXXV. 11'7. Wiswawasu, (j. ind.), Gandharwowie, XXXIV. 14; pt. D e m o n y opi eku ńc z e. Wit, Wita, p. uwieńczony, uwieńczona, JCIV. 34, 35, 63, 64, 67, 68, 210, 214, 215. Witic, (dok.), rycerz, żołnierz, XIV. 35 Wirudhaka, �582 583 Witiny, (j. niem.), X!IV. 35. Witjaz/j, (j. ros.), witeź, XIV. 35, 210. Witka, obrączka, V. 64; XIV. 35. Witki, dach, łączenie koźlin., XVI,370. Witki, terminol. kowalska, VI. 291. Witki, wierzbowe do poganiania bYdła, XXV. 57. Wito, (dok.), wieniec, XIV. 211, 215. Witrak. (j. ukr.). wzory pisanek, av. 211. Witułka Pospolita, Verbena officin. XXVIII. 246. Wituszki, XXXI. 4. Wiuczeri, Wiwczeri, (gw. huc.), pa~ sterze owiec, II. 2'()6;V. 61; XVII. 142. Wiuny, Wijuny, XXXII. 24. (j. błr.), Wiwsyk, (j. ukr.), IV. 212. piskorze wzory Wiysaki, terminol. kowalska, Wiza, lornetka, II. 141. pisanek, Wizytka, p. kamlatek, IV. 278, 286; V. 63; X. 183; X~I. 60. Wirika, (j. ind.), duchy osób bezżennych, X!X!XIV. 37. Wkładanie do trumny XX. 205. pożywienia, Wkupno do bab, XX. 173, 183; pt. G l' u P Y P ł c i i w i e k u. Wkup awanie się p. młodego, XVIII. 148, 149. Wleczenie szmat, czary XIX. 12B. symbOliczne, Władca wiosny, p. Jarowit, XlIV. 217. Władza kościelna, XlIX. 33. - męża, III. 293; V. 7. nad demonami, ojca, V. 7. XOOXIV. 44. - patriarchalna, HI. 120, 193. Władztwo sarmackie, XVH. 176. - scytyjskie, XVIiI. 171. Własność kobiety, XXXI·X. 194. - mężczyzny, XXXIX. 194. - Pojęcie, XXXIX. 155. Właściciel, duchowny, feudalny, świecki, II. 112, 113. - użytkownik, XXIXIX. 202. W.łażenia pod 'Piec, w lecz., XVIII. 184. Włoch w przysłowiu, XlIV. 349. Włocy, flisacy, II.69. Włodarz, włódarz, M. 275; XIV. 125; XX. 44, 45,120; XXXrH. 65, 66. Włodziarka, dZWonek wielokwiatowy Campanula trachelium, kąpiel, XXX.45. Włosie, V. 17:2; X!X'VI. 139; XOOXVII. 105, 108, 120, 121, 126. - jako lekarstwo, V. 165. - kuny, XXX. 153. VI. 292. Wjazd kowala, w zwycz. wes., II. 250. Wjeljes, (j. ros.), Weles, XIV. 222. Wjuszka, przypiecek, XXx. 31. Wkludzić (Się), wprowadzić (Się), XV:DII. 222. - - w łowiectwie, XXX'I. 28, 29 . - wiewiórcze, XXX. 176. - wydry, XXX. 153. Włosień, zamiast nici, oX. 186. Włoski Mat. Bask., P. Jezusa, panieńczyne, p. gęsiówka Piaskowa, X'XX. 40, 41. Włosy, ciągnąć za włosy na św. Jerzego, X/X'V. 57; pt. Ma g i a. - demona, siedziba siły, XXXIV. 44. - golenie na znak żałoby, XXXIV. 39. - jako ofiara dla ducha, XXXIV.43. - kędzierzawe, TX. 116. - namaszczanie tłuszczem, pt. H i g i e n a. III. 230; - obcięte, II. 336; IIiI. 50, 51; VI. 62; XVIII. 197; pt. Wierzenia. - obcinan'e, P. postrzyżyny, I. 182; II. 81, 82, 227, 291; III. 362. - patron włosów, p. św. WIas, XIV. 403. pod pachą, IIiI. 155. rośnięcie, XXIII. 77; XXlXV. 62. rozpuszczone na znak żałaby, X'VIII. 213. rude, IXlI.81. siedziba duszy, II. 82. siedziba siły., X,X;XIV. 4'4; siwe, XXX'!. 121. - strzyżenie na czole, XXXVII'!. 61; pt. G r u p y p ł c i i w i e k u. - w magii, xrr. 207, 381; XII. 264; XUI. 279; XIV. 252; XV. 104; ,XIX. 131; XXVI. 12; XXXI. 83. - w przysłowiu, I. 248; XIV. 349. - w symbolice, II. 82, 83. wierzeniach, XXX. 250. - wypadanie, z rzęsy, III. 50; XIXXV. 69. Włościanie. I. 259; III. 294, 326; XVI. 272; XX. 2; X/XiXI. 175. - kultury megalit., XXXVIII. 46. Włościzna. własność, X;IV. 2194. Włość, XIV. 38. Włócki, flisacy, TIX. 424. Włóczenie: bałwana, diabla, ~IX. 58. - Judasza, XlXi. ,55. - roli, XXXIX. 294. Włóczęga, p. wandrus, XX. 74; XXXI. 99. Włóczęga, p. wiewiórczyn, XXXI. 99. Włóczka czerwona, XH. 300; pt. A p o t l' o p a i on. - różowa na róźdźce weselnej, XVI.!. 156, 157; :XVIII. 142. - przywiązywanie do drzwi, XVIII. 178. - przywiązywanie do ucha owcom, XXXV. 125. - weselny UJbiór głowy, V. 338. - w - wplatanie w ogon krowie, XVIII. '178. - wyszycia, X. 59; XII. 291; xvrn. 68. Wlóczkowie, flisa,cy. l~. 424; lXVII. 113; XXXVIII. 2130. - rybacy, XV. 214. Włócznia, XIV. 41; XXXVII. 137, 138. Włócznik kłosowy, p. kocywie. Włók XX'IV. 89; XXXrXt 113, 117. Włók: włóka w rybo!., XIV. 119; X1XiXI. 42; XXXII. 29. Włóka, IV. 126; XXV. 23; pt. M'i ary i wagi. Włókno, obróbka, XXXIV. 187. Włósiennica, trawa, Sesleria districha VIII. 37. Wnętr~e domu, JrXJxrrx. 288. - izby, XXXI. 174. Wnętrzności niedźwiedzie w lecz." XVIII. 83. - zwierzęce, XlVIII. 96. Wniebowstąpienie, błogosławienie pól, xrn. 89. - zaJbawy, XXIX!. 187, 189. - zabawy ludowe, XXI. 138. - zlot czarownic, XXVII. 6'5, 142. Wni.ebowstąpienie w praktykach mag., III. 21; IV. 199, 201, 227; ViIII. .256; :XiI/X.'fil. ~ w widowiskach lud., XIV. 341. - w wierzeniach. IIX. 173; XXXI. 14'4. . Wniebowzięcie M. B., p. Uspeme Bohorodyci, II. 88; IX. 172; 414; ;XiI. 65; XIII. 256; XVI. 82; XXX. 237; XXXIX. 294. 311. - w obrz. i wierz;, XXXV. 178. Wniesienie, posag, III. 104. Wnuk i wnuczka w zagadce, XVII. 83. Wnykarstwo, p'. kłusownictwo; XXXI. 28. Wnyki, siatka druciana, XXXI. 29. �584 Wocziecze lyko,(gw. hue.), 585 wilcze łyko, IXIIII. 219. Woczka, (j. ukr.), wzory pisanek, IV. 213, Woda bieżąca, XI. 385; pt. M a g i a. -. chrzcielna, XXVII. 99. - cudowna, V. 55, 221, 222, 225, 278, 279; X!I. 375; XVI. 319; XXfVII. 22. - czarna spod olchy, XXXV. 70. - dar bóstwa, X!IV. 37. - desz·czowa, ,X:I. 285. -gojąca, II. 51, 52; XXXI. 30. gorgolowa, V. 165. - gruntowa, XiXlXIiX'.230. - i uprawa ziemi, X.XXIX. 201. - jar?". XIV.34. - Jordanow.a, VIU. 375. - klejona, utleniona, XXXIII. 81. - kult, V. 204, 284, 3,10;VII. 6; :X. 111. - marcowa, III. 24. - mętna, XXXVIII. 271. - milcząca, III. 56, 59. - mityczna, przez którą przechodzą zmarli, XX, 209. - niedeszczowa., ochrona przed demonami, XXXV. 8, 13. - niezamarzająca, XI. 313. - Oblewanie bydła nowokupionego, XVIi. 38; XXIII. 91, 103, 104. - oblewanie krów, pasterza, II. 224, 338. ~I .oblewanie się wzajemne, p. Smigus, XVII. 39. - obmywanie, XI. 193. -obmywanie oczu, XVII.38. - ochrona przed z'łą mocą, XV. 143; XVII. 38. oczyszczająca moc, XIX. 146. odmładzająca, VIII. 13. ożywiająca, IT. 51, 52; XVII. 54. picie podczas modlitwy, XIII. 120, 121. - -. płynąca, III. 55, 56; VIII. 366; XIII. '3'1; ,X.XUI. 516,70, 71, 104; XXXIX. 238. - - - - powierzchniowa, XXXIX. 238. - przemiana w wino, XIII. 27. - przemiana w W. Sobotę, XII. 313. - przenoszenie przez wodę, XXIII. 70 - rzeczna, XI. 399. siedziba demonów, XXXIV. 6. studzienna, XII. 265; XIII. .226. święcona, I. 137; II. 87, 144, 204, 253, 337; III. 20, 24; IV. 141, 184, 185, 273, 321, 418, 419; VI. 63, 74, 234, 266, 409; VII. 304, 313; VIII. 270, 337, 341, 345, 363, 364, 370, 3'7'4;DX. 1'ł5, 28Q;IX. 2'75; IX/f. 31I, 381, 38,5, 397; XII. 221, 222, 231, 312, 314, 317; XIII. 143, 232; XIV. 213; XV. 101; XVII. 39, 52, 53; XVIII. 210; XX. 73, ~65, XXI. 219; XXIII. 100; XXV. 15; ,XIXIVJlII.1410;:XlXX. 24'7; XX(Xl. 109, 1'10; XXXV. 2'4, 12~.. 129, pt. Wierzen\a; pt. Magia. Woda Trzech Króli, XI. 183. - uklejona, utleniona, XXXIII. 81. - UiŚmierzająca, kamiorowa, XXXIfI. 81. - - - - -'-- picie przez szmatę, X, 357. - picie w wigilię, X. 155; XIII. 22. - pierwotna przed stworzeniem świata, XXXII. 123, 160, 164,167. - pławienie zwierząt na św. Jana, XIII. 18. - uzdrawiająca, I. 126; V. 182, 206, 223-225, 310; XI. 165. - w baśni XX.252. - w której gotow.ano jajka, XII. 313. - w której hartowano żelazo, XI. 385; XVIII. 182 184. i bajce, VIII. 256. 257; wielkanocne - w której zgaszono płonącą. słomę, XVIII. 185. w lecznictwie ludowym, XI. 398; XXXIIII. 119, 123. w odczynianiu uroku, II. 331, 336; III. 22, 59; VUI. 57, 392; XVII.38. w pieśni, IX. 215, 223. w praktykach czarownic, VII. VII. 322. w przysłowiu, VI. 35; IX. 249; XIV. 349. - związek ze światem podziemnym, XVII.38. - żółta, XXXIII. 81. - żywa,XJV 21; XVI. 43, 44; XVII. 39; XXX. 226. - żródlana, VI. 61; VII. 36; XVII. 39; XXXIII. 121; XXXVIII. 234. Woda w nohach, (gw. hue.), XVIII. 188. Wodan, III. 174; XIV. 53; XXVIII. 100. w sposob. na zamążpójście, I. 256. Wodianik, (t ros.~ X.XXII. 83. w zwycz. i obrz. B. Nar., III. 173, Wodna koniczyna, w lecz., XI.39'll. w zwyczajach i obrzędach poWodna lilia, grzybień biały, p. bogrzebowych, IV. 438; VIII. 53, 56; niar, gonski, w lecznictwie, III. 57. XXIV. 10; XV. 143, 144. Wodne panny, IV. 156, pt. D e m 0w zwyczajach i obrzędach weselny w od n e. nych, V. 282; IX'IV. 256. Wodnica, IV. 41'2; XII. 216; XV. 41; w zagadce, IX:I. 73; lXIV. 157; XXXVII. 145; XXXIX. 318. Wodnik, VI. 336; XV. 40. XVlI. 81, 82, 87, Wodochrestnyj świetyj weczer, (gw. wodosp'ltdowa, XI. 385. hue.), wig. Trzech Kr., XVIII. 210. wróżby z wody, VIII. 379. Wodochryszcze, (j. ukr.), święto Jorwrząca, II. 227; XI. 384. dana, I. 253. wylewanie, XI. 386. Wodorosty, Alginae, XXVIII. 246. z brodu, XXXIII. 120, 121. Wody, (gw. hue.), waga sera, VIII. 41. z dziewięciu brodów, XVIII.' 183. Wodziannik, II. 216; VI. 337. z dziewięciu źródeł, XXV. 93. Wodzicka, woda, XIV. 273. z kąpieli dzLecka, V. 166;.xUI. 324. Woga, część wozu, VI. 395. z pieniędzmi, p. obmywanie się, Wognik, ognik, II. 210. XIII. 27. Wahoń, (gw. hue.), żywy ogień, II. z prania pieluch, VIII. 346. II. 207. z umycia chleba, X. 95. Wojacy Grzegorzowi, p. Gregorianki, z mycia chorego, XIV. 400. II. 200. z mycia czterech rogów stołu, Wojeńskie, muzyka, śpiewy, 111.348, iXIX!IlI. 70. 364. z mycia nóg nowokupi'onego byWojewoda, XIV. 62. dlęcia, XXIlI. 108. Wojewodzie, diabeł, XVI. 50. zakaz picia w wigilię, X. 155. Wojłok, V. 16, 17; XXXIII. 148; pt. zakaz pożyczania, XXIII. 72. Obróbka wełny. zakaz zanieczyszczania, XVII. 78. Wojna domowa, III. 311. zaskórna, p. Zygawica. - francusko-rosyjska, II. 263. �586 58?' - ojczyźniana, XXXIX. 9, 30, 48. reli.gijn81mahomet., XXXVIIL .w4. światowa, XXXIX. 5. - wielka światowa, ~XIX. 4. -żydowska, XVI. 33 Wojownicy germańscy, I. 82; XIV. 37, 38, 65, 70. , Wojsko Bolesława Chrob~ego, IX. 293. - kościuszkow&kie, XXVIII. 180. - rosyjskie, XXX. 200. - św. Jadwigi, IX. 293, 294; X.XXVII. 2.71. - zaklęte, XXVI. 146. Wojskowi, zwyczaj, tatuowania, XXVI. 77. Wojtek, Wojtuś, bocian, I. 21; V. 45, 46; XII. 63; XIV. 170, 174. Wojtek w bajce, Ią 146-152. - w szopce, XXXI. 56, 57. Wolt'. leczyć, III. 5'5; XXI. 155. Wole oczy, p. jajowniki, ornament, XXVII. 158. Wole oczy, mlecz Taraxacum officin., XXXI. 97. Wi::le ok(),' p. Nuphar alba. Wolenta, p. epilepsja, pribitka, XL, 3'96 Wolentorz, włóczęga XII. 68 Wolnik, (dok.)," zar~bnik, o'sadnik, XXV. 24, 2'6. Wolniuśki, taniec, VI. 137. Wolnomularstwo, XxX. 250. Wolność kmieca, XX. 17; XXXVIII. 28 Wolny taniec, VI. 136. Wolor, prawo, XVI. 86. wolarze, IV. 274, 279, 280, Wolski ślep, wołowe oko, Anthemis arvensis, XXXI. 99. Wołania przekupniów neapolitańskich, XXX. 249. W o ł a n i e n a z w i e r z ę t a p., Wolorze, a hej! a kiec! baś! bri a kiec! a kusz! baś, de jdesz, brrś! cabe, cici, cici! cić~a, cićka! cioś, ciurek! cip, cip., chojt! cioś! ciurek, ciuru ciuru! czy-cz! c'os! cyt czy-czy-na, hac! hacz! heta! . heszta, his! hocz! hyc'o! liwal hylo! hajta! hetta! hou! hyj! huzia, ihine! na! nawoływanie, male, bahr'a! nia pacyna, paczi!, hej! het'ta! inh! hi! huzia! liwa nene! n~ male! pac'o, piZa, pac'o, pacy- na, paczi! piZa, piZa! prr! prrtutu! pra bri prr. .stój! prrst! prsz'o! pru! pskimala prra', ryst, sob, szi! szot szczkene' pszkan'a, rejst ściś! ścieś! wio, wiu! wi.Ha! Wolchwy, (j. ros.), czarownicy, wróż- biarze, XXV. 78. Wołek w zag., V. 46. Wołek ~bożowy, XXII. 6, 8. WoliJch, ·{gw. hue.), nazwa psów, XXXV. 136. Wolocha, sukmana, XIV.'·115. Wolo ki, woloky, (gw. huc.), wełniane sznurki, wiązania chodaków, V. 151; VII. 264; XII. 290; XVII. 147; XVIII. 152; XXXIV. 146. Wolokno, (gw. hue.), obieranie paka, XVIII. 184. Wełes, ibóg bydła, H. 213; XXI. 163. Wolos, (gw. hue.), choroby bydła, xvm. 188. Woł.oscy koloniści, XXXIX. 430. Wolosia, (j. ros.), wzory pisanek, IV. 213. Wołoszka, taniec, XII. 307; XIII. 211. Wołowa goleń, dowcip, XXVIII. 187. Wolowe oczko, mysikrólik, VII. 137. Wolowe oczy, p. pełnik europejski, Anthemis arvensis, XXX. 69; XXXI. 99. Wołowina, II. 128. Wolu, (j. tur.), wół, XXXIV. 176. Wolos, Wondól, dół zburszt., XXXIX. 415. O. afr.), duchy przyrod~., VI.3135 Wonsoc, ból w pasie, IX. 288. Wontowy, od wątonu, XIV. 125. Wońki, bukiety weselne, lXV. 7·6. Wópjnkj, O, kasz.~ ..odzież, ,XIXiVfIlI.30 Worczol, (gw. hue.), drewniana koneweczka na gleg., XVII. 145. Worek, I. 82; II. 272; III. 19; XII. 31; XIV. 172; XXX. 26; XXXIII. 113; XXXIII. 113; XXXVII. 200, 205. - czarodziejski w baśni, II. 204; XI. 374; XXXVII. 30. - Judasza, XXXI. 107. - próżny w zwyczajach hodowI .. XVIII. 179, 196. - samochwyt w baśni, XVII. 49, 51; XXIII. 141-146. - w I baśni, XX. 255. -:- w łowiectwie, XXXI. 131. - W przysłowiu, IX. 244. - w rybołówstwie, .X.XIX .. 126. - z płótna, IX. 276; XI. 148, 311 - ze skóry, V. 4. - zapaska, XXV. 54. Workowiśnia pęcherzasta, Physalis Alkekengi L., X. 261 Workun, (gw. hue.), wilkołak, VII. 264 Wong, labka, (j. ukr.), IV. 213. ukr.), drzwi stodoły, XVI. 369; XXXV. 101. Woroniacza Worota, O, (j. ukr.), XXXIII. 7. Worota, WoroziZ, (j. ukr.), zabawa znachor, w jawor, X:XXIII. 123. 'O. ukr.), znachor, IX. 84. proszek drewna do zasypywania ran, XI. 396. Woróżbit, Wortuszyna, Worwel, tłuszcz do wypraw:ania skór, XX~XI. 110, 117. .woryn'e, drzewo na płot, V. 153; VII. 264; XVII. 147; XXXV. 85, 102. Wórża, (j. lit.), kosz na ryby, XXXII. 3.2. Wosk, opłata sądowa, XIV. 289, 290. - składka cechowa, XIV. 279. - jary, świeży, XIV. 34. - lanie, XXVII. 88; pl. W różb ia r s two. - na świece, VI. 56; XI. 73-75, 336; XIV. 56, 73. - nietopiony, III. 20.. - odczynianie przestrachu, VIII. 366. - okadzanie, XXIV. 15; XXV. 91. - powlekanie zwłok, XVII. 175; pl. Z w y c z a j e i o b r z ę d y p o g.' - przetapianie w lecz., XI. 384. - robienie pisanek, IV. 203-207; VII. 177, 178; XI. 189; XVII. 33. - w lecz., I. 165; ,III. 55; XIII. 341. - w magii, XXV. 91, 92; XXVII. 99. - w praktykach czarownic, VII. 306. - z gromnicy, II. 87. - z ,Paschału, III. 24; XI. 183; XXV. 91,92; pl. Magia. - ziemny, XXXIX. 243. Woskowina uszna w lecz:, VIII. 368. Woszczyna, podkurzanie, XXXIII. 12,0; XXXV. 125. Woszka nagieliu, (j. lit.), ornam. XXXII.38. Wota, zwyczaj przy odłączaniu dzieci, VI. 394; XXXI. 5. Wotan, bóstwo skandynawskie, III. 173; XXXVIII. 46. Wowczyniec, (gw. huc.), wawrzynek wilcze łyko, Daphne Mezereum, X"III. 191, 192. Wowedenie, (gw. hue.), święto M. B., . wpuszczanie 2yd6w do chaty, V. 219; XVIII. 212. Worynie, �588 (gw. huc.), wilkołak, II. 216 (gw. huc.), wilkołak, VI. 259. Wowky, O, ukr.), wiązki słomy kryjące szczyt dachu, XVI. 367. Wozdweżenie czesnoho chresta, V. 219. Wozownia, III. 209; V. 153; IX. 274; XVI. 366; XVIII. 4; XXXIII. 92; IXlXiXiV'II. 192, 196; pt. B u d y n k i g o s p o d a r c z e. Wozu, (j. tur.), wóz mieszkalny, XXXIV. 178. Wowkolak, Wowkun, Wozy czumackie, p. mazy czumackie. Woźnica w obrzędach weselnych, II. 238, 243, 244; VIII. 249; IX. 233; XIV. 55, 255, 258, 259. - w literaturze, XIX. 92. Wódz, XIV. 37, 41, 67; XXXI. 66. Wódka, p. gorzałka, horylka, mecizna, palinecka, I. 48, 79, 165, 175, 217, 2'~5, 2'i7; II. e9, 129, 18'5 212, 241, 249; III. 14, 19, 71, 172, 230, 315, 324, 350, 352; IV. 174, 300, 370; V. 154; VI. 26, 57, 6,9, 60; VII. 2, 14; VIII. 67-70, 72; 11412'5, 246, 372; IX. 77, 119, 120; XI. - - 589 - z masłem, XII. 264; XVIII. 184. - ze słoniną. XVIII. 184, Wódz demonów, p. Ajjanar. Wójt, III. 120; }(III. 60-65, 143, 283-287; (XlIV. 2f17; XIX. 90, 96. 97; XX. 8-10, 44,45; XXv. 3'1, 97; X.XXIX. 2918. - zabawa, XI. 387. Wól, p. wole, XI. 399. Wół, p. Wołu, I. 21, 134, 143, 188; II. 153, 162, 201, 203, 249, 324, 345; IV. 9'2, 147, 2.~9, 301, 43.8 439; V. 180, 190, 223,365.370; XI.179; XII. 302; IX!I!'!. 114; XIV. 40, 45, 53, 213; ,xVIII. 62, 188; ~X;. 1-14, ~.~, W, H, %;XX~ll. 1m, 200; ,xiXIX,. 2'14, 230 23'2 254; ,X\X1X1I.86; XXXIII. 113, 114; XlXlx!V.81, 119; XX:XiVJT 96, . 189, 201, 363; XXXVIII. 38, 45, 54, 55; XXXIX. 112-115, 129,204. pt. Z w i e r z ę t a d a m o w e. - jelita, przynęta w łiow:.,XXXI. 32. malyk, malikowa o przednich łopatkach wyżs?:ych, xn. 300. 23, 53" 131, 189, 19'6, 223, 3197; XII. 22, 257, 296, 320; XIII. 115, - ,olbrzymi, VIII.3'53. - postać ducha, }(XXIV. 5. 219, 221; XIV. 134, 254; }(V. 72, - przebieranie się za wołu, VII. 327. 96; XVI. 136; XVIII. 75, 150; XX. - rozmowa, VI. 72; VIII. 375. 107; XXIII. 85; XXIV. 11, 13, 14, - siwy w pieśni, XIV. 271. 17, 19, 39 XXVII. 136; XXIX. 91; - święto w dzi.eń św. ~Łuki, XII. ~. 40; XXXIII. 112, 128, 133; 299; XIII. 32. XXJ{IV. 133, 160-163, 167; - w dzień św. M-arka, }(I;I. 81; V. 217. XXXVII. 167. - ukwiecony w zaprzęgu weselnym, w lecznict., XVIII. 187; XXX. 38. XVI, 146. w obrz. zaduszn., XXIV. 12, 18, 20. - upiór, VI. 258. w przysłowiu, IX. 377, 379. - używanie do młocki, XI. 179; XX. w zwycz. związanych ze sprze301. dażą, XXIII. 85. - w !bajce, VI, 250, 299, 347; VIII. wkładanie do trumny, XXXVIII. 182, 190, 387; IX. 389; X. 94; XX. 295. 270. -- - w legendzie, XXV. 52; XXX. 126, 129, 13.1. - w obrzędach wesel., XVIII. 22'5. - w pieśni, V. 71; VI. 143; XVIII. 155. - w szopce, V. 155; XI. 18, 19, 37; XIX. 35; XXXI. 54, 56. - w zagad., II. 41; XIV. 376; XVII. 92 - wątroba, III. 225. - zamieniony w kamień, II. 211: - żytni demon ~bożowy, XXII. 7. W~ódarczak. wlódarczanka, syn, córka włodarza, XIV. 125. Wlódarka, wlodarstwo, lXIIV. 125. Wlódarka, żona włódarza, lXIIV. 125. Włódarz, w~odarz, karbowy, XiIV. 125. Wór, (gw. huc.), ogier, XXXV. 133. Wóz, I. 134, 250; II. 131; nI. 11, 212; IV.' 147, 383; V. 11, 36, 348; VI. 395; VIII. 272; IX. 144, 145; XI. 114, 172, 379, 38'1,412; XII. 295; }(III. 253; XIV. 61, 62, 69 255 257 360; XVIII. 16'5; XX. 9, '15, ~o; ~IV. 89; XXVI. 123; XXX. 34, 126, 231; XXXI. 4, 45; }(}(XIV. 274; XXXVIII. 364; .xxxIX. (1'10-114, pt. l:r r a n ,sp o r t i k o m u n ik a c j a l ądowa. - bojowy, XXXVIII. 39-44. - boski, III. 6. - bosy, .xXXIX. 129. - bydlęcy, XXXIX 114. - ciężarowy, XXXVIII. 44. - czterokoł., XXXVITI. 23<1;XXXIX. 114-117, 123. - czumacki, p. mazy czumackie. - drohobycki, miara, XXVIII. 148, 164, 166, 168. - dwukołowy, XXXIX. 111-113, 116, 129. " - dyszlowy, XXXIX. 110, 113, 115, 123, 128. dziewięciokołowy, XXXIX. 19. góralski, XII. 6. jego części. p. kierownica, kule, lefry, luśnia, levca, lieve, lunisa, leucza, lon, lonek, ryczan, szlecha, Leuchse, lun, luna, waga. - koński XXXIX. 114. kulto';y XXXVI. 109; XXXIx.. 117 'kuty, XXXIX. 129. mieszkalny, XXXIV. 178. niebieski, }(IV. 61. płn. lombardzki, XXXIX. 115. procesyjny, XXXVII. 42'3. przeciąganie przez otwory wozu, VII. 326; pt. M a g i a. - przedhistoryczny, XXVII. 173. rakszasów, XXXIV. 19. - trzykołowy, XXXIX. 129. - w pieśni, II. 66, 274, 352, 358; IV. 87; XIV. 266. - w przysłowiu, IX. 54, 249, 372, 384; XIV. 350. - w zagadce, XIV. 375; XVIII. 172. - w zwyczajach weselnych, XVIII. 144, 145. - wschodni i zachodni, XXXIX. 115--118. - ze złamanym dyszlem, p. Wielka Niedźwiedzica, I. 175; II. 277. Wózek: dyngusowy, XXXIX. 332. - miaTa soli, XXVIII. 148. - w zwycz. popielcowych, XX. 183. - zabawka, II. 218. Wózki, wzory pisanek, IV. 214. Wpadzity, wpadzisty, XIV: 125. Wpaść do młyna, (gw. złodz.), wpaść w zasadzkę, VII. 281. •. Wpływy: ałtajskie, XXXIV. 182. - atmosferyczne na budownictwo, XXXIX.244. �590 591 - czarów na przyrodę, XIX. 136. czeskie, XIX. 66; XXXIX. 124. dolnoniemieckie, XXXIX. 126, 129. dróg na rozmieszczenie osiedli, XXVII. 130. - etniczne, XXI. 24, 25. - europejskie, XXXIX. 182. - fauny, flory, XIX. 170. - fran!końskie, XXXIX. 124. - gleby, XXXIX. 23'5. - gwiazd na ziemię, XXII. 55. - klimatu, XIX. 170. - kulturowe, XXI. 17~19, 22-24. - literackie, XIX. 107. - ludowe, XXIX. 131. - niemieckie, XXXIX. 123, 126, 129. - otoczenia, XIX. 170. - rosyjskie, XXXIX. 119. - ruskie, XXIX 125; XXXVII. 356. - rzeczy martwych na'płód, XIX 162 - słowackie, XXXVII. 356. - starożytności na folklor, XV. 2035, 188-199; XX. 179. - stosunków ekonom., ,XIIIX.170. - techniki na ornament, XXII. 89. - tureckie na ubiór lXIXVIII. 2'r7. - węgierskie, XXXIX. 124. - wołosko-słowackie, XXIX. 117. - wschodnie na folklor, XXVI. 116. - wysoko-niemieckie, XXXIX. 123. Wpraszanie w szopce, XXXI. 61. Wpust do raju, p. Jaworowi ludzie, XXXIII. 5. Wrażda, (dok,), wypowiedź wojny, XI. 17'9, 181. Wręby, karby, XXI. 42. - miara wosku, VI. 408. Wrodzić się, brzydzić się, XVI. 86. Wrona, p. ciotuchna, gapa, jako pożywienie, stado św. Marcina, wronie oczy, wronie nie ziele, XIV. 142. sadło, wro- - - krakanie, wróżby,. III. 143; IV. 59; V. 34; VI. 65, 359; IX. 66, 407; J{I. 380; J{II. 169; J{III. 113. naśladowanie głosu, VIII. 393. w baśni, IV. 411; V. 184; VIII. 287, 288, 300, 301. - w demonologii i mitol., XXXII.182. w odczynianiu uroku, III. 146. w pieśni, X. 81. - w przepowiedni pogody, XIV. 369. w przysłowiu, X. 81. - - VI. 66; zagadce, II. 229; XIV. 375. 'Wcielenie diabła, J{II. 214. wcielenie duszy, J{VII. 182. z czego powstała, XII. 62. zbiera włosy do gniazda, J{VIII. 197. W -zwiastun nieszczęścia, J{X. 319. żałobny, GeXXX. 50. Wronie oczy, ornament, XXXII. 38. Wronie sadło, rozchodnik płaski, Sedum telephium, zatykanie gałą'" zek, VIII. 364; XXX. 64. Wronie ziele, rozchodn~k płaskolistny, XXX. 64. Wronok, samiec wrony, IX. 66. Wrota: p. brama, 'bramka, furta, lasa, laska, II. 76; III. 44; V. 153; xn. 295, 29,6; XVII. 180; XXVII. 140; XXXIII. 88; XJOCIV. 143; XXXV. 126, 130, 131; XXXVII. 192, 193. - ołtarzowe, XXX. 234. - stodoły, XXXIII. 101. - w pieśni, II. 343. - w przysłowiu, VII. 39. - w zwycz. i obrz. wesel., III. 206. - wysmarowanie dziegciem, IV. 248. Wronie oczy, bodziszek VIII. 365; ranium Phaeum, Wrotuchny, wzrota, XIV. 125. Wrotycz jastrun, Tanacetum Leucanthenum, XXVIII. 246. - maruna, Tanacetum Parthenium, XXVIII. 246. - swojski, Tanacetum vulgare, XXVIII. 246; w lecznictwie: II. 137; XI. 385; XIII. 124, 224; J{XX. 56, 66. - szerokolistny, ,Tanacetum Balsamum, p. piwonia, XXVIII. 246. Wrotycz, p. uwrotycz. Wrowysz'e, (gw. hue.), zły duch, XXJ{V. 146. Wróbel, ćwierkanie w przepowiedniach pogody, IX. 66, 305. - naśladowanie głosu, VIII. 200. - odpędzanie, ;IV.419; V. 80; XII(. 329. - szkodnik, III. 141. - w bajce, J{V. 194. - w opowiadimiu, VIII. 287, 288. - w pieśni, II. 73; VII. 171. - w przysłowiu, IX. 3'80. - w przepow. pogody, XVI. 83. Wróble proso w lecz., XXII. 298. Wróg, wrogi, XVII. 199, 200. Wrótnia, XIV. 125. Wróż, znachor, wróżbita, VI. 48, 59; IX. 296, 297; J{VII. 198, 234; XXXIX 217, 225. - wybieranie miejsca na studnię, IX. 274. Wróźbiarki, p. cyganka, XX 81; XXXIX.433. • Wróżbic~, wróżbiarze, II. 291, 328; J{III. 113; XX. 80; XXII. 51; XXV. 10, 78; XXVI. 7; XXviI. 88; XXJ{III. 118. - eg~scy, IJ{. 164, 167. WróŻ/by, II. 256; IV. 36; V. 258; VI. 262; VII. 94; VIII. 132; XI. 84; 222; J{I. 53; XVII. 199, 204, 205, - - - - - - 209; XVIII. 176; XXIII. 171, 183; XXV.ll0; XXXI. 78; XXXIV.289; XXXVII. 293,33'6; XXXVIII. 545. długości życia, ViIIT. 48, 49. ,gospodarskie, I. 82; II. 223. małżeńskie, I. 132; V. 219; X. 156; XIII. 32, 33, 307; XJ{VII. 140; XXIX. 122, 134; XXXV. 178. pogody, J{I. 337; XII. 297; XVIII. 199; XXVII. 140; pt, M e t e a r olog i a l u d o w a. przy pieczeniu chleba, J{J{VII.1135. śmierci, X. 355. św. michalskie, VII. 214. u Słowian, J{VII. 194. urodzaju, X 155; XXVI. 140. wigilijne, I. 56; III. 1; X 155, 156; X. 429; J{III. 22; pt. W i g i l i a. z cienia, X 112, 155. z gwiazd, XIII. 230. z kichania, p. kichanie, X 221; XX. 298; XXIII. 159. z miecza, VII. 217; XXVII. 180. z pierścienia, XXII. 51. z ręki, XIX 123, 124. 2l 'rzuconego pieniądza, XXIII. 96. za.pomocą konia, XI. 333; XIV. 41,:51; XVII. 202, 203. 210. za pomocą losu, J{VII. 202. ze .snów" XXVII. 271. 140; XXXVlII. WróŻ/by związane z kupnem bydła i kioni, XXiIII. 95-917, 103,. W róż b i a r s t wOP" akacja-wróżba urodzaju, alektriomancja, arithmomacja, balabuszki, barliniec, barwinek, beryl, biedronka, bocian, buk, buty, byk, chleb chrabąszcze, ciasto, ciskanie kop, cyganka, czwartek, daktyliomancja, divinatio artificiosa et naturalis, �592 593 dzięcioł, dzwony, echCI, fartuch. f.asola, gąsi:or, gęś glina z kretowiska głosu nasłuchiwanie, gł~du przepowiednie, gnój, grafolodzy, Gromniczna gwiazda, horoskopia, hydromancja, jabłko, jajko, jaskółka, jęczmień, kabalistyka, kapusta (urodzaj), kataptromancja, kawka, kichanie, kłos owsa, kłos żyta, kogut, kokoszki, kołki w płocie, koń, kret, krystalomancja, kukulIka, lanie wosku, lustro, mak, nasłuchiwanie, nekromancja, niebo, niecki, noga, nos, odlewanie ołowiu, odlewanie wosku, oneiromantia, p·ies, polano płonące, ręka, sen, skapulimancja, sznur, świeca, wrona, wyciągani,e źdźbeł, wycie psa, wylewanie ołowiu, wyrzutka. Wróżda i pojednanie, XXVIII. 254; XXIX. 175. - i pokora, p. krwawa zemsta, III. 370. Wróżka, wró~bitka, I. 26; III. 281; I'V. 96; V. 32, 33, 56, 60, 126, 2,19; VI. 157,160,200,353; IX. 175, 382, .383; J{I. 377; J{III. 113, 118, 242; J{IV. 288,290; J{V. 186; XVII. 234; J{VIII. 176; XX. 80; XXXIX. 433. Wróżyć, J{I. 395; XVII. 198, 200. - z gwiazd, XI. 435. - z ręki, p. chiromancja. - ze snów, }(X}(IX. 351. Wrzeciąże, wrzeciążki, terminol. kowalska, VI. 291. Wrzeciono, III. 9; VI. 246; VIII. 370; rx. 175, 279; XIII. 111; X:IV. 2198; X VI. 323; XJX. ,60; X,XXI. 4; X}\XVII. 212; XXXIX. 281. - w'kole garncarskim, V. 166. 129; XXVII. 131. - w żarnach, IX. 364. - we młynie, IJ{, 276. Wrzesień, w Kalendarzu skim, XIII. 257. Wrześna ricaria porzenna, Vvrzody, p. bolaki, raki, czyraki, Staropol- t.amarysz'2k. My- germanica, XXVIII. 246. bolaczka, . cze- czyrżek, sienkier, X. 155; XI. 385; XIII. 204. - leczenie, XIV. 132; XXX. 39., 47; }(XXI. 58; pt. M e d y c y n a l u d. Wrzos, kąpiel, XXXV.63. - młode pędy w lecznict., XII. 267. Wrzucanie do wody dziewcząt, XXXVIII. 295. Wsawy, wszawy, IX. 68. Wschód, VII. 10; IX. 386; XI. 316; XV. 190, 199; }(XVIII. 40; XXXI. 50; XXXVII. 158; XXXIX. 22,67. - Radziecki, XXXIX. 52. '-....o Starożytny, J{XXIX. 20. Wschód słońca, VII. 15, 20, 25, 319, 320; X. 268. - w budownictwie, XXXVII. 109. - w lecznictwie, VIII. 366; J{I. 395; J{VIII. 185; X}(xIII. 12,1. - w magii, J{VII. 66. Wsio, wszystko, XIV. 12'5. Wskaźniki urodzajności gleby, p. rośliny wskazujące urodzajność gleby, XXXIX. 212, 218. {,gw. hue.), znaki na uszach owiec, XVII. 143. Wskrzeszanie zapomocą liści dębu, }(XXV. 68. - zmarłych, XXV. 46. Wslin, wślin, (gw. hue.), ławka w obrzędach weselnych, J{VII. 155. Wsocić, wbić kołek w ziemię, IX. 288. Wskis, Wspak obchodzić, Magia X}(III. Wspomnenie zmarłych, X.:-::.;;:lV.17. 13'5; pt p. Czwar., Wspomożenie młodej, składka, XJ{VII. 154. Wspólne zebrania młodz., }(xVI.98. Wspólność kobiet, II. 100, 102, 104; IV. 186; XXXVII. Z81. Wspólnota języków słowiańSkich, XXXIV. 171, 178. - pierwotna, 59. XXXIX 16, 20, 54, 56, - rodowo-plem., XXXIJ{. 20, 46, 53. - słowiańska, XXXIV. 56. - ziemska, }(XXIX 52. Współczynnik asocj. Jule'a XXIVII. 44 Współpraca, XXXVII. 335; XXXVIII. 282, - w społeczeństwie pierwotnym, X:X:Xvru. 2'8'2. Wstawki, na koszulach" V. 151. Wstążka, p. bandela, barszynka, benda, binda, wstęga, byńda, - plotka, II. 237, 356; III. 15, 17, 252; IX. 44; J{. 186; J{I. 59, 67, 151, 326; J{II. 291; J{IV. 47, 255, 380; J{V. 71, 96; XXVII. 135; XXVIII. 32, 171, 174, 179-181; XXIX. 81, 82, 170; pt. Apotropa ion. ·biała w zwycz. wes., X}(. 197. czerwona, VIII. 378-379; X. 60, 171, 172; }(XIII. 67. jedwabna zapisana modlitwami, p. pas M. Bask. XXIII. 19. u czepka, XXXIV. 145. w magii, VIII. 364; }(XVII. 135. w strojach obrzęd., }(XVII. 135. w zabawach, }(}(XIII. l. życzka, - feteć, zadzierga,---- zaściegacżka, 38 Lud - Tom XL Wstą:lJka w zakazach pożyczania siodła, XXIII. 67. Wstążka, wycinanka, XXII. 116. - ząbkowana, plecionka, }(XVIII. 178 - zdobienie, p. wachle, XXXIII. 129. - ze słomy i bibułki, }(}(XIJ{. 451. Wstecz, wykonywanie czynności, XXIII. 84; pt. M a g i a. Wstępna $roda, p. Popielec, I. 80, 82--84, 254; II. 20; III. 29; }(X. 169, 181. Wstoki zabyly, XVIII. (j. hue.), płn. mgła, 217. Wstrząs, wzryw, XXXIX 37, 38. Wstrzemiężliwość po weselu, }(}(XIV. 7. Wsza, wesz, XIV. 125. Wszak, trzmielina brodawkowata,Ero_ nymus verrucosa Scop., XIV. 125. Wszechświecący, wszechwiedzący. p. bóstwa, XXII. 11. Wszystkich Świętych, VII. 38, 285; VIII. 256; IX. 172; XI. 315; XII. 272; XVIII. 93; }(XIV. 5; }(XVII. 142; XXX. 237; XXXI. 104; pt. Zwyczaje i obrzędy dor o c z n e; pt. G h r o n o log i a l u d o w a. Wszytki, czapka, krój, XXXVIII. 265. Wszywki do poszewki, XXIV. 135. Wścieklica, czapka, }(XVIII. 170. - opatowska. }(XVIII. 172. Wścieklizna, leczenie, p. cis., V. 377; IX 296; }(XI. 147; }(XIV. 41; XXXI. 27; XXXV. 72. Wtajemniczanie młodzieży, p. inicja- cje, III. 372, 373; XV. 17; lXVII. 42. rytm, XIV. 125. Wton, Wtorek, VII. 313; x.. 221; lXIII. 92. - dzień szczęśliwy, XVIII. 198; }(}(XVII. 210. �·594 - kichanie, XIV. 252. lot czarownic na Łysą Górę, XXVII. 65. - oblewany, V. 354. - po wielkiej nocy, p. Rękawka, XVII. 24; XXIV. 17. - w zwyczajach weselnych, XIV. 380 -wielkanocny, XII. 89; XXXIn. 10. -- zapustny, VIII. 338-340; X. 96; XVIII. 96; XXXI. 160. Wtorucha, nazwa krów, VIII. 152; XXI. 60. Wtykanie kolców w odzież., XVI.130. -- wypadniętych zębów w ścianę kościoła, XIV. 398. Wuda (j. błr.), wędka, XXXII. 26, 34. Wudyty (gw. hue.), łowić rY1by na wędkę, VII. 264. Wuhol (j. ukr.), węgieł, XVI. 366. Wuhrilkie, (gw. huc.), wągry, XVIII. 188. Wuj, wujek, p. siok, brat matki, XIV. 125; X.XX 259; XXXI. 170. - znaczenie w rodzinie, VII. 152. Wuja, wuj, XIV. 125. Wujasze, siraczki krótkie, XVII. 147. Wujko, p. niedźwiedź, II. 205. Wujko gromadzki, stary kawaler, VIII. 243. Wula, wola, XVIII. 222. Wulkan w. wi.erz., XXXVII1.25O. Wundersing Vogel (j. niem.), cudowny ptak, XI. 239; pt. P t a k i w w i e r z e n i a c h. Wuot (j. jak.), podniecenie, p. religia szamanistyczna, XXXVIII. 46. Wuotan (dok.), WO;dan, XIV. 53, 61, 62, 217, 218. (j. germ.), wóz niebieski, Wotana.. XIV. 61, 62. Wurda, ser, II. 207; VIII. 370; XIII. Wuotanswagen 595 241; XVII. 145,146; XXXV. 89-91, 144. Wurdachlym (j. czuw.), krewni p. młodych, \przybranego ojca. (VII. 55 Wurszyato (j. pr. lit.), bóg, XXII. 1. Wustik (gw. huc.), płn. wiatr, XVIII. 217. Wuszy (gw. huc.), wszy, choro:by bydła, XVIII. 188. Wu-ta-chia (j. chiń.), pięć geniuszów, VIII. 13. Wutok (j. błr.), wątek tkacki, XXXII. 36. Wużwa, część pługa, I. 143. Wybij.anie zębów, XXXVII. 366; pt. I n i c j a c j e. Wybijanki, spodnice z płótna, XXXVII. 222. Wybór miejsca na budowę chaty, XIII. 115. Wycacnialy, chudy, wyblakły, XIV. 125. rach, ----- ---- polonynckyj (gw. huc.), wyj_ ście na połoniny, XXXV. 127; pi. p a s t e r s t w o. Wychodnia, pierwszy otwór w lodzie do którego wpuszcza się niewód: XIV. 125. .Wychodzenie duszy z ciała ~iącego, XXXIV .. 11. ----- -. tyłem, XIII. 327; pt. M a ~ t.a. Wychodźtwo polskie, XII. 187-190. Wychrest, wychrzta, XI. 401. Wychybować, wyrzucić, III. 139.' Wyciądz (dok.), witeź, XIV. 210. Wyciąganie źdźbeł, VI. 69. Wycie psa, p. pies, IV. 304, 421; V. 352; VIII. 49; XX. 319; pt. W róż b i a r s t w o. WcięcLa ozdobne na belkach, iXXX. 25 Wycinanka, p. cacka, klapo ki, koł- -- Wychid dry, kodry, krążek, leluja, miz. --- --- •• SZtWtS wstqżki, wystrzy- 100, 102; XI. 108, 421; XII. 116, 117; Y.XI. 42, 51;XrXn. 82-128; XXV. 107; XXVI. 81, 82; XXVII. 170; XXVIII. 40-51, 53, 54; XXIX. 119, 181 18'0. 188; XXX. 5; XXXI. 167; XXXIII. 105, 143; XXXVII. 107, 345; 451, 486; XXXVIII. 445; XXXIX. 451, 550, 551; pt. S z t u k a l u d o wa. asymetryczna, XXII. 119, 123. jednob.arwna, XXII. 118, 120, 121. jednoosIowa, XXII. 105, 124. kurpiowska, X. 353; XXII. 111, 117-122 127; XXIII. 156; XXVII. 162; XXXV. 28. liniowa, XXII. 102. lubelska, XXII. 120. łowicka, X. 102, 104, 106; XXII. 105, 114, 115, 127; XXIII. 156; XXVII. 162; XXX. 148, 150; XXXV.28. naklejana, XXII. 89. o symetrii ośrodkowej, XXII. 124. podlaska, XXII. 111, 117, IW, 127. podłożona, XXII. 90, 99. sieradzka, XXII. 117, 122. skórzana Tatarów Kazachskich, XXII. 98, 101. z jedwabiu, XXII. 89, 94, 97. z kory brzozowej, XXII. 93. z opłatków, XXII. 115. z papieru, XXII. 88, 91, 93, 99, 103, 110--113,119,121,122128;XXV.I07 z sukna, XXII. 88, 102, 110, 127. z tkaniny, XXII. 82, 83, 88, 98, 100, 103, 126. zanik, XXII. 90, 91. zastosowanie w haftach, XXII. 115 w pisankach, XXII. 117. żydowska, p. chorągiewki, mizganka, LX. 299; IX. xv. 154; XXIII. 122, 123, 125, 127; XXVI. 109, 120; XXVIII. 48; XXX. 235. Wyczep wina, XXXIX. 143. Wyćpić, wyrzucić, XIV. 125. Wyćwiartnik, zmyślający, XIII. 54. Wyćwiarny, wyćwirny, zmyślony, p. Oćwiarnice, XIII. 54. Wydawanie p. młodej, XVI. 144, 145. Wyderek, utrzymanie starych rodziców, III. 304, 306, 307. Wydłużanie małżowiny usznej, xx,xIX.302. Wydmy, p. osadnictwo przeddziejowe, XXI. 62, 63. Wydra, mięso w leczeniu bydła, XVIII. 188, 193. -- polowanie, VII. 270; XXXI. 28. Wydrapywanie wzoru na pisance, IV. 205, 207. Wydzialki, kawałki placka, XV. 78. Wydzierżawianie, bydła, IV. 131. - ziemi, XXXIX. 192. Wygadzanie (dok.~, pożyczka, XXIX. 175, 176. Wyglqdy, otwory w dachu, VI. 184. Wygrawać, wygrawanie, kłosić się, kwitnięcie zboża, XIV. 125. Wygryzanie choroby, 1. 165. Wyhad, grymas, XIV. 253. Wyjazd do ślubu, III. 65. -- młodej do młodego, XVII. 159. Wyjazd, u sieci, XIV. 126. Wyjmowanie śladu, mag., II. 217. Wyjście do kościoła, II. 224. -- zabiegi mag., III. 51. • - na hale, p. chid połonyńskij,Jredyk. Wyk, strach, XXIII. 127. Wyka, Vicia Faba, III. 10; XI. 177; XX. 318, 318; XXX. 71; XXXI. 99; XXXIII. 113. rachy, �590 597 " się, wyprowadzić się, XVIII. 222. Wykładacze snów, XXXIX. 351. Wykładanki drewniane, XXIII. 15U; XXIX. 119. Wykludzić Wykłady etnografii w szkołach średnich i wyższych, XVII. 269. Wykopaliska, XVI. 322; XXI. 106, 112. - na Cyprze, XVI. 30. - paleolityczne, VI. 403. Wykopnisko, pole, XIV. 126. Wykopy leśne, mieszkanie, XXVIII. 71; pt. Z i e m i a n k a. Wykopywanie jamek w ziemi, magia. XXXIII. 120. - zwierząt z nor, XXXI. 33. - zwłok samobójcy, XXXI. 85. Wykradanie narzeczonej, IX. 33. Wykroczenia przeciw czystości obyc:zajów, IV. 366. Wykrot w łowiectwie, XXXI. 32. Wykrywanie złodzieja, XXVI. 18, 19. Wykrzyżowania kultur., XXXIX. 108. Wykup duszy, zwolnienie od przysięgi, V. 15. -..,. dzi.ewcząt, XXXI. 161; pt. Zwyczaje i obrzędy do~ ...••fantów, gry i zabawy, V. 140. - p. młodego, V. 19; XXXIX. 428, 430. II. 264, 266; m. 206, 363; X. 64; XXVII. 178. - syna, XXVI. 107. - żon, XI. 211. Wykurzanie zwierząt z nor, XXXI. 33 Wllewanie jaja, p. przelewanie, XI. 384. - p. młodej, - w leczn., II. 217; VI. 16, Wylewanie ołowiu, XIII. 218. Wylewanie wody na rozstajne drogi, XXXIII. 121; pt. M a g ia. - na odlew na strzechę przy czynianiu uroku, XVIII. 178, na zwłoki zmarłego, XXXIV. przy odczynianiu uroku, II. w zwycz. pogrzeb., VI. 124. z kąpieli dziecka, III. 61; VI. IX. 64. WyZiuka od182. 39. 331. 127; O, lit.), szufla, XXXII. 32. WyZiwka, szufelka do wylewania wody z łodzi, XIV. 126. Wylot czarownic, p. czarownica, XVI. 48; XXXVII. 305. Wylot w.dachu, XXXIX. 351. Wylaźnica, otwór do wypuszczania dymu, dymnik, XXXIII. 103. Wyma O, lit.), przerębel do wyciągania niewodu, XXXII. 31. Wymawianie mag., XI. 396. XIV. 126. Wymiana dzieci na istoty nadprzyrodzone, IX. 417. Wymiana pierścioników i wieńców, XX. 196. - chusteczki, XVI. 141. - żon, XXXVIII. 346. Wymiatanie śmieci, VI. 56. Wymemlać formułki się, wyguzdrać, Wymierzanie w lecz., II. 217; VI. 16. Wymię, leczenie, XII. 267; XXX. 48. - w zagadce, II. 41, 230; IX. 407. Wymioty, p. bogini, XI. 396. Wymsknonć, wymknąć, XIV. 126. Wymuszanie urodzaju, na drzewach owocowych, p. bicie, uderzanie, XVIII. 92, 109; XX. 296; pt. M ag ia. Wynagrodzenie w naturze XXXV. 120. ..... w pieniądzach, XXXV. 120. Wynalazki, XXIV. 156, 157; XXXVIII. 12; XXXIX. 94. Wynojko (j. ·ukr.), wianek, IV. 92. (j. ukr.), chleb w obrzędach religijnych, II. 142, 144. Wynoszenie czarownicy w koszu, w beczce, XXVII. 110. 111. - głową do tyłu, XXXIV. 39. - pisanek w pole, IV. 226. - płonącej głowni za wieś, XXXIV. 44 - samobójcy przez okno, XXVIII. 252; XXXI. 45. -- starców do lasu, XXX. 198, 199; pt. Z w y c z a j e p r a w n e. ..... śmieci, p. wymiatanie. - śmierci, p. Marzana, Smierztecka, VI. 19,5; XXX:. 225. - zmarłego, II. 332; V. 347; VIII. 349; XVI. 148. .Wynotwić, zmyślić coś, IX. 200. Wyobrażenia ludu o czarach, XIX. 142. ..... o duszy, XXXIV. 10. - o śmierci, XV. 201. - o świecie zaziemskim, VI. 377. - o zjawiskach przyrody, X. 355~; XII. 216. - o żywiołach, VI. 377. Wypalanie cegieł na słońcu, XXXIX, Wynos - 206. wypalanie ~X ~; lasu na popiół, X. 136; pt. Gospodarka l eś na. ..... now:n,. fXOCV.143. - ornamentu, II. 219, 220. - piętna, XXXIX. 145. ~ węgla, XII. 27; XXXI. 85. Wypas bydła, XIII. 305. - indywidualny, XXXVII. 201. - kolektywny, XXXVII. 202. - wołów, XXXVII. 189, 201. Wypędzanie bydła na paszę, II. 222. 224,282; IX,XV. 55, 57, 58; pt. Pas t e r S t w o. - bytiła na połoniny, p. wychid polonynckij, II. 206, XVII. 143. - demona, VII. 148, 149; XXXIV. 42, 44; pt. M a g ia. - diabła, XXXIV. 42. - ducha choroby, VI. 245. - lisa-geniusza, VIII. 18. ..... owie cna połoniny,. p. miszynie, V. 61, 123; X'V'II. 141-144. - pcheł, II. 200. - śmierci, VI. 1'95. ..... wężów, XVI. 18, 19. - zimy, VI. 298, 299. ..... złych duchów, X. 215; XII. 93, 223; XVI. 123. - żab, X. 276. Wyplatanie, p. plecionkarstwo, XXVIII. 178; XXIX. 134. Wyplizić, wystawić język, XIV. 253. Wyplótować, opatrzyć płotami, XIV. 126. Wypominki, VI. 205; VIII. 00; XXIV. 21 Wyposażenie, XIV. 216. - techniczne łodzi, XXXIX. 437. Wypraszanie drzew owocowych od ścięcia, XVIII. 108; pt. M a g ia. - od śmierci, X. 241-258; XXIV. 174-178; XXV1.14O; XXVII. 111; XXXIX 179; pt. Pra wo l ud. Wyprawa, V. 13, 18. Wyprawa zimowa chaty, XVIII. 10. Wypraw. skóry, XXXI. 112, 114, 117. Wyprzenia u dzieci, XI. 396. Wyprysk na skórze, XI. 399. Wyprzęganie przez młodą koni lub wolów, XVII. 159. Wypust, poddasze, XIV. 360; XVI. 365 Wyrajbować (gw.zołn.), reiben, lIIiaD. Wyrazy czarodziejskie, I. 56. ..... magiczne, XXV. 15. - orylskie, p. gwara flisaków, XXXIII.14l. �598 - tureckie w j.ęzyku słowiańsk m, XXXIV. 183. WlIrch, strych, piętro, XVIII. 222. Wyrko, legowisko, IV. 278, 286; VI. 48; IX. 360; XII. 46; XXVI. 94. Wyrobnicy, III. 10. Wyroby afrykańskie, XXXIV. 92. - amerykańskie, XXXIV. 71. - angielskie, XXXIV. 75. - artystyczne, huculskie, XXI. 45, 47 - !bursztynowe, XXXIX. 336-359, 368, 384, 391, 401. . ~ - ceramiczne, p. naczynia pierścieniow., XXXIV. 70, 73, 76, 80, 92. cypryjskie, p. naczynia pierścienioW.,XXXIV. 72, 101, 105,107,131. drutowe, XXXIX. 598. fenickie, p. naczynia pierścieniOW., XXXIV. 75, 104. garncarskie, XXXVII. 419. gliniane, IV. 116; XVII. 68, 170, 173, 175; XXXVIII. 330. hamburskie, p. naczynia pierścieniow., XXXIV. 97, 99. koronkarskie, XVIII. 72. korynckie, p. naczynia pierścieniow., XXXIV. 74. - kos'zykarski'e, XVII. 131; XVIII. 72; XXVI. 104. - kościane, XVII. 170, 171, 173, 175. - kowalskie, XXXVII. 416. - kultowe, p. naczynia pierścien., XXXIV. 129. ~ metalowe, XXVI. 104. - miedziane, XVII. 170, 173, 175. -;-- neolityczne, III. 188; XVII. 70, 170; XXV. s. II. - palestyńskie, XXXIV. 102, 103, 132 scytyjskie, XXX. 190. skandynawskie, XXV. s. XI. snycerskie, XXXVII. 416. 599· Wyroby sre~rne,' XVII..l73. - szklane, xvn. 173; XXX. 160. - sznurkowe" .xXI.X. 119. - ślusarskie, XXXVII. 416. - tatarskie, p. naczynia p':erścien., XXXIV. 108. - ukraińskie, p. naczynia. pierścien., XXXIV. 124. - z bawełny, XXVI. 123; XXIX. 85. - z drutu, XXVI. 123. - z drzewa, XXXIX. 450. - z jedwabiu, XXVI. 123. - z kory, .xXVI. 123. - z kryształu, XXVI. 123. - z kwiatów, XXVI. 123. - z liści, XXVI. 123. - z muszli, XXVI. 123. - z Niemiec, p. naczynia pierścieniow., XXXIV. 124. - z papieru, XXVI. 123. - z piór, XXVI. 123. - z rafii, XXVI. 123. - z Rodos, p. naczynia pierścien., XXXIV.107. - z Rosji, p. naczynia pierścien .. XXXIV. 124. - z terrakoty, XVII. 173. - z wełny, XXVI. 123. - z wełny na drutach XXIII. 154; XXXV .. 19, 28. ' - z włoSia, XXVI. 123. - ze słomy, XXVI. 123. - z żelaza, XVII. 173; XXIV. 89. - ze złota, XVII. 173; XXIV. &9. Wyrocznia, IX. 281; XI. 339; XIV. 209; XVII. 193, 195; XXXVII. 127. Wyroki, XVII. 195. Wyrost, młodzieniec; VIII. 245, 247, 251, 362, 365. Wyroża, półwysep, XIV. 126. Wyrób garnków, liX. 185. - guzików, XXIX. 19. - haJtów, XXVI. 98. oleju, p. bić olej, VIII. 370; XXXIII. 153. - kapeluszy słomianych, XXVI. 98;' XXVIII. 168. - płótna, XXVI. 98. - sera, VIII. 43-45. - sieci, XXXI. 39. - skór, XXVI. 93; XXXI. 112. - sUlkna, XXVI. 98. - tkanin, XXVI. 98. Wyróż, wy róża, narożnik, XIV. 126. Wyrwanie ciała kleszczami, kara, XX. 304, 309. Wyrwanie nozdrzy, kara. V. 108. Wyrw]buk, XXXII. 87. Wyrwidąb, IV. 282; VII. 143-146; XI. 104; XXXII. 84, 87, &9; pt. M i ty. Wyrwidub, XXXII. 84, 122. Wyrwijedlica, XXXII. 84, 88. Wyrzucanie łupiny pisanek na ogrody, za chałupę, de wody" IV. 22·£; XVII.32 . Wyrzucanie odzieży chorego, XXXVIII. 59. - substancji szkodliwych, XXXIV.12 Wyrzutka, pieniądze rzucone w górę, w zwyczajach kupna, XXIII. 96. Wysiadka, weranda, II. 140; XXIX. 2, 12; 23, 24, 47. Wysiedlanie ze wsi, III. 297; pt. P r awo lud owe. Wysiudać, wyrzucić, XII. 68. Wyskocka, kobieta światowa, V. 64. Wyskubywanie sierści i piór ze sprzedanych zwierząt i ptaików, XXIII. 86, 87. Wyskwarnońć, wyskoczyć, XIV. 126. Wysługiwanie żon, V. 186, 281. - w baśni, XVII. 46. Wysmuknońć, wywinąć, XIV. 126. Wysochny, Wysoki, XIV. 126.' Wysokość opadów atmosfery cz. wpływ na budownictwo, XXXIX. 244. Wy.stawa czesko-słowacka, lII. 95. - etnograficzna, II. 30, 146, 186, 281; XI. 420, 427; XV. 137; XVI. 428, 429; XVIII. 238; XXIX. 184; XXXIX. 492, 495. - lekarska, XIII. 169. - ludoznawcza, II. 7'6. -łużycka, III. 374. - muzealnictwa szwajc., XXXIX. 495. - okręgowa, II. 150. - podhalańska, XVI. 425. - pols. sztuki ludowej, XXXIX. 446. - poznańska, XXXI. 165. XXXIX. 493. - rozwoju łóżka, stołu, tkactwa, XXXIX. 493. - regionalna, XXIX. 182; XXX. 268. - sztuki ludowej, XXXV. 36; XXXVIII .. 335, 447; XXXIx. 551-568. - w Koszycach, XXXV. 36. - w Pradze czeskiej, XXXV. 36. - w Sofii, XXXV. 36. - w Sztokholmie, ,XXXV. 36. - we Florencji, XXXV. 36. - zclobnictwa ludowego, XVI. 330; XXVI. 137. Występ w bud., XXXIII. 109. Wystrzyganki, "w pawi ogon", "w' kogutki", "w nablotnie", "w grabowe liście", p. wycinanki, XXIV. 137; pt. O r n a m e n t. Wysuga, zasługa, XX. 250. Wysysanie choroby w magii, VI. 330. Wysysanie krwi, XXXVII. 88. Wyszka, Vyska, balkonik, XVI. 393; XXV.96. Wyszycia na kożuchach, XXXVIL 354 - wyszywki, hafty, II. 189; V. 148; �600 60t XI. 408; XU. 284, 285, 287, 290; XXII. 113, 121; XXVI. 113; XXIX. 81, 117. Wyszywkie {.gw. huc.), wyszycia, hafty, XXIV. 146. Wyścigi, p. drzeworyt, XXXVIII. 238. - w obrz. wes. Kirgizów, V. 11, 17. Wyśmiewity, wyśmiewca, XIV. 126. Wyśmiewka, ptaszek, naśladowanie głosu, IX. 66. witrykus, urząd kościelny, XIX. 91; Xx. 66, 73, 75, 103. Wytrząsanie pcheł, IV. 321. Wytrykusz, Wytwory budowlane, XXXIX. 134. - duchowe, XXXVIII. 50, 51, 54. - geneza, XXXVI. 107, 108, 110, 112. - kulturowe, XXI. 85; XXII. 19, 20, 27; XXXVI. 119-121, 123, 125127; XXXVH. 41, 46; XXXVIII, 17, 228. .,t I' - materialne, XXXViII. 47, 4a. 51. 5'4 podtrzymujące, XXXVII. 52, 53. rzemieślnicze, XXXIX. 134. składane i składowe, XXXVII. 52, służące do mies~ania i ubrania. XXXlV.276. - społeczne, XXXVII. XXXIX. 150. i f i 48, 50; Wytwórczość materialna, XXXIX. 192 Wytyk, wywichnięcie, XII. 267. Wywabiacz szczur6w, VIlI. 305. Wywar" p. odwar w lecz., XI. 400. Wywiady, XV. 71. wyprawa weselna, XV. 73. Wywiewnica, wialnia, XI. 177. Wywijanie sztandarem, XXIX. 204, 207. Wywianek, Wywijoki, Wywodowe, XXXVI. 232. II. 114. buty, - w obrzędach weselnych, X. 72, 73. Wywołanie poronienia, V. 116. - duchów, XXVII. 96, 116-118. - chorób, XXI. 132. Wywoływanie duchów w W. Czwartek, XVII. 28. - dusz zmarłych, IV. 397; VI. 22, 334; XXVII. 94. - niezgody domowej, XXI. 132. - złego ducha, XVII. 66. Wywożenie ducha choroby, XXXIV. 43 - starców do lasu, p. wynoszeni'e, H .. 312; III. 304. - żeńcowej, :XIXlXII. 161. Wywód, p. upoljewanie, 1. 182, II. 225; VHI. 346; XI. 65; XIII. 99, 116; XVII. 213; XXIII. 134. Wywracanie dziewek, XXXVII. 346. Wyzwoliny kosiarza, p. frycówka, III. 7l; IX. 408, 409. Wyżeł, XXXI. 30. Wzór tabeli, XXXIV. 193. Wzrok nieszczęśliwy, p. uroczne oczy, Wzrost ludności, XXXIX. 190. thirrhinum thimus, Wyżynka, Linaria, Anth. brat - bliźniak, słońce, XXXII. 154. pt. B ó s t w a. Xunxuna;rpu, O, Quiche), p. Hunahpu, XXXII. 1'54.pt. Bóstwa. Xbalanque, AnOron- mus, XXXIL Sobótek, - miejsca pochówk, XXXVI. 109. Wzmnianki o chłopie, XIX. 92. Wzor, wzorek, ziemia orna, XVIII. 114, 115. Wzorce na pisankach, IV. 210-228, VII. 177-180; IX. 169. Wzornik haftów, XXXV. 27. Wzory do drukowania płótna, III. 16. - haftu białego, VI. 384. -- kultury, XXXIX. 27. Quiche), 112. (j. p. bóstwo. (j. norw.), przebieranie się za kozła, XX, 178. pt. p r z e bieranie się za zwierz. Yole-geist, (j. duń.), przebieranie się za kozła, XX. 178. Yule Aog, (j. ang.), gaik, maik, XVIIIT. 110, Zabawkarstwo, XXI. 233; XXXVII. 434. zabawki. ·X\nIII 229; ,XIX!. 42, 51, 53, 55; XXIII. 156; x:XV. 128; XXVII. 147; XXXV. 183; XXXIX. 422. - ludowe, XXVI. 120. - świąteczne, XXVI. 107. - z gliny, XI. 422; XXXIX. 422. -- z papieru, XXII. 128. - z roślin XXVIIII. 58; XXXV. 25, 39. Za b a w ki, p. bat z sitowia, bryczka, dmuchawiec, duna, dzwonk~ gliniane, fartuszek z sitowia, fryga chanukowa, garnek z głąbia, grzechotka, grzybki, gwizdki, ha!'ap z sitowia, jabłuszka do strzelania, jagody jarzębiny, jajko, ka- kawka, pytka; rdzeń bzu, siekierka, sikawka, świstak, tyrkawka, wiśniowe pestki, wózek. zabawy i gry. Bilodańczyk, p. burda. wnuk erythrophtal- 24. Wzgórza, miejsca palenia IV. 314. XX.XlI. (j. ind. am.), bóstwo, żaby, X:XXII. 112, 123. Ychy-chy! okrzyk zadowolenia, tak! dobrze! XIV. 126. Yesza, (dok.), Jesza, XIV, 19. YI, (gw. źoł.), Ol, III. 80. Ymszed, (gw. huc.), mech suchy, XX.XV.85. Xaukueikam, XIII. 220, 225; XXX. 40. dożynki, XV. 106. Scardinius Xurakait, y Wzdęcie, leczenie, XVIII. 185, 188. Wzdręga, p. kransnopióry, zieżuloś, zuzula, poborowych, XXXVIII. 311. Polaków, IV. 403-409. Wzryw, p. wstrząs, XXXIX. 37, 38. x Wyżka, p. wyszka, ganeczek, VIII. 94; XXVI. 114; XXXIX. 433. Wyżlin polny, p. maciczne ziele, - " sztan, kogutki ko:;. koszyczki, kot, lalka, listek trawy, łupina orzecha, młynek, panienka, proca, pu- Yolebukk, - V.215. boginek, • p. Ihryszcza, Ihro- wyszcza. -- cechowe, XX. -- ciraka V. 339. -- - - 157. diwoczij torh, V. 216. dzieci, V. 137; IV. 99; VI. 194, 195; VEL 322, 323; VIII. 141-153, 200, 201; lXIV. 1'68; ,XlVII. 184; IXfXiIH. 1:62; XXV. 114; XXVIlI. 146-149; XXVIII. 137; XXX. 2216; XXXIil. 158. dzieci niemieckich, XVI. 113. dziewcząt, XIII. 209. górali, XIII. 309. hotentockich dzieci, XXXVIII. 100, 107, 110, Ill. �Zabawykoloworąt. V. 215. ~ ludowe VII. 337; XIV. 85, 86, 88; XXI. 136, 138; XXIV. 19, X.XI. 104; .x;X,X,V. 1519;X;XXIX. 134. - maszkarowe, X;X. 165. - młodych mężatek, XII. 40. - myszka miedziana, V. 178. obrogi, V. 215. - pasterzy, XXXV. 159. paS"terzy sierskich, VIII. 2.2-3'5, 141, J4!7, 148, 153. - ptaszek, VIII. 2.01. - taneczne, XXVII. 148. - w bobra, VIII. 172. w ciuciubabkę, VIII. 22, 30, 31, 157, 158; XII. 66. - w chowankę, VIII. 153. - w cyrkę, VIII. 32, 158. - w diabła, XII. 314; XIV. 183. - w dzień i noc, V. 274. - w farby, VIII. 144. - w gąski, IV. 280; VIII. 22, 42. - w górnictwo, VIII. 22, 34. - w jastrzębia, VIII. 151. - W janiołów 145, 14'6. - w i diabłów ,~'V""II. 22, Jaworowych ludzi l, 15. ' - w kamyczki, XXVII. 148. - w kaszkę, VIII. 31. XXXIII, - w konie V. 146. ....:... w konopki, VIII. 29, 30, 157, XII. 67. '"7" w kosianie, VIII. 32. - w kota i mysz, V. 178; VIII. 22,142. w krzciny, IV .. 281, 284. - w krycie, IV. 280, 284-; VIllI. 22, 25, 26, 148, 149, 153. w kury p. zab. pasterzy sierskich IV. 280. ' - - w lisa fantowego', .viII; 151; 156." w łapankę, VIII. 148-150, 153. - w most, XXXIII. 9, 11, 12, 15. - w mrózki, p. za:bawy pasterzy sierkich, VIII. 150. - w muske, VIII. 32. - w ptaszniki, VIII. 144. -- w ptaki, VIII. 22, 143. - w pora nie pora, VIII. 157. - w pytke, VIII. 27, 154, 156. - w srocke, VIII. 29. - w szczygonia, VIII. 26, 154. - w szkole, VIII. 22, 147. - w ślepą babkę, VIII. 157, 158. - w świnki, IV. 280, 284. - w zającki, IV. 280, 284; VIII. 2224, 148, 150, 151; XIV. 170 - w zbóji, IV. 284; VIII. 22: 141. - w zgadywanie, VIII. 22. -- w złotą kulę, VIII. 34, 159. - w żółwia, V. 197. - w wilka, VIII. 22.. 142, 149. - w wojsko, IV. 242, VIII. 22 13i' - w wójta, VIII. 22, 145; XI. '72. . - w~ weszele, VIII. 22, 144, 145. - wIelkanocne, II. 283, 374; IV. 223; XIII.29; XXXI. 172. . - zając, VIII. 201. - zamek, XIII. 111. - zapustne, V. 220; XII. 309. Z a b a w y l u d o we i gry. Asa basa hi, Bacanie kamena, Bi. Brama Bro. jiti zvezde, Brzoza, BUdo~anie mostu, BUki szczypać, Chytra, Ci. ganka, Ciraka, Ciuciubabka Colodanczyk, kania, cike, Bockspiel, czokanie, Cygan, Cuskape, Cyrka Czart ~wanDzie- Garn~szek, Gąsior, Gęs, Groch, Hora, Jawor, Jaworowi ludzie, Judasz, Kaczki puszczać, Kapusta, Klija, Kacanie pidZi~a Fosta, Si'\nek, Kolywrot, Konie, Kot i mysz, Krupy mleć, Krutylo, Kry~ cie, Kura, Lis, Łazy skaczut, Miś, Młyn, Most, Mrtveca dizati, na harmonii, Oborih, oboroh, Obrogi, Oharczyk, Orahi, Ordynarczyk, Pan, Perepiłki, Perstince, Piekło, ptaszek, Pytka, Rzucanie kamieniem, Rzucanie kilofem, Spinka, Stawyty oborih, Szperka., Slepa baba, Swinia, Sik, Tire, Tute, U kogo je prsten Vuka, Wierzbowe kołu, Wilczek, W pociąg, Wpust do raju, Zając, Zajoncki, Zalog, Zamek., Zanata (rzemiosła), Zee, Zielone, Zielony mostek, Zabka, Zivina. Zabicie, brata bliźniaka, XXXII. 87. _ bóstwa dodatniego, XXXII. 82. - psa, p. pies, IV. 82. ,. Zabić się, przewrócić się XlI. 68. Zabida, (j. ros.), bieda, nędza, XIX.4. zabiegi apotropiczne, XXVI. 97. pt. Apo o p a i o n. Zabiegi magiczne, przy kupnie i sprzedaży, XXITI. 80-85, 103, 109, Ill, XXVIII. 100, XXXI. 84, XXXIX. 109. Zabiegi przeciw ciąży, p. ciąża. Zabijanie ciężko chorych, XVIII. 84. - ciołka, XX. 81. - dzieci, V. 8, XIII. 309; XVIII. 224; XXXVII. 87. - grajka, XII. 40, 41. - koguta, XVIII. 97. - koni na pogrzebie, XX. 210, 214. -'- niewolników, VI. 24. - starców, III. 198; V. 88; VIII. 218; XXIX. 165; IX:'XIX,rIX~ 297. - starego boga-króla, XXXIII. 146. tr -- wdów, VI. 25; XXXVII. 396, 3199, 401. zabity, .XIXVIrI. 253. Zablonkńoć, zabłąkać się, XIV. 126. Ząbki, terminal. kowalska, VI. 292. Zabobony, I. 6, 169; II. 68, 178, 256, 257, 374; III. 20, 23; IV. 47, 98, 99, 227, 335, 418; V. 38, lOa' 2'04; VII. 282; VIn. 3137; LX. 201, 206; iX" W8, 35~, 368; X'I. 96, 379, 3'90, 400, 405,430,431; XII. 37, 86, 92'; !XlIII. 2'719;Ix,rv. W8; ,X'V. 190; IXlIX. 109; lXiXl. n. l!i8, 189; XXI. 183-185, 201; XXIII. 107, 108, 171; ,XXIV. 32; XXV. 52; XXVI. 52, 70, 97; XXXI. 74, 75, 82; XXXVII. 152, 153, 349, 355, 379; XXXIX. 134. 178,179; pt. W erzenia. - teoria, 1X'IX1I. 183·-4. Zcibobunidrz, zabobonny, XIV. 94. Zabory, (j. ukr.), peremitka, XXXIV. 145. Zabójca, XXIX. 169, 170. zabójstwo, IV. 58, 378; V. 116; xxx. 103. - rytualne, XXXVII. 395. Zabrodoc, sieć, XXXVIII. 230. Zabryzgować, zatrzasnąć, XIV. 126. Żabrzyg, brzeg lasu, XIV. 126. zabudowania gospodarskie, II. 145. Zaburzyć, zastukać, XVIlI. 22.2. zabytki, xx:n. 52. - artystyczne. Orawy, XXXVII. 352. - cechowe, XXX. 23'6. -:" ceramiki przedhist., XXXIV. 68. - etnograficzne, XXVI. 137. - kultury starożytnej, XXII. 52. - ~egalityczne, XXXVIII. 411. - naczyń pierścieniowatych, XXXIV 69, 70, 72, 94,96, 97, 99. 100-103. - sztuki ludowej, XXXVII. 406 407. - prehistoryczne, XXXIX. 77, 101. �604 - rodzinne, iXIXix. 236. - wielkopolskie, XXXI. 174. Zachariaszek, p. czarownik, XVI. 55. Zachochylić, przygarnąć, XIV. 126. Zachowanie się dusz;, XVII. 62, 63. - względem starców, XXVII. 141. - kobiety ciężarnej, IV. 180. Zachód słońca, kąpanie dzieci. -. w lecznictwie, Da. 3~3. 384; XVIII. 181, 185. - w odczynianiu uroku, VIII. 363, 367. - w praktykach magicznych, XVI. 52 - w zwcz. pożyczania, XXI~U.59, 69. - w zwyczajach sprzedaży mleka, IX. 414; XII. 136; XVI. 80. Zaciągnęlo mu gardlo, ból, XI. 397. Zacieranie śladów stóp, XXXIV. 7, Zacierka, I. 164; IV. 276, 286; VI. 54; VIII. 187; X. 36, 37; XXXVIII. 273. - kukurYdziana, XII. 8. Zacinanie, zostawianie owiec w miejscu do którego prowadzi jedna ścieżka. VIII. 43. Zacion, ślad cięcia toporem; XIV. 309. Zaciory w beczce, IX. 363. Zaczarowana królewna, VIII. 192. - czapka, XXXI. 163. Zaczarowane wesele, ITI. 301. Zaczarowanie, XV. 183; XXII. 146. - kuli, XX. 311. Zaczarowany pieniądz, I. 183. Zaczątek, początek, VI. 48. Zaczepiny, p. oczepiny. VIII. 238. Zaćmienie księżyca, p. kSięiyc, V. 249; XXIX. 123; XXXI. 78,80. - słońca, p. słońce, IV. 414; V. 249; XXI'X. 123. - wzroku, XXXVIII. 233. Zaćwirdzić, zatwierdzić, XIV. 126. Zacepcene, (j. czes.), oczepiny, XII.92. &05 Zad, tył, VI. 48. - łodzi, XXXI. 38. Zadania, Atlasu Etnograficznego, XXXVIII. 14'9, 150. - Muzeum Etnogr., XXVII. 149, 150. Zadanie, w~budzenie miłości, XXXI. 97,pt. Magia. Zadatek, IV. 123. Zadauka, (j. ukr.), choroba gardła, XVIII. 188. Zadek, część warsztatu tkackiego, II. 133. Zadnie koła w przysłowiu, IX. 150. ~ Zadosyć, zawiele, IV. 307. Zadruga, p. wielka rodziną, I. 146, -- 149; II. 307; III. 196; IV. 4; XXV. 121; XXVII. 177; XXXIX. 428. Zaducha, (j. ukr.), choroba, XIII. 217, 220; XVIII. 184. Zaduszki, II. 63; IV. 164, 172, 396; V. 56; VI. 203, 205; VIII. 154; IX. 330;. X. 113; XI. 315, 428; XII. 36, 253, 271, 272; XVI. 325; XXVII. 134; XXXV. 178, 188; XXXVIII. 541; pt. Zwyczaje i obrzędy związane z kultem przod. - wielkanocne, XXVII. 174. Zaduszne, XXVIII. 98, 99; pt. Z w y_ t czaje bOWe. i obrzędy pogrze- Zadymka, p. fujawica. Zadzerzga, zadzerzgnonc, (gw. oka.gz.), XIX.20. Zadzić się, brzydzić się, VI. 48. Zadzierga, wstążka, XXVIII. 181. Zadzi~gnąć, zad.zirzg, zadZierzgnąć, dZ'terg, XIX. 20. Zaflegmienie Zagadki, 'I. 228-231, V. 46-49, 44, 70-73, leczyć, XXX. 51. 183-1814; II. ~D---43, 276, 284, 338; IV. 95; 160; VI. 247-249; VII. 94; IX.73, 406, 407; XI. 73 102' ()eJ.1II.316, 37, 20:>--207, XIV. 1~, 158, 3170,374-376; IX;V. 104, 105; .xlVII. 79, 96, 185; :XVIII. 172 173' XlXlIIT. 171; XXVI. 104; XXVII.' 181; XXVIII. 12; XXXI. 133, 138; .XiX\XDII. 143; XX:{V. 12,. 24, 158-160, 176; :XXXVII. 405; ,XIXlXVIII. 200. - białoruskie, VB. 223; XXVII. 157. - chederowe, XXVII. 103. - huculskie, VII. 70-73. - kaszubskie, XVII. 99, 185. - nadrabskie, XXVII. 22. - tureckie, XXIII. 162. - węgierskie, XXXIII. 169. Zagadki i łamigłówki górali polskich w Tatrach i Beskidach, 'XVIT, 77-96. Zagadnienie: Afryki, XXXVIII. 281. - budowlane, XXXIX. 231. - czasu, XXXVIII. 155. - etnogenezy, XXXIX. 8, 69, 83, 84, 93, 100. - etnografii, XXVI. 87. - reUgioznawstwa, XXII. 147. - socjologii, XXI. 85. - studium historii kuItury materialnej, XXXIX. 624. - użytkowości naczyń pierścieniowatych, XXXIV. 128. - wina i winorośli we Francji, XXXIX. '605. Zagata, ściana z chrustu, ogacenie ściany, XIV. 126; XXXVII. 99. Zagled, (gw. huc.), oględziny, V. 282. Zaglówek, poduszka, V. 64, IX. 360. Zagon, p. hriada, w zagadce, V. 48; XI. 13. Zagroda, II. 153; XIV.44, 184, 359, 360, 363, 365; XVI. 365; XXV. 33, 34; XXVIII. 71; XXXI. 8; XXXIII 92; XXXIV. 146; XXXVII. 60; 175, 181, 190, 192, 229, 415; XXXIX. 184,199,201,207,234-236,pt.Bud o w n i c two. - dla !hydł,a, p. staja, II. 207, XI. 100. - na palach, XXXIX. 258. - naczelnika gwengu, XXXIX. 222225. - okrągła, XXXIX. 200. - opuszczona, XXXIX. 207. - środkowo-niemiecka, XXIX. 127. Zagrodnik, chłop osadzony na ogrodach, XIX. 77, XX. 7, 113, 114; XXV. 33, 34; XXXVIII. 323. Zagrodnik, weselny, taniec śląski, XV. 81. Zagródka, ,ogródek, V. 64. Zagwa, hubka, XIV. 309. Zagwożdżenie, (gw. hue.), choroby kopyta końskiego, XXXI. 98. Zahalatać się, użalać się, III. 140. Zaharduszka, zahartuszka, rosiczka okrągłolistna, Drosera rotundifolia p. jaskier płomieńczyk, xxx. 208. Zahoroda, (j. ukr.), odryna, XXVII. 140. Zahumenie, pieśń., XXXIII. 133. Zaimek, w języku hotentockim, XXXVIII. 67. Zajacza kapusta, Cj. ukr.), Sedum te~ lephium, XXX. 210. . Zajaczi uszka, (j. ukr.), wzory pisanek, IV. 213. Zajadliwy, zjadliwy, XIV. 126. Zajączek, królik, XXI. 218. Za}ąc, p. Filip, I. 21, 13£. - howaśny, królik; III. 255. - krew w lecz" XVIII. 181; XXXI. 27. ~ morski, XXXIX. 355. - o trzech nogach, VIII. 276. - przemieniony w księżyc, XXV. 39. - skrom, X. 334; XXXIII. 81. - stworzenie, XIII. 334, 335. �bOb - l l. ll. ,60? w bajce, II. 169; V. 184; VIII. 181, 308,359; VII. 129, 179,285; X. 397; X. '377, 380; XIV. 296; XVI. 350; XVII. 275; XXVIII. 192, 203. - w pieśni hahilkowej, VI. 16l. - w przysł., VII. 32; IX. 55; XIV. 238. - w zagadce, VI. 249. -w zamawianiu bólu ,zębów, XXXV.68. ..:.-w zwycz. związanych z wypędzaniem bydła na paszę, XXV. 55. - wzór na pisankach, IV. 213. - wcielenie diabła, XIII. 115. - wciel. ducha leśnego, XVII. 68. - wciel. księżyca, XXV. 39. - wyraz zakazany, XXVI. 103. ' - zabawa; VIII. 20l. - zakaz jedzenia, XXXVIII. 56. Zajączki, motyw wycin" XXII. 119. Zajczi uszi, (j. ukr.), wzory pisanek, IV. 213. Zajda, p. homylka, hamełka, mała chustka związana na głowie. XXIX. 83. Zajda, tył czółna, XIV. 126. Zajechać, przejechać, XIV. 126. Zajęcia domowe, XVII. 184. - rolnicze, XX. 138, 139. Zajęcze ziele, szczaw, Rumex acetosa , XXXI. 9.9, pt: Zbieractwo. zajęczy czosnek, Alium vineale K., XXXI.99. - gr~Ch, CoronilLa varia, XXXI. 99. - grzyb, Boletus rufus, XXXI. 99. Zajoncki, zabawa, XIV. 170. zakatarzenie, XXX. 40. - grzybek, Boletus submentosus, • XXXI. 99. zakaz{y) i nakazy, p. tabu, lbartnicze, XXXVII. 379. - - budowania chaty na miejscu drogi, IV. 418. chodzenia na grzyby, II. 20. czesania się w piątek, VIII. 376; XII. 312. dawania z chaty w dniu pierwszej orki, XVIII. 215. dawania ognia, XVIII. 198. dotykania klaczy u Buszmenów, XXXVIII. 54. dziękowania przy pożyczaniu ogni.a, XXIII. 73. . gaszeni.a świ.atła, V. 35l. - iskania, - l. 130. _. jedzenia jagód, IX. 73. - jedzenia mięsa na Wielkanoc, XVIII. 211. - jedzeni.a mięsa przed ślubem, XVI. 82. - jedzen.a owoców, V. 218; IX. 74; XIII. 232. liczenia, III. 23. ma;żestwa z krewnym~ V. 10. mielenia na żarnach od B. Nar., do N. Roku; XII. 65. mielenia w dniu św. Marcina; XVI. 15. - modlenia się, mycia się, XXXIII. 78 mycia stołu i ław po śmierci krewnych, XVIII. 214. - myślenia a Bogu, XXXIII. 78.. - noszenia pierścienia, XXII. 38. - obsiewania ugoru, XXVII. 144. _. odmawi.ania prośbie ciężarnej, XVIII. 197. - odwiedzin w pierwszy dzień B. Narodz. VI. 69. - orki, VIII. 341; XII. 297; XVIII. 214. - paleni.a światła po zachodzie w pierwszym tygodniu. W. Postu, VIII. 376. Zakaz(y) patrzenia na ciasto wielkanocne, XII. 316. - patrzenia w zwierciadło pana młodego, V. 340. - patrzenia w zwierc. podcza() mentruacji, XVIII. 193. - pieczenia chleba, IV. 420; XXVII. 135. - plucia w ogień, VI.66. - podkładani.a jaj na Blahowiszczenie, VIII. 376; XII. 317. - polowania, XXXI, 28. - pożyczani.a, VIII. 369; XII. 312. - pożyczania w soboty, II. 331; XXIII. 6l. - pracy na Zwi.astowanie, VIII. 377; IX. 171. - pracy wszelkitej, V. 218; VIII. 343; XII. 311, 316; XVIII. 212; XXVII. 134. - prania, V. 213, 220; VI. 76-78; VIII. 341. - - przedstawień relig., XIX. 33. przelewani.a krwi ludzkiej, p. Menonici, XV. 227. prz'ędzeni:a ,IV. 42.0;V. 220: VI. 619; VIII. 340, 371, 376, 388; XII. 136; XVIII. 210, 212. :przynoszenia do domu znalezionego przedmiotu, X. 155. regulujące gospodarkę rolną, XXVII. 144. rozmo\vy przy siewie, XII. 298. sakralne, XXXVII. 5. siewu, II. 163; XII. 297, 298; XVIII. 214. składania przysięgi, IV. 182. smażenia jajecznicy, I. 130. spania, II. 160; V. 215; VIII. 341; XII. 314. spożywani.a mięsa, VI. 17. sprzedaży mleka i nasion po zachodzie, IX. 414; XII. 136, 298. ~ - sprzedaży śmietanki, VIII. 357. strzyżenia owiec na św. Jakuba, XVIII. 211. szycia, II. 336; III. 53; V. 220; VIII. 339, 340; XII. 136. ścinani.a drzew, XXXII. 181. śpiewania, VIII. 369. tańca, XXXIX. 143. tarci.a lnu i konopi, II. 163. totemiczne, XVIII. 46; XXXII.181 urządzania wesel, VI. 7l. :- własnościowe, XXXII. 180. - wracania po rzecz zapomnianą,. XVI. 80. - wychodzenia w nocy ciężarnych, XXVI. 103. - wyczepu wina, XXXIX. 145. wymiany, III. 23. wynoszenia śmieci, II. 163. wyrazowe, XXXVIII. 378. wyrzucani.a nawozu w zapusty, XII. 136. - zabijania hociana, II. 161; XVIII. 195; XXII. 23. - jaskółki, XXII. 23. - jaszczura, XVIII. 195. - łasicy, XVIII. 195. - pająka, II. 16l. - turkucia podjadka, II. 16l. ~ zaglądani.a do pieca, XII. 316. - zamiatania izby, gdzie leży zmarły, X. 156; XVI. 80. . - wieczorem, XVI. 80. - zrywani.a maku i orzechów, V. 218. - zrywania owoców, VI. 78. Zakazy p. bicie, igła, jajko, jaszl;zur, jedzen:e, kasza. (zakaz tłuczena), kądziel, kąpiel, korale, lepienie izby, lustro, mielenie mąki, ~iesiączka, nafta, ogień, owoce, pająk (zabicie), piątek, pies, podróż, �ó09 60S polowanie, poniedziałek" pożyczanie, praca pranie, przędzenie, i'Y"ba, sobota, szycie, środa" św. Koźma, tabu, wyruszanie w drogę, zabijanie jaskółki, jaszczura" (salamandry), jaszczurki. Zakis, XII. 14. Zaklqkać się, zapadać się, VI. 48. Zaklęcie, L. 54; II. 88, 170, 205; IV. 95, 96, 99; V. 194; VI. 330; VIII. 315; TIXI.1B4; ,X!. 431; .xUI. 222; XVI'III. 4Q 103; 'KIX. 147; XX. 78, 80; XXI. 125; XXIII. 158; XXV. 11, 13; XXIV. 32, 166; XXVII. 135; XXX. 82, 247; XXXILI. 123, 124; .xXXIV. 3'5, 3'9, 43, 2:82. - chorób, XII. 93, 168, 335. - diabła, XXVII. 98. - ducha febry, XXXIV. 43 111, XXVII1.10o. - duchów, XXVII. 9B. - magiczne, VII. 66, 307; X. 109; XIV. 404, XXXVIII. 266. - w kamień, V. 194. - zabijające rakszasy, .xXXIV. 19. Zaklęty (a, e), chłopiec, XI. 226. - drzewo, X. 223. -królewna, III. 76, 77. - kruk, IX. 81. - lamparty, IX. 161. - lwy, IX. 161. - niedźwiedź, IX. 161, 162. - pieniądze, p. skal'by, zamek, IX. 173. Za,kHnacz'o:., VI. 22; XV!., 19;'XIX,. 117; XX. 194; XXV. 10; XXXIII. 126, 128; XXXIV. 43. - deszczu, XXXIX. 221-224, 226. Zaklinanie, XXVI. 70; XXXv. 146, 147; pt. M a g i a. - choroby, I. 6, 53; XXVU. 135. - czarownic, XXVII. 135 - deszczu, XXXlX. 222. - diabła, XIX. 132. - drzew owocowych; XVIII. 97, 98. - ducha febry, XXXIV. 43. - duchów, XXVII. 135. - gośćca, V. 297, 298. - karaluchów, V. 20B. - strzelby, V. 207. - urodzaju, XXVI. 75. - węźów, XXXIX. 340. - złoczyńców, XXVII. 135. - zwierząt, XXVII. 135. Zakludzić, zaprowadzić, XVIII. 222. Zakładanie domów naglowę, IX. 2B6; pt. Z w y c z a j e i o b.r z ę d y b udowla ne . - fundamentu, IV. 418. - młyna, IX. 286. - wilka (kalenicy), IX. 272. Zakładnia, przerębel, którą wpuszczają niewód, XIV. 126. Zakładziny, zakładanie fundamentu, XXI. 217; XXIX. 118; pt. Zwyc z a j e i o b r z. b u d o w l a ń e. Zakonnicy, II. 116, llB, 273; XXVIII. 200; XXXI. 47, 130, 131. Zakony Dominikanów, XXIV. 166. - Krzyźacki, XXXIX. 370. - Teutoński, XXXVIII. 402. Zakopywanie choroby pod dębem, XXXV. 68; pt. M a g i a. - chorych w lecz., XXXIX. 189. - monet przy budowie domu, IX.2BO. - resztek wieczerzy, XXXIX. 320. - starców,V.347; pt.Prawo lud - kości ze święconego, I. 87, 129, 130; III. 23. - święconych wieńców przeciw gradobiciu, XXXIII. 25. źywcem jako kara, XXVIII. ~52. żywych ludzi i zwierząt przy budowie domu, mostu, XX. 294. zakosy, p. zakośniki, xx:rX. 31. Zakosyczyty się, O. ulu.). ustroić się. w kwiaty, VII. 264. Zakośniki, snopki do poszycia dachu, XXIX. 7, 31-33, 36. Zakres pracy etnografów, XXXIX. 62B. Zakreślenie koła; pt. M a g i a. - w lecznictwie, III. 54. - w obrzędach weselnych, II. 306. - zabeZJPieczenie kur przed jastrzę<biem, VIII. 340. Zakręt wżycie, XXXV. 73. zakrętki, haft, X. 301. Zakrętki drewniane, p. knagi. Zakruciachy, (j. ukr.), wzory pIsanek, IV. 211. Zakruczki, zakrućki, zakrutki, (j. ukr.), p. wzory pisanek, IV. 211. Zakrystian, XXXI. 127. zakrzosy, nacięcia na drzewach, ma. ki graniczne, XX:XJ.X. 296; pt. Z n a k i w ł a s n o ś c i o we. Zakupnictwo, (dok.), niewolnictwo, UL 110; IV. 122. Zakuwanie w dyby, XXXIX. 299. Zakwas, p. zakis, X. 36. Zalatace, klapki, XXXVI. 266. Zality, Ci, ukr.), zaloty, XV. 71. ZaZiwny, zalany, XIV. 126. Zalki, podeszwy, V. 64. Zalog, O. serb.), gra.. V. 140. Zalotnik, młody, VI. 128; XIV. 189. Zaloty, swaty, VI. 128; VIII. 1246. XIII. 314; XIV. 192, 254. Zalubiny, V. 7B; pt. Z w y c z a je i obrzędy weselne. Zalemsza, msza cechu tkaczy, XIV. 279. Załomasz, wogóle, IV. 307. Załomy w życie, zawiqzywanie kłosów w pęczki, II. 217. 39 Lud - Tom XL Zalożenie . ., szkodzenie pszczołom, xv. 101. Zalożnik, ka.pusta zajęcza, Sedum telephium w lecz. bydła., XXX. 210. Załóżki, napierśniki, XXI. 47. Zamanqwszy, po niejakim czasie,ni stąd ni zowąd, XIV. 126. Zamawianie, II. 211, 212, 217, 253; III. 19, 24, 26, 255; V. 80, 177, 259, 268, 378; VI. 262, 330, 331, 333, 338, 339; X. 96, 109, .232, 233; XI. 219, 386; XIII. 218, 222, 278; XIV. 70; XVIII. 177; XXVI. 70; XXVII. 135, 140, 153, 157; XXVIII. 14; XXIX. 164; XXX. 205, 249, 250; XXXI. 27; XXXV. 23, 146, 147. - choroby, XV. 218; XXXV. 23. - czkawki, X. 233. - febry. - od bólu zębów, III. 25; XXXV. 68. - 'od sądu, VIII. 21. - róży, X. 233. - uroku, XXI. 162; ~ wścieklizny, III. 25. -źa'by, VIII. 86. Z a m a w i a n i a i z a k l i n a n ia, P. belemnity,choroba, czkawka, febra, glisty, igła, kamyczki pioru.,. nowe, koń, kości, -krowa, kura, liszaj, magia. mantri, niWToku, prymowa, przemowa, robac~wo. Zamek drewniany, p. kłódka, korowotek, kołowrotek, XI. 421; XXVI. 94 152 154 155, XXVII. 174; ~ ~41; Xxxm. 99, 110, 150; XXX". 107, lOB, Ill; XXXVII. 342; XXXIX. 446. - otwieranłe przy pomocy czarodziejskiej itrawy. XI. 337. - otwieranie przy porodzie, p. po.,. łożnica, poród. �610 . ; 611 .L. otwieranie' W zwYczajach 'wigilijnych, VIII. 372. - przy żurawiu studziennym, XXXIII. 110. - ślepy, XXXVII. 197. - w zagadce, II. 41. _. węg;IE,ł na zamek, XIV. 365; XVIII. 5; XXI. 217. - zamykanie, III. 54; IV. 379. - s:eradzki, VII. 113....;....128. ,"'--w bajce i baśni, II. 59, 60, 163, 167; VIII. 176; IX. 181, 313; XIII. 345, 346. "- w podaniu, XIV. 248; XVI. 149. .~ w szopce, XIV. 343. -zaklęty, XXXVII. 282. - zatopiony, XI. 341. Zamek stu rodzin,. talizman, kłódka, XVII. 24. z:Jmi·łra, IV. 125, 126. , ::.- imion, III. 138; pt. P ok r e 'w i 'e ńs t w o f i k c j n e. - pierścionków, III. 137, 138, - ludzi, p. przemiana wkamień, V. 171, XV. 41;' XXXII. 86. - wianków, XV. 98. Zamiatanie izbY;VUI.362" 363;XXXI. '.' 145. y kukurydzianka, p. kuleV. 153. ,Zatriieszkiwimiedusz zmarłych w drzewach i roślinach, XXXIV. 10. Zamirka, (gw. hu.c.), patyk do mierzenia mleka, VIII. 4J. 42. .Żamodrzeć, zapleśnieć, XVI. 86. ,Żamolxys, bóstwo trackie, XVI. 27. Zamówić, p. zamówienie, XVI. 81. Zamsze, soboty, podcienia, XVI. 286. Zamurowywanie, p. zakopywanie. - cienia ludzkiego, IX. 283, 285. - jagnięcia, IX. 284. -- kurzego jajka, IX. 284. Zamieszka, sza, malaj, - niewinnego dziecka, IX. 284. ~ pieniędzy, IX. 284. - symboliczne, IX. 284. -żywych ludzi, IX. 281-283,286. Zamutaj, zamut, (j. lit.), siec~, XXXII. 29. Zamykanie duchów w garnku, XXXIV. 44; pl. M a g i a. - drzwi, VI. 74. -drzwi w obrz. wesel. XVII. 153, 155; XVIII. 143, w zwycz. wigil., XVIII. 200. - duchów w worku, XVII. 51. - na kłódkę, 'szczęk bydła padłego na zarazę, XVII. 25, szczęk zmar,łego, XVII. 2'ą szczęk upiorom, XVII. 29. """"kłódki, magicznę, XVII. 21-34. - kłódki: "czynność antykoncepcyjna, XVII. 21, 22., ochrona przed wilkiem, przed czarownicą, XVII. 19-30, w celu szkodzenia mI. małżeństwu, XVII. 21., w obrz. pogrz., XVII, 24, 25, 26--30. - w zwycz. pasterskich, XVII." 23. - wrót, w obrzędach weselnych, III. 206; IX. 143. ' Zanata, (j. serb.), gra, V. 146. Zanikanie elementów długogłowych, XXVI.92. Zankiel, Sanicula, III. 240, 268. Zanogcica, choroba, XI. 383, 385. - zielona" histowanec, Aspedium viride, XVill. 191. Zanowit, ziemowit Crocus, barwnik, IV. 216. Zcinozd(ka), zatyczka w jarzmie, XIV. 127. Zaokólkiem, wokoło, VI. 48. Zapadliny ziemne, V. 205, 206~ Zapadłe domy, V. 235. - dzwony, V. 230-233. - karczmy, V. 221, 233;X. 450; XXVII. 31. - kościoły, V. 221, 222, 231. - miasta, V. 221, 230; XII. 57. - parobek, IX. 179. - zamki, IV. 152, 153; V. 278; XI. 365; XVII. 30. Zapadzisko, XXXI. 86. Zapalanie ognia, p. niecenie przez tarcie, krzesanie, IV. 315. - słomy i grochowin, XII. 41; pl. Z w y c z a j e i o b r z ę d y d o r. Zapalenie kiszek, XXXV. 69. - oczu, XXXIX.400. - wymienia, XI. 387; XVIII. 188. Zapali się wódka w pijaku, XI. 397. Zapal, czerwone płótno na wsypy, XIV. 309. - na chustki, XII. 290. - czerwony kordonek, XXIV. 138, 142. Zapal z wody, choroba, XIII. 217,220. Zapałka, XIV. 357. - pożyczanie, XXIII. 62. - w przepowiedniach pogody, II. 332; IX. 64. Zaparstki, jaja zalęgłe, w magii, XVI. 62. fartuch, p. horbotka, obhortka, II. 238; lU 16, 17; IV. 276, 286;V. 64, 74, 151, 214; IX. 7; X. 34, 184; XI. 60, 387, 408; XII. 115, 285, 286, 290"':-293; XIV. 328; XV. 96; XVI. 61; XVII. 153; XV~II. Zapaska, - .\ ~" \ - - 150; XXVI. 98; ,XiXlX:. 85, 100, 157; .xXXI. n, 111, 163; XXXIV. 146; XXXVU. 213.. 217, 2'21-223, 249; XXXVIII. 359; ,XXIX'lX. 450. burczana, ,XiXIX. 84. riesana, risnena, XVIII. 146. w zwyczajach kupna, XXIII. 103. Ill· Ziapatrzeilie się, IV. llł{l;- ,XVIII. 235; XIX. 162. Zapelocz, (j. ukr.), p. zapał, XII. 290. Zapewnienie potomstwa, XXXIX. 428. Zapiąst.ki, XXXVII. 220, 229. Zapiecek, XI. 138; XVIII. 210; XXIV. 9; XXIX. 47, 49, 50. Zapieczenie kalu, xxx. 40. Zapiertek, małe jajko, V. 131. Zapinka, p. spinka, mosiężna, VIII. 166; XXX. 4. Zapir, (gw. huc.), obstrukcja, XVIII. 188. Zapiski w uI1barzach, XXXIX. 433. Zapisy ludowe o czynnościach prawnych, XXXIX. 143. - majątku, VIII. 259-::-261. Zapisywanie duszy diabłu, XXV. 50. wstążka do włosów, III. 139. Za.pluszczyć oczy, zamknąć, III. 45. Zapłodnieni~ vi pojęciu ludów pierwotnych; przez dotknięcie, XVIII. 235. - przezdzialanie istot mistycznych, XVIII. 234. .,:...pq:ez 'spożycie owoców, ryb, owaZaplotka, dów, XVIII. 234. przez zapatrzenie się, XVIII. 235; XXXIV.7. Zapocenie, choroba, XI. 397. Zapole, p. sąsiek, XX. 315; XXIX.2. Zapolnić, zapełnić, XIV. 126. Zapórtok, (gw. huc.), małe jajko z którego lęgnie się in kluz, XXXIII.78. Za porząd, za porządkiem, IV. 307. Zapory, termin kowalski, VI. 291. Zapowiedzi, II. 237; III. 64; V. 337; VIII. 247; XII. 88; XIV. 254; XVII. 152; XVIII. 142. - �613 612 170; pt. Z w y c z a j e i o'b r z ę d y doroczn e. - śnieg, przep. ,urodzaju, XVI. 83 . - w przysłowiach, IX. 374. Zapusty, samotne .gaje w polu, V.64. Zapuśnicy, zapustnicy, I. 83; XII. 44, 128, 130, 133. Zapygę, (dok.). zabije, XIV. 75. Zaratustra, VII. :26. Zaraza, I. 121, 122; II. 196; IV. 315; V. 36; VII. 12; XIII. 2~5; XIV.44; XXXI. 160; X~llI. 140. XXXV. 63. - morowa, XI. 430. - na bydło, VIII .. 270. Zarażenie powietrza, XIX. 111. Zarąb, rząd krzaków w polu. V. 64. Zarąbek, 24 morgów, XXV. 27, 33; pt. M i a r y i wag i. Zaprzęg konny, XXX. 254; XXXIX. Zarąbek, rola wyrąbana w puszczy, 110, 112, 131. XXV. 26; pt. Gospodarka Z a p I' Z ę g, p. Ach, chomąto, duga, l e ś n a. duha, dyszel, Ee, Ek, ham, hiimut, Zarąbki polany, XXV. 28. igo, ijes, ike, ikes, jarzemko, jarzZarąf, belka nad boiskiem, V. 64. mo, oje, podgarlek, szle, szleje. Zarębnicy, zarębkowie, osadnicy, Zaprzęganie dziewcząt do kłody, do XXV. 24, 25--27, 33. 'pługa, :xx" 183, 185, 187. Zarębywanie. krzyża na podwalinie, Zapust, zapusty, I. 46, 50-52, 79; II. XIII. 115; pt. Zwyczaje i ob96; XVII. 15; XX. 73; XXXVIII. I' z ę d y b u d o w l a n e. 242, 538. Zaręczyny p. zawarcie małżeństwa, Zapustnia, zapuśnia, O, lit.), p. zaI. 245; III. 28, 40, '64, 200, kładnia, XXXTI. 31. 204; V. 282, 337; VII. 94; XIV. Zapustnik, p. Bogus, kantek, pu100, 379; XVI. 141; XXI. 197; chery, spyrcarze, XII .. 38, 46, 50. XXIII. 128, 185; XXVI. 120; Zapusty, p. Bachusy, comber, karXXVIII. 94, 95; XXIX. 91, 133, nawał, ostatki, szalone dni, koś149, 150; XXXVIII. 126; XXXI){. mider, kusaki, I. 48" 50, 79, 80, 84, 171,172; pt. Zwyczaje i ob117; II. 42, 185, 214; III. 28, 2:9, I' z ę d y we s e l n e. 3;24; IV. 198; V. 353; VIII. 376; XI. 189; XII. 35, 40-47, 122, 136, - u Zydów, X. 50. Zarmucić się, zasmucić .się, II. 141. 226; XIII. 142, 143; XVI. 135; Zarub, (gw. huc.), zagroda dla owiec, XIX. 36; XX. 168; XXVII. 173; XVII. 140, 144. XXIX. 123, 127; XXXI. 159, 161, - śmierci, X. 223; p. przepowiednie XX. 319, 320. .- zemsty, XI. 181. Zapożyczenia bałtyckie w jęz. fińskim, XXXIV. 61. - fińskie i fiń.-bałtyckie, XXXIV. 52. - sto wys. niem., XXXIX 126. - wartości kult., XXXIX. 94, 102, 107. - wyrazów germańskich z zakresu kultury i pasterstwa, XXXIV. 58. Zapraszanie gości, XVII. 156. Zaprawianie cielicy w magii, XII. 300; XVIII. 176. Zaprószenie oka, XXXIX. 400. Zaprzeczenie ślubu, zerwanie narzeczeństwa, XIV. 254. Zaprzedanie się czartowi, XII. 220, 221. • zaruba, O, ukr.), piec, XXXTII. 102. Zarybek" p. mrzost, mrzywie, nerest. Zarzec, zamówić, XVII. 196. Zarzynać, wyraz zakaz., XXXVITI. 378. Zasię; a zasie! tabu, XXIX. 175. Zasiedzenie, p. praojczyzna, XXXIV. 55. Zasiek, XX. 315. Zasiewy jare, III. 10; XIV. 86. - zwyczaje, XXIlI. 64. Zasięg: bałtycki, XXXVI. 84. ~ buku, XXXIV, 57. - ceramiki. sznur., '}(XVI. 36. - fiński, XXXVI. 84. - Germanów, XXXIV. 52. - gry w Jawor, XXXIII. 2, 12. - jaworu, XXXIII, 12. - kultury łużyckiej, XXXIV. 60. - kultury trackiej, XXXIV. 260; XXXVI. ,84. - naczyń pierścien., XXXIV. 19. - spinek, XXXI. 66. - stępy meohanicznej, XXXIV. 254. - stępy nożnej,XXXIV. 240, 250. Zaskroniec, zapow. szczęścia, IX. 65. - w lecznictwie, IX. 65. - skór,a" IX. 65. - srebrny, stróż srebra, złoty, stróż złota, IX. 65. Zasłanianie głowy przy składaniu ofiary, XXI. 191. - p .. młodej, XXX. 225. Zaslanianie, XXX. 197. Zasłona p. młodej, V. 18, 19. - w przesądach, XXXIV. 280. - do pieca, p. zatuła. Zasłony ołtarzowe, XXX. 234. Zasnowałka, (j. ukr.), wzory pisanek, IV. 212. Zasów w budownictwie, IX. 273. Zastajka, (gw. huc.), XXXV. 129. Zastawianie chłopów, XX. 44, 120. Zastawka w magii, IX. 207. Zastrzał, XII. 268; XXXV. 62. Zasufnica, okiennica, V. 64. Zasuwa, XXXIII. 101; XXXVlI. 197. Zasypywanie kredą pośw., XI. 384. - śladów, XVIII. 85, 86, pt. M a g i a. Zaszczypki u drzwi w magii, XVIII. 177, 178. Zasziuka, (j. ukr.), mankiety, XXXIV. 145. Zaśc ,anek, Jl'rx!XV. 62; ,XIXX!IX.2.38; pt. T YP Y o s a d. Zaściąga, czerwona wstążeczka u koszuli, XXIX. 81. Zaściegaczka, (j. ukr.), wstążeczka u kołnierza, XXV. 132, 140. Zaślubienie dziewierza, p. lewirat, II. 295. Za,ślubiny, nI. 2.35, 353; XIV ~ 80, 81, 189; XXXVI. 171, pt. Z w y c z a je i o b r z ę d y w e s e l n e. - z morzem, XXI. 196. - z umarłym; XXXVII. 397. Zaśniuka, O, ukr.), zapaska ozdobna XXXIV. 146. ' Zaświaty, XXXI. 144. Zatałek, zatełek, zatyłek, zatylnik,. boczna strona dachu, XXIX. 7, 27, 28, 51. Zatamowanie krwi, V. 80; XX. 311. Zatcimiać, zasłaniać, XIV. 126. Zatinek, (gw. huc.), znaki na uszach owiec, XXXv, 138--140. Zator, nowe koryto rzeki, Xx. 57. Zatrat, (gw. huc.), choroba koni, XVIII. 190. Zatrucie dziecka, XXX. 135. Zatrzymanie moczu, p. mocz, XI. 398; XXXI. 96. - płodu, p. płód, XVIII. 184. Zatula, (j. lit.), fartuch rybacki, XXXII. 31. �uH 014 , " ,~ , i I i t -l ! ~. Zatula, zasłona do pieca, III. 12. Zatyczka, lonek u wozu, XXXIX. 125. zatyczki do uszu, XXXIX. 302. zatykanie czaszki końskiej, p. czaszka konia; pt. M a g i a. - gałązek w polu, IV. 321. - kądzielą dziur w wig. B. N., XlVIII. 200. - krzyżyków u drzwi, w polu, XXXIX. 339. - słomy na urodzaj, VIII. U2. - wierZJby i kropidła, XXV. 58. Zatyle, miejsce za chałupą, V. 64. Zatylnik, część klamki, VI. 291. zatyłki, zatalek, XXIX. 28. Zatylok, (j. ukr.), p. szczyt, XVI. 367. Zatynka, (gw. huc.), znaki na uszaoh owiec, XVII. 143,. Zaude, zoida, zuda, (dok.), sąd. II. 284. Zauroczenie, IXY.I:<:VII.308. Zausznice, XXIV. 86. Zawadiasz, O, lit.), p. galmistro, XXXII. 31, pt. R y b o łów s t w o. Zawalnice, galwaczki, III. 139. Zawalki, gruczoły szyjne, XII. 267. Zawarcie małżeństwa, p. coemptio, coemptionator, małżeństwo. Zawatra, (gw. hue.), szałas, XXXV. 84, 102, 103, 118, 127. zawiadamianie drzew owocowych o śmierci gospodarza, XVIII. 92. Zawianie, choroba, XXX. 43. Zawiaski, termin. kowalska, VI. 291. zawiasy, zawiaski, p. biegony, huź•. wy, zawiasaki, żabki, IX. 272, 273; XXI;X,. 1>9;:XXXIII. 99; .xXXVII. 197. - do skrzyni, VI. 291. - krzyżowe, VI. 291. - proste, VI. 291. Zawiązanie domu, XXI. 219. Zawicie, kobo ubiór głowy, X. 35; XXXL 111; XXXIX. 451. zawieranie umów, p. B. Nar. Zawierucha, taniec, III. 354. zawieszanie dzwonków, XIX. 116. ..,...o na haku, XXXI. 89. - oczu myszy, XVIII. 185. Zawijaki, buty z cholew" XXXVI. 265. Zawijaniec, taniec, IV. 433. Zawilec, niestrątek, p. Wietrznica, Anemone nemorosa, XXX. 40. - łąkowy, Anemone pulsatilla pratensis, święcony, XXX. 40. Zawila się, p. zawitka, VI. 48. Zawitka, matka niezamężna, II. 335; VI. 78, 79; IX. 120. Zawitki: w ogonie bydłą IV. 420. - w zbożu, IV. 420; XIX. 125, 126, pt. M a g i a. Zawiwa, zawieja, XIV. 126. Zawocky, gwoździe, VI. 291. Zawodniczy, zawodnik, p. galmistro, zawadiasz, XXXII. 31. Zawody wędrowne, XXX. 180; XXXVII. 205, 210. Zawodyny, (gw. huc.), V. 137. Zawodzenie, XX. 69; XXXVIII. 295, pt. Z w y c za j e i ob r zę dY 1>o g r z e b o w e. Zawodzić się, zająć się czym, IV. 307. zawołania rodowe, XX. 157. Zaworotna, (j. ros.), kosa do obrabiania skóry, XXXI. 113, 116. Zawój, kobo ubiór głowy, XXI. 138; XXIII. 118; XXVIII. 18. Zawój, połowa bramy, IV. 48. zawracanie z drogi, III. 52. Zawściekla, czapka, XXVIII. 170. Zawytuszka, (gw. hue.), nazwa owiec, XXXV. 134. - (j. ukr.), wzory pisanek, IV. 211. Zawziątek, nienawiść, VI. 48. " Zazub, samołówka, XXXI. 32. . Zazula, (j.ukr.), kukułka, I. 200, XIII. 28, 29. Zazulani czerewyky, O, ,ukr.), wzory pisanek" IV. 213. Zazuli czerewyczki, O, ukr.) XITI. 225. Zazulka, (j. ukr.), barwnik, IV. 216. zażegnywanie burzy, VIII. 283. - choroby, I. 54, 165; 11. 39, 205; III 231; IV. 338; VI. 262; VIII. 58; IX. 296, 414; XI. 431; XII. 31; XXVIII. 14; XXX. 46; XXXIV 280; XXXV. 69, pt. M a g i a. - żmij, XVI. 20. Zażen, (gw. hue.), Wyjazd na żniwa, XII. 297. Zaźbluchać. zabulgotać, XVIII. 222. Ząb z brony, instrument muzyczny na Łysej Górze, XXVII. 70; XXXIV. 184. Węgiel na ząb, XXI. 217; XXIX. 18. Ząbki;ornammt, IV. 211; IX,XIII, 87; XXVIII. 104, 178; XXIX. 87. Ząbrowanie koni, XXV. 110. Ząbszcz, Galeopsis Tetrachit, II. 137. ZMle, szczeble li drabiny. IX. 288. Zbi.egostwo kmieci, XX. 25, 40. 42. Zbieractwo, XVII. 15; XX. 318; XXVI. 98; XXXI. 145; XXXIV. 288; XXXVII. 74, 331; XXXVIII. 214, 313, 329, 434, pt. Roś 1i n y w z b i e r a c t w i e. Zb i e r a c t w o, p. barwniki, bedłka . mierzliwa, bedłka muszarka, bedłka pieczarka, .bedłka womitowa, ·bedłka zielona, bibrówka, bieluny, bilki, borodajki, ~ssawki, borowy, borowik, borówka, brzoza, (sok), chorosz, chrząszcz, czerpak grzebieniowaty, czerwiec, ćwioki, dziergnie.c, galasówki,gałki, ,gąsiory, gąski~ gogqdZtI, gołąbki; goździeniec, grzebień do" jagód, holubi1lika, hrebinka, 'huzary, (grzyb), jagoda czarna, jeżyna, kłącza, komosa, komary, kopaczka,korzonki, kozaki, (grzyby), kó~ zary, kozierożki, koźlaki, krówki, kurki, lejki, leszczak, leśnik, lisice, liszki, lazy, makuchy,(pieczarki), malyny, maramuch, (muchomor), maślak, maślanka, maślurka, maśluchy, maśluki, mądrzyki, miód trzmieli, mitra, muchajer, (mu'chomor), muchomor, oskola, panny, pieczarki, pieprznik, piestrzenica pomarszczona, plaskosz, grzebieniasty, pod buczki ssawki, poegrzybki, podpieńki, podplotki, podsadki, Psauma maritima, Psauma villosa, psia bedlka, rośliny w zbieractwie, rydze, rypozy skrypije, ryszki, rzepik, sieduń, siedź, siniaki (grzyby), smardz jadalny, s~arszcz, zmarszcz, sołtysy, s0'lJ)a, sromotnik śmierdzący, ssawki, surojadki, syroiszki, szczaw, tanecznica, tańcujka, torka, (tarka), Vaccinium virutis idaea, warmus, zajęczy grzyb, zajęcze ziele, zielonka (bedłka zielona), Zizania aquatica (ryż dziki), zmarszcz, żygawiec. Zbieranie: bursztynu, XXXIX. 370. - J!later:ałów etnogr., XXXVI. 328. - materiałów fonogr. XXXVII. 458. ....,.muzykl lud. polskiej, XVI. 328. - płodów roślinnych, XXVII. 138, 141. - podań, pieśni, YIXl 218. słownictwa ludowego, X(XVI. 15-5. ziół, XXI. 131. �Mb zbijanie drzewa. w tratwę, ·X.6. Zbiorek Chitarski, XX. 114. Zbiornik, część dziergca, czerpaka XXXIII. 136. Zbiory: archeologiczne Samokwasowa D. J., XVII. 167. - Barbiego, XXXVII. 304, 405. -,. ceram. Ermitage'u, XXXIV. 70. - egzotyczne w Muzeum Morskim w Szczecinie, XXXIX. 465. - etnograficzne, XI. 390. - etnograficzne Muzeum w Krakowie, XVI. 427; XXXVIII. 432,4434. -etnograficzne Zakładu Etnol. U. J. K., XXXII. 183. - Geigera R., XXXII. 48. - Gizewiusza, XXXII. 26. - Habicha E., XXXIV. 79. - kraniologiczne, XXVII. 183. - Muzeum w Jarosławiu, Łodzi, Rzeszowie, Toruniu i Szczecinie, p. muzea. - Nelidowa" XXII. 50. - ornamentów chorw., XXXVII.433. - ortyli, XXXIX. 169. - pleśni ludowo wł., XXXVII. 402. - praw litewskich, III. 111. - iPoggia, XXVII. 125. - polskie w Szwajcarii, XXXIX.502. - prehist. E. Majewskiego, XXI. 259. - rybackie, XXXVIII. 433. - ryżu, XXXVIII. 406. Zbiórka siana, XXXI. 69. Zbiry, 2Jbiory, II. 141. Zblęndnić, ogłupieć, XIV. 127. Zborniak, kwas borny, XXXIII. 81. Zboże: dojrzewające, siedziba demona zbożowego, p. baba Jędza, baba, poludnica, lis, koń, świnia, żytnia matka, XXII. 7, pt. W i er z en i a. Zbijanka~ 617 miary i ceny, XXVIII. 145, 147. ebi.egać nago; V. 65, pt. M agi a. ochrona przed błyskawicami, XIII. 143, 329. - p. owes, XIV. 3'99. -przechować, XVII. 13\3. - składanie ofiar, XIV. 83. - sypanie obrzędowe, X.281. - urodzaj, XXI. 95. - w baśni, VII. 4'7; 'XII. 32'9. - w legendzie, IX. 71; XX. 249. - w magti, VII. 271, 272; VI'I. 12. - w mętowaniu, XIV. 377, 378. - w przysłowiu, XI. 342. - w zagadce, XI. 73. - zasiew, XXIII. 58. - zbieran:e, X,X.III. 5ill. Zbój w baśni, VIII. 181, 182, 189, 191; IX. 76, 77. Zbójnicy, p. harnaś, II. 270-273, 279; V. 174, i82; XI. 375, 376; XIII. 54; XVIII. 154; XX. 248, 303-305; XXVIII. 76, 78, 00, 90, 194, 195, 229; XXX. 136;XXXI. 88; XXXVII. 27, pt. Indeks osobowy, na-o zwiska chłopskie. Zbójnickie mięso, gotowane z wnętrznościami. III. 250. Zbójnicy, p. zbójcy tatrzańscy, III. 226, 228, 236, 241, 242, 249, 250, 253, 269,272; V. 309-311; IX.400,401; X. 229; XIII. 34; XIV. 263; XXVIII. 71, 74, 169, 224; XXIX. 110; XXX. 197; XXXI. 82, 83, a7, 91, 92, 143, 167, 174; XXXIV. 157; XXXV. 41-53, 72. Zbrodniarze, zwycz.ta,tuażu, XXVI.78. Zbroja, XIV. 37, 43; XXI. 4a;XXVIII. 253. Zbryszyć, zrobić coś złego, XIV. 127. Zbylić, wspomnieć, XII. 68. Zbyrkać, dźwięczeć, III. 140. odczynianie, VIII. 367. Zdawiny, XXVI, 86, 87; XXVIII, 94, 95, 97, pt. Z w y c z a j e i o b l' Z ędy wesel n e. Zdejmowanie uroku, p. odczynianie, V. 352; X. 342. Zdejmowanie wianków pp. młodym, XVII. 160; XVIII. 150. Zderzenie kultur, XXXIX. 102-104. Zdjęcia: antropologiczne, VI. 393. - budowli, VI. 393. Zdobinki, zdobiny, XXXV. 27. Zdobnictwo, X. 465, 466, 470; XIV. 355; XXI. 51; XXVI. 81, 98, 157; XXVII. 141; XXVIII. 3, 29, 36; XXX. 243; XXXIII. 141; XXXIV. 287; XXXV. 20, 287; XXXVII. 234, 333, 354, 457; XXXIX. 106, pt. S z t u k a l u d o wa. - Czukczów, XXII. 110. - góralskie, XXI. 80. Zdobywanie wrót w obrzędach weselnych, IX. 143. - żywności, XXXIX.' 104. Zdrada, motyw baśni, XXVII. 22. Zdroj, (j. słowiń.), struga, V. 325; VII. 36. Zdrowaś Maria w lecz. lud., XI. 386. Zdrowie w przysłowiach, XVI. 98. Zdrowo, szczęśl., p. zarate, XvII. 163. Zdrój cudowny, XII. 326. Zdun, VIII, 286; XIV. 12. Zduństwo, XXVIII. 103. Zdżoga,zimno, XIV. 309. Ze wsim. żupełnie, XIV. 125. Ze zleku, choroba, XVI. 85. Zebuć się, zebuwać, zezuć się, XlV. 127; XVII. 164. Zec, {gw. zł.), szturchaniec, VII. 281. Zec, (j. serb.), zając, gra, V. 146. Zeder, zdarł, XVII. 164. Zefir, bożek wiatru, VII. 11. Zczynianie, - rr Zegar na dnie rzeki, strach, XVII. 19. - na wieży, XXXI. 80. - topielca, XVI. 88. - w przepowiedni śmierci, XVI. 79. - w zagadce, II. 40; V.49; XIII. 376; XVrr. 84; XVIII. 349. Zegnarka, zażegnyw.acz'ka, V. 64. Zeisig, (n. gór. niem.), czyżyk, XIX. 14.. Zelizomej, (j. słowac.), bohater mityczny, XXXII. 85. Zelman, I. 254; III. 27; IV. 96, 218; V. 275; VI. 170; XXXIII. 155, pt. L i t e l' a t u r a l u d o w a. Zelenycia, barwnik do jaj, V. 214. Zelenyj, (j. ukr.), niebieski kolor, VII. 254. Zelenyj Jurij, O, ukr.), Św. Jerzy, XXXIII. 12. Zemlewij bib, (j.ukr.), ziemniak, X.261. Zemlene serce, purchawka, Tubercibarium, VI. 159. - w lecz., XVIII. 184, 185, 192. Zemsta krwawa, I. 156; III. 216, 370; V. 186-188; X. 244, 342; XVII. 246; XXVIII. 253; XXXVIII. 346; XXXIX. 139, pt. P r a w o ł u d. - rodowa Ul. 196, 216; V. 106, 108, 109; VII. 58, 61, 151, 168. - zza grobu, III. 310. Zerid A westa, III. 2. Zepa, rz~a, XXVIII. 194. Zerow.i71a, O.słowiń.)" poziomk~. V.325. Zescha, zćischa, tschuschen, '(narz. alem.), czesne, ln., Xl. 362. Zesłanie Ducha św., p. Zielone Święta, XIV. 341; XXI. 138. Zespół, harbarzyński naczyń pierścieniowatych, .xXXIV. 101. - ceramiki geometrycznej i pro togeometrycznej, XXXIV: 94, - ceramiki nowoczesnej (hucul., �6t8 , ,-ju'gosłoW.,polsk., rumuń., wę" gierskiej, XX,XIV. 125. - ceramiki protobałtyck.: XXXVII. 321,' 325. - elementów, XXX1V. 155 - etruskinacz, pieścien., XXXIV. lOl. - luźny, XXXVIII. 24. - narzędzi i wytworów, X,XVI. 34. - organiczny, X.X.XVIII. 23, 24. - osadniczy,. XXXIX. 232. - p.aste·rski, XXXIX. 1oo. - plemienny, XXXIX. 176. - podtrzymujący, XXXVII, 60. - potrzebujący, XXXVII. 52. - praktyk kultowych, XXXVIII. 23. - prasłowiański, XXXVII. 325. - ,przedklasyczny, XXXIV. 73. - przedkoryncki, XXXIV. 79. - reńsko-westfalski, XXXIV. 71. ---'-rolny, XXXIX!. 107. ...:-\Średniow. ceramiki Chersonesu, XXXIV. 117. - wandalski, XXXIV. WI. - warunkujący, XXXVI. 126. - wczesnohistoryczny, XXXIV. 71. - wenecki, XXXVIII. 325. - współdziałający, XXXVI. 124. 126; X,XXVI.60. - wytworów kultur., .XXXVII. 45. - zabytków, XXVI. 30. - zawodowy, X,x,XVI. 126, Zeszywanie warg mumii u India'_l płdn.-amer., XVII. 20, pt. Zwy_ , c z a j e i ob r z ę d y p o g r z e b. Żetknięcie się w leczn .. ,XXVII. 153. - z ziemią, XXVII. llO, 111, 139. Zeus, Zews, Pater, VII. 5, 8, 29; XIV. 29, 36, 37, 39, 66, 67, 82, X.XX,XVIII. 45. - cappotas, XXXII. 95, 107. Zezowaty, p. skałooki, XVIII. 197. Zezylia, P. Dzedzilia, XIV. 72, 71, Zębadlo, wędzidło, II. 132_ Zęby, ,ból, X.354; Xl.·383. " -' amulet, XXIiX. 165. - końskie, okadzanie, XII, 268. - leczenie, VIII. 62; XIll. 217, 221; x.x,xV. 62, 68, 72. - przerzucanie nad głową, XVI. 79. - ryjówki, .xII. 93. - spiłowane, iXXIXI. 85; pt, G r u p y P ł c i i w i e k u. - umarłego, XIII. 117. - w zagadce, VI. 248; VII. 70; XIII. 205; XIV. 375; XVII. 84. - wypadnięte, II. 3'66; VI. 62, - wyrwane, L 184; XHI. 117. - zabezpieczenie ,XIV. 132. -zatykanie w ścianę kościoła, II. 274; XIV, 3'98. Zęza plugawa, (·gw. flis.), ściek na szkucie, XX. 6. Zeta, (dial, alem.), hreczlm, XI. 363. Zgaga, IX.x.x. 5'6. Zgajba, Tormentila "erecta, korzeń odwar, VI. 158. Zgarda, (gw. huc.), naszyjnik, XXXV. 13~ • Zgardysta, (gw. huc.)., owca, :x.XIXV. 134. koszula, V, 325. Zgłoski, magiczne, XXXIV. 28, 30. Zgłówek, część pluga i wozu, II. 13'1, 132. Zgon, nagły, XV. 24. Zgręzy, osad" XVII. 164. Zgryzek, kostka u cybucha, II, 141. Zgrzeb lo, IX. 368; XXVI. l. Zgrzęzić, zbronować, XIV. 127. Zhary, (gw. huc.), wypalone miejsca w lasach, XXXV. 85. Zhoda, (gw. huc.), zwyczaje weselne, ,XVIII 163. Ziapać, (gw. złodz.), kłóci'ć s<ę.VII. 281 Ziarneczko, w mętowaniu, XIV. 377. - w pr.zysłowiach, ~IV. 3:51, Zglura, Ziarno, bobu" (rachowanie), III. 136. - do siewu, XXX. 247. - ,grubo mi-elone, XXXIIL 113. -' .jęc2lmienia - w lecZlllictwie, n. 217; XIV, 183. - ofiara bogom, XIV. 83. - pszenicy w Iecz.nict., XXlXIII. 120. - pszeIlicy w obrz. reI., II. 144, - słonecznika, barwnik, IV, 215. - święcone, VI. 55. - w zwycz, i obrz. weselnych, p_ zboże, IX. 44. - zbóż, przetwory, XXXIV, 187. z Diducha, VIII. 375. Ziebrej, (j. ukr,), wyżlin, w leczn. xrrr. 225; XXX. 40, Zielarka, XXXVIII. 240. Ziele, zioła, cudowne, VII. 285; VIII. 306; X. 97; XX, 80, 81, pt. R o śl i n y w l e c z n i c t w i e. - czarcie, VII. 285. - darbha, I. 133. ---. diabelskie, p. przestęp,'X'XXIII. 27. - dziewanny, XIV. 225. - ik.orzonki, pożywieni.e, XIV. 301. -lecznicze, XIV. 13·2; XXx. 49, 203, 205, 207. - M. Boskiej. swier:z!bówka, kłos. . . XXX, 48~ -od pożaru, XXXVIII. 263. -- Pana Jezusa, przymiotnik łąkowy, XXX. 48. - specjaln:e zbierane, XIV. 252. - święcone, VI. 59, 77; VIII, 364, 'X. 4137; ~I. 215; XVI. 80; XXI. 216; XXV. 93. - świeże, XXX. 42, - w magii, III. 22; V. 60; VI. 387. -zimowe, I. 16l,pt. Rośliny w wierzeniach i magii. 'Ziele,wianki, IV, 283. -Zielenice, Confervae, L. XVIII. 192. :Zieleń, kolor żałobny, III. 357. ZieUniak, moczarka ElOda' Canadnsi$ kanadyjsk.a, XIV. Ric}l.ard, 127. Zielnik, czarodziejski, I. 7, 187; XVII, 21; XXX'. 2()7; Xxx.VH. 298 298; ~ Syreńskiego, XXX, 208, 200; Zielona łąka, kraina duchów, lXiX. 220. Zielone, gra, V. 256, 20m; \XlI. 300. Zielone Święta, p. Świetaja nedila, II. 21, 62, 87, 88, 205, 229; IV, 97, 186, 199, ZOL· 220, 222, 227; 312, 320; V. 220, 250, 256, 319, 370; VI. 78, 261, 33,0; VII. 179, 325; VIII. 256; [:~. 138, 172, 189; IXI. 45, 64, 68, 183, 319; XII. 36; )XI'II. 1<6, 19, SB. 89, 92, 110, 125; XIV. 20, 65, 67, 213; 320, 325; XVI. 83, 325; XVIII, 75, 215; XlX. 57, 58; XXVII. 163; XXIVIH. 47_,65; XXIX. 100; lXXX. 225; XX~III, 11, 114; .xXXVII. 34'5; X:XXVIII. 540; ,XXXIX. 432, p'~. Z w y c z a j e i o br zę dy d o r o c z n e. - oddawanie czci Jeszy, ,XIV. 325. - zjawienie stę czarown., VIII. 378. Zielonka, bedłka. zielona Tricholema equestris, XXX. 100. Zielonka szara, Russula resinus, XXXI, 100. Zielony Jerzy, Zelenyj Jurij, XXXIrI. 10. - mężczyzna, demon, II. 13. - mostek, zabawa, OCXIXUI. 5 Ziemia, biała piaszcz. XXXIX. 210. ~ biCie ziemi X. 355; XIII. 204. - bociania, VIII. 281, 313; XIV. 172, 183; XXII, 22. - bóstwo, VII, 6. - bursztynowa, p. Prusy Wschodnie, XlXXIX. 412. �620 .,- ,i" I czarna, ·bawełniana,.x.x.xrX. Królestwo> Tr7Ug'ł\oVl/la, ix.IV. 30,141. kult, VII. 6, 12. lekka, XXXLX .. 210. - matka, V. 53-56. - matka bogów, IXXJCJI. 122. - obiecana, VIII. 3,53; - na opuszczonych' zagr. IX:X,XIX. 207. - przysięga na ... , IV. 17, 18, - p3zenna, X:XIXLX.236. - rudawcowa, lXIxlxIIX. 212. - rzeczna, XXX'LX,206. - stworzenie, XXXII. 120. - szara, XXXIX. 210. - trypolitańska, XXXIX. 37,8. - uprawna, XXXVII. 174; XXXIX. 192, - urodzajna, XXXIX. 207-200. _ w budownictwie, X.xXVII. 102, 107, 111. - w legendzie, IX. 68. - w magii, XI. 380; XXXI, 27. - w o>brz. i zwycz.prawnych, XXVIII. 137. _. w org. rodowej, XXXIX. 122. - w wierzeniach, IV, 17,420. -. w zalgadcc, XIV. 374, 375. - z cmentarza w magii, VIII. 348; XI.300; ,XI'I. 81; XX,X. 250; X,XXIV. 43. - z granicy w magii, XXXIV, 7. - z kamykami białymi, sza;rymi, .xXXIX. 212. - z progu obory, XX'V. 91. Ziemiak, ziemniak, X'. 261. Ziemianie, XXXIX. 44. Ziemianka, XXIII, 4~7; XXV, s. XIV; XXXIX. 195, 254, 255, 258, 259, 262-264, 274, 278, 284, 285, 287; pt. B u d o w n i c t w o. 621 - mieszkalna, XXVrII. 248; pt. B ud y n k i m i es z k a l n e. Z i·e m i a n k a, p. dół mieszkalny, ja_ ma loch looo>wnia, orany, piwnica, sklep, wykopy leśne, ziemianka. Ziemiennik, bóstwo, wąż, XVI, 23; X,XII. 5, 8. Ziemniaki, p. bałaburka, bambry, bandurka, rabola bandury, bula, bandz, bulba, bundz, buraczka, buryszka, galuch, garagola, gruszka, burka, la, koki, hruszka, kartoch, kompery, tufka, . p'yry, ripa, karpekobzole, krompel, rzepy dula, hardy- karakula, kartofla, ba- bulbaga, pan- ziemiak, zemlenyj. b1b, IV. 135, 136, 144, 174, 276, 282; V. 122, 125, 140; VI. 55, 57, 68; VIII. 36, 6,1, 123, 187; X. 37; XH, 9, 14, 27; XI. 49, 134, 250, 380, 381; ,XVI. 84, 1,34; XVIII. 62, 71; XX. 96, 257, 2,69; XXV. 112; XXVII. 346, 3191; XXVIII. 68, 69; XXIX. 96; XXX, 4!3, 166; XXXV. 68; XXIXVIII. 31.1; pt. Rośliny uprawne. - jako matryca w zdobnictwie, XXXIII. 141. - w lecznictwie, VI. 59; XXX. 43, 65. - pożyczanie do siewu, VIII, 363. - w wierzeniach, XI. 194. - w zabawce, XXVIII. 68, 69. - w zwyczajach żyd., XXVIII, 49. Ziemniary, ziemniaki, XI'l. 123. Ziemny piesek, chomik. Ziet, (gw. hue.), zięć szwagier VU. 264; ,XVII. 161, Ziew, w tkactwie, XXXII. 36. Ziewa jama skrzelowa XIV. 127. Zięba, w bajce, VIII. 315. - w lPieśni, VI. 153, - w ptasznictwie, X'.XXII,X.293. - w przepowiedni deSZCZU,IX. 66. ziemniory, '- zbieranie, X}Q, 131; XXVII. 121. Zięć, P. nadamnik uszkuris, V. 9, 20. - 7Jbierahie w dzień św. Jana, VI. Zile, O, ukr.), wzory pisanek, IV. 212. 1509;XVIII. 99; XXlX'1lX.99. Zima, V. 5>5,250; XIV. 85, 86. Ziólka frajcuskie, Species St. Ger- w przepowiedni, XIII. 205. main, V. 165. Zimberka, (gw, druc.)., pani, Ziółka na dusnotę, ślazowe, V. 165. XXXVII. 210, Zipun, O, ros.), kożuch, XXI. 137. Zimica, febra, XVI. 144. Zirki, zirnyczki, O, ukr.), wzory piZimnica, febra, II. 225; I'll. 138; VI. sanek, IV. 213. 61; XI. 386; XXI,X. 165; XXX, 42, . Zirwani no hi, (gw, huc.), choroba 65; XXXV. 71. koni, XVIII. 190. Zimny palec, mały palec u lewej ręZise, Zisec, Zisece, Sieske, (środ.gór. ki, XII. 396. n:.em.), czyżyk, XIlX. 14, Zimorooek, wcielenie ł;óstwa, VII. 2. Ziza, Zieza" bóstwo, XI. 358, Zimownik, Aster novi Belgii, XXXI, Zizilia, XIV. 72. IDO, Zizica,żywica, XXXIX. 395. Zimowit, p. Colchium. Zizania Aquatica, ryż dziki, Zimówka, (gw. hue.), p. nazwa oryla, XX,x,VIII. 4015-407; pt. Roś l iXVIII. 133. n y W' z b ie r a c t w i e. Zimziele, barwinek, XXVIII. 241. Ziu, O, germ.), Ojciec Niebios, Zintyca, żętyca, II. 128, 207; VII. 45. XX XVIII. 45, Zizie, (gw. dz.), ziemniaki, III. 165. Zioła, ziele,' pt. Roś l i n y u p r a wn e, rOŚ l i n y w l e c z n i c t w i e Zjadanie dusz, VI. 17. Zjadanie obrzędowe mięsa kozy, w wi·erzeniach i magii. XXXVIII, 58, 59. - czarooziejskie, XII. 169; XXI. 00, 83" 131; XXV. 9, 12, 14, 16, 89; Zjadek, jedzenie, XIV. 127. Z;adrzyć, skręcić, powikłać, XIV. 127. XXVI. 11; XXVrI, 7'8; XXVIII. Zjawiska: czasowo przestrzenne, 241; XXIX. 119; XXx. 202; XXVI.39. XXXIII. 124. - do warzenia, XtXVI. 17. - etnologiczne, XXVII. 42. - językowe, kulturowe, XXI, 160, - dadalne, III. 253. (241; XXXIX. 2, 22. - lecznicze, II, 205, 289; V. 347; - mody, XXXVIII. 21. 157, 1158;IX. 297; X. 3~4, 335, 355; - prehistoryczne, XXVII. 42. XI. 3&5,387; XXX. 226; XXXI. 5; XXXIII. 124; XXXV.' 149, 172; - pr'zep. deszcz., XXXIV. 279. - przy'rody w pojęciu ludu, IV. 96; XXXVII. 374; XXXVIrI, 240. XIX. 112. - na miłość, VIII. 236. Zjazd: archeolog]czny w 1908 r., - ścięte kosą, XXXIX. 336. XV'll. 167. -święcone, IV. 81, 141, 158; VI. 64; - etnografów pol., ,xVII. 267-269. VUI.- 256; IX, 414, 419; XX. 73, - geografów i etnografów, XXVI. 78; XXV. 76, 77, 84, 89, 91, 92; 128, 155;' XXXIX. 6, 7. XXX. 48; X.XXV. 25; XXXVII. 30. - pisarzy chło>pskich, XXXIX. 11. - w obrz. pogrz., xxxrx. 303. yr. �622 ~: , I, ; : i ·-i 'I' 1 ~ ~ ;! ;! l I I', u lP ,;, , ' l: -1.1"' ~ I: ~-- I Li l, I' ~'przyrodników i lekarzy w Moskwie, XVII. 264.' ' - wszechzwiązkowY geograficzny w Moskwie, XXXIX. 6, 7. Zjazete te sen-jannit, (j. alb.), ogfeń świętojański, 'X,X. 301. Zjedź, dziecI, drob azg, lXIV. 309. Zjezdny, ludne miasto, XVII. 164, ZLamdać, szlochać; III. 140. ZLata baba, (j. bułg.), królowa Sojanic, XIV, 73. Zleplitnie włosów paschałem w magii, XX. 297, Zlewanie progu, XIX. 122. ~ wielkanocne, p. Smigus, XVI. 141. ZLewki, woda z umycia, XXXIII. 118, 119, ZLęk, choroba, XI, 395. Zlizywanie choroby, Xl. 384. Zła, łza, IV. 307. Zła: choroba, opętanie, XIII. 220, 226. ~ godzina, III, 51; X. 109; XIII,232. ~ kobieta, XXXIV. 284. - ręk~, III. 50. - siła, 'l. 26. - żpna, motyw baśni, X'XIX, 127. Złamanie, u bydła, XVIII. 189. - umowy, IV. 124. - wiary małżeńskiej, III. 294, 296; 'IV. 370;V. 111, 118. Złiiszcza, zwłaszcża, XIV, 127. Złe, Ul. 21; V. 56, 231, 347, 364, 365; VII. 25; VIII. 350; IX. 184; XII. 320; XXX. 86,pt. Dem any szkodliwe, - duchy, XX.XVII. 285. - miejsce, XXX'III. 122. - moce, III. 21; XXXI. 28; XXVVII. 295; XXXIX. 220, - oko, złe spojrzenie, oczy złe, uroczne, X, 342; XXV. 133; XXVI. 120; XXX. 224; XXX. 224; XXXI. 623 94; XXXII. 34, 104; XXXVIT, 3G8, pt. W i e r z e n i a. - siły, XXI. 27. - wiatry, p. wiatr, III. 143. - wieszczyć, wróżyć, XVII, 200. - znaki, V. 53, 278; XXXI. 78, Zło, demony, XIV. 38, 44. Zloczyń, król wężów, XVI. 20, 21. Złodziej, p. chqśnik, II. 267, 357; V. 119; VII. 237; VIII. 372; XIII. 229, 230, 232, 257, 258; .xXIII. 135, 130; XXIX. 122. - koni, IV, 246, 363, 366. - trawa otwierająca zamki, kłódki, XI. 377; XX~IX. 377. - w bajce, VIII. 187, 188; IX. 73. Złohy, (gw, hue.), choroba, XIII. 217, 220; XVIII, 184. Zloj Tatariszcze, (j. ros.), postać mit., XXXII. 89, 141. . Zloje, (j. ukr,), diabeł, XV. 136, Złota bania,' VIII. 195. - gruszka VIII. 193. -' jabłko, V. 191; VIII, 1;93;XIII. 36. - jajka, V. 131. - kądziel, V. 182 ,....... kokoszka, V. 131. - kołowrotek, V, 182. - legenda, p, Legenda Aurea, XXVII. 10; XXXI. 49. - liście, XI. 373. - most,XVI. 113; XXXIII. 5, - motowidło, V, 182. - ostrogi, II. 168. - pieniądze, V. 128. - pióro, IV, 86; IX. 179, 180. - pług, IX. 403, - rosół, III. 51. - runo, XXXVII. 127 .- rybka, III 288; IX, 84, 85. - sierść, XI. 379. - siodło, IX. 403; XVII, 203. - stół, XXXVIII 128. :/ -c trzewiki, XX. 251, 252, - uzda, xvn, 2102. - warkocz, II. 247. - wiek, XIV. 186. ....,..włosy~ V, 172; VI. 352; IX. 82; VI. 373, - wrota, XXXIII. 5. Złota Baba, XXXIX. 310. Złota Horda, XXXIV. 172, ~ote łańcuszki, p. talizman, XV. 184. Zlotnica, ruda złota, III. 267. Złotnictwo, XIV. 198; XXIV, 89; XXX. 233; XXXVII. 332, pt. Met a l e i i ch o b r ó h k a. Złotnik, XXXI. 86. Złotnik, roślina, aphr •• XXXIX. 300. Złoto, I. 204; IV. 88; III, 263; XI. 374 379; XIV. 37, 39, 40, 322; XXViII. 30, 222; XXIX. 100, 105; X,XX, 176, 251; XXXI. 131. - alchemiczne, XXVI. 18. - do haftu, XXVIrI. 35. , - płynne. XXVI. 18, ~ w bajce" II. 57, 58, 78. 266. 287; 362; V, 129; XI. 105; XX. 258. ~ zaklęte, V, 44. Złotogłowiec. król wężów, XVI. 31; XXXVII. 303. Złotogłów, p. brokat, lama, XXVIII. 26, 27; XXXI, 164. Zlotoqlowa, '.kob, ua'krycie głowy, XXVlII. 17-22,26---.29, 32. Złotówka w magii, III. 28. Zlodź, gradż deszczem, XVII. '165. Zły., diabeł '!TI, 21: IV. 383: V. 3161, 364, 365; VII. 23; XII. 323; XX. 254, 295; XXI. 218; XXIV. 42, 43, pt. D e'm o n y s z k o d l i w e, - pusty, XXX!. 227. - brat w baśni, XI. 378. - duch, III. 144, 281; IV. 383; V. 176 358; VI. 15, 266, 389; VII. 23; "11'1, 311, 353, 370; IJ{. 67, 166; XI. 53, 314, 318, 4'04; XIII, 216; XIV. 56, 292; XVIII. 84-86; XXVI. 74, 81, 103, 107; XXVI'!. 57, 58, n, 78; XXIX. 149, 164, 165; XXX, 202; XXXI, 21, 97; XX.xIV. 8, 32, 41. ~ raz, szubienica, XIV. 3W. ~ urok, II. 203. ~ wiatr, pr2ieciąg, XXXIII, 118, - wlrok, p. złe oko, II. 203. Zlywat placzi, (gw. hue.), odczyniać . uroki, XVIII. 178, Zlywki, O. ukr.), zlewki, XXXIII.119. Zmarli, p. wspom~nan.1e, sadzenie drzew owocowych. Zmarły, p. W. Czwartek. - a prawo, XXVIII. 250, 251; XXIX. 159. -. ofiara zbrodni, XXVIII. 251, 253. ~ przestępca, XXVIII. 251, 253. .:- kult, XXIV. 1, 2, - obawa przed ... , XXVIII. 251. ~ wiara w'dalsze istniene, ,XXVIII, 250; x'XIoX"H~O. Zmarszcż, p. smardz. Zmartwychwstanie, p. Wielkanoc, Adonis, II. 184, IV. 218; XIV. 341; lXVII, 191; XIX,57. - teoria zmartwychws., V. 120, 121. Zmarzlica, kieib, XVIII. 62. ' Zmek, smok, XIV. 184, 299. Zmeresony, pogmatwany, XVI. 86. Zmiana, 'wzmianka, XIV. 127. Zmiany techniki i materiału, XXII.98. - w wytworach, XXXVII. 56. Zmiatanie łotra, XIX, 57, 58. Zmiej Gorynicz, (j. ros.), potwór mityczny, XXXII. 35. Zmierzch, pora złych duchów, XXXIV. 19. Zmiga, (dok,), żmija, XIV, 75. ZmiLgnońć, żniknąć, XIV. 127. �624 stłuc, IX. 288. zmora, V. 55. Zmora p. aitwars, trauma, siod~o, zmoma, I. 26; IV. 33'1; V. 55, 181, 298; VI. 32'7; VUI. 35,6; ~I. 314, 363, 43'0 XiD. 1~, 216; lXIII. 295, 297; XV'll. 2'7; XX. 2'97; XXVII. 134; IXIX,IX. 165; XXXI. 145; XXXV. 24; XXXVII. ~8,9,251, 25,7. Zmor cuch, sió<lmy syn, XI. 314. Zmowy, zmówiny, II. 237; :>mV. 189. 19'2, 37'9; XV. 72; XXVI. 86, 87; 'X'XVIII. 94, 97; XXIX. 90, 133 149. Zmya, (dok.), żmija, XIV. 75. Zmyja, żmija, XVIIII. 164-166. Zmysony, spocony, XVI. 86, Zmywanie chorego, p. obmywanie. XI. 385, 387; XVIII. 182, pt. A bl u c je. Znachor, I. 6, 54, 55, 165, 206; 11,216; 328; HI. 19, 301; IV. 418,420; VI. 22, 23, 117, 119, US8, 2317;IX. 418; XI. 214, 219, 400; XVII. 23; XIX, 117; XX. 294; XXI. 136, 144-147; XXIX. 165; XXXI. 65, 82, 85; XXXIn. 117-126; 'XXXV, 73; XXXVLII. 240. - huculski, XV. 143. - wędrowny, XXXI. 82. Znachorka, I, 54, 165; II. 216; III. 20; VI. 18, 386; vrH. 87; IX. 386; XIII. 118; XV. 101; 'XX. 294, 298; XXIX. 164, Znaczenie, barwy niebieskiej, XXVII. 13,6. - bydła i ow'ec, XVII. 142; lXłXiX.v. 125, 138--14'2, 145, pt. Z n a k i w ł a s n o 'ś c i o w e. '- kultowe naczyń pierśc" XXXIV. 133. - magiczne świąt wiosennych i letnich, XXXIII. 10 Zmionć, Zmoma, li ! ii· : ~ j (-, ··i·1 'i :1 li I I" It I! :1 !. li It 1'·\ 'j'l II l' I 625 -:- papką z mąki drzwi i okien na Trzech Króli, VIII. 374. - użytkowe na<:zyń pierśc., XXXIV. 133, '- węzła w magii i med., iXXVII. 153. Znajqcy, znajqca, znachor, znachorka, III. 22; XXXII'I. 118. Znajda, znajduk, nieślubne dziecko, IX. 120; XX, 248. Znajomóść wsi i życia ludu,X!XV. 100. Znak domowy, XXXIX. 145. - placu ... XXXIX. 144. - pokoju, XXXIX. 144. Znaki: bartne, XXVII. 166, pt. Z n ak i w ł a s n o ś c i o w e. - czarodziejskie, XXVI. 14, 70; X!XXV'I. 313. - diabelskie, XXVII. 71. - dohre, V. 278. - heraldyczne, XVIII. 54. - ,kabalistyczne, VI. 331. - krzyża, VIII, 374; XII: 221. - liturgiczne, XV. 212. - malowane, XXII. 113; XXXIII. 105.107. - mowy, XXXVII. 315, - na skrzydłach niewodu, XXXII. 30, - oznaczają,ce koniec budowy, X XXIII. 154. - prorocze, VIII. 57; 'XXIII. 183. - przedśmiertne, VlIII. 49; XVII, 61, 62. - przestrogi, XXXI. 79. - rodowo-gospodars., :XXxrII. 154. - symboliczne, IX. 1,95; XV, 12,17; XXVI. H2. - szczepowe, XXXVII. 85. - tatuowane, XXVI. 78, 79. - totemiczne, XVIII, 53,' 54. - własnościowe, p. granica, XVII. 142; XXIII. 162; XXXV. 138--142, 145, _ złe, V. 53, 278. Zodiaku w wycinance, XXII. 124, pt. O r n a m e n t. Z n a k i s y m b o l i c z n e, p. Abrakadabra, charaktery, granat, groch, gwiazda, jabłko, kolo, Korskansydiin, kostka, księżyc, słońce, swastyka, Tapionkanta, tricula, Tursaansydiin. Z n a k i w ł a s n o ś c i o w e, p. ciosny, drzewa graniczne, gmerki,. godła chałup, domów, rodowe, herrbly kamienie graniczne, kiczka: koźle głowy, mar!ki, merki, meżiwnykie, obirka, pryt'ete; pryt'mak, rogi jelenia,. rosk'ete, ros kil, sok'yrka, striuka, ustroka, perek, znaki ujazd, wskis, bartne, roskiń, ~koscik, striwka, wiszczok, zatirwk, zncimend, tader, w pó- zatynka, znamen' na sośnie. Zna'kpwanie, 2Jj,awisk, ~XXVIII. 190, 191. Znaleziska, brązowe minusińskie, XXV. l. - egipskie, XXXIX. 117. - luźn~ XXVI. 34. - ostrołęckie, XXI, 63. - paleolityczne, XXI. 63. - prehistoryczne, XXI. 24'9, 250, 260. sumeryjskie, XXXIX. 117. - w Chelrnźy, XXV. s. VI. - wydmowe, XXI. 62. - z Kijowa i Meziny, XXII. 77. - zamknięte, XXVI, 34, 36. Znaleźne, IV. 204, opt. P r a wo l udowe. ~nalazi się, odnajduje się, IX. 288. Zncimen'a, znamenńeta, (gw. huc.), znaki wlasnośc., XXXV. 138. Znamki, znaki, II. 6. eta, 40 Lud - znamki, Tom XL znokaj, ża,rna Znandek, znajda, Z-nieba-spad- XIV. 126. niebospad, glistew- nik, pospolity, Chelidonium maitU XXX.46. Zniewaga Hostii, XXVIII. 71. - rodziców, V. 108. Znokaj, (gw. błr.), znaki, XXXII. 30. Znosek, zniosek, kogucie jajko, XVIII. 175; XX. 295; XXXVIII. 24'7 Zobiegany, taniec,. III. 354. Zobuć się, zobuti, zebuć się, XVIII. 164 Zocirka, zacierka, IV. 286; IX, 256. ZOCZyji (gw. hue.), uroki z oczu, ~VIII. 182, 185. Zodjak, X'I:X.92. - motyw mizrachów, XXII. 124. - motyw zdohniczy, XXVIII. 45, 49. Zojijd! Zojija! naśladowanie glosu wilgi, VIII, 393. Zojija, wilga, VIII. 393. Zotba, kupa śniegu, X,IV. 127. Zolnia, wyprawianie skór, XXXI.115. Zolowy, popielny, XIV. 127. Zolotnyk, (gw. hue.), choroba, ,XIII. 217. 220. Zolotny,,", (gw. hue.), macica, VII, 264. Zołzy, choroba koni, .xVIII. 190. Zona Thomistika, (j. lac.), pas św. Tomasza, p. pas czarodziejski, X.xIII. 23, pt. M a g i a. Zoprojity, (gw. huc.) przepocić, VII, 264. Zori, (j. ukr.), gwiazdy, III. 45. Zorka, wełniana czapka, XIV. 292. Zoroaster V. 370. Zorza wieczorna, I. 174; XXVI. 97; XXX.206, Zostawianie potraw dla zmarłych, w W. Czwartek, XVll. 28. Zt>tylnik, część wozu, VI. 3!ł5. Zowidka, nieślubna córka XVIII.222 Zowszem. owszem, XIV. 127. �627 626' radzić, XIV. 127. Zrąb, p. butyn, hrydy, konstrukcja, IX, 270, 27'5; XI. 173 174 3,15 408; .xVII. 14; XXX. 29'; xxXVII: 196, 197; XXXVIII. 272, pt. B udo wn ictwo. - na oblap, XXXVII. 196. - na zamek, XXXVII. 196. - ruchowy zabawy, XXXIII. 3. - studni, XXXIII. 110. - szczytu dachu, .xXIX, 3I. - w rybi ogon, X. 310, 312; XXXVII. 197. - w stodole, XX. 262. - węgłowy, XVIII. 5; XXXIII. 10; !XXX,vII. 196, 197. Zrękowiny, p. zaręczyny, EX'. 218; XI. 223; XIV. 187; XX. 197; XXVII, 154; XXXV. 188; XXXIX, 428. Zrodzenfe' z dziewicy, XX.'{lI. 121. pt. M i ty. _ Zrodzić, urodzić, XIV. 127. Zrojca, zdrajca, XIV. 389. Zrost, roślina lecznicza, XII. 63. Zróżniczkowanie językowe, XXV. 9'1. - morfologiczne dial. pol., XXVI. H'';; Zrusto, ruszt, V. 64. Zrywanie paskudnika, IX. 418. Zrzucanie kota, p. zrzucanie Judasza XII. 311, pt. Zwczaje i obt' z ę d Y d o r o c z n e. Zubci, (j. ukr.), wzory pisanek. IV. 311 Zubuci, (j. ukr), zakończenie dranic, XXXIV. 144, 146. Zubczyki, zuby, (j. ukr.), p. wzory pisanek., IV. 211. Zubrzyk, rośl ny leczn., XII. 22'5. Zuby, (j ukr.), zęby w zagadce, VII,70. Zuby jak bolet, (gw. hue.), ból zę'bow, XVIII, 184. Zugaj, tęgi chłopak, XIV. 273. Zradzić, l I j ! Zumbera, rzeźba, XXXIX. 144. Zumek, węzei chusty, XXI. 13B. Zumer, (gw. złodz.), chleb, VII. 281. Zupa, jadło weselne, p. polewki, XV.77. - kminkowa, XVI. 134. - z gruszek, p. hamula. - z jęczmienia tartego, XVI. 134. - z piskorzy, V. 350. - z serwatki, VI. 46. - z ulegałek, p. hamuła, III. 12. - z ziemniaków, p. fitka. Zupak, podoficer, XIV. 180. Zupan, p. żupan., XIV. 15. Zur, żur, III. 173; IV. 286, 287; VI. 57; IX, 256. Zurzyć,'podburzać, lU. 1410;XV. 86. Zwarka, ceber do bielizny na trzech nogach, rII. 145; IV. 307; VI. .48. Zwarnica, (gw. huc.), żętyca, VIII. 45. , Zwertak, kółko do nauki chodzenia, II. 131. Zwiady V. 282, pl::. Z w y c iZ.a j Ie i o b r z ę d y w e s e l n e. Zwiastowanie N,. M. P., p. Blahowiszczeni e, I. 170; II. 101, 163; VI. 337,' 338; VIrI. 376; XIII. 195; XXIX. 107; XXX. 28, 193, pt. Zwyczaje i obrzędy doroczne, Chronologia ludowa. Zwiastowanie N. M. P. w przysłowiach, IX.. 252. - wróżby gospodarcze, VIII. 61. Związek, braterski, V. 5. -choroby z barwą II. 55. - kazirodczy, I. 77. - parzysty, III. 372. - pomiędzy totemem a człowiekiem, XVIII. 49. - roboczy chiński, ,XII. 353. - rodowy XXVI. 86, 87, _ _ _ _ szczepowy, I. 70. tajny, XXI. 263, 270. teorii z praktyką, XXXIX. 53,. trojrodowy Gens triplex, XXXIX. 55. _ umarłych z żywymi, XXXIV. 12. _ z diabłem, XIX. 136, 138, 142. Związywanie, p. węzeł, XXII. 146; XXVII. 136, pt. M a g ia. _ rąk i nóg zmarłego, XXI. 216. _ szczęk zmarłego włóknem roślinnym, XVII, 20. Zwichnięcie, XVIII. 183. - u bydła, XVIII. 190. Zwieracka, część wozu, VI. 395. Zwierciadlo, _ zwierciodko, zrzadlo. czarnoksięskie, XXVII. 78, 96, 103;XIXIX 64-69, 72. _ powiększające; XXVII. 119. _ Twardowskiego, XXVII. 120; XXIX. 64-68, 72. - w magii, XX. 80. _ we wró~bach, XXXI. 145. Zwierciadło przykładów, Speculum exemplorum, XX:XI. 12, pt. L it e r a t u r a l u d o w a. Zwierciodko, zwierciadło, III. 13~ Zwierzęta, bóstwa, XXXIV. 16. - domowe, w prawie wiejskim, IV. 22; XXVII. 144. - dusza, XJH. 125; XVI. 182; ,XXI. 21. - hodowla, XXV. s, VIII. - jako sila pociągo\\1a, XXXIX. Ill, 113, 116, 118, 193. - juczne i pociągowe, XXIII. 162; XXXI. 166; XXXIII. 150; XXXVII. 364; XXXIX. 11, 114, 116, 118. - kult, VII. 1-4, 399; XIV. 129. - obrazy w świątyni, XIV. 40. - odpędzanie, l'I, 130; XXV. 120, 1Pt. W o ł a n i e n a z w i e r z ę t a. - ofiarne, X. 113. - opętane, XXXVII. U, 21. .- oswojenie, XXXIX. 11, 21. mowa, XIII. 125. pochodzenie, XIII. 125, 334, 3'35. pomagające człowiekowi, XVII. 54. praojcowie, XXXI. 154. przemiana w zwierzęta, X. 397. stosunek do czlow.eka, XVII. 182. stworzenie, VII. 23, 25. świadkowie i mściciele zbrodni" X.XVII. 30. -< totemiczne, XVII. 34, 38, 43; XVIII. 17, 21, 44,' 50, 54; XIX. 162; XXXII, 181. - w bajce, pt. B aj k i. _ w baśni, XI. 372, 373; XVII. 54, 55; XXXVII. 19, 24. - demologii, x,xlV. 87. - w przesądach, XXrI. 13, 21; XVII. 1181-184; XXXI. 157; XXXIII. 280; X'XXVIII. 329. - w przysłowiach, II, 202. -. w raju, XUI. 334, 335. - w wierzeniach, X. 109; X,XV. 5<2; XXIXI. 154; - w wycinance żydow., XXII. 12'5. - wabienie, .XXV. IW; XXX. 1, 33. - znalezione w szkodzie, IV. 247. - żelazne, wotywne, XI. 211, Z w i e r z ę t a d o m o w e, P. babka, babuć, baran, bawół. bulanyski, cabo, caballos, cabaH cabal- (ko·ń), chów zw'erząt i bydła cielę, cieliczka, cielisia Daenu, (krowa), drób, drób chliwny, (świnie), drób folwarczny, (gęsi, kury), gadzina., gaul, gąsior, georgos, (kogut), gęś, gule, (indyki), gul, gula, (wół), hebo, lus, cavaHo (kobyla), heven, hobo. hobko, hob, jagnię, jaHunyk, jałowica, jałownik, ja- b1J, inochoda, jałoszka, łówka, nyczka, jarcak. jerc~ jarka, ;erczuk, jehne, jeh- ;eroczka, �628 (krowa), kavel, kac, kadża, kaza, (koza), kiernoz kiń, (koń), kiodruz, kit, kiżia, klacz knórus kabel '(kobyła), kogut, kohut, koń, korowa, kot kotiuha (pies, koza, kazci, jer, krowa, kalemba, locha, losie, loszęta, ma- mierloki, muły ogier, owce, parsiuk, pies, prosię, świrzyna, nia, wielbłąd, il i wół. d z i k i e, antylopa, bawół, bizon; borsuk, chomik, dublenyj (ryś), dzik, gacek, gotur, głuszec, gronostaj hiena, huang-shu-lang (łasica), jaszczur, (salamandra), jaszczurka, kabarga, kociara, (niedźwiedź), kosmos, (wilk), kozica, kuna, latoperz, lew, liszka, lis, łasica, laska, łoś; malej małpa, medved miedźwiedź, rz w ,ie r z ę t a mentoperz, :i ,I r "'I 'j 'i Mikuś, panna laska, nied'źwiedź, nietoperz, perchacz, wąź, wie!Wiórka, wilk, wydra, zając, zwirieta. Zwierzyna, I. 125; XXXI,26, 29. Zwiesinosek roślina, aphr., 'XXXIX. 3<00. Zwit, Z-wit, (dok.), ,XIV. 210, 211. Zwizda, zwizdki, zwizdoczki, (j. ukr.), wzory pisanek, IV; 21G. Zwłoki, przestępców, x.xXI. 144. - wynoszenie, XXXII. 182' Zwodyny" (gw. huc,), wesele, OCIII. 116, 211. Zwodzenie w zwyczajach kupna i sprzedaży, X,XIII. 82. Zwodziciel, Prima Aprilis, VrII.83,S4. Zwodzijas, Prima Aprilis, VI. 29'9. Zwón, dzwon,XIV. 127. Zwon, (j. słowiń.), zegar, V. 325, Zwoniec. dzwonek, XIV. 276. Zwonienie, dzwonienie, XIV, 127. 'Zwonki święcone, !XI. 313. cza'rownica, ~IX. 144Zwonyszek, dzwoneczek, XlV. 127. Zwora, część cepów, XI. 174. Zworiwnyk, (j, ukr.), Prenanthes purpurea" liście, okłady, VI. 159. Zworowyj lyst, (j. ukr.), roślina lecznicza, okłady, XVII'I. 180, 184, 192, Zwucyć, zwalać, XVI. 86. Zwycięstwo Wielkiego 'Października, XXXIX. 54. Zwyczaje: pt. Z w y c z a j e i o b r z ęd y b u d o w l a n e, d o r o c z n e, n a r o d z i n o w e, p o g r z e b owe, we s e l n e, Z w y c ;Z a j e i o b r z ę d y P r a w n e. Z w yc z ,a j e i o b r z ę d y t o war z ys k i e. Z w y c z a j e i o b r z ę d'y z a w o d o w e. Z w y c z a j e i ob r z ę d y z w i ą z a n e z k u It e m p r z o d k ó w. - Boż, Nar. X. 113, 155, 156; XIV. 46; XXV. 109; XXIX. 162; XXXI. 166, 175. - Bractwa św. Mikołaja, XXXIII. 130-131. - budowlane, IX. 280-285; XXI. 217, 219; XXVI, 104, XXIX. 118. - cechowo XX.X. 2:n. - chińskie, XXXVI1.358. - chrzestne, V. 355; VIII. 345, 346; XVIII. 223. - Cyganów, VI. 3M, 305, - domowe, X. 95; XXIII. 157; X'XViII. 141. - doroczne, VI. 264; VII. 224: X. 93; XIII. 305; XXIII, 173; XXIX. 107, 118, 131, 134; XXX. 123, 224, 225. 241; XXXI. 145; XXXVIl. 435; XXXIX. 180, 466. - rumuńskie, XXV. 138. - dożynkowe, X. Ill, - dziecięce, XXVII. 148. Zwonniczka, --,- prawne, VII. 100--168; XXVII; 137, 141; XXIX. 149, 151;XXXIX. 133, 138, 139, 142,154, 158, 172, 180. _ prawne w zabawach dzieci, XXV. 114, 115; XXXI. 6, 145. _ przynoszenia czarownic do sądu, XXVIII. 10, _ przed wielkanocne, XIII. 160. - rodowe, XXXIX. 3. _ rodzinne, p. narodzinowe, pogrzebowe, weselne, XXIX. 134; XXX. 224; XXXI. 145; XXXV. 21; XXXIX. 180. _ rolnicze, p. agrarne, XXXIV. 153. - Sekty Menonitów, XV. 227. _ siewne, XXVII. 141, XXIX, 127. - słoweńskie, VIII. 337. - Słowian, płdn. XXII. 141. _ spadkowe, XVII. 175; XXVII. 145; ,XXXI. 157. 163, 166, 172, 175. 238. _ staroprus., litews. i ros., XX. 203. mv~liwskie, VII. 282; VIII. 219; - styryjskie, V. 180. XXXIX.421. _ sycylijskie, XXXVIII. 242. narodzinowe, XVIII. 223; XXViII. _ świata, klasycznego, XX. 203. 137, 135; XXIX. 107, 118; XXX. _ świąteczne, XXIII. 173; XXV. 1224; XXXI. 159; XXXIV. 153,' XXV. 112; XXVII. 181; XXX. 209. XXXVII. 365, ___świętojańskie, XXVI. 73; XXX. noworoczne, XXXI. 160; XXXV. 273,238. 177. ' _ świętojerSkie, XXX. 237, oblewanie wodą na Wielkanoc, _ świętomarcińs., VI. 1; XXVII. 162. p. Smigus, XVII. 36; - taneczne, XXV1.10o. pasterskie, VIII. 36; IX, 256; - tkackie, XIV. 298. XXXV. 125. - towarz., XXVII. 141; XXXIX. 180. pogrzebowe, VI. 20; VIII. 52, 53, _ weselne, iII. 339; V. 2'81; VI. 128; 348, 349; IX. 133, 321,322; XI. 363; 1130, 131; VIII. 347, 348; IX. 143; XV. 143; XViI. 112; XV1II, 223; XI. 221; XU. 88 89; XIV 185; XIX. 136; Xx. 210; XXIV. 6; XVI. 141, 147; XVII. 154; XVIiII. XXVI. 9, mi, 154; XXVII. 137, 223; XXIII. 128; XXVI. 90; XXVII. 137, 144; XXIX. 107, 152; 144, 159; XXIX. 107, 134~ 15,2; XXX, 241; XXXI. 159, 166; XXXI. 171; XXXIII, 148; XXXV. XXXV. 21, 65, 187; XXXVII. 178, 197; XXXV]I. 396; XXXVIII. 435; XXXVIII. 126; XXXIX. 134. 30,33. wielkanocne, IV. 184; ,x, 88, 90, 91, popielcowe, I. 46; II. 87,96;.xx. 188 _ gospodarskie, X. 00, 156, 354; XXIII. 157; XXXVIII. 541, XXXIX. 180. _ Górali, V. 126. _ hodowlane, XXXIX. 421. _ Hucułów, IV. 96; VI. 3'55; XIV. 46. _ karnawałowe i wielkopostne, XXIX. 162; XXX. 237, _ Kirgizów, V. 4, 5. _ letnie XXV. 139. _ ludov.:e, XI. 371; XII. 35; XIV. 250, 344; XVI, 265; XXI. 270; XXIX. 90, 152; XXX. 237, 245, XXXII. 174; XXXII. 3; XXXVI. 90, 385; XXXVII. 68, 273, 354, 397; XXXIX. 109, 134, 139. _ ludów pierwotnych, XX. 204, _ malowania jaj, IV. 219. _ małżeńskie, X. 3931 394; XXX. _ _ _ _ - - �630 Zwyczaje i obrzędy dowilka (kalenicy, zakładziny, zar o c z n e, p. adwent. kopywanie żywych ludzi, zamu,218; XlI. 309; XUI. 140-144; rowywanie żywych ludzi, zarąXVII. 39; XXVI. 144; XXIX. 127, bywanie krzyża na podwalinie, , 163; XXX. 237; XXXI. 170, 175; Zwyczaje i obrz1ędy doXXXV. 174, 180. r o c z ne. .- wigilijne, VI. 68, IX. 256, XIII, 22, ambarvale, ardan, baba, babXXXI, 166. carka, bachusy, bandiak, bekusy, - wiosenne XXV. 139; XXXVIII. 539. bicie kop, biesiada wigilijna, Bla- wywijania sztandarem, XXX. 252. howiszczenie, Blogosławienie, Bo- zaduszne, XII, 271; XXI. 246; hacz, Bakusy, Boże Ciało, Boże XXXI, 6, Narodzenie, bób, Brumalia, brzo- zapustne, VIII. 441; XII. 40, 41; za, budzenie pszczół, budzenie XX.173. ziemniaków, bylica, caloianul, ca- zawodowe, XXXIX, 180, łowanie drzew owocowych, cap, - zielonoświąt., XV. 145; XXX. 237. carnis privium, carrus navalis, - zimowe, XXV. 139. chachulki, hailki, chleb, chlopiec - związane z kielichem, XX, 190. ostrokrzewny, chłopiec owinięty - związane z ogniem, XIV. 46. w liś<cie. chodzenie po dyngus'ie, - związane z" pieczeniem chleba, chodzenie po kolędzie, chodzenie Xv. 145. po pisanki, chodzenie z Bachusem, - związane z przeprowadzką do nochodzen e z Dorotą, chodzewego domu, XV. 145, nie z gwiazdą, chodzenLe z He- związane z życiem publicznym, rodami, chodzenie z kobylicą, XXXIX, 134. chodzenie z kogutkiem, chodzenie - zwodzenLa, p. Prima Aprilis, VIII. z konikiem, chodzenie z kozą, cho83, 84. dzenie z kurkiem, chodzenie z Ma-- żniwiarskie, IX, 468; XXI. 94; lanką, chodZIenie z Mikol-ajem, XXII. 5; XXIII, 157; XXVII. 141; chodzenie z niedźwiedziem, choXXIX. 127, 152; XXXI. 6. dzenie z pszenicą, chodzenie z raZ w y c z a j e i o b r z ę d y b u d ojem, chodzenie z różnem, chodzew l a n e, P. budowa domu (chaty.) nie z szopką, chodzen'e z turoniem, chleb, czerwiec, czosnek, czytachodzenie z wilkiem, chodzenie nie Ewangelii, dom nowy, droga ze śmierztecką, choinka, chwasty, dawna, drogi krzyżowe, głowa ciągnienie kloca, kłody, :pługa, ludzka, grzebanie żywych ludzi coca dez u, cokanie, cokanki, Cyi zwierząt, grzywa końska, jajko, gan, Cyganka (przebieranie się), jałowiec, kadz~dło kogut konopie, czosnek, czwartek, czystość, d h, kości, krowa, krzyż, 11WTsecek, Diduch, dingus, dynf]us, diwocy; most, ofiary, pieniądze, podwaliny, torh. Dodola, dożynki, droby. 'święcone cha1Jy, 'wiecha" wie· drogi krzyżowe druhy; we· chowe, zakładanie func;lamentów, czer, drzewko wigilijne. drzezakładanie na głowę, zakładanie wo krzyżowe, dwanaście świętych doobrzędy zwyczaje roczne, nocy, dwunastnica, dyngus, dingus, dziad, dzień latarni, dzień młodzianków, dzień pierwszego kwietnia, dzień smoka, dzień św. Grzegorza, dziewczyna bluszczowa, dzwonienie; Eiresione, Emaus, Entemai, Florianowie, gałązka zielona, garnek zestrzelić, garść zboża, głowa wołowa, Gody, Gregorianki, Gregorki, Grzegorz, groch; Gromniczna, gruszka, gwiazda, gwiazdor. p. hahilka, hahiwka, Haman, Hansl, und Gretl, Holly bey, Hosza·na, hry na krale a kralownu, Ivy girl, jabłko, Jack - in - the - green, Jadvienta (adwent), jahilka, jajko (Gregor), jałowiec jarzmo, jaskółka drewnuma obnoszenie, jazda królów i królowych, jeździec, jęczmi~ń, Jordan Jour des brandons, Jon· sak, Ju'dasZ,Julfest, Jutrznh, Kaśka Kaziuki wileńskie, kądz:el, kąPieL kier~sz, kitka, klekotkj, klepadła, kloc, klocek, klucze, kluski, kłapaczki, kłosy owsa, kłódka, kobylica, ko'by~ka, kogut, kogutek, kokoszka (ostatnie kłosy), kolada, !kołatki, konik noworoczny. konik trembowelski, konik zapustny, konik zwierzyniecki, konopie, koń, kopalnocka (św. Jan), Kornbock, koryto (wyp, by_ dła) kostroma koza, kozioł, krasna horka. król majowy, krzyż, kucja; kuczki, Kupala, Kupajło, kura, Kunka, baba, Kur, Ku· ras, kurek, kust, kutja, kwaśny ciach, lajkonik, lala, lampededromia, len, letnice, liczenie Ome- listopad, luty, łyżki, maik, M~ibaum, Maw, MaienrOsslein, maj, majenie chat, bydła itp. ma· jiwka (hailka) Marcin, Marena, Marzana Mart, Martimas, Martlemas, Maryjki, Marzana (topienie), Marzanki (śmiertki), mask~rada, Mayos, mięsopust, M~kolczyna, Minervale, maiczek, moik, Morena, Morenicka, mycie się srebrnym pieniądzem, na pokusy chodzić, nawalne, Niedzie~ Palmowa, Niepokalane Poczęcle, nowe latko, nowy maj, Nowy Rok, obchód Gregorianek, obdarzanie pisankami, oblewałka, oblewanie wodą, oblewany poniedz'ałek, obnoszenie gałęzi, obnoszenie jaskółki, obrzędy: Boż. Nar. Boż: Ciała, Wielkanocne, zaduszne; obwożenie kurka, obwożenie pługa, obwożenie statku, odpusty, ogień sobótkowy, okrężne, oprowadzanie niedźwiedzia, wołu ostatki ostatni, snop, palenie did~cha, palenie ogni, palenie słomy, siana, PaWia, Pariria, Pascha Rosarum, pasterka, Perchtenlaufen, Pere mai, Pesach, pierwsza niledz'ela postu, pierwsze wyjście: na paszę,. :' pole, pi~rwszy dzień. Wielk eJnocy, pierwsza orka, ploh, pochód Samsona, podgardle, podkoziołek. podkurek podłazy, podłaźniczka, podłużnik, pogrzeb zimy, połoskozuby, poloskozubny ponedilok, popielec, popłuczyny, poświęcen:e p6l, wody, ziół, próbowanie szczęścia, przebieranie się za kowala, za zwierzę~a; przebijanie koni, przeskakiwanie ognia, przewodni tydzień, przyczepianie klocka. TU �633 Zwyczaje roc zne, przystrajanie Pyrpiruna, obrzędy do- zielenią, Purim, Rachmańskij Welyk- deń, Ramazan, Rękawka, rogale, rozno3zenie krzyżaków, rozpalan~e' ognisk, rozrzucanie chleba po polu, rozyhry, Rożdżestwo, rzucanie, ryha kwietniowa, Sankt Hans Aften, saturnalia, sądny dzień, Sekmine, siadanie pod stołem, siano, skakanie na len itd., słoma, Sobota Wielka, Zielona, Sóbótki, spalanie manekina słomianego, Spas, Staszki, Stern singen, suchedni, suchedniowe dni, Sukoth, sypanie owsa, kukurydzy, popiołu, Szabouth, Szalosz 1 j:\ 1 1 l l cowmy, wigilia B. Nar., wigilia N. Roku, wigilia Trzech Króli, wigilia św. Andrzeja, wigilia św. Floriana, wigilia św. Jana, wigilia św, Łucji, wigilia św. Marcina, wł6czenie Judasza, wkupno do bab, WniEbowstąpienie, Wodochryszcze, Wowedenie, agonia, Aza, balsamowanie Wozdwo- Wrzucanie do wody, Wstępna środa, Wszystkich Świętych, wykup dziewcząt, wynoszenie pisanek w pole, wynoszenie śmierci, wy_ pędzanie śmierci, wypędzanie zi!my, wypraszanie drzew owocowych, wytrząsanie pchel, wywożenie żeńcowej, wywracanie dziewuch, zabijanie grajka,. zamyka_ regalim, szczedrinld, szczedrówki, nie drzwi, zapalanie ognia, słomy szczedrowanie, szczodrowanie, i gro'chowin, zaprzęganie dziewszczodry wieczór, ściganie kukułcząt, zapust, zapusty, ząbrowanie ki, ścinanie kani, śmierztecka, koni, zelenyj Jurij, Zesłanie Duśmigus, śpiewanie Jura, środa cha św., Zielone Święta, zmiawstępna, śródpoście, święcenie tanie łotra, zostawianie potraw ziół, św. Grzegorz, św. Iwan, św. dla zmarłych, zrzucanie kota, Jan, św. Jerzy, św. Rupert, św.,. Zwiastowanie, zwodziciel. Szczepan, św. Wawrzyniec, tarZ w y c z a j e i o b r z ę d y n a r 0ganie combra, tarzanie się, tłu_ dz ino we. czenie garnków, tłuczenie wody brzoza, ceremonie, chmiel, chrzciw stęp'e, tłusty czwartek, toczeny, chrzest, chrzestni, dary, rodzinie jaj na grobach, toczenie chle_ ców chrzestnych, dary kuba topienie Judasza, topienie meczki, dwanaście tygodni', śmierci, Topolya, tracenie Badzwonienie, kąp1el noworodka,' chusa, Trinkel, Trzech Króli, tukłódka, kolaczyny, kożuch, krzyż, roń, Tydzień przewodni, Verklo, krzyżmo, kura,kuwada, len, ło,Weselowi brodę zawinąć, wiązażysko, nadanie imienia, obrzezanie gospodarza, wiązanie łyżek, nie, oracja babki, owies, owca, Widoszcze, Wielka Niedziela, pieniądze, poczesne, rodyny, wyWielkanoc, Wielka Sobota, Wielka lewanie kąpieli, wywód, zasłanie, Środa, Wielki Tydzień, Wielki Zwyczaje i obrzędy poPiątek, Wielki TYdzień, Wielki g r z e b o w e. p. - Wtorek, wieniec zbożowy, wieńAbied pa radzicielach, agapa, zwłok, bęben, bd.eąiady pogrzebowe, budzenie bydła, budzenie pszczół, całopalenie, ceremonie pogf'zebowe, chajlyg, chautura, chebra kaddisza, chleb, chorągiew, chowanie głową w dół, ciałopalenie, cmentarz, cmentarzysko, Coena novemdialis, czaszki z kłódkami, czosnek, dary dawane do grobu, deska grobowa, Dziad, dzwonienie, dzwony, gałąź, garnek jako grób, gęś, głowy ludzkie, gorczyca, gromnica, gruszka, grzebanie zmarłych, grzebień, holosinna, igła, imiona, jajko, kąpiel, kciuk, kladzenie zmarłego na desce na słomie, kłódka, kołacz, koń,koritadi, koszula, kożu przepić, krzyż, lampka po umarłym, lustro, mak, mąka, miód, mleko, moneta, mycie zwłok, nieboszczyk, noc po pogrzebie, noc spędzona po zmarłym, nóż, obiad dziadowski, obmywanie zwłok, odwiedzanie zmarłych, okna otwieranie, otwory w grobach, owce owoce, palenie ciał zmarłych, palenie żon, panachida, panichida, parastas, paproć, pierwsza noc po pogrzebie, podarki grobowe, pogrzeb, pokarmy stawiane na grobach, posfarnik, posfarnice, poskurica, prostybih, przekraczanie jam z wodą, przepijanie skórki, przewracanie stołów i stołków, przykrywanie trupa, pusta noc, pusty wieczór, pusty wjacor, roz.., chodnik, safran, szafran, S1!el-/ geriit, Silicernium, sloma spalanie zmarłych i samobójców, spławianie zwłok samobójcy, strawa 'bdyn, żenie czesnoho Chresta, . (stypa), stypa, treciny, tretyny, trumna, tryzna, tytoń, ucinanie głowy, uczta na rozdrożu, uczta pogrzebowa, umarli, wkl'udanie do trumny, włosów ucinanie, wosk, wynoszenie zmarłego, zamykanie kłódki, szczęk, zawia\damianie drzew o śm erci gosp:darza, zawodzene .., zeszywanie warg, żywienie zmarłych. Zwyczaje p'f'awne. p. bachor, dobicie targu, dotknięcie, drzewo sądowe, elekcja, fajka, falaka, forma słowna testamentu, goła ręka, Gottespfennig, granica, groch, grób, grzebanie, heteryzm, imiona, jabłko, jajko jęczmień, kalaka, kamień graniczny, kamień w ustach, kogut, koń, kopiec graniczny, korbacz, kretowisko, kupno, Leitkauf, litkup, mogoricz, Maritagium, Mercipotus,. miedza, miotła mohorycz, nacinanie brodawki piersiowej, nacinanie skroni, obchodzenie granic przez dzieci, obcinanie, odszczekiwanie, obmycie nóg kupionego 'b-ydlęcia, pamiętne, przysięga na słońce, na ziemię, ręka kosmata, rózga, ucinanie, uderzanie w dłonie, wynoszenie czarownicy, wynoszenie starców. Z w y c z a j e i o b r z ę d y t o waIr z y s k i e. p. chleb, chodzenie po ,pisanki, chodzenie z kądzielą, chorowody, Dorfgehen, fajka, Kilchgang, husaka zapikaty, doświtki, jabłko, klaczkowiny, pakoliny, pobaby, poczesne, posidelki, Prima Aprilis, prządki, Sezatoarea, ryba kwietniowa, (prządki), skubaczki, �635 634 wieczornica, życie towarzyskie. Zwyczaje i obrzędy wes e l n e. p. ataul, alym, bajgi, bat, biały wieniec, błogosławieństwo, brat, bukiet, cepiny, ceremonie ślubne, chleb, chodzenie na podłazy, chodzenie na śmiecie, zaloty, chorągiew, chorąży, chustka, cmentarz, cukier, czatyr - bajgozy, czaup kieldy, czepiny, czepinki, oczepiny, czosnek, czwartek, da'ch, dary przedślubne, dobranoc, dom narzeczonej, drabina, drogi krzyżowe, druhna, druhniczka, drużka, drużbacka, drużba, drużyna weselna, drzewka weselne, dukat, dziad, dziewiczy wieczór, dziewosłęby, dzieża. dziżweczernycia, ka, dżartys, dżasan, dżenge, gałąź, garnek ,rozbity, gęś, gołąb, gołąbki, gościna, gość, granie na dobranoc, groch, obsypywanie nowożeńców, grobarz, grabarz, harap iść do protokołu, iść do zgody, iś na pacierz, iść po kartkę, jabłko, jagnię, jajko, jarzmo, jęczmień, jodła, kade, kapkasalar, kargaben, karlato,kądziel, kąpiel, kielym kuriumdyk, kolacz, kolaczyny, komom, konewka, koń, kosz, koszula, kożuch, kramarka, krzyźmo, kucie młodej, kulawośt:, kunigowanie, ku.pno wianka, kura, kurowanie, kyit, dżenggtaj, kyr - kazar, kyz - kuszaktar, lalka, len, łyżka, mak, małe oświadczyny, maszczenie twarzy, miotła, miód, moneta, most, nahajka, nakrywanie głowy, obdarzanie panny młodej, o'bdarzanie się wzajem, objęcie dziewicy, obmycie I'ąk, oczepinowe, oczepne, oczepiny, oddawanie młoduchy, odwiedziny oblubieńca, oblubienicy, odwożenie młodej, oględziny, ograbiny, okup p. młodych, okup swata, oracja, orędziny, osłonięcie P. młodej, otagosa, oatan, otanga - salar, owies palenie wianka, państwo młodzi, pieniądze, poczęstunek, podanie dziecka. wianka, podanie rąk, podarek poranny, podchody, pod,łaźnik, pokładziny, poprawiny, porwanie dziewicy, porwanie narzeczonej, porywanie żon, posadzenie na skórze, poseliny posłać, pościel oblubieńca, powrót ze ślubu, Ipożegnanie, północ, propji prosacka na wesele, prosa sypanie, próg, przebabiny, przenosiny, przenoszenie przez próg, przepijanie jałówki, rajba, rozdzielanie korowaju, rozpleciny, rozzucie męża, rózga weselna, rukobitie, sind - aky, sirató, składka na czepiec, ęgbota, sosna (rózga weselna), spomoga, sypanie orzechów i owsa, targ o młodą, targ o. wiechę, tine murunduk, tinse'll - salar, ucieczka młodego, ucieczka młodej, ujge krer, ukrywanie młodej, urom kielu, wjazd kowala, wieńczyny, wkupowanie się p. młodego, wspomożenie p. młodej, wydawanie p. młodej, wyjazd do kościoła, wyjazd do p. młodego, wykup p, młodej, wymiana chusteczki, pierścionka, wieńców, wyprzęganie koni, wywiady, wywód, zagled, zalubiny, zamiana wianków; zamykanie dflZwi,zamy- kraszanka, krywanie kanie wrót, zapowiedzi, zaręczyny, zaślubiny, zawodyny, zdawiny, zdejmowanie wianków, zhoda, zmowy, zmówiny, zrękowiny, zwiady zwodyny. Zwyczaje i obrzędy zawodowe. p. artel, assocjacje robocze chińskie, Barbarka, bat, fryc, frycówka, fundator, golenie Nauski obiad nazmarłych, malajsy, dla Welikdeń, Niebożycki; ofia· ry, Paludzin pa radzicielach, Pauhodki, pierwsza rocznica śmierci, Prikladziny, przemowy na cmentarzu, puste miejsce, Radiwelikdeń, telskaja, zaduszny, Radonica, Roditel.skaja mlo- subota, Radownica, Rosalia, Ro- rzucanie pożywienia, sadzenie drzew owocowych na grobach, sobota, śnie danie na radzicielach, tłusta sobota, tretyny, Weczera pa radzicielach, wezwanie Dziadów, wieczerza dla zmarłego, wspominanie zmarłych, wypominki, Zaduszki Zychać, chuchać, XII. 266, Zyda, (gw. flis.), wiatr pał., lXVII. 76. Zydle, XIX.X. 22; ,xXXVIII. 339. Zygać, drażnić kogo kijem, XV!. 86, Zygfryd, XVI. 2,3; XX. 215. Zygzaki, X,XIX, 125; XXIV. 70. Zymarka, (gw. huc.), zirnarka" XX.XV. 86,110, Ill, pt. Budynk i m i e s z k a l n e. Zymiwle, (j. ukr.), chata górali nadłomnickich, ~VII. 13'9, 141l. saria, dzika. Z w y cza j e za n e kukuce, stołu z i o b r z ę d y z w i ąku lt em p T Z o d- ków. P. ceremonie kultu totemicznego, chleba, rozdawanie ubogim, czwartek wspominanie zmarłych, czyszczenie izby, dary za dusze zmarłych, dąb, Dewietyny, Dies rosae (Ros,aria), Dmitrowska sobota, dni umarłych, domki nagrobne, drzewa owocowe, sadzenie na grobach, Dzień Zaduszny, Gajówki, Dziady wiosenne, głowa barana, kury, świni, Godowszczina, !groby, sadzenie drzew owocowych, gromadki, gromadki, jadło dla dusz, jajko, karmienie zmarłych, kąpiel, kluski, ofiara, ź bulgotać, XVIII, 222. Źdźbło słomy, opasywan:e kobiet przy pierwszym żęciu, XIV. 369. - w obrzęd. wig., .xIV. 133; XI. 429. Źli ludzie, V. 53, Źreb, (dok.), XVII. 193, 197, 200, 201, 209, 210, 216. Źrebce, VIII, 405, 406; XXV!II. Źrebia, p. źrybak, źrybiaki, II. 44, 46, III. 45, 72. nawoływanie, III. 45. - odpędzanie, III. 45. - w przysłowiach, IX. 48. Źrebij, (dok.), p. źreb, XVII. 207. Źrebodajanie, (dok), XVII, 208. Źrenica, w wierzeniach, XXXIV. 10. - w zagadkach, V. 48. Źródła, bizantyńskie, XXXIV. 172. _ etnogenetyczne, XXXIX. 92. Źrebięta, Źbieg, zbieg, XIV. 127. Źbluchać, 22. (dok), p. źreb, XVII. 207. �6:56 637 - etni8'grafczne, XXXIX. 83, 96. - qistoryczne, XXXIX., 74, 75. - prawne, XXXIX. 14.3. -.,. prehistoryczne, XXXIX. 76, 101. Źródło p. chełst, czurkało, Hołowywycia, cudowne, VIII. 272; X. 17, - święte, V. 2,06. -.,. uzdrawiają,ce, V. 2:23-225; VI. 197; I, 165. - życia, XXVIII, 45. żrebak, XIV. 94. źrebięta, III., 45, '72. Źrybiak, źrebak, XIV. 127. Źrybiarnia, źrehiarnia, XIV. 127. Źrzadło, zwierciadło, II. 141; XVDII. 222. Źrzeb, p. źreb, (dok.), XVII. 207. Źwierz; zwierzę, XVlLI. 222. Źwierznica, część pieca, XXIX. 45, 47-50. Źrybak, Źrybcoski, ż żaba, żabka, p, koropanie, ropucha, kumka, ; " - babka matka księżyca, XXXII. 163 - chropawa, p. ropucha w magii, VII. 3H8; XV. 104; XVI. 47, 48. - naśladowanie głosu, VIII. 39(3. - połknąć żywą w leczn., XVIII. 187 - postać czarownicy, XIII. 126; XIV. 174. ~ proszek z suszonej żaby, VI. 285. - ,rechotanie w przepowiedniach pogody, XIII, 205; XVII. 83. - skóra w lecznictwie, VIII, 274. - skrzek w maści czarodz. XXV. 78. - ususzona i starta na proszek, VI. 265; XIII. 114. - w bajce, IV. 81; XI. 372. - w lecznictwie zielona, VUI. 62; XVIII. 1184,193. - w magii, XVlII. 17,6, 1193; pt. A p h r o d i s i a c a. - w odbieraniu mleka, XIII. 227. - w odpędzaniu burzy, XVIII. 179. - w przEpowiedni deszczu, ,XII, 65. - wcielenie ciemności i ziemi, XXXII. 103. - wyraz zakazany, XXVI. 103. - zamiana w smoka, XVI. 80. - zielona, p. żaba w leczn., w magii, w przepow. deszczu. - zwiastun śmierci XX. 320. zwierzę-dusza, XVII. 182. Żaba, krosty pod językiem, VIII. 86; XI. 384. Żabi kamień, XIXXII. 135. Zabi skrzek, skójka lekarska w magii, VII. 308. Zabia miętkiew, p. mięta, Mentha aquatica, XXXI. 99. Zabiak, żabie gronko, Herniaria gla- bria, na wianki, XXXI. 99. Żabieniec pospolity, babka wodna, Plantago, XXVIII. 246. Żabka, część wozu, VI. 3'95. - część żaren, IX. 364. - ornament, XXXII. 38. -za!bawa, XlII. 309. Zabki, żabkos, O. lit.), chrapki, do chodzenie po lOOz:e, IXIXJX'I.3; XXXI.I. 34. - wzory na pisankach, IV. 213. lit.), płoć biała, XĄ.XII 24. Żaczek, p. Gregorianki, II. 198-200; XIII. 16; XIX. 52-56. - krakowski, VII. 23'6; XIII. 160. - w Hagadzie, IV. 297. - w szopce, XIX. 34, 37. Zabris, O, Żagawka, żegawka, pokrywa, ca urens. XIV. 94; XXXI. Urti- 99. żagle, XXXIX. 323. żale, urny, XXXIV. 85. Żalibnyj diak, (j, ukr.), tekst, XXVII. 122. ,Żałoba, p. kolor biały, czarny, zielony, III. 18, 104; XVI'll. 214, Żałowanyk, (gw. hue.), pieczywo wielkopostne, XXXIII. 29. żandarm p. kanarek, w szopce, XI. 27, 46. Żar, Ptak, chulem kunus, XI. 237, 238, 242; XXXVIII. 207; pt. P t k i w w i e r z e n ; a c h. Żar - Ptica, (j. ros.), XXXVIII. 207. Zarna, czapka, X. 33. żarna, p. biegacz, mełak, mielok, mlon, młonek, kamień, stoliwo, [[iI, 14; VI. 142; IlX. 279, 364; 'X. 35'8, 446; XI, 73, 196; XlII. 32, 6, 154; ,XlIV. 1817,252, 292; XXVI. 98; łX\XiV'FI.139; XXIX. 3; XXXIII, 101. - do polewy garncar.,> V. 104, 167. - na sośnie, znak graniczny, X.447. żarnowiec miotłowy, Sarothamnus żarnówka, scoparius, Spartium junceum, liście w łowiectwie, XXXI. 52. - miotły, XXX. 63. Żarnówka, drążek do żarn, II. 141; IX. 364; XI, 411; XIV. M8; XXIX.48. Żarownie, XXXliI..s0--.54, 57, 61, ,63, 64, 65. tYJPuA, B, C, XXXII. 51, 64. doniczkowa te, XXXII. 53. metalowe, XXXII. 50. Żarówie, żuraw u studn:, IX. 275. Żart, XXXI. 122; XXXV. 160, 161. Żary, łaty pod strzechą stodoły, IX. 274; - Żądło, węża, XXXIX. 342. Żeberkłej, ości ryb, XXX:il. 26. Żebra, ilość li kobiet i mężczyzn, XXI. 180. Żebracy, II. 201; III. 13, 19; IV. 411, 412; X. 95; XI. 120; XII. 222; XVI. 79; XX. 76, 262; XXIII. n, 63; XXIV. 4; XXIX. 97; XXX. 85, 107, 119, 1'35; XXXIV. 284; XXXV. 53; XXXIX. 347, 348. - dawanie chleba, XXIII. n. - w abrz. pogrz., XXIV. 4. - w wierzeniach związanych z mlecznością krów, XVI. 79. - w zwyczajach związanych z hodowlą świń, XXIIII. 136. Żegawka, żagawka, pokrzywa, Urtica urens, XXXI. 99. Żeglarze, XV. 23, 24. Ż e g l u g a. p. ankier, apławinos, bajdaki, bajdara, Iharka, bat, botas, cal, czółno, czówierz, draczka, droga wodna, drogar,drugar, drygawka, dubasy, duby, flis, galary, irklas, kiermy, komięga, ko'ryto, kot, kotwica, krępa, krupa, krypa, łodzie, łódki, łuotas, miedziaga, noczinos, pełć, pelt, pławok, pojazd, prom, rogoża, sta'tek, szkuta, szuchalaja, tratwa, wiciny, wiosło, .Żegnanie (się), ciasta, XXVII. 135. - ognia sobótkowego, V. 258. - przy rozpoczęciu pracy, XX. 255. - przy wietr~e gwałtownym, XIX. 113. - ran, VI. 59. ,- w lecznictwie, XI. 3,84 385.. Żegadło, żelazo do wypalania piętna, XVI. ·108. Żelatyna, jako spoiwo farb,XXX.162, Żelaza. p. oklepce, w łowiectwie, XXXI. 32 33. �639 638 Żelazny ploszcz, pIastr, Moscoviti- cum, V. 165. Żelazo, V. 4; XVIII. 184; XXlII. 55; XXXIX. 18 19, opt. M e t a l e i i c h a b I' Ó b k a. _ kładzenie do kąpieli dziecka, X. 3-56, pt. M a g i a. _ stare przeciw czarownicy, VIII. 364. _ u pługa, XX. 40. _ w baśni., XX. 252. _ w lecznictwie, XI. 381, 385; XXVII 153. w magii, VIII. 364; X. 3'56; XL 381, 385; XXVII. 153; XXIX. 122. _ w mitach, XXVI. 86, 98 133. Żeleznaja Baba, O, ros.), Baba żelazna, opiekunka pól i ogrodów, XXXII. 164, pt. D e m o n y o p i e k u ń c z e. Żelezomej, (j. ros.), bohater kultowy, _ XXXXII. 85. kapelusz z pawiem pió. rem, XI. 196. Żeleźniak, naczynie żelame, XXIX.45. ŻeIywa, (gw. hue,), pokrzywa zwyczajna, XVIII. 192. Żenczica, żętyca, IV. 175. Żeniaczka, małoletnich synów, n.300. Żenich, (j. ukr.), p, młody XV, 73, Żentycd, żeńczica, (j. ukr.), żętyca, Żeleźniak, IV. 175. (j. bIr.), żerdniki, XXXII.31. Żerdka, do wieszania ubrań, grzęda, IX. 279, 361; ,XII. 294. - w stępie, XXXIV. 148. Żerdnicy, miernicy, XXV. 22. Żerdź, w budownictwie, XI. 6'7, 173, 200; XXIX. 29; XXXIX.. 255, _ w łowiectwie, XXXI. 30. _ w zwycz. weselnych, XIV. 390. Żerdagony, gwiazda Wenus, I, 174,(j. słow.), .ofiara, XIV. 53. Żętyca, p. horda, zintyca, żenczica, żentyćia, II. 128, 207, 200; V. 58, 124, 125, 129;VI. 53; VII. 188; VlIiJ" 40, 42, 45; XII. 31; XVII. 145, 148, Żgajka, rybka jazgier, XIV. 12,7. ŻgIo, gzlo, koszula X. 19. ŻgIo, ubiór zmarłego, XV. 103, Żieba, żaba, XILI. 227. ŻieżuIos, żyżuIo, (j. lit.), wzdręga, ryba, XXXII. 24, Żije, (j. jak.), mieszkanie, XXXVII. Żernyczki, Żertwa 103. (j. lit.), koniki omam., XXXII. 38. Żito, żyto, XIV. 86, Żivina, (j. serb.), gra, V. 147. Żiwa, bogini Cyca, Xl, 358. ŻIoby, IX. 37, 280; XII. 3~0; XIV. 23;; XXIX. 103. - w magii, XV. 92. ŻIobek, p. szopka, I. 23; IV, 282; V. 154; XI. 18-2'0, 27, 28, 429; XIX. 109; XXXI. 54, 57, 58, 60. ŻIukto. {j. błro.), kadź a trzech nogach do prania bielizny, XXX. 24, pt. B e d n a I' s t w o. Żmija, p. bida, carcHia, człowiek _ w b'1śni XVllJ'I. 15t 155. _ gwiżdżąca, XVI. 20, 21. _ języczki, XVI. 20, 21. _ kamień żmijowy. p. wężowy, żabi Żirgialis, kamień, XXI. 228. _ korona, XXI. 228-232. _ latająca, II. 213. _ łeb w lecznictwie, VI. 158. _ moc obdarz.ania rozumi.eniem mowy zwierząt, XV. 192, rogi, XXI, 228. _ skóra w lecznictwie, XILI. 126, 227. Xl. 337; - smażona w lecznictwie, X. 358. tłuszcz w lecznictwie, XXXI. 28. ukąszenie, XXXIII. 124, 125, w baśni i legendzie, IV. 415, 417; VI. 35,5; IX. 168, 184. - w kulturze Europy, .XXI. 228-232. - w lecznictwie, XXI. 228. - w odpędzaniu burzy, XVIII. 179. - w wierzeniach, V. 218-220; VI. .226; XXI. 228; XXXII, 100; XXXVII. 281, 303; XXXVIII. 229. - w zwycz. hodowlanych, II. 337. - zabić, XVIII. 196. Żmijowiec pospolity, Echium vulgare, XXVIIII, 246. - aphr, XXXIX. 300. Żniwa, VI. 3'94; VIII. 306, 340; VII. 8, 18, 44; XI. 358; XIV. 132; XX. 54, 71, 143'; XXVI. 9,8; XXX, 225; XXXIX. 197, 225. - w zagadce, V. 48. Żniwiarka, XIV. 2122; XIX. 37. Żniwiarze, żeńcy, XIII. 32, 36; XX. 143; XXXV. 181. Żniwne, XXIX. 173. Żolqdek, XIII. 217, 221. - chory, XI. 396; XXX. 203, pt, Medycyna l u d o w a. Żolędzie, I. 113; XItII. 327; XIV. 10. 7'9; XX. 53, 56, 96,318; XXXVIII. 324. - dla nierogacizny, XXXV. 66. - kawa, II. 170. - pożywienie, XXXV. 66. - w mętowaniu, XIV. 377, 378. - w przepowiedni, urodzaju i pogody, XXXV, 68. Żolmirz, żołnierz, V. 48. Żolnierze, II. 71, 274, 27?, 366; VI. 21)2,254, 255. - w baśni, Vin. ~, 46, 52, 54, 129, 130; IX, 75-79; 334, 375-378. - śpiący w górach, XXXVII. 258,269. św. JÓzem. IX. 293. w baśni, XIII. 334; XV. 247; XVI. 268; XX. 264; XXIII, 140146; XXVIlII. 48; XXXI. 133; XXXII. 14;.XXXV. 289; XXXVII. 258, 259. - w S'zopce, I. 27, 29; XIX. 36, 38, 48,94; XXV, 63, 70, 71. Żolówka, szmata do popiołu, XXXIX. 327. Żona, cz-asowa, IV. 148. - głupia, I. 71. - kobieta zamężna, XVII. 155. - młoda, XXXII. 130; XXXIX, 197. - niewierna, XXXIX. 152. ,.- topielca, XII. 76.' - w anegdocie, XL 15; XXXI. 130-132. IW pieśni, VII. 174, 175, Żongler, XV. 182. Żuraw, XIV. 127. Żoukena, (gw. hue.), nazwa krów od barwy, XXXv. 134. . Żoutaczka, (gw. hue,), nazwa kóz, XXXV. 134. Żowna, (gw. hue.), dzięcioł, XIII. 113. Żowtilnycia, (g'\V. hue.), XIII. 217, 220, 222, 225, Żowtylo, (j. ukr.), barwnik do jaj, IV. 214. Żógawka, pokrzywa zwycz. p. ża~;jwka, żef!,a·wka, XIV. 12'7. ŻóIcień, roślina zakładana pod strzechę, IV. 315. ŻóIć, krowia, przeciw demonom, XXXIV,20. -. wołowa, spoiwo farb, X.XX. 166. Żółta barwa, p. barwa. - w hafcie, X. 304; XXIX. 186. Żółtaczka, II. 221, 289 335, III. 55, X. 100; 382, 384, 385, 398; XIII, 222; XXX. 39. �640 bU Żółtak, Chelidonium maius, XI. 399. jako spoiwo farb, XX .x17l. - święcone, XII. 61 Żóltooki, demon, XXXIV. 6, Żólw, gniazdo, XXXI. 100. totem, V. 18; XVIII. 18. - w bajkach, XVII. 275. Żur, Żółtko, - w mitach - IW kosmogonicz., '- związek z czarownicą, XXXVIII. 276. - choroba sztuce niecenia krów, VI. 48. Żółwie ziele, AntyhiHis XXXI. 100. Żórzyczka, 'bial:a vulneraTia, różyczka, mianka większa, Astrantia XXX.43. Żreb, żrebi, VII, 24. ognia, VII. 24. żrebcz, Jerzmaior (j. st. słow.), los, XVII. 212. Żreć, jeść, 'pożerać, w przysłowiach, XVI. 98. pierwsze otręby z żyta, XVIII. 165. Żudry, XXXIX, 427. Żuk gnojek, Geotrupes stercorarrius, czas s.ewu hreczki, II, 158. Żukola, nazwa krów, III. 45. Żuławy, XV. 182. Żupan, schupa, ts opon, IV. 175; IX. 27, 49; XIV. 15; XXII. 138, XJXV. 69; .xxVIII. 30, 143; X)pX. 84, 157; XX:XIV. 161, 162, 169; X:X;XVI. 268; X:XXVIII. 241; xxxrx. 451. - w przysłowiach, XVI. 9B. - dzierżawca żup solnych, XXXIV. 174, 145, Żubrówka, • pieniądze, XXXVH. 210. Żupy solne, Xl. 3'52, XXIII. 165, XXVI. 66; XXXIV, 174, 175. Żupany, zur, nycia, kwaśna kwasoka, polewka, kiselycia, kwasŻUł' z mąki żytniej, VI. 57; VIII. 123; IX. 72, 261; XL 71; XU, 9, 14; XIII. 142; XIV. 17; XVIII, 72; .xxV. 112; XXX. 214. Żuraw, przy studni, XII, 295; XIV. 301; XXX. 231; XXXIII, 110. - p. Żoruw, etymologia wyrazu, XVII. 186. - Ibika, XVI. 3120. - ptak złowróżbny, VII. 2B4; Xl. 226; XIV, 127. - w przysłow,u, XIV. 350. - w zwyczajach zapustnych, XII. 40, 147; XX. 167, 174. Żurawina, p. saraika, saroia, sirawina. Zusia żarnoś, (j. HU, gęsia kiszka, wzór, XXXII. 3B. Życie dawnych Słow;an, XXX. 245, 264. - domJwe, XXVIII. 110, - duszy po wyjściu z ciała, XXXIV. 11. - górali, XVII. 138-149. ludu, XVI, 271. materialne, XXVIII. 5, 110. oryli, XX. 57. osiadłe, XXXVII. 98. pasterskie, II. 191; IV. 27B; III, 374, V. 110; XVII. 147; XXVI. 152; XXIX. 118; XXXVII.' 120, 187, pt. Pasterstwo, - plemienia, XXXIX, 186. - płciowe, XXIV. 185. - powtórne, VIII. 351. - pozagrobowe, VI, 123; VIII. 350; XIV. 294; XVII. 185; XXVI. 120; XXXVII. 402, pt. W i e r z e n i a. - przedmiotów martwych, XVII. 55, 56, - rodzinne, II. 283. społeczeństw pi.erwotnych, XXXVIII. 283. - społeczne wsi, XXVIII. 5, 110, 111. - towarzyskie, X. B, 9, pt, Z w yc z a j e t o b r z.~ d Y t o wa. r z y s ki e. Życzenia noworoczne dla drzew owocowych, XVIII. 94, 95. Życzka, czerwona wstążka u koł_ nierza, III. 15---17, 29. Żyd XVI. Żydowska Żydowski wieczny 112, tułacz, taniec, XV. 79, BO. bóg, II. 347. polka, Żydzi faktorzy, kramarze, III. 314. - Ahaswer, nosiwody, obyczaje, XXVIII. 249; XXXI. 160. rzemieślnicy, III. 314. w medycynie ludowej, XI. 394. w pieśni, II, 70; VII. 170; XI. 213. 221, 358; XIII. 1'58,219; XIV. 369. w szopce, V, 155--157, 161, 16,9; XI. 24--28, 32, 36, 47--49, 135--- XXXIII. 29, pt. P i e c z y w o o b r z ę d o we. Żyły, główna Cephalia, XXXIX. 311. - na nosie, XIII. 4B; IX, 64. - podcinanie w łowiect., XXXIX.341 - w ziemi, II. 162. - z człowieka w baśni, VIII, 19B. - z dziecka w magii, XVI, 49, 50. Żymek, żymka, powróz u sieci do straszenia ryb, XIV, 127. Żymla, żytnia bulka, XVIII. 222. Żyrafa, XXXVnI. 54, 110. Żyrandol, z bursztynu, XXXIX. 384. Dziad, XXII. 3, pt. D e m o n y s z k o d l i w e, Żytko M. Boskiej, p. szarota leśna Gnaphalium Silvaticum, XXX. 51. Żytko p. Jezusa, gza'rota leśna, XXX. 51. Żytni Żytnia Baba, XXII, 3, 8, pt, D em o n y s z k o d l i w e. Żytnia Koza, XXII. 3. ŻytnIa Matka, południca, XXII. 7. Żytniówka, wódka, VIII. 71, 138, 143, 144; XIX. 3'5, 36, 41Żytnyji riżki, (j. ukr.). sporysz H. 158, 45, 48; XXII. 130-137; XXVI. 67; Żyto, p. reż, zito, secale, cereale, XXXI. 53, 56, 9, 61, 63. I. 80, 111; II, 216, 236; ITI. 29. - w zwyczajach i obrzędach B. Nar., 160, 300, 304; IV. 132, U6, 141, II. 221; VIII. 2212. 147, 148, 320, 325; V, 64, 168; - w zwycz. i ohrz. wesel., I. 25Q.. VI. 55; VII. 177, 274, 275; VIII. - wyrobnicy, III. 314, 37, 64, 182; IX. 4(}3;XI. 161; XII, Żygawiec, bedłka womitowa, Aga15, 143., 165, 298; XIII. 102-109, ricus emeticus, grz)"b, II. :ul, 221, 225, 23'2; XIV, 348, 369, 382; pt. Z b i e r a c t w o. XVI. 5i9; XXVIII. 6, 152 153, 157, Żygawica, woda zaskórna, XXXIX. 17oB,246; XXx. 193; XXXIII, 405, 114; XXX1V. 262; XXXVII. 202; Żylanyj, żylnyj, żylawyj, żywnej, XXXVIII. 324, XXXIX, 294, pt. (gw. hUe.), Wielki poniedziałek. Roś 1 i n y u p r a w ne. Wielki Czwartek, XXXIII. .29. - barwnik do jai, IV, 215; IX. 16B. Żylanyk, żylnyk, żylaweć, żylaw169; XVII. 33; XXIV. 142. nyk, pieczywo w W. Czwartek. - jako ofiara, XXII. 1. 41 Lud - Tom XL �b42 - ': ,l łamanie i zawiązywanie a'by nie rosło, XXI. 132. - obrzędowa kąp;el w życie, XILI. 31. - przepowiednie urodzaju, II. 223; V. 212. - suszone w lecznictwie, XVIII. 187. - święcone, XXX. 63, - ugotowane, para z żyta w lecznictwie, XVIII. 184, 190. - w lecznictwie, piórka, kwiat, mąka, XXX. 63, 64;XXXI. 96, 98, leC, XXXIV. 27'9; XXXV.' 60, w przysłowiu, IX. 419,58; XIV. 236. - z pierwszego snopa, II. 215. - z pszenicą, p. sędrzyca, sążyca, XIV. 88; XV. 211, pt. B ó s t wa. Zywa, Zywia, .xlV. '88; 'XV.2!1. Zywa szopka, XVIII. 75. Zywan, grubianin, XIV. 253, Zywe obrazy, XIX. 59, Zywe słowo, T. 53. Zywe srebro, XII. 300. Zywica, do czyszcz. zębów, III. 251. - jako spoiwo: bursztynowe, da. marowe, elemejskie, 'sosnowe, XXX, 161. - w lecznict., XIII. 341; XXXV, 148. - warzenie, XXXVIII. 351. Zywiciel, XIV. 63. Zywienie zmarłych, XX,' 204, pt. Z w y c z a j e i o b r z ę d 'y op 0:gr zebow e. Żywina, XXIX 96. Zywioły, pierwotne, XVII. 43. żywcem, XIV. 127. Zywność, XXXI. 14'5, XXXV, 78. - zdobywanie, XXXIX. 104. Zywny Czetwer, (gw. hue.), WieI. Czwartek, XII. 316; XIII. 29, Zywokost, lP. kościfoL, kusz ty fon, Symphytum officyn, V. 218, X. 278, 279;; XXX. 45; XXXV. 109. - kąpiel dzieci, VI. 160. - maść, XXX. 60, 66. - odwar, XXX. 64, 66. - smażony, XXX. 6u; XXXI. 100. Zywopłot, XXXIX. 207, Zywot, Pana Jezu Krysta, XXVII. ,7, 8, pt. Legendy. Żywot św. Aleksego i Eustachego, XXVII. 33, 34, 39. Zywotek, gorsecik, \Xv, 70, 71; XXIX. 129; ,XXXVIII. 359, 360, 440. Zywotnik, 'Aster novi beLgii, XXXI, 100. Żywotnik, amerykański, cyprys, Thuya occident., XXVIII. 246. Zywoty, męczenników, XXI. 110. - świętych, XV. 2Q6; XX, 205, 317; XXX. 133; XXXI. 49, 52. Zywrać, (gw. łodz,), gadać, mówić, VII. ZSL Żywy kamień, XXXII. 86. Żywy ogień, p. żywy ohoń, Watra, II. 207; V. 207, Żyzność gleby, XXXIX. 217, 218, Zyżule, O, lit.), p. wzdręga, XXXII. 24. pt. R y b o łów s t w o. Zywkiem, INDEKS ETNOGEOGRAFICZNY ArchipeLagi, wyspy, pólwyspy, fizjograficzne. części Grupy Archipelagi: AndamańskL p. Andamańczycy, I. 231-232; 11.98, 99, 110; XXXVIII. 239, 414. Aru. (koło N. Gwinei), XXXII. 57, Bismarka. (Admiralskie wyspy), ,XVI. 175; XVIII, 26. Hebrydy. II. 110; VI. 23. Malajski. (Arch. Sundajski), I. U, 54. Indonezja . .xXXVIII, 24, 409, 412. Marquesas, (Polinezja), XXXVII. 379, 381. Nuka, Hiwa, II. 106; I'X. 232. S-ta Cruz, XVIII. 22; Efate, XVIII.22, Raff wyspa, XVIII.. 22, 21. Vanicolo, XVIII. 22. Sundajski, p. Arch. Malajski, 69; XXI. 50. IV, Alor, Bali, Borneo, Celebes, Jawa. Sumatra, Sumba,wa, Timor, VI. 217; XXIX. 137. WYSpy: Aleuckie, VI. 217; XXIX. 137. Alor, ,xXXVIII. 355, Antylskie, Antylle, Antyle, VI. 237, Antyle Wielkie, VI. 339; XXXIX. 338. Antyle Wielkie, Jamajka, XXV, 51. Portorico, XXXIX. 3"38,San Domingo, ,XVII. 247. 41* świata, i podgrupy kraje, państwa. ELementy etniczne. Antyle Małe. Wyspy pod Wiatrem. Wyspy nad Wiatrem, VI. 339; XXXVII, 280. Astipalea. (na m, Egejskim), XXIII, 174. Balearskie, Baleary, II. 106; IX. 232. Bali, .xXXVIII, 412; XXXIX. 338. Banks'a, Banks InseL ('Melanezja, N. Hebrydy), XXXII. 143, 157. Banks Islands .(Am. Płn.), XVIII; 22, 24; XIX. 161, 166. Borneo, VI. 24, 115, VII. 6; XVII, 111; X,X. 207; XXXII. 59, 63; XXXV. 33; XXXVII. 301, 387, 3,88, 391; X.xXVIII. 4109, 412; XXXIX, 489. Cel~bes. (Arch, Sund.), .xXXII. 55, 159,62, 63; XXXVII. 391; XXXVIII. 391; XXXVIII. 411, 412, Bornholm. (Bałtyk.), VIII. 277. Brytyjskie, XXXIV. 104. Cejlon, p, Cejlończycy, I. 70, 252; II. 107; III. 252; V. 285; VII. 86; X. 345; XXIII. 174; XXXIV. 28; XXXIX, 489. Cooka, XXXVII. 378, 379. Corfu, Korfu, Kerkyra, VIII. 319. Curzola, Kerczola, VII, 83. Cyklady, VIII. 319. Syra, Delos, FinDs, VIII. 319. Thera, Thira, Santorini, XXXIV. 79, 106, 107, 125, 134, 137. �644 Cypr, Cyprus, Kypros, II. 105; lXVI. 30; XXXI. 45; X.XXIV, 66, 69, 72, 79, 101, 104, 105, 117, 125, 127, 128, 131, 134, 136, 139, XXXVIII. 371. Egejskie, XXVII. 55; XXXIV. 136,276. Egina, XXXlV. 7'9, 96, 134, Ekwatorialne, XXXVII. 379. Ellice, (Polinezja), XXXVII. 379. Fi:dżi, p. Fidżyjczycy, I. 232; XXXVIII, 396; XXXIX. 33.5. Filipiny, II. 106; VI. 329; XXI. 53; XXXII. 57-60, 63; XXXVII. 358, 376, 386, 3'88, 389, 3'91-393. Jolo, Lu'bang, Mindanao, XXXVII. 387; XXXIX, 340, 426. FOln, XVI. 112. Georgijskie, (Atlantyk), VII. 2. GHberta, VII. '62,63, 155-15,9. Grenlandia, p. Gtenlandczycy, VI, 16; VII. 58; VIII. 96; XVI. 111; XXIX. 135-137; XXXVII. 371, 372; XXXVIII. 250, Hawai, Sandwich, I. 238; VII. 20; ,XXXVII. 37'6-379; XXXVII1.259. XXXIX.426, Helgoland, T. 184; II. 365. Hokkaido, Jezo, (Jap.), ,XVIII. 88-90. Jawa, VI. Hl; VIII. 452; X. 458; XVI. 175; .xXXV. 33, 51, 55, 6'3; ,XXXVII. 386, 388; X.X.XVIII. 387, 399, 412. Diokja, X. 458. Genteng, XXXII. 55. Somarang, XXXII. 55. Kadiak, p. Kadiacy, (Oc. Wielki), XX. 180. Kamiros, XXXIV. 78, 106, 107. Kanary'jtSkie, VII. 163; XVII. '243.; XXVII. 172, Ka'rDlińskie, II. 99. Karpathos, Kerpe, (m. Rodos a Kretą), III. 383. Kefalonia, Cefalonia, (wyspy Jońskie), VIII. 319. Keos, XXII. 11. Korsyka, La Corse, Corsica, p. Korsykanie, II. 172; V, 269; X. 341, 342; XXXV. 198. Kreta. Kriti, Kirid, Candia, VII. 237; VIII. 319; X. 262, 368; XVI. 29; XXVII. 54, 5'5, 188; XXXIV. 68, 73, 104, 125, 134, 137, 277; XXXVII. 28,9. Knossos, X, 366; XVI. 29; XXXIV. 132. Kumasa, Koumasa, XXXIV. 66, 94. Wasylika, XXXIV. 109. Krk, Kerk, XXX. 248; XXXVIII. 364. Ks. Yorku, (Melanezja), lXVIII. 26. Kuba, XXXIX. 338, Kurylskie, X. 347, XI. 341. Lemnos, XXXVIII. 48. Lombok, (wyspy Sundajskie), XXXII.60. Luzon, Lucan, (Filipiny), ,XX,XII. 50; XX.X'VII. 387--389, 3192. Madagaskar, p, Malag.asowie, I. 154; .II. 100; IV. 73; VI. 114; XIV. 193; XXX<III. 1,93; XXXIX. 55. Mangarevan, (Oc. Spokojny), XX)C·VII. 378, 379. Manila, XXXII. 58; XXXVII, 387,392. Mariańskie, I. 110; VII 63. Melanezja, p. Melanezyjczycy, I. 231, 237; )CVII. 263; XVIII. 21, 26; XXXVI. 20; XXXVII. 358, 376, i378; XXXVIII. 24, 211, 409; XXXIX, 68, 91, 488, 489; p. Nowa Brytania, Nowa Gwinea, Nowa Kaledonia, Fidżi, Salomona Wyspy. Mikronezja, 1. 231, 232, 237; VII. 62; XXXVI. 20, 378; XXXVIII. 211; XXXIX, 68, 489; p. Gilberta, Ka- rolińskie, Mariańskie, Marshala, Palau, Ponape. Nikobarskie, Nikobary, Nicobar-Island, II. 98; XXXIV. 43, Nowa Brytania, New Britain, Neupommern, (Melanezja), I. 69; XVIII. 26; XXXIX. 468. Nowa Gwinea. New Guinea, I. 232; III. 220; IV. 70; XVIII, 16, 20, 46; XXII. 28; XXVI. 142; XXXIII. 2; XXXV.197; XXXVI 367; XXXVII. 301, 358, 359, 377; XXXIX. 76,488. Nowe Hebrydy, VI, 23'9. Nowa Irlandia, New Ireland, Neumeklenburg, (Melan.), XVIII. 26; XXXIX. 488. Nowa Kaledoni.a, New Caledonia, Nouvelle Cale donie, (Melan.), II. 99; IV. 70; XXXIX. 487, 489. Nowa Zelandia, New Zealand, 1. 23Q; II.98, 107; IV. 448; VI. 323; VII. 20; XVIII. 21; .x:XXVII.377, 379. Wyspy Chatham, XXXVII. 378, .379. Oceania, I. 136, 237; XIII, 164; :XV. 13; XVIII. 43; ,XXI. 42, 51; XXV. 127; :XXVI. 123; XXVIII.10; XXx. 253; XX.XII. 143-1ł5, 156; XX.XVI. 23; XXXVIII. 211; XXXIX, 7, 31, 32, 46'5, 488; p. Melanezja, Mikronezja, Polinezja. Pag, XiXX 248. Palau, XXXVIII. 211. Pitcairnt, (Oc. Sp.), XXXVII. 379. Polinezja, I, 22·9, 231, 235; II. 302, IV. 69, 70, 73; VII. 16, 18------20, 28; XVIII. 24, 26; XX.XVII. 376, 377, 380, 3S5;XXX'VIII. 409; XXXI,X. 69, 400; p. Alon, Ellice, Futuna, Wyspy Hawai, Tonga, Samoa, Wyspy Towarzyskie, Rapa, Tuamotus. Ponape, XXXVIII. 211. Rab, XXX, 248. Rapa,oparo, (Polin. Wsch.), XXXVII. 37'9. Rodos, Rhodos, (m. Egejskie), .x.x.:xIV. 19. Rugia, Rujna, Rana, Rugen, (Bałtyk), II. 5; VIII. 275, 276, 278, 281-284, 289, 294, 296, 301-305, 307, 315, 3'16; XI.364, 419; XIV. 36, 45,50, 51, 63, 172, 173, 220, 234; XVII. 229; XXV, 121; XXIX. 105; XXXI. 168; XXXUIl54; Arkona XIV. 32,38, 42, 50, 63, 208, 209; XVII. 194; XXIV. 87, 90; XXV. 121, 125; lXXVI. 71. Brzegi, Breege, VIII. 282; XIV. 173. Jarnice, Jarnitz, VIII, 276. Jasmody płw, VIII. 282. Maitzin, XXXIII. 67. Podmin, VIII. 2718.Radegost, Rieder, Riediere, Retra, XIV. 42, 50, 218, 219; XVII. i94, 202; XXIV. 90; XXV. 121, 125. Schlossberg, XXV. 121; Swantow, VIII. 278; Torąty, Regensdorf, VIII. 276. Witów, Witfelde, VIII. 28Q; XIV. 173. Witawce, Witów, VIII. 2 82. Zaścieniec, Sassnitz, VIII. 282. Zgorzyce, Schorch. Rugia, Schorch, VIII. 2715. Zubzów, VIII, 27,6. Sachalin, Karafuto, II. 197; X. 347; XV. 261, 262; XVI. 117, 126-128, 13Q-134; XVII. 95, 96, 98, 106, 108; XVIII. 80, 81,85,89, 90; XXX. 229; XXXVIII. 332; .xX:XLX. 8, 419. Tarajka, XVI. 131. Samoa. p. Samoańczycy, VI. 323; VII. 18, 19; 'XV. 14; XVIII. 27, 29; .xXXVII. 378, 379. Salomona, ~Melan,), XVIII. 25. Samos, II. 105, 106 1 �646 San Domingo, XXXIX. 338. Sardynia, Sardegna, IX. 262; XXV, 129; XXIX. 205; XXXVII. 423; XXXI.X. 113. Singapore, Singapur, (na płd. od Ma. Jaka), XXXVII. 3S8. Sumatra, (wyspy Sundajskie), VII. 13; XVI. 175; XVIII. 41; XXV. 44; .. XXXII, 59, 63; XXXV. 33; . XXXVII. 3Q1, SS6, 388. Sumbawa, (w. Małe Sund.), VI. 231}. sycylia, .262; XIV. 343; XIX. 114; XXI1X. 205; XXXI. 134; XXXII. . 57; XXXIV, 125, 139; XXXVII. 423; XXXVIII. 31, 250. Św. Heleny, (Atlant.), H. 171. .Tahiti, Otaheiti. XXXIX. 496. Tasmania, p. Tasmańczycy, XXXVIII. 4'09. Timor, XXIII. 174, Tokelau, (0<:.' Sp.), XXXVII. 379. Tonga, PrzyjacieLskie Wyspy, Frien.~ly-Islands, VI. 122, 339; VII. 118; ,X,XXVII. 379, Torresa, Torres Inseln, (N. HebrYdy), .xVIII. 16, 18, 20, 26. Towarzyskie, Gesellschaft Inseln. Archipel. de la Societe, VI,. 115, 239; VII. 20; XXXVII. 378, 379. Triobrandu, XXXVIII. 278. ~uomatus. Wyspy Paumotu. (polin), .xXXVII. 37:9, Vsedom. Uznojma, Uznam, obok Rugii, VIII. 277; XVIII. 46; XXXVII. 265. Uvea. Wallis-Insel, (Oc. Sp.), XXXVII, 379. Vancouver, (Oc. Sp.). II. 99; VI. 117; VII. 17; XVIII. 54. Wielkanocna. Tepido de Fenua, Rapanui, Waihu, XXXVII. 380----36, zanzibar, VII. 221. 64c Zelandia. Sjiilland, IX. 282. Seeland, p. Dania, Półwyspy: Alaska, VI. 217; XVIII. 46, 52; XXII, 87; XXIX. 136, 137; XXXVII. 366, 371; XXXVIII 387 Point-Barrow, XXV. 3·. S. Lawrannce wyspa, XXXVIII. 398. Arabia, p. Araibowie, IV. 70, 73, 78; XV. 27, 2'8; xXI. 270; XXIII. 162; XXX. 231; XX,XII. 62; XXXV.1~8; XXXVI. 56, 69, 167. Mekka, .xxXVII. 389; .XXXIX. 308. Bałkański, p, Bałkany, XXXI. 170; XXXIX. 00, 124, 131, 442. Hel, V. 321; XXVII. 168; XXVIII. 38; XXX. 173. Floryda, Florida, VI. 16; lXVIII, 25. Iberyjski, Pirenejski, p. Hiszpania, Portugalia, III. 177; XXII. 101; XXXVIII. 215; XXXliX 112. Istria. Istrja, XXIX. 2{)5; XXXVII, . 437. Kamczatka, X. 347; XXXIX 8, 67, 419 Kolski, VII. 2. Korea, Komi, Kaoli, Tschao-sjen. Tschosen, VIII. 98; ,XI. 335, 33S; XV. 146; XXX. 231; XXXIV. 28, 31; XXXV. 195; XXXVII. 401; XXXVIII. 343; XXXI,X, 420. Malajski, Ma,lakka, I. 231; XXV. 127; XXXII. 62; .xXXVII. 388; XXXVIII. 414. Ngo. lud., XXXVIII. 414, Skandynawski, III, 174. Taurydzki, Tauryda. Krym, IV. 346; XXVI. 50; XXXIV. 90; .xXXV, 184, 195. Części świata Afryka. Ogólnie, I. 11,233-239; n. 98, 105, 106; III. 175, 252; IV, 69-71, 73; V. 210; VI. 9, 24, 118; VII. 2, 7, 8, 12, 16, 17,25,28. 87, 221; VIII. 6, 283; X. 222, 243, 260, 339, 341; XI. 350, 432; XV. 13, 18, 19, 182; XVI. 175, 325; XVII, 35, 133, 2,74; XVIII, 228; XXI. 42, 50-53; XXIII. 178, 179; XXV. 38, 127; .xxVI. 123; XXVIII. 139; ,. .xXX. 91, 2W, 253; XXXII. 51, 53, 56, 60, 62, 114, 137,192;XXXIII. 20; XXXV. 35; ,XXXVI. 20, 356; ,XXXVII. 76, 294; XXXVIII. 24, 62, 86, 123, 246, 247, 248; XXXIX. 32, 182, 196-2'21, 308, 341, 407, 465, 488, 489, Alego, XXXIX. 211, 224. Benni Mazar, XIII. 270. Cyrenaika, .xXXVIII. 371. Essan, XX:XII. 56. Ga'bis, XXXVIII. 86, 98. . Gem, XXXIX. 224. JogoKebu, XXXII. 60, Kaarchuonio, XiX.XIX. 205. Kenia, XXXIX. 182, 183, 1'91. Mombasa, XIII. 270. Ng'iys, XXXIX. 199, 203, 218, 221. Sakwa, lok. afr, .xXXIX. 211, Tipasa, XVI. '32,5;p. Abisynia, Alger, Angola, Dahomej, Egipt, Etiopia, Gwinea, Kamerun, Kavi. rondo, Kissum, Kongo,Lake Eyassi, Lake Nyassi, Luo, Marokko, Natal, Numidia, Rodezia, Sakwa, Senegal, Sudan, Tripolis, Tunis, Uganda, Wybrzeże Kości Słoniowej, Złoty Brzeg. Afryka Płn., XXII, 72, 101; XXXIII. 19; .xxXIV, 43, 276; XXXV. 195; XXXVII, 362; .XXXVIII. 272. Mauritalfia, XXXIX. 307. Afryka Płdn., VI. 118,225,232. 238; XVIII. 41; XXXII. 113; XXXVII. 371, A f ryk a P ł d .-Z a c h, XXVII. 70, 280; .xXXVII. 7'0, 79. XXXVIII. 52, 63, 86, 96, 344. Gobabis, XXXVIII. 122, 127. Namib, XXXVIII, 52, 95. Kavirondo, XXXLX. 182, 210, 223. Kavirondo Centralne, XXXIX. 182, 1~1, 2,93,210. A f ryk a Ś r o d k o wa, ;XVIII. 42; XXVII. 79, 371; .xXXVII. 280; XXXVIII. 211. Kilimandżaro, XXXIX. 3.02. Uelle, X;XXIV. 13.9, Windhuk, XXXVIII 122. Afryka Wsch., XVIII. 42; Gambila, XXXIX, 345. A f ryk a Z a c h., VI. 22, 243, 244, 336; XXXVII. 280. Afryka,: Abisynia, I. 154,234; VI. 239, 339; XXI'I. 14Q;XXX'V. 95; .xXXVII. 362; XXXVIII. 368---371. A l g e r, Algeria, XIV. 31i; XX'!I. 102; .xXXV, 180 Alego lok. afr, X.xxIX. 211, 224. Angola, XXXVII, 716,7,9; XXXVIII 63. A s e m b o, lok. afr., XXXIX. 210. B a m u m, (Kamerun), XIV. 31l. B e r b e r i a, p, Berberowie i Kaby_ łowie, X. 2UO. D a h o m e j, p. Dahomejczycy, I. 23'3; XXXII. 56; .xXXVIII. 343. E g i p t, p. Egipcjanie, I. 13, n6, 239; II. 104, 105; III. 177, 17,9,235; VII. 16, 63, 64, 152, 339; VIII, 96, 282; liX. 160, 161; XI. 221, 239, 289; XII. 334; XIII. 145, 259, 267, 270; XIV. 193, 197, 198, 213, 404; XV. 2S, 29, 141, 150; XVI. 17, 26, 115; XLX. 124; XXVI. 148; XXIX. 168; XXX. 92, 229, 231; XXXI, 163; �648 XXXII. 65, 88, 135, 155, 162; XXXIII. 19; XXXIV. 80, 125, 126, 134, 137, 139, 276, 277; XXXV. 73, 155, 173, 197; XXXVII. 125, 355; XXXVIII. 343; XXXIX. 19, 68 Aba-el-Dakf, XIII. 268. Aleksandria, III, IOU; XIV. 198; .xXXIV. 134; XXXVII. 288. Beni-Suef, X:III. 267. Chemnis, lXXIXVII. 127. EI-Gamhud, XIII. 267, 280; XIV. 404. Fesżn. XIII. 2£7, 280, Kair, lXIII. 145, 146, 269, 270, 2'81; XIV. 197, 198, 404; XVI. 115. Klimun, X'IV. 4104. Magaga, XIII. 266, 270, Memphis, VII. 287. Minie, XIII. 267. Port Said, XUI. 144. Szaruna, XIII. 267, 2'69, 27'6-278, 2B{).Szejch-Fadl. XIII. 270. E t i o P i a, XV. 29; XXXVII. 359. Amhar, VII. 641, Anzowie, II. 99, Haramantowie, II. 99. G w i n ea, VI. 20, 118, 122; XVII. 19. G w i one a angielska, XIV. 311. G w i n e a francuska, XXVI. 141. Kalabar, VI. 1'6, 117,123,243. K a l a h a l' i, XXXVII.. 74, 716,7,9; XXX!VIII. 52. K a m e l' u n p, Kameruńczycy, I. 153; XIV. 311; lXVI. 175; XXXV. 33. K a l' t a g i n a, Carthaga, Kart hago, II. 105; XXII, 510. K o n g o, 00. 341; IXJXII. 140; XIXJXilI. 150; XXXII1.156; XX.XVII. 371. K o n g o b e l g i j s k i e, XXXVIII, 4'7'9;XXXIX. 19, 211. Luo, XXXIX. 184, 186, 186-192, 195. M a rok k 0, ,X, 222; XXXII. 55, 56; XXXIII. 20; XXXIV. 110, 111, 121, 125, 184, 294; XXXVII. 389; XXXVIII. 383. Fez, XXXII. 56; 649 XXXIV. 121. Reinlah, XXXIV. 184. Tanger, XXXVIII. 388. N a t a l, XXXVII, 2'94. N i e w o l n i c z e W y b l' Z e Ż e, VII. 6. N i g e l' i a, XXXVIII. 34>3. N u m i d i a, XXXV 198. R o d e z j a P ł d., XXXVII, 77; .xxXVIII. 344. R o ci e z j a P ł n., xxxr~ R u a n d a, (Afr. Równik), 358, 212, XXXVII. S a h a l' a, XXXIII. 144; IX:XXIX, 3,40. S i e l' l' a L e o n e, XVII. 275. Senegal, XVII. 19. S u d a n, XXXVII. 362; XXXIX, 56, 183, 335. T a n.g a n i k a, Tanganyika Terrytory, (Ak Wsch.), .xVI. 1'75; XXXIX. 335, T o g o, KVI. 175; XX,XII, 5'3, 56. T l' i P o l i s, Tr~politani:a, XXXII. 56, Muschia) XXX!I. 56. T u n i s, XXII. 102; XXXII, 53; X:x.xVIII.31, Sfaz, XXXII. 53, D g a n d a, XVIII. 44, 45; XXXII. 113, 154. Wybrzeże Kości Słoniowej, (Afr. zach), X!lV. 193. Z ł o t y B l' Z e g, II. 106, Ameryka A m e l' y kap. Amerykanie, I. 11,225, 1236,237, 241; II. 110, 3-70; IV, 11, 67, 70, 73, 78; V. 83; VI. 22, 24, 114, 117, 118, 217, 232; VII. 12, 17, 28,80,81,_ 87,287,296; VIII. 7, 97; Xi. 10, 222,243;IXI. 93,103,328.351, 432; XII. 15, 187; XIII. 164; IXV. 13,15,18,19, 142;XVII. 5,35,58, 65; XVIII. 46, 72, 228; XXI. 37, 42, 51; XXVI. 123; XXVIII. 250; XXX, 230, 253; XXXI. 153, 154;XXXII. 51, 52, 62,97, 163, 171; XXXIII. 68; XXXIV. 96, 186; .xXXVI. 23, 336; XXXVII. 309; XXXVIII. 25. 213, 256,":300; .xXXIX. 21, 26, 32, 49, 68, 69, 91, 94, 400, 417, 424, Filadelfia, XXXVIII. 13. 426, 465, 487. Ameryka P~d .. II. 98; VII. 5, 24; XVIII, 51, 233; XXII. 140; XXV. 38, 127; XXVIII. 10; XXXII. 112, 143; XXXVIII. 284, 408. A l' g e n t y n a, III. 175; XXX'!, 165; XXXIII. 118. B a ka i l' i, XXXII. 155. Bo l i w ia, VB, 326, 3'27; X,XXI. 165. Patacamaja, VII. 326. Brazylia, II. 106; III. 176; VII. 9. 17, t8; XV. 18; XXXJI. 169; XXXIX. 302. C h ił e, VI. 3'34; ViII. 25; iX.XXVll. 380, 382. Ecuador, X,X. 127. Guayana, XXV. 12'7. K o l u m b i a, XVIII. 46, st. Bogota, VI. 24; VII. 17. P a ra g wa j, XXXI. 165. P a l' a n a, III. 176; X.xXJX. 302. P e l' u, p. Peruwiańczycy, I. 237; II. 106; IV, 73; ViI. 124,238,.,239; VII. 9; 15, 1'8, 19; VillI. 204; .xxV. 137; XXXII. 147. Moche, Mochercs, Xx..."'CVIrI.394, 407, 408, T i h u a n a c u, XVIII. 233, 234. Z i e m i a O g n i s t a. l. 70, 71; III. 221. A m e ryk a Płd. - Z a c h., XVIII. XVIII. 53; XXV. 127; XXXII. 98. Ameryka Płn., 1.14; VI. 334,339, 385; VII. 3-7, 13, 15, 19,24; lXVII. 5, 35, 65; XVIII. 46, 55; XXIII. 45; XXV. 127; XXVIII. 10; XXIX. 13, 136, 196; .xXXII, 85, 88, 93, 102, 108, 119, 127, 139, 143. 146, 148, 149, 154; XXXVIII. 391, 405. p. Kanada, Meksyk, Missisipi, XXXIX. 425, stany Zjednoczone. Ka n a da, I. 23'7; VII. 80, 81; OOVII. 6; XXX,VII. 367, 369, 371. K o l u m b i a B l' Y t Y j s k a, XVIII. 52,54. Quebeck, XXXVII. 367, 368. A m e l' y kaŚ l' o d k o wa XVIII. 233; XXV. 127, G u. a t e m a l a, XIX'V. 127; XXXII. 112, 139, 154; XXXIII. 398. H on d u ras, X.v. 141. M e k s y k, Republika Mexicana, I. 237; 11. 104; VI. 24, 242, 3-29; VII, 6, 15; XVIII. 233; .XIXV. 127; XXX1.154; XXXII 00,62; XXX'V. 177; .xXXVII. 3098; XXXVIII. 286, 287, 388, 472. Tepexpan, .xXXVIII. 388. M e x i k o, XV. 18. Nowy Meksyk, New Mexico, III. 215; IV. 64; XVIII, 54; XXXII. 52 Chawa Valley, XXXIV. 71. A m ~ l' Y k a I' ł n., Stany Zjednoczone, Am. Płn. D. S, A. I, 14; II, 3'72; III. 175; IV. 61; VII. 81; lXV. 224; XXXlII. 192; .xXXVI. 327; XXXVII. 368, 387; XXXVIII. 16, 25, 28i!, 466; X.xXIX. 425, 435. Arizona, XV.1S; XVIII. 54. GreatBassin, XXV. 127. Indiana, XXI. 92, Illinois, III. 175. Kalifornia, II. 96; IV. 69, 73; VI. 16; XVII. 9; XVIII. 4'6; XXV. 127. Minnasota, XXXVIII. 388, 399, 407. Oregon, VI. 20; XXV. 127, Pensylwania, Pensylvania, XXXVII. 367. Texas, XI. 256. �650 651 Wisconsin, XXXVIII. 407; miasta: Chichago, VII. 80, 81, 89, 2218, 287; ,XL 423. Chawa - Valley, x'x':'CIV. 71. Mexico, XV. 18. Midletown, XXXVI.l54. Newark, XXII. 61. Point-Hope, XXXVIII. 38'7. Waszyngton, Washington, XXX. 235; XXXVH. 3?2', 37'5. A Polacy w Ameryce: Bandera, św. Jadwiga, łaski, XI. Panna 25tl; Maria, osady Pu- polskie Texas. Atlantyda, XXXVII. 383. Australia p. Australczycy, Nowa Ho landia, I. 170, 231, 232, 242; II. 99; IV, 71; VI. 9, 15, 20, 117,226,336; VII. 16, 21; X. 243; XI. 352, 432; XIV. 191; X!V. 11, 13; XVI. 411; XVII. 3-35, 39, 40, 44, 45; XVIII. 14-16, 18" 20, 24, 43, 46, .5'1, 228; XXI. 270; XXIII. 32, 44, 178; XXV, 128; .xXVII. 172; XXX. 230, 2503"254; XXXII. 163, 192; XXXVI. 23, 3tll; XXXVII. n, 358, 371, 377, 37,9; XXXVIII. 285, 409; XXXIX. 21, 31, 86, 91, 489. Queensland, VI. 15. Walia Nowa VII. 36. Wiktoria, XXXII. 157. Azja, I. 11, 100, 107, 109, 110, 156, 232-238, 240; II. 370; III. 5, 175, 100, 235; IV. 71, 75; VI. 20, 25, 114, 116, 125, 232, 239, 322, 339; VII 18, 61, 86, 287, 288; VIII. 6, 96-98; XI. 103, 432; XIII. 164; XVII, 171, 1'Z2; XVIII. 228; ,XXI. 42, 50, 51, 53; XXIII. 33, 34, 47, 48; X,XIV. 83; XXV. 127; xxvI.' 31, 123; XXVII. 52; XXVIII. 10; .xXIX. 125, 136, 138, 146, 169; XXX 216, 228, 254, 255; XXXI. 153, 154; XXXII. 50, 51, 94, 102, 114; XX.XIV.:Y1, 179, 183, 186; 23, 351; XXX'VH. 363, 386; XXXVII. 363, 366; XXXVIII.' 36, 148, 2'11, 226, 2712, ~O; XXXIX, 6, 21, 31,32, 68, 7'9, 815.88, 123. 139. 359. z ja M n iej s za: Anatolia, II. 104; III, 1717;VII. 295; X. 344; XV. 141; XXII. 72; XXXI. 171; XXXIV, 101, 130, 136, 137; XXXVIII. 3942; XXX1X. 441. Cesarea Kapadocka, XIX. 6.6. Cylicja, Adana, XXXII. 102. Efez, :XV. 25. Kactava, XVI. 290. Mouci- Yery, XXXIV. 701, 134, 137, 'Kolchida, XXXVII, 127, p. Frygia, Kapadocj,a, Lidia, Troja A z j a P ł d., I. 231; XXXI. 154; XXXIV. 1'8i4;XXXLX, 7'8. A z j a P ł n., XXx. 2tW; XXXIII. 137, A z j a Płn. - W s c h., XXXlX .120. A z j a Płn. - Z a c h., XX.X'. 128, A z j a P r z e d n t a, XXXIV. 276; XXXIX~ 489. p. Afganistan Beludżystan, Persja, (Iran). Azja Śradkowa, III. 5,183; V.1, 2, 39,105; XVII. 189; XXX,I V, 65, 173, 177; XXXVII. 166; XXXVIII. 39, 43, 351; XXXIX. 96,4'20. Buchara, VII, '55. P a m i r, Dach Świata, l. 240, V. 2; XXXVIII. 32; XXX:IX. 8. A f.g a n i s t a n, p. Afganie, XXXII. 51: 63; XXX'VIII. 343. A n n a m, Anam, p. Annamici, III. 179; XX,XIV. 28; XXXVIII. 415. A r m e n i a, p. Armeńczycy, Ormianie II. 106; IV. 65; VII. 85; XI.71l; XII. 271; XVIII. 1T9; XXx. 231. A s s a m, VI. 114; XXXV. 197; XXXVII. 371. A s a n XXXVIII. 414. Asyria, p. Asyryjczycy, II. 367; 21; XVI. 27; XXx. 229, 254; XIV. 21; lXVI. 27; X.Xx. 209; 254; XXXVIII. 350, Niniwa, I. 118; X.344. Aszchaood, XXXIX. 3D. B a b i lon ta, Sennar, p. Babilończycy, I. 105; Xry. 29; ~v.I. 17, 26; XXV. 38; XXX. 229, 232, 254; XXXI, 46; XXXII. 143, 146, 152, 153, 155. Babilon. Bab-ilu, I. 13; X. 343, 344; XUI. 163; lXV. 2'1; XXXI,I. 143, 153. B a k t fi: a, Baktriana w Azji Środkowej, na płn. zboczach H~ndukuszu państwo starożytne. VII. 85, 287; XXXIX. 112, B e l u d ż y s t a n, IV. 78; XXX. 231. B e n g a l, (lndie PrzedJgangesowe), III, 17·9; VII. 9, XXV. 44; XXXII. 56; XXXIV. 33. Bellary, (Indie Przedgang,), XXXIV. 184, 185 Benares, V. 285. Berar, (Przedgang.), X.XXIV. 43. B h u t a n, Butan, X.XXIV. 28. B i r m a. Burma, p. Birmańczycy, XT. 103; XXXIV. 28, 3,8, 43, 44; XXXVIII, 413, 414 B i z a n c j u m, Byzantium, VII. 3-01; XV. 30; XVI. 284, 325, 326; XXIX. 159; XX'X. 172, 183; XXXVI. 286; XXXVII. 355. C h a l d e a, Babilonia, p. Chaldej-. czycy, XiII. 335, C h i n y, Czung-Hua-Miu-Kue, p. Chińczycy, I. 12, 177, 215; II. 367; III, 215; IV. 701-73; V. 2; VI. 23, 123, 125, 230, 24'1, 385; VII. 7, 19, 287, 296; VIII. 6, 8, 18, 19; XI. 103, 104, 336, 431; XV. 146, 149; XVIII 91; ,XX. 204; XXII. 95, 126; XXIII. 34, 46; XXV. 42; XXIX. 125; XXX. 183, 230, 231; .XXXII. 51, 55, 57, 62; XXXIV. 28, 31; ,XXXV. 197; XXXVII. 363, 364, 380, 397, 401; XXXVIII. 272, 3'99, 414; XXXIX. 48, ·68, 112, 489, p. ludy Katchin, Mao, Tao. prow. Shantung XX.XVII.I. 394. C o c h i n, Koczin, X:X,X!IV. 42. C h o l~e z m, starożytne państwo nad Amu-Darią, X.XXI:X. 78, 96. Cyamby, II. 110. D a g e s t a n, XX:X:VIII. 350. D a k k a, (Hindukusz), XXXII. 56. D a r d i s t a· n, VII. 61. G o a, II. 105; IX. 233. H i n d u s t a n, II. 98, 106, 297, 302, 303; IV. 75; VII. 3, 6, 8, 12. Hi s a r l i k, P. Troja, VII. 200, 287, 292; XV. 18. I n d i e, II. 82 103, 105, 107; III. 177179; IV, 78; V. 284, 285, 370; VII, 12, 14, 16, 40, 85, 233, 287, 290, 29'1, 300; .x. 111, 222, 346, 370; XI. 432, 437; XII 335; X.III. 25:9, 260, 291, 294; XIV. 191; XV. 15" 19, 195--19'8; XVI. 17; XVII. 20, 26, 35--37" 262, 263; XX. 300; XXIII. 48; XXVI. 116; XX,X. 183; XXXI. 169; XXXII. 56, 60, 85, 102, 1451' 151, 152; XX:XIII. 137; XXXIV. 26 32; .xXXV. 184, 186, 188, 195-197; XX.XVI. 146; XXXVII. 3, 288" 301, 365, 401; XXXVIII. 40, 250, 343; XXXIX. 48, 68, 85" 113 I n d i e A z j a t y c k i e, I. 226. Indie Hi zpańskie, XXXVIII, 239. �653 652 I Ilid £ e H o 1 e n de r,S k i e, XXIX. 207; XXXVII. 392. Indie Południowe, 1.134,150; XXXIV. 37. r n d i e Pół n o c n e, XXXIV. 41. I n d i e Płn. - W 5 C h., VI.9, 3Z9, 385; XXXVII. 363. Ill/die P;I"<zedga',ugesowe" I. 11-'15, HO, 116, ,233; IV. 69, 70, 73, 7'5; XXXIX. 465, 489. Indie Wschodnie, XVIII. 109; XXXVII. 389. Indie Zachodnie, XXV. 127; XXXIV.40. I n d i e, Bombla-j, III. 252; IX. 370. Coc;hin, Koczin, Goa, Kalkuta, VII. 6'3. Madras, Malabar, Pondichery Orissa, VII. 12, 13. Indochiny. I. 236; IV. 71, 73, 79; XVII. 26; XXXI. 153; XXXVIII. 222, 4114; XXXIX. 68, Ill, 112, 128, 129, 489. p. Annam Ayunthia, Birma, Cyamqy, Kambodża l Syjam. I ran" p. Irańczycy, I. 114; III. 171; IV. 63; XlIV. 207;X. Ill; XXXI,X. loll. p. Afganistan, Beludżystan, Persja, Media. J u d.e a, p. Izrael, Palestyna, II. 105; XIII. 163; XIV. 47; XXXI. 46 Jak u c j a, p. Jakuci, x.x,xVII. 97, 123; XXXIX. 88 Jakucka Repu:blika, XXX,VII. 100. Jakutsk, XXXVII. 101. Kołymsk, XXXVII. 108. Orkon, X.XXVII. 103. Werchojańsk, XXXVIIlOO. J a p o n i a, Nippon, p. Japończycy. I. 136., 154, 231, 236; IV. 69 71, 78; VI. 25; VII. 14, 80; X. 12B. 240, 347, 368, 465., .477; XI. 103, 104, 339, 340. 431; X!'I. 271; XV i·",·..,. 148, 149; XVIII. 109; XXIX. 192., 204; XXX. 183; XXXII. 51, 57, 60, 192; XXXW. 28, 31; X'XXV. 36; XXXVI. 143; XXXVII. 371, 376, 404; XXXIX 489. TokiQ, XI. 339; X,VII'I. 90. K a m b o dż a, Kamputschea, :XII. 271; XXXIV. 28; x.xX,Vr'II. 413--415. K a p a d o c j a, VI. 304; XXXVII. 3PO. K a s z g a r i a (Turkestan), XXXIX. 7>0. L i d i a, II. 106; ,XI~I,I.. 40. Lurisita,n" Elam, Elymais, kraj starożytny w dolnym biegu Tygrysu, XXXV. 185; XXXIX. 70 M a d r a s, XXXII. 60; X;XXIV 37, 4!4. Tiniweli, Tirunelwell, XX.XIV.42 M a l a b a r" VI. 25. M a n d żur i a, p. Mandżurowie, VIII. 9; X. 240; XI. 104, 334-336; XXIII. 46; xXXV. 11; XXXVlU. 272; xxxIX. 68. Char'bin, Harbin, XI. 334, 335. Cziczikar, Cycykar, VIII. 17-19. Czyta, Czita, XXiXV. 30. Mezopotamia, III. 183; VII. 26; XVI. 26; XXXIV. 276; XXXVII. 401; XXXIX. 68, 70. M o n g o l i a, p. Mongorowie, I. 12; III. 179; V, 2; VII'I. 9; XXXIV. 28., 31; XXXV. 33; XXXVI. 143; XXXVI'I. 99, 287; XXXIX. 67, 70. P a l e s 11y n a, Felestin, Erec, Israel, I. 184; III. 215; XX,IX. H7; XXX. 229; XXXIV. n, 104, 1209, 130, 134. 136, 277; XXXVIII. 343; XXXIX. 58, 69. Adamman, XXXVIII. 239. Gezer, XXXIV. n, 129. Kedron, Kidron, XXXIV. 282. Jeruzalem, Jeruszalaim, Hiero· solyma, EI-Kudai, Jerosolima, II. 328; VIII. 352, 353; X. 264; XIV. 86., 184, 390; XXVIII. 42, 138; XXXVII. 12. Muteselim, XXXIV. 73, 129. P a l m y r a, Palmira, XVI. 27. P e d ż y k i s t a n, Azja Środkow.a, XXXIX. 422. P e II' ~ j a, Mamalik_i-mamrusch-i· Iran, P. Pers<lwie, I. 116; II. 104; V. 370; VII. 26, 61; XIII. 259; XV. 198; XV1I1I.36; XXI. 270; XXIII. 47; XXIX. 125; XXX. 183; XXXV. 195; XXXVII. 355, 365; XXXVIII. 10, 38, 40. Persepolis miasto starożytne, xx:.,"CIX. 308. Pondichery (Ind. Przedgang.), II. 105; IX. 233. R e pub l i k a U zobe c 'k a, .Azja Środkowa, XXXIX. 420. S u m e r, Akkad., Szumer, Szumir, Mezopotamia, p, Sumerowie, XXXilU. 145; XXXVIII. 360. S y b i r, Sibir, Syberia, I. 15, 88; II. 101 188 195, 305, 306; III. 120, 295? , 296:, IV. 147; V. 9; VI. 26, 119, 120; VII. 1, 237, 335; XIV. 103., 104; XV. 261; XVII. 95; XVIiI:!. 228; XIX. 55; XXIII. 47, 162; XV. 127; XXX. 214; XXXI. 32; XXXII. 89, 108; XXXIII. 137, 138' XXXViIi. 20, 27; XXXVII. 109: 122., 125, 126; XXXVIII. 212, 258, 259, 272, 387; XXXIX. 32, 68, 71, n, 79. 94, 333. S y 'o i r płn., XXXIX. 421. S y hi i r Irkuck, XXX',,". 30. 33. Omsk, Ul. 94; XXXVI. 91. Nikołajewsk, XVIII. 8'3 84. S Yj a m, Syam, Sjami, Thai, III. 179; VI. 237 244; 'XI. 109; XII. 271; XVI. 17'5; XXXII. 55. 57, 59, 62, 63; XXXIV. 28; XXXVIII. 412--415. Ayunthia, XXX ViIII. 415. Bangkok, XXXVIII. 413, 414. Khmer, x''CXVIII. 414, 415. .S y r ia, Suria, Szam, Federation Syrienne, III, 104; X. 344; 'XII. 47; XXIX. 147; XXx. 183; Xx'''CI. 163; XXXIV. 130; XXXVIII. 343. Alep, Aleppo, XXXII. 53. Antiochia, XV. 182. Tyr, Sur, I. 104; XXXIII. 145. Palmyra, XVI. 27. T ,l' o j a Ilion, p. Hissarlik, I. 54; V. 178; VIII. 2<86;XV. 211, 212, 216; XXXIV. 134. Travancere, Trawankur, XXXI":. 44. Turkestan, IV. 63; V. 4; XV. H2; XXII. 98; XXVII. 125; XXXVII. 382; XXXVIII. 43; XXXIX. 130. Chiwa; Vn. 55. Taszkent, X,XVII. XXX,IX. 6, 422. .T yobe t, p. Tybetańczycy, !I. 236; II. 106, 107; VI. 244; VII. 83, 95; ,XJX:XI. 153; XXXIiI. 59, 63; XXXIV. 28, 31, 184; XXVII. 362; XXXIX. 120. Eurazja, X;XXVIIII. 43; XXXI'X. 21, 94, 112., 119, 129, 239. Europa Europa, p. Europejczycy, l. 9, 11, 15, 100, 106, 107, 110, 113, 114, 145, 152, 234, 238-241; II. 175, 196, 369; III, 99, 101, 108, 175, 177, 178, 183, 235, 370; IV. 12, 63, 65, 68, 73--76, 78, 130; V. 204, 370; VI. 8, 9, 21, 23, 218, 23>2,239, 322, 323, 325, 3'39, 385; VII. 9, 17, 83, 97, �655 6'54 84, 86, 286-288, 301, 324; VIII. 37, 38, 97; }C. 110, 231, 242, 244, 274; }CI. 432-439; }cIII. 294;' }cV. 20, 196-199; }cVI. 30, 58, 65, 71, 133; }cVIII 79; }c}c. 166, 178, 179, 209, 240; J{}(I. 46, 66; J{J{lI. 47, 72, 7~, 16, 79; J{}(III. 47, 48, 178; }c}cVI. 31, 79, 123; XXVII. 52; J{}(VIII. 27, 169, 252, 253; J{J{l}C. 129, 135, 146, 152, 153, 166, 169, 200; JCJCJC.88, 148, 228, 229, 231, 232, 235, 238, 240; J{J{J{II. 50, 93; 94, 97, 106, 114; J{}(J{lV. 172, 183, 186. J{}(}CV. 23, 64, 173, 180. J{J{}CVH. 101, 150, 274, 285, 309, 396, 397, 401; }CJ{}(VIU. 10, 16, 32, 35, 40, 41, 43, 44, 148, 231, 236, 210, 215, 329; XJ{J{IX. 21, 31, 66, 67, 7'3-75, 78, 81, 88, 111, 114, 119, 130, 435, 441, 489. E u r o p a Płn., rXrXiV. 111, 12,1; }CJ{J{III. 137; XJ{J{lV. 100, 125. E u r o p a Ś r o d k o wa, III. 182, :X:VIII. 80; XXIV. 82, 91; XXVII. 125; J{}(VIII. 249; J{J{}CVII. 299; ~VIII. 10, 16, 32, 35, 40, 43, 44, 148, 210, 215, 231,236, 329; XlXJeLJe. 21, 31, 66, 67, 73-75, 78, 81, 88, 111, 114, 11-9,130, 435, 141. EUropa Wsch., 1.92; XXV. 5, 14, 107; XXXiIV. 50, 285; XXXI. 46. E u r o p a Z a c h., XVI. 73; J{}(VII. 1, 3; .xXIX.. 130; J{J{}CIII. 141; }cXXIV. 49, 125; XXXVIII. 41. Europa A j a, aia, Kolchida, XVI. 158. A l b a n i a (Starożytna !liria), p. Albańczycy, VI. 415; VII. 232; VIII. 38, 319; XIV. 191; J{}(. 293; J{J{}C. 230, 248, 249; XXJCVII. 359; X}c}cIX. 431. Di.braJ{}(. 294. Skutari, Skudra I}c,283; J{}(. 294. A 1 z a c j a, Alsace, XI. 223; }cVI. 7; XXVIII. 19, 172; XJ{J{. 227. Alzatczycy, VII. 198; JeXVIII. 191; XJeJeIX. 80. Strassburg, JeI. 430. A n g l i a, England, p. W. Brytania, I. 14, 111, 226, 233 241; II. 6, 11; III. 2, 224; IV. 38, 67. 74, 75, 339, 421; V. 49; VI. 21, 203-213, 240, 297, 1298; VII. 17, :80, 81, 233; VIII. 96; X. 98; IXI. 283, 285, 353, 438; XII. 20; }cIII. 270; XIV. 2, 193, 234; XVI. 10; }cVIII. 104; }cIX. 118; %}C. 178, 206, 224,'296; :)CXI. 37; J{}(II. 55, 72, 76, 79; J{}(III. 176; XXVII. 75; J{J{VIII. 21, 190, 195, 197; }cXIX. 207; ::X:XX.151, 227;XJ{J{I. 165;XXlXII 96, 101, 192; J{J{}CIII. 10; J{}(JeIV. 75; XXXV. 20, 181; JeXXVIII. 40, 41, 278,,343, 344, 402, 413; J{J{J{IX. 26 146, 154, 167. Bristol, }cJeX. 212. CambrIdge, III. 235; XVIII. 230; }CXI. 245. Carlisle, JeJeJeIV. 134, 136. Coventry, J{J{lI. 61. Glamerganshire,.,JeJeII. 56. Londyn, London, Londres, I. 241; VII. 80, 82; ·XVIII. 230;'XJXI. 83, 92; XXVIII. 19; JeXXVII. 382; J{J{}CVIII. 211, 212; XXXIX. 182. Oksford, jord, III. 109; VII. 326; XVIII. 23'0; JeXJeVUI. 212, 343. Sussex, XVIIiI. 104, 105. Witshire, J{}(II. 56. Worcestershire, J{}(II. 56: York. }(XXIV. 134, 135. A u s t r i a, Osterreich, Rakusze. I. 25, 28; II. 292; IV. 67, 181, 327; 403; V. 393; Je. 367; }CI, 41, 100, 439 JelIT. 69; XIV. 196; JeVI. 3, 10; Ox- XVII. 73, 125; XV!U. 94; XiX.. 296; XXI. 78; J{J{lI. 76; XJCIII. 19, 172; )[XJJ{. 197; }(XJ{!. 89; X}cXII. 8, 192; XXXIV. 124, 139; XXXVII. 444; JeXXVUI. 37, 41, 294, 402; }cXJCIX. 112, 156, 157. p. Austria Dolna i Górna, Karyntia, SalzJburg, Styria, Tyrol, Voralberg. Moedling, XXXVIII. 3,00. Nuern, JeI. 211. Neukirchen, XI. 211. Neumark, Xl. 211. Wi.edeń, Wien, Vienne, Vindo.bona, I. 24, 28, 223; II. 173; III. 156; 385, 388; IV. 95, 96, 181.' 440; V. 131; VII. 240, 287; !JC. 77; J{. 65, 266; XL 43.\ 100, 327, 4.12; XIII. 79; }Crv. 372; }CVI. 260; 276, 279, 414, 421; XXI. 68, 83, 92, 97; XXVLII. 110; J{J{}C. 23-5; XXXI. 158; X:X:XU. 7, 68, 175; XJCXV. 173; J{J{J{VII. 152, 201, 253; XXXVIII. 290. A u s t r i a D o l n a,' II. 182; 'XIV. 344; XVm:. 73; XXVIL 144; XJCJe. 160, 174, 180; XXXI. 49; XXXIV. 86. Frelesdorf, II. 183; Gutfield, n. 183; Krems n. Dunaj, IV. 440. NageLburg, XJCX. 180. Nowa Prerowa, II. 183. Nowa Wieś, II. 183. Postomis, n. 182-184. A u s t r i a Gór n a, Hallstadt, . XJCIU. 35; XJCXVI. 302. B a łka n y, I. 105, 113; XVII. 72; XVIII. 223; XJC. 299, 316; XJCI. 270; XJCII. 101, 140, 141; L"aV. 82, 87 XJeV. 106; X;X;VI. 38; XXl}C. 131, 174; XXJC. 214; XXXII. 176; X'XJClV.· 49, 139; XXJCVII. 432; XXXVIII. 221; X·XXIX. 15, 104. p. Albania, Bo- śnia, Bułgaria, Chorwacja, Dacja, Dalmacja, Grecja, Hercegowina, Jugosławia, Macedonia, Serbia, Słowenia, Tracja. Bałtyckie kraje, XJeV. 106; JCXXVII. 251, 273. B a s z kir i a, Baszkirska A. Z. S. R., p. Baszkirzy, }cXXIX. 97. B e l g i a Bruksella, XXXIJe. 129; Spy, VITI. 96. Walonia, XVlII. 95. B i a ł o ruś, B. S. R. R., p. Bia~c-rusini, I. 92; n. 210, 213 215; ITI. 98, 99, 101, 103, 105, 108, 111, 380, 385; IV. 3, 32, 77, 163, 173, 339, 396; V. 371; VI. 202, 204, 231, 306; VII. 14, 223; VIII. 90, 211, IX. 86, 225; X. 227, 23'9, 240,3'75, 472; X2II. 184; }cIV. 92, 301; XV. 33; XVII. 29, 39, 93, 179; XVIII. 224; }cJe. 167, 316; XXI. 50; XXII. 23, 129, 130, 144; XXIII. 119, 1,53, 161; XJCVI. 57, 105; XJeVII. 157, 166; J{J{}C. 30, 213, 214, 229, 239; XXXII. 38, lal, 170, 181; JeXXIII, 6, 141; J{}(JeV. 29;'- XJCXVI. 287; }cXXVHL 219, 340, 3ęO; }cXXlJe. 348. Boryczew, XIV. 301. Pow. Kobryń. Kobryń, XVII. 23'2; XX. 291. Pow Kosów Poleski. Piaski, XXV. 5. Sporów, XXV.5.6. Pow. KostopoI. J{J{J{I. 28, 29, 31, 33. Majd.an Mokwiński, XJ{J{VI. 291; J{J{J{IX. 261. Orzew, J{J{}CI. 29. Pow. Kowel. Bobły, XJeXl. 32. Pow. Kowel, J{J{J{I. 26, 33; J{J{}CIII. 148. Maniewicze, XJ{J{l. 26. Sircz, J{J{}CI. 28. Skulin, XXJCI. 27, 30, 33. Pow. Łuck. Dąb~owica, }c}c}cl. 30. Łuck, X. 149; XJeVI. 135; J{}(VII. 137; �-, ", .' •..•.."' ...'. 656 B. 657 s. R. R. XXXVI. 92; XXXVII. 208. Pow. Łuck, XXXI. 26; XXXVI. 5. Pow. Mińsk. Iwaniec, XXXV. 188. Pow. Owrucz. XXII. 112. Iwaniec. XXXV. 188. Pow. Pińsk. Gogolewo, XVII. 272. Pińsk, Pinesk, Pinskum, '" Pinscum, Pieńsk, III. 109; XX. 291; XXXI. 70. Pińszczyzn.a, IV. 340; IX. 143; XXIV. 94; XXXIII. 11; XXXV. 186; XXXVII. 459. Pow. Pińsk, XXXI. 30. Strzelsko, XXXI. 30. Twar. dówka, XXVII. 124. Kożangródek XXXIX. 243. P o l e s i e B i a ł o r u s k i e, II. 187; IV.340. Polesie Briańskie, XXXIX. 99. Polesie Kijowskie, XVII. 61. Polesie Litewskie, XII. 40. Polesie Mozyrskie, XXVII. 139. Polesie Nowogródzkie, XXIX. 1B5. Polesie Pińskie, IV. 392. Polesie Rzeczyckie, XXVII. 132, 133, 138, 172. XXX. 18, 21. Polesie Sarneńskie, XXXIX. 118. Polesie Wileńskie, XXIX. 1B5. Polesie Wołyńskie, XVII. 179; XXIX. 185; XXXII. 170; XXXVIII. 219, 272, 340, 446. Poleskie woj., XXVII. 153; XXXIII. 153; XXXIV. 198, 211, 225, 233, 237, 242, 243. Pow. Równe. Pow. Równe, VI. 37-39, 53, 302, 303; XI 191; XIII. 7; XXVI. 41, 135; XXXI. 24; XXX. 26; XXXIII. 9; XXXVII. 207, 20B. Pow. Rzeczyca. Pow. Rzeczyca, XXVII. 172. Babczyn, XXVII. 138. Pow. Rzeżyca. Wielony, I. 1B7; IV. 37B, 379. Ziemskie, X. 446. Pow. Słonim. L. S. R. R Słonim, III. 98. VIII 211. Słonimski.e, VIII. 220. Pow Słonim, XXIII. 64, 104. Wysock niżni" XVII. 13. Pow. Słuck Kleck, XIV. 301. Kobryniec, XVII. 232. Lecieszyn, XXXVI. 90. Nieśwież, ,III. 109; XXII. 129; XXXVI. 89; Ostrowie, przedmieście Słucka, XI. 2H. Siemieżowo, XI. 220. Słuck, III. 104; Xl. 207, 212, 214, 217-219; XXXVI. 90. Warkowicze, XI. 213. Zadłubowo, XL 214. B o ś n i a, p. Bośniacy, I. 54, 57, 58; Ul. 190; IV. 59; V. 137, 138, 147, 280 281; VI. 415; VII. 223, 237; VIII. 3B, 97, 3'19;DXI.36; ,XII. 108; XIV. 61; XlVI. 324; XXII. 102, 140; XXXVII. 430, 433; XXXVIII. 317, 3'64. Serajewo, Sarajewo, V. 137; XXII. 101; XXXV. 30; XXXVII. 430, 432. 437; XXXIX. 112. 119. B r a m a M o r a w s k a, XXXIX. 442. B r e t a n ia, Bretagne, II. 9, 10, 18; V. 271; VI. 204. VII. 84, 85, 87, 299-302; IX. 241; X 370, 459; XII. 271; XVIII. BO,100;XXXIV. 125,139. Carnac, VII. 300, 301. Finistere, X. 45,9. Fouesnant, IX. 459. Kermarye, VII. 301 Lorient, VII. 301. Moncoutour, V. Bil. PluharnelVIl. 300. Treguidel, V 273, 274. B r y t a n i a, p. Brytowie, III. 62; IX. 170; XXXIII. 146. Bulgaria, p. Bułgarzy, 1.117, 118; V. 370; VI. 203; VII. 232, 239; X. 467, 468; XI. 438; XII. 109 XUI. 293; XIV. 193; XVI. 324, 325; XVII. 28; xvnI. 104; XXII.' 76, 102; XXIII. 47; XXVIIL. 240; XXIX. 112, 197, 201, .207; XXXI. 163, 1?3; XXXIII. 11; XXXIV. 139; XXXVIIi. 303, 441, 445, 471; XXXVIII. 317, 386; XXXIX. 119, 124. Filipol, XXXIV. 88. LeszkoGornodzumejsko, XXVII. 181. Rumelia, XII. 109. Ruszczuk, XXXIX. 119. Sofia, XXII,. 101; XXVII. 181; XXXIV. 88; XXXVII 351. Szumla, XXVI. 83. Warna, Odessus. XXV. 46; XXVI. 83; XXXI. 159. Wojewadina, XXXVIII. 364. B u r g u n d i a, XXXVII. 241; XXXIX. 73. C. S. R, Czeska Socjał. Republika. p. Czechosłowacja, XXXIX 133. Capodistria, Cape d'Istria, Koper, XIV. 72; XVI.' 114. Chodowie, p. Czechy. V. 381; XXX. 226. C h o r wac j a, Kroacja, p. Chorwaci, I. 183; VII. 232, 239; Vln. 96; XIII. 16; XVI. 156; XVIII. 116; XXII. 140; XXIX. 112, 132; XXXVI. 303; XXXVII. 356, 427, 429, 437; XXXVIII. 359.' Doubravec, XXXIV. 87. Dubno, XIX. 12. Koprivnica, XXXVII. 437. Krapina, XXII. 74. Chorwackie nazwy miejsc o w o Ś c.i bliżej nie określone: Babina Greda, XIX. 29, 30.Bobovee, XIX. 22. Borczec, XIX. 6, 22. Barie, Borjo, Borki, Borkovec, XIX. 6, 22. Borovie, Borove, Brest, Brestik, Brestje, Brestovec, Bresztane, XIX. 8. 42 Lud - Tom XL Brezovec, XIX. 22. Brod,' Brodac, XIX. 8. Brotnja, XIX. 28. Bukovszczak,. Dolec, Drenczec, XIX. 21l. Dobovac, Dubovec, Dubovica, Dubovik, XIX. 16. Dubrava, Dubravec, Dubravci, Dubravszczak, XIX.' 19. Dumbrava Gola, Golac, Goleszi, Gola, Brdo, Gradec, Gradiszczak, Gradiszcze, Gradiszka, Gradiszcie, Gradiszte, XIX. 26. Greda, XIX. 29,30. Gredice, Gredice, Grecfjan~, XIX. 29, 30. Hrastina, Hrastie, Hrasteki, Hrastevec, Hraszca, Hrąszcani, HraszciJna X!IX. 10. Hudi Bitek, Hudovlj'ant, IHudovo, xix. 11. Jastrzebarsko, Jastrebica, XIX. 30. Jeletlszczak, Kamenjak, XIX. 22. Komor, Komornica, XIX. 11. Korenjak, Xl!X. 2'2. Kozlek, Kozlikowe, Kozljak, XIX. 13. Kriżevczec, iLipowiak., l-irpovszczak, XIX. 22. Pod Gredom, XIX. zg, 30. Ribari, Ribarica, Ribarsko, XI'X. 21. Sgivniak, XIX. 22. C h r a b a c j a, Chorwacja, Wielka Chrooacja, kraina, Bialochrobacja, Biela Bialo- Horvacja, Biela p. Chrobaci, H. 3, 78; IX. 131, 132; XVII.26; XXX. 248; XXXVII. 427. C z a r n o góra, Montenegro, p. Czarnogórcy, II. 8'9; VII, SB, 217; VIII. 38, 3119; XVI. 324; XVIII. 98; xxrx.. 112; XXX. 230; xxXVI. 303; XXXIX. 163. zeta VII. 217. C z e c h o s ł o wac j a, C. S. R, p. Czechy, XVII. 23; .xxv. 142; C. S. R, XVll. 23; XXV. 142; XXVI. '57, . 146; XXVII. 155; XXVIII. 240, 249; XXIX. 119, 166, HOTvatsko,. Biele Uhorsko, �65y 658 177, 190, 202, 203; XXX. 230, 238, 239; XXXII. 192; XXXIII. 11; XXXV. 133, 180; XXXVIII. 166, 359, 360; XXXIX. 426, 428, 430, 435, p. Czechy, Morawy, Słowacja, Hana, XVI, 230; XXXIX. 143. Liptów, Orawa, Spisz, Trenczyn, Ljesk XXXIX. 433. Pistow, Pistowice, Pisty, VITI. 3,95, zaolzie, XXXVII. 208. Czechy. p. Czesi, I. 185; II. 31, 34, 36, 75, 78, 81, 100,~123, 129, 149, 150, 153, 200; III. 3, 95, 370; IV. 156, 181, 440; V. 179, 180, 239, 240, 24{l, ,270, 299, 381, 386; vr. 281, 282, 337; VII. 91, 237, 239; VIII. 320, 395, 396; IX. 139, 280, 282; X. 116,132, 133, 138, 139, 143, 144, 149, 232, 247; XL 359, 360, 430; XII. 10, 36, 97, 108, 234, 237, 271; XIII. 5, 68, 81, 89; XIV. 28, 73, 82, 84, 193, 299, 315, 3~4, 345; XV. 34, 145; XVI. 166, 347; 352; XVIII. 96, 97, 100, 103; XIX. 21, 66, 114, 124; XX. 166, 174, 175, 196; XXI. 18,37 .. 64, 98; XXII. 76; XXIII. 19, 30, 185; XXIV. 83, 85, 89; XXV. 125; XXVI. 30, 42; XXVII. 144; XXVIII. 172; XXIX. 166; XXX. 147, 180, 181, 222, 223, 239; XXXI. 82, 89; XXXII. 10; XXXIII. 13; XXXIV. 172;XXXV. 177. XXXVI. 12, 283; XXXVII. 477; XXXVIII. 263, 359; XXXIX. 124, ,128, 130. Berno, Brno Morawskie, II. 95, 186, 194; xx. 322; XXVIII. 111; XXIX. 197, 202; XXXV. 3Q, 36, 202; XXXVII. 394, 468. Beraun, XXXVII. 172. Bolesławiec XXVIII. 172, pow. Bogumin, Polska Lutynia, II. 96, Bra- tysława, Bratislawa, Pozsony, II. 1, 2; VI. 282; VII. 194. XII. 237; XXV. 124; XXVI. 127; XXIX. 197; XXX. 164, 182; XXXVII. 351; XXXVIII. 356; XXXIX. 427. Brzeznów. XI. 317. Brzezawki, XXIX 119. Bydżovsk, IX. 92. Chomiż, Chomesa, Comeise, Camase, Comesa, II. 175. Chotuń, VIII. 397. Chrudzirn, Chrudim, III. 3116; VII., 320; XXVIII. 172. Czasława, VIII. 320. Detyniec, Dietiniec, IX. 283. Dęb'no, XIX. 12; Doubravy, XXIX. 119. Ganovice, V. 311. Komorny Gród, XXXVIII. 300. Kusice, XXXIX. 428. Lttomierzyce, Litomerice, IX. 284; XXXVI. .21. Luhaczowice, Luhacovice, XXIX. 118, 120; XXXVI. 63. Marianka XXXVIII. 358. Międzyrzecz Walaski, XXXV. 30: Opawa, Tropava, Proppau, VII. 98; XXXV. 30. Ołomuniec, Olomouec, Holomuniec, II. 34; V. 245; XVIII. 122, 126; XXVIII. 11; XXX. 221; XXXI.. 30. Ostrów, XXXVIII. 270. Ostrzykonie, II. 78 Pardubice, Pardubitz, Pardibus, XVIlI 234. Pilsko XXXIX. 427. Pilzno, XXXIX. 144. Podjestiedie, II. 76. Pojizorze, U. 76. Police, Politz, XI. 317. Praga, Praha, Zlata Praha, I. 220, 223, 224; II. 1, 5, 31, 33, 75, 95, 146-149, 150, 152, 154, 183, 186, 282, 287; III. 104, 107, 388; IV. 117,199; VII. 81, 91, 23'4, 236, 239, 240; VUI. 320; XI. 322, 435; XIII. 261; XIV. 406; XIX. 66; XXI. 97, 270; XXII. 162; XXIII. 14; XXVI. 122, 126-128; XXVIII. 106, 249; XXIX. 171, -74, Pressburg, Proszburg, 191; XXX. 221, 224; XXXII. 175; XXXIII. 14; XXXV. 30, 36; XXXVI. 38; XXXVII 152, 247, 343; XXXVIII. 300; XXXIX. 144. Sidzina, XXXIX. 433. Svaty, Martyn Turcansky, II. 80, 149; V. 240; VIII. 322. XXVI. 127; XXXV. 30. Szumany, XVI. 7. Turnovo, II. 76; Węgi.erski Bród, VUI. 320; XXIV. 30. zalesie Luhacovske, XXIX. 118. Zwoleńsko, XXXYIII. 359. Beretinec XIX. 5. C z e s k i e n a z w y m i e j s c o w oŚ c i, bliżej nieokreślone: Beretinec, Bernov, Berzice, Berzevice, Berzkovice, XIX. 5. Blatina, XIX. 28. Borczany, Borczice. XI'X. 7. BOl'k, Borek, Borova, Borove, Borovina-Borovko, Borovna, Borovnik, Borovno, Borovsko, Bory, XIX. 7, 12, 22, 28. Borohradek, Borzislav, BQrzislavire, XIX. 7. Brocno XIX. 12. Brod, Brodany, Brodce, Brodec, Brodeczno, Brodek, Brody, XliX. 8. 19, 22. Brozany, Brudek, XIX. 8. Brzezno, XIX. 12. Buczina, XIX. 28. Bukovina. XIX. 28. Bukovno, XIX. 12. Bystrzec, XIX. 22. Chrast, Chl'astawa, XIX. 10. Chl'astavec, Chrastavice, Chrastevo, Chrastna, Chrastno, Chrasztany, XIX. 10. Daubitz, XIX. 16. Dobeszice Dobeszov Dobeszovice Dobev, Dobrohostov, Dobroszo~ vice, Dobszin, XIX. 17. Drhonice, Drhotin, Drhovec Drhovice Drslavice, XIX. 20: 21. Doubek: Doubi, XIX. 16. Doubrava, Doubravka, Doubravnik, Doubravany, XIX. 19. Dubi, Dubiczina, Dubina, Dubova, Dubovo, Du:12* bovka, XIX. 16. 28. Dubec, Dubenec, XIX. 22. Dubravice, XIX. 6. Dvorzec, XIX. 22. Drżkov, Drżkr.ajow, Drżkrajovice, Driov, Drżovice, XIX. 20. 21. Habrzina, XIX. 28. Hevsin, XIX. 24. Hlinicna, XIX. 28. Hlohovczice, XIX. 6. Hnevanice, Hnevanovice, Hnevczeves, Hnevczice, Hnevetice, Hnevice, Hnevin, Hnevkov, Hnevkovice, Hnevnice, XXI. 24. Hola, Holany, Hole, Holice, Holisł':, Holy, XIX. 24. Holubin, XIX. 30. Hostaczev, Hostakovici, Hosteszev, Hosti, Hostinici, Hostikovice, Hostinov, Hostiszov, Histoszova, Hostiszovice, Hostjenice. Hostkovice. Hostvitz, Hostynj, Hostynje, XIX. 25. Hrad, Hradce, Hradci, iHradczanki, Hradczany, Hradec, Hradice, .Hradisko, Hradisztie, Hradisztko, XIX. 27. Huśnia, XIX.28. Hvodec, XI'X. Z2. Hyevotin, XIX. 24. łab1kynice, XIX. 6. Jestrab, Je.strab, Jestfebi, Jestribec, Jestrzebice, XIX. 30. Kamen zamek, IX. 11. Kostelec, XIX. 22. Koz1any KozIe, Kozli Kozlov Kozlovi~~, Kozlovky, 'XIX. 1~. Lipec, Lipenec. XIX. 22. Meziborzi, XIX. 7. Mlynec, Modrzec, Mokrzec, XIX. 22. Nowe Hrady, p. Gratzen, XIX. 27. J?odbor, Podborzany,Podborzanky, Podborzi XłX. 7. Podolec, Rohatee, XIX. 22. Rybar, Rybary, XIX. 21. Rzeczice, XIX. 6. Sokolovec, XIX. 22. Starigard, Stargard, Stargrad, XIX. 27. Tjeszice, . Tjeszin, XIX. 3. Tjeszov, Tjeszkoviee, Tjeszovice, XIX. 3. Trzesznovec, XIX. 22. Utjehov, Ut je- �.'.", 661 600 F i n l a n d ia, Suomi, Suomen, Tashovice, Utjehoviczky, p. Antischsavalta, p. Finlandczycy, I, 54, kau, XIX. 3. Utjeszenice, XIX. 3. 42; 236, 272, 360, 372, 381. AlaUtjeszov, utjeszovice, UtjeszonoVetela, J{J{XVI. 96; Halsua, vice, Utjeszonovice, p. Anti~hkau, XIX. 3. utjeszenice, Ut jeXXJ{VI. 314. HartuIa, XXXV. 36. szov, Utjeszovice, Utjeszonovice, Helsinki, Helsingfors, ]{I, 3127; p. Antischkau, XX. 3. Velehr d, J{UI. 181; J{J{XV. 3'6; XXXVI. XIX. 27. zabor, Zabol'lIla, Zabo313, 314; JOOCVII. 438. Hyrynrów, Zaborzi, XIX. 7. zahost, Zesalmi . , XJ{XVI. 314. Maarialenec, Zvjerzynec, XIX. 22. Magdaleena, XXXVI. 314; NurD a l m a c j a, p. Dalmatyńcy, 1. 89; mes, XXXVI. 314. Satakunta, IV. 31; VI. 415; VIII. 319; XIII. XXJ{IV. 285; XXXV'll. .442. So16, 89, 233; XIV. 29, 176; XVI. anIahti, XJ{XVI. 314. Testama, 324; XViII!. 104. XXII. 140; ]{XXVI, 314. Tavastland, XXXIV. XXIX. 112; XXX. 270; XXXIV. 2B5. Vakka, XXXIV 286. Vandra, 124, 139; XXXVII. 429. J{XXVI. 314. Dubrownik, Ragusa, XXXVII. F r a n c j a, p. Francuzi, I. 14, 136, 429; Split, XXXVII. 429, 433,437. 240, 241; n. 105, 112, 113; HI. 2, D a n i a, Danmark, p, Duńczycy, IV. 179, 224, 321 323 370, 371; IV. 67, 67; ViII. 80, 115, 334; VIII. 88, 69, 74, 7'8, 280, 339, 356; V. 270; 282; IX. 284; XI. 244, 328; XIV. VI. 8, 240, 297, 298, 338; VII. 17, 172, 191; XVI. 10. 71; XX. 178, 43, 7B, 80, 81, 83, 85, 88, 296, 330; 224; XXLI. 157; XXIX. 177, 190, VIII. 38, 96; J{. 98, 223, 249, 2.68, 197; XXXII. 192; J{XXV. 179,195; 340; XI. 212, 222, 281, 283, 285, XXXV'1. 233; X]{XVII. 326; 420; XII. 20; XIII. 292; J{IV. 193; XXJ{VITI. 41, 42; ]{XXIJ{. 172. J{V. 184; ]{VI. 6, lO, 157; XVII. J u tla nd ia, XXXVI. 281, 383; 41, 58, 71; XVIII. BO,93, 94, 97, xx.XVIlI. 36, 41; ]{XXIX. 293. 101, 105, 116; XIX. 32, 63, 118; XX. 206, 296, 299, 300; XXII. 75, Aarhus, X]{XViII. 333. Kopen77, 79; ]{XIII. 15; XXV. 11; ha.ga, Kjobenhavn, IX. 282; XVVI. 93; XXVII. 75, 90, 111; XXVI. 71; Lyngby, ]{XXV. 34. ]{XVIII. 21, 27, 29, 253; XX!J{. Sn6gh6i, J{J{II. 57. 139, 153, 177, 190, 197, 200; XXX. Obszar duński, XXXI]{. 115 45, 148, 152, 174, 183; XXXII. 192; E s t o n i a, Eesti, Vabariik, p. In]{XXIII. 6; XJ{XIV. 276; XXXV. flanty, .T. 54; VIiI. 14; IJ{. 2a5; 20, 174, 179, 186, 195, 198; XXXVI. XIV. 191; J{VIII. 109; XXIX. 197. 146, 156, 183, 232, 318; J{J{J{V1I. ]{XX.' 229; ]{XXII. 89, 94, 99, 12, 98; J{J{J{VILI.16, 147, 215, 263, 104, 192; XXXV. 175. 293, 336, 413; ]{XXIX. 2, 32, 46, HeweI, Tanin, VII. 300; XXXVLI. 115, 467, 468, p. Alzacja, Bretania, 241. Ryga, VII. 300. XXIJ{. 191. Lotaryngia, Normandia, Owerma, Daugavpili, XXVI. 197;XXXVIII. Pikardia, Prowaricja, Sabaudia, 360. Sardynia, Abbeville, XXII. 73. Aigues Montes, XV. 182. Ain, XVIII. 106. Akwizgran, XXX. 235. Alencen, XXIX. 111. Amien, II. 108, 112. Angers, XXII. 56. Arnay, XVIII. .93. Auxois, J{VJII. 95. Cangennes, XXIII. 15. Cahors, XXXVI. 146. Champagne, XVIII. 106. Cro-Magnon, XVII. 96.Damprichard, XX. 299. De1finat, XXXI. 159. Dinant, H. 201.Franche-Comte, XV. 34, 35; XVI'll. 106; XX. 300. Guingamp, VII. 301. Hai.naut, XXXV. 202. Huy, II. 201. Kornwalia, XVIII'. 196. Lake et Cher, XVII. 106. Louvis, I. 111. Lion, Lugdun, Lugdunum, Lyon, ]{XVIII. 27; . XXX. 180. MontpeUier, X. 269, 272; XVIII. 94. Orlean, Orleans, XXII. 12. O,¥ernia, Auvergne, V. 379; XX. 295. Paryż, Paris, Lutetia Parisiorum, I. 3. 9, 96; III. 388; IV. 40, 61; VIT. 78, 80, 82" 87, 103, 286; XI. 207, 245; XIII. 348; XIV. 180; XV. 186; XIX. 124; XXI. 82, 83; XXVIII. 19, 27; XXXIII. 14; XXXIV. 134; XXXV.35; XXXVI. 327; XXXVII. 141, 156, 309. Perigord, V. 269. Port Blanc, X. 223. Provancja, Provence V. 379; XV. 1.82.Rouen, XIX. 32. Semur, V. 274. Saint-Germain. VII. 286. Strassburg, X. 270; XXVIII. 191. Tulon, XXXVII. 156. Ville-juif, XXII. 73. F r a n k o n i a, Fran~en, VII. 155; XXIII. 17; XXIV. 81. F r y z j a, Friesland, p. Holandia, XXXI. 68. G a 1i a, Gallia cisalpina. Gama transalpina proprid ultima, p. Gallowie, XI. 355; XXXVIII. 40. G e l' m a fi i a, p. Germanowi.e, Germanie, lU. 377; IV. 76, 79. G r e c j a, p. Grecy, l. 156, 239; II. 104, 107, 365, 367; III. 177, 179, '214, 292; V. 176, 284; VI. 297, 312; VII. 3, 5, 18, BO, 232, 286, 291; VIII. 8, 319; X. 111, 262; ]{I. 222; XIV. 189, 190, 198. 233; XV. 21, 29, 32; XVI. 25, 28; XVII. 27, 69; XX. 206, 298; XXII. 37; XXlU. 14, 36; XXVII. 55; XXIX. 13'2, 197; XXXIII. 11; XXxIV. 70, 74, 117, 125, 130, 131, 134.. 136, 139. 274, 276; XXXV. 174, 188. Ateny, Atheny, II. 103, 105, 106, 2a8; III. 216; V. 285; VIII. 3, 4, 8, 319; XUI. 150; XIV. 197, 198; XVI. 25; XX. 184; XXII. 146; XXV. 41; XXXIV. 131; XXXVII. 130. Breston, Berestia, Berestewa, Berestemitsa, Brestov, Breostia, Brześć, ]{IX. 9. Delfy, Delphy, XXXVII. 137, 279. Dubiana, Dubiane, Doubiana, Doubiavn, XDC. 15. Faleron, ]{XII. 146. Frastana, Frestana, XIX. 10. Korynt, XXXIV. 70, 96, 108, 134, Teby, Theby, Thiva, XJ{J{lV. 70; J{J{J{VI:r..':133; ~.aloniki, Thesaloniki, V. 176; VII. 340; ]{XVII. zante, VIII. 319; 181. Achaja, XIX. 27. Arkadia,]{Ix' 22, 27. Beocja, Bowt1a, XXXIV. 70; XXXVII. 138. Elida, V. 235. Epir, IV. 95. Itaka, Ithaki, VIrI. 319; XXXIII. 107, 134. Lacedom9nia. XXII. 38. sparta, I. 155; II. 297. Tanagra, XJ{J{lV. 101. Tessalia, Tesalia, Liwa Tricala, V. 235; XVI. 23; XIX. 9; XXXVII. 130, 137, 138. Grecja starożytna, I. 8; XXXVII. 137; XXXIX. 48, 159. �663 662 Anauros, XXXVII. 131; Askra, XXXVII. 138. Boiotia, XXXVII. 138. Jolkos, XXXVII. 127, 137, 138. Jonia, XXXVII. 138. Kyrena, XXXVII. 137. Magnesia,XXXV'II. 1318.Plataiai, XXXVII. 130, 138. Phylakopi, XXXIV. 94, 134. Peloponez, Peloponessos, Morea, VIII. 319; XXX. 230. G r e c k i e k o lon i e, Chersones, XXXIV. 70, 80, 81, 114, 116, 125, 1312,134, 137. Olbia, XXXIV. 70, 80, 134. He 11 a d a, p. Grecja, II. 303; VI.339; VII. 6; XV. 30, 190, 195; XXX. 229. Hercegowina, I. 57; V. 137, 146; VI. 415; VIII. 319; XII. 108; XXIX. 112; XXXIX. 112, 119. H i s z p a n i a, Espana, p. Hiszpanie, I. 240; n. 25, 111; IV. 69, 339; V. 27; Vi. ,297; VIII. 96; X. 262; XI. 212; XIV. 191, 330; XVII. 71; XVIII. 106; XIX. 33. XXII. 76, 77, 79, 1 58; XXIII. 13, 14; XXVII. 83, 90;XXIX.206; XXX. 174, 219, 230; XXXII. 62, 192; ,XXXIII. 2; XXXIV. 276, 294; XXXVIII. 215; XXXIX. 48, 113, 160, 166. Andaluzja, XXII. 103; Galicja XXXJx, 80. Kastylia, X. 262; XXII. 103; XXXIX. 160. Katalonia, 11. 111; X. 262. Leon, XXII. 103. Barcelona, XXXII. 62; Bayonne, XXXVI. 324. Dertosa, XXIII. 13, 14. Gerona, II. 111. Granada, X. 262; Kordowa, XXVII. 75, 83. Salamanka, XXVI. 70; XXVII. 75, 76. san Juan, XXXIV. 71. Saragosa, Zaragoza, XVI. 247. XXXI. 126. Serra da Estrella, XXXI. 56. Sewilla, 1 XXVII. 75, 83, 90. Toledo, XXVI. 70; XXVII. 75, 76, 83. H o l a n d i a, Konikrijk der Nederlandon, Niderlandy, p. Holendrzy, I. 111; VI. 297; X. 98, 268; XI. 244; XIV. 330; ~VI. 6; XVllrI.105; XXI. 269; XXII. 70; XXVII. 111; XXIX. 202, 203, 207; XXX. 252; XXXI. 152; XXXII. 5, 192; 195; XXXIII. 11; XXXV. 90, 179, 195; XXXVIII. 147, 413, 415; XXXIX. 121. Leyda] Lejda, Leiden, Lugdunum, Batavorum, III. 109; VII. 287. Tilburg, XXI. 263. Hu.culszczyzna U. S. R. R, p. Huculi. I. 147; VII.65, 169-176, 259, 264, 272; VIII. 437, 438; IX. 94, 415-417; X. 245, 276, 459, 47'2; XI. 100" 421; XIII. 25, 34; XIV. 46, 47, 49, 83; XVI. 12; XVllI. 100, 103; XXI. 44, 45, 50; }(XlI. 68; XXV. 5, 118; XXVI. 46, 47, 49, 51, 56, 57, 60, 62, 63; XXVII. 11; XXIX. 154, 184; XXX. 5; XXXI. 69; XXXII. 187-189, 191; XXXIII 28, 29, 136; XXXIV. 19, 119, 119, 139, 149-152, 243, 258; XXXV. 76, 81, 83, 89, 115, 173; XXXVII. 225, 228, 283; XXXVIII. 446; XXXIX. 333. Chimczyn V. 219; WII. 266. Pogranicze huculskie XXXIV. 142. Inflanty, p. Estonia. I. 187; 111. 14; IV. 153; XII. 271; XXII. 11. I r l a n d ia, Ireland, Eire, Hibernia, p. Irlandczycy, II. 102;' III. 178; VII. 151, 156, 158; XI. 438; XXIII. 28, 160; XXXV. 195; XXXVI. 281; XXXVII. 283. I s l a n d i a, Island, p. Islandczycy, III. 95; IV. 75, 279; VI. 21; VII. 232; XVI. 114; XXIII. 2'6. Egla wulkan, XXXVI'll. 250. Jugosławia, Iwina, Srba, S. H. S. KralejeHrwata, Slovenaka, XXIII. 48. Baku, VII. 14. Dagestan, XVII. 266. Gruzja, VII. 58; VIII. 219 Kartu, XXXVIII. 350. Mingrelia, VII. 58, XXXVIII. 350. Swanecja, XVII. 264; XXV. 58. Transkau'kazja, 1. 150; XXXVIII. 221. Tyflis, I. 64; VII. 57; XXI. 255; XXXIV. 105, 111, 441. Kra j e a l p e j s k i e, p. Szwajcaria, Tyrol; XXXIII. 19. K l' a j B e ł o z e r s k i, p. Z.S.RR,. XXXIX. 82. Kraj N a d b a j k a l s k i, XXXIX. 68. - ZClbajkalski, XXXIX. 69. Kraj W i a t s k o - Wet ł u ż s k i, Z. S. R. R., XXXIX, 99. p. Jugosłowianie, XXVIII. 240; XXIX. 112, 131, 197, 200; XXX. 265, 266; XXXII. 192; XXXIII. 11, 19; XXXIV. 109, 117, 138, 139; XXXV. 182; XXXVI, 10, 12, 222, 2-85, 288; XXXVII. 426, 428, 430, 432, 444; XXXIX. 441. Baczka, Baćka, Bacska, Bacs-Bodrag, IX. 36, 41, 233; X. 360, 361. Banialuka, V. 138; XXXVII. 430, 433, 437. BeLgrad, Beograd, Bjelgrad, Bialogród, XI. 360; XIX. 26, 27; XXII. 101; XXVI. 127, 129; X\XXVII. 427, 431, 432, 436, 437; XXXVIII. 363. Donia, DaliJna, Kra j e s u d e c k i e, p. Czechy, MoXiXXIV. 71, 94, 96, 134. Kossovrawy, XXXIV. 124; XXXVII. 257. 'Ska Mitrovica, XXIX 199. MariKu rl a n d i a, II. 190; III. 118; IV. bor, Marburg, XXXVII. 426. Nisz, 19, I'll, 144, 393, 402; V.205; VI. XXIX. 199. Osijak, XXIXVII. 429. 400; XVIl.I. 104; XXV. 134. PoPosavina, IX. 417.. ppzega, łąga, Palanga, Palanga, Ul. 361. XXXVII. 429. SkopIje, Skopje, Pogranicze Kurlandzkie, III. 101, XXXVII. 431, 432, 437. Varadżin, 193, 210. XXXVII. 429. Vu-'edol, XXXIV. L a p o n i a, Laplandia, Lapland, Sa114, 134. Zagrzeb, Zagreb, XVI. mećidnem, p. Lapończycy, VI. 415; 331; XXII. 102, 140; XlXX. 248; VillI. 319; XXII. 98, 102-104; XXXVII. 99, 356, 427-429, 433XXV. 106; XXXVIII. 472; 437. XXXIX. 441. Kar e l i a, XXIX. 182 XXXIV. 285; L i p t ó w, Luptów, II. 80; III. 236, XXIXVII. 440, 442. 253, 264, 269, 272; V. 252, 299, 302, Karyntia, VI. 81; VIII. 434; 317; VI. 280, 302, 370; VII. 74, 75, XIII. 16; XIV. 36, 50; XVI. 9, 22. 282, 283; XIII. 306; XVI. 73, 198, 156; XIX. 6, 8, 10; XXI'I. 62; 199, 202, 298; XX. 304; XXII. 65; XXIX. 156; XXX. 180. XXVII. 159; X:XVIU. 75; XXXI. K a u k a z, II. 18; III. 177, 183; VII. 148; XXXVIII. 359. Likawa, VII. 10, 14, 55, 56, 58. 159, 165, 168; 74. Liptawa, IT. 3: V. 121. LitVIII. 90; XI. 438; XII. 271; XVII manowa, XXXVII. 164, 173. Łu172, 176, 242, 245, 245; XXII. 76; żana, VII. 75. Osada, VII. 75. RoXXVI. 58; ,XXX. 230; XXXIII.zenberg, Rozemberk, II. 3; VII. 137; XXXV. 195; XXXVIII. 40, 74. Rzewuca Dolna. Górna, Śred42, 272; XXXIX. 31, 97, 87, 96. nia, VII. 75. Ważec, V. 317. Abchazja, VII 58, 59, 61, 156, 158; �664 L i t w a, LSRR. p. Litwini, I. 91, 92, 171, 174, 175; n. 17, 80, 124, 181, 1~, 186, 198, 210, 278; III. 1--4, 98, 101, 103, 104-110, 118, 351-353, 3,66; IV. 1, 35, 48, 77, 165, 167, 265, 280, 360, 370, 393-396; V. 23, 27, 31, 43, 78, 79, 102, 190; VI. 28, 203, 204, 300, 400; VII. 10, 75, 94, 99, 236, 283, 284, 300, 302; VIII. 38, 211, 395, 396; IX. 86, 143, 251, 286; X. 110, 112114, 128, 129, 139, 142, 225, 325; XiI. 165, 211, 24~ 317, 434, 439; XIII. 89, 164, 181, 344, 347, 350; XIV. 35, 41, 48, 63, 79----'81,167, 200, 203, 217, 232, 347, 401, 402; XV. 33; XVI. 13, 34, 155, 318, 347; XVII. 190; XVLII. 97; XIX. 144, 146; XX.90, 167, 209, 279; XXI. 50; XXII. 5, 8, 10; XXII.I. 151, 156; XXIV. 81, 82, 95, 97; XXV. 15; XXVI. 72, 134; XXVII.. 185; XXVIII. 210; XXIX. 197; XXX. 135,217,229; XXXI. 111, 114, 152, 156; XXXII .. 38, 192; XXXIII. 25, 141; XXXv. 192, 194; XXXVI. 90, 95, 183; XXXVII. 169; XXXVIII. 219, 360, 402; XXXIX. 309, 349. Pow. Brześć Litewski. Kamieniec Litewski., IX. 298. Brześć Liitewski, III. 98, 109; X. 9, 455; XX. 278, 282-284, 286, 291; XXII. 121; XXV. 106. XX. 282-284, 286. Pow. Grodno. Berszty, XXXVI.285, 288. Brzostowica, XXXIV. 195. Druskienilki, XXXV. 179, 189. Grodno, II. 210; III. 98, 289; XIV. 402; XXX. 132, 202-207; XXXI. 173; XXXV. 191; XXXVI. 91; XXXVII. 445. Gro- 665 dzieńskie, X. 352, 353; XXXIV.97; XXXV. 191; XXXVII. 415. Pow. Grodno. XIII. 13; XXX. 20Z, 210. Hołownica, XXX. 204. Kaplica, XXX. 203, 207. Kiermuża, XXXII. 22, 27, 35, 38. Kochanów, XXX. 202, 203, 205, 206, 208. Nietupa, XXX. 210. ~tryszki, XXX. 205, 206. Szandubra, XXXII. 22, 27, 35. WiercielisZJki, XXX. 206. Pow. Kowno. Jaswojnie, III. 208, 379. Kiejdany, III. 109; IV. 28, 360. Kowno, Kaunas, Caonia, Cavonia, Cavna, I. 256--259, 261; Ul. 93, 99, 100; IV. 12, 172; XII. 183; XXV. 134. Kowieńszczyzna, XIII. 150; XXX. 260; XXXV. 32. Pow. Kowno, L ,197, 258-260; IV. 251, 253. 'Okręg kowieński, liII. 299. Gub Kowieńska, I. 268; II. 46; III. 93, 13,5; IV. 1, 137. Upita, Ul. 104; IV. 23-26. U.szpole, III. 98. Wielona, III. 99. Ejragoły, IV. 372, 378. Iraskuny, IV. 10. Janów, III. 313; IV. 144, 244, 255, 373. Pow. Lida, VII. 211, 439; IX. 195; XIX. 50. Bieniakonie, VII. 223. EjszysZJki,XXXIII. 141. Głębokie, IV. 50. Kobrowe, XVII. 232. Lida. VI. 115, 340; VIII. 211; XXXIII. 141. Lidzkie, XXXV. 60. Pow. Lida, VII. 223. Pow. Oszmiana. Bakszty, XI. 182. Boruny, VIII. 397. Iwje. VE. 223; XXXIII. 141. Kosuta, V. 176. Kwiatkowice, IV 10, 27. OS'Zll1iana.III. 105; XXX. 240. OszmiańSkie, Xl. 182; XXXV. 62. Pow. Oszmiana, V. 176; VII. 223: VIII. 439. Sabotniki, VII. 223; XIII. 13 Surwiliszki, III. 208; IV. 1412,247-360, 364, 381. Traby, VIJ:. 223. Pow. Poniewież. Berna tany, III. 295; IV. 9, 134, 241, 242, 372, 375. Brunowiszki, IV. 144: Konstantynów, IV. 12. PakalniszJk:JiVUI. 320. Piaski, I. 262. Poj ody, IV. 142. Pokroje, IV. 144. Pompiany, IV. 205. Poniewież, Paniewezis, I. 223, 224, 257, 261,268, 269; II. 376; IV. 142, 365; VI. 327; VII. 94; VIII. 320, 405; IX. 172. Pow. Poniewież, 258; II. 46; III. 119, 204; IV. 22, 134, 140, 144, 150, 366; V. 204; VI. 326. Puszołaty, III. 295, 300. Rozalin, IV. 375, 377. SigumsKa gmina, 111, 135. Nazwy toponomastyczne: zapadlina pod Birzapadlina. Poniewież, V. 205. Zamkowa, Zamkinie, zapadlina w pow. Poniewież, V. 205. Pow. PrllŻany. Bereza Kartuzka, XXXIV. 198. Zagórze, zahorze, III. 306; IV. 9, 12, 140,. Pow. Rossienie. Dziura Święta, żarni, V. 205. Gaspadynia, Andrzejów, III. 299; IV. 240, 248, 360, 361, 378. Batakiaj, Botoki, IV. . 249, 362. Erżwiłki, IV. 7, 16, 26, 136,360. JUI'bork, Jurborg, IV. 249. Kroże, Kraże, III. 200; IV. 11, 137, 244, 372, 380. 181; XIX. 131. Łabardzie, III. 296; IV. 12; Płungiany, IV. 134, 380. Pojurze, IV. 137. Rossienie. Rossiejnie, Rosejnej, Rassiajniaj, Rossigen, Rus- I. 257, 261 Pow. RossHmie, I. 258, 259; iIII. 297, 298; IV. 10" 144, 148, 247, 251. Ryle, II. 317 SkandW:iliszki, IV. 22, 137. Stole, XX. 182. Szydłów, Szydława, IV. 11, 361, 471. Szymkajcie, IV. 7, 12, 16, 360. Taurogi, Tawrogi III. 107; IV. 134, 240, 255, 372. Pow. Sejny. Aleksandrowsk, XVII. 111. Pow Szawie. Gruździewie, III. 304. Gulbiny, III. 305; IV. 242, 245, 358, 377. Kurszany, III. 305, 309; IV. 11, 13. Lauda, IV. 368; VII. 30. Łukniki, chigej, IV. 135. POIPielan)",IilI. 266. SzawIe, Szawlej, I. 257, 261; IV. 371, 381; XII. 183. Pow. Szawie, I. 238: Ul. 13!'i,193, 206, 29,5,305; IV. 133, 140, 144, 148, 251-252, 360, 37l. WHksZIlJiany,Ul. 300; IV. 148. Pow. Święciany. Janów III. 306. Ko!tyniany, IV. 12. 243; V. Kmsnohorka, I, 260 Montagalis'zki, V. 205, 206. Średnica, Średnia, IV. 379. Święciany, XXII. 139; XXXIII. 43; XXXIII. 141. Świędańskie, XXX. 135. Pow Święciany, XXVII. 171; XXXII. 41. Żodziska, XXXII. 41. Pow. Telsze. K?lwaria Żmudzka, VU. 93. Sałan ty, IV. 253. Syrajcie, IX. 3Gb Telsze, Telszej, I. 257, 261. Pow. Telsze, I. 256. 258, 259; HI. 190, 196; IV. 144; IX. 301. Wornie, III. 106, UJ.; IV. 145, 376. Pow. Troki. Bissena, Średnik, III. 99. Marcinkańce, XXXII. 22, 35. Merecz, IX 313. Nierowo. XXXII. 22. OLkie- �66? niki, XXXlII. 141. Okmiany, IV. 145. Rolnica, XXXII. 22, 35-37. Subortowice, IX. 313. Troki, Trocum, Trakken, Trakin, Tyrki, 243.Słoboda, IV. 254. Subocz, HI. 3{}7; IV. 371. Towiany, III. 307; IV. 3D, 369, 377. Trasz:kuny, IV. 376. Wiewirw, lIV. 21, 255, 361, 373, 380. Wiłkomierz, l. 251, 261; III. 105; VII. 94. Wiłkomirskie, XVI. 319.. Pow. Wlłkomierz, I. 258, 2M; 111. 102, 197, 298, 312; IV. 3D, 134, 253, 370. Wojniszkowice, II. 122. Ziemia Nowogrodzka, XXX:!. 4, 170; XXXIV. 198, 210, 233, 237, 242, 243; XXXVI. 90. Ziemia Wileńska, XXVI. 142, 153; XXXI. l, 4, 170; XXX.IU. 141; XXXIV. 204.,216, 231, 2,37,249,258. XIV. 402; XIX. 79; XXVJ:I. 137; XXIX. 126; XXXI. 2. Trockie, 111. 99. Pow. Troki, VIII. 439. zapurwie, XXXII. 21-23, 26, 28, 34, 35. Pow" .Wilejka. Mołodeczno, VIII. 218. Radosz:kowice, VIIJ. 218. Wiazygi, VB. 223. Pow. Wilejka, VII. 223. Pow. Wilno. Bystrzyce, VII. 223, 256. Jakitmiany, VII. 223. Kieny, XXX. 269. Żmudź, Żmujdź, Ks. Żmujdzkie, ZaMiedniki, III. 111; XXX. 271. Niemoj ts kaja zemta, Samogitia I. mięż, XXXI. 113.Popielany, IV. 168; III. 92, 97, 99-102, 104--109, 49. Rumszys~i, III 311; IV. 17, 111, 112, 117-119, 190, 206, 238, .247,379,380. Sorok-Tatary, XXXI. 241, 255, 256, 298; IV. 11,.26, 128, 113. Szyrwinty, XX. 28. Wiciuny, 144, 239, 240, 247, 3-62,375; V. 204; .xXXII. 35, 37-39. Wilno, WitVH. 93; IX. 3Q1; X. 104, 110, 113, niuja, Vilna, Wilnia, III. 99, 103, 351; XI. 185, 203; XIII. 344; XVI. 104, 1OG-109, 114, 116, 120; IV. 34;, Q64, 265; XVII. 3; XVIII. 115; 262; X. 199, 369; XI. 164, 201; XIX. 131; XX. 92; XXII. 5;XXIII. XIII. 159; XlIV. 167, 401, 402; XXI. 156, 159; XXV>!. 105; XXVII. 61, :55, 65, 66, n, 75; XXII. 160; 63; XXX. 220; XXXII. 102, 170; XXVIII. 134; XXIX. 209; XXX. XXXV. 175; XXXIX. 331, 354. 202, 206; XXXI. l, 2, 8, 11, 113, Grasuny, IV. 143, 120, 174; XXXIII. 141; XXXVII. L i v l a n d i a, Liftandia, Livonia, In.245,.289, 459. Wileńskie, IV. 328; flanty, p. Liwowie, l. 54. VII. 223; X. 239, 352; XVIII. 96, Lotaryn·gia, Lorraine, XV. 184; XXVII. 101. 103; XXII. 121; XXVII. 132, 133, Ł e m k o w s z c z y z n a, p. Łemko137; XXXI. 5, ID, 173; XXXIII. wie, XXVi. 128; XXVII. 27; 8. 141; XXXV. 67, 69, 70-74. Pow. XXXU. 191; XXXILI. 83, 86, 87, Wilno, X. ·136; XXIII. 65. Gub. 90-92, 95, 96, 108; XXXV. 11, 12, Wileńska, I. 187; Xl. 333. zalesie, 18,176,185; XXXVI. 239; XXXVII. XL 333. Safianiki przedmieście 160-164, 171, 186, 195, 204, 472. Wilna, XXXI. 114. Ł o t w a, Ł. S. R R, Latvija, LetPow. Wiłkomierz. Hand, p. Łotysze, III. 97; VI. 400; Koniuchy, VIII. 439. Kupiszki, 111. VII. 299, 232, 337; X. 113; XXIX. 307. Rogów, III. 1971 203; IV. 134, L, 197, 207; XXX. 229; XXXI. 5; XXXII. 38, 192; XXXIII. 141; XXXV. 178, 187; XXXVI. 183. AIsunga, XXIX. 133. Baldonie, V. 205. Kors. Kuroni, III, 97-99. Kursa, XXXIX. 133. Papensee, VIT. 337. Ł u ż Y c e, Lusatia, Lausitz, lP. Łużyczanie, II. 186, 188; IV. 153; ViII. 111, 240,,;329, 336; IX. 103; X. 235~231( 446; XI. 312; ~I:II. 166; XIV. 82, 88; XV. 27; XX. 174; X~IV. 83; XXV. 105, 108;XXVUI. 240; XXX. 224; XXXII. 45, 13'9, 188; XXV. 187; .xXXIX. 124. Błota Łużyckie, Spreewatd, III. 274; XXVII. 165. Borkowe, XXX. 224. Budziszyn, Budyszyn, Ul. 375; VII. 240; VIII. 397; XIII . 166. XXX. 224. Chooiebuż, VII. 111; XXX. 224. Chreś'wice, XXX. 224. Dołkowice, Potkowitz, [II. 374. Gurów, XXX.' 224. Górna Lindawa, VI. 290. Hoierwerda, XXXII. 45. Lubochla, X. 446. Miłocice, III. 374. Niemcza, X. 446. Pienia, IV. 153. Stary Chociebuż, IV. 153. Straupit2l, IV. 153. Pow. Woj ezierskJi, II. 185; XIX. 15, 19; XXXII. 45. Zgorzelec, IX. 103; X. 237. Dolno łużyckie miejscowości: Bagenz, XIX. 22. Bahren, p. Boryń, XIX. 7" Błota nad Sprewą, p. Spreewatd, VII. 111. Bahre, p. Bory, XIX. 7. Borek, XIX. 7. Bukoje, XIX. 22. Bukojna, XIX. 28. Bukowe, XIX. 22. Chudewina, XIX. 11: Cisk Mały. Cisk Wielki, XIX. 15. Cisow, Cisowa, XIX. 14. Daubitz, Dubc, XIX. 16, 22. Dube, Dube, Duben, Dubojce, XIX. 16. Dobrava, Dubrauke, Dubravka, Dubrjenk, XIX. Duby, XIX. 16. Gola, Galin, Goliszyn, XIX. 24. Gribovnia, XIX. 28. Grodk. XIX. 27. Grosszeissig, XIX. 15. Gożiszde, xrx. 27. Hola, Holka, Holica, XIX. '24. Hrodiszcie, Hrodiszczie, XIX. 27. Jaczeb, Jaszczeb, Jatrzeb, XIX. 30. Klem Zeissig, XIX. 15. Komorów, XIX. 11. Koslitz, PazIa, KozIe, XIX. 13. Krost, Kurost, XIX. 10. Sabrodt, p. zabrodo Schabrada, Scha prote, XIX. 8. Spremberg, p. Grodk, XIX. 27. Spreewald, p. Błota Łużyckie, VII. 11. Wiztrop, Wistrop, p. Weisstropp, Jatszeb, XIX. 30. zabrod, JillX. 8. Zeisholz, p. Cisowa, p. wojeziersk~, XIX. 1,5. Zimpel, Zimplow, p. Rotenbul'og, XVII. 188. M a c e d o n i a, Ematici., XIV. 59; XVIII. 94, 110; XXII. 140; XXV'lI . 182; XXX. 230; XXXV. 183, 184; XXXVII. 445; XXXVHI. 317; XXXLX 440, 441. Lechowo, X. 467. Legenrad, XXVII. 182. Monaster, XXIr.I. 167. M o r a w y, C. S. R, VII. 163; VIII. 145, 149, 151; Xl. 69, 211, 212, 1·6~ 320, 395; X. 129, 137, 141, 1~, 359, 439; XII. 36, 108, 237; XIII. 54; XIV. 84, 352; XVI. 166, 167; XVII. 22, 73; XIX. 67, 105; XX. 315; XXII. 65, 66, 76; XXIV. 83." 89; XXV. 36, 46; XXVII. 144; XXIX. 166, 200; XXX .. 180, 226; XXXII. 81; XXXIV. 86, 124, 139, 172; XXXVI. 63, 283, 369. xxxvn:r. 48, 208, 354; XXXIX. 124, 126, 128, 130, 145. Hranice, XXXV. 30. Kijów Moraw., XXXIX. 142. Kojetyn, II. 150. Kościelne Morawcy, II. 2. Mistka, �66t:l XXXV. 43. Morawska Ostrawa, XXX. 259. Olesznickie, II. 15. Tiarchowa, III. 269. Znoim, XXXIV. 86. Niemcy-Rze'sza, 1.14,111,241; II. 87, 116, 117, 200, 252; III. 2, 224, 321, 323, 370; IV. 38, 67, 74, 75, 279, 280, 339; V. 42, 188, 252, 370, 386; VI. 393; VII. 3, 11 12, 31--41, 76, 30, 196--199, 202, 207, 228, 233, 252, 257, 284, 291, 302, 32'5, 35'5; X. 98, 116, 150, 226, 256, 268-2·70, 272; XI. 69, 218, 283,326, 359, 429, 430, 434(' 435; XII. 20; XIII. 46, 92, 157, 16:1, 292, 293; XIV. ;28,312,48,71,84,85,171,193, 292, 406; XV. 39, 182; XVI. 2, 6, 10, 157; XVIII. 94, 95,97, 99, 100, 103, 105, 118, 110, 227; XIX. 58, 63, 143; XX. 316; XXI. 18, 19; XX.III. 16, 20, 49, 167, 168; XXV. 115; XXVI. 31, 32, 38, 72; XXVII. 75, 90, 111, 144; XXVnI. 188, 205, 207, 252; XXIX. 135, 139, 142, 143, 145, 148, 166, 177, 196, 197, 200, 203; XXX. 174, 227, 228, 239; XXXI. 2,1; XXXII. 45, 47, 92, 96; XXXIII. 67; XXXIV. 76, 77, 136; XXXV. 20, 29, 187, 188, 195; XXXVI. 153, 156, 281, 318, 336; XXXVII. 237, 2<ł9, 240, 244, 245, 248-250, 251, 255, 258, 259, 262, 263, 265, 271, 283, 330, 487; XXXVIII. 10, 16, 36: 41, 43, 45, 46, 147, 149, 293; XXXIX, 46, 74, 115, 130, 303. Buk pod Berlinem, XXXIX. 264, 289, 290; Herrnsheim, xvn. 27. Frankfurt n. Menem, XXV. 115; XXXIV. 135. FrY'burg, VII. 112. Gros'sgartach, XXIII. 47. Gudensberg, XXV. 134. Meimbrexen, XXV, 134. Obersanden, XXXVII. 669 283. Poczdam, Potsdam, PozduXIX. 16. Westwald, XV:ILI. 95; XXXIV. 135, p. Badenia, Bawaria, Brema, Brunświk, Bu,k, Hamburg, Hannower, Hesja, Meklemburg-Szweryn, MeklemburgStrelitz, Nadrenia, Lubeka, Lu_ksemburg, Turyngia. N i e m c y. Obszar górno-niem:, XXXIX. 130. Obszar. heski, p. Hesja, XXXIX. 124. A 1t m ark, Stara Marchia, XXVIII. 155. Bretsch; XXXIV. 74, 100, 10. B a d e n i a, Heidelberg, I. 184; XXI. 92; XXVI. 69; XXXVII. 248. Karlsruhe, XXXIV. 135. B a war i a, Bayern, p. Bawarowie, I. 18, 131; II. 102; VI. 231; X. 270; XI. 33.5, 356; XIV. 338, 339, 342" 344; XVI. 3;. XVIII. 94, 95; XXX. 147, 148, 160, 180, 182. Bamberg, U. 117 Jąregena, XXXVIII. 291. Ingolstadt, XI. 355. Monachium, Miinchen, VII. 287; XIV. 338; XXIX. 182. Norymberg.ia, Nii.rnberg, XXI. 82; XXII. 114; XX"WJL 17'1. Spira, Speyer, XXXIV. 135. p. Palatynat, Frankonia, Szwabia. Brandenburgia, II. 115; tlV. 175, 177; XVII. 72; XVIII. 95, 97. Berlin, M. 223, 224; IV. 118, 187; VII. 2:87; XI. 343, 344, 367; XII. 108; XIII. 55, 59, 350; XVJ. 3'59, 371; XVIII.' 228; XXI. 37, 68, 84, 92; XXV. 106; XXVIII. 34; XXlX. 174; XXXVI. 38, 60, 157; XXXVII. 143, 147, 150, 152, 454; XXXIX. 264. Buck, XXXVI. 290, 295, 380; Poczdam, XIX, 16. Wittenberga, XXVII. 93, 119. B r e m a, rep. ni.em.Bremen, XXXVII. 299. pini, B r u n ś w i k, Braunschweig,XI. 342; XXVIII. 172. Hamburg, XIV. 344; XVLII. 228; XX!. 92; XXV. 106; XXX .. 235; XXXI. 68; XXXIV. 75, 76, 135; XXXVII. 299, 382. H,anower, Hannover, XI. 359; XVI. 2; XVUI.95; XXI. 82; XXVIII. 19. 20. Luneburg, XIV. 334, Linden, XVI. 11. H e s ja, Hessen, VII. 198; XVI. 6,12; XXUI. 31. Alznei, Alzenau, VII. 1~8. Friedburg, XXXIV. 134. Hanau, XVI. 6; XXXIX. 124. H e s s e n - N a s s a u, Hessja~Nassawia" I. 134; XXXVII. 134. Cassel, KasseL, XXX. 235. Mutterhausen, I. 135. . H e l s z t y n, Holstein, l. 18, 31; VIII. 434; XXIX. 207; XXX. 252. L u 'b e k al, Lubeck, I. 184; XVI. 6. XXll. 57. L u k s e m b u r g, Luxemburg, V. 178, 267; XXVII. 144. Broumave, V. 178. Toutelange, ':.179. Sprangbour, V. 179. M a g d e b u r g, DZiiewin, VII. 334. Meklemburgia, Mecklemburg, Schwerin, StreUtz, XVI. 13; -XVIII. 104; XXVII!. 19; XXX .. 228; XXXVIII. 299. Feldberg, XXV.21. 19; XXX. 228;XXXVIII. 299. Feldebrg, XXV. 121. N adrenia, XXVIII. 35; XXXIV. 81; xXxVII. 250. Bonn, XXXII. 45; lXXXIX. 121. Dusseldorf, XXVIII, 34, 235. Koblencja, CobLenz, XXXVII. 337. Kohlheim, XXX. 235; XXXII. 45; XXXIII. XXX. 235; XXXII. 45; X Ul. 74; XXXJ:V. 134. XXXVI. 157; XXXVII. 257. Nirnwegen, XV. 184. 184. Trewir, Trier, Treverorum, XXXIV. 101, 135. O l d e n b u I' g wolne państwo, IV. 180. P a l a t y n a t, Palatynat Górny i Dolny, VII. 11; XVIII. 94, 103; XXI. 93; XXVII. 144; XXX. 228. Lengenfeld, XVI. 4. Welburg, XVI.4. S a k s o n: a, Sachsen, II. 194; III. 144; XXVHI. 21, 172; XXX. 148, 180; XlX:XI. 84. Drezno, Dresden, ,xXII. 62; XXIII. 30, 31; XXVII. 2'66; VII. 115; XI. 35,9; XVII. 72; XVI'II. 228; XXX. 228, Eythra, XXII. 57. Erfurt, XXI. 245; Freiburg, III. 374. Gohlitsch, XXIII. 35. Guteborn, XXXfI. 45. Halle,. XXXII. 45. Ilmenau, I. 56. Jena, IV. 118. Lipsk, Leipzig, XI. 429, XVr~I. 228; XIX. 111, 116, 118. XX. 183; XXI. Bl, 83, 84, 91, 92; XXII. 57; XXIII. 348; XXiV. 115; XXVITI. 105; XXI,X•. 174; XXX. 204, 264; .xXXIV. 101, 135. Meiningen, XXVIII. 34. Merseburg, XXIII. 35. Miśnia, V. 271. Sybin, Herma:nstadt, XXXV. 30. Szwajcaria Saska, VI. 183. Witgendorf, XXII. 139. S c h l e s w i g,- H o l s t e i n: Szlezwig-Holstejn, I. 184. S z w a ib i a, Schwahen, I. 54; VII. 11, ,XiVI. 20; XVnI. 103, 104. XXIII. 20, 30; XXXVII. 250,290. Augsburg, Augusta VindeHcorum, X. 270; XI. 356--359, 361; XIX. 33; Missa, nazwa wieży n. Renem, XXXIX. 295. We s t f a l ia, WestfaUen, VII. 334; XXXVII. 250. �b?O T u r y n g i a, Thuringen, I. 56; IX. 262; ,XIV. 60; XVI. 20; XVII. 72; XVIII. 97; :XXX. 180; XXXViIII. 48; XXXIX!. 439. Weimar, XXI. 98. W i r t e m Ibe r g i a, Wirtemberg, II. 102; VI. 23,1; XXVII. 144. Stuttgart, Sztutgart, XXI. 92, 93; XXXVI. 34-8. N a r m a n d ~a.. Normandie, II. 113, VI. 21; .xVIII. 106, 107; XX. 295; XXXVI'I. 241. N a r w e g i a, Norge, P. Norwegowie, II. 1; IV. 67; V. 234; VIII. 319; XVUO; XX;178, 229; XXVI. 73-7'5; XXIX. 17'7, 192, 207; XXX. 53, 229, 253; XXXV. 168, 184; XXXVI. 332; XXXVIII. 236; XXXIX. 32. Bergen, XXXV. 169. Bygd5, XXXV. 34, 168, .17-1.Kristiania, XXXVI. 333. Laerdalen, V. 234. Numedalen, XXXV. 170 Oslafiord, Oslo, XXXV. 168. Stiklestad, V. 234. Verdal, XXXV. 171. N o ryk a, Norieum, starorzymska nazwa Salzburga, Styrii i Karyntii, ,xxn. 144. O r a wa, C. S. R., p. Orawianie, II. 3, 79, 80, ,247; III. 246, 253, 266; IV. 179; V. 121, 302, 311, 317; VI. 365--367, 370, 371; VIi. 74, 283. 296; VIII. 37, 94; IX. 254; XIV. 163; XVI. 71,89; XVIII. 13, 59; X.X. 304; ,X;XI. 78, BO; XXIII.151, 157; X,XIV. 118, 120; XXVI. 114, 144; X.XVII. 159; XXVIII. 73, 76, 77, 106, 109, 110, 255; XX.X. 180; XXXI. 66; XXXIV. 161, 162, 164; XXXV. 10, 51, 52; XXXVI. 223; XXXVII. 186, 352; XXXVIII. 359; XXX'I'X. 42-8-431, 433, 434. Lipnica D. i G., VI. 366. 367. Oraw- 671 ka, VI. 367, 369; XiX. 306. Orawice, XII. 273. Orawa G. i D., VI. 277, 276, 2'SO, 282, 302, 371, 399. Benedyków, Bendzików, VI. 368, 371. Bobrowa, Bobry, XXXIX. 43;:,. Brezawica, XXXIX. 431. Bukowina, VI. 367, 369, 371, 399. Chyżne, Chiżne, VI. 367, 371. Czadeckie, XXXIX. 430, 431. Czimhowa, VI. 367; XXXIX.431. Dolny Kubin, XXXIX. 429. Dulów, VI. 369, 3'71. Erde1ka, VI. 366-369, 371. En:lutka, XXXIX 433. Hamry, VI. 367; XXXIX. 435. Harkabuz, VI. 367, 369, 371. Hrustin, VI. 367, 371. Jabłonka, II. 193; VI. 367, 369, 371; XXIII. 157; XXVIII. 141. Jasieniowa, VI. 367. Klin, VI. 367, 368; XXXIX. 433. Krusetnica, VI.372; XXXIX. 431.. Lipni:a, XX.X.IX. 482. MętXXXIX. 435. Liesek, XXXIX. 431. Lipnica, XXXI:X. 482. Mętne, Mutne, VI. 368, 36,9, 371; XXXVI. 245. Nowa Ra'bczyca, VI. 3'65. Nowoty, VI. 3~5, 368, 369. Piekielnik,VI. 366, 367. 369, 371, 3'91;iXI. 330; XX,. 306. Podskle, VI. 3e9, 3 7'1;XXXIX. 432. Podwilk,VI. 366, 367. ~69, 371; X.x.XIX.43.2,435. Pod wysokie, VI. 361. Połhora, Polhora, VI. 365, 368, 369; XXXV. 43. Rabcza, VI. 365, 368, 369, 371. Sarna, VI. 366, 367, 3'69, 371. Sichelne, VI. 366, 368, 3'69, 371. Stanica, VI. 367; XXXIX. 435. Stare Hrozenkowo, XXXIX. 432. Studzienki, VI. 369, 371. Sucha ;;óra, VI. 366, 367, 369, 371. Tersztena, VI. 367. Twardoszyn, XXXIX. 433. Uście, VI. 367. Ustrzygiel, VI. 285. Wawreczka, 1 VI. 367. Wesele, VI. 366, 368,369, 371. Wesołe, :XXXIX.. 431. Witanowa, VI. 366, 368. zabidów, VI. 367. zakamienne, VI. 366, 368. Zamki Orawskie, V. 246, 301. Zubrzyca G. i D., VI. 366, 367, 369, 3701; VIII. 94; XX/XiIV. 169; :XXXIX. 434. Zuberec, VI. 372; VII. 74. Zubrohlawa, VI. 367. P a ń s t w o R a d z i e c k i e, p. Z. S. R. R., Zwiążek SocjaHstycznych Republik Rad. XXXIX. 33. P a ń s t woW i e l k o mo r a w s k i e XXXIX. 1218. P o l' s k a, P. Polacy, I. 24, 26, 28, 88, 90, 119; II. 57, 64, 66, BO,86-8.a. 114, 116-118, 122-124, 139, 181, 182, 211, 2Z0, 258, 283, 291, 365, 373, 377; III. 3, 83, 84, 93; 94; 98 -100, 105, 108, 115, 116, 178, 225, 253, 258, 263, 264, 270, 361, 370, 385. IV. 48, 49, 79, 94, 152,165, 258, 262,280, 437. V. 35, 105, 176, 188, 220, 234, 243, 298. VI. 124, 213, 282, 396; VII. 56, 75, 77, 78. ~O, 81, 86, 155, 161, 195, 19'6, 214, 291, 296, 300, 325; VIII. 96, 127, 160, 176; 262; IX. 77, 155, 24'5; X. 1, 4, 9. 106, 134, 199, 200, 203, 240, 246, 274, 466; XI. 1-11, 41, M, 00, 102, 113, 166, 181, 44, 272; 285, 310; 317, 328, 3'52, 364, 404, 435; .X'lI. 36, 3,9; XIII. 18, 50, 53, 58---61, 64-67, 88, 164, 342, 349; XIV. 28-31,47; 84; 171; 165, 181, 257, 264, 282, 292, 294, 342,349; JmV.28-31, 47; lM; 17'1; 192, 194, 210, 213, 234; 248, 250. 296, 326. 330, 342, 345, 359; )C,,,. 27, 33; 34, 182; }("I. 10, 13, 127, )cVIII. 1, 2, 4; .i, 92, 110, 127; XIX. 105, 140. ,XIX. 3, 95, 158, 167, 170, 180, 196, 208; 209, 29C,. 303, 316, 320;~I. 29, 33, 37, 40, 42, 44, 57; 63, 64, 71, 76, 77, 80, 90, 248, 250, 252, 2'54, 257, 260, 261, 262, 266--268, 270; XXIII. 38, 41, 64, 76, 8·3, 8'5, 90, 248, 250, 252, 254, 257, 26{), 261, 262, 266-268; 270; XXIII. 38, 41, 64, 76; 83, 85, 90, 102, 112, 118, 147, 158, 163, 166,168,172; XXII. 4, 14, 15, 34, 46, 103, 105, 10f., 71; 8'5, 818, 90, 91, 94, 104, 106, 133, 136; XXVI. 1, 5, 36" 38, 7G,. 125; .xXVII. 2, 3; 4, 24, 75, 78,. 128, 155, 182; XXVIII. 2, 9, 21,. 23, 31, 40, 58, 77, 135, 138, 170, 199,200,206,207,249; 250, 253" 255; X.XIX. 96, 102, 124, 125,. 12'8, 143; 148, 152, 153, 166--169, 177; 179, 18'1, 197, 198, 200, 201,. 204; 206, 207; XXX. 1, 5, 91, 108, 136, 140, 147, 148, 1,1, 152, 178, 100, 181, 183, 1&4, 216, 227 -229, 241; XXXI 5, 6, 24, 26,. 2'9-31, 33, 4'8, 49, 1(}2, 105, 106,. 109, 111, 113, 114, 132, 140, 156, 159', 161, 162, 164, 166; XX)cII. 1-11, 13, 16, 40, 89, 93, 106, 170, 178; 18:6, 187, 190; X X:XIII. 9, 11. 12; 15; XXXIV. 49, 50, 82, 83, 182, 18:7, 188, 255, 262, 263,. XXXV. 2; 20, 64, 133, 168, 17:;, 180, 18'1; :XXXVII. 6, 144, 145,. 148, 150, 154, 156, 158, 165, 166, 207, 209, 226, 237, 239, 245, 25:; 267, 275, 277, 285, 289, 323, 344, 349, 353, 407-409, 444, 445, 454,. 458, 460, 468, 770-474, 478~ XXXVrII 147, 149, 150, 199, 207, 212; 215, 218, 285, 289, 311, 341, 355, 402; 472; XXXIX. 2; 110, �672 . Polska. 124--128; 227; 234, 236, 239, 24G; 25e, 217, 284, 93, 331, 345, 35~, 360, 441. :Polska Płd., iXIXII. 73, 76, 79; XXIV. 84, 113, 117 P o l s k a ;p ł d. - W s c h., X,XVII. 132; XXXIV. 114, 138 P o l ska P ł n., XXII. 62; XXV. s.; III s.; VII.. s.; XIV. P o l s k a Płn. - W s c h., X,XXlrI. 141. 63, 72, 74, 78; XX. 282; X;XII. 103, 139; XXIII. 151, 153; XXVI. 47, 52, 56; XXVIII. 99, 214, 223; XXIX. 193, 194;' XXX.5, 181,190, 229, 23'5,.251; XXXIV.81; XXXV. 24, 58; XXXVI. 38, 48" 62; x.xxVfI 150, 161, 164, 165, 246, 250, 2:52, 257; 275, 358; XXXVIII. 287, 289, 291, 294; XXXIX. 593. Galicja Wschodnia, P. U. S. R. R., II. 173, 185; V. 155; VI. 403; IX. 190, 242; .xVII, 16~17, 57--4)0\ P o l s kaŚ r o d k o w a, XXXI. 172 62, 91; XVIII. 'i11, 99, 116, 117; N i z i n n a, XXXII. 69 XXIX. J91. Galicja Zachodnia, P o l s ka Z a c h.XX'VI. 92; XXX! V. 26'5, 3517,358;, VI. 382 160; XXXHI. 7, 15; XXXIV. 52, Gór a l s z c z y z n a p. Górale, VI. 54; XXXVIII. 41, 42. p. Kaszuby, 36; I. 97; XXiII. 138; XXIII. 31; XX. 320. Kongresówka i KróleXXVIII. 106--108; XXIX. 117; stwo p. Kujawy, XX. 320. MałoXXX.' 157, 192; X!XXlI. 65-67; polska, XX. 320; XXXIX. 103, 128, XXXVI. 224-226, 232.. 234, 236, 231, 442. Mazowsze, XX. 320. Kon239---241,251; XXXVII. 226,213<1. gresówka, :xrx'. 2&1; XXI. 42; Kaszubyp. Kaszubi, 1.92; n. 269; XXX:V. 1'1.Królestwo Polskie, III. V '321, 324; VII.96, 32,9, 336; 3, 120.,314; IV. 403; XI. 303; XVIII XN. 306; lXV. 154; XVI. 415; H6, 117, 120; XX. 2173;X.XI. 54, XVIII. 135; XX. 92; XXIII. 118. 257, 259; XXIV. 106; XXVIII. 214; 119, 155; XlXIV 94; XXV. 1~; XXIX. 175; XXXV. 26. WielkoXX'VII. 161; XXVIII. 20, 30-33; polska, XX. 320. xxtX. 180, 186; X:XX. 160, 170, G a l i c j a, Galicja i Lodomeria, p. ISO, 1812,24.3,24!6;XXXII. 96, 189; Galicjanie, I. 62, 63, 120, 123, 179, X::XXIV. 00; XXXV. 711,175, 177, 183, 187, 194, 22, 268; H. 3, 5, .2.1, 180 100;, XXXVI. 3719, 380; 24, 94, 127, 1~1, 184; 185, 257, X1X;xrvII. 6; XiXlXIX. 248, ~1. 2176,3()8; III. 82, 83, 94, 122, 128, K u ja w y, XlIV. 120; XXXIX!. 234, 175, 227, 248, 260, 321, 323, 325, 24&,.343, 441. "33'0;'IV. 64, 68, 76, 77, 95, 96, 99, Kur p i o w s z c z y z n a P. Kurpie,. 335; 345, 405; V. 155, 562, 357, XXXVII. 415, 483; XXXtIX. 364, t358, 3'71; VI. 383; VIII. 38, 68-,70, 366, 37'1, 372, 375-3177.. 382, 398. 321; IX 192, 197, 227, 350; iXJ. M a ł o p o l s kap. Małopolanie, I. 93, 99, 186, 190, 196, 202, 204, 92; III. 84; IV. 337; VI. 208; XiIII. '251, 327, 328, 372', 401, 432, 433, 59--62; X:IV. <58; XVII. 134; xlm. 19, 58, 60, 69, 89; XIV. 26, 'XVIII. 4 114; XIX. 83; XiX. 138, 49, 85, 166, 300, 302; 353, 398, 400; XVI. 155;X!VII. 41, 58----61, 174, 31'5,'318; XXI. 49, 61; XIXII. 673 104, 157, 158; XiXIII. 150, 152, Margrabowa, Nibork, Szczytno, 163; X.XIV. 82., 101, 104, 107; Węgoborg, Żądzbork, XXXVIII iXJ)CVI.84; XXVIII. 210; X.'XIX. 445. 125, 179, 193; XXX. 2'26; XXXI. P a łuk i, XXIII. 153; XXV. 142. P. 67; 'XXXIV 2,59, 263; XXXV. 19, powiaty: Szubin, Wągrówiec,Żnin. 36, 39, 50, 67, 70 73; XXXVI. 224, P o d h'a l e. Wyżyna Nowotarska, I. '283. X,XIXVII. 170, 209. 251, 262, II. 76, 77, 79, 182; III. 226, 25~, 287. 269--271; 'IV. 65, 224; V 122, 238;, Ma:łopoliska Wschodnia) p. U.S.R.R., 3Ot1;V. 310, 376; VI. 175, 189, 384; XXI 44,54; XXIX. 181; XXX. 172; VII. 29, 30, 33, 35, 40,41, 96, 99, XXX'VII. 201. 101, 207, 208, 210, 213, 215--219, MałopolsY'l zachodnia, ~, 31, 60. 223, 225, 226, 328; VIII. 36, 37, Małopolska Płd-2ach., XXXVII. 159. 34, 162, 166; I~ 150, 2505;X. 99Mazowsze, I. 17, 18,203; II. 3:,199; 101, 229, 300, 302, 313, 314; 324, III. 84; IV. 263; VI 190, 203; VII. 363, 414, 465,471; iX:I.51, 70, 107, 00, 161, 328; VIII. 431; X. 194, 165, 202, 224, 327, 421; J{III. 59, 198, 199, 2()2, 203, 211; XII. 62, 72, 164, 177, 300, 349, XIV. 40; XIII. 300, 343; XIV. 1120; 240, 355- 368; XVI. 13, 91; XVIII. XVLI. 179; XIX. 56, 58, 113; 71-73; XiX. 113, 196, 2'73, 293, Xx. 170, 172, 198, 316; iXXI 250; 303, 304; XIXlI. 31, 35, 45, 50, 77, XXII. 7, 64, 144;XlXIII. 12'1; 80; XXłII. 148, 152, 156, 161, 187; XXIV. 94, 101; XXV. 22, 34, 35; XXIV. 108, 123; X!XIV.19, 20, 24, XIXiVI 133, 146; XXV.liI. 132, In; 27, 28, 32--34, 98, 139; iXJX,VI. XXVIII. 1, 13'6, 137, 163, 188, 207, 114, 128, 144, 1145; XXVII. 159, 210, 219, 233; XXXI. 62; .x:xxrI. 175; XX.VIII. 75, 106, 109, 255; 40,45,96; X.x.xIV.60-62; XXXV. XXIX. 95, 110, 116, 12'8, 151, 166. 62, 63, 74, 190, 194; XXXiVI90, 184, 185, 195, .208; XlXIX..4, 5, 45, 281; XXXVIII. 442; XXXmX.124, 76, 77,80, 170, 171, 180--182, 184, 170, 241, 295, 329, 368, 441; Ma186, 192, 200, 244; J{J{IXI. 65--70, zowsze Czerskie, IV. 42; Mazow91, 92, 14'1, 17.5; XIX,XII. 81, 88. sze Leśne, XVIII. 2. 185 186' :x'.XXl'II. 32'; XX!XIV. M a z u r y, III 128; LX. 254, 258; 252: 258: XiXJXJV.29, 48, 49, 58, XU.14; X:XiXV.l90, 194; XXXIX. 61 65 71 74 172, 173,175; 177; 2'97, 304. Mazurskie Pojezierze, XX:~I. ~38,' 247, 402; OOXiXVII. XXXIX. 237 201 212 226; 229, 230, 234; 235, M a z u r y P r u s k i e. Mazowsze 35'6: 456: 465; 486; XXXVIII. 449; Pruskie, V. 371; VIII. 218; IX, 147; )XXX,IX. 2'30, 233, 240, 241, 2'n; XIV. 229..299; XVII. 124; IXVIlI.2; 432. X,X 208, 208; XIXII. 8; XXVI. 90, P o d gór z e, Podgórze Podbeskido_ 147, 154; .xXXV. 72; XXXVII. we. XUI. 61; lXIXlXI.166. Podgó487; XXXVIII. 33'9. pt. dawne rze Grzybowskie, XXXVI. 256; powiaty; Angerburg, Ełk, GiżycPodgórze Karpackie, VI. 382; ko (Łuczany), Gołdap, Jańsbork, X1XIV. 122. Podgórze Rożnowskie, C LUd - Tom XL �674 XXXVI. 256. Podgórze Sądeckie, x..XXVI. 256. Podgórze PodtatrzańSlkie, XIII. 6L Podgórze Gorlickie, XXXVII. 209. Podgórze, VI. 3'6. Podkarkonosze II. 7·6; X.XIII. 174. Podkarpacie, VI. 53, 357-359; VITI. 81, 43'1; IX. 3, 254; X. 132, 141, 142; XII. 27'8; XUI. 14; XlV. 175, 328, 398; XVI. 2i12, 285, 286; XVIII. 2., 4, 6, 10; Xx. 304; XXV. 9'5; x..XVIII. 159; XXX. 131, 151; XXXV. 72; XXXVI. 183; XXXVII. 172, 2"07,220, 334, 335, 453; XXXVIrI. 208; XXXIX. 123 P o j e z i e r z e, Poj€z~erze Bałtyckie III. 97. P o n a r w i e, XXXIX. 360, 365. P o w i ś l e, IX; 8'8; XVIII. 117-121; XXI. 250; XXVIII. 174. Powiśle Dąbrowskie, XII. 113, 114; XXIX. 130; XXXV. 34;XXOOVIII, 318. P o d l a s i e. PodLachia, PoHexia, p. Podlasiacy I. 203; II. 373; III. 98, 115, 116, 331, 359; V. 78, 379; VI. 2a, 300; VII. 96, 221, 221; VIII. 219; IX. 143; XII. 40; XIII. 343; XVII 179, 208; XlIX. 113; X'X. 173, 199, 27'3,286,291; 318; XXII. 64;XJXITV.99; X:XVI. 60; XXVII. 132, 163; XXVIII. 130, 132, 134; XXX. 180, 217; XXXI. 173; XXXII. 178; XXiXIV. 287; XXXV. 194; x..,~VI. 2, 68; XXXVII. 447; XXXIX. 348, p. powiaty: Augustów, Biała Podl., Białystok, Bielsk, Chełm, Drohiczyn, Luków Radzyń, Siedlce. P o m o r z e, Pomerania, Pomeranica terra, p. Pomorzanie, 'l. 18, 54, 182; V. 326; VI 82, 124, 311; VII. . 235; VIII. 276, 277, 282-284 290, 675 292, 295-298, 306, 313; IX. 156, 244; XlI. 364, 419; X'lV. 172, 173; XVI 34, 35; XVIII. 95, 100, 224; XJ{, 316; X,XII. 7, 121; XXIII. 153;XJXJV. s. VI. XXVI. 41, 84; XXVII. 72, 131, 132, 164; XXVIII. 17, 23, 29, 103, 104; XXIX. 179, 180; XXx, 226; XXXI. 171; XXXII. 189, 191; XXXI'll. 5, 7, 12, 13, 16, 64, 171; XXXIV. 244, 250, 255, 258; XX''{:V. 60, 61, 67, 71, 75, 177, 182, 184, 188; XXXVI. 183; XXXVI'I. 260, 26,6, 322, 437, 454, 459; XXXVIII. 442; XXXIX. 264, 339, 367, 412, 464. Ślą s k, SLąsko, SzLąsk, SehLesien, p. Ślązacy, 1. 2'6, 2B, 90, 92, 144, 184, 191" 267; II. 64, 73, 85, 96, 116, 188--125, 139, 149, 150, 173175, 193~195, 283, 284, 289, 290292; Ul. 89, 269, 37~8-3810; V. 294, 386; VI. 189; VII. 96, 98, 199, 202, 214, 224, 230, 231, 236, 256, 257; VIU 11B,. 395:, 419; IX. 254, 29,3; x.. 2, 98, 102, 104, 119, 129, 136, 141., 142, 236, 240, 261, 352, 353, 446; X,I. 67, 92, 109, 110, 200, 203, 211,251, 359; X:II. 36, 189; XIII. 7, 8, 58, 60, 94, 161, 343; X'IV. 32, 38, 177q 25·5, 231, 309, 310, 336, 337; XVI 13, 14, 167, 288; XVII. 61, 66, 73, 185; XVIII. 97, 217; X,IX. 3-7, 9--11, 13-16, 18-24, 27-30, 105, 140; XiX. 158, 174, 196; XXII. 121; XXITI 118, 119, 151, 153; XOOIV:83, 90" 101; XXV. s. VI. XXVI 36, 131, 153; XJXVII. 23, 166; XXVIII. 77, 111, 183; XXX. 135, 147, 148, 100, 171, ISO, 181, 184, 228, 245; XiXIX'l.47, 48,52, 67,00,84, 172, 175; XXXII. 40-45, 176; x.xJXlII. 4, 5, 7 8, 12.. 16; XiXXIV. 124, 139; .xxxV . 11, 29, 40, 43, 50, 60, 63, 7'6 173, 175, 176, 180, 185; }[XD{VI. 183, 281, 283; XXXVII. 14, 28, 208, 209, 226; XXXVIII. 232, 235, 448; XXXIX. 248, 258 259. Grossrosen, XXXVI. 21; Ligota Lhota, XI 21; Gniewków, Gniewkowo, Argenau, IX. 24; Golesowiz, HoLaspiz, HoLasoviezky, Golaszowiczki, Ma_ łe Gołaszowice, XIX. 25. Żylino, II. 79. Ś l.ą s k. Dawne polskie nazwy miejS'cowości: Borek Boryów, Bourau; Czechowo, p. Góra, Korangelwitz; Dobrodzień, Guttentag; Glinaj, Gllinau, Gościenc£n, Kostenthal; Jaworek Heinersdorf, Henriei ViHi;Kamień, Stein, Kobelc.a, Jangfrendorf; Kojanczyn, Baumgarden; Łysocice, II. 1'75;Międzybór, MitteLwaLde; Mylonów, MeL!enau; Ocyce, Otindorf; Ołobole, MiihLboek; Osiek, Heinrichsdorf; dorf; Psiepele, Hundsfdd; Rozotinice, OLbersdorf, ALberti, Zobten; Strankowo, Kunzendorj; Surnik Neukirch; Tyńcza, Tinz; Wadowice, WiesenthaL;Wijewo"Viehau, II. 123. Ślą s k. Miejscowości o nieoznaczonych powiatach: Grzędzieńska Fara., VIII. 216. Krolowka, XXXIII. 158. Lwów, Lowenberg, II. 119 Łańce, VIII. 216. Łąka, VIII. 215. Rzepiska, XI. 2'74. Sługi, VIII. 434. Sobieszyno (nie istnieje obecnie), VIII. 396. Stachów.. Staszów, VIII. 398. Trzciana, Trzcinnka, VII. 111, 112. Wanger, Wangern, Wangir, Wangyr, XVII, 187. Węgrowiec' VII. 199. Wilkowo, X. 13'6. Witkowo. X. 134. Włostowa, X. 1'36. WyCunzonis ViHa; szyn, VIII. 397. zabrzeska, XiX. 286. zawój, VIII. 396. Zdziechów. X. 135. Żarna, XII. 274. Dawny Śląsk Austr. (zabór), II. 375, 396; III. 94, 189; IV. 174, 178; VIII. 167, 214, 217; XI. 364, 422; XVIiIoL 98; XIX. 17, 25, 27; XXXVIII. 304; Baumgarten, Dę. bowiec, XIX. 16; Dobieszów, DobisehwaLd, XIX. 18; Dąbrowa, Dombrau, XIX .19; Grodziec, Graetz, Hradee, XIX. 27. Dawny Śląsk Pruski (zabór), XXVIiII, 25, 111. Ślą,sk Cieszyński, liX. 423; XVII. 125; X,X'. 1!J3,174. 1961' 315; XXII. 65; XXIII,l5'5, 156; XXAV. 104; X.XVII, 174; XXVIII. 31, 79; XXIY 129; XXX,. 180; X:X;XI. 151, 168; XIXXV. 3L, 39, 6p; XXXVI. 223, 224; XXXVII. 226, 285, 445, 453, 459, 465; XXXVIII. 359. Ślą s k D o l n y, II. 115, 117" 122, 123, 2,92; X.X.XIIII. 115; lXXXVII. 444; X;XXVIII. 312, 340, 430; XXXIX. 234. Borjów, Bohrau, II. 12'3. Lewek, Lemi, XXXVIII. 270. Ślą s k Gór n y, II. 123, 124 29,2; XI.110, 111, 224, :M3;iXIII.5'6;XVI. 22, 10'3, 155, 157; XXI. 270; XXII. 64; X~XIVII. 174; XXVI'll. 108, 172; X,XIX. 121; X:XX 134, 166, 169, 170; XXiXIII. 114; XXXV. 1i8 24, 185 189; ,XXXVIT. 209; XXxVIII. :3218Gaszyn, XlIX. 22. Gier.ałtowice, Gerartowitz, GicraUowitz. Pawłowicze, XIX. 23. E:. 1. ą s k O p o l s k i. XXVIII. 102; xx.x.VII. 4'53, 4182; XXXVIII. 338. S l ą s k P o 1s k i, XXXIII. 140. S l ą s k P r u s k i, XXXVIII. 304. �676 War 677 m i a, ErmLand, ErminLana, p. Warmiacy, IXOCII.68, 69; XXVII. 65; :xJX,XV. 187" 192; XIXłXiVUI. 339. Lidzbark, JX.XlX1VIII.448. W i e l k o P o l s k a, p.Wielkopolanie, I. 92, 143, 219; II.3, 39" 81,'374; VI. 203; VII. 329; VIII. 4()2; DX. 246; oX.. 135, 217; XI 183, 327, 359; XIII. 47, 53, 349; XIV. 58; IXV. 223, 249; XVI. 270, 415; :XVrII l, XJX,. 15~, 170, 315; OOXJ. 64, 66, 9'5; XXII. '/18; XXIII. 121, 152; XXlIV. 82; ~V., 46; XXVI. 27, 41, 84, 146; :XXVII!. 126, 135137; XXX;. 180, 214, 217, 220" 226; ~~I. 93, 161; J{J{){III. 15, 37; XXXIV. 59, 244, 258; ,x,XXV. 70, 175.; lS5, 187; XXXV[. 176; JXiXJX,VII.141 143, 236-2,38, 241, 243, 244, 24~2'51, 253, 25&, 257, 258, 264, 272, 274, 4~ 460; J{XXVIII. '232, 324; XXXIX. 234; p. powiaty: Babimost, Bydgoszcz, ErmeLandia, Wermenland, Buk, Chehnno, Chodzież, Chojnice, Czarnków, Człuchów, Gniezno Gostyń, Inowrocław, Kalisz.. Kępno, Kościan, Krobia, Krotoszyn. Landsberg-Gorzów Wlkp., Leszno, L'Ulbawa, Międzyrzec, Mogilno, Nowy Tomyśl, Oborniki. Odolanów, Ostrów, Ostrzeszów, Pleszew, Poznań, Strzelno, Srem, Sroda. Szubin, Wągrowiec, Września, Wschowa, Wyrzysk, Żnilu. K.raj Warty, Region Warty., p. Wielkopolska, iXlXiX!VII.23'8-243, 248 -2'51, 253-2515, 2$7" 272---:2716. Kraj Poznański, p. Wielkopolska, XXXVII, 237. N i z i n a N a d w i Ś l a ń s k a, X:XXV. Hl. N iż.Po l sk i, XXII. 78. Z a o d r z e, XIV. 49, 60; lXlXV. 143. Z a w i ś l e., II. 66. P o I s ok a podział administracyjny. (wg "Ludu") POLSKA, PODZIAŁ ADMINISTRACYJNY Pow. Augustów. Augustów, XX. 284; XXIV 95; XXXVII. 445. Augustowskie, VII. 95; XI.X. 113; X,XlX!204; ,x,XXII. 41, 44. Raczki, XXXII. 41. 43, 44. Pow. Ba'bimost. Babimost, XXXVII 266, 270. Kaszczor, IV. 153. Podmokle, .XXXVII. 4'86. Radomina, XIV. 332; Rakoniewic~, I. 122; XXVII. 242. Pow. Będzin. VII. 34; X. 96, 104, 106, 438, 441; XI. 311, 312; XJXlIII. 69, 99" 100, 109, 183; XXIV. 195; Bobrowniki, XXXIV. 125. Czeladź, X 104, (wg "LUDU") 438; J{I. 3IU, 312. Dąbrowa Góra, XI. 107, 381. Grodziec., .XI. 44:2. Modrzejów, X. 104, 106. Niezdara, XXVII 124. Ożarowice, ){XVII. 124 Siewierz, IV. 49; VI. 124, 376; ~LX.212; XXIII. 51-116; VVlX'V 7'" 74 XIXVII. 124; ~ . iJ, • Twardowice, X1X:VII. 124. Wojkowice, X. 106. Zagłębie Dąbr., XXXI. 169. Zarzecze, XXXVI 272. Zarki, XXXIII. 51, 59, 69.. ~, 109. Pow. Biała Krakowska. Biała, IV. 185; VII. 200, 201, 256, 257; IX, 2M; X 255; OOI 69.. 169; XII. 20, 22; XIII. 58; XVIII. 84, 85, 89, 180; XiXlXn 79. Pow. Biała, IV. 80, 1187,303; VII. 225" 256; VIII. 58, 70; IX. 63, 253, 254; Xl. 353; XI. 67; XVIII. 93, 99, 108; XX'.273, 277; XXiL60; XXIII. 82, 85" 91, 92, 94, 95, 102, 103, 105, 106, 109; JOCXVl'II. 75, 7~. Bierna, XVII.229. Brzezinka,VIII. 112,331; 'X. 236. Buc~owice., VII. 256. 257; XJ{J{VI. 245, 2510.Bulowice, IV. 308, 3i1; VII. 225; :IX. 262; XI. 378; X'X. 246; XXXVI. 244, 249, 251. dyganowice, ){XXVI. 262. Czaniec, VII. 225; XXV'IU. 76. Dańkowice, VII 225 Godzieszka, VII. 256, 257. Grojec, IV. BO; Vln 58. Hałcnów, Alzen. VII 198; XXX:I. 166. Heczma-rowice, XiXII. 85, 91, ·95, 100; XXXVI. 245. Janowiec, VII. 225. Jawiszowice· VI'!. 256. KaIna, VII 256, 257. Kęty, IV. 81, 62' VII 198 225, 2516; VIII. ,59; xI.67;XVII.80; XxI.50; XXVIII. 7'5, 84; XXXV. 25; XXXVI 233, 243" 244,249, 251; XXXIX. 297. Komorowice, VIT. 256; IX.. 353; Kozy, VII. 225; XXiXVII. 534. LiPlTlik, J{XXVI 224, 229, 249, 251. Łodygowice, IX. 63; XIII. 245; XVIII. 99, 108; XXIII. 94. 105, 106, 109; XX;XII 79; X,XXlVI. 223, 224, 245, 250. Th[eszna, Xx"XVI 223 224.. 250. Th[ikuszowice, V~'r. 25'7; XVI. 213; XX,XII 79. Th[onowice, VII. 225; XVIII. 93. Oświęcim, Oszwyanczim, Oszwyancin, Oszwanczin, Oswan- IV. vrr. 198, 225, 256; VIII. 112; 128. 236, 255; XL 67, 378; XU. 27; XXVIII. 76; XXXI. cin, Auswitz. Auschwitz, 80; X. 20, 80; XJ{XVI. 242;. XXXVII. 208. Pisarzowice, VII.225; XVI. 213. Polanka, J{XXVI 245 Poręba Wielka, XII. 24; XX. 307; XXIII. 95. XXXI. 147; XXXIV. 269-271; XXlXV. 54, 57, 58. Rajsko, VIII. 112. Ryba'rzowice,XiX.XII 79; XIX/XlVI. 245, 250. Skalite, VI. 361; VII. 222; XiXiIII. 50, 70; XXXVII. 228. Stary Bie1s'k. XXXVI. 298, 299 Straconka, XXXVI. 223, 229. Szczyrk, VII. 257; XlX.XVI. 223 224, 245 Wilamowitze, .XVI. 213. Wilkowice, X,XlXII. 79; XXtXVI. 229,. 244, 245, 250 Witkowice, XVI. 213. Wołek, XXVIII. 76. Pow. Biała Podlaska. Biała P:Jdlaska, ALba Ducalis, iX!X. 172., 2718,27'9, 284, 288, 290,. 291; XXXV. 192. Horbów, J{X. 284, 2'00. Huszcza, XiX. 284., 287290 Kodeń, ~X. 27,9, 284, 288, 290. Łomazy, IXiX. 27,9, 284. 288, 290. Th[alowa Góra, XX. 284, ·88. Piszczac, XX. 279, 284, 288, 290" Sławatycze.1 XIX. 2i84, 288, 290. Terespol, XX. 279, 284, 285, 286. 290. Pow. Białogród. Bialogród~ Białagarda, Belgard, XXXVI. 394; XXXVII. 411. Pow. Białystok. Bargłów, XXIV, 195.. Białobrzegi, XXXIV 195. Białystok, XJ{XIV. 195. Pow. Białystok, XXIII. 65, 1;52; X;XX,I. 1. Woj. Białystok, XXXlIII. f Goniądz. XXIII. 152. Knyszyn, IX. 286; XXVIII. 130; XXlXVI1 485. Ponikła, XXVIII. 2<35. Trzcianne, XXIU. 152. zabłudowo, III 109. �\ \ 678 Pow. Bielsk Podlaski. Bielsk Podlaski, XXI. 2'53 Pow. Bielsk, VIII. 219; XIV. 4'02; XXV. 54. Ciechanowiec, Xx;xJII. 41, 43. Drohiczyn, II. 189; VII. 221; XX. 285; XXI. 63; XXII. 155 Hryniewice Wielkie, .xXI. 253. Skoczów,) XXXV. 177. Sobótka, XXI 253. WOjtkowice, x.. 281. Ziemia bielska, XX. 173. Pow. Bielsko. Bielsk, BUsko, Bielitz, Bilitz, VII. 256, 257; X. 35'3; XVII. 164; XXVIII. 84, 110~ XXIX. 116; XXXI. 92; XXXII 41, 413.Pow. Bielsko, )GIT. 7; IX!XVI'II. 110. Jasienica, XXXV. 244, 249, 250 Lipowiec, XXXIII. 153, Skoczów, II. 139. Ustroń, II. 96; IX 410; XXVIII. 85. Wisła, II. 126; V. 89; (XI. 103, 110; X.XXIII. 155; XXXVI. 224, 229, 250; XXXVII. 2216,228; XXXVIII. '303, 304. Wiśliea, VII:94; X.VIII.132; XXIXLX. 3'34. zabrzeg. 110. Pow. Biłgoraj. Biłgoraj, XXVIII. 180. Goraj, LX. 2199;XXVIII. ·179. Józefów Ordy- . nacki, IX! 294. Majdan Sopocki, XXVIII. 177. Puszcza Solska: X'XVIU 177. Smoryń, XVIII. 181. Pow. Błonie. Pow. Błonie, XJX\II. 110. Grodzisk, XXII. 112. Gu,z6w, XXXI 105. Mszcwnów, XX. 172; XXXVIII. 242 Żyrardów, IX. 137.. Pow. Bochnia. Baczków, V, 360. Besów, IV. 187" 202. Będzieszyn, XX:IV. 196. Bieńkowice, IX, 46; XVI. 351; XXXVI. 244, 249. Bochnia, III. 273; IV. 329; V. 256, 360; VI 376; VII. 222. 256, 303-307, 311; VIII. 6'2"9 l, 66, 115, 169, 199; IX. 61., 64, 267; X 450; XI. 199, 342, 379; xn. 123; XTIr. 65, 243, 244, 307, 325, 330; XIV. 166, 181, 269, 291, 294; XVI. 45, 46,50, 52; XXI. 2~ 267; .xXVI 117; XXVIII. 127, 141; xxrx. 116; XXX. 217; XXXIV. 196; XXXV. 61; XXXVI. 243, 263. Pow. Bochnia, I. 171; IV. 187, 308; V. 360; vrIl. 66, 70, 86, 117, 149; IX. 254.,259; X. 335; XIII 324, 325, 32:8,330; XIV. 291; XVI. 12; XX1II. 59, 62, 68-70, 73ę 9,2-'94, 102, 103, 108, 110; XXVIII. 215; ,XXXV. 60, 63, 68, 00. Borek, IV. 187. Brzefniea, IV. 187, 196. Brzewwa, XXX. 42. Buczyna, VII. 306, '307. Cerekiew, IV. 187, 202; V. 3M. Chełm, V. 3219 Chodeniea, TV. 329. Chroszów, VIII. 199. Cikowice., IV. 329 Damienice, IV. 329. Fiałkowe, XVI. 48. Gierczyce IV. 329; VII. 30&-308. Gorzków, ,X,XXVI. 245. Górki, XXV. 32. Gra,bie, V. 221.Kamienica, VIII. 126. Kłaj, IV 3219; VII. 112, 307, 310-313 315. Konary, XlII. 44, 45. Królówka, ,x, 448, 450. Krzyżanowice, 'IV. 187. Książnice W" IV. 324; VII. 307; XiXII. 157; XXXVI. 303. Lipnica Murowapa,.IV, 187, 196; ;xl. 17, 19, 448; XXXIII. 148. Lipnica D., IX. 354. Lipnk:a G., Xl. 383. Liszki, XI 313; XVI. 2?4. Lubomierz, XX,VI. 143. Lanowce, X'IVI. 68. Lapanów, II. 96; X. 335. Lapczyce, IV. 329; VII, 306, 310, 311. Łężkowice, IV. 329. Marszowice, IV. 329. Mikluszowice, V, 359, 3'60,.,363. Moszczanica. Moszczęnica, IV. 329; VII. 303. 306, 311. Niedary, IV. 187, 202; XVI. 4B, 52. N,ieszkowice, IV. 308, 311, 329; VII. 303. Niepołomice, V. 361, 363; VII. 309, 312, 314; X 255, 256; XI. 43, 96., 385. Nieznanowice, IV. 329. Okulice, IV. 197; XIII. 328 01chawa, VII 311.0strów Kameralny, Borek Królewski, IV. 3~9; XII. 383.. Paszyn, XXXVI. 224, 229. Pierzchów, IV. 324. Poszyna, V. 361-363. Rdzawa, XX'. 320. Roździele, Xx.xnc. 600. Sikornik, VII. 306. Smyków, XI. 3'77. Sobolewo, VII. 306. Sobota, Sobótka, V. 258. Staniątki, 'X 136. Stanisliawice. IV. 329; VII. 307, Xl. 3183, 385. Swiątniki, V. 227, 271, 278, 280; XII. 43, 44, 122, 133, 135, 137; XXV.32. Swinary, IV, 187. Szczytniki, XI ·198. Targowisko, V. 369; VII. 311. '1'arnawa, 'KIIV 2'94. T'rzcianne, n. 26. Uście Solne, IV. 187, 202; VIII. 1125;XVI. 47, 49, 52. Wieruszyce, X. 335. Wiśnicz Nowy i Stary, V. 12,9; VII. 235" 302306, 312; X. 24'0, 242; XIII. 330, 332; XXVIII. 7,6, 79, 82' 84, 92; xrx:xv. 42, 44; XXXVI'll. 150, 305 Wolice. VIII. 11B 153, Wyżyca, V. 364. Pow. Bolesław. do 1945 r., obecnie pow. Racibórz II. 193; XIX. 13, 19; .xXXVrI. 444, Cosanovo, Cosnov, XlX 13. Eichberg, XIX" 19. Osiel, Ossil. II. 123. Pow Bolesławiec. Bolesławiec, XXXVIII. 417. Po",'. Brodnica. Brodniea, V 321; VII. 94, 97; XVI. Ill. Pow. Brodnica, VIII, 426; XIII. 8; XVIII. 1l2; XJXłXV. 61. Komorów, XUI. 8. Pow. Brzeg n. Odrą. Brzeg n. Odrą, II. 125, 290, 292; XXXVI. 396; XXXVII. 410; xx..xym. 327. RYbna, XXXIX. 596. Pow. Brzesko. Bagno, rII. 339. Biadoliny Radłowskie, I. 124. Biadoliny Szlachsckie, I. 125, 127, 123, 179, 180. Biadoliny, n. 359; VB. 112. Bielcza, I. 127, 128, 180; II. 314; VI. 294; 296; XI. 376, 379. Biesiadki, Przesiatki, Biesie Siatki, n. 257, 258; XXXIV. 196.Bieśnik" XXXIV. 196. BiskUipice Radłowskie, II. . 262. Borowa, II. 308; X 126, 128; XI. 377, 381, 383; XXVI. 117. Boręcin, Borzęcinek, II. 313, 314, 316; IV. 188 196; XIII. 397. Brzesko, I. 124; n.313, 316, 318, 320; VnI. 66, 114, XI. 72, 398; XIV. :W9; XXXV. 69; XXXVIII. 295. Pow. Brześko, I. 123, 124, 179; n. 257, 308, 359; m. 33{); IV. 187, 309, 325; VI. 294, 408, 412; VII. 176, 177,221, 273, 331; VRI. 66, 68; IX. 12, 168, 184, 254, 258, 259. 263. 350; X. 11, 94, 154, 221, 450; XIII. 130, 313, 324, 328; XrIV. 156,_ 40; XVIII. 108; XIX. 21; XXI:II. 60, 63, 88, 96, 98, 103, lOa, 110; XXV. 108; XXXV. 38; XXXVII. 456, Brzezowiec, IIII. 331', 332. Brzeżek Podgórny, 330, 331, 332. Bucz'kowo, XIII. 324, 328, 330; XXXIII. 150. _Budziska, 1[, 309. Budzyń, II. 308, 309. Burdak, IX. 124. Czchów, IX. 293; X. 17, 19, 168, 450; Xl. 403. Dąbrówka Witomska, III. 333. Dąbrówka Morska, III. 333. Dembno, III. 334. �680 335; X. 19. Dobrocierz, XXXVI. 224. Dołęga, II. 316, 318, 320; m. 336, 337. Doły, 'm. 340; XXVI. 48. Domanija, III. 335. Domosławice, X. 13. Góra, X. 20. Gosprzydowa, IX. 354. Gwozdziec, X. 11, 13, 21. Iwkowa, X. 14, 17, 19; XXXVI. 224, 229, 249, 251. Jadowniki, III. 332; VII. 332; X. 20, 94. Jastew, X. 19. Jawol1sko, X. 12, 20, 21. Jurków, VIT. 273; XXVIII. 218; XXXV. 38, 57; XXXVI. 224, 245, 250. LeWlIliowa, IX. 354; XI. 398. Lusławice Małe i Lusławke Wielkie, XXIX. 105. Łętowice, ,l. 128, 129. Loniowa, X. 21; XIV. 156. Łopań. l. 127. Łysagóra., X. 21, 22, 116; XXXVI. 239. Maszkiennice, VII. 331-333. Milówlka, IX. 356; XXVIII. 78, 80, 81, 84, 89; XXXI. 86-90, 141. MOkrzySka, IV. 188, 196; IX. 184; XIII. 324. Morsko, HI. 333. Niedzieliska, IV. 188, 196, 309, 311. Nowa Wieś, III. 331. Okocim, lU. 331; VIII. 114. Olszowa, XXXVI. 224. Pa'leśnica, IV. 188, 196; IX. 168; XXXVI. 224. Perła, l. 127, 128, 180. Przy;borów, II. 316, 317, 320; XIV. 253; XXVIII. 91; XXXV. 19. Radłów, I. 125; III. 332; IX. 168; X. 154, 113, 114; XVIII. 108; XIX. 50; 155. XIII. 130, 144, 331; XVII. XXIII. 60, 103; XXXI. 61, 62. Rudy Rysie, II. 317. Rybniki, XVI. 335. Rybno, Riebnig, XIX. 21. Ry1ów, U. 316. Rząchwa, XV. 152; XVII. 313. Słotwina, III. 331; VII. 91, 112, 257, 322. Sterkowice, VII. 111; XI. 72. Stradomsk, IV. 329. Szczepanów, II. 186; III. 332; V. 187, 196; IX. 184; XI. 199; XIV. 254; XXIII. 63. Szczurowa, b81 II. 313. Trojnik, I. 125. Tworkowa, II. 258. Uszew, H. 314; III,. 341; IV. 188; XIlL 3128.Więckowice, VU. 177. Wojakowa, IV. 187, 196; IX. 123; X. 221; XXXVI, 224; Wojnicz, I. 125; VII. 176, 177; IX. 62; X. 85; XI. 186, 405; XVI. 316. Wokowice, I. 180. Wola Przemykowska, XL. 400. zaborów. III. 337; IV. 188. zakliczyn, 'IV. 188; V. 391; IX. 62. Zakrzów, r. 128; ViII. 176. zawada, II. 258; X. 11. zawada Uszewska, IX.. 265. Zerków, II. 259. Złota, III. 346; IV. 188, 309, 311, 312; V. 274; xvrnr. 108. Żdżary. IX. 168. Nazwy toponomastyczne, pow. Brzesko. Anczuch6wka rola, XIX. 2~, gm. Gnojnik, Bace - rola, X. 21, gm. Jaworsko, Bagieniec - rola, IX. 357. Gm. Grabno. Bagieniecpastwisko, IX. 3:59. gm. Grabno. Bagieniec - łąka, IX. 359, gm. Grabno.. Bagno-pastwisko, III. 339. gm. Dołęga. Bagna - łąka, I. 181. gm. Bielcza. Banasiówka -łąka, I. 127.gm. Biadoliny Radłowskie. Bania - las, IX. 335. gm.Gosprzydowa. Bania rola, IX. 354. gm. Gosprzydowa. Bania grunt, IX. 264. gm. Gnojnik. Bania las, IX. 267. gm. Gnojnik. Baranówka las, I. 128. gm. Biadoliny Radłowskie. Baranówka łąka, I. 127. gm. Biadoliny Radłowskie. Barańcóch rola, IX. 264. gm. Gnojnik. Basta rola, II. 262. gm. Biskupiec Radłowski. Będziaki - miejscowość, III. 336. gm. Dołęga. Biała droga, I. 129. gm. Biadoliny Radłowskie. Biała - dro- ga, III. 346. gro. Doły. Biała górka - wzgórze, III. 332. gm. Brzesko. Białce bagno pastwisko, I. 181. gm. Bielczo. Biały Dół Biedacz przysiółek, I. 18; VI. 294. gm. Bielcza. Wieś - część 258. Belweder wzgórze, VI. 295. Biesie Siatki, p. Biesiadki, 257, 258. Blonie grunta, III. 336, gm. Dembno, Boczkowszczyzna - rola, II. 314. Bodorzyna Borek pastwisko, II. 399, gm. las, IX. 355, gm. Gosprzydowa. Borek - pastwisko, n. 319, gm. Borzęcin. Borki - las, I. 181,gm. Bielcza. Bór -las, I. 181. Browarek - karczma, X. 14, gm. Gwoździec. Browarzysko rola, IX. 354, gm. Gosprzydowa. Brzezina - las, IX. 267, gm. Grojnik. Brzeziny - las, IX. 335, gm. Gosprzydowa. Brzeźnica łąka, I. 181, gm. Bielcza. Brzyście - rola, IX. 357, gm. Grabno. Budziska osada, II. 309, gm. Borowa, Budzyń osada, II. 308, gm. Borowa. Burdak - osada, IX. 124,gm. Gruszków Pusty. Bystra góra rola ,II. 259, gm. Biesiadki. Cielęcy Kąt - część wsi Dołęga, gm. Dołęga. Chałupki przysiółek, III. 262, gm. Biskupke Radłowskie. Chałupnisko - rola, II. 309, gm. Borowa. Chlystawki łąki, X. 13, gm. GwoŹdziec. Chróścielowa - droga, I. 129, gm. Biadoliny Radłowskie. Cukiernikówka - rola, IX. 264, gm. Gnojnik. Czajkówka rola, I. 126, gm. Biadoliny Radłowskie. Czarnawa - przysi.ółek, II. 314, gm. Borzęcin. Czarnawa przekopa, II. 320, gm. Borzęcin. Czarna rędzi- n. rola, IX. 264, gm. Gnojnik. las, IX, 355, gm. Gosprzydowa. Czarny las, X 14, gm. GwoŹdziec. Czwarcizna grunta, III. 336, gm. Dołga. Cygański dól łąka, III. 344, gm. Doły. Czysty lug grunta, III. 336, gm. Dołęga. Dąbie - <fola,X. 21, gm. Jaworsko. Dąbie - łąka, X. 22. gm. Jaworsko. Dąbrówka - p. nazwa osady z kilku chałup, 1. 125, gm. Biadoliny Radłowskie. Dąbrowica pastwisko, I. 181, gm. Bielcza, Dąbrowica rola, 189, gm. Bielcza. Dąbrówka pastwisko, I. 127, gm. Biadoliny Radlowskie. Dąbrówka - pastw-i ska, IX. 359, gm. Grabno. Dąbrówka roIa" X. 21, gm. Jaworsko. Dąbrówka Witowskaczęść wsi Dąbrówki Morskiej, III. 333, gm. Dąbrówka Morska., Dąbrowy - grunta, III. 341, gm. Doły. Dąbrowy - pastwiska, III, 345; gm. Daly. Debcza - pastwiska, III. 345, gm. Daly. Debcza pastw:isko, III.. 345, gm. Doły. Debcza - pastwisko, IX. 359, gm. Grabno. Debcza - urwisko. IX. 359, gm. Grabno. Debcza - rola, IX. 357, gm. Grabno. Debcza rola, IX. 359, gm. Grabno. Debcza - łąka, IX. 359, gm. Grabno. Debcze - lasy, III. 345, gm. Doły. Debrza łąka, II. 260" gm. Biesiadki. Debrza rola, IX. 354, gm. Gosprzydowa. Debrza - pastwisko, X. 18, gm. GwoŹdziec. Dębczak przysiółek, III. 334, gm. Dembno. Dębczak - pastwisko, IX. 268, gm. Gnojnik. Dębina - przysiółek, IX. 125, gm. Dzierżaniny. Dębina rola, II. 263, na - Czarnikówka r. �/ 68J 682 ,., gm. Biskupice Radłowskie. Dębno - rola, IX.' 264, gm. Gnojnik. Długie margi - grunta, III. 337. gm. Dołęga. Dolanie - p. nazwa części wsi, L 125, gm. Biadoliny Radłowskie. Dolina od Dutkowego, II. 312 - łąka, gm. Borowa. Dolyna - przysiółek, X. 20, gm. Gwoździec. Dołek łąka, IX. 128, gm. Dzierżaniny. Doły nad Wisłą, III. 334 grunta, gm. Brzesko. Doły - rola, IX. 351, gm. Górka. Doły - pastwisko, IX. 127, gm. Dzierźaniny. Doły rola, IX. '125, gm. Dzierźaniny. Daly - łąka, IX. 125, gm. Druszków Pusty. Dół - łąka, II. 260, gm. Biesiadki. Dół cygański dolina; III. 3413.gm. Doły. Domo(i)nija - potok, lli. 335. 336, gm. Dembno. Domonije - łąki, III. 335, gm. Dembno. Droga od Dębówki, IX. 353, gm. Górka. Droga od Górki - do Dąbrówki, IX. 353, gm. Górka. do Górecki, do Kwikowa, do Podrząchowic. do Strzelec Małych, do Rząchowy, przez Kępienice, wedle Kępieńca, IX. 353, gm. Górka. Droga do Paleśnicy, IX. 129, gm. DzieT'Żaniny. Droga do Roztoki, IX. 129, gm. Dzierianiny. Dział mała góra, II. 261, gm. Biesiadki. Dział na dziale - grunta, III. 341, gm. Doły .. Dział - rola, X. 12, 21, gm. GwoŹdziec. Dział - folwark, X. 12, gm. GwoŹdziec. Dział - rola, IX. 124, gm. Druszków Pusty. Działy graniczne rola, X. 21. gm. Jaworsko, p. Brzesko. Dzielna droga, X. 69, gm. Iwkowa, p. Brzesko. Dryznówka rola, I. 126, gm. Biadoliny Radłowskie. Folwark dolny, X. H, gm. Gwoździec. Folwark górny, X. II, gm. Gwoździec. Gaj - las, X 14, gm. Gwoździec. Garncarskie doły pastwisko, II. 319,gm. Borzęcin. Gazdówka - rola, IX. 264, gm. Gnojnik. Geburda rola, IX. 125, gm. Dzierżaniny. Gizówka rola, II. 315, gm. Borzęcin. Gliniki przy Klocku - rola, II. 309, gm. Borowa. Giniki - rola, X. 15, gm. Iwkowa. Glinik - rola, IX. 125, gm. Druszków Pusty. Głębocka - las, III. 345, gm. Doły .. Głębocki pastwisko, IX. 359, gm. Grabno. Głodów - część wsi III. 340, gm. Doły. Golbówka ~groda, n.262, gm. Biskupiec Radłow'ski. Gościeniec - droga, II. 320, gm. Borzęcin. Gościniec - droga, III. 346, gm. Doły Góra - p. nazwa części wsi" I. 125 gm. Biado1iny Radl. Góra Gołębiowa g6ra, IX. 3'59, gm. Grabno. Góra Gołębiowa - rola, IX. 357, gm. Grabno. Góra osikowa: rola, IX. 125, gm. Druszk6w Pusty. Góra osikowa g6ra IX. 129, gm. Dzierżaniny Góra po nawsie - przysiółek, X. 20, gm. Jaworzno, Górka - rola. II. 309. gm. Borowa Górka(i) - wzgórze. II. 319, gm. Borzęcin. Górka wzgórza, III. 336, gm. Dembno Górka - przysiołek, III. 332, gm. Brzesko. Górka - wzgórze, III. 333, gm. Brzesko. Górka-przysiółek, IX. 263" gm. Gnojnik. Górka - przysiółek,X. 20, gm. Jaworsko. Górka - rola,. IX. 126, gm. Dzierźaniny. Górka - rola, X. 15, gm. Iwkowa. Górki-- grunta, III, 335, gm. Dembno. Górki - las, X. 22, .gm. Jaworsko. Górki rola, X ~1, gm. Jaworsko. Grabie - łąki, II. 260, gm. Biesiadki. Grabie - przysiółek, IX. 124, gm. Druszków Pusty. Grabina - rola, IX. 351, gm. Górka. Grachówka - rola, IX. 354, gm. Gosprzydowa. Granice nazwa roli, I. 126, gm. Biadolmy Radłowskie. Granice - nazwa I'oli, II. 259, gm. Biesiadki. Granicenazwa roli, Ul. 335, 337, gm. Dembno i Dołęga Granice - przysiółek, II. 314, gm. Bielcza. Granice - przysiółek, II. 314,gm. Borzęcin. Graniczne grunta rola, X. 20, gm. Jastew. Graniczki rola, IX 265, gm. Gnojnik. Grab - grunta, HI. 341, gm. Doły. Grab - las, III. 345, gm. Doły. Grady - rola, II. 315, gm. Borzęcin. Grobla las, II. 319, gm. Borzęcin. Grobla - rola,IX. 265, gm. Gnojnik. Grant skarbowy rola, II. 259, gm. Biesiadki. Grunta rędzinne - p. rędziny, III. 335, gm. Dembno. Grunta we wsi rola, IX. 120, gm. Dzierźawiny. Gryzowska - zagroda, X. 15, gm. Gwoooziec. Grzędy - rola, II.315, gm. Borzęcin. Grzędy - grunta, III. 341, gm. Doły. Hechły - rola, IX. 352, gm. G6rka. Ily - rola, II. 2ti3, gm. Biskupiec Radłowski.. Imiolki, części wsi, li. 258. Biesiadki, gm. Biesiadki. Jadownicka - droga, III. 332, gm. Brzezowiec. Jagniówka - przysiółek, II. 314. Jagniówka - pastwisko, II. 313, gm. Borzęcin. Jagniówka - część wsi Dołęga, III. 336. Jagniówka grunta, III. 337, gm. Dołęga. Jasionka - łąka, l. IBl, gm. Biadoliny Szlacheckie. Ja.worze - rola, X 21, gm. Jaworsko, p. BrzeskL Jeziórko - przekopa, II. 320, gm. Borzęcin. Jeziorki las, l. 179, gm. Biadoliny Szlacheckie. Jeziorki - łąka, L 179, gm. Biadoliny Szlacheckie. Jeziorki - pastwisko, X. 22. gm. Jaworsko. Jeziorki - rola, X. 12, gm. Gwoździec. Jochymówka -' grunta, III. 337, gm. Dołęga. Jurkosiówka - rola, IX. 1~6, gm. Dzierżaniny. Kace bagno - pastwisko, 1. 181, gm. Bielcze. Kadłubki - las, IX. 129, gro. Dzierźaniny. Kałasówka - las, l. 127, gm. Biadoliny R;idłowskie. Kałużówka - l'ola" IX. 265, gm. Gnojnik. Kałużówka - zagroda, IX. 264, gm. Gnojnik. Kamieniec rola, I. 179, gm. Biadoliny Szlacheckie. Kamieniec rola, II. 315, gm. Borzęcin. Kamieńce rola, IX. 126, gm. Dzierżaniny . Kamionka - rola, X. 21, gm. Jaworsko. Karolówka -zagroda" II. 309, gm. Borowa. Kącina - stajonko, II. 311, gm. Borowa. Kącina - rola, IX. 354, gm. Gosprzydowa, p. Brzesko. Kąty - rola, I. 179, 180. gm. Biadoliny Szlacheckie. Kąty rola, IX. 265, gm. Gnojnik. Kąty - rola. IX. 357. gm. Grabno. Kąty - osada, IX. 356. Kąty - przysiółek, IX. 125, gm. Dzierźaniny. Kępa-rola, IX. 3;52,gm. Górka. Kępieniec - rola, IX. 352, gm. Górka. Kiszka grunta, III. 341, gm. Doły. Klichówka - grunta, III. 335, gm. Dembno. Kliny - rola. II. 263. gm. Biskupice RadłDwskie. Kliny - pastwisko, III. 339, gm. Dołęga. �r, rola, II. 263, gyri. Biskupice Radłowskie. Klyn grunta, III. 341, gm. Doły. Kmiecina - las, II. 261, gm. Biesiadki. Kmiecina - dolina, n.257, gm. Biesiadki. Kobylica - góra, III. 346, gm. Doły. Koczurek rola, IX. 266, gm. GnDjnik. Kol, kowski las, I. 179, gm. Biadoliny Szlacheckie. Koński lasek rola, II. 259, gm. Biesiadki. Kopaliny grunta, III. 341, gm. Doły. Kopalyny rola, II. 259, gm. Biesiadki. KÓpanina - grunta, III. 337, gm. Dołęga. Kopanina - przysiółek, IX. 351, gm. Górka. Kopce - rola" IX. 357, gm. Grabno, p. Brzeski. Kopce - osada, IX.356, gm. Grabno, p. Brzeski. Koprówka rola, IX. 354, gm. Gosprzydowa. Korzenice - przysiół. Kosturki pole, III. 337, gm. Dołęga. Koszary - rola, IX. 357, gm. Grabno. Kowalówka rola" I. 127, gm. Biadoliny Szlacheckie. Kozia droga - droga, III. 331, gm. Brzesko. Koziarka la9, II. 261, gm. Biesiadki. Koziarka - rola, II. 259, gm. Biesiadki.. Kozieniec grunta, III. 337, gm. Dołęg.a. Kozieniec - rola, I. 15. gm. Iwkowo, p. Brzeko. Kozieniec - osada, X. 14, gm. Iwkowo, p. Brzesko. Kozi dolek - rola, II. 259, ,gm. Biesiadki. Kozlowiec pastwisko, krzaki, II. 260, 261, gm. Biesiadki. Koziny - zagroaa, IX. 124, gm. Druszków Pusty. Koziny - l'ola, IX. 124, gm. Druszków Pusty. Kozlowiee - krzaki, zarośla, VI. 295, gm. Biesiadka. Krakowska droga, I. 179, gm. Biadoliny Szlacheckie. KrakosKluzienice . I 't I 0'[ l'; '! i 685 6"4 - kówka rola, X. 12, gm. GwoŹdziec. Krawczykówka łąka, IX. 355, gm. Gosprzydowa. Kręzel - droga kręta, I. 182, gm. Bie1cza, Kruszenica pastwisko, I. 181, gm. Bielcza. Krzaki nad budziskiem krzaki, II. 312, gm. Borowa. Krzaki nad KLimkiem krzaki, II. 312, gm. Borowa. Krzaki nad panskq dębinq, II. 312, gm. Borowa. Krzaki na lazie nad Tomasem, II. 313, gm. Boroma. Krzaki na lazie, II. 313, gm. Borowa. Krzaki za stodolq, II. 313, gm. Borowa. Krzaki pod Tomasem II. 313, gm. Borowa. Krzaki pod lqkq, II. 313, gm. Borowa. Krzaki pod Fularem, II. 313, gm. Borowa. Krzemieniee u Liski stajanka, II. '311, gm. Borowa. 'Krzemieniec rola, III. 332, gm. Brzezowiec. Krzemieniec wzgórze" III. 333, gm. Brzezowiec. Krzemiencowe gruntarola, X. 20, gm. Ja stew, p. Brzesko. Krzyżowa droga - p. Wojnicka droga, I. 128, gm. BiadoUny Radłowskie. Krzywda grunta" III. 341, ,gm. Doły. Kszcianka pastwisko, III. 331, gm. Brzesko. Księże granice przys'iół, IX. 354, gm. Gosprzydowa. Kubalówka ,rola, III. 330, gm. Brzesko. Kubalówka zagroda, III. 330, gm. Brzesko. Kucharzówka rola, IX. 354, gm. Gosprzydowa. Kujaców rola, II. 263, gm. Biskupice Radłowskie. Las Doloski - las, m. 345, gm. Doły. Las chlapski las, 111. 335, gm. Dembno. Las pod gorzelniq, I. 127, gm. Biado- "\" liny Radłowskie. Las "pod maziarnią", I. 127, gm. Biadolmy Radłowskie. Las spoIny las, IX. 359, gm. Grabno. Laskigrunta, III. 337, gm. Dołęga. Laskowa -grunta, III. 337, gm. Dołęga. Lasowe chalpy część wsi Grabno, IX. 356, gm. Grabno. Lesiska -grunta, IlL 334, gm. Dąbrówka, Morka. Linia na Maciny Górze .....,droga, L 29, gm. Biadoliny Radłowskie. U-pie las, I. 181, gm. Biadoliny Szlacheckie. Liskówka rola Ix" 265, gm, Gnojnik, Lisk6wkd - zagroda. IX. 2,64,gm. Gnojnik. Ludwiniówka, IX. 2,65 rola, gm. Gnojnik. Ludwiniówka zagroda, IX. 264, gm. Gnojnik. Lypka część wsi Biesiadki, II. 258, gm. Biesiadki. Lzy - rola, IX, 124, gm. Druszków. Łany rola, l. 127" gm Biadoliny Radłowskie. Ławy łąka, I, 180, gm. Biadoliny S~lacheckie. Łazek za paryjkq rola, IX. 126, gm, Dzierżaniy. Łazki rola, IX 125, gm. Druszków Pusty. Łazisko - ,rola, IX. 3M, gm. Gosprzydowa. Łazy - rola, I. 127, 179, ,gm Biadoliny Radłowskie i Bi:adoliny Szlacheokie. Łazy rola, U. 263, gm. -Bskupice Radłowskie. Łuzy - część wsi Grabno, IX. 356, gm. Graibno. Łazy przysiółek, 'III. 314, gm. Borzęcin, Łqczka mala pod studniq - łąka" IX. 128,gm Dzierżaniny p. Brzesko, Łqczka w dolku łąka, IX. 128, gm Dzierżaniny. Łqczyny rola, I. 180, gm. Biadoliny S'l.lachecki€. Ło,czyska rola, II. 31'5, gm. Borzęcin. Łq- czyska łąka, II. 318, gm. Borzęcin. Łqka na bagnie, II. 312, gm. Borowa. Łąka na budzisku, II. 312, gm. Borowa, Łqka gniada, II. 312,gm. Borowa, Łqka od Jadamowego, II. 312, gm. Borowa, Łqka nad Klimkiem, II. 312, gm. Borowa. Łqka w dolkach, II. 312, gm. Borowa. Łqka w dolinie, II. 312, gm. Borowa. Łqka wielka łąka, I,X. 128, gm. Dzierżantny. Łqka od Gąski, n. :n2, gm, Borowa. Łqka pod Łysqgórq, :r;X\. 3519,gm. Grabno. Łqka w paryji, II.3>12, gm. Borowa. Łqka pod granicq, II. 3,12, gm. Borowa. Łqka pod krzakami, II. 31.2, gm. Borowa. Łqka na Martynówce, II. 312, gm,. Borowa. Łqnce - rola, IX. 357, gm. Grab_ no. Łąkawy - rola, 1. 17!9,gm. Biadoli:ny Szlachecki'e. Łqka na równi, II, 312, gm. Borowa. Łeb _ rola, IX. 12'5, gm. Druszków Pusty. Łonne - rola, II. 3'18,gm. Borzęcin. Łoza - rola, IX. 352, gm' Górka. Maciarzniska - łąka, II. 260, ,gm. Biesiadki. Macina góra - las, 1. 127, gm. Biadoliny Radłowskie, Madejówka - grunta, III. 337, gm. Dołęga. Mala droga II. 320, gm. Borzęcin. Mala przekopka, II. 320, gm. Borzęcin. Mala lqka - łąka, trawnik, IX, 266, gm. Gnojnik. Mala rzeka, [. 128, gm. Biadoliny Radłowskie. Male slonce - las, I. 181, gm. Bielcza. Maly wyrq· bek las, I. 128, gm, Biadoliny Radłowskie. Mazgajówka rola, X. 12, gm. Gwoździec, Męezne grunta, III. 337, 338, gm. Dołęga. Między dębczami �687 grunta, III. 341, gm. Doły. Mięgrunta, III, 341, gm. Doły, Między paryjami rola, LX. 126, gm. Dzierż.alniny. Miszczakówka zagroda, DX. 124, gm. Druszków Pusty, Młynzyska rola, IX. 354, gm. Gosprzydowa. Młynna droga droga, III. 339, gm. Dolęga. Mocarki rola, IX. 265, gm. Gnojnik. Mocza1'y gminne, I. 182, gm. Bielem, Moczarki - las, IX. 129, gm. Dzierżaniny. Moczarki - pany. Molowa - wzgórze, VI. 295, Molówka g~unta. III. 341, gm. Daly. Molówka - łąka, III, 344, gm. Doły. Mordownia nazwa Radłow5kie. Mostki łąka, II, 260, ·gm. Biesiadki. Musiałówka, - zagroda, IlII. 330, gm. Brzesko. Musiałówka rola, III. 33!).. gm. Brzesko. Myszkówka zagroda, II. 3>09,gm. Borowa, Myszkówka osada, X. 12, gm. GwoŹdziec. Myszkówka rola, IX, 12.. gm. Gwo.dziec. Na bagnie - przysiółek, UI.332. gm. Brzezowiec. Na Barańskiem rola, II. 3i()9, gm. Borowa. Na białej górce rola, IIJ:,332,gm. Brzezowiec. 'Na Biedaczu nazwa osady, I. 125, gm. Biadoliny Ra~ dłowskie. Na Biedaczu rola, I!. 12'7, gm. Biadolmy Radłowskie. Na brzegu rola, IX. 126.. gm. Dzierżaniny. Na budzisku - rola, II. 309, gm. Borowa. Na chaupniskach rola, II.309, gm. Borowa. Na cygance - rola, IX. 35'7. gm, Grabno. Na dąbrówcegrunta, III. 341, gm. Doły. Nad brzeziną rola, IXt, 126, gm. Dzierźanny. Nad chaupq - rola, dzy głębocka , .l 11.31)9" gm. Borowa. Nad chaurola, IX. 126, gm, Dzef'Żaniny, Nad chaupą w górze - rola, II. 310, gm. Borowa. Nad dębiną pańską rola, II. 310, gm. Borowa, Nad dołkiem rola. DX. 126, gm. Dzierżaniny. Nade drogą grunta, III. 341, gm. Daly. Nade dworem - rola, IX. 265, gm. Dzierźaniny. Nad Gajdą ogrody, III. 340.. gm. Doły. Nad głębocką - grunta, III. 341, gm. Doły. Nad granice' rola, III. 259, gm. Biesiadki. Nad groblą rola, II. 310., gm. Borowa. Nad gruską rola, II, inO, gm. Borowa. Nad Kanią gru.nta, III. 341, gm. B~rowa. Nad krzakami rola, II, 310,. gm. Borowa Nad lasem rola, II. 310, gm. Borowa. Nad Majchrzykiem - rola, II, 310, gm, Borowa. Nad Matką Boską roLa, Ix.. 354, gm. Gosprzydowa. Nad miedzą _. rola, I'X, 12,6, gm, Dzierźaniy. Nadmostki - krzaki, II. 261, gm. Biesiadki. Nadmostki - rola, II. 259. gm. Biesiadki. Nadowczarnia ---< rola, IX. 265, gm. Gnojnijk. Nad pasieki rola, II. 259, gm, Biesiadki. Nad pastwiskiem rola, IX. 126, gm. Dzierżaniny, Nad pary ją - pastwisko. TY 128, gm. Dzier~aniny. Nad rówienką - rola, II. 310, gm. Borowa. Nad studzienkami rola, IX.. 265, gm. Gnojnik. Nad stopieńcem las, III. 345, gm. Doły. Nad śpichlerzem grunta. III. '341, gm. Doły, Nad studnią rola, óII. . :310, gm, Borowa. Nad studnią stajonko, n 311, gm. Borowa. Na dole r.ola, IX., 12~, gm. pą - Dzierżaniny. Na dołku rola, Ix.. ,I26, gm. Dzierźaniny. Na dołku - łąka. DX. 128, gm, Dzie_ rźaniny. Na dziale rola, IX. 126, gm. Dzierźaniny, Na glince - grunta, III. 341, gm. Doły. Na glinkach, II, 315, gm. Borzęcin. Na górce rola, nco 12'6, gm. Dzierźaniny. Na górce rola, II. 310, gm. Borowa. Na górce rola, III. 341, gm. Doły. Na górkach rola, II. 315, gm. Borzęcin. Na górkach - rola III. 335, gm, Dembno. Na górze - rola, I!X!, 354, gm. Gosprzydowa. Na górze góra, DX. 355, gm, Gosprzydowa. Na górze - wzgórza, III. 33~9,gm, Dołęga. Nagórzeprzysiółek, IX,. 263, 3'54,gm. Gnojnik,gm, Gosprzydowa, Na grabie - grunta, III. 341, gm. Doły. Na granicach las, III. 345, gm. Doły. Na granicach grunta, III. 341. gm. Daly, Na grzybówce - grunta, III, 341, gm. Daly. Na iłach rola, III. 330, gm. Brzesko. Na Jankowem rola, liX. 1216, gm, Dzierźaniny. Na Kamieńcu -'- rola, IX. 21, gm. Dzwoniec, Na Kamionce ~runta, III. 342, gm, Doły. Nakielnówka - zagrody, lX. 124, gm Druszków Pusty. Na klinie .rola, IX, 126, gm. Dzierżaniny. Na Kobylicy las, III. 345, gm. Doły, Na Kopalinie grunta. III. 341, gm, Doły. Na Kopcach - role, rX'. 3m, gm, Grabno. Na Krzemieńcu grunta, III. 3'42, gm. Doły. Na lemierzu rola, II. 3Ht, gm. Borowa, Na lisich jamach - las, III. 345, gm. Doły. Na lazie - rola, II. 310, gm, Bo- rawa, Na łazie - rola, IJx. 126, gm. Dzierżaniny. Na łące - rola. II. 310, gm. Borowa, Na molówce - grunta, III, 342, gm. Doły. Na niwie - las, III. 345, gm, Doły. Na niwie - grunta, III. 342, gm, Doły. Na nowiźnie rola, DX. 126, gm. Dzierźaniny, Na ogrodzie grunta, III. 335, gm, Dembno. Na pagórku - rola, II. 310 gm. Borowa. Na pagórku rola, IX. 126, ·gm. Dzierżaniny. Na piasku las, III. 346, gm. Doły. Na piasku grunta, III. 342, gm. Doły. Nad piekłem rola, II. 25'9, gm. Biesiadki. Na podbujnem łąka. IX,. 12.8, gm. Dzierźawiny. Naprzeciw skały rola, II. 310, gm. Borowa, Na przygórzu rola, II. 3'10, gm. Borowa. Na przygórzu rola, IlX. 126, gm, Dzierżawiny. Na . przygórzu rola X. 13, gm. GwoŹdziec. Na przymiarku grunt;;> III,342, gm, Doły. Na psiarce - rola, IX. 126. gm, Dzierżaniny. Na psiarce - pastwisko, rX,129, gm. Dzierżaniny, Na radlonce grunta, III. 342 gm. Doły. Na rędzince grunta, III. 342, gm, Doły. Na roli - osada, 11.309, . gm. Borowa. Na równi - grunta, LII. 342,. gm. Doły. Na równi rola, IJXi.1:26,gm. Dzief'Żaniny. Na rówience - rola, II. 3:10,gm, Borowa, Na stajonkach - rola, EX. 126, gm. Dzierżaniny. Nad stawkiem - rola. II.3·1O, gm. Borowa. Na targowcu rola, x" 15, gm. Iwkowa, Na wierzchowinie - 1'0chowinie - rola, X. 310, gm. Bola, II. 310, gm. Borowa. Na wierzchowinie rola, oc. 2ł,gm:, Ja- �'. 68S li , j' ' warska. Na wsi - grunta, III. 342, gm. Doły. Na wsi - ogrody, III. 341, gm. Doły. Nawsie - łąka, 1.127, gm. Biadoliny Radłowskie. Nawsie - rola, I. 1Z7. gm. Biadoliny Radłowskie. Na wygonie - grunta, III. 342, gm. Doły. Na zagoniu - grunta, 111.342, gm. Doły. Na zaradomiu - osada, DX.350, gm. Grabno, p. Brzeski. Niedźwiedź rzeka, III. '346,wy:pływa z gm. Niedźwiedzie, gm. Doły. Niestępówka':"- łąka, II. 260, gm. Biesiadki. Niwy rola n. 315, glJl. Borzęcin. Niziny - rola, III. 330, gm. Brzesko. Niziny - rola, IX. 265, gm. Gnojnik. Nowa dąbrz - las, IX. 129, gm. Dzierżaniny. Nowa wieś - rząd chałup, 111.331,gm. Brzezinowiec. Nowa wieś - przysiółek, III. '33'4, gm. Dembno. Nowa wieś - osada, II. 309, gm. Borowa. Nowe - łąki, III. 3,09, gm. Dolęg,a. Nowe zajmy - grunta. III. 333, gm. Dołęga. Nowizna Nowy gościeniec - droga, II. 320, gm. Borzęcin. Od granicy hrabiego - rola, II. :HO, gm. Borowa. Od paryji - rola, llX. 126, gm. Dzierżaniny. Ogon - rola, IX. 125, gm. Dzierżaniny. Ogrody - rola, Ogrody - łąka, 111.344,gm. Doły. Ogrody pod Potockiem, II. 309, gm. Bor,owa. Ogrody - łąki, IX. 18, gm. Iwkowa. Ogród nadewsią - łąka, III. 344, gm. Doły. Ogród - łąka, III. 344, gm. Daly. Ogród rola, X. 13, gm. GwoŹdziec. OLsza- rola. IX. 265, gm. Gnojnik. OLszowa szkarpa - las. m. 340, gm. Doły. OLszyna - las, IX. 267, gm. Gnojnik. OLszyny - rola, 689 llX. 265, gm. Gnojnik. Organistówka - grunta, III. 338, gm. Dołęga. OrLej - wzgórze, VI.295. Osetnia - rola, IlX.352, gm. Górka. Ostrówek - rola, II. 2,63,gm. Biskupice Radłowieckie. Ostrzyse - rola, IX. 3'57, gm. Grabno. Paciakówka rola, LX. 265, 'gm. Gnojnik. Paciakówka - zagroda, 'Xl. Z64. gm. GnojnLk. Padolrola, liX. 265, gm. Gnojnik. Pa· daly - grunta, III. 342, gm. Doły. Pagórek - rola, II. 315, gm. Borzęcin. Pagórki - łąka. I!X. 1125,gm. Druszików Pusty. Patikówka - las, IX. 355, gm. Gosprzydowa. Pary ja - pa;:;twisko, IX. 129, gm. Dzierżaniny. Pary je wąwóz, rów, liX. 267, gm. Gnojnik. Pary je - rola, IlX. 265, gm. Gnojnik. Pary je - przysiółek. XII. 200, gm. Gnojnik. Pasieki - rola, II. 259, gm. Biesiadki. Pasternik - grunta, III. 3'35, gm. Demona. Pasternik - pastwisko, III. 345, gm. Doły. Pasternik - rola, Ix.. 3'52, gm. Górka. Pasterniki - rola, IX. 13, gm. Gwoździec. Pastwisko nad rzekq, II. 312, ,gm. Borowa. pastwisko na tamty stronie, II. 31Z, gm. Borowa. Pastwisko nad granicq księżq, IT. 312, gm. Borowa. Pastwisko - pastwisko, II. 261, gm. BieSiadki. Pastwiska - rola, II. 259, gm. Biesiadki. Pęckowskie - Tala, IX. 252, gm. Gó!'ka. Piaski rola, III. 332, gm. Brzezowiec. Piaski -rola, III. 331, gm. Brzesko. Piaski gminne - nieuźytki, I. 1B2, gm. Biadoliny Szlachecikie. piechO'lDłcz6wka rola, IX. 265, gm. Gnojnik. Pieklo urwisko, X. 14, gm. Gwoździec. Pieniezyska - 'rola, I. 127, gm. Biado1iny Radłowskie.Pieklo dolina, n. 261, gm. Biesiadki. Pwreck6wka - orola. IX 265, gm. Gnojnik. Pióreckówka - zagroda, IX. 264, gm. Gnojnik. Pisarz6wka - 101Piskorzeniec - rola" nC352, gm. Górka. Placowa szkarpa - Jąka, III. 344, gm. Doły. Placowa szkarpa - grunta, III. 342, gm. Doły. Plebańskie grunta, III. 335. gm. Dembno. Pniace - rola, IX. 352, gm. Górka. Podbagnie - grunta, III. 338, gm. Dołęga. Pod bialq drogą - grunta, In. 342, gm. Doły. Podblonie - rola, II. 315. Pod borem -,grunta, III. 33'B,gm. Dołęga. Pod borkami rola, I. lBO,. ,gm. Biadoliny Szlacheckie. Podborzęckie - grunta, III. 338, ,gm. Dołęga, Pod cegielniq --.:::: gronta, m. 338, gm. Dołęga. Pod buczyną - rola, IX. 357,gm; Grabno. Pod chalpq rola, X. 13, gm. Gwoździec. Pod chaupą - pastwisko •. IX. 129,gm. Dzierżaniny. Pod chaupą - Podchaupie ~ rola, IX 100, gm. Dzier·~nip.y .. Pod chalpq - pastwisko, III. 345, gm. Doły. Pod chaupqrola, II. 310, gm. Borowa.· pod chalpq~gronta, III. 342, gm.Doły. Pod chalpq - łąka, III. 344"gm. Pod chalpq - łąka, ITI. 344, gm. Doły. Pod chalpq'ogrody, 341,_gm. Doły. Pódchalpie grunta, III. 342, gm. Doły. pod cmentarzem grunta, III. 355, 342, 'gm. Dembno i gm. Doły. pod Czarnawq - Il"ola, II. 315, gm. Borzęci.n, Poddajstwo - przysió- m. 44 Lud - Tom XL łek, X. 20, gm. Jaworska. pod Dąbrówkq rola, IX 352, gm. Górka. Pod dębem grunta, III. 342, gm. Doły. Pod dębówkq - rola, IX. 352, gm. Gó11ka.podedrogą :'-' ,rola, 310, gm. Borowa. ,Pode drogq łąka, III. 344, gm. Doły. Pode drogq - rola, IX. 126, gm. DzierżaTIiny. pode dworem il"ola, III. 332, gm. Brzezowiec. Pod dzialem-grunta, III. 342, gm. Doły. Pod dzielnq drogą, X. 15, gm. Iwkowa. Pod figurą - rola, ITI. 332, ,gm. Brzezawiec. PodgodOWie grunta, III, 342, gm. Doły. pod Golbówką - rola, III. 21)3, gm. Biskupice Radłowskie. Pod gościeńcem roIa II. 310, gm. Borowa. Pod gościeńcem ~ ,rola, II. 315, gm. Borzęci.n. Pod gościńcem - lIT. 3416,gm. Doły. Pod, gorzelnią rola, I: 126, gm. Biadoliny Rad'łow9k:ie. Pod gO'rzelnią - p. na'zwa leśniczówki, I. 126, gm. Biadoliny Radłowskie.' Pod gorzelnią --'- droga,L 128, gm. Biadoliny RadłowskLe. Pod g6rą - grunta, III; 338, gm. Dołęga. Pod górq TOla; IX. 126, gm. Dzierżaniny. 'Podg6rcze '- II. 31~, gm. Borzęcin. Pod,g6rze- łąka, II. 260, gm. Biesiadki Podg6rze przysiółek, X. 69, gm. Jastew. podgrabie - przysiółek, X. 21, gm. Jaworsko. ,pod granicą księżą stajoniko; II. 311, gm. Borowa. Pod granicq w dolkach - rola, II. 310, gm. Borowa. Pcd granicq - rola, II. 310, gm. Borowa. Podgranice - rola, II. 259, gm. Biesiadki.Pod granicami - !as, nI. 346, gm. Doły. Pod gruszką- n. j '. �690 691 grunta, Pod I I· I III. Jankosiem :H2, - gm. Doły. rola, II. 310, gm. Borowa. Pod jeziorkiemrola, II. 315, gm. Borzęcin, Pod Iskrą - rola, II. 310, gm. Borowa. Pod kapą rola, III. 331 gm. Brzezowiec. Podkępie - rola, U. 263" gm. Biskupice Radłowskie. Pod Kierkowem rola, III. 331, gm. Brzesko. Podkolana -karczma, IX. 35'6, gm. Gosprzydowa. Pod koleją - p. nazwa karczmy, I. 126, gm. Badoliny Radłówskie. Pod koleją rola, I. 179, gm. BiadoUny Szlacheckie. Podkościelne rola, Óe. 355, gm. Gosprzydowa. Przed kozią drogą rola, III, 331, gm. Brzesko. Pod krzyżem g,runta, III. 338, gm. Dolęga. Pod lasem - .rola, I. 127, gm. Biadolmy Radłowskie. Pod lasem - rola, III. 332, gm. Brzezowice.Pod lasem - rola, II. 310, gm. Borowa. Pod lasem - rola, IX. 126, gm. Dzierianiny. Pod lasem przysiółek, III. 33:2, gm. Brzezowiec. Pod lasem łąka, IX. 128; gm. Dzierżaniny. Pod lasem :...- rola, X. 13, gm. Gwoździec,. Podlesie - rola, II. 315, gm. Bdrzęcin. Podlesie rola, X. 31,gm. Jaworsko. Podlesie rola, IX. 265, .gm. Gnojnik. Podlesie - rola, X. 15, .gm. Iwkowo Podlesie osada, IX. ~51, gm. GÓI'ka. Podlesie - przysiółek, X. 12, gm. Gwoździ.ec. Podlesie rola, IX. 358, gm. Grobno. Podlanie rola, I. 127, gm. Biadoliny Radłowieokie. Podłaziska las, III. 346, gm. Doły. Pod podlaziskami grunta, III. 342, gm. Doły. Podlaniosce pastwisko, Dzierżaniny. Podstopieńcem łąka, III. 344,gm. Doły. Podstronie grunta, III. 342, gm. Doły. Pod stuczem - rola, II. 316, gm. Borzęcin. Pod studnią - stajonko, II. 311,312,gm. Borowo. Pod Sufczynem - .część wsi Grobno, IX. 3156.gm. Grobno. Podsujce - las, I. 181, gm. Bielcza. Pod Sulą rola, IX. 126, gm. Dzierżaniny. Podszuminie łąka, II. 319, gm. Borzęcin. Pod ścieżką - rola, n. 316, gm. Borzęcin. Pod ścieżką rola, III. 338, 342, gm. Dołęga, gm. Doły. Pod śliwiną - rola, II. 310, gm. Borowa. Pod śliwiną - pastwisko, IX 129, gm. Dzierżaniny. Pod śliwiną ,rola, IX. 126,gm. Dzierżaniny. Podeświercze-łąka, II. 318, gm. Borzęcin. Pod świerkiem - grunta, III. 343, gm. Doły. Pod św. Antonim grunta, III. 338, gm. Dołęga. Pod św. Piotrem - 'rola, I. 12'6,gm. Biadoliny Radłowskie. Pod tarkową przekopką - rola, II. 315, gm. Borzęcin. Pod wielką dziurą grunta, III. 333. gm. Dołęga. Pod wilkówką rola, X. 21, gm. Jaworsko. Pod wróblówką rola, n. 316, gm. Borzęcin. Pod wygonem rola II. 3W, gm. Borowa. Pod wygonem -rola, III, 343, gm. Doły. Pod wygonem -. łąka, m. 334, gm. Doły. Pod zakrzoskiem _las, I. 128, gm. Biadoliny RadlowsIne. Podezgórze część wsi, m. 340, gm. Doły. Pogorzelec grunta, III. '38, gm. Dołęga. Pogorzelec - las, IX. 129, gm. Dzierżaniny. Pogorzelec rola. IX. 127, gm. Dzierżaniny. Pokrzywka - rzeczka, r. 128,gm. Biadoliny Radłow- II. 261, gm. Biesiadki. Pod małą przekopką rola, II. 315, gm. Borzęcin. Podmęczne grunta, III. 338, gm. Dołęga. Pod miedzą - rola, II. 310, gm. Borowa. Pod miedzą rola, IX. 126, gm. Dzierżaniny. Pod Milówkq-część wsi Grabno, IX. 356, gm. Grabno. Pod młynną drogą - grunta, III. 338, gm. Dołęga. Pod ogrodem rola, IX. 358, gm. Grabno. Podogrodzie rola, IX. 353, gm. Grabno. Podolsyny łąka, II. UO, gm. Biesiadki. Pod olszyną grunta, III. 338, gm. Dołęga. Podosobek :rola, II. 259, gm. Biesiadki. Pod pagórkiem łąka, IX. 128, gm. Dzierżaniny. Podpiaski - rola, II. 315, gm. Borzecin. Pod polem las, III. 346, gm. Doły.Pod polem - łąka, III. 344, ,gm. Doły. Pod polem - rola, IX. 126, gm. Dzierżaniny. Pod Potokiem ogród, II. 300~ gm. Borowa. Pod Potockiem - ogród, VI. 295. Pod przekopką rola, II. 31'5, gm. Borzęcin. Pod przygórzem - rola, IX.126, gm. Dzierżaniny. Pod przylaskami - nazwa roli, I. 126,' gm. Biadoliny Radłowskie. Pod rędziną - łąka, III. 344, gm. Doły. Pod przyrowiciem ł.'ola; '316, 'gm. Borzęcin. Podrząchwie rola, IX. 3,52, gm. Górka. Podrząchwie osada, IX. 351, gm. Górka. Pod sianą choiną grunta, III. 338, gm. Dołęga. Pod starym 'dębem grunta, III. 342, gro. Doły. Pod stawem rola, IX. 126, gm. Dzierżaniny. Pod stodolą - stajonko, II. 311, gm. Borowa. Pod stodołą rola, IX. 126, gm. ,n. 44* skie. Pole długie za górą - II. 310, gm. Borowa. Pole długie za drogą rola, IX. 12'7, Dzierżaniny. Pate mokre - rola, IX:.127, gm. Dzierżaniny. Pole nad chaupą od pańskiego - ,rola, IX. 127,gm. Dzierżaniny. Pole osikowe - roI , IX. 127, gm. Dzierż3niny. Pole wielkie nad Borzykoskiem - rola, II. 311, gm. ,Borowa. Polna łąka łąka, I. 127, gm. Biadoliny Radłowskie. Polna łąka las, I. 128, gm. Biadoliny Radłowieckie. Polny łaz - las, I. 128, Igm. Biadoliny Radłowskie. Po· łudniowa - rola, I. 180, gm. Biadoliny Szlacheckie. Porębecka rzeczka, III. 33'6, gm. Dołęga. Poręby grunta, III. 338, gm. Dołęga. Postranie - rola, Xi. 2!1, gm. Dzierżaniny. Pośrednicerola, DX 125, gm. DzierŻ3niny. Potoczki rola, IX. 265, gm. Gnojnik. Potoki - strumyki, II. 2,61,gm. Biesiadki. Pólko - rola, IX\. 3,58, gm. Grabno. Pótko u figury rola, IX. 12.7,gm. Dzierżaniny. Pólko w stajanku średnim rola, IX. 127, gm. Dzierżaniny. Północna - rola, l. 180, gm. Biadoliny Szlacheckie. Prewęnda rola, X.1S, gm. Gwoździec. Prewenda - zagroda, ItX. 124, gm. Druszków Pusty. Przecka rola, IX.. 127, gm. Dzierżaniny. Przed chaupą - il'ola, XL 127, gm. DZiierżaniny. Przed ka· pliczką rola, DX!. 127, gm. Dzierżaniny. Przedpotocze - rola, IX. 15, gm. Iwakowa. Przed studnią na łazach - rola, II. 311, gm. Borowa. Przed chaupą rola, II. 311, gm. Borowa. Przechybie �692 góra, II. 261, gm. Biesiadki. Przed śliwinq, - rola, II. 311, gm, Borowa. Przekopka II. 320, gm. Borzęcin. Przekopka świerdzowa II, 320, gm. Borzęcin. Przekopka tarkowa II. 320, gm. Borzęcin. Przerwy moczary, I. 182, gm. Biadoliny Szlacheckie, Przesiadki, p. Biesadki, II. 258, gm. Biesadki. Prześpica -rola, I. 17'9, gm. Biadoliny Radłowskie, Przy bialej drodze grunta III. 3'43, gm. Doły. Przyczka g,runta, III. 343, gm. Doły, Przy dole ,.... grunta, III. 343, gm. Doły. Przydole - rola, IX\. 265, gm. Gnojnik. Przy go"ścińcu grunta, III, 335, gm. Dembno. Przy górce - rola, II. 311, gm. Borowa. Przy górze las, liX. 268, gm, Gnojnik. Przygórze przysiółek, IX. 264, gm.' Borowa. Przy jasieniu rola, I:~ 265, gm, Gnojnik. Przy jazie '- grunta, III. 3'35, gm. Dembno. Przy jazie łąka, IlXi. 267, gm'. 265, gm, Gnojnik. Krzy Klockurola, II. 3li1, gm. Borowa, Przylaski łąka, II. 318, gm. Forzęcin: Przy lazku staj anka, II. 312, gm. Borowa. Przymiarki rola, II. 316, gm. Borzęcin. Przymiarki "rola, IX. 15, gm. Iwkowa. Przymiarek rola, II.2~, gm. Biesiadki. Przymiarki grunta, III. 3'43, gm. Doły. Przymiarki - rola, I. 180, gm. Biadoliny' Radłowskie. PrzymiarkiPasterńtk, III, 3'15, gm. DemJbno. Przy mlynie łąka, IX. 267, gm. Gnojnik. Przy młynie - rola, IIX. 266, gm. Gnojnik. Przyrowicie - przekopka, II. 320, gm. Bo- rzędn. Przyrwa las, IX. 269, gm, Gnojnik. Przyrwa 'rów, IX!. 267, gm. Gnojlnik, Przy wsi - rola, IlXl.127, gm. Dzierżaniny, Przyrycie - rola, II. 263, gm. Biskupiec Radlowski. Przyśnica grunta, III. 335, gm. Dembno. Przy nowym gościńcu rola, ;n. 31,6, gm. Borzęcin. Psia góra przysiółek, X. 14, gm GwoŹdziec. Psiarka łąka, IIX. 1218, gm. Dzierżaniny, Pustka rola, OC. .13, gm. Gwoździec, Puste - rola, IX. 266, gm. Gnojnik. Racka urwisko, II. 2'61, gm. Biesiadki. Racką - urwisko, VI. 295. Rajw raju łąka, IlL 3'44,gm. Daly, Rakówka zagroda, II, 300. gm. Borowa, Rakówka zagróda .. vi:. 294. Ratowskie - rola, DX. 3,55, gm, Gosprzydowa, Ratowskie -'-folwark, I'X. 3'54, gm. Gosprzydowa. Rembaczówkagrunta, lIr. 3309,gm. Dołęga.' Redzinki - rola, liX\, 266,gm. Gnojnik. Rędzina - grunta, lIt.' 343, gm. Doły. Rędziny - rola, III. . 332, gm. Brzezowiec. Rokosia wieś - nazwa części wsi, I. 12'5, gm. Biadoliny Radłowskie, Rola Bodkowska, IlXlI5, gm. Iwkowa. Rola Bojarowska, Rola Rola Dudzieńska, Domaszewska, Rola Dziedzi- cowska, ,Rola' Dzięgielewska, la Dziwońkowska, ska, Rola Rola Grzyzowska, Rola la Janawieńska, Rola Rola Rola HajdowRola Ja- Jamrozowska, Ro- Rola Jaskowska, Jędrychowska, cowska, Rola Gomólkowska, ska, Rola Humiejowska, styńskiz, Ro- Filipow- Gawelkowska, Glębowska, Rola Rola Rola Kaczmarska, Kapi' Rola Karwalowska, ska, Rola Rola Kowalowska, Rola Rola Rola Rola Rola Mikosowska, ska, Rola Rola Rola Rola Rola Rola Rybieńska, Rola Sitkowska, Stacho- Sukienikowska, Rola Szefcowska,' ska, Rola Rola Szotow- Taborowska, Rola Rola Wronowska, Rola Tuczniowska, Witoska, Rola Rola Zięciowska, RoRola Siq,kalowska, Rola Rola Toczkawska, Rola Rola Slufieńska, Spilowska, Turowska, Pieka- Przybylow· Pysnowska, Serafinowska, Rola Rola Paciorkowska, Rola Rola niowska, Misiow- Plackawska, Przeńkowska, gozowska, Rola Midowska, Rola Piechowska, nowska. Mar- Nowakowska, Osu.chowska, Rola Rola Maslowska, Michorawska, Rola Rola Lizoniowska, Marcinkawska, kowska, ska, Kociolkow- Kolbabieńska, Rola Wydykowska, Rola Gackówka IX, 358, gm. Grabno. Rola Gawli· kówka, Rola Muchówka, Noskówka, Rola Rola przeklasówka, Rola Nowakówka, Rola Sójków- ka, Role rola DX. 266, gm. Gnojtnik, Rówienka od pańskiego - rola, II. 311, gm. Borowa, Równia rola, II. 259,. 311, gm. Biesiadki i gm. Borowa. Równa rola, III. 34'3, gm. Doły. Równie rola, lXi. 266, gm. Gnojnik. Rudnik łąka, II. 3118,gm. Bo,rzęcin. Rybie, bliższe, dalsze rola, IX. 16, gm. Iwkowa. Sekólki - rola, IX. 3'52,gm. Górka. Siana choina grunta, III, ,338, gm. Gosprzydowa. Siciny część Dołęga. Siciny - rola, IX. 355, wsi Gosprzydowa, llXi. 354, gm. Gosprzydowa. Sikorówka - rola, lXi. 206, gm. Gnojnik, Skarpa - urwisko, II. 261, gm. Gnojnik, Skarpa urwisko, II. 261, gm. Biesiadka, Skórówka - zagroda, llX. 124, gm. Druszków Pusty. Skotnica pastwisko, III. 331, gm. Brzesko. Skotnik - pastwisko, II. 261, gm. Biesiadki, Śleparka - rola, ]X\. 266, gm. Gnojnik. Sleparka - przysiółek, IX. 264, gm. Gnojnik. Slona szkarpa -pastwisko, III. 345, gm. Doły, Slana woda strumyk, III 346, gm. Doły. Smętarz rola, liX. 127, gm, Dzierżaniny. Smoleniówka - rola, llX. 266, gm. Gnojnik. Smolkówka rola,. Xi. 13, gm. Gwożdziec, Smyczka - łąka, lIX. 128, gm. Dzierżaniny. Smyków przysiółek Nowej wsi, III. 334, gm. Dembno. Sokólki - przysiółek, IX. 351,gm. Górka. Soltysie łąki, I. 12,7, gm. Biadoliny Ra-' dłowskie. Soltysie - rola, I. 126, gm. Biadoliny Rad~ows'kie. SIXtysie rola, X. 16, ,gm. Iwkowo. Sołtysie. przysiółek, IX. 264, gm. Gnojnik. Sołtysówna - rola, I. 162, gm. Biadaliny Radłowskie. SośHna - las, IX. 263, gm. Gnojnik. Sosy kq,t nazwa części wsi, I. 180, gm. Biadoliny Szlacheckie. Sośnia - rola, II. 200, ,gm. Bi~iadki. Splawy 'rola, H. 260, gm. Biesiadki. Stajonko od Cierniakowego, II. 3N, gm. Borowo, Stajonko kolo wygonu - rola, IX. 127, gm. Dzierżanin. Stajonko krótkie Stajonko jonko między na ko nad paryjami browarzysku śliwiną - - Stajonko StaStajonad �694 695 studnią - dąbrzy - Stajonko pod - łączyną - średnie - Stajanko w - za Stajonko Stajonko przed chaupą ko w pliwiu - Stajonko dołku - - - Stajonko za łączką - mostkiem ogrodem na nowej od Borowy pod dębem Stajonko Stajonko janko - Stajonko Stajonko przecka - Stajonw polu Stajonko Stajanko Stajanko Sta- wąskie za za stodołą rola, IX. 127, gm. DzierUlniny. rola, IX. 355, gm. Gosprzydowa. Stara rzeka rola, II. 3<16, gm. I Borzęc£n. Stara wieś część wsi, Grabno, IX. 356, gm. Grabno. Stare wręby lJłs, I. 122, gm. Biadoliny Radłowskie. Staw łąka, II. 318, gm. Borzęcin. Stawisko łąka, II. .260, 318, gm. Biesiadki gm. Borzęcin. Stawisko łąka, III, '344, gm. Doły. Stawiska rola, I. 179, gm. Biadolilny Szlacheckie. Stawiska rola, IX. 355, gm. Grabno. Stawy - łąka, IX. 2'67, gm. Gnojnik .. Stawy - rola, IX. 266, gm. Gnojnik.Stefanówka las, liX. 355, gm. Gosprzydowa. Stefanówka rola, IX. 355, gm. Gosprzydowa, Stelmachówka rola, IiX. 266, gm.Gnojnik. Stopieniec - bąka, III. 3;44, gm. Doły. Stopieniec - grunta, III. 343, gm. Doły, Stoszkówka część wsi, III. 340, gm. Doły, Stucze - przekopa - rola, II. 316, gm. Borzęcin. Stucze - przekopa, II. 3'2U, gm. BOirzęcin. Studnia pod ,~w. Stanisławem I. 128, gm. Biadoliny Radłowskie. Studzienki .łąka, II. 260, gm. Biesiadki. Suchy ług rola, I. 180, gm. BiaStanochówka doliny Szlacheckie. Sukmanek _ las, I. 181, gm. Biedrza. Sulkówka -grunta, III. 343, gm. Doły. Sydówka - rola, IX, 12<7, gm. Dzierżawiny. Scieźki - rola II. 263, gm. Biskupiec Radłowski, Sliwina ogrody, ILL 341, gm. Doły. Swierdzowa przekopka rola, II. 315, gm. Borzęcin. S:?:c:wpa. nowska droga, III, 33Z, gm. BrzeZIowiec. Szczyptówka - rola. IX. 266, gm. Gnojnik. Szklana --:. część wsi Gosprzydowa, liX" 354, gm. Gosprzydowa. Szpitalny grunt rola, II. 3<16, gm. Borz~cin. Szumin - las, II. 315, gm. Borzęcin. Szwaby przysiółek, III. 334, gm. Dembno. Szwedówka -rola, I'X. 266, gm. Gnojnik. Szyja - łąka, IX. 125, gm. Druszków Pusty. Szymkówka rola, IX,. 355, gm. Gosprzydowa. Targowiec - droga, X. 19, gm. Iwkowa. Targowiec rola, X. 1,7, gm. Iwkowa. Tłoki - rola, IX. 266, gm Gnojnik. Tokarszczyzna TOla, II. 316, gm. Borzęcin. Tracz nazwa płd. części Brzeska, III. 3,30, gm. Brzesko. Tracz - karczma, III. 330 ,gm. Brzesko. Tropie potok, X. 19, gm. Iwkowa. Tropie rola, X 17, gm, Iwkowa. T1'zybiska - rola, II. 263, gm. Biskup~ec Radło wsk i. U bia· łej drogi grunta, III. 343, gm. Doły. U debcze - łąka, III. 344, gm. Doły. U debcze grunta, III. 343, gm. Doły. U lasu - rola, IX. 358, gm. Grabno. U lasu grunta, III. 343, gm. Doły. masy - grunta, pole, III 33<4 gm. Dąbrówka MOTska. mesie - przysiółek, I. 180, gm. Biadoliny Szla- checkie. U patoka - I;ola, IX. 128, gm. Dzierżaniny. U przekop grunta, III. 343, gm. Doły. U rzeki grunta, III. ~34>3, gm. Do~. U stdwisk - grunta, III. 343, gm. Doły. Uszew, Uszef - przekopa, II. 320, gm. Borzęcin. Uszew rola, II. 317 ,gm. Borzęcin. Uszef łąka, II. 31'9, gm. Borzęcin. U wsi -pastwisko, III. 345, gm. Doły. U wsi - rola" DX. 128, gm. Dzierzaniny. Waryś - przysiółek, I. 180, gm. Biadoliny Szlach., VI 294, gm. Brzesko. Warzeszak -, rola, IX 35'8, gm. GraJbno. Wawrzkówka - rola,']X', 266, gm. Gnojnk. Wągra da droga, Ii'X. 353, gm. Górka. Z bagiencu pastwsko, IX. 35e, gm. Grabno. W bagiencu - rola, I'X. 353, gm. Grabno. W debczy łąka, III. 345, gm. Doły. W dębinie na pagórku rola, II. '311, gm. Borowa. W dębinie - rola, X. 13, gm. GwoŹdziec. W dole - łąka, IX. 22, gm. Jaworsko. W dole. - X. 21, gm. Jaworsko. W dołkach - rola, IX. 12B, gm. Dzierżaniny. W gra· nicach stajonko, II. 312, gm. Borowa. W granicach - rola III. 332, gm. Brz.ezowiec. W granicach - rola, liX]. 128, gm. Dzierżaniny. 'W granicach przysiółek, IX. 125, gm. Dzierżanlny. W grzędach grunta, III. 343, gm. Doły. W jasion ku - rola, IX. 128, gm. Dzierżaniny. Wichrowiec-krzaki, II. 2.61, gm. BiJesiadki. Wielenia dzec. Wielka buczyna - liX. 359, gm. Grabno. Wielka droga - dro_ ga, I. 129, gm. Biadoliny Radłowskie. Wielka droga droga, II. 320, gm. Borzęcin. Wielka dziura - staw, 338', gm. Dołęga. oX. 20 ,gm. Jastew. Wielkie łąki - łąka, I'X.. 355, gm. Gosprzydowa. Wielkie łąki - łąka, liX,. 2'67, gm. Gnojnik. Wielkie paryje rola, IX. 355, gm. Gosprzydowa. Wielka przekopka przekopa, II. 320, gm. Borzęcin. Wielkie słońce ----' las, l. 181, gm. Biadoliny Szlacheckie. Wielo olsze rola, II. '317, gm. Borzęcin. Wierzchowina łąka, II. 319, gm. BO'rzęcin. Wierzk góry grunta, III. 343, gm. Doły. Wietrzykówka rola, llX. 266, gm. Gnojnik. Wieś - część środkowa wsi Biesiadki, II. 258, gm. Biesadki. Wikliska grunta, III. 33'4, gm. Dąbrówka Morska. Wilcze gardło ,rola, lXi. 352, gm. GÓrak. Wilczuszówka zagroda, II. 309, ,gm. Borowa. Wilczuszówka - zagroda, VI. 294. Wilczy dół rola, !iX. 35.5, gm. GOS'przydowa. Wilkówka - karczma, X. 22, gm. Jaworsko. Wisowa. rola, liX. 35,5, gm. Gosprzyd()wa. Wisowa łąka, liX. 267, gm. Gnojnik Wisowa - karczma, IX. 2'67, gm. Gnojnik. Wisowatki łąka, II. 3,19, gm. Borzęcin. Wisowatki przysiółek, II. 314, gm. Borzęcin. Wiślisko 'POtok, IIX. 3S3, gm. Górka. W Kamioncatem dole łąka, III. '3'45, gm. Doły. W Kruchynie - rola, IX,. 128, gm. Dzierżaniny. W krzakach - rola, liX. 12B, gm. Dzierżaniny. W lasku rola, ,x. 21 gm. Jaw()rsko. W łączkach - rola, liX. 128, gm. Dzierżaniny. W łańcu - łąka, IX. 357, gm, Grabno. Wolakawska zagroda, ,X. 1'5, gm. Iwkowa, WolWielki III. las - �i 6% I lis, X. 22, gm. Jaworsko. las, iX 22, gm. Jaworsko. Wolnica - pastwisko, X. 22",gm. Jaworsko. Wolnica - rola, !Xi,21, gm. Jaworsko. W mlyńcyskach rola, II. 311, gm. Borowa. Wolówki - rola, iX. 17, gm. Iwkowa. Wójtówka rola, l'X. 266, gm. Gnojnik. Wójtówka _ zagroda, IX. 264, gm. Gnojnik. W ogrodziSku łąka, III; 345, gm. Doły. Wojnicka droga, I, 128, gm. Biadoliny Radłowskie. Wojnicz - XVI: 31t). Wolnice _ pastwisko. I. 1,B1, gm. Bielcza. W olszynie - łąka, II. 319, gm. Borzęcin, W pagórku - rola, IX. 31'1,gm. Borowa. W paryji - rola, II, 311, gm. Borowa. W paryji _ rola,. lIX, 128, gm. Dzierżaniny. W paryji - pastwisko, IX; 129, gm. Dderżaniny. W plewni _ Tola,. lIX. 128, gm. Dzierżaniny. W plewiu - pastwisko, IX. 12'9, gm. Dzierżaniny. W podlaziu _ pastwisko. '.IiXi. 129, gm. Dzierżanny. W polu - łąka, Ul 34'5, gm. Doły. W potoku' lysogórskin _ łąka, 'X. 22,- gm. Jaworsko. W przylaskach las, III. 3'46, gm. Doły .. W sośninie - pastwisko, Ix.. 129, gm. (Dzierżaniny. W rędzinach - grunta, III. 343, gm. Doły. Wróblówka - przekopa, II, 320, gm. Borzęcin. W stajaniu pierwszym grunta, III. 343, gm. Doły. W stajaniu drugim - grunta, III. 343, gm. Doły. W stajonku - rola, I,X. 128, gm. Dzierianiny. W stawiskach _ łąka, III, 345, gm. Doły, W szkarpie .las, III. 346, gm.Doły. W szkarpie - łąka. III 345, gm. nica - Wolnica Doły. W średnim dole łąka, III. 345, gm. Doły. Wychylówka - rola, II. 260, gm. Biesiadki. Wy. gnana karczma, IX 2m, gm. Gnojnik, Wygon - droga. III. 346, gm. Doły, Wymyslów - przysiółek, K; 12, gm. Gwo.dziec, Wyspa - rola, IX·. 352, gm. Górka. Wywożona góra rola, X. 20, gm. Jastew. W zagórzu - rola. X, 21, gm. Jaworsko. 'Zabelcze - przysiólek, X, 3'51, gm. Górka. Za bialą drogą grunta, III 343, gm. Doły. Zabikońka bagno rzadkie, II. 261, gm. Biesiadki, Za chalpą - rola. liX'. 358, gm. Gralbno. Za cegielnią _ grunta, III. 339, gm. Dołęga, Za chaupą rola, II 31'l, gm. Bo.rawa. Za chaupą - grunta, lIr. 343, gm. Doły. Za Czarnawą _ rola, II. 31,6, gm. Borzęcin. Za dąbkami rola, lXi 12'5, gm, Druszk:ów Pusty. Za debczą _ grunta, III. 343, gm. Doły. Za dębiną rola, DX\.128, gm. Dzierżan'i!ny. Za dolkiem - rola, IX. 128, gm. Dzierżaniny. Za drogą - rola, II. 311, gm. Borowa, Za drogą -grunta, nI. 343, gm, Doły, Za drogą rola, IX. 128. gm, Dzierżaniny. ZC1Jdrosko ,rota, Ix.. 26'6, gm. Gnojnik. Za dworem - rola, III, 332, .gm. Brzezowiec. Zadziele - łąka, II 260, gm. Biesiadki. Za dzielną drogą - rola, 00. 17, gm. Iwkowa, Za figurą rola, III. '332, gm. Brzezowi~. Zagonie rola, X. 21. gm. Ja,worsko. Za górą - rola, II. 311, gm. Borowa. Za górą ~ grunta, III. 343, gm. Doły. Za górą - łąka, III 345, gm, Doły. Za górą w le- 69? sie - .rola, II. 311, gm. Borowa. łąka, IX', 359, gm. Gra'bino. Za górą - rola, X. 13, gm. GwoŹdziec. Za górą - rola .. IX. 128, gm. Dzoierżaniny. Za górą - las, I,X. 129, gm. Dzierżani!ny. Za górą łąka, !IX. 1218,gm. Dzierżaniny. Zagórcze - rola, II. 317, gm. Eorzęcin, Zagórze góra, II. 261, gm, Biesiadki. Zagórze rola, II. 2160, gm. Biesiadki. Zagórze - rola, X. 21, gm, Jaworsko. Za gościńcem - rola, rI. 317, gm. Borzęcin, Zagrabie rola, II. 260,gm, Biesiadki. Zagrody - rola, II 317, gm. Borzęcm. Zagrody - rola, X. 17, gm. Iwkowa, Zagrody - rola, IX. 200, gm, Gnojnik. Za gruszką - rola, IX. 128, gm. Dzierianiny. Za gum· nami - grunta, III. 339, gm. Dołęga. Za gumnami ,rola, IX. 12,5, gm. Dzierżaniny. Zagumnie - droga, II, '320, gm. Borzęcin. Zagumnie droga. I. 128, gm. Biadoliny Radłowskle. Za jeziorkiem rola, II. '317, gm. Borzęcin. Zajmy - rola, II. 317, gm. . Borzęcin. Zajmy grunta, III. 399, 'gm. Dołęga. Za Kanią grunta, III. 343, gm. Doły. Zakępieniec rola, IX. 352, gm. Górka. Za koleją - rola, I, 179, gm. Biadoliny Radłowskie. Za koleją rola, III. 332, gm. Brzezowiec. Za kozią drogą rola. III, 331, gm. Brzesko. Za kozlowiec rola, II. 259, gm. Biesiadki. Zakrętek - rola, II. 311, gm. Borowa. Za krężelem - rola. I. ISO, gm. Biadoliny Szlacheckie. Zalesie rola, IX. 3'55, gm. Gosprzydowa. Zalesie rola, IX, Za górą 2'65, gm. Gnojnik. Zalączyska rola, II. 3017, gm. Borzęcin, Za ląką grunta, III. 343, gm. Doły. Za lon nem rola, II. 318, gm. Borzęcin. Za malo, przekopką rola, II. 317.. gm. Borzęcin. Za męczne grunta, III. 339, gm. Dołga. Za mlynną_ drogą grunta, III, 33'9, gm. Dołęga. Za nowem gościeńcem roła, II .. 3'l7, gm. Borzęctn. Za ogrodzie rola, II. 264, gm. Biskupice Radłowskie. Za olszową szkarpą III. 344, gm. Doły. Za oLszyną _. grunta, III. :ł39, gm. Dołęga. Za orle pastwisko, I. HU. gm. Bielcza. Za pary ją staj anko, II. 312, gm. Borowa. Za pary je - rola, LX. 35'5, gm, Gospr~ydowa Za paryjom las, IX. 268, gm. Gnojnik. Za piaski rola, II. 317, gm, Borzęcin. Za polem - grunta, III. 344, gm. Doły. Zapotocze rola, X. 17,gm. Iwkowa. Zapotocze św. Urbana, X. 17, gm. Iwkowa, Za przykopa, grunta, In. 344, gm .. Doły. Za przyrowiciem rola, II, 317. gm, Borzęcin. Zaradomie - rola, liX. 358, gm. Grabno. Za rzyką rola, IX, 266, gm. Gnojni.k, Zasadzie las, II 261, gm. Biesiadki. Zaskarpie - rola, II. 259, gm, Biesiadki. Za slono,' szkarpą - grunta, nI. 344, gm. Doły. Za smyczka, rola, IX. 128. gm. Dzierżaniny. Za stajniami grunta, III. 344, gm. Doły, Za· stodole rola, II. 318, gm. Borzęcin, Za stodola, - rola, II. 311. gm. Borowa. Za stodolą sta_ jonko, II. 312, gm. Borowa. Za stodolą grunta, III. 344, gm. �698 Doły. Za stodoŁą zgórze - grunta, III. 344 gm. Doły. Za stodoŁą - rola, IX. 128, gm. Dzierżaniny. Za stuczem rola, II. 318, gm. Borzęcin. Za ścieżką - rola, II. 317. gm. Borzlęcin. Za ścieżką grunta., III. 3'35, 339, 344, gm. Dembno, gm. Dołęga gm. Doły. Za św. Antonim grunta, III. 339, gm. Dołęga. Za szkarpą gru'nta, III. 3414, gm. Doły. Za tarkową przekopką rola, II. 318 ,gm. Borzęcin. Zawale - rola, II. 318, gm. Borzęcin. Za wielką drogą rola, II. 318, gm. Borzęcin. Za wielką dziurą - grunta, III. 339, gm. Dembno. Za wielką przekopą rola, II. 318, gm. Borzęcin. Zawierzbie ~ rola, IX. 352, gm. Górka. Zawierzbie - rola, II. 318, gm. Borzęcin. Zawiszówka rola, IX. 128, gm. Dzierżaniny. Zawiszówka - łąka, TX. 128, ·gm. Dzierżauiny. Zawodzie - nazwa części Brzeska, III, 330, gm. Brzesko. Za wróblówką - rola, II. 318, gm. Borzęcin. Za wygonem - las, III. 346, gm. Doły. Zbójnik - rola, II. 260, gm. Biesiadki. Zbrodnia łąka, II. 260, gm. Bi'esiadki. Zbrza - przysól.. X. 19, gm. Jastew. Zbrza'-las, X. 2{), gm. Jastew. Zdziarskówka rola, II. 264, gm. Biskupice Radłowskie. Zgórzej przysiółek, III. 340, gm. Doły. Zielonka rola. III. 33,1, gm. Brzesko. Zimna wódka - las, I. 128, gm. Biadoliny Radłowskie. Zychowiec rola, IX'. 352, gm. Górka. Dzierżaniny, p. Brzesko. II. 312. Ławniów, III. 260. Łonio- 099 wy, zawada Uszewska, II. 26'1. Zdrochel, II. 262. Pow. Brzeziny. IX. 419; X\XVII1I. 235. Kołacinek, XXVI. 72. Tomaszów Mazowiecki, XXVII. 193; :XXVliII. 2'2R, 230; XXXVI. 393; XXXVIII. 327, 417. Na wieczności, XXVI. 152, p. Tomaszów Mazowiecki. Pow. Brzozów. Eachorz, IV. 188, 196; XI. 277. Baranówka VIII. 424 Blizne, IV. 309 311, 312. Brzozów, IV. 188, 203, 309, 311., 312, 317; X. 355; XXJXV. 61; X'XlXVII'1.419. Pow. Brzozów, II. 155, 257; III 143, 144; IV. 188" 197, 309; VI'II. 424, XIV. 326; XVII. 253; XXIU. 115, 116, 126; ,XXX. 149, 150. DOnlaradz, IV. 309, 311; :XVTI 108, Dydnia, II. 96; IV. 309, 311. Golcowa, IV. 188, 196, 197, 310 311. Jabłonica, IV. 309 311 320. Jabłonka IV. 309 Jasionów, .x.x.x. 149, 150. Harta, IV. 188, 3Ot9.,311, 312. Krz.emienna, IV. 3·09, 311. Malinówka, IY. 309, 311. Orzechówka, IV. 309, 3U. Trześniów, XI. 309, 310; XXV. 4. U1ucz, II. / 96. Wesoła! II 155; III. 143, 144; lIV. 50, 188, 196, 197. Wiła Jasieniecka, XX.XIX.. 296. Witryłów, IV. 316, 321. Wżdów, Zasanie, .X. 215. VIII. 424. Pow. Buk do r. 1918, pow. N·. Tomyśl Lwówek, XXJX,VIII. 456. Michorzew, XX. 171. Sliwno Wielkopolskie, XXXIII. 8. '.:. Pow. Bydgoszcz. Bydgoszcz, Bidgostia, IIII. 381; VII. 340; !X. 9; XIV. 219; lXIX. 25; XXV,I. 127; XXVII. 116, 118, 119; XXVIII. 133-135; XXX. 217; XIX,X,III. 4; XXXV. 4; x.x.xVI. 394; XXXVII. 4>50,47·2., 487. Fordoń, VJlI 74; XVIII. 132. Koronowo, X.XiXVII. 27'0. Łażyn, VII. 94 Nekla, X/XVIII. 130. Pow. Bystrzyca. Bystrzyca pow. (okręg.), III. 380; XIX. 27; XXXVIiI. 411. LądekZdrój, X.xXVII. 411; XXXVIIrr. 417. Szunów, Schonau, ·XXX,VIl'I.· 417.Ratchin, Hradczyn, XIX. 27. Pow. Bytom. Bytom, Beuthen, II. 283; VI. 18'9; TlX. 409; XVI. W3; x.xVIII. 102; X:X:XII. 41, 43; XXXIII. 140; XXXVI. 395; XXXVII. 403; XXXVIII. 443; XXXIX. 319. Pow. Bytom, 1'1. 125; XIX. 16, 19; XXV. 11~, 112. Chorzów, X:XXVII. 408, 410. Dąb, Damb, Krasny Dąb, XIX. 16. Dombrawa, XI,X,. 19. Dombrowka 'V1iihle, XlIX,. 119.Gross-Dombrowka, iXiIlX. 19. Miechowict!, XXV. 112. Piekary, XXIX .. 1106.Rokitnica, ,XXV. 112. Rozbark, XXXIII. 140. Pow Bytów. Biitów. Bytów, V. 321, 322. Reków, Recków, VIII. 300. Pow. Chełm. BrzezinYj, XX. 284, 288 Chełm, III. 41; V. 359, 360; VII. 306, 307, 311; X. 373; XIV. 44. Pow. Chełm, I. 18, 188" 189; VI 28, 373; XI. 98, 101, 102; XIV. 316; XVIU. 100; XXIII. 71, 72 83, 84, 88, 101, 108, 110; XXVI. 108, 147; XXVIII. 177; XXX. 8Q 86, 116, 118; .XiX.XV. 60, 62, 63, 71, 73, 175; XiXXVIII 249" 251, 264, 267; X:XXIX. 12,9, 343. Depułtycze, XXI. 95. Garbatówka, XX. 285. Iłowa XX 285. Kałous, X:XlXVI. 285. Łukówek,XlX. 285, Rejowiec, XiX. 118.. Stara Wieś, x.x. 284, 288. Swierszczów, XIX. 285. Tarnów, XI. 1Q1; XX. 285. Wola Tarnowska" XiX 101. Wólka Tarnowska, XX. 285. Pow. Chełmno. Chełmno, Culm, Cholmno, XV[l. 74; XIX. 128; X:XVIII. 103, 142; Xlx,rx. 100; XXXVIiI. 4~8 Osnów" XV, s. VIII. Pow. Chodzież. Pow. Chodzież, XXI. 64. Kaczory, XiXI! 64. Margonin, XX:XVII. 261, 2£,7. Piła,. X.xIXVII, 269-. Pow. Chojnice. Borowy Młyn, XOCXIV. 198. Brusy, II 264, 266; XXXViI'I. 453, Brzeżno Szlacheckie, X,XJXIV. 198. Chojnice, XlXVIII. 103. Pow. Chojnic~, ViIII. 395. Wdzydze, Wdzidze,Weitsee, X\X,'VIII. 25', 28, 33, 104; ·X'XlX. 148 Pow. Chrzanów. Alwernia, VI. 2,93, 315; VII. 110; X. 237" 274; XII. 385. Balin, VI. 294-296. Bobrek, XXII. 114. Byczyna, V. 188, 309, 311; VI. 294; VII. 2135; X. 236. Chełm~, IV. 309; ViII. no; VIII. 224; X. 236, 455. Chrzanów, II. 185; VI. 219, 294, 314; VII. 110, 111, 234, 338; VIII, 224; X. 235, 236, 460" 470; XXI. 322; XXX. 258; XXXV. 61. Chrzanowskie, III. 164; X. 236, 277; X'XXI. 108. Pow. Chrza- �700 ,l' nów, IV. 188., 309; ViI. 293; VII. 28,2, 283; VIII. 70, 101; IX. 285; X. 274; XI. 306; XXI. 95; XXIII. 84, 103, 152; XXXII. 96; XXXV. 75; XXXIX. 344. Ciężkowice, XIV. 45; XXXV. 25, 26, 38; XXXIX. 344. Czerna" IV. 188; VII. 235; X. 236. Czyżówka, XI. 399. Długoszyn, 224. Dubie, VII. 338, 339; X. 274. Filipowice, X. 236; OCXIXVI. 224. Frywałd" XiXI'I. 96. Gorzów, X. 455; XXXVI. 395. Gromada, X. 455. Jankowice, .VI. 294. Jaworów, X,. 277. Jaworzno, VI. 315. Jeleń" X. 236. Krzeszowice, I. 224; 'IV. llł8, 192; VI. 5; VII. 110, 111, 234, 338; VIII. 119" 187, 218; X. 235, 236; 'XI. 17" 399; . XXIII: 103; XXJXVI. 47; XXXIX. 299. Lgota, XI. 395, 3·99. Libiąż Wielki, !l. 224; VII 110, 238; XIII. 59, 61. Lipowiec, 'X. 237. Miękinia, IV. 18'8; XI. 3'9,9. Młoszowa, XL 3e8 Myślachowice" rEX. 285. Nowaj.owa Góra, X. 470; XXIX:VII. 170, 176. Nowa Górka, IV. 188. Nowa Góra, VI. 294. Ostrężnica;, IV. 188. Ostropole, IXX,I. 95. Ostrusza, XlIV. 45. Paczołtowice, VI 294; VII. UD; VIN. 224; X. 236; XI. 306. Płoki. X. 396, 397. Poręba Żegoty, X. 274. Psary XI. 396;, 3·98' Radwanowice, VII. 338. Regulice, IV. 188, 196,36. Rudawa, iI. 188; VI. 295" 296; VII. 338; VIII 300. Rudno, V. 309, 3U; VI. 294. Siedlec, :IV. 329. Siercza, III. 273, 385; IV. 275" 278, 285, 287289, 438; VIII. 142-l4!5, 149, 153, 156; IX. 168., 259, 260; XI. 294. 396, 398, 400; XIII. 323; XXx. 39, 701 43, 44, 67. Sosnowice" XI. 397. Szczakowa, IV. 188, VI. 294, 315; VII. 110. 238; vm. 224, 335. Tęczynek, Tenczynek, X. 278; XI. 399; XXXVI. 249; XXXVIIII. 417. Tęczyn. X. 274. Tieskowitz, *j XIX. 14 15 32. Trzebinia, :XI. 394. T;zebi~nka**), XI. 396. Ucieszków, XIX. 2. Wodna, X,I. 395. Wola Filipowska, IV. 3019,3U; XVII. 32; :X:X!XVIIII. 254. Zalas, X. 470. Żarki, IV. 49, 57, 171; IX. 212. Żary, VI. 296; X. 274. Nazwy toponomasto pow. Chrzanów Biala Karczma, VI. 295. Biedaprzysiółek, VI. 294. Bielówki pastwisko, VI. 2195. Borek - rola, VI. 2'95. Brzeziny przysiółek. Sierczy, p. wielicki, VoIlI. 153. Buczyna wzgórze, VI. 295. Cezarówka - przysiółek, VI. 294. Chalakówka część Sierczy; VIII. 153. Chełmek - wzgórze, VI. 295. Chlewy rola, VI. 295. Droga średnia - VI. 2,96. Eliaszówka rzeczka, VI. 2:96. Gaj - .rola, VI. Kacze krze przysiółek, VI. 294, gm. ;J3aliin. Kałuża pastwisko, VI. 295, gm. Rudawa. Kamienice kamienioŁomy pod Brzezinami, VIII. 153, gm. Sercza. Klasna przysiółek Sierczy, ViII. 153. Koledwora - część Serczy, VIII. 153. Korzenice przysiółek, VI. 2'94, gm. Chrzanów. Kościelnicki las, VIII. 2'95. ') p. Ciężkowice. ") zob. Autischkau. Cięźkowice, Czienskowitz, Czeschokwitz, Czechowitz, Tieskowitz, Czinckowitz, CZieskowice, Czenskowiz, Tienskowiz, p. Ciężkowice, XIX. 13, 14; XXXV. 25, 26, 38;' XXXIX. 344. 187, gm. Krzeszowice. Kozibród - woda, VI. 296. Koźmin - przysółek, VI. 2'94, gm. Balin. Krakowska dToga, VI. 296. Krzeszówka potok, VI. 2:96. Krzoki nad Kamieńcem p. Łolsyna, VIII. 153, gm. Sereza. Kubica las, VI. 298. Lichów las. VI. 2,95.' Lubernia - p. Alwernia, VI. 293. Łany rola, VI. 295. Łaz nowy rola, VI. 29,5. Łątczany - dół, VI. 295. Łękawice - potok, VI. 296. Łolsyna Krzaki nad Kamieńcem, część przysiółka Brzeziny, VIII. 153, gm. Siercza. Młyn Diabelski VI. 295. Mlyn koło gorzelni, Młyn ni, Mlyn na Błoniu, kolo młocarMlynna Kre- tówce, Młyn na Łęgach, Młyn Olszynie Młyn po Maślonce, na Na rola, VI. .:1J95. Na karczma, VI. 2'~5. przysrołek Sierczy, VIII. 153. Na Trzepkach - rola, VI. 2~,5. Nowakowa Skalka, VI. 296. Obrytki pastwisko, VI. 2'95. Ogród - rola, VI. 2'95. Okradziejówka przysiółek, VI. 2,94. Okrąglik las, VI. 295. Pasternik ogród, VI. 295. Poborze - pastwisko, VI. 295. PociechaPocieszka - Poczekana - karczma, VI. 295. Pod chróścią łąka, VI. 295. Pod Dębieńcem droga, VI,. 295. pode dworem - przysiółek Sierczy, VIII. 153. Pod Potokiem ogród, VI. 295, P. Brzesko. Pod Słodownią _ .. rola, VI. 295. Pod wiechą - karczma, VI. 295. Pod wierzbą VI. 295. Podlesie - las, VI. 295. Podłonie - troIa, VI. 295. Przedbrzezinach Konopówce Na potoku - - rola, VI. 295. Przyrola, VI. :1J95. Pusty staw łąka, VI. 295, p. Podgorze. Ratki przysiółek, VI. 194. Sirzki pagórek część Sierczy, VIlI. 153. Slotwiny -rola, VII. 295. Soltys - las, VI. ~95. Suszki rola, VI. 295. W lesie przysiółek Sierczy, VI. 153. W łęgu - łąka, VI. 295, W lęgu rola, VI. 295. Welo demba część Sierczy, VlII. 153. Wesoła - karczma, VI. 2,95. Wieś lico przysiółek Sierczy, VIII. 153. Wódki lasek, VIII. 155, gm. Siercza. Wygoda - karczma, VI. 2'95. Zastodolami ogród, VI. 2·95. Zbójnik - karczma, VI. 295. Zielnik, ogród, VI. 295. Zielona karczma, VI 2'95. Pow. Ciechanów. Ciechanów, VI. 300. Ciechanowskie, III. 325; me. 299; X. 400. Szczurzyn, VIII. 305. Pow. Cieszanów, p. Lubaczów. Bihale" ;I'V. 188, 210, 309, 311. Pow. Cieszanów, IV. 168, 309. Huta, IV. 189, 191. 203, 210. Lipowiec, ;IV. 188. Łówcza. IV. 189, 219, 309. 311. Łukawiec, 309. 311. Nowa Grobla, IV. 309, 311. Sucha Wola, IV. 18'4; XX. 285. Pow. Cieszyn. Bobrek, X. 455. Brenna, XXX. 177; :x:xJX.VI. 223, 224; XX:XVIII. 305, 307. Cieszyn Teschen, lIII. 189, 194, 264, 269; IV. 49, H8, 235; VI. 283, 287; X. 119, 142; XI. 101, 110, 418, 420, 425; XIV. 300, 330, 333; XXlIn. 151; <)c'XVIII. 84, 111; XIXIX. 172; XXXV. 181; XXXVI. 250 396' XXXVII. 208; XXXVII!. 303'; X~IX. 246. Cieszyńskie, ch~ewie sługi - �~""~ .•_·",,,,,,," ...""""',d"""'.""""'''''' ..... "" . ?'03· ?'02 Dl. 100; III. 381, 383; VIr 97; X. 126; XI. 100, 110; XXII1.154; XXIV. 119; XXXII. 41, 81; XXXV. 176. ;Pow. Cieszyn" II. 96; XXXVII. 453. Cisownica, nI. 96. Gnojniki, II. 96. Szigla, IV. 176. Taczany, XX,XVI. 224. Trzanowice, IT. 96. Trzyniec, IV. 178; XXXVII. 208. Ustronie, Dl. 129. Wielkie Kończyce, XVII. 66. Zawoja, XXXIX. 24i\, 25,1. Pow. Czarnków. Bąc'za, XXXVI. 270. Czarnków, XXXlII. 1~5; XXXV. 60. Nowa Wieś, XXiXV.60. Sarbla, XX-XlII. 148. Pow. Czarnków, XVIII. 112. Pow. Częstochowa. Blachownia, .XJXXIV. 195. Częstochowa., IV. 157, 279; V. 122; VII. 23.9; ViEII. 174, 177; X. 9" 119, 135; XI. 256; XIV. 243, 263; XIX. 77; XJXVI. 127; X'}GVDII.132; XXIX. 110; XlXJXI. 175; X!XXVI. '93; XXlXVIII. 206, 351" 412, 464, 465; X XlXVIII. 448; XlXJX'I'X.315. Jasna Góra, I. 186; XX!XiV. 66; XXXVII. 457. Krzepicze, XXVI. 18, 22. Olsztyn, V. 252. Stradom, IV. 153, 260; V. 42; XVI. 250 Wfłkowiecko, X:I. 126. Złoty Potok, XXX;!. 1715. Pow. Czluchów. Człuchów. Czlochow, VI. 90. Lą'<lek:,Landyczek, III. 291. Ossowa, Wąsowa, Klein u. Groos Ossov, VIII. 305. Pow. Dąbrowa. Bolesławie, IV. 189, 196, 30.9"311, ,318; X. 95; XI~XIX. 303. Borki, IIX. 259; XII. 117. Borusowa" XII. 116, 120 Dątbrowa, IV. 189; X. 21, 307; XII. 116. Pow. Dąbrowa, IV. 189, 196, 309; VIllI. 70; IX. 88, 58, 259; X. 95; XII. 113, 114; XXIV. :l!li3; XiXiXiI. 163. Dąbrowice, IV. 189; IX. 259. Cwików, XII. 116 Czysów, IX. 259. Fana" I'V. 309, 311. Gorzyce, IX. 258, 259. Górka, IV. 189. Grębaszów, LX,. 259; Xl. 278, 377, 381; JGXXJ]X. 303 Hubenice, XU. 116. Kanna,. IV. 300, 1311.Kępa IV. 189. Kłys, IY 259. Kozuoow, IX. 259. Laskówka" IX. 1259.Lu'barz, IV. 15'3, 189. Luszowice, XI. 397; XXXI. 163. Maniów" IV. 189, 196, 197, 301, 312. Mędrzechów, V. 2,96. Niesiec, IX. 259. Niwki, Irx. 259. Odporyszów, VIII. 53; IX. 259. Otwinów" IX. 259; XXVII. 193. ;Pawłów, IV. 309, 311. Pelcza Zelechowska, XII. 114, 116, 120. Pilcza, IX. 25.9. popiele, I'V. 189, 210, 241. Samocice, XII. 117. Siedliszowice, IX. 2'59. Suro- . wa, IV. 189. Świebodzin, XII. 116. Świdrówka, IV. 189. Szczucin, IV. 189; XII. 117. WLetrzykowice, V. 391. Wola, IV. 189. Wójcina, IIX. 259. Zalipie, XII. 116, 121. Pow. Dębice. Czarna., XI!I. 20. Dębica" IX. 169; XXIX. 95. DębORzyn, 1IX.258. Dębowa, liX. 258; XI,. 274. Dzwonowa, IiX. 25B. Łąki Górne" XXXIX 366. Pow. Dęblin. Krasnopółka, Michałówka, XXXIX. 334. XXXIX. 3:34. Pow. Drawsko. Drawsko, XXXVIII. 410. Pow. Elbląg. Elbląg, mbiąg, Elbing, Melbing, X. 9. Wielebląg, XVII. 75. Łęcze, IV. 3B1. Suchacz, XXXIX. 60. ;Pow. Ełk. Pow. Ełk, Lek, ,XXlXVII. 414; lXXXIX. 358. Pow. Frydek. Nowa Wieś, V. 311. Pow. Frysztat. VIII. 65, 66. Kaczyce, XVII. 63, Małe Kończyce, XVII. 60, 61, 00, 66---71; XVIII,I. 217. Ostrawa, IV 279, 287; VII. 333. Stare Miasto, ;xvll'l. 65. Zebrzydowice, XVII. Brzeg, Brieg, XXXVIII. 417. Bykowo, Beikau, XIX. 5. Carolath, p. Siedlisko, XXIXI\x 271., 27,2. Coomrow, Kiimmernik. X:rX. 11. Cosel, XIX. 13. Dambrowa, Dambrov. Dombrova, Dammer, XIX. 19 Głogów, Glogisch, XIX. 22. Gola, Guhlau, XIX. 24. GoŁschwitz, XIX. 24. Gustau, XIX. 25,. Kozi.e1sko" Kozielskomuchle, :XLX. 13. Siedlisko, p. Carolath. 217. Pow. Gdańsk Gdańsk, I. 23; II. 73, 94, 348; III. 87; VI:II. 55; X. 5, 8" 9, 446, 457, 458; XIII 59, 65; X,VlIlI. 132; XI:X. 122; X:X. 3'2, 56; X!XII. 114; XXiW94, 113; XXVI. 9" 10; XXVIIi. 26, 35, 12,9 XOCXI. 167; XXXiII. 67; 'XXXVIII. 296, 412; XJXXIX. 323, 35tl, 358, 367, 369 Gdynia, Xxxrrx. 3£6, 369. Oliwą, X. 446. Sopot y, UD. 387; XJ,X'XVlI.. 46>3,464, 484. X'XlXIJX. 271, 272. Pow. Głubczyce. Gł:ubczyce" Glupczyce, Hłupczyce, Lubczyce, Leobschiitz, I. 27; III. 175;XIII. 1'61. Pow. Głubc7Jyce, II. 125" 193; XIX. 1,3, 10, 18, 19,21, 25; 27. Kosling, ]I. 1,93.sulkowice, OC'X. 246, 248. Bawarów" Bauer· witz, LI. 125. Dirschel, XIX. 21. DO'bersdorf, Dobesvy, OOIX. 18. Dziergawice, Xl1X. 20. Gola, GoŁo- Pow. Giżycko, Ryn, XXIXVIII ~5 Pow. Gliwice. Gliwice, :m. 1.24; XVII. 10(3;XXXI, 47, 48; :XX'XVI. 396; XJ{XVII. 443. Pow Gliwice, II. 125; X,IX. 5, 6. Byczyn, Bitschi,n. XIX. 5. Blaschwitz, Błaiejowice, XII\X. 6. Domrawa, Dombrowka, :X:IJX"19. Gerałtowice, Gieraltcn.iJitz, :X'I'X. 23. Koslow, II. 193; Xl1X. 13. Ipawłowice, PawŁowitz, XIX .. 2i3. Pow. Głogów. Głogów, Głogów Dolny lub Wiel- Gotasowice, XIX. 25. Hraischei, Hradczany, XlX. 27. Langow, Langenau, II. 175. Sobótka, Zoobten, I. ~7. Taumlitz, XIX. 19. ki, Głogowa Dolna ~ub Wielka, III. 1~'1, 122, 124, 193; WiI. 116; XJ:lX. 22; XX'XVIII 417, 418. Pow. Głogów, XlX. 5, 7, 13, 19. 22, 24, 25. Koselitz, II. 193 Gross Glougau, viczi, Gola Suatonis, Kreutzen- dort, Pow. Gniezno. Gniezno" III[. 84; IX. 426; XI. 213, . 40S; ,XIIIiI.53;X'IV. 19, 74; X:XIII. 14, 153" 1613;XiXVI. 2; XlXXI. 96. Xi~XVI. 281-283, W5" 286, 302, 304, 3{)5, 307" 375, 377; XX!XJVII. 242; XJXjXVTIJI.341; )ill{OOlIX.281; 2M, 288, 290. ;Pow. Gniezno, XUr. 8. Kłecko, XIX. 2; XiXXVHI 341. Sobiesiewne, XIII. 8,; 12. Świniary, IV. ·202. Ujazd, Ugasd, Ugazd, Vggasth, Uiasd, spirit, XlIII. 62; XiX. 171 Waliszew, XXVI. 15. Pow. Gorlice. Gliniki wieś, X. 25~, gm. Biecz, �704 p" Gorlice. 705 Pieklisko lXII. 217, :n8. Pow. Gostyń. Dzierzą,źD.ia, parów, 254. Izby" X. 444. Królowa Ruska, XVU. 253; XXiX,III. 8'17,92. Pow. Gryfia. Gostków, X'XiXVI. 285, 286. Pow Hrubieszów. XXXV1II. 486. Czerniczyn" I. 163; 1111. 25; XXII . .Pow. Góra 8. Czerniczynek, I. 163. CZUIDÓW, Chroślina, Crościna, Krauschen, IIlI. 46. Dubienka, I 158, 159, 162; XIX. 11. Czechowo, Korangelwitz, XXX. 157, 175, 178. Dziękanów, II. 123. Góra, .xxXVIII. 417. JeDyakonów, I. 163" 215. Gra'bowiec, stremba, Jaestersheim, OCIX. 30. I. 158, 224; XiXVIIJI. 183. Gródek, Pow. Grotków. III. 7, 9, 13, 16,20; 25, 26, 39, 41, Crestina, Chróścina, Crościna, 46, 87. Horodło, II. 158, 159. Hru'XIX. 10, 11. Chróścina, Kroschen, bieszów, I. 158, 1~; IV. 56; VI. XIX. 10, H. Grotków, II. 122. Pow. 412; VIiI. 215; XU!. 295; X,IV. 44; Grotków, ,XL'X. 24. OdmuchowXX!XIX. 235. Hrubieszowskie, I. skie, IlII. 117. Graeditz, Grodzisz, 150, 160, 163, 215; III 7, 8, 13, 19, Gradiszcza, Grosziste, Grodzisz20; 46; X:XII. 8. Pow. Hru1)ieszów, cze, Grottkau, Grotków, X:J::X.27. I. 158; V. 294; XXIII. 63, 92; XiXV. Pow. Grójec. 54; X:XVlIl'I. 183; XXXV, 6'7. KosCzersk, IiV. 338; V'N. 29, 225, 226; mów, III. 46 Kryłów, I. 159; III. iX. 197 Czerskie, VI. 3(}5, 376; 46. Modryń, I. 1'63. Modryniec, VII. 31; LX. 142, 225; XX. 227. XX'VDIJI..183. JPeresorowice, I. 165 Goszczyn, VII. 22'5. Góra KalwaPeratyn, I. 15<9.Strzyż6w, III. 46. ria, VII. 225, 259. GróJec, GroSzystowice" X1X.I.95 Uchanie, I. dziec, :XlXlX,v. 26. Pow. Grójec, 158. Uściug, Uściług, Ustilug, I. XXVI. 110. Grójeckie. X.'XXIX. 165; IlU. 164. Wojałowice, I. 159. 113-115, 12'9. Warka, VII. 2'25; Wolica, I. 163 zadU'bce" III. 41. XI. 197, 2'05; :X:VI. 3:419. Na Haj!<owi - część Grodka nad. Pow. Grudziądz. bużańskiego, III. 7. Saporty Altvorwerk, X,IIX. 2. Grudziądz, droga, LI. 255, gm. Waręż. Grtidzieniec, Grudenz, Graudenz, Pow. Iłża. I. 223, 224; X. 9; XVIII. 132; Dziewiętniki, X. 2~, 2611, 277. XlXV1I.127; XiXVI!III. 103; X!XIX. Iłża, V. 268; VIII. 218; XlX'XN'II. 169; XXXVI. 3M. Gubin, XXXVI. 485. lłżeckie, IV. 338. Prędocin, 395. Łasin" II. 96. Szynwałd, n. 96. XVIT.46, 47. Wąchock, Xl,X. 119; Pow. GrYlbów. 'XXXIV 75, 101, 134. Wierzbnik, Grybów" I. 188; vn. 203, 204; VillI. XXXVII. 4185. 70; IX. 254; X. 323, 444; XI. 386. Pow. Inowrocław. lXII. 9, 15, 16; XliX. 50; XXVI[l. Argenau, P. Gniewków, Gniew188; XXX. 244; X,XIXUI. 111; kowo, X. 134; XLX. 24. DziarXXiXV. 8" 38, 39; X;XOCVI.226, nowO 'XI. 66. Inowrocław, lXI. 244, 276, 37,2. Grybowskie, IX. mc, 293. Sanniki, 66. Pow. Inowrocław, XIII. 8. Kruszwica, ,I 23; XED:!;, 51; XIX. 6. XiX>III.160; X}GXVl. 395. Młyny, IV. 171, 191. Rzeczyca, XXI. 2:55. Pow. Jabłonków. Bukowiec, X.XXV. 6., 26. Bystrzyca, Bystritz, Bistritz, XlXIXV. 52. Bystrzyca Star·, :x.x:XV. 52. Istebna, Izdebna, ,I. 223; Ill. 95.; V. 88; XXIV. 119; XXXIII. 158; XlXXIV. 288, 297; XOOXVI. 223; x.x:xVlIiI. 2:26, 228, 45\i; XOOXVIII 005,307; XXXIX. 2'44. Ja'błonków, Jabłonkuw, Jabłonka, Jablunkau, Jacków, Jassów, I. 144; II. 285; IV. 117, 174-0179;VI. 269; X1XVIIiI. 79; X:x.x!IiV. 84; X,X;XV. 42, 52; XX:XVIL 208. Pow. Jabłonków, II. 96. Jaworzynka, .XJXiXIV.288; XXXVII. 223; X:XXVII. 226. Koniaków, XJXlXIV 288. Koszerzyska, II. 96. Kotelnica las" IV. 176. • Pow. Jarosław. Chotyniec, IV. 191. Czerce VII 178. Jarosław, I. 153"223; III. 285: 290; XI. 276; XIV. 302; XVI. 54; x:x:III. 158; XXVI. 48, 51, 54; X\XXVII. 207, 208" 419. Pow. Jarosław,· IV. 100; VII. 178; VIII. 70; XI. 188; XVII. 253; XXXIII. 7. Laszki, FV. 190. Łeżachów, I. 224. Miękisz Nowy i Stary, IV. 190. Radymno. 1.224; lXVII, 53; XXIXV. 185; XXXVII. 296. Sieniawa, VII 178; X. 288; X:XXVI. 93, 94. Tuchla, IV. 190. zarzecze, XIV. 302. zasanie, XlIIlI. 43. Pow. Jarocin. Siedlen:n, XXXIX. 283 289 290. Pow. Jasło. " 45 Lud - Tom XL Bajdy, IV. 190. Bączal, IV. 190. Białkówka, IV. 190. Bieśnik, XXXIX, 339. Bieździadka, IV. 309, 311;X1X1I1I.114. Biezdziedza, IV. 309, 312; XIV. 229. Budzisz, IV. 190. Chrząstówka, 100. Cieklin" IV. 309, 315. Frysztak, VII. 112; X,I. 406. Grab, XXXVlI'I. 171. Jabłonica, ix)I\I. 279; lXXXV. 76, 78, 88" 00. Jasło Jaslyo, VII. 112, 140, 218; IX. 254; XIV. 64; XXI. 56; XXVDH. 111; X:>CXVI. 244; 372; XXXVII. 2.07. Jasielskie. IX. 25-t; XIX,XV. 61. Pow. Jasło, Ul. 72; IV. 155,· 190" 309; XIV. 171.,229; X:XVI. 50, 56; XXX.117; XX:XlIII.96, 97,199,111; XXXV,75. Jastrzębin, ,X. 41. Kąty., XXXI[. 106. Kołaczyce, XI 196. Korzenne, XI. 414, 416; XXXV. 39. Kotań, XXJX. 117. Krempna, V. 121; XJX!X1HI.90; XXXVII 171. Luhlica, IV. 309, 311., 312. Moderówka, LV. 190; XXI. 56. Mogilno, VII 75; XXXVI. 223, 229. Mystków;, :XX'XVI. 223, 224, 278. . Niepla, lIV. 190. Osiek, XU. 28. Petrusza Wola, .2CXVI,.65. Pielgrzymka, Jm{,XVII 102. Polany X1X:X'IH. 83, 92. Ptaszkowa, OOX:XVI. 223, 229. Przybówka, :XlIV. 171. Stróże, VIiI. 112. Śnietnica" 170. Szebnie, I. 61, 64; II. 246; HI.72; IV. 190; X.85; .XIXVDI.178. Tarnowiec, IN. 155; X. 88, 89-91 Trzcinnica, XII.83. Wawrzyce" VII. 140, 141. Wiśniowa, x.X!X. 37, 38, 61; XiX:XVI. 224, 245, 2;9; XXXVII. 534. Wólka Bratkowa, XXVI. 65 Wrocanka, X,IJI. 309. Wróblowa, XHI. 62. ZimnawOlia. IV. 190. .x.xxvn �706 Xxvm. 103, 104; X:X:XVI394; XXXVlH. 410, 485. Pow. Kartuzy, XXIXVIII. VII. 329; XiXVIII. 28, 103; XlXXV. 271. 67, 73. Smołdzin, VI. 87. SmołPow. Jawórz. dziński las, VI. 89. Smołdzyniec, Sichowa, II. 12'0.Jawo r, XXXVIII. V. 321, 324" 333. stężyca, V. 321. 417. Zuków, XIXfVIII. 4, 28 30. Pow. Jelenia Góra. Pow. Katowice, obec. Stalinogród. Jelenia Góra, II. 290; OOX'XVI. Bykowina, Bykowine, XII!X. 5. <396;XXiXVII. 410; XXXVIII 327. Katowice, XVI. 103; XXVI. 128; 417. Karpacz, XXX:VOI. 417. <XXIX. 129, 116; ,XXX 153., 183; SZklarska Poręba, XXXVII. 465; XX.XV. 35; XXXVII. 208, 200, XXXVIII. 417. 408, 443, 4Q9, 77. :X,XiXVIH. 443. Pow. Jędrzejów. Pow. Katowice, iiI.' 121; XUX 5, Brzegi" .xXiXliV. 196. Jędrzejów, 19; XiXIX. 129. Janów, XiXXVIII.· I. 222 Mników, XiI, 313, 315. Na254, 274. KLein Dombrówka, XTX. głowice, VII.146, 147. Oksza;, VII. Pow. Kępno, XXXI. 166. 146; XX. 117. Sędziszów, IV. 337; Pow. Kielce. VII. 112; XVI. 59. Wola Lubecka, Bartków, XXXV. 68. Bialogóra, Vln. 178. 'XiXX[~. 169. Bieliny, .xXiXliX. Pow. Kalisz. 453. Bodzentyn, XJXJXIV. 19'6; Chełmek" I. 219. Dzierzbniki, XI. ,xxiX1X. 450, 453. Brzeziny, 99. Giżyce, XI. 3-34. Iwanowice, XiXXIX. 4'53. Busko, 'XiXXrX.450. ,X:XI. 250. Kalisz, II. 122; lU. 98; Chęciny" XXiXV. 182; 'XXXVI 93; V. 322; VII. 92, 238. X!XII. 117; XXXIX.450. Chmielnik, XQCX:IiX. X'XVIH. 35; XOOXV!iI.2,45; • Czarnów, IX. 2,93; XlXVI. 152. ,XXXVIII. 232. Kaliski~, I. 197. Domaszowice,XlX:XIX. 450. Gór219; IV. 164; VI'I. 96; XVIH. 104; no, XXXIX. 45(}', 4'53. Iłża, XIX,. 5,7; XXXV. 67. Pow. Kalisz, XXXIiX. 430. Jachowa Wola, VII. 99; XXIX. 175; XXXV. 67. XX,XIX. 453. Kielce, IV. 159; Gub, Kaliska, XI. 332, 334. staVU 232, 239; IX. 29'3; XI. 111; wiszyn, VI'I. 99. X'I'V.l66; XXX.n.89" 90; XXXiII!. Pow. Kalwaria. 42, 43; XX:XV. 66; XXXVI. 392; Kalwaria"X:X\XVI. 244. Pow. KalXXXVII. 07,' 208, 410; XXJXl~. wa'ria, X. 274. Olita, I. 23, 187. 344. Kieleckie, I 123; IllI. 20; IV. Pow. Kamieniogóra. 338; VI. 376; vn. 96; VIII. 211; Kamieniogóra, xXtXVI. 196; IX. 227; X. 207, 324; XII; 98; XXXVIII. 417. XVIII. 108; X~XVILI,233; X,X,XII. Pow. Kartuzy. 101, 136, 171; XXiXV. 6'1-63, 66 Babidół, XXxvn. 266. Chmiel-71; XXXVII. 303, 412; XX.XIX. no, V 321, 358; XXVIII. 103, 104; 45'1.,453, 454. Pow. Kielce, XXIII. XX,XVIII. 485. Czysta, V. 3°2; 59, 67, 69, 8'1, 82" 91, 92, 95, 98; VI. 90. Kartuzy, VII. 97; XI. 112; Pow. Jańsbork. Jańsbork, Johanisburg, 1 szowa, IV. 191, 309; V. 99; VI. 99; XXXV. 73. Gub. Kielecka. XIV. 183; XVI.417. Kobylany, XX,XIX. VIII. 225; XiXIll. 124; .xXXV-II. 419; XXXVIII. 295. Komorów, 450. Korczyn, XXJXVIII. 273. ŁuIV 191. Majdan, av. 190, 191. kowa, xxxrrX. 450, Modrzewie X!XXIX. 450. Morawica, ,x,XJXJ,X: Nienadówka-osada, VlI. 150 Ni450. Mosty, XXXIX. 450. Nowa wiska,XXiIU. 124. Raniżów. Huta, XXXIiX. 450 Nowa Słupia, XXXV. 7. Trzęsówka VI 99. XXXIX. 453. OCiesęki, XXIII. VIII 225. Zielonka, IV. 191: 115. Prusinowic~, XXXIX. 450. Pow. Kolno. Radkowice, ,X:X;XIX. 453 SkarXXV. 110, 118-120; !XXVIlI. 104. żysko, XXiXffiX.450. Staszów, .Ix. Balik~, XXXIX. 399, 411. Bączki, 293. WierZlbnik Zbtjów, XXiXlIX. XlXX,EX. 372 Cieciory, XXXItX. 450. 366. Cieloszka, xXXIX. 366. Pow. Kluczbork. Czerwone,XIXIXIlX. 385, ·401l,407. Biadasch, XIX. 4. Bork, Borek, Dęby, XiX!XLX.366. Dobrylas, X'DX. 7. Byczyna, Bicina, BitziXXiXIX. 366. Dudy Puszczańskie na, XIX. 5 Chudoib,a, XIX. 11. XXXIX. 4012. Gontarze, XtXX;IX: Dorn!browa, DombrowkamuchLe 366. Gurośl, XXXIX.366. Leman, XFX. 19. Gosla, ,XIiX. 2'5. Klucz~ .xXXIX. 366. Lipniki, XX'XIX. bork, KLuczborek, KLuczborg, 366, 374. Łąc~ki, XXX[]X. 366. Creuzburg" XlVII. 129. Pow. Łyse, XXVIII. 104; XX:XIX, 365. Kluczbork, II 125; XIX. 4, 11, 19, Pianki, .xocxIX. 366. Piekło, 25; XXXVIII. 328. Zabagnie, SaX1XJXlEX.372. Popiołki, XXXIX. bagne, XIX. 4. 3Q3. Potasie" Potaż, XXXIX. 372. Pow. KłodZko. Ptaki, X:4/X'IX, 366. Pupkowizna Kladzko, Kłodzko, XJXXVI. 396; iXJXXIX. 300 Serafin, XX'XIIX: XXXVIII. 417 Pow. Kłodzki 366. Siwiki" x.xX']X. 366. SzafarXIX. 6" 9, 11, 16, 27; XiX'XlVn: ezyska, XXlXIX. 366. Biały brzeg 411, 417. Bożków, Eckersdorj, - przylądek na jeziorze ŚlesińXX'XlVIII. 417. BLasevey, Blażeskim, XVIII. 134, p. Kolno/Kojowice, XIX. 6. Bresowie, XIX nin. 9. Cudowa, Chudoba, XIX. 11. Pow. Kolo. Dubenina, Eichau, XIX. 16. 80Białków, VI. 337. Brdów. Vr.I. kalówka, X;X:XVIJ.. 411 Wuen337; X!.XJX.VillI.255. Kłodawa X scheLburg, Hradek" XIX. 27. 472; XI. 340. Kolo xxxn; 4: Pow. Kolbuszowa. XXXVI. 394; 'xxxvu. 242, ~67: Brzostowa Góra, IV. 191; XI.384, XLX. 9 Cmolas, IV. 191. Hady268. Pow. Koło" II. 5; XlIII. 7; kówka, IV. 191. Kłapówka, IV. XIXV. s. IV; XXXII. 4. Tymin, XXV. s. IV. Wąsosza, XVIII. 310, 311, '3!19. Kolbuszowa, IV. 134. Sąpolno, Sempolno, XVI. 96; 116, 191, 310, 311; X. 135; XI. 382; XiXXvrrl. 489. XlV. 218; XViI. 59. Pow. Kolbu45* �708 Pow. Kołobrzeg. Kołobrzeg, V. 33; VIII. 160, 282; ~IV. 172. Zwilip, V. 193. Pow. Konin~ Dąbrówka, !. 125. Konin XIV. 00; xxxv:m. 262; Powiat Konin, XXXIV. 237. 238.242; XXXV. 69; Slesin, Sleszyn, Slessyno, Szlejeszyno, Slesin, XI'V. 90, 120, 123; XXVII. 60 Sanów, lXIV. 90. Ostrowów XV. 90. Półwiesek Nowy, Półwiesek Stary, Półwiesek lubstowski. XV. 90. Przywłoka wieś, XIV. 90. Szyszyn, 00. Wymyślin, XIV. 90. 2abiniec, część mi.asta, ~IV. 127. Zółwin, XIV. 90. Pow. Końskie. Giełzów XXVIII. 229. Pow. Końskie, 'X.III. 8. Sobczyk, XUI. 8. Pow Kościan. Gryżyna, .xXX.V. 63. Kąty IX. 195 Kiełczew, II. 39. Konajad. XX. 171. Kościan, II. 39; XXiXV. 63. Pow. Kościan, IX. 195. Machcin, Xx. 171. Morownicą, XX. 170" 17'1. Nietążkawo, 'XXiXVII. 349. Pow. Kościerzyna. Gołuń. XIXVIII. 34. Kościerzyna, " kosy, 'XXII. 112. Policzna, XX. 192, 193; X/XII. 64. Psary;, XX. 126. Świetlikowa Wola, X!X. 192. Wilczowola, 'XX 192. Zwoleń, XXXII. 41, 43. Pow. Koźle. Dobrosławice" Dobroslavici, Villa, Dobraslauici, Dobroslauicz, Dobroslauiz, Dobroslawitz, Do- broslawiez .• X'IX. 17. Stare Koźle, Alt-Cosel, Antiqua Cosla, Cosla, Cosel, II An· 193-195; xnx. 2. Pow. Koźle, II. 193; (XI,X. I. 13" 25; XXIII 153; XXV. 111. Gościeniec, Kostenthal, II. 123. Kostaenthal, XIX. 25. Grudynia Wielka, p. Grass Grauden, IXEX. 27.. 218. Pawłowizna, Gnadenfeld, II. 195. N,azwy w latach: KosIa 1341, 1379, 167'9. Kozel 1366, 1408, 1442., 1443, 1471. Kozi! 136,9, 1401, 140~, 1408, 1411, 1412, 143,5, 1443; 1446, 1450, 1453, 1457, 1471. Cosil 1385. KosIania - 1385. de Cosla 1390, 1431, (ablativ.). CosiHensis 139 2. (przym.) CassIa (civitas) 1400. Kosyl 1405. Cosla - 1447. in dem Kozlischen Gebiet 14-50,1453, 1457. Kosel 1457, 1488 Gross GrauCostrina, Cosceryna, Kustryn, den, P. Wielka Grudynia. BruKo§cina V. 321; XXVIII 34, 103; dina 1223, XIX, 27, 28. Gru· Rów" VI. 69. dina 1223, 1228, 1234, 1447. Pow. Koszalin. XIX. 27, 28 de GTttdin 1335. Koszalin,XlXJXyI. 395. Grudyn - 1'381. Grawdin - 1400, Pow. Kozienice. 1418. Magna Grudina 1416. Czamolas, VII. 411; ~IX. 99, 100; Grawtten 1437. Gross GrudXX. 19, 193; XII. 64; XXXIII. 7. ny 1532. Grudnia, 1679. Grass Janowiec, XXXII. 41; .XIXJXV. Grauden 1'775. XIX. 27. 28. n. Jedlnia" II. 199. Pow. Kozie- Pow. Strumień. nice, U. 199; 'X.XXII. 41. 45. MąDombrowe, XJ1X. 19. Gola, Coile, tiqum 1 XIX. 24. Kożuchów, FreiXXXiV!. 395; XXXVIII. 417 Pow. Kożuchów, XIX. 19, 24. Nowa Sól Neu Salz, XXXVI. 3,96. Rudy, Rauden, II. 118 Pow. Kraków. Aleksandrowice, Leksendrowice, III. 164., 333. Baczyn, XiXJXII. 96; XXXIV 196; XXXVI. 223, 229, 250. Balice, VITI. 118. Bielany, II. 66; XI. 39; XIII. 1; XXVILI 136. Bieńczyce, XV IIII. 5, 9. Bolechowice, VIII 118. Borek Szlachecki, X.XIX'IV. 196.. Branice, XXiXV. 27. Bronowice, VII. 256. Bronowice Wielkie, VIllI 118. 119.; X. 324, 352; XI. 207, 326; XVIII.99; XXiXI. 12. Brzegi, X~XIV. 196. Brzez ..wa, XlXiX.39, 41, 43, 44, 4£, 48, 49, 54; 56; f>9; 60--65, 68, 71, 72. Brzoskwinie, XXXIV. 196. Buków, XXiXIV. 196; ;XX:XV. 27 Cholerzyn, XXXVI. 239. Chrosno, VIII. 118. Czarna Wieś, VIIII. 118; XVI 224. Czerna, 'XXXVII. 468. Czernichów, II. 65, 340; V. 63; VIII 118, 119, 122; X. 5, 4:55---458; XV1l. 224 XIX!. 47; XXiXI. 149 Czernich6wka, II. 65, 340. Czułów, Culów, Cyl6w, III. 164; IV 196, 310, 3U; XI. 312-316. Czyżyny, Strzyżyny, IIiI. 164; IV. 196" 3W, 311; VIII. 119 Dąbie, VIII. 120, 124; XXIX!. 87; XXXVlTII. 300. Dąbrowa" II. 65, 340. Dębniki, XI 384; .xxIII. 126; X1X:x.V. Goyhl, stadt, Freysztadt, 13. Dwory, XXXV. 24. Dziekanowice, XDCX. 44-49 53 54 58 67,71. Gaj, XI. 17-25" 37: ~7' 136, 146, 149, 161-163, 18'5; .xIII: 709 44, 129, 135; XXX. 40-43" 46, 50, 51, 56, 69--71, 82; XXiX. 61. Gdów:, IV. 329; VI. 224, 256, 376; VII. 222; X. 94. XI. 17, 19, 21, 26, 33, 35, 42, 45, 47" 49, 130; 138; 144, 146;XXVI. 117; .xxvmr. 214;X;XX. 3!J.-45., 48, 55·, 58, 66, 70, 71; XXlXI. 60, 61. Giebułtów, VIII. 118 Golkowice, XII. 44, 12~, 127. (;rabie, VillI. 112. (;1'0towa, II. 340. Hutki, IV 154 Jeziorany, VIII. 118, 149. Kamień, III. 98; Xi1. 19~ 308 Kamiów, VIII. 118. Kaszów. Kasów, XI. 313, 315 Kleszczów, VIN. 118. Kobylany, VIII. 118. Komorowice, XVI. 213. Kopanka" XIII. 45. Korabniki, XIiI. 45. Kościelniki, VIII. 118; XIII. 43, 45. Kostrze, X. 452; XII. 44;, 127. Koszów, ViUI. 118. Koźnice Wielkie, XXX •. 45, 57. Kozy, XVI. 213. Kraków. I. 30, 31, 62~, 144, 180, 188, 195, 68; II. 65, 9f>, 96, 116" 185, 217-22.0, 288" 341, 348, 358, 359, 366; Ul. 68, 77, 84, 91, 94, 103, 107, 146, 1f>7, 188, 25,5, 263, 266; 333, 33'5 385, 388; IV. 3,2, 34, 62, 82, 92" 93, 114, 118, 155, 158, 268, 279, 297, 321, 336-338; V. 87, 91, 10'1, 128, 197, 220, 233, 277, 278, 285; VI. 5, 291, 372; Vln. 2.9, 33, 77, 96, 103, 111, 112, 183, 195; 219, 235-238, 256, 326, 23·7, 339,. 340; VIII. 60, 66, 67, 70, 71, 74, 113, 119, 395, 408; IIX. 21, 26, 56,. 93, 102, 263; X. 9, 41, 45, 96, 99, 101, 106, 115, 119, 126, 131, 13b, 199, 245, 246, 254, 270, 322-327, 3,56, 364, 384, 448, 452, 454;, 458;. XI. IQ, 17, 22, 34, 36, 40, 43; 96; 98, 99, 102, 110, 111, 198., 199. �t 711 710 E ~ f ! ~ r i I p: i' f.! i 203, 204, 207, 247, 275, 283, 29b, 297, 306--:n2, .317, 32{t-.-'328, 340--344, 374, 384, 388, 394, 4G5, 416, 421, 435; XII. 12, 19, 22-27, 233; XliII. l, 43-47, 51, 52, 59--61, 63, 65, 258, 262, 2'93" 348--350; XIV. 164, 174" 219\ 221, 246, 247, 263, 278, 323, 324, 334" 340, 345, 371, 372, 275; IXV. 313; XVII. 128 XVIII. 7. Kraków, ,XIX. 33, 34, 131; XX. 18,1; X;XJI.4U, 47, 53, 56, 57, 63, 66, 67, 83, 90, 9,2-97, 246, 66, 267, 270; XJXII. 114, 160, 162; XXIII. 100, 126, 147, 152., 154, 156; X:XIV. 83 105 106 110-112, 115, 116, 118,:123;"XiXV: 32, 49, 107; XXVI. 69, 129; .xXVII. 87, 95, 112, 15,5; X:XV1III. 6, 27, 31, 35, 55, _71, 102, lOb, 130-134, 136, 139 214, 215, 249, 2·50; X;XIX. 99" 101, 121, l7{}, 179, 180, 190--194; XIXX. 46, 146, 164, 175, 183, 217, 260, 272; XXiXII. 6, 13, 42, 43, 175; X;~III 14, 47; 67, 168, 186, 19'2; XlX:X'VI. 5, 34, 41, 49--52, 69, 81, 88, 93, 183; 225, 226, 242, 248, 393; xxx¥n. 152, 168" 207, 209, 289, 302-309, 341, 409, 444; XXJXVUI, 220, 253, 27a, 290, 29,9, 303, 310, 447, 450, 4'£i&--469, 4,76, 477. Krakowskie, I. 173, 176; II 21, 3S5; III. 2" 164, 323; V. 238, 265; vrr. 376; VII. 224, 283, 284; LX. 148;, 237, 254; X. 194, 197, 20Z, 324" 372, 384, 385; XiI 28, 108, 165 182 195 308; XII. 42;XIII. ;6, 18: 16U: 343" 348; :XIV. 317; XVI. 14, 137; XVlJiII. 1, 3, 5, 6, 11, ,93; XIX. 35, 50,56, 113, 139; XiX 197; XXI. 96; XlXIII. 62, 82, 90, 94, 98, 106, 115, 126, 152, 154; XIXVII. 23; XXVIII. 135, 168, 175; XXIX. 157 184, 185. Krakowskie, XXXII. 96, 171; XXXIII 5 7 8 13' XXXVI. 232. Pow. '~r;kó~, :II: 65, 340; IV. 192, 310; VIII. 66, 150; XiXIX. 163; X,X:XII. 96. Krzesławice" XI. 17, 19, 23, 27, 144, 148; X1XXVlI. 245. Krzysztofowice, VIII. 118. Kuleszów, III. 164, Kwapinka,X:XXVI. 245. Lednica, IV. 287, Lipowa" XVI. 213. Lipnik, V. 226, 231; XiX:XV. 7. Lu'bocza, V'III. 118; XXV. 27. Lusina, XII. 129. Łagiewnik~, I. 144; II. 361--363; iX. 261; XXiXV. 13. Łazany, V. 225, 227, 22; XII. 44, 41\, 130, 132; XXTIII. 115; XXVIII. 136; XIXJX.217. Łęg IV. 196; VIII. 118 Ł'obzów, ViIII. 118; XI. 131, 147; XVI. 224. Łucjanowice, Łuczanowice, Xl. 397. Modlnica, II 220. Mogilany, [V. 297; V. 221, 22,7, 228, 231; XII. 22, 24, 45., 219; XXXV. 27, XXXV. 5, 10, 11, 26, 30, 36, 3'/, 40; XXXVIII. 35 Mogiła, V. 289; VII. 256, 338 X. 119; XVIITI. 5; XXXVI. 240. Morawica, VIII 118. Mydlntk~, VIII. 118. Niwki, XX. 294. Nowa Wieś, VIII. 118, 198; XVI. 224. OIS'zanica, Olsenica, III. 164. Opatkowice, XII. 185; XII. 45, 53, 55. Piaski Wielkie, V. 229, 231 VIII. 335; XII. 4'5; :XXXV, 38. Piekary, V. 223; VIII. 118, 434; XI. 247; XiXlXVI. 240. Płaszów, X.96; .XJI'I.44" 49, 134; XXXV. 13. Podgórze, II. 356, 361; V. 278, 28,9; VII. 112; VIII. 66, 115, !335, 336; IX. 102, 293, 426; X. 45, 117, 118, 238.,470, 471; .XII.al, ~, 384, 394; XII, 12, XXXI. 107; XXXVI. 239, 285. 19; XV. 164; XXVII. 112, 124; Zwierzyniec, X. 96,459; XXXV.39. XXVIII. 215; XiXX. 40, 217; Nazwy topomastyczne. XXlXI. 107; XXXV. 7, 8, 13" 29; Babiny przysiółek, XII. 129, XXXVI. 4'3, 44; XXXVII. 200, 227, gm. Golkowice. Barania Olszyna, 232. Podstolice V. 227, 231. PoXI. 35, gm. Mnichów. Florek, lanka Hallerowska, X,I. 96; XII. XIII. 51, p. Brama Floriańska. 42; XXX 37-39, 41-43, 45, 46, Grodzka brama Kraków, 49, 50, 53, 56-5,9, 62, 64, 6ó, 69, XXVII. 12. Kleparz, część Krako72. Poznachowice Górne, XXXVI. wa, iXI. 3,6; ,X,XIII. 152. Kro224, 246. Prądnik, XIII. 62; wodrza pnedmieście 'KrakoXXXI. 107. Prądnik Biały, IV wa, VIII. 118; XI. 3'84; XII. 43.. 310. Prokocim, IV. 451; X. 219; 46; XVI. 224. Krzemionki, p. Krs_ XI[. 44 Przebieczany" II. 373; ,kowem, XXVII. 112; XXVIII. 133, VII. 222, 224; .xIV. 167; XVIII. 139; XXIX. 104. Krzysztofory, 108. Przewóz, X. 102 Pychowice, XXIX. 9.9-103. Las Wolski, XII. 44. Radechowice, XXVIII. XXXV. 168. podgórze, ul. w Kra214; XXXVI. 245 Ractborowice, kowie, XIII. 39. Skałka w KraVIII. 119; XI. 108. Raciborsko, kowie, II. 219. Stradom, przedm. XXX. 61, 66; XXXVI. 245 Krakowa, X. 45; XI. 3'3; XV. 346, Rączna, VIII. 118. Russocice, IV. 348, 350; XXXVII. 200. Tworko310, 311; VIII 118. Ruszcza. wa brama, brama Floriańska, XIII. 43. Rybna" VIII. 118, 123, XIII. ~l. Wawel, X'I. 41, 104, 248; 124 XI. 315, 316. Rybitwy, IV. XIV. 220; XXX. 266; XXXiI. 32; 451, 454. Rząsek, VII1. 118. RzeXXXV. 14, 30, 35. Zwierzyniec, szotary, V. 227" 228, 231; XI. 17, przedm. Krakowa .. lXI. 415; XVI. 22, 23, 28, 3,3, 42, 45, 418, 150; 224. XIXX,. 42, 44" 50, 55, 58, 63, 65, Pow. Krasnystaw. 66, 70-72. Rzym Karczma, Bzite, I. 199. Krasnystaw, VII. 337; xxvnI. 135--138, 140. Rząka, V. X. 258; XX. 81; XXVIII 173, 175, 176; XXXVII. 207. Krasnostaw229; X. 448. Sawa, VIII. 396. Ścieskie, I. 199. Pow. Krasnystaw, jowice, Czeyowicze, SzieczieiowiXVIII. 108; XXII. 122. Targowicze, VIII. 118; III. 164. Skrzeszów, sko, XI. 384, 386 Tarnawa, I. 177; V. 221, 278. Śmierdząca, I. 173. n. 2; XXVIIIT. 177. Turobin, I. 177; Suł:kowa" II. 340. Szczyglice, val. XXVIIII. 17'5. żahno, VII. 337; 118. Szczytniki, XJXV. 32. Tonie, XVII1.10o. Zółkiewka, XXiVllI. XXIV. 123. Wołowice, P 340, 342, 175. Dzierzkowice, V. 8'2; XIX. 21. 347,3418,363. WyciąQ:e,IV. 310, 311. Janów, II. 20; III. 289; XX. 274, VIiII. 118. Wyżrał, 118. Za1bie284, 285, 287, 288, 290; XXIII. 59; rzów, VIII. 118; x.xJX!VlII. 468. XXVIII. 17'6; XXXVIII. 295. JaZagacie, II. 65, 340. Zielonki, VIII nows,kie, IV. 116; XXVIII. 170, 177. 120; XXIV 123; XXiX. 40, 67, 68; �712 Pow. Janów, Im. 36; XI. 100; XXl'lI. 59, 63, 70, 105. Kraśn1k, III. 36; XXWII. 176, 177. Modliborzyce, XXI. 95; XXVIII. 176. Rzeczyca Kościelna, XI. 101. studzianki, XXIIT. 63, 105; X!XViIII. 170,177. Su łów, II. 20. Urzędóvv, XI. 299; XJXDCVII.485. Węglin, XI. 100. Wilkołaz, VI. 29; XXVIII. 176. Wola BatorS'ka, VII. 312; XI. 381. Pow. Krobia, obecnie Gostyń. Godurowo, IX. 293. Golej ewek , XDC 170. GoUna, XXXVII. 486. Krobia, XXX. 268. Pow. Krobia, X,X. 170. Pakosławie, XX. 170. Pow. Krosno. Bajdy, m. 236, 2,37.Barwinek, XI. 191. Bia~kówka, H. 236. Bł'yzenka, ~Vr. 65. Bonarówka, Bonariwka, X:XVI. 65. Borek, II. 123, 319; Xl. 386; XlIII. 7. Bóbrka, VI. 53. Brzozowa, XXIII. 69. Budzisz, II. 236. Chorkówka, VI. 53; XXXV 11. Chyrowa, Xl. 191. Czarnorzeld, Czornoriki, XXVI. 65. Draganowa, XI. 190. Dukla, IV. 309, 311, 312; VI.37, 5\3, 54; VI'H, 424; X. 2611;XI. 100; XXV!'I. 124; XXVITr. 188; XXXV. 65, 66, 70. Dukielskie, XXV. 134; XXXV. 53. Głojsce, XIT. 190. Głowienka, VI. 37, 1>2 ..Gola, Guhlów, XIX 25. Granice, Xl. 190. Halice, XI. UH. Hwozdianka, XXVI. 65. lwIa, XI. 190. Iwonicz, m. 19; IV. 192, 196, 309, 311, 3'12; VI. 36-39, 49, 51, 53, 55, 70, 76, 12·6, 137, 140, 141; VU. 43, 112, 128, 241; XI. 275; XVIII. 99; XXIII. 60, 91, 96, 102, 104, 123; XXVII. 124; XXX. 258; XXX1.10o, 170. Jasionka, VI. 37- 7'13 39; VII. 255; WII. 424; XXXIII. 111. Jaśliska, XiXVIII. 188. Jaszczwia, 1'1. 236; VI. 5·3; X,XJI. 56; X;XVII. 178. Jedlicz, I. 236. Kiczera Gawłacka, Kiczera horśnieńska, Kiczera Telepkowska, X,r. 182. Klarowiec, X'I. 191. Klimkówka. VI. 37, 38, 48, 50. Kobylany, VI. 58; lXiI. 191. Kombornia, IV. 192, '196, 300, 311; xx;xvrI. 334, 335. Kopaniny, Xl. 192. KOl'czyn, II. 339; VI. 53; XXVII. 178. Korostenka, XXVI. 65. Krosno, II. 339; III. 156; IV. 19'2, 309, 3U, 312; V. 87; VI. 37, 38, 53, 54; VII. 112, 218, 255; VIII. 70; X,I. 128,275, 3816,419; XUI. 14, 60; XVI. 85, 212; X,XI. 266; X.XXV 13. Pow. Krosno, IV. 310; V. 8588; VI. 37; VITI. 255; X. 214; XI. 190; XIX. 25; rXJXI'II. 50, 91, 96, 102, 104;, 123; XX·V!. 57; x:x.VII. 1719; X1XiXJI[I. 83, 91, 97, 99; XX~v. 11; XXXVIII. 208·. Lubatowa, VI. 37., 39, 1>1;.XI. 191. Lubatówka, VI. 3·7, 39; XI. 191. Łazy, XI. 190-192. Męcinka, U. 236. Miejsce Piastowe, V,I. 37, 38. Moderówka, I. 64; XIV. 348. Myscowa, X. 214; XI. 19'2. Nowa Wieś., XI. 190. Obszar, XI. 190. . Odrzykoń, IV. 309, 311, 3-12; VI. 53; VlII. 255; VIII. 396; XII. 83, 84. Olchowiec, XI. 192; XJX,XIII. 83. Osiek" II. 123; VI. 1>3Pasierbicze, X'X'VI. 22. Podgórki, XI. UH Podlasie, XiI. 190. Polany, XI. 192. Popardy, XI. 190. Potok, III. 236; VI. 53. R'ogi, VI 37, 38, 49, 51, 52; XI. 191. Ropianka, VI. 53; XI. 192; XXXIII l(}7, 111. Równiny, 190. Smereczne, XI. 192. II; , Suchodół, VI. 37, 53., 147. Solistrowo, XI 192. Srednie, XI. 190. Szebnie, II. 236. Trzciana. Xl. 192. Turaszówka, VI. 53. Tylewa, XII. 192. Ustrobna, II. 236. Waniwka, XXVI. 65. Węglówka, VI. 53. Wielka Góra, XI. 190. Wietrzno, IV. 310, 311; VI. 53; XI. 191. Wilsznia, XI. 192. Wola Albinowska" XI. 191. Wrocanka, XIV. 85. 87. Wróblik Królewski, III 158; VI. 37. 39, 53. Zakluczyn, XrI. 190. Zboiska, XI. 191. Zyndranowce. XI. 192. Zmigród, VI. 5'3. Zydowskie, XiXXIII. 85, 92. Nazwy toponomastyczne, pow. Krosno Banie XI. 191, gm. Wietrzno. Baranne przysiółek. IXL 192, Berdzowa lXI. 192, gm. Wilsznia. Beskid - IX. 192, .gm. Wilsznia. Biała Górka XI. 190, gm. Głoj'Sce. Błonie wielkie XI. 191, gm. Kobylany. Bo.rek XI. 190, gm. IwJa. Borek - XI. 192, gm. Myscowa. Boronie XI. 192, gm. Olchowice. Bosieńsko - XI. 192, gm. Tylawa. Brzezówki - XI. 100, gm. Sulistrowa. Bucznik - XI. .192,gm. MyS'cowa. Cergowa góra, przysiółek, IXIT.190. Chrustek - XI. 100.. gm. lwIa. Ciec hanie XI. 1~1, gm. Ciechanie. Chyrowa góra - XI. 191. lany. Czerślenica - XiI. 192, gm. Trzciana. Czerteż, Czertyż - XI. 191, 192. Czerwony HOTbok - XI. 192, gm. Zyndramowa. Dania hora - XI. 192, gm. T.rzciana. Dąbrowa XI. 192, gm. SuliSltrowa. Debra XI. 192, gm. Ms'zana. Debrz XI. 191, gm. Rogi. Dobrzańce przysiółek, XI. 192, gm. Polany. Dolina XI. 192, gm. Trzciana. Domowe - XI. 191, 192, gm. Mszana. Dział - XiI. 191, gm. Barwinek. Dział - XI. 192, mg. Olchowec. Dział Kaniów XI. 191, gm. Lubatowa. Dział Sroków XI. 191, gm. Lubatowa. Dział w Dalach ,XI. 191, gm. Lubatowa. Folwark - przysiółek, xr. 190, gm. Cergowa. Góra XI. 192. Góra Janowa - XI. 191, gm. Lubatowa. Górki - XI. 191, gm. Lubatowa. Górski las - XI. 191, gm. Lubatowa. Góry - XI. 190, '191, gm. Lubatowa. Góry Zyndramowskiej -granice, XiI. 191, gm. Barwinek. Grabanina XI. 191, gm. Wietrzna. Graniceprzysiółek, XI. 190, gm. Dukla. Graniczna XI. 191, gm. Jasionka. Grószkówka XI. 191, gm. Rogi. Halice - XI. 190, gm. Lubatowa. Helenówka - XI. 190, gm. lwIa. Hłynny Horbok - XI. 191, gm. Barwinek. HOTb - XI. 192, gm. Trzciana. Huta - przysiółek XiI. 192, gm. Horb - XI. 192, gm. Trzciana. Polany. Huta polańska XI. 192, przysiółek. Jarowiśka - XI. 192, gm. Olchowice. Jasionki - XI. 190, przysiółek, gm. Cergowa. Kaczalnik XI. 191, gm. Chyrowa. Kamieniec - XI. 191, gm. Myscowa. Kalwarya XI. 191, .gm. Luba·towa. Kiczera XI. 1192,gm. Tylowa. Kiczera - Xl. 1~1, gm. BarwiJnek. Kiczera Gawlacka XI. 192. Klepka XI. 192. Klucz - XI. 192, gm. Myscowa. Kokorzycka XI. 190, gm. Głojsce. Kopaniny - XI. 191, gm. Kobylany i gm. Lipowice. Krecirz - XII. 192, gm. Myscowa. Krzemianka - XI. 192. �:"15 '714 - XL 191, gm. Chyrowa. Krzemionki XL 192, gm. Ropianka. Krzeminek XI. 192. gm. Mszana. Ku Chyrowskiej górze XL 191, gm. Teodorówka. Kupe debra - Xl. 192, gm. Mszana. Las Astrabec - XI. 192, gm. Trzciana. Las dukielski na Frankowym, XI. 191, gm. Teodorówka. Las dziardź XI. 192, gm. Trzcia. Las Horodka - XI. 192, gm, Trzciana. Las mlody - XI. 192, gm, Trzciana. Las nad Baraniem - XL 192, gm. Olechowice. Las nad Beskidem - XI. 192,gm. Olchowiec. Las Olchowczyk - XI. 192, gm. Olchowiec. Las Teodorawski Xl. 191, gm. Teodorówka. Leśniczówka przysiółek, XI. 190, gm. Dukla. Liberty - Xl. 190, przysiółek, gm. Cergowa. Lipowica ~I. 190, gm. lwIa. Lipówki Xl. 190, gm. Głojsce. Lóg -' Xl. 191,gm. Rogi. Łanprzysiółek, Xl. 190, gm. Draganowa. Łazki - XI. 192, gm. Zyndranowa, Łazy XI. 192, gm. 'I1rzciana. Łazy 191, gm. Jasionka. Łazy przysiółek, XI. XI. 190, gm. Dukla. Łazy - XL 191, gm. Lubatówka. Łazy Male - przysiółek, XiI. 190, .gm. Cergowa. Łazy Wielkie - przysiółek, XI.' 190, gm. Cergowa. Łazy Wielkie - XI. 190, gm. lwla. Łęki gmina, VI. 53. Macki - XI. 191, gm. Ciechania. MagÓTa - XI. 191, gm. Chyrowa. Majówka XI. 192, gm. Tylawa. Mandry Werch - XI. 192. Marzybaba - X. 191, gm. Iwla. Maskuliska - przysiólek, XJl. 190, gm. Cergowo. Mat ysil Xl. 192. Milkowiec XL Krzemionka i I I i l, 192, gm. Smereczno. Mlyńsko 192, gm. TyLawa. Mociedliska Xl. 191, gm. Ihla. Moczarne - XI. 192. Moderowska dębina II. 242, gm. Jaszczew, Moderówka VII. 111. Modrzey - XI. 191, gm. Barwinel« Myszkowskie XI. 191, gm. Kobylany. Mszanka XL 192, gm. Mszami. Na dziale Xl. 192, gm. Tylawa. Na lazach - rola, XI. 191, .gm. Teodorówka. Na Ostrzej XI. 192, gm. Tylawa. Na Skalkowskiem rola, Xl. 191, gm. Teodorówka. Nad Beskidem Xl. 192, gm. Olchowiec. Nad Tysowem - XJ. 191, gm. Ciechania. Niwy - XI. 192, gm. Tylawa. Niwy pańskie - XI. 191, gm. Iwla. Niziny pańskie XL 191, gm. Równe. Nowa wieś - przysiółek, Xl. 191, gm. Cergowa. Obszar - przysiółek, XI. 190, gm. Dukla. Obszarki - XI. 191, gm. Lipowice. Od granic Dukli XI. 191, gm. Wietrzna. Od granic Wietrzna XI. 191, .gm. Wietrzna. Od Miscowskiego przysiółek, XiI. 192, gm. Polany. Od nadaIskich granic - XI. 191, gm. Teodorówka. Od obszarnej wody XI. 191, gm. Barwinek. Ogrody - XI. 191, gm. Rogi i gm. Równe. Ostra - XI. 192,gro. Zyndranowa. Pagoszawa przysiółek, XI. 192, gm. Polany. Pańskie role XI. 191, gm. Teodorówka. Pasternik - XI. 192,gm, Sulistrowa. Pasternik - XI. 191, gm. lwla. Pod Beskidem - XI. 192, gm. Olchowice. Pod Bludnim - XI. 192, .gm. Tylawa. Pod Debrq XI. 192, gm. Mszana. Pod Krzemieńcem - Xl. 191, gm, Ko- bylany. Pod Krzeminkiem - XI. 192, gm, Mszana. Pod Ropiankq - XI. 192, gm. Mszana. Pod wapnem - XI. 192, gm. TyLawa. Podbanie XI. 191, gm. Wietrzna Podgórki - XI. 191, gm. Jasionka. Podkobzówka - XI. 191, gm. Iwla. Podlasie Xl. 190, gm. Głojs<:e. Podlesie - XI. 190, przysiółek, gm. Dukla. Podlazówka Xl. 191, gm. Łęki. Podlupiska - Xl. 191, gm. Iwla. Podomki przysiółek, Xl. 192, gm. Polany. Polanka - Xl. 192, gm, Trzciana. Podrówińskie - XI. 191, gm. Lubatówka. Pograniczna - XI. 191. gm. Chyrowa. Polożenie domowe Xl. 191, gm, Kobylany. Polożenie dworskie Xl. 191, gm. Barwinek. Polożenie Mszanka XL 192, PQw. Tylawa. Pomiarki XL 191, gm. Barwinek. Pogardy - przysiółek, Xl. 190, gm. Cergowa. Przedgórze przysiółek, XI. 190, gm. Dukla. Przylasek XI. 191, gm. Lubatowa, - Przy lipkach XI. 191, gm. Lubatowa. Przykra góra - XL 19'2, gm. Smereczno. Psie góry - XI. 191, gm. lwIa. Ropa XI. 192, gm. Olchowice i gm. Ropianka. Równie - XI. 191, gm, lwIa. Równiny Xl. 190, gm. Głojsce. Rykowiec XI. 191, gm. Chyrowa. Salasceska - XI. 192, gm. Trzciana. Skala - XI. 191, gm. Wietrzna. Soltistwo Xl. 191, gm. Ciechania. Soltysostwo - przysiółek, XI. 190, gm. Cer:gowa. Spalenisk XI. 192, gm. Olchowice. Spaleniska przysiółek, XL 190, gm. Draganowa. Studeny werch - )G. 191, gm. Barwinek. Suchanna - XI. gm. Ciechania. Szaszcz - Xl. 192, gm. Trzciana. Szczop - XI. 192, gm. Olchowiec. Szewcowe Krzaki XI. 1,91, gm. IwLa. Szlob Xl. 191, gm. Ciechania. Toczkowa - XlI. 192, gm. Myscowa. Tokarne, Tokaniak - polana, XIV. 162, p. Myślenice. Wapno - XI. 192, gm. Smereczno. Wqdoly przysiólek, Xl. 192, gm. Dukla. Werch lesu XI. 192, gm. Wlisznia, Wielka Góra - XI. 192, przysiółek, gm. Polany. Wielka góra przysiółek, XI. 190, gm. Cergowa. Wielkie lazy Xl. 191, gm. Kobylany. Wielorzeki - Xl. 190, gm. Głoj:sce, Wieś przysiółek, XI. 192, ,gm, Polany. Wirch XI. 192, gm. Ropianka. Wola Albinowska - przysiółek, XI. 191, m. Wietrzna. Wolica - Xl. 191, gm, Kobylany. Worodza Xl. 192, gm. Trzcina. Wysoki dil XI. 192, gm. Zyndranowa. Z ostrzej - XI. 192, gm. Tylawa. Za dzialem XI. 192, gm. Tylawa. Za horbem - Xl. 192, gm. WilSznia. Za potokiem XI. 191. gm. Rogi. Za selem Xl. 192, gm. Wilsznia. Zadomie -Xl. 191.gm. KobyLany. Zagórze X. 191, ,gm. Równe. Zaklasztorne przysiółek, XI. 190, gm. ŁuikIa. Zakliczyńskie pole przysiółek, XI. 190, gm. cergowa. Zakluczyn przysiółek, XI. 190, gm. Cel'gowa. Zaplocie - XI. 191. gm. Jasionka. 2aplotnia Xl. gm. Rogi. Zaplowy XI. 191, gm. Rogi. Zawsie przysiółek, XI. 190, gm. Draganowa. Zawsie Xl. 191, gm. Łęki. Zbicha --: przysiółek, XiI. 190. gm. Cergowa. Zosznica XL 191, gm. Wie- �'7 t 7 .<~:: I' . trzna. Żabia góra - XI. 191, gm. Kroitsch, XIX. 41. Comornik, Lubatówka. Pow. Krotoszyn. Berdychów, X. 314; XXHI. 115. Jargoszyce, XX. 170. Kobylin, XX. 170. Kobierno, XVIII. 231. Koźmin, XXXVIII. 300. Krotoszyn, HUBO; IIII. 57, 58; XVII. 28; XXIX. 176; XXXVII. 242. Pow. Kutno. Grzybów, III. 152. Kutno, X. 127. Pow. Kutno, XXIX. UlG. Pow. Kwidzyń. Kwidzyń.. QlLedin, Quidin, Quidina, Castrum Quidino, XIXXVII. 411. Pow. Kwidzyń, XX'IIII. 97. Pow. Landsberg, p. Gorzów Wielkopolski. San tok. Sqtok, Santoe, Szanto ch, Zantoch, Suthoc XXXVI. 285, 302,. 304. Pow. Lębork. Lęborg, Ładybór, wino, Lauenburg, Zutok ., Lawenbork. , Le- V. 321; . xXIXVn. 411. Pow. Lesko. Pow. Lesko, XXXI. 36; X,XXIX 442. Pow. Leszno. Leszno, 11. 2:!H; X'I. 3'59; ,XiXVIII. 103; XXJXV. 12; XlXXVI. 3,94; XXXn. 14'2, 143, 147, 246. Lubania, XXXIX. 297. Pow. Legnica. Lignica, Legnica, I. 121, 290: XXXVU. 417. Pow. Lignica, XIII 7; X.IIX. 11, 12, 15. Chróśdlce: Kroitseh, -.XIX. 41. Comarnik Ober-Nieder-Kummernick XIX.1;. Dahme, Dambe, Damb, XIX. 15. Ziebendorf, II. 291. Zobten, XIII.7. Pow. Limanowa. . Blażówka, XlV. 196. Chyżówki, Chyszówki, IV. 310, 311; XXVIII. 218; XXXVi. 223, 229, 250. Dobra, IV. 310, 311; VII. 238; XXI. 80, 246; XXV1'II. 214, 216, 218. 220~ 223; XXXIV, 170; XXXV. 54, 57; XXXViI. 223, 244, 45, 249, 250. Gruszowiec, VIII 163, 164; XiXIII. 155; XXXVI. 223, 225 245 250' X.XXIX. 291. Haczów,' XI'/. 326: X-XII1I.115,'116, 126; XXXVI. 419 Jasna, XXXVI. 223. Jastrzębie, XXiX-VI. 224, 273. Jodławnik XXXVI 245. Jurków, IV. 310, 311: Kamiepica, LX. 254; X. 256, 257, 3-53; XXXIV. 161; XXXVI. 244 256, 26·1, 262, 268, 2:69 272 274' 276. Kami'anka, 22~, 229~ .X:X.X\TH. 164, 170, n3. Kanina, XXXVI. 223, 264, 2717. Kasina· Wielka, VIII. 164; XIII. 60; xxxV. 57; XXXViI. 223" 244, 245, 249, 2'50; XXXVIII!. 235. Kasinka,. VIII. 164; XXXIV. 170; XXXV. 5:4; XXXVI. 225, 245,250. Kasill'ka Mała, XX.XVI. 234. Koszary, XXXVii. 224, 229. Krasne, II. 79, 285. Kunina, XXX,V. 54, 57; XXXVII. 170. Limanowa, IV. 192' -196; VII. 238; VIII. 66, 114, 117, 318; IX. 254; X. 170.,316, 319, 428; X.I1. 12; )(lXI. 24'6; XXiXlIII. 23. •XX.x:V. 72; XXXVI. 225, 236, 244,. 251. Limanowskie, IX. 253, 254; XXI. 80; XXII. 138; XXXI. 66. Pow. Limanowa., IV. 192, 310; VIII. 66, 70; X. 228, 229; XII. 29; x.xlU. 115; XXVII. 23; XXVIIIT. 214, 215; X'XIX. 121, 163; X:XX. 168. Lubomierz XXVUI. 218; XXXXV. 54, 57. Łętowo, XXXV. xxxvIT. )QC~? Ujanowice, XXVII. 172; 54, 57, 59; XXXVI. 534. Łostówka, 172; XiXX.l68; XXXVI. 224 WilXXXV. 54, 55, 57, 59. Łukowica, czyce, IV. 310, 311; XXV'III. 218, XX'XVI. 223, 273, 276. Marcówka, 219. Wilczyska, XXXIV. 170. WilXXXVI. 223, 224, 250. Męcina, X. kowiska, XXXVI. 224, 245. Wy95; XlXXVI. 23, 229. Młyńczyska, sokie, XXXVI.2;64. Zagorów, ZaVIII. 163; X:X!X.VI.225, 250, 261, rogów, XX,X:VI. 264. Z<desie, 273. Mordarka, XiXiIV. 9,7. MszaXXXVI. 223, 250, 261, 262. zana, Xl. 192. Mszana Dolna, XII. sadne, XX\xVI. 261. Zawada, 112; XIV. 348; XX. 285; XXXIV. XXXVI. 226. Zawadka, XXXVI 21, 22, 24, 136; XiX:XIV. 169, 270, 223, . 224, 244, 245, 249. Ż,błudza. 271; XXXV. 53, 54. 58; XXXVI. Zbludza, XXOCVI. 22'3, 261, 262. 2'34, 245. Mszana Górna, XXXV. Nazwy toponomastyczne, pow. Lima_ 57, 56; XXXV. 245. Niedźwiedź, nowa. XXXIoJI. 2'5, 26; XXXIV. 269; Adamczykowa-rola, XXXIII. 25. XXXV. 54, '57. Owieczka, X. 317. Na Zawadzie - XXXUI. 25. PaOlszanka, xxxrvI. 264, 370. Pisapiernia-osiedle XXXII. 27. 25. rzowa, VII. 238; .XXXiVI. 223, 268, Potaczkowa-rola XXXIII. 25. 273. Podobin, XXXIII. 22, 25, 27; Skala na Skale, X, XXXIII. 25.27 'XXXIV. 271; XXXv. 54, 57; Pow. Lipno. :XXXViI. 245. Podtopień, XXXVI. Lipno, XXXVII. 488 Skępe 223, 250. Porąbka, III. 336; IV. XXXIX.46l. 3l0;XXXVI. 22-3, 245. Poręba Pow. Lisko. Wielka, VIn. 166. Potrzecki, IV. Baligród, IV 192, 310, 311; 310, 311. Półrzeczki, XXVIII. 218. XiXXIV. 198. Balnica, XX'XIV. Przybyszowa, X. 316; XXXVI. 209. Bandrów, XXX:I'V. 209. BeXXXVI. 223, 27iI, 274, 276, 277. reska, IV. 192, 310. Hoczew, IV. Siekierczyna, XXXVI. 225, 229, 192. Lisko, V. 237; VII. 204; XI. 261. Skrzy dIn a, Crzidlna, Krz;,~ 196; XXVI. 54, 135; XXVIII. 5'5. dla Skożyma, X. 163; XXVIII Pow. Lisko, IV. 192, 310; VIII. 221; ,XOOXVI.224, 245. Słopnica, 70; XtI'I. 8; XXVI. 57. Postałów, VIllI. 163, 164; ){;XXVI. 225,229, XXXI. 3'5, 36. Radziejów, 250. Stronie, XXXVI. 224, 245, XXXVII. 188, 202. Smolnik, XlI. 250. Stróża, XXXVI. 223, 229, 309. Stefkowa, 'IV. 310,311; X . 249, 2'50. Strzeszów, XXXIV.170. 21>1. Ustrzyki Dolne, IV. 192; Świdnik, X. 191; XXXVl. 223. XiXVIII. 418..55. Wańkowa, IV. Szczawa, VIII. 125; XXXVI. 223, 192; X'II. 300. Wola Michowa. 250, 261. Szczyrzyce, VII. 199,202, XII. 309. Żernica Wyżnia, V. 391 2{)3; LX. 459; XVIII 65; XX. 305; Pow. Lubań. XXVLII. 217, 222. Tymbark, IV. Lubań, XX:XVI. 395. :no, 311, 333; VIII. 164; lX. 254; xx. 308; XXIII. 115; XXVIi!'I. Pow. Lubień. Borkowice, Bohren, XIX. 7. 222; XXXVI. 223, 225, 244, 250 .~ . ~"' .• .,., \ .;).~ '" . (':' " �719 718 l I. q !I II II IJ 1'1 'I \1 : II,I a :1 U r! I fi Pow. Lu'bartów. Berejów, XIX. 200. Brzeźnica Bychawska, :XX. 285. Brzostówka, XX. 28,5. Firlei, XXIX. 87-90. Huta, IV. 116. Kamionka, XXIX. 85-87, 90. Lubartów., XXIX. 85, 92. Lubartowskie, XX:VIII. 170, 174, 176. Pow. Lubartów, VIII 220. Łęczna, XX. 286; XXX'!. 176. Michów, VII. 116. Rozkopacww, XX. 285. Rozwadówka, XX. 285. Rudno, XXIX, 88. Skromowska Wola, ,x,x. 285. zawieprzyce, Zawieprzycka Wólka, XX. 285. Pow. Lublin. Babin, XXVIII. 19,9; XXXI. 12. Borów, XIII. 251. Borzęcinek, XX.xVI. 370. Brzeziny, X:x:xJIV. 198. Chmiel, XiXXVI.370 Chmielnik, XVII. 4. Chodel, VIII. 320 Czechów, Czch6w, XXHlI. 71, 1'53. Gałęzowo, .xlV, 44. Jaroszewice, IV. 118. JÓ7efów, Józwów, VI. 412. Józefów, VII. 9G; ,X;XIX. 179. Konopnica, X,XXVI.25. Kopki, XXVlH. 191. Krzaczki gm. Piotrków, XXIX, 187-189. Krzczonów, V. 166; IX. 299; XXVIII. 170-174, 181; XlXIiX. 187, 189. Krzeszowice (Krzeszów), XXVLI. 19,1. Lublin, .III. 116; IV. 118; V. 189; VI. 413; VIII. 431; 'X. 9, 39; XII. 245; XIII. 60; XIV. 44, 306; XIX.38, 39, 100; XX 126, 127, 287, 318; XXIV. 95; i}~XVII. 111; XXVIII.31, 179, 229; XXXV. 70; XX~VI 79, 8~3, 392; XXXVII. 309, 448, 450, 470, 471, 477; XXXVlU. 296, 299, 353, 443, 446; XXXIX. 101, 162. Lubelskie, I. 17, 120, 123; 172, 176, 177; II 20, 366; liiI. 19'1, 314; IV. 49, 118, 377; VI. 28, 31, 32; VII. 96; IX 187, 226, 229; ,X. 102, 2!}3, 324, 352, 353; XI, 28, 327; XIV. 316, 317, 321-324, 368; XIX 50; XX. 173, 198, 301; X:X[II. 73, 154; XXV. s. oc. XXVI. 4,1,82; XXVIII. 16&-171; 174-178, 180, 201; Xxx, 152, 217; X!X!XI. 61, 108; XX,XII, 87, 96, 188; XXXJV. 61, 7'0., 17'5, UH; XXXVI-I. 207, 249, 251, 448, 460; XiXXIX. 249. Pow. Lublin, V. 82; XXII. 110; XXVII. 191. Gub. Lubelska, XVIII. 117, 121. Majdanek, XXXVI. 21. Moszna, XXV'III. 183, Pawłów, XXXV. 184. Piaski Luterskie, XXVI. 145. Piotrków, Pietrzków, XXIX, 187; XXXVI. 370, 393. Piotrawin, iX.XVIII. 17'5 Poni:gwoda, VI. 32, 35. Skoczyska, XI!:I. 297. Żuków, XXXVI 370. Pow. Lubawa. Pow. Lubawa, XX.xV 61; XXXVII. 48'9. Pow. Lubliniec. Biadacz, ,XliX. 4. Blachownia, Blechhammer, XliX. 6, Dobrodzień, Dobrydzień, Guttentag, II. 123. Duninów, XXXVIlI. 417. Lubliniec, XXXVIII,203. Lubsze,X'VII. 128, 129. Pow. Lubliniec, II. 125; XII. 6; XIX. 4, 6, 16, 19, 20; .xXXII. 41, 43; XXXIX 274. Pow. Luibomla. Pow. Lubomla, XXXI. 26. Pow. Lubusza. Cisowa, Czischowa, Cessowa, Cieszowa, XIX, 15 Dąb, Damb, XIX. 16. Dębowa Góra, Dembowagóra, 'x,IX. 16 Dombrowa, XIX. 19. Dombrowitze, XIX. 19. • Dzielna, XIX. 20. Goslawitz, XIX. 25. Pow. Lwówek. Lwówek, XXXVIII. 417. Pow. Łańcut Berdyszów, VIII. 391. Białoboki, IV. 192, 196, 200. Białobockie, XVI 322. Białobrzegi, VIII. 245, 354; XI. 381, 384, 3817; XXXIV. 209. Borek, IV. 196. Budy Łańcuckie, XXXIV. 209. Czama, IV. 192, 196, 200. Dąbrówka, .XXXII. 189. Dębno, (Dembno), W, 192. 201, 224, 2'28; XVIiI. 254 Gniewczyn, IV. 192. Gorleczyn, Gorliczyn, IV, 192; IX. 201 Grodzisko, IV. 1912,196; VII. 78. Grodzisko Wielkie, .xXXEX 450, 453. Handzlówka, DX, 3; XXX. 242. Husów, Hussar, Huschau, Huszowa, Usów, IX. 1-6, 112, 113, 268, 272, 273, 276, 360; X. 31; XXlm: 11'5; XXiXVIII. 30·9, 310, 313. Leżajsk, IX. 83; X. 356; XXXVII. 208 Łańcut, VII. 112; IX. 3, 102, 112, 20 1; iXVIII. 00; XXII. 114, XXXV 64, 70; XXXVII. 16; Pow. Łańcut, IV. 192, 196, 310; VIII. 245, 354; IX .. 1, 3, 113, "'00, 259, 268, 360; X. 31; XIV. 47, 175; XVIII. 99; XXIllI-11'5; XXVII.2ł, 28; XXIX. 4; XXX. 242; X!XXI. 53; JOCXII. 189; X:XiXV. 69, 73; XiXXVII.419; .xxxVIiII. 313.' Łopuszka, IV. 192. Medynia Głogowska, III. 289. Mirocin, IV. i92. Rakszawa, XXX'IX. 450, 453. Sonina, XXXIX. 450. Tarnawka, IX. 3, 6 Wola Zarczyńska, XXXIX. 446 Wolica, IV. 196. Wysokie, XXXIX i 450. ŻOlyń, II 199; XIV. 47. Żuklin, IV. 192, 310, 311. Nazwy toponomastyczne: - wzgórze, IX. 3, Gliwik - wzgórze, IX. 3. Marusza źródł,a, IX, 3. Patry ja - wGgórze, IX. 3. Strasznik, Strażnik, wzgórze IX. 3. Pow. Łask. Łask, XXiXI. 172. Pow. Łask, XXiX.I. 172. Pabjanice, Pabianicze, Pabyanycze, VI. 407; IX, 419, 420; XVII. 72. SZ(lzerców, VII. 208; ,XI. 300. Pow. Łęczyca. Byszew, XX. 63, Łęczyca, V. 293; VII. 93 337; ;X. 127; ,XIII. 349. Łęczyckie, I. 17; IV. 49; X. 198; 202,208; XI. 98; ,XIII. 6-----<8; XXIlII 117, 121. Mniszki, III. 189. Nagórki, XXiI. 63 Pow. Łomża. Czantoria, XXXIX. 406, oW7. Czyżew, XXXV. 171. Jankowo-Młodzieniowo, XXXIX. 363, Jednaczewo, XlXIXIX. 366. Laskowiec, XXiXIX. 366. Łomża, XX,XIII. 142; XX'XV]I. 412; XXXVIII. 448; XXXI:X. 376, 391, 632. Łomżyńskie, IV- 338; VII. 96; ,X. 352. Pow. Łomża,IXlXIJI. 110, 111; IXIX'V.s. V. X:X:XV. 171; XXXIX. 300. Gub. Łomżyńska, ITII. 164; XVUI. 121. Mały Płock, XX;XIX 366, 372, 384, 393. Mątwica, XXXIX. 36'3.Miastków-Miastkowo, ·XXII. 64. Nowogrodzie, XJXXIX. 406. Nowogród Łomżyński, XiXVI. 151; .XXX. 243; XXXIII. 141. Rajgród, XXXIX. 372 Serwatki, XXXIX. 411. Stara Łomża, XXXIX. 366, 368. Szablak, XXXIX. 366. Wizna, XXXIX. Daroch �'l2t 720 366, 372 zakrze, XXXIX, 406. Zambrów, X·1. ~3-65. Złota Góra, XXXIX,402. Pow. Łowicz. Biskupi Las XxrvI. 72. Bolimów, XXVIII. 233; XXXVII. 4'5-3.Kaleń, .XlXVI. 72. Łagów, XJX'VI. 71. Łaźniki, XXIII. 1'12. Łowicz, l. 183; IV. 7Q, 167; lXI. 100; IX.~I. 253; JaXVI. ~1; }lXITJ{. 125, 177, 178; 182; ·XXXII. 188; XXXV. 66; XXXVI. 3<93; X.XXVII. 244, 345, 412; Łowieckie, lX. 120, 104, 324; Xr. 42'1; XIII. 6; XIXII. 115, 119; XXUI. 84, 91, 154; X'XVI. 134; XXIX. 184; XXXI. 61; XX/XV. 71; XXXVU. 340, 345, 3,96,.453. Myslakówj XX. 172; XX'll. 114; XlX.x.VIII. 289. Pow. Łowicz. ,xXXIX. 455. Pszczonów, Przczonów, Pczonów, IX. 13.7, XXiV!!. 72. Retki, XiXII 112. Strugienice, XxII. 112. Uchań, XXVI. 72. Zlaków, XXI! 112; XXXVII. 412. fI II li 'I 11 li j' i L, • !Pow. Łódź. III. 3216; XlXVI. 141; 'XJXVII. 133; XiXlVIIl1.230; XXXIII:46; XXXVI. 393; 'XX!X'VIl. 50, 237, 244, 246, 250 451 469, 477; XXXIX.. 246. po":'. Ł6dź, LX. 419. Łódzkie, XlXiXN.67, 70. Rzgów, VI. 407; IX. 419. Zgierz, X\XIllI. 117. Pow. Łuków. Adamów, XX. 284, 288. Borowie. XX. 285, 186. Glinki, XX. 286. Gózd, XX. 286. Jagodne, 1. 152, 188; IV. 49, 169; VI. 20; XIV. 367, 368; iXVIII. l08;X~XIn. 51, 100, 105. Jamielka, XX. 286. Jeziory, XX. ~85. Kock, XX. 284, 285; XXII 122. Konkolownice, XX. 284. Łuków, XX. 275, 276, 278, 284, 288, 291; xxvm:. 210; XXXIII. 35. Łukowskie, IX. 325; XX. 172, 273, 283, 286, 287. Pow. Łuków, 1. 188; VI. 34; XXIII. 73, 100, 105. Gub. Łukowska, XVI. 4'12.Łysobyki, 'XlX. 284. Miastk6w, XX. 285. Okrzeja, XX. 284, 288. Radoryż, XX. 284, 288. Serokomla, XX. 284. Stanin, XiX. 284, 288. Stoczek, XIx.. 285, 2'816. Świdry Wielkie, XXI. 249; XXII. 156. Trzebieszów, Xx.. 284, 268. Tuchowicz, XX. 284, 288. Ulan XX. 284, 288. Wilczyska, Xx. 285 Wojci~Żkowo, XX. 2-84,2-8-8.Zwola, XX. 285. Pow. Maków, Dlugol:ęka, XXXVI. 26'3, 264, 267. Gra'oowko, XXX,IiX. 366. Grechinia, Xl'I. 23. Maków, XlXiXV 72; XXXVI. 224, 250. Makowskie, .x:x.xJ. 140. Pow Maków, XXXIX. 365. Chełchy-salki, XXXIX. 365. Chelchy-Sebory, XXXIX. 365 Czerwonka, ·XXiXIX. 366. Gutowo, XlX.XiIX, 3,66. Janowo, XXXIIX.366 Małe Lipniki,.xXXIX. 3615.Mamino-Średniaki, MaminoWyżki, XXXIIiX. 365'- Nowa Wieś,. XX.XI:X. 366. Perzanów, X!XlXllJX. 366. Przystań, IX:Xłx:LX.411. Ruziek, XXXIX. 306. Raniec, XtXX.nx 366. Sypniewo, XXXIX. 300. Pow. Malbork. Malborskie, 'XX.LX. 180 Pow. Miechó'W'. Brzesko Nowe, XXXIV. 196. Budziejowice, I:X. 284 Goszyce, XIV. 183, 396. Grzymałów, I. 64. Iwanowice, X:XI. 63. Jakszyce, X!VI 47. Janowiczki, XII. 202. Kalina, XVI. 47, 51. Kolesy, XVI. 47. Kp- niusza, X 70. Książ Wielki, XXXVIII. 333. Lelowice, IX. 299; XI. 2'02; XIII. 297. Luborzyca, x.x.xrx. 104. Maków, X. 278. Miechów, XXVI. 393. Miechowskie, oX 235; XI. 201; XVIII. 93, 115. Pow. Miechów, VillI. 320; X. 75; XiLV. 181, 183, 396; X!XI. 63; XJXIII 202. Opatkowice, XlXtXIVIII. 269. Kopiec grodzisko, XI. 202. Prandocin, rx. 299; XI. 202. Proszowice, . xT. 381; XlIV. 400; XiXIV. 112; XXXVIII. 269. Racławice, XIX. 84. Smroków, ,XiI 202. Wawrzyńczyce, XI. 385. Wierzbica, OC. 75. zamczysko (grodzisko), XI. 202. Pow. Mielec. Blizna, XXXIV. 197. Błonie, XXXIV. 197. Bobrowa, XXIII. 136. Borki N,izińskie, ,XXI:IiI. 153; JmmC. 258; XXJGIV. 1,97. Borowa, IV. 189; XXXVI. 224, 22'9. Chorzelów, IV. 310, 311; 'XXX,I. 110, 111. Czajkowa, IV. 193, 310, 311. Malinie, lTV. '3'10, 311. Mielec, ,x. 87; ,XI. 39B; ,XXIII. 124; XlXV. 60. !Pow. Mielec, IV. 193, 3,10; IX. 88. 258; XII. 20; 'XXlIiI. 136, 153; X.x.I~X.4; XXXI, 109. Otałęż, IV. 189. Padew, I'V. 3,10, 311, 326. Przeclaw,x.x.V. 50, 62; XXXI. 109, 110; XXXV. 39. Radomyśl, XII. 20. Wola Mielecka, IV. 190, 193, 310, 311. Wola Pławska, IV. Pow. Międzychód. Coolin, XiX. 171. Mięązychód, Birnbaum, XXXVII. 264,. Pow. Międzychód, %XV. 5. zatom Stary, XXV,5. !Pow. Międzyrzecze. Brojce, X'XXVII. 416. Międzyrzecze, X:XXVI. 394; XXXViiI. 270, 46 Lud - Tom XL 416. Zbąszyń, Bąszyń, Dzbanczyn, 'x.xvI. 6; XIXVII. 54. Pow. Mińsk-Mazowiecki. Chomice, X!X. 286. Cieszyma X. 254. Pow. Mińsk - Mazowiecki, XiXVI. 152. Siennica, XXVI. 150, 152. Wyszogród, Wyszegróde, Wisegr6d, densis Wissengrode, X:XVill'l. Wiszegra- 233. Złotoria, XXV.4. Pow. Milice. XIX 4. Beikau, Bykowo, XI'Xl. 5. Bródź" Protsch, X:l1X. 8. Dambrawa, Dambrau, Dambrow, Dammer, XliX. 19. Gądkowice, xx~rx. 200, 269. Grotków, Grotchov, Grodofke, Grod6wko, XIX. 27. Pow. Milice, XIX. 4, 5, 8, 2'4, 27. Biadauschke, Peadauschke, X~X. 4. Węgrzynów, III. 381. Biadauschke, Pow. Mława. Mława, Mulawa, .xXVI 148; XXXI%. 246. Mlawskie, VI. 305. Pow. Mława, X. 472 BrudniaBiały, Dwór, XXV. s. X. Pow. Mogilno. JankÓw,XXXiVI. 285. Mogilno, IV 59. Niestronno, XXXVIT. 281, 282, 283, 2:85. Ostrowite, XXVI. 17. Padniewo, 'XIXiI.255. Szczepanowa, Ix.. 2518 Trzemeszno, Tremessen, Tremesno, Chermesna, Tumestra, Chirmesna, Chremes- sno, Cre1TWcen, Cremessen, remocen, Strzemesna, Che- Strzemesz, Schirmest, Thremessem, XV. 3. Tuczno, XiXiX,I,X.200, 291. Winiec, Wieniec, Winczyg, Winche, Wincz, IV 15-3. Pow. Morski. Orle, 'XXXIX. 264. Wintzig, �723 722 I i i .\ { r '.il !J IIiI h II iI Pow. Mrągowo XlXXVII. 414. Pow. Myślenice, do r. 1918. Bączarka, XX,XlVI. 245. Bieńkówka, VIII. 164; rX.407; XJXXVI 223-225, 244, 245, 248-250, Borzęta, .xXXVI. 245. Brz.ezowa, XXXVI. 245. Bysina, XXXIV 170; .XXXVI. 232, 244, 249, 250. Bystra, 'XXXI. 88; ,XXXIrV. 162 Chabówka, V. 311; VII. 238; X( 282, 289; XI. 385, 386; XXI. 57; XiXlXI. 69. Cię'Żkowice, V. 27'8. Dobczyce, V\lII. 1, 318, 335, 417; XXVII. 28; XOC:VIII.37, 39, 42, 45-49, 51, 55, 56, 62-67, 70, 73, 214; XXXI. 87; 'XXXIV. 159, 170; XXXVI. 244, 246. Głogoczów, 245, 249. Grzechinia, X. 44, 278; XlV. 373; XXXIV. 160, 161, 164. Jachówka, .xXXVII. 244, 24'5, 249, 250. Jankówka, XlXix'Vi. 245 Jawornik, X. 194; XIV. 332; 'XVIII. 97, 103; XXXVI. 245. Jordanów, V. 263; VI. 3·70; ViiI. 238, 324, 325; X. 93; XI. 377-379, 382; XII 3, 5, 7; XXIII. 69; ~XXIII. 24. Juszczyna, X. 9 Knyszkowice, IV. 287. XI. . 43. Kornatka, XXlXVI. 245. Kosocice, V. 227. Koźnice, IV. 344. Krzczonów, X;'I1I. 3, 5; XlXX'VI. 234, 245, 370. Krzeczów, XIXXVI. 245, 249. Krzysz6w, IX. 259. KrzyśZkowice, XXXVI. 245. Libertów, XU. 129. Łętownia, XIII. 5; XXXIV. 162, 163, 170; ,XXXVI. 234. Maków, II. 20; VI. 361; vrIl 40; .IX. 62, 63; XI. 71; 'XiII. 4, 10, 23, 191i XIII. 244, 249; XIV. 160, 295, 302, 373, 381; XVI. 303, 374; XII'X. 37; XXIII. 61, 93; XXXI. 60, 84; XXXIV. 159, 168· Mszana, XIII. 306. Myślenice, I. 223, 268; II. 40; V. 258, 259; VIII. 164, 219; IX. 254, 262; XII. 3, 5, 6, 22, 54; X1XJXIV. 170; XXX. 222, 225, 236, 244, 248. Myślenickie, VIII. 66, 148, 149, 164, 166; XXI. 80; XXVIII 215; XiXXi. 193; XXXVIII. 300. Pow. Myślenice, II. 269; IV. 193, 310; V. 164; 'l'X/. 197, 253, 254; XIV. 160, 378; XVIII. 97; 'XIXI. 57; XIXIti. 59, 61, 62, 68, 92--99, 100-Hl3, 108; X. 97, 280; Y-.X.XlI. 65, 73. Nedanowa Wola, XXXI. 171. Osi~czany, X. 278; XVI. 12; XVII. 22; XIXIII. 95, 108; XlXXVI. 244, 245. Osielec, V. 263. Pcim, Pein, X[I. 3, 5, 54; XXXVI. 223, 224, 229, 232, 234, 245, 2409, 250. Poręba, .xXXVI. 2'24, 24'5. Rabka, VIIiI. 40; X. 280, 282., 283, 289, 292; XI. 7(); XXI. 57; XXILI. 116; JCXiXI. 66; XXXVI. 238, 394; X)GXVH 410. Radziszów, V. 222; V:I1. 335; XlI. 17, 19--21, 23, 28, 35, 41, 48, 49, 134, 139, 149; XII. 37; XXX. 38--42, 45-47, 52, 54, 56, 57, 50, 6,2, 65, 67, 68, 70, 72; XXXI. 60. Sidziny, III 256; VIII. 94; xxxrv. 162, 163, 168. Skawa, X.282; IXIXiXI. 91; XXXVI. 225. Skawica, IX. 64; :XiI. 71; XIII. 245; XVI!!I. 98; XiX. 306;XiXVIII. 79, 8'7, 89, 90, 92; XiXXIV. 157161; XXXVII. 27. Skawina, y..x.x.V 13, 19; XX'. 306; XXI. 517;XXXVI 246. Spytkowice, mI. 154; x. 282, 283;. XX. 306;Xi'XJXlVII. 534;. XXXIX;. 429. Stróża, IV. 193, 196, 310, 3011; X. 168. Sulkowice, III. 219, 220, 403; VII. 250, 291. Targanice, III. 154. Tenczyn, XXXVI. 234, 245. Tokarne, XIV. 162. Tokarnia, XII. 6; XXXIV. 170; :X;XIXiVlI. 245, 248, 249. Toporzyska V. 263; IX. 260. Trzebania, Trzebu~ nia, IV. 59;. VIII. 164; XXXVI. 223, 225, 244, 245, 249, 250. Trzemesznia, II. 219, 220; XXXVI. • 245. Więciórka, XłXIXVI. 224, 245. Więcierza, XX.XiVI. 248. Wola Radzis,zowl5ika, XXXiVl. 245. Wysoka, X;X:DII. 68. Zara'boie, V. 258. zaryte, XI. 377, 3803; XIXI. 57. Zator, nI. 154. zawoja, XII. 4, 24; XIII. 244; XXIV. 118; XXX. 242; XXXI. 168; XXXIII. 135 136' XXXV, 36, 43, 46; XXXVI~. 225: Zbędowy potok, V. 222. Żarnówka, V. 378; Vll. 225. Pow. Namysłów. Bielice, Bąkowice, Bankaw, Bankwitz, m. 193. Br'zezowo Broszew Proschau, XłX. 9 Dęb~ik, Dam.: ni g, XII'X. 15. Dambrawa, Dambrov, Dombrova, Dammer, XIX. 19. Dammer-Hammer, Damer- XiI'X. 19. Grodziec, Groditz, XIX: 27. Guchleken X,IIX 24. Jastrzębie, Nassadel, X~IX. 30~ Pow. Namysłów, ,1'1. 125; X;IX. 9, 19, 24, 27, 30; XIXXVII. 456 Pow. Niemcz. Naczysław, Naslawice; Naslowitz, XIX. 29. Niemcz, II. 121. Pow. Niemcz, XI'X 29; X'X!XiVILI. 417. Pow. Niemodlin. Borkowice, Borkowitz, IX. 7. Chróścin2. Weissdorf, XXX. 10. Dambrau, XIX. 19. Grodziec Groditz XiJ:lX.27. Pow. Niemodiin, XIX: 7, 10, 19, 27; Sucklau, IXV!.l. 187189. ' Pow. Nieszawa. Bodzanowo, XXIII. 64. Borucin, Wolz, 46" XXI. 253, 254; XXV. VII. Ciechocinek, XXIXVII. 267. Dobre X:XXiIlX.255. Głuszyn, XVIII. 99. N'ieszawa, Myszawa, VII. 93, 94. Pow. Nieszawa, VII. 93; XXIII. 64. Raciążek, XXiXVIiI. 412, 485. Pow. N·ibork, do r. W44, Neidenburg. M~gdaleniec, XXIH. 189. Nibork, Ntedzbork, XX1XVDH. ~,XIII. 89. Pow. Nisa. Neidenburg 417. pow.' Nidzica Nibork' ' Koseino, XIX. 13. Nyssa, Niasa, Nissa, II. 193; X.XIXmII. 117. Pow. Nisko. Bieliny, X'XiXII. 67 Bajanów IV 19.3. Bykowicz, Bycowicz, ~eig~ Wttz, .~I,X. 5. Kamień, XiXXV. 11. Dambovez. Nieder Pomsdorf. XIX. 16.Gostym, Coschowitz, Goschwitz, Gostitz, Gustinze, Kuschdorf. XIX. 25. Koselno, XlIX. 13. Maziarnia IV. 193; XjXJlXt 3, 17. N,isko, Nisk: X. 323; XVIII. 133; XD\:IXIV.62, 64, 68, 70, 73, 74; XX:XiVoJI.208. Niskie, XIX/III. 124. Pow. Nisko, I. 50, 81, 83; III. 289; IV. 193; VI. 412; VIH. 70; iI:X. 259; XIX. 5,'13, 16, 25. Przędzel, .xXXII. 67. Przyszów, IV. 193; XXIX. 3. Pysznica, I. 50, 81; III. 289; IV. 193. Stany, IV. 193, 203. Ulariów, JlX. 190; X. 4, 5, 8, 10; XIII. 246, 250, 251; XVII. 79; XVII'll. 133; XXXII. 66-68, 71, 76. Pow. Nowo-Ra'domsk, XVI. 409. ob. Rad omsk , Wola Wydrzyna, XVI. 409. Pow. Nowy Sącz. Andrzetiówka, XXXIII. 109; XXXVII. 164. Barczyce. Barcice, �'724 fi I I l l- i I: .' I VII. l7.9; X. 432; XlXłXVI. 225, 229, 26'1, 269, 2716-278. Barcice Górne, X1X1XVI. 261, 262. Biała woda, 1'11. 261; V. 244; XlXlXIrIl. 107, 109; X1XiXIV. 164, 170; :XiXiX!VII.160......,165,170, 171, 176, 181, 184, 184, 187, 188, 191--194, 198, 199, 204, 206, 209, 217. Biegorice, X. 315 316; XXXVI. 273, 278. Bielowice, V·Dl. 225. Bińczarowa, .:xiXiXlJII.92, 111. Bobowa, X. 168. Bogusza, ,xiXlX:III. 85. Brzeziny, VI[. 225. Bl'zeźna, XlXIH. 53; :XłXlX:VI.2,64. Brzyna, VIII. 258; ',X)XiXv,I. 274. chełmiec, ,X. 3!12. Chomranice, :XlXlXlVI. 223, 273. Chomrzyska, xI:X:XVI\I. 170. Cieniawa, IV. 309, 311. Cichoń, VIII. 164. Czarna Woda, V. 244; tXIX\XlIII.109; XiXlXVll'I. 160, 162, 170, 176, 181, 187, 192--194, 198, 199, 203" 217, 221. Czarny Potok, XII. 287; XXXVI. 223 2&1, 273, 274. Czaczowa, ,X(X;XVlI. 170. Dąbrówka polska, VIII. 225. Duhne, x.x;xnI. 197, 108; XIX:XlVI. 258; .xJXIXNU. 163. Florynka, .xXXlIil. 83 84 86 111. Frycowa, X,XIXVI. 2'23 ~24;' XiXX\VII. no. Ga:btoń, ~XtViI. 225, 261, 262. Gołkowice polskie, X. 191, 424;X1X1XVlI.262. Gostwica, X. 176, 180, 186, 187, 191, 305; XXIIH. 53. Homrzyska, x..":'.XVI. 22'3. Jakubkowice, VIII. 2'16. Jamnica, Vim. 225. Jasienna. X:XXV'I. 224, 229. Jastrzębik, 'XXXVI. 245, 258. Jaworki, V. 244. IX. 258'; XlXX.IlI. 85, 92, 101, 102, 107; .xXXVIt!. 160--162, 1~167, 169--172, 176-181, 188, 191, 192, 2M, 205, 219, 220. Jawornik, II. 204. Jazowsko, IV. 310, 311; VIII. 725 257--2-60; IX. 254; X. 191; XII. 306; XXIV. 112; XXXI. 91; XIXXV. 23, 39; XXXlVI. 225, 250, 268, 273, 274, 278. Kadcza, X. 311; XIXXVI. :26i1, 273. Kiczna, XXXVI. 225, 250, 272. Klimkówka, XXXIII. 92. Klucz Jazowski, VIII. 257, 258. Kokuszka, XXXVI. 264, 278. Krogulecka Wola, XXIXVI. 278. Krynica, VIII. 220; XIV. 246. Kurów, X. 190, 306, 307; XXXVI. 232, 245. Leluchowo, XlXlXiIU. 1Ó7--109; .xXiXVJ. 258; XXXVII. 163. Libratowa, X1XlXV1I. 224, 278. Litacz, XXI. 9'4. Lahowa, XIXXIH. 85. Łazy, VIII. 2:58, 259. Łącko, V,DII. 164; XI: 170, 428; ,Xl. 55, 57; XXXVI. 222, 225, 238, 250, 262-264, 268, ,2'69, 272--276, 278. Łęka, IV. 184, 185, 189. Łomnica,XXXVI. 278; XXXV\IiI. 1,63. Łososina Dolna, 'XXXVI. 278. Łukawica, X. 170. Maciejowa, XXXIII. 83; XXXVII. 170. Makowica,X. 425. Maszkowice, Xl. 3,17; XXXVI. 22'5, 250, 278. Milik, XXIXlIlII. 109; XXXiVI. 258; xxxvn. 164. Miłkowa, XXXVI. 278. Mochnaczka Wyżnia, ,XIXIXlIr. 111. Modyń, VIllI. 1&4. Mogilno, IV. 185. Muszyna, VH 203; XI. 379, 381--383; :XlV. 246, 247; ,XXXVI. 258, 276; 'XIXlXIVII.169. Muszynka, X:xx.'I1II. 108. Nawojowa, VI. 100; VII. 179, XlXXVI. 225. Nawojówka, VII. 225. Niskawa, XXXVI. 264. Nowy Sącz, Sandechz, Kamemicia, Kamenecia, Sandecz, I. 124; III. 269; VI. 189; VII. 29, 31, 179, 219, 225; VIII. 169; IX. 254; X. 95, 170, 173, 242, 244; lXI. 55, 57, 376, 398, 403; XlIII. 59--61, M, 65, 71; XIV. liS, 246; XVHI. 65; XXIII. 154; XlXVlII. 58, 111; XIXXV. 6; XXXVI. 262, 276, 394; X,XIXVII. 164, 172, 208. Nowosądeckie, I. 171; VE. 284; XXVIIIT.106; XX\XV. 65. Pow. Nowy Sącz, IV, 184, 193, 310; V. 244; VIII. 257; Xi. 119; XI. 54. 306; XIV. 24'8; XiXiI.94; XXIII. 53, 58--61, 63, 65, 72--74, 84, 87, 91, 96, 99, 108; XX/IV. 108; XrXVI. 57; XlXJXHI. 96-99, 109; X'XIXV. 39.0bidza, VIII. 258, 259; X. 191: ,XXXVI. 268, 273, 274. Piwniczna' VII. 238; X. 309, 428; XIXIXHI. 111; X!XIXIV. 169; XiXlXVItI. 229, 258', 270, 274, 2716;XiXfXIVII. 163--165, 168. Podegrodzie, IX. 254; X. 181, 183, 187, 191, 306, 311--313, 319, 424, 42,6, 430, 431; XII. 195; XiX'I. 64; XJXl<I. 113; XXIV. 117 123' 'XlXIXIV.18, 38; XiXJX:VI.2!}7, 274', 275. Pod rzecze, XJX.XVI. 262. Poręba Mała, X'XIXiVI. 273. Poręba, VoID. 225, 32'1, 3,22. Powroźnik, XIXOCVI.258. Popowice, XJXlXVI. 225, 261, 273, 277. Przycięż, IV. 184. Przydonica, 1X!X1X'VI.278. Przysietnica, XXXVI. 223, 225, 2'69, 274, 27,6, 27\8. Rdziostów, IX. 259. Rojówka, XłXIXVI. 278. Roztoka, XIXXVII. 261. Roztoka Ryterska, X'X'XVr. 2&4. Rożnów, Xm.xIV. 1'42. Rytro, V'll. 23'8. x., 168; X'XXVI. 225, 264, 274, 276, 278. Sącz N. St., III. 249, V. 246; VIR 75, 199; VIII. 2,63, 264; XII. 233; XIII. 64, 6'5; XXVII. 93; X):'XVII. 118, 207. sandeckie" Sądeckie, V. 306; VII. 179, 221; X. 168, 170, 238, 261, 274, 298, 301, 303, 307, 312, 313,' 3,19, 423, 428, 430, 471; XIXI. 80; X,XVIII 215. Sądeczyzna, VIlI. 198, 199, 203; X:r. 98, 165, 208; XV. 251, 252; XXI,I. 112, 115; X:XVIII. 31; XXXI 91; .X1XiXiV. 18, 29, 31, 38; X!X,XV[. 258; XXJXIVl'I. 204, 230, 233, 235. Siedlce, IV. 184, 310, 311, 443. Skrudzina, X,X1XłVI.225, 278. stadło, :X'X)XlVI. 262. Stary Sącz, Stare Miasto, IV. 81; VI. 410; VD. 17'9, 219; VIII. 59, 3,18; l'X. 254; Xi. 170, 173, 182, 310, 318--320, 424, 425, 42'8, 432; XI. 195; XUI. 53; 'XlXIV. 117; XiXlVIII. 7'9; XXXV. 6, 19, 26, 28; XiXXVI. 224 225 244, 258, 260, 276;XiXJXVII~ 165: Szczawnik, xJX!XW. 2'58. Świniarka, X. 426. Tęgoborza, X. 191; XiX!X1Vr. 223. Trzetrzewina, ,XlXiXVI.2&4, 277. Tylicz, VII. 203; X:XlXV'I. 258. Uhryń, XXXHiI. 83, 8'8,90, 111. WierchomlaW., XiX!XHI. 83, 111; ~~.xVI. 258. Wielogłowy, X. 191. Wola Kośnowa, 'X1X,X'V:I.250, 272. Wola Krogulecka, XIXXVr. 269, 278. Wola Piskulina, XXJXVI. 223, 229. Wyglanowice, X'XJII. 113. Zabranie, X. 168. Zabrzeź, XXXVI. 272. Zagorzyn,XX. 254. Zawada, VII. 225. Zbyszyce, X. 170; XX!X'V1. 223, 229, 278. Zubrzyki, XXXVII. 160. Zegiestów, XI. UH, 309. Zeleźnikowa, X. 191, 309. Żeleźnikowa W. i M., XJXOCVI.22.5, 261, 273, 277, 27,8. Nazwy toponomastyczne, pow. Nowy Sącz. Pallach zamek, lXIV. 247. Obóz, XXiV. s. XII. góra m. Krynicą a Tyliczem. Mikowa, XIV. 248. Pow. Nowy Targ. Bańkówki, XIXX. 78. Bańska, �726 I I ! I II .XiXJX. 199. Bach1edówka, XXV. 28. Białka, illI. 253; XJX1V.30, 3i. XXX. 199; X1x.xI. 77;X1XXIV. 197. Brzozowa, XX1XIV. 197. Buchwald, II. 291. Bukowiec, XIX!XIV. 197. Bukowina, X1XiXIIX.430. Chochołów, Hoholów, IlU. 227, 238, 2;53,256, 263; IV. 193; V. 121; VII. 219,2.25; VIII. 37; XIII. 196; XXX. 7'8; XJXIX;r. 67. Ciche, :III. 242; IV. 193; VIII. 46; ,X. 102; XIII. 196; X1XV. 34, X1XiIIX1. 128. Czors'ztyn, V. 120, 252;X. 236; XI. 108; [)GVmI. 64; XXX. 244; .X~XI. 76; ,X!XiXVrr. 234, 235. Czorsztyńskie, IV. 154. Dębno, III. 234; XVIII. 64, 65; XiX,I. 80; :xxx. 244; IX:XlXVII. 169. Długopole, XIV. 399; XVIII!. 64, 65; .X1XV.21, 2325, 31, 32, 34. Dunajec Biały, III. 258; V. 121; X1~. 306; XXV. 26, 27, 32; XlX,X: 78, 199. Dunajec Czarny, III. 258; IV. 193; V. 121, 125; VIiI. 223; VIU. 40; X. 325, 449; XI. 76; XII. 12; XVIII. 64, 68, 72, 75, 76; XJXlliII. 63, 69, 91, 107; X!XV. 32; XXXV. 58; XXXVU. 160, ,173, 204, 283; 'XxX I.X. 430. Dział, XVIII. 64; XIX;.306. Dzianisz, V. 310; X. 104, 278, 279; J<II. 195; XIII. 72--74; XXXI. 67. Furmanówka, X!X;V. 28. Gliczarów. XXV. 31. Gronie, XiX1V.31, 34, 35. Gronków, XVIII. 64. Grywałd, X,I. 108; XXVH. 162 Harklowa, Charklowa, V. 125; . XVIIII. 64; X1XIXVII. 169. Huba, XVI'll. 64. Hucisko, III. 245, 266; XiXXVI. 2, 22.Jaworka, X1XiX.201. Jurgów, XVI. 66. Klikuszowa, lV. 311; VIII. 46; X. 255, 288; XVIII. 64; XX. 306; XXV. 21, 23. 30, 33. Kluczkowice, X. 102; XVIiII. 64. ~nurów, XVIII. 64. Kosarzyska, Kościeliska, III. 263; )GXXV, 52. Koslan, Ill. 193. Kowaniec, XXX. 152. Krauszów, XIV. 399; XVIII. 64;XXV. 21--2;5, 33; XiXXVII. 175, 179. Krościenko, 1111.289; VI. 53; X. 2'61; XI. 37'9; XOC.302, 303. X1X1Xv.00; XXXVI. 222; XJXXVII. 164, 165, 167. 169. Kuźnice, Zakopiańskie Hamry, III. 2125,237, 243. \2Ii7, 248, 263, 266, 2:67. Lasehl:, VlDH. <li6;XVIII. 64. Leśnica, III. 271; X!X1V.31. Ludzimierz, Ludźmierz, V. 1Z8, 130; VII. 199, 202, 203; XI. 70, 81; XIV. 399; XVIII. 64, 65; .x:X. 304; XiXV. 21, 23, 24, 33, 84, 86; XiXX; 2414.Łopuszna, IV. 399; XV[lI. 64; XIXX'. 244; XXX'I.70, 147; X'XXJVII. 169. Magdalenka, -VIII. 64. Maniowy, V. 126; XVIlI. 26, 64; XlXX. 175; x1X!X:VU.234. Maruszyna, XVIII. 64; XJXV. 31, 58. Międzyczerwienne, IV. 19'3; XIX!XV. 58. Mizerna, .XVIU. 64. Morawszczyna, XVIII. 64; X:XV. 26-28, 31. Niedzica, XXIXIV. 67. Niwa, XI. 80; XVIII 64; X!X:tX. 6. Nowo-Bystre, IYIXI. 67. Nowy Targ, Neoforum, Neumark, II. 119, 120,2,91; !III. 258, 270; V. 243, 244, 246; VII. 199, 219; VIII. 37, 40, 46; IX. 17,0,288; X!!. 55, 76, 384; lXII. 12,273; XIU. 62 306; ,XJIV. 6-8, 355; XVIII. 59, 61. 63. 64, 68, 72; XlXI. 60, 79, 80; X:XIII. 106; X;XiVUI. 79, 141; XXX. 152, 183, 192, 193, 196--200, 244; XX;XI. 65, 77,80, 91, 92, 147, 149; XXIXV. 25, 38, 48, 61, 65--67; XXiXVI. 402; X!XlXVU. 164, 208, 232, 353. Nowotarszczyzna, XV1III. 58, 61-- 64, 66--78; XXI. 80; XiXIV. 79; J{1XX. 194; XXXiI. 66, 92; XiXXII. 168. Pow. Nowy Targ, IV. 193, 310; VUI. 66, 70; X. 102, 104, 106, 238, 261; XII.440; .xX'I.57; XXIII. 63,65, 69, 70, 84, 91, 93, 102, 107, 116, 153; XJXVIII. 214; X'XX.175 201; X;XJXV. 67; :X'XXVH. 166: 176, 133. Obidowa, VIII. 46; XVITII. 64. Ochotnica, XX. 506; X\XiXI. '91; XlXfXIV. 161 164 169 170. Odrowąż, X. 136; XVIIi. 64; XJX. 306, 307; iXiXIII. 116; iXlXXII. 136; XVUI. 64; XX. 306, 307; ,69. Orawka, ,XIXiXliX.430. Ostrowsko, V. 243; XlXiX. 244. Piekielnik, X(XiXLXi.428, 43ll-432, 434. Pieniążkowice, XViI'll. 64, 98; XX. 306; XlXJV.31, 32; ;X;XIX.217, 223. Podczerwone, IV. 193, 196; :XXV. 31, 33; XJX1VI.154; XVIII. 64. Polany, Kościeliska, HI. 263. 'Poronin, IIII. 226, 2:42, 258; IV. 19'3; VII. 219, 22'3; XI. 108; XVI. 92, 95; XVUI. 61, 65; lXXI. 80; X;xrrII. 87; X'XV. 28, 86; XXX. 78; 1X1~XI. 85, 86; XXJXVII. 534. Pyzówpa, lXXV. 31. Raba Wyżnia, XOCXVI. 238; XiXIX,IX. 429, 430. Ratajnica, V. 243. Ratułów, JV. 193; XVlill. 72; .XiXV. 31; 'XXVII. 193; :XOCXI.67; XXXIIiI. 32. Rogożnik, IV. 193; V. 125; X. 43; XI. 70, 81; XVIIII. 59, 64, 65; lXX. 306. Rokiciny, X. 282, 289, 292. tXlXiX·IV.163Siegulin, XVIII. 64. Sieniawa, II. 95; XlX. 306. Sromowice Wyżnie, Sromowce, Szramowice, XlIV 242; ,XX. 303. Staohowa Wola, ·x..x,XVU. 170. Starebystre, Stare-Bystre, IV.93, 308, 311; X. 4¥.l; XI. 70, 76; XIV. 84; XVU 64; XiXJV. 31; XXXI. 85; XXXiI. 85; .x.XXIV. 291; iXlXXV. 25, 38. Stara Polana, .x,xV. 28. Studzionki, XXIX. 430. Szaflary, Saflary, III. 248, 270; VIII. 46; XVI. 296; iXlXV. 21, 24, 30, 33; X~VlIn. 64.; XXXVII. 180. Szamowice, X. 101, 102. Szczawnica, Szcawnica, I. 62; II. 3,80; V. 244; VIII. 257; X. 261; XI. 342; XV,I. 296; ,XXII. 80; XXVIII. 31; XXXVI. 65, 70; :XiXXVI. 223, 224; XXXVI'I. 160 -162, 165, 167--169, 202, 204, 213--216, 222, 223, 228, 232. Szlachtowa, V. 244; ,XOOXUI. 83 85, 92; Xlx.xVI. 229; XXXVIl 160--162, 165--169, 170--172, 175 -17:9, 188, 192, 199, 20,1, 203, 204, 216-220, 223, 232. Szlache.tczyzna, XVI'lI.66. Szlembark, Slembark,XlVUI. 64. Tylmanowa, X'XiXIV. 16, 1'64, 168; .XiXiXVII 27:2. Waksmund, X. 106; XVII. 64; ,XlX. 303; XiXV. 21, 24. Wilczepole, XVI]!I. 65. Witów, III. 226, 238, 242, 258, 271,333; X.104; XlI. 195, 196; ,XIII. 73, 74; XVI. 193; iXlX[. BO; XJXVJ'II. 255. Wróblówka, IV. 193; X. 449, 450; XI. 80, 81; ,XVlrr. 64. zakliczyn, XVI'n. 65; XJXJXVII. 170, 285. Zakopane, I. 53, 64; H. 20, 76, 79, 96, 288; III. 256-200, 270, 286, 290; ,IV. 193; V. 311; VI. 173, 175 --184, 190, 192, 368, 37lł; VII. 111, 1'83, 184, 219, 223, 225, 237; VIII. 38, 46, 47, 116, 117, 322, 323; IX 102, 26, 278, 279, 314, 324, 330, 460, 46'7; XI. 51, 53, 108, 439,440; XI'!. 12, 162, 195, 324; XIII. 70, 71, 151, 266, 348; XVI. 37, 397, �./ · tf '729 728 I l I przysiółek, XXXVIII. 175. Male 398, 426, 427; XVIII. 64; XiXI. 39, KościeIska, Ul. 263. Mosty w 47, 55, 60, 71, 75, 79, 80; 246, Poroninie - Dorulów, XVI. 95. XXU. 162; X,XiIII. 40, 66, 72; Galiców, lXVI. '95. Makoski, 'XVI. XXV.28, 98; XXVII.155; X'XVIII. 88. Zembrzycki, XVI. 88. Niem10&-W9; XXX. 76-78, 137, 146, cówa-przysiółek, XIX1XVII. 181. 192, 196, 199; X,X;XI. 67, 85, 86, Olcza-przysió!. zakop., VIII. 233; 14!6,147, 174; ~XXiII. 48; XiX;XV. XV. 257. Olesiaki osada sa40, 66, 72; .XJX:XVI.394;XXiXVII. motn., XXV. 28. Ornak, XI. 406, 450, 465, 4'81; ,XXXVIII. 28'6, 53, w Dolinie Kościeliskiej. Ostro446; Załuczne, IV. 311, 312; wiec, XVII. 64, 65. Pańszczyki XVHI. 64. zaskale, XIII. 72. potok, XXXII. 48. Pardo16wka XlVIII. 64. zawilczniki, XI 51; cz. Zakopanego, XXV. 28. PlazówZąb, X~XJXI.67. Zubsuche, VII. ka cz. Zakopanego, XXV. 28. 192; XIII. 196; .xVI 95; XIXlXI.67. Pod reglami, XXI. 8,5. Rapaczówka Nazwy toponomastyczne z okolic za_ cz. zakopanego, XXV. 8. Skikopanego: bówki - cz. Zakopanego, III. 266; Antolówka część Zakopanego, VII. 183. Sperkówka - osada saXXV. W. BacMedówka część motn., XXV. 28. Stare Kościeliska, zakopanego, Yl.XV. 28. BańkówIII. 263. Stasikówka - nazwa doka grupa domów koło komu w ,Poroninie, XVI. 95. Suchościoła w Poroninie,X,VI. 95. lońskie - las, XI. 53. Szymaki Chramcówki osada samotniosada, XXV. 28. Tatarzy - osacza, IXlX,V.28. Cichy osada da samotn., XXiV. 28. Wyćwicz e, sam.,X!XV. 27. Dwór w Poroniosada samotn., .xX'V. 28. Zwija· nie, IXlVI. 95. Furmanówka cz. cze -osada samotn., X,XV. 28. Zakopanego, lXXV. 23. Gładka Nazwy toponomastyczne rpow.N. Targ. na Gubałówce - Zakopane, ·VII. Bereziska rola, XXXVII. 170, 181. Grapski Wierk - dziś Cha175, 1'7'6, gm. Szlachtowa. Bryłubińskiego, ViII. 183. Gutowie dowska rola, XX:x,VI:I. 177. osada samotnicza, OOXV. 218. Biiahutowa rola w Paron., Hramcówki, X'VI. 406. Jadzarze, XiVI. 95. Czarny Wir - na Proosada samotnicza, X/XV. 28. Japadzie, .X:VI. 2418. Doszczeckownosówka osada samotnicza, ska rola, XXXVII. 175, 17'6, gm. Szlachtowa. Dorulów -' roIX'XV. 28. Korpielówka koło la w Paron., XiVI. 95. Galicowa Zakopanego, lXVI. 295; XIV. 28. - rola w Paron., XV:!. 9,5. GrynKasprusie część Zakopanego, dziowska -'- rola, XXXVII. 175, XV. 28. Królówki osada sagm. Szlachtowa. Holowaczowska motnicza, XXV. 28. Krupówki - rola, XXXVII. 17'7. Hromczaczęść Zakopanego, XX'V. 28. Kukiwka rola, XXX'VI. 176, 182, rusi osada samotnicza, ·XXV. 188. Kerpcówka, XVI. 195., 196. 28. Majercykówna nazwa doJanczurowska rola, .xXXVII. mu, Poronin, XVI.95. MaLinów. - Sołtysia rola, ,X;XJXV:II. 175., 175, gm. Szlachtowa. Karpiakiwgm. Szlachtowa. Srokowska-ka rola, XXVII .175. 182, 188. r.ola, XXXVII. 177. StanczakowKocurowska rola, XXXVII. 175, gm. Szlachtowa. Kosarzyska rola, XXXVII. 177. Suska, XXXVI. 264. Kośne Hamry charowska rola, XXXVII. 177. Suchiwka rola, XX:x'VIiI. 17Q, nazwa domu w Poroninie, 182, 187. Szczerbuchowska - rolXVI. 95. Kozinjec, V!I. 183, 184, .la, XX"x'VII. 177. SzwierkowSika gm. Zakopane. Księża rola, - rola .X,XlXVII. 177. SzwistowX:X:X'VII. 17'5, gm. Szlachtowa. ska - rola, XXXVII. 177. TomKudlaczowska rola, XX;XVII. kowska rola, XXX'VlII. 177. 177. Kudlakiwka - rola,. X:X:XJVII. Tyndorowska rola, XX.XiVII. 115, 182, 188. Łuszczakowska, 177. Ulice w Poroninie: DOTUXXXVII. 177. Majercykowalowa, Galiców, Gorzelnia, Ogrodrola w Poron., XVI. 95. Malacinia, VI. 95. Witów, ~I. 193. nów rola, w Paron ... lXiVI. 95. Wlakowska - rola" iXx;..XJVH.175, Marduuów - rola w Paron., X'V·I. gm. Szlachtowa. Wnękowy Brzy95. Maslejakiwka _ rola, tXiXiXVII. 175, 188. Maslejaki - część wsi żek, lXVI. 193. WyqziorówkaCz. Woda, .XIXiXiVII.175., 188. Narola, Paron., XW. 95. Wyskówka gro,ntowska , rola, .xXXVII. - rola w Paron., iX'VI. 95. Wyż17'5, gm. Szlachtowa. Nawalaniwni Koniec nosied'la, XX-XVII. ka - rola, XXXVII. 175, 182,.188. 18'7,.gm. B. Woda. Zaprzatowska Niwa od granicy Jaworskiej, - rola, XXXVII. 175,gm. SzlachXXXVII. 182, gm. B. Woda. Nitowa. Ziębowska - rola, ;hXiXiVII. wa Polańska, ,XXXVII. 177. 182, 175, gm. Szlachtowa. Zarebek 186, 187. Niwa Czarny, XXXVI:!. polana, ;XV. 26. Zarebki Fu1.7,7,182, 186, 187. Niwa Jaworzyłykówka XXV. 26. Zarebki - Gina, XXIXVII. 17'7, 182, 186,. 18'7. lówka, Palenica, Kulbasówka" Niżni Koniec n. osiedla, gm. Payszczykówka, Payszczykówka, B. Woda. Ojasi (Łojasi) - rola Stachnik Stołowski, XXV. 26. w Paron., XVI. 95. Olesiaki Pół r a l e k: Fedorygowski, iX1XIXVIr osada, XiXV. 28. Orawcowa 182, 183, gm. B. Woda. Karpiarola w Paron., lXVI. 95. Ostrokowski, Konowalowski, Kornawiec, XVIII. 64, 65. Papierowa jowski, Łazarczakowski, Nowola- rola w Paron., iXlVI. 95. Pęknowski, Obertanowski, Smolegowsowy Brzeżek w Zakopanym, ski, Sulimasowski, Wasitakowski, III. 256. Prokwitowska rola. Wspólny las, XXXVII. 182, 18'3, XXX VII. 17~ Radykiwka rogm. B. Woda. la, XXXVII. 175, 18,2, 188. SimPow. Nowy Tomyśl. kiwka rola, X,X/XVII. 175, 182. Biała Wieś, XXXIV. 200. Brody, 188. Smarkoniówka rola, X:XOOIV.200. Buk, XXXIV. 200. XXXVII. 175, gm. Szlachtowa. Bukowiec, XX:XIV. 200. NQwy �731 Tomyśl, Neutomischel, XXXVII. 412. Pow. Oborniki. Dlugogóślina, Dlugogaślin, :xIX'VI. 9. Międzylesie, XXVI. 2. Rogoźno, XIXlXI. 94. Pow. Odolanów. Pow. Odolainów, I. 219. Ostrów, XII. lOT, 108. Sieroszewice, XX. 170. Skalmierzyce, Skarbimirzyce, Skarmirzice, Scarbimirzyce, Scarmiricz, " Skarmuerzycze, Szkal- :XXVIII. 215. Slllmierzyce, XX.XVII. 242. Wysock Wielki, I. 219; XX. 170. Pow.OLawa. Dębina, Gross-Duppine, XIX. 16. Dębinka, Klein-Duppin, XIX. 16. Ohlawa, Olawa, H. 1,17, 123, 124. .XiX!XVII.239, 326 327. Pow. Olawa, XEX. 16. Mylonów, Milonów, MeUenau, [l. '23. ŚCinawa, Deutsh Steine, ·XXXVI'll. 327. Pow. Oleśnica. Borjów, Bohrau, II. 123. Bierutów, Bernstadt, xIX1XVII. 417. Borek, XLX. 7. Borken, XlIX. 7. Dambrowa,. Dambrov, Dombrova, Dammer, IXLX. 19. Dzielinicz, Dzielunke, X'IX. 20. Dobrodzień, Guttentag, Grodzisko, Kritschen, XIX. 20. Oleśnica, tlI. 124; X.x.x.VIU. 327. Pow. Oleśnica, II. 125; XIX. 7" 19, 20, 2fT, 29. PsiePole, Hundsfeld, [[. 123. Sokolniki, Zucklau, XV]}I. 187. pow. Olesko. Borek, Borkwitz, XDXI. 7. Bork, ,XIX. 7. Chudoba .., X'IX 11. Czoslowe, Koselwitz, XIX.13. Gohle, Gola, XLX. 24. Kościeliska, XXXIX. 275-277. mierzyce, Pow. Olkusz. Bolesław, XXXIIV. 196. Bukowno, XVHI. 112. Jerzmanowice, XlX(Y; X; XVII; XXVI. 110. Krzykawa, XVHI. 140. Ojoców, V'UI. 210; IX. 299, 3(H; X. 274; XUI. l; XVIII. 140; iXIXU'I. 115; XXXV'!. 303; XIX\XVII. 15. Ojcowskie IX. 261. Olkusz, Lcuhs, HUcus, Itkus., Itkusz. Etkusch, V. :68; XUI. 65; OOX,VU. 81; XXVI'II. 128----131; X'XX. 217. Olkuskie, VII. 95; XI. 317; iXlVI.I. 133, 137; X,XVIl'I.127,12'8; XlXXIII. 96., 140;1X)R,XVIU.445; XXJXIX. 34,8. Okopy góra, 'I,X. 301; OCIU. 7. Ojców. Powiat Olkusz, IXVrrnI. 112. 1'15, 140; 'X\X.II. 110, 118; OOXlXILX'.175; XlXlX. 220; XXXI. 108; XIXlX!II.87, 106, 170. Pilica, IV. 49; IX. 212; XIxlIII. 51, 123; XXIXV. 73., 74; XXXVI. 93. Pialskowa Skała, Peskenszten, pyeschkowa Skala, IV.2'63; X. 261,\ 274; XIT. 300; XIXlIII. 115. Rabsztyn, XXXVII. 174. Skała, Scala, Magna Schala, Lapis s. Mariae., Vl'I.95; XIXXVI. 93; X:XlXiVl'I. 15. Sł,awków, LX. 178; x.XJX. 217, 220; XXXI. 108; D{D{J{II.106, 170; J{D{}(V. 26, 40. SułJkowice., XVlEI. 115. Szczodrkowice, X,XVIII. 12'8; XXX. 217; IXIXXI. 107. Zurada, XXVHI. 128. Pow. Olsztyn. Olsztyn, XXVI. 394;XXXVII. 419. Pow. Olsztyn, XIXlXVII. 415. !Pow. Opatów. " BorOwnial XXI. 66. Denkowa, 485. Gromadzice, III. 37'0. Jędrzejowice,VII. 199. Krzemionki, .xXII. 154; XiX!XV:II.324. Mago- nia, XXII. 154. Nowy DaromiJn. XXiXiIX. 449. Wola Zalężna, XXXIX. 262. Opatowskie, I. 201; iXX:HI. 112. Wólka Kuligowska, ,XV:fII. 66; XXX. 84, 86, 118. ,X,XVIII. 234. Zamów. 'XJXXIX. Pow. Opatów'\ XIII. 7; XXI. 66; 449. Pow. Opole. XIXiIX. 17'8; XXXVH. 384. Ożarów, xxnx,. 178. PękosIawice, I. BorT'ef<,. Borek, XIX. 7. Brody, '201. Raików, VI. 408; XX. 126 XIX. 8; lXIX. 8. Czarnowąsy, II. 127. WaśniewOl I. 201. Wojcje~ 118. Dąrbie\ XVI. 235. Goslawice, -ehowice, XXV; OC. XVI. 235. Lugniany, XVI. 235. Pow.Opawa. Nowe Mia'sto, XlXlX:IlI. 111, 117. Kamienice Kamenz H. 118. Oleśne, XVIII. 129; XIXV. 112. Pow. Opoczn~. ' Opole, II. 118, 125; X'DX. 105, Biała'Czów, x;.'CXIV.196; XIXIX'IX 139; XX,XII:I. 112, 117; :XIX1XVI. 449. Białobrzegi" XXXIV. 100. 283, 286, 304, 305, 396; 'X(XiX'VII. 226, 409. Pow. Opole, :x[,X. 4, 7, Błogie, XXIXlIV. 196. Brzostów, XXXI. 168. BrzLLstów, XiXlXTX. 8, 9, 11, 13, 16, 19. 25; 218; XIXV. 11; XXXVIII. 341; ,XXXIX. 282. 4~9. Bukowiec, XXXIV. 100; 2'89-291. Polska Nowa Wieś, xxoorx. 452, Ciebłowice.., XXVI. XVI. 2315. Szczepana wice, XVI. 154. Dąbrowa, JCXXIlX.449. Drtze235. Wójtowo, :XiVI.235. ,Zakrzów wica, XXXVI. 401. Jelno, :XiXII. XVI. 23'5. 112. Krajów, X:XXIX. 449. MniNazwy toponomastyczne, pow. Opole szków" XX.XI,X. 449. Nowe MiaChronstan, Chronsty, Chrosty sto, XXXIX. 449. Odrzyw6ł, IV. XVII. 186-187. Chraustau, Chre153; X!XXIX. 44!9. Opoczno, scznetz, Chróćcice, Chróścina, X1XVIII. 229, 230 Opoczyńskie. XIX. 11. Dębio, Dębie, Dembio, IV. 153; X:X!III. 154; X;X,XIII. . Dobre Dembie, Dobre Danibe, 154, 156; X,XXVII. 45;3, 465, 486; XIX. 16. Dombrowitz, XI,X. XXJXVIII. 441; :X:XXIX.449-453. 19. Dombrowke, XIX, 19. DamPow. Opoc.mo. VillI. 220 439' brawa, Dambrów, Dombrova, xtfl'I. 8; XVIII. 112; XX>II. 110: Dammer, XIX. 19. Rybak i, Fi118; XX;V. 153; XXVJr. 112; scherei, przed Opola, XIX. 21. X!XVIII. 235; X'XX. 183; XXDCI. Goslawitz, XIX. 25. Grudziec, 168; x:xxrx. 332, 440. PilichowiGrudschuetz, XIX. 28. Kozlov, ce, JPrlichowicze, III. 379. PodXlXi. 13. Ligota; Elgutt, XIX 27. klasztorne,. xx,X,r. 169. PoświętCtavencranst, XVII. 186. Chranne, IX. 235, 236. Prymusowa Wostow z 1327 roo Cransto de sancta la, X:XIXIX. 449. Radzice Duże, Clara, Gross Kranst z 1630 r., XJXiX1IX.452. Sługocłce. XXVI. Ctarencranst z 1631 r., Cranst 142. Smardzew, VIlliI. 220. Smar1736 'L Cranstava z 1250 r., Crandzewice, VIII. 439. Stefanów, stawa z 1291 r., Cranstova z 1293 XXVII. 234. Studzianna, XiXVIU. r., Cranstow z 1353,1360 r., Kran235. Topolice, XXXIX. 449. Węstow dominorum S. Marie 1353, glany, XXJXIX.449. Włodzimierz, �'733 732 1300 r' KLein Krans 1630 r., Margen Krans 1651 r., Gross-ELguth, Szląsk Pruski, p. Opolskie, \X.lJX. 21. Ze Lhoty, 1488 r .. EHgut, 1498 r., EHguth - 1513 r., EHgott 1532 r., EHgot - 1532 r., EHgoth - 1775 r., WieLka Ligotta, Wielka Ligota 1782 r., .xVII. 186. Pow. Ostruda, Ostród. Boguszewo, Boguscheven, X. 361. Dąbrówno. XXIII. 60, 64, 71, 85, 89, 102, 108. Grunwald, lIliOO. Kraplewo, XIXJXII. 40, 44. 01sztynek, Parvum OLsztyn, Hohenstein, IXJXlmII.62, 67, 68, 71. 86191,107; .XJXXII. 40, 44; XXXV 62; XXXVII. 409, 4:'12, 413, 415. Ostród, Ostródz, Osterode, Ostruda, X,XXII. 40, 44; lXiXIII. 50, 62, 64. 67, 68, 7,1, 183, '55, ,87, 91, 98, 102, 107, 108; XX;XVIIT. 412, 4:'14; XXXVIII.445. Rychnowo, XXXVII. 414, Pow. Ostrołęka. Chełstawa, XVIII. 112. Chudek, XXXilX. 366. Ozarnia, XXVIII. 104; XXXIX. 368, 4!02, 404. Dylewo, X,X! 63; XIX1XliX. 361, 36'6, 368, 3'96, 401, 410. Jelonki, XXXII. 411. Laski, XJXIXiIiX.393, 404. Michałowo Stare, XXV 4. Myszynie\C, III. 64-6'6, 68; X. 235; XXIVIII. 104; XXXVI. 300; XXXVI:I. 486; XXX·EX. 366, 368, 369, 376, 382, 401., 406, 407, 409. Oberwie, III. 64, 66, 67. Ostrołęka., X. 235; !X1XI. 63; XXXII. 41, 44; XXXVII. 480; XXX,X. 359, 366--368, 370-3'80, 387, 392, 393, 403, 407. Pow. Ostrołęka,' III. 64; XVIII. 112; XIX!. 63; xxn. 110, 118--120; XXXII. 41. Stara Wieś, XXXI. 41. Wysoce, XXXII. 41. i Nazwy topomastyczne, pow. Ostro- łęka. Bandysie, XlXIX:DX,.408. Bialusny Lasek, IX'XJXIIIX.404. Bialy Grant, IXlXiXILX.407. Brzozowe,XX,X1X. 368. Brzozowy Kąt, ,XtX\X:D)Q. 404. Brzozówka, XXX,IX. 3'66. Dąbrowy, XIX'XI,X'. 366. Dąbrówka, XXXIX '366, 396, 405, 409. Gawrychy, ,XXXTIXl. 405, 406. Gąski, XlXłXlIJX. 366, 406. Golanka gleba, XXXIX. 366. Jegtijowiec, XXXIX. 404. Kadzidlo, ,X:XlXIIX. 3'89, 396, 399--4J02, 406. Karaska bagno, XIXIXrX. 404. Krysiaki, IXlXXIX. 3i65. 384. Krobia, X~XI)Q.405. Kuczyńskie,X.x~IX. 409. Lipniki, . XXXIX. 3'64-366, 396. Łączki, XiXXIIXI. 3'95, 400. 40'8. Łodziska, XXXIX. 366. Łyse, XXXII. 366, '3'84., 3m, 402, 405, 409. Na przystępie miejsce burszt, XiX\X'ItX. 4081. Nadsiadki, XX:X!IX'. 399, W2. Na Szwedzie, XXXIX. 410. Na Zabagniu, XXXIX. 408. Nowogród, XXXIX'. 2.9,2,3 53, 366, 3m, 372, 3~6,3,7i9, 380, 402, 406. Oborczyska, X'XiXITX.3'66. Ob· wierwa, XXX,IX. 323. OLszewska, IXXXI,X. 366. Ostrołęckie Łęgi, XXX:IX,366. Pelty, XXXIX,. 39'5, 4()5, 406. Plewka, XXXIX.. 396, 409, 410. Pod Ladą, .xXXIiX. 4081. Przystęp, wygon., X,XXI,X. 408. Sarnia Łąka, X;X;X!I,x..3166.Sławki, XJ{'XIX. 3{)6. Surowce, XXXIX. 402, 404. Szafarka, XXXIX. 3,66. Tatary. VII. 3!96; xxxnx. 406, 410. Tadzia, XXXIX. 406. Wach, xrXXIX. 366, 404.. 409. Wierzcholas, XXXIX. 3'66. Wolkowe, XXXIX. 366, 369, 3S6, 403., 4081. Wydmusy, 1 X.XXIX. 366, 405. Wykrot, XXX'IX. 366, 405. Wyżega, XXXIX. 4J()5. Zalas, X,XX<IX. .366, 405. Zalesie, XIXiXllX. 403. Za mostkiem, XXiXIX. 409. Zaręby Kościet., ,XlXXIX 3169. Zbójna, .x.x.:xrrX. 3,66, 400, 4:'09. Zabino, XXIX!D~. 3 66. Zebra, XXXIX. 3'66. Zytocht, kopalnia ibursztynu, XlXJXiIlX'.410. Pow. Ostrów. Kotłów, I. ~l9. KJrempie, XII. 107. Ostrów, II. 171; XiXVI. 15'4; ~XViIl. 63; XJX1Xn. 42--45. Pow. Ostrów, I. 219; XiXlXII. 41. PartCzew, .XiXJ.170. Pow. Os1Jrzeszów. Chlewa, ,XlVIII. 99. Kępno, XiX~I. 395. Ostrzeszów, XVU. 28. Pow. Ostrzeszów, OCIV. 310 Pow. Pa'słęk. Pow. Pasłęk, Holąd Pruski, Wąska, XiXXVI'I. 414; .XIXiXVIII. 445. Młynary, iXlXXVIII. 445. Pow. Pelplin. Pelplin, I. 221. 1 Pow. Pilzno. Bajdów, XJXI. 56. Brzostek. ,X1XiXIV. 94, 122 Chatów, Chatawa, VIII. 396. Dzwonowa, VII. 178. Jodłowa, IV 1,93; VII. 178; X 258; .XII. 274:; XIV. 331. Kowalowe, VB. Ul, 176; r' 258. Lubcza, VII. 1'78. Pilzno., Pylsino, Pylsna, IX. ·102, 112; XIII. 60, 62; XIXlXN. 30. Pilzneńskie. XVIII. 6. Pow. Pilzno, IV. 1!}3; VII. I78; IX. 258, 259; XI. 274; X1XlI. 56; XXVII. 1S7; X,X;XIV. 124, 139. Siedliska, Bogusz Dolne i Górne, X. "'56. Sikornica, VII. 313-315. Sutował VII. 178. Nazwy toponomastyczne. XI. 2'74. DembolXI. 274. Jodłowa-góra, Bukowa-góra, wa-góra, XlI. 274. Pow. Pińczów. Bobin, VII. 147. Chroburz, XI. 317. DZiekanowice, ;x, 48. Jaksice.. VII. 96. Kije, VII. 2'25; XJCiXI:X 303. Kodna, .x:I. 317. Koszyce, X1XITIl 12.6. Książnice Wielki'e, lXII. 66; XJXV. s. VIII. XXXlX. 259. Morsk, XXIII. 126. Opatowi~c, lXII. 3217; .xIX,vIlII.188. Pińczów, Piędziczów, Pyandzicz6w, IV. 1060; vm;. 29, 31, 22'5, 238, 239; ,XII. 381, 405; tX.X. 183; lXOOIlI.59; ,XXXV.61, 62, 74. Pow. Pińczów, Vm.96; XIV.221; tXiXn. 110; lXXIII. 519, 126; XXXIX. 344. San'Cygniew, Sanczygnyew, Seczigniów, XXV. 141. SIlralmierz, Skalbmierz, Szkalm.ierz, Skar- Xx:IV. U2. StI1adów, XI. 2i>1, 202; XV. 1501. Tręba.czów, .xXVIII. 130, 133. Wiślica, IV. 337; IXlVI. 101. 'Pow. Piotrków. Apolinów, XXXIV. 198. Bogusławice, XXXIV. 128. Gomolin, VII. 115. Pilpieże, II. L Pęczk:owice, XXVI. 154. Piotrków, Petrecow, bimirz, Scarbimiria, Petrcow, Petrcovia, VII. U5, 239; Piotrkowskie, ków, II. 1; 118; XXVIII. 183. Rawicz, Jaw, Petrokow, XI 108; XX1X. 187. X. 438. Pow. PiotrX 104; lXXII. 110, 235; :XXX. 152, 180, XXIII. 121. Sule- Sulugew, Sylio, XVI. 414. Pow. Pisz XXXVII. 414. Sitiov, Su!ec, �Pow. Pleszów. Jarocin, .xIXNIl. 123; XXXVII. 242. Pleszów, Pleszew, Pl,eschen, XVIII. 9. Pow. Pleszew, X'XVII. 123. Skrzypno, Sk'rzypnia, XXVII. 123. Twardów, Twardawo polonie. et theutonic., ,XIX'VII. 123, 124. Pow. Płock. Bodzanów, XX'XII. 41, 44. Gąsewo, XVII. 162, 163. Mąkoliny, XlXIXH. 41. Orszymowice, VIIl. 39. Płock, Ploezsk, Plozk, Plocko, I. 222; II. 283; IV. 5(1; VII 225; XI. 63; XIII. 5,2, 169; XVIII. 135; ]G){[I. 144; .xIX.VI. 6, 14, 16, 20; XXiVII. 111; XXIX. 182; XlXXI. 164; XlXiXVI. 393; XIXXVIII. 448; XXXIX. 246. Płockie, VI. 305; VITI. 202, 320, 439. !Pow. Płock, 352; XiVIII 112; XOOX:I1. 40; XIXlXv. 68; XXXVI. 400. Gub. Płocka, III. 325; XVIII. 117 Pow. Płoń'Sk. Kluczew1 XIX!. 65. Modlin, X. 9. Płoń'g,k, X. 368. Pow. Płońsk, VIII 439; 00. 351, 352; XIX:I. 65; X'XV. IV. XX:X.VH.291. Potyry, XV. IV. Pow. Podgórze do r. 19,18, p. pow. Kraków. Krzęcin, VIII. 393; IX. 93, 299; 00. 41, 917.Pow. Podgórze, I. 144, 148, 268; IV. 193; V. 100, 230, 233; VI. 29'5; I,X. 00, 197; 00. 41, 97, 261; XI. 342; XII. 232; XIII. 160; XXX. 36. Samborsk, III. 164; VI. 295. Nazwy toponomastjJczne. V. 226, gm. Lipnik. Jezioro - mrejsce porośnięte trawą, V. 228, gm. Rzeszotary. Lampowe - rola, V; 226, gID.. Lipnik. Na kozlówkach - karczHabiedowa-rola, ma, V. 228, gm. Mogi'lany. Na. część wsi Lipnika, V. 226. Na Skrzesowie pole, V. 221, gm. Mogiła. Podświqtnicze - pole, V. 228, gm. Rzes'zotary. Studzieniec pastw.; V. 221, 222, 231, gm. Grabie. Zapadly - staw, V. 22>9,gm. Piaski Wielkie. Pow. Poznań. Chraplewo,XlXVII. 18. Mrowin, XXXIX. 2.64. Poznań, Posnania. Pozenaw, Posenau. Posen, I. 220; II. 95, 122; VII. 236, 340; IX. 375; X. 9, 199; XI. 102, 112, 183322, 340, 344, 394; XU. 65, 349; ,XlIX. 38. 39, 122, 1209,132; XXI. 55, 71, 75, 270; XiXI' 121, 160; XIXUlI. 72, 153; XXVI. 2, 11, 15, 17-21. 129; XIX'VII. 59; XIXVIII. 30, 31. 124, 125, 132; XXJI,X. 176, 177. 180, 184; XiXiXI.170, 235; XXXI 96----99, 104; X1X,XVI. 282, 285, 296, 29-7\ 302, 304,.307, 336, 342. 395; XixlXVII. 141, 14'3, 147, 148. 15.3, 156, 159, 20B, 209, 236----242. 246, 248, 269, 27,2, 273, 286... 407, 408, 4161 450, 458- 460, 466, 407, 469, 477. Poznań-Lubań, XiX:XIIX. 278, 27'9 Poznań-Sołacz, XiXlXI,X. 278, 279. Poznańskie.. I. 123; II. 274; III. 2; IV. 50, 15'3; VI 76; VII. 00; X. 2, 129, 2Q6, 351, 372; XI. 165, 183, 251; Xli 107; XUI. 6, 8, 343; XIV. 353; XlVII. 2, lO, 72; XVIII. 2, 3; XlXUI. 62, 76; 98, 99, 121; X,XIV 101; ,X1XVII. 23, 131, 132; X.X.VIII.l2'5•.132, 136, 137; XXiX. 132; ,XIX'XU.40, 44; XXXV. 68-70, 175; XXiXVIII. 301, 303. 314; ,X!X'XIX. 274, 278, 279, 282. Pow. Poznań, XlXJXII. 41. W. Ks. Kqtach Poznańskie, III. 187; X'X. 170; X,XlX:IX.442. Prowincja Poznańska, XXXVII. 271. Rokitnica ,XlX:VIII. 20. Stęszew, Stęszewo; Stenschew. wo, Stanszewo, Staszów, Stansse- Stanszów, Stosse- 'X/XVII. 124. Strzelczewo, IV. 59. Tomice XVII. 39. Tumski Ostrów' XlX:XVI. 282, 303. ' Pow. Prudnik. Pow. Prudn1k, II 125; XIX. 6, 7, 9, 11, 18, 22, 2t). Blaschewitz _ Blażejowice ;)Cmx.6. Borek, .x::rX. 7 Bud. Bude, XIX. 9.Chudoba XliX. 11. Simsdorf Gostom;~' "", XIX, 26. ŚcilIlawa, :xJxiXVIII. 327, p pow. Ścinawa. Dobieszewo, Dobieszewo, Dobersdorf. LX. 18. Głogówek, Ober-Glogau .xIX. 22. - Glogowice. Glogov, Gloecklichen. XDX1. 22. Gościniec, MylogoszcZ, Milogoszcz wo, Stenczewo. Stqzewo. , , . Stmsdorf. Gostomia, XliX. 26. Komornik, XliX. 12. Goseziniez, ' Komamiki ' Nazwy· dawne: OCTIX. 6, p, Bła~ejowice, pow. Gliwice, Kłodzko, Prudnik. Blaschowitz. Blasegowitz ~ 1305 r., Blassowiez -1433, Blasehowicz - 1437 r., Blaziewiez 143'1 r., _Blazejowitz 1492 r. z. Blatzowicz 1492 r.. Blaziesowitz in5 r., Blazeowiz, Blazewiz i~82 r., Blazeowice _ 1825 r. Pow. Przasnysz. Ba'ranów, XiXII. 142; XIXVIII. 104. Borowe, VIII. 21l. Chojnów. XiXIXIL 40--45. Jednorożec, XXII. 142. Przasnysz, Prasnysz PrzaśBlazeowitz, , Przassnyseh, IV. 49. 50, 159; VI. 20; X;X;XVIlI. 486; ,XIXlXIIIX.373, 377, Przasnyskie, VII. 29. Pow. Przasnysz, VII.225. 226; iXIX]I. 110, 120, 142" XJXVml 104; :XlXIX. 153, 154; ~XJX.II. 40: 41, 44., 45; lXiXlXmc 347 368 Zaremby, iXlXJm. 142.' Za~ada ;X,XiXIDX. 366. Zarębykość, ' . ,XlXlXliX.378. Nazwy toponomastyczne pow. Porzasnysz. Adamezychy grunta, lXIX/XIX. 323. Bagienice, iXlXIX!IX, 366. Brodowe Łqki, Chłopia Łqka. nisch. Dlutówka. Perzanki. Kopaczyska, Przylaje. Niesulów, Przy tuły. Raki: grunta, XXXIX. 356. !Pow. Przemyśl Babice, X,XIXIV.209. Bachów, XI. 277. Bakończyce, IX. 169. Barycz, IV 184. Bolestraszyce, XI. 4'11. Buszkowice, JGI 3'96, 399. Byków, IV. 194; XIX:XLV. 209. Chodnowice, IV. 194. Cyków I. 194; XI. 397. Dubiecko, XI. 396; XVI. 364. Hu'ssaków, IV. 194. Kl'zec2Jkowa, lXiXVI. 36. Nienadowa, IX!!, 399. Pleszewice, IV. 194. Popowice, IV. 194. Przemyśl, Peremysl, Pre-mislia. Peremisl. Premysl, Prymsl, Przemislia, I. 64, II. 95;, IV. 83; V. 247, 284, 340; IX. 192, 194, 195; ;)C. 215, 261; XL. 275~ XIV 219; X:XVI. 48, 51, 54, 135; XlXVIII. 229; XXXIV. 258;. X'X,XV. 39, 70; XXXVI. 7, 93,. 393; XX'XlVIJ. 165, 169, 207; x.x!XVIII. 303. Przemyskie, I. 18~ IX. 227; X. 194; XIXVII. 26~ XX:X:III 5; XXXV. 62. Pow. Przemyśl, II. 19-9; XVII.253~ �736 OOVIII. 99; XIX. 52; XiXIII. 81, 99. Rzeczpol, XI. 396. TQrki, 288. Ujkowice, :UV. 194. Zołynia, XVIII. 97, 99, 108. Zurawica, XXVI. 81. -Pow. Przeworsk A!lbilgowa, IX. 3. Chodakówka, nx;. 3. Kańczuga, iX'. 32. Przewarsk, IV. 181, 192; VII. 94, 6; VIII. 88, 395; XXIII. 59, 85. Pow. IPrzeworsk, I1X. 3, 2)00; X. 32; X-XI!'1I. 59; XXIX. 4; XXXVII 419. Tarnawka, lXVII. 254. Pow. Pszczyna. Frydek, UL 193; VII. 256; XVII. 126; XXIX. 116. Góra, 123. Granica, IiX/..259. Kobier, XVI1. 231 IMikołów, XI. 3'28,343, 344; XXIX. 51, 52, 11-6; XXXI 1711Pszczyna, Plschina, Plezina, Pless, VI. 103; IX1XlvIIJ. 111; XlXIXVI. 396; XXXVII. 410. Pow, rpszczyna, n. 1l:l5; XłX. 16, 23, 26; ,x,XlXVII. 453; XXXIX. 274. .Nazwy toponomastyczne pow. Pszczyna. Alt-Berun, Bierun, II, 3,60. Borów, Bohrau, Borau, Boren, Borin, Borrka - 1454. LX. 7. Brzest, Brześć., XIX. ·9. Brzozów, IXnX.9. Budi, Budy, tXIDX'.9. Dembine, Dębina, ,X.LXl 16. Dombrowke, XLX'. W. Gościniec. Gosczinietz, Gostomia, OCIJX. 26. ,Pawlowitz Borau, Boren, Borin, Borów. Borrka - 1545. XIX. 7. Pow. Puck. XXVIII. 28, Puck, VlllII. 314; 35.. 103; XXXVI. 6. XXVIII. Strzelin, XXXVII 6. Zarnowiec, XX!VIII. "Pow. rpuławy. Baranów, XJXJXVII. 485. Bobrow- 2'37 nik i, XIX. 284. Bochotnica, X 472; :XiXVIII. 174, 179~ 100; XXXIII. 14>8.Dęblin, !wanogród,XJVIII. 116, 119; XIX. 2'85, 286. Ga'roow, X. 235; ,XVIII. 173, 174, 176, 179, 183. Karczmi:Ska, XX!XVII. 174. Kazimierz Dolny, XI. 342; XIII. 65, 256; XIXII. 12'2.; XXIXV. 67. Kołczyn, XI. 3m. Końskowola, XlXVIII. 173, 1'1'4;XlXiXLI.H, 43. Kurów, ·XlXVIII. 173. Markuszowa, XXVIII 178. Miasiące, X. 100, 102. Nałęczowskie, X. 239. Nięciecz1 XiX. 284, 288, 290. Puławy, Nowa Aleksandria, II. 95; VIII. 130, 13·6; X. 9; XIV 44; X:XVIII 1713; XiX:X. 178; XXXI. 116, 117, 163; XXXII. 411;XXiXVI. 92. Nowydwór, XX. 284, 288, Puławskie, XXVIII. 170, 176, 179; XXXII. 41, 45. Wąwolnica, VII. 96. Wrzelowiec, liX·. 299. Za~ody, XiXD{.VU485. Pow. Pułtusk. Chojniki, XXiXI1X.366. Chojnówki, XXXIX. 365 .Majki, :X:XJXLX. 3615. Nowa Wieś, IX. 408. Pułtusk, XXV. 107; X!XiIX 182; fX!XXVII. 485, 486. Pow. rpułtusk, V. 294; XXII 110, 120; XJXVI. 129; X!XJXII. 41, 44' XXXIX. 365. PrzY'Stań, XlXlXr.x. 366 RawyKurzatki, Rawy-Stasi~, 'X~X. Stasie, X!XIXi'IDC.365. Serock, XXXII. 41, 44, 45. Smogorzewo, :XXXIII. 158. Wy-szków, XV. 121; 36.5. Serock, X!XJXII. 41, 44, 45. Smogorzewo, .x:x~1IiI. 158. Wyszków, tX,V. 121; tXlXVI. 14. Wyszel, XXXIX. 366. zabiele Piliki, tX:XXJx. 366. zaibi:ele Wielkie, XX'XIX'.. 366. załubice.. XIXlXII. 41. Pow. Rac1borz. Beneschau, XLX. 3. Błnkowitz, XI'X. 3 Brzesnitz, XliX. 9. Brzezie, XI. 384; XIX. 9 Brzezówka. XIX. 9. Bud, Bude, Budy, XI,X, 9. Budzisk, XIX. 9. EIguth-Herzoglich-, XIX. 21. Gross-Hoschuetz, XIX. 26. Hulczyn, 125. Kobierzyce, XVII. 231 Nendza, XIX. 11. Ocyce, Otindorf, II. 123. Olsa, Olsza, V. 121 Pawłowo, Paulau, Pawlau, XIX. 23. Plania1 XIX. 19. Raciborz, Ratibor, Rathybor, Rath-wor, Rathburg, Razibor, II. 123, 124; XXXVII. 411; XXXVIII. 300, 441. Pow. RacibOTz, II. 125; IXlliX'.4, 9 11, 19, 26, 27. Ratsch Hradczany Raczany, Raczanky. XIX. 27. Schloss Ofiz., XIX. 9. Sosnowe, Wolmsdorf, TI. 1-23. Twol'ków, XI. 343. zabelkau, Zabilkuaw, Zabilkow. Zabilkuow, Zawelkow, XI-X. 3, 4. Pow. Pyzdry X.X.XVIII. 322; 324. Pow. Radom. Białobrzegi, XXXIV. 196. G-ębarzów, XXXIII. 195. Gulin, XlXV. 6. Jedłnia, X'XXIX. 170 Kozienice, ~XXV. 70. Lelów, XXXVI. 93 LaJgowo. XIXIII. 115. Oblesie, IX. 137. Piastów, VIII. 395. Potkanna, :X;XIX. 177 Prędocinek, XIII. 348. Przytyk, IX. 137, 233. Radom, XI 1-32. 201; XIX. 50; XXIX. 178; XXXVI. 6'9, 392; XX'XVII. 207. Radomskie. II. 199; HI. 160; IV. 54, 3~; X. 98; XTIL ~~02,303, 348; XIV. 314. 315, 319; XVII. 30; XVIII. 108; XIX. 51, 57; XXIII. 115. 121; X,XVIII. 2; XXXVIII. 299. Pow. Radom, V. Hradczanki, 47 Lud - Tom XL 294; VIII. 395;X:XII. 122 Gub. Radomska, VIII. 218. Pow. Radomsk p. Noworadomsk. Radomsk, X. 401; XXIII. 42; XXXVII. 486. Pow. Radzymirn. Wola Cyganowska, VII. 229 Pow. Radzymin, VII. 224. Pow. Radzyń. Białka, XVII. 133. Międzyrzec, XII. 276; X,X. 277 278 284 288 290, 291, 318; XXV. XII. ,X.X:VI: 48;.X,XXV. 50, 6&-69, 71, 721 74, 75. Międzyrzeckie, I. 188. Misie, VIII. 397. Plemień, ,XXXVI. 285. Płudy. ,X:IJI.264. Radzyń, lXIV, 47; lXVIII. 131, 133; iXX. 277, 284, 2'3'5, 318; ,XXXV. 62, Radzyńskie, .xXXV. 63. Pow. Radzyń, VI. 31; XI[. 264, 27'5;·XliV. 3Q6; ,XX,. 273; ,XXII. 110; ,XXIII. 66; ,XXV. 273; Ix,xn. 110; X.X~II. 00; ,XXV, 5. Si~mi~ń, X;X. 225; X,XV. 5. Turów, VII, 224; XII. 275; XIV, 221, 2'£1'9, 3 (}6;lXVIII. 133. Wohiń, Wohyń, lXViIiI.131; .xiX'. 284, 288. Pow. Rawa. Maz. Biała, XXXrvIII. 242. Glinnik, XiXVIII. 230. Inowłodź, XXVIII. 226-229. Konewka, ·XlXVIII. 230. Królowa Wola, XlXVIli. 230 La'szczyn, X. 104; XI. 108, 109. Rawa, VIII. 439; XXII. 110; 118. Pow. Rawa, X. 104; XI. 108; XiXIX. 183; XXXIII. 153. Rzeczyca, X,XVIII. 226-2'30, 234, 235; XXXV. 66; XXXIX. 33·2. Sławoków, VI 189; VII. 95.. 201; ·XIV. 3'ł9; XVIII 108; XXVIII. 127, 140. Spała, XXVIII. 230. Pow. Ropczyce Brzez~ny, XVIII. 99. Brzeźnica, I:X. 169. Brzezówka, Brzyźna, i �738 l l f. ,f ! t I I I lI 739 ,xII. 5'9. Czujek, ,XIJ:. 60. Dębica, VII. 101. Gnojnica, XII. 59. Gródek, IX,XlIII. 130. Nagoszyn, XJI. 59. Ocieka, ,XIT,.318; XXIII. 127, 128, 132, 146; XXXV. 38. Ropczyce, I. 64, 192; VII. 112; XI. 111, 318, 396, 397; ,XII. '5'7, 61, 82, 88, 336; ,XIY. 168,. 277; XVIII. 108; XXIII. 124, 127, 128, 132-140; XXIV. 100; ,XXXV. 7, 8, 10, 18, 26, 28, 38, 62, 70. Ropczyckie, IV. 59; VI. 3'76; V'IlII. 14:2--145, 150, 15;8.,1519;XVIII. 6, 99; XXIII. 114, 120; XXV. 419.Pow. Ropczyce, IV. 5:9, 91i; m~. 169; XUI. 7; XXIII. 63, 99, 102, 106."10'7; XXXV. 18, 20--'-:2'3,3 6, 73" 74; XXXIX. 251. Wielopole, XII. :518. Wrlkowice, XXIV. 100. Witkowice, 'IX'll. 60. Wola Ociecka,' XXIII!. 133. zagórzyce, .XIII. 7. zagrody, ,XlXIH. 1 132. Nazwy toponomastyczne pow. Rop- czyce. część Ropczyc,' !XU. pole, XII. 58. Błonie _ pole, XII. 58. Brzeziny -pole, lXII. 58. Chruścik - pole, XII. 58. Czujek forwark, ,XEI. 60. Dębna -:.. dolinka, !X~U.5'8. Diabla jama pole, IXl1I. '59. Dzial pole; ,XU. W. Górka - część miasta ROPczyc. .xIU. 58. Granice pole, 0011. 59. Gródek, Koci zamek wzgórze, XII. W. Gryfów, część miasta Ropczyc, !XII. 58. Gryfów grunta podm .. XlV. 278. Kopaliny - pole, \XIII. 59. Kopiec, xm. 60. Lisioki - po_ le" ,XlI. 59. Łysa Góra - urwisko, IXU. 60. Na baduni - część m. Ropczyc, XIT. 58. Piaskipole, XU. 59, Podgórze - pole, Baranice - 58. Blich - XII. 59. Podslońce częsc m, Ropczyc, XII. 58, Prebenda pole, ,XU. 59. Sikorki pole, ,XmI.59. Średnie - część m, Ropczyc, IXlII. '58. $rednioki pole, IXU. 59. Stawisko część m. Ropczyc, X,D!. 58. Stawiskaczęść m. Ropczyc, IXUI. 58. Studnia św. Barbary, XII. 59. SuchTowa góra ,część m. Ropczyc, XU, 57, 5'8. Szkotnia - pole, .xII. 59. Szpitalka pole, XII. 59. Szubienice pole, lXII. 59, 60. Targowica C2lęść m, Ropczyc, ,X,])I.518.Wąwóz - pole, XII. 59. Wierzbowa część m. Ropczyc, XlII. 58. Winnica - pole, XJ:I. 59. Wymowa - pole, XII. 59. Za kościólkiem część m. Ropczyc, XII. 58. Pow. Rybnik Biadaczów, B~doszew, datsch, Biadatz, tenhof, XIX. 4 Brodek, Bia- Biadoszek, Cisówka, Czissowka, XIX. 15. Dębińsko, Bea- XIX. 8. Tysschofka, Dubieńsko, XIX. 16. Dębina, Dembilna, XIX 16. Grodzisko, Alt-Loslau, XIX. 27. Jastrzębie, Jastrzemb, I1X. 30. Lubomla, XlXiXl;X. 280 Międzyrzecze, XXXIX. 280. Nieder-Belk, Ober-Belk, X1X. 3. RYJbnik, Ribnich, XVI 103; XliX. 21;XX:XVII. 208. Pow. RY'bnik, II. 125; XIX. 3, 8, 15,. 16, 27, 30; XXIX. 129; XXXI1X 274. Sy,ryń, XXXVI. 298, 299; XXIXIX. 27,8. A!lt-Laslau, .xliX. 27. Pow. Rypin Kobrzyniec Stary i Ngwy, XVII. 232. Rudom~n XXXI. 113. Dambin, Dubiensko, Pow. Rzeszów. Białlka, IV. 194 Blażowa, IV. 194. Brzeg, IV. 194. Bzianka, XX. 182. Czudec, VII. 112. Dobrzechów, III. 156, Hwo~dziank.a" XXVI. 65. JeŻÓw, I. 101. Kon1kolówlka, IV. 194. Kraczkowa, X:XlXI'X. 450, Łąka, IV. 194. Markowa, DX. 3. Rzeszów, Rzessov, Rischov, I. 64; 111. 164; V. 236, 237; VII. 112, 236; VIII. 143; IX. 102, 190; X. 427; XVI. 59; XlXI. 95; XXIII. 124; ~,X'IV. 108; XXIX. 19'3; X,XiX1V. 258; XiXXV. 24, 68; ~X;XVI. 3,93;XXiXI:XX. 445. Rzeszowskie, I. 201; II. 3iH; XVIII, 92; XX. 182; X,XIII. 63~68, 90, 95; XiX%V. 71; xxxrx, 4:51, 45;3455. Pow. Rzeszów, II. 257; IV. 194; IX 3, 259; XlXIII. 58, 70, 82, 83, 92, 96, 104; XJXLX. 162; 'XiXXVII. 419. Sokołów, I. 64. strzyżów, VIII. 70; IX. 190; XiXiXVII. 287. Tyczyn, IX. 190. Zabratówka, IX. 3, Pow. Sandomierz. Bogoria, XlXiX'IV. 196. Daromin, XXv. 135. Jankowice Kościelne, XXV. 135; ,XIXVI. 150. Komorno, IV. 116. Koprzywnica, XIV, 332. Łojowice, XJX:XlX'. 263. Malice, lXIXV. s.VIII1. NadJbrzezieprzedm,. I. 84, 86. Nowy Daromłn, XOCV. 135. PlebańSki Kamień, XVV. X. Rzym-karczma, XXVIII 135-138, 140. Sandomierz, Sadomir. Zadomir, Sandomiria, Szendo- I. 84; II. 263, 276; III. 56; IV. 337; VIII. 89, 3'9'5; XI. 39, 275, 307; XIII. 52, 50-tH, 64; XIV. 219, 314, 323; XVIII. 116, 134, 169; XXVI. 119, 140, 15'4; XXVIII. 137; X~I. myerz, Sodomierz, 164; XXXV. 68, 176, 179; XXXVI. 113; XXXVII 207, 208; XXXVIII. 446. Sandomierski I. 176; IV. 337.\ 338; V. 239; IX. 138, 225; X. 199, 229; XIII. 54; XIX. 55; XX. 1282, 301; XXViI. 139; XXVIII. 136, 24:9; XXX. 217; XXXV. 176. Pow. Sandomierz, VIII. 89; XXII, 122; XXIII. 63, 98, 102; XXXIX. 304. Wielog6ry, XXV. s.x.. zawichost, Zajechost, XVII. 7'5. Zai· chost, III. 164; VIII. 396; XXVI 119. Złota, XXXVI. 303. Pow. sanok Baian6wka, V. 195. Besk, VIII. 424. Btedacz, XII 309, 310. Bukowsko, IX. 89; XII. 309. Bykowce, X!XXI. 42, Czerteż, XII. 309. Dąbr6w1ka RuSka, XII. 309. Długie, IV. 195; VIII. 424. Jaćmiell'z" I 262, 268; III. 143, 188, 189, 289; IV. 116, 117 195; V. 170; VIII. 61, 80, 424; IX 89; XU. 300, 3<10.Kostorowce, XII. 309. Kunin, XII 43, 309. Łosie, XII 309. Międzybrodzie, XII. 309; XIII. 39, 42. Monastell'zeoc, XiXlXI. 36 Mrzygłód, XII. 309; XIII. 282; XXXI. 35. Niebieszczany, XII 309. Nowy Zagórz, XXIXI. 36. Odrzechowa, IV. 195; VIII. 424; XVII 253. Ołchowce, XII. 309, 310. Pielnia, X. 89; XVII. 253. Polana, XII. 309 Posada Jaćmierska, 1. 262; III. 14'2; IV. 195; V. 170; VIII, 61, 424; XII. 309. Posada Sanocka, 'XII, 309. Rymanów; IV. 235, 309, 311, 312; VI. 37, 53, 347; VII. 112, 2,55; XI. 27'5; XII. 300; XXIII. 153. Sanoczek, XII. 309. SaIIlok, I. 202; IV. 238; V. 237; VI. 78; VII. 204, 347; VIII 182; XI. 112; XII. 83. 309; XIII. 38, 40, 42, 60; �740 XIV. 86, 317, 328; XXIII. 165; XXV 17; XXXI. 36, 40, 42; XXXVI. 393; XXXVII. 207. Sanockie, I. 174, 197; XII. 309. 314; XXXI. 142. Pow. Sanok, I. 262; II. 257; III. 14'3; IV. 195, 307; V. 269, 300; VI. 37; VIII. 424; XI. 11'2; XXIII. 61, 70, M, 102, 104; XXVI. 54, 57; XXXV. 65, 66. Siemianowa" XII. 309. Sieniawa, XII. 309. Sojec,XUI. 39. Stróże, XIII. 38 Szczawne, XII. 309; .XXXI. 36. Trepcza, XXXI. 35, 36, 38, 41. Turzańsk, XII. 309. Tyrawa Solna, XII 309 Tyra.wa Wołoska, XIII. 282, 284. Wi'słok, XXIII. 102, 104. Wolica, XII309. Zaigórz, XII. 309; ,XIII. 40 Załuże, XIII. 40. zarszyn, IV. 195; VIII. 424. Zaslawice, XXXI. 35, 36, 42 zawadka Ryman, V. 195; Nazwy toponomastyczne pow. Sanok Bielik część zalrośli na Białej Górze, iXUI, 39. Cerkiewnaulica w Sanoku.. XIII. 39. Glinice - wzgórza, XlI.I. 39. Lado łąka, lXIII. 39, Nowy Swiat ulica w Sanoku, XIII. 3'9. Podgórze - ullea w Sanoku, XIII.39. Rybacka - ulica. w Sanoku.) XIII. 39: Sanowa uHca w Sanoku, XIII. 39. Selpy las miejski, XIIiI.~. Sojec 'bł~nie, XIII. 39, Wierzbolaz pole, XIII. 39. Wójtostwo - folwark p. Sanoldem XIII, 39. Zamkowa - ulica w Sanoku. XIII. 39. Zasanie grupa domów w Sanoku, ,XlIII. 39, Zydowska - ulica w Sanoku, .xIII. 39, Sanoczanin, XIII. 38 Sanoczanka, XIItI. 38, Sanisko moczary. X.XXI. 4,2, gm, zasław. 741 PoW: Siedlce. Broozków, XX 200. Domanice 2CX. 285. Kopcie. Xx. 285. Moko~ body, XX. 284, Mordy, XX. 284, 268. Niwiska, XIX. 285. Paprotna, XX. 2,M, 2'88 Pruszyn, XX. 285. Seroczyn, XiX. 285. Sied.lce, VII 224; xlv. 306; XIX. 58; XX. 27'5-278, 287, 289; J{1X1XVl.278. SiedleClkie, X. 35-2, 353; XVI. 412; XVIII. lOB, 117, 121; XX. 172, 173, 277; X:;XII. 110, 122; XXV1III. 'M. Gub. Siedlecka, XX. 2,S3. Skurzec, XIX. 285 Suchożebry, XX 284, 288. Wodynie, XiX. 285. ~buczyn, Xx. 285. Zeliszew, XX. 285. Pow. Sieradz. Bębnów, XXV .. X. Biezun, XVII. 162. Brąszowice, XlXlXV. 198. Chartupia Wielka·, X,iX'XVII. 245. Ozajkowa, X. 352. Dziagoszew, VB. 116. Jeziora, VII. 116. Kłocko, VII 116. Męka. VII. !l6, 121. Monice, VII. 116; XXVnI. 6'7 Podłężyce, VII. 110. Ruda, VII. 116 Sieradz, Siradia, Ziraz, Chirask, Seradz, Syradz, Siraz, VIiI. 113-128; XVI. 363; XIXII. 110. 116; XXIII. 66, 94; XXXV. 393; XXlXVU. 245. Sieradzkie, VII. 113-128; XVIII. 108; XX. 171, 182; X1X'X. 82; XXXVI1.453. Pow. Sieradz, XXlII. 65, 95, .96, 154; XX.XIII. 67. Trzebiiczne, VII. 116. Wola Męcka, VII. 116. Wośniki, VII 116, 121. zadzim, XXII. 112. Pow. Sierpiec. Piastowo, VIII. 3'95, 396. Piastowskie Piaski, VIII, 395. Sierpiec. Sierzp, Serpcz, Szerpcz, Ser~ peta, XlVII. 161; XVIII. 113. Pow. _ Sierpiec, VIII. 395, 434 Pow. Skierniewice. Skiierniewice, Squirnevicze,Squirnovicz, Squirznevicze, Skwiernie- V. 94; ,XIXII. UO; lXlXIV. XXJXVIII. 242. Pow. Skoczów. Briery, XVII. 229 Brenna. ,XXXV. 177; XOCXVI. 223, 224, 229, 2·50, 283, 2185.Cisownica .. Ciszowa Wielka, ZeisLowitz ,XVI.100. wicze, Pow. Sławno. De.rłów XX/XVI. 396; XXXVII. 410. Pow. Słupca. Bieniszewo, VIn. 219; XXVIII. 3 Kleczew, XXVII. 55, 74; .XlXX. 219, 220. Pow. SłupSk. Głowczyce, V. 321, 323. ;I~bice, V. 321; VI. 88. Kluki, V. 321323; VI. 88, 90-92. Rów, XXXVU. 265. Rta, Rto, Rotowo, Rotten, V. 322; VI. 90. Słupsk, StoLp, Sluppak, Slupsch, SLupz, Stolpz, Slupsk, Slupszko, Szlupische, Zlupen- V. 321; XXXVI. 393; XXXVII. 410. Pow. Słupsk, V. 324; VI. 81, 82; XXXVII. 265. StojęGyn, IV. 324, 325. Objazd, Wobiazda, Wobesta, XXXVIl. 265. Pow. Sochaczew. Sochaczew, Sochacew, .zochacaf XIV. 222. Pow. Sokołów. Cerall1ów, XiX. 284, 288; XX:XVI. 26. Jabłonna, XIX. 284, 285, 288, 290. Knychówek, XIX. 284, 28'5, 288. Kossów, ,XX. 284, 285, 288. Kożuchówek, .XIX. 284, 288. Rozbity Kamień, XX 284, 288. Skibsis, Ztolp, niew, XX. 284, 288 Sokołów. XX. 284, 288, 290. Skrzeszew, XX. 284, 285 28'8. Sterdyń. XX. 2'84, 285, 288, 290 Wirów, XX. 284, 288. Wyrozęby, X'X. 284, 288, 290. Zembr6w~ XX. 234, 288, 290. Pow. StaTogard. Gniew, XiXVI. 148. Rybark, X:XiXV. 61 Starogard, Stargród, Stargrad, Starigard, XiXVIII 103. Pow. Stopnica. Borzymów, IXIXV.s. ,X. Czarkowy, ,XI. 3117 Dziesławice, VIII. 321; XXI. 259. Janina, VIII. 439; XlXVI. 36 Jastrzębice, VIII 210. Korczyn, XI. 316. Ossówka, I. 23; IX 196; X1XI. 258, 260; xxV. X. Sicisławice, XI. 316. Pow. stopnica, I. 23; VIII. 210, 439; 196; XI. 317; XXI. 258-260; XXVI. 36 Tuczempy, XI. 381. Zerniki Dolne, VIII. 2.l{); XXI. 25-9. Zydów,XXI. 66, 252. Pow Strumień. Lall1dek, Lęda, VII. 199. Pow. Strzegów. Byczyn, Pitschen, Pyshyn, IX:DX.5. Pow. Strzelce Wielkie. Dombrowe, XIX. 19. Dombrowke, x.I:X 19. Grodzisko, XIX. 27. JemieLuica, ImieLnik, Himmelwitz, II. 118. Pow. Strzelce, X1XV. Hl. Strzelce WI II. 123 Wąsów, Wonzow, Wqsosze, 'XXiXVIII. 417. Zimnawoda, Kaltwasser, II. 123 Pow. Strzelno. Strzelin, Białobrzezie, RotschLoss. XlXJXVIII. 4117.Borek, Grossburg, XliX. 7. Borów-Bohrau, 'xliX. 7. Bork, XIX. 7. Strze-lno, 'Strelno, IV. 171; X'XlXVIII. 327, 417. By- �743 742 czyn, Pitschen, XI,X. 5; XIII. 7. Sobota, Bobotka, Zobten, II. 123. Zuckelnilk, XVII. 187 Pow. StrzY'żów. Łąc~i, IV. 311. Łęki, XI 67, 128, 100, 191, 4<06,407; ~~XV. 18, 38, 39. MarkuszQwa, XIV. 2'95. Pow. Strzyżów, III. 156; IV. 195, 310; XIV. 295; XXXV. 39. Pow. Sulęcin. Łagów. XXXVII. 412. Pow. Suwałki. Filipów, VI,I. 338. Suwałki, VII. 223; XXXIV. 14.2.Suwalszczyzna, XiX. 315; Ł~X. 84, 107, 117, 118. Gub. Suwallska, VIII. 218. Pow. Śrem. Bodzyniewo, XIV. 200. Dobczyn, X!~IX. 271. Kórnik, KUl'llilk. I. 64; X:X:XVI. 395. Lubiatów, XI 195. Mechlin, XJX.XIX. 328 Sram, Szrem, Zrem, Srem, Cirem, SiT'eme, Serem, Srz~ Sreme, Scrim, Strym, Shrem, Strzym, Strzem, Szrim, Srim, Scrym, Screm, Srzem, Schrim, XII. 108. Pow. Śrem, IX. 195. Pow. Środa. Belkau, XIX.3. Cezarowice, Zies€rwitz, Sciseronici, ,XJV[l. 187. Chwałlków, ~X!XVII. 14'2. Gniewków, Gniejgau, XIX. 13, 24. Gohlau, Golov, GoLa., XIX. 24. Iwno, ~XI. 2514; XJXVIII. 130; )CXJXII. 41. KO'selwitz, p Gniefgau, XIX. 13, 24. Kosiau, XIX. 13. Kostrzyn, ;XX;XII. 41, 43, 44 Mystki, XiX. 17\1 Nietrzanów, XX. 171. Polwica, X,X'X'VII. 132. Sarbinów, XXVI, 10, 17. Pow. Środa XIlX. 3, 13, 14, 24; XXXVII. 142. Wygoda, XXVIII. 132. zaniemyśl, Santomischl, XXXVII. 142, 14'3. l, Pow Świecie. Biechówka, XXIII. 118, Bukówno, V. 32,1. Dąbrowa, XXIXVI. 401. Grabowa Góra, VIII. 320. N'owe, Neunburg, Noybork, XVIII.' 132, 13'5. Pow. Świecie, X.XlXI. 171. Sa,rtowice Górne, Sartawiz, Zartawicza, Sartawitz, Sardewicz, Ober Sartawitz, Swece, Schartowicz, Scartowicz, Zv:ece, Sarkawice, Świecie, Zwece, Sueche, Swetz, Sweze, Schwetz, S. an der Weichsel, V. 3':n; XVIII. 132; ~XXVIII. 103. Pow. Świętochłowice. XXIX. 129; XXX. 241. Pow. Syców. Dombrowe, XIX. 19. Gola, Gohle, XIlX 24. Gostiz, Gostzeczna, Goschuetz, XIX. 25. Klein Kosel, XIX. 13. Międzybórz, Mittelwalde, II. 123. Miłogoszowice, Milogoschowicz, XliX. 25. Pawłowa, Pawelau, XIX. 23. Pow. Syców, II. 125; XXXVIII. 327. Pow. Ścinawa. Dębcz, Tampz, XIX. 15 OberNieder- Mittel Dammer, XIX. 19. Gościec, Miłogoszowice, Muehlgast, Gostech, iogoschwicz, Gosc, Kostitz, Mi- XIX. 25. Pow. Świdnioca. Gross-Klein Kosel, XIX.13. Świdnica, XXXVIII. 417. Zagań, XXXVIII. 417. ZalI'ów, XXXVIII. 417. Pow. Szamotuły. Komorowo XXXIX. 266. Pow. Szczecin. Szczecin Stettin, I. 267; XIV .. 39, 40, 43 50, 51, 209; XVII 194; XX~VII. 265, 293. Zempin, XVII. 188.' Pow Szczecinek. Parsęck, XXXIX. 283, 299, 29U. Pow. Szczytno. Margraibowa, VII. 95. SOŚl1ia, XXV. X. Szczytno,\ Ortelsburg, XXXII. 40, 42, 45; X'XXVII. 415. XXXVIII. 339, 44<5.Pow. Szczytno. VII. 95; XXIII. 50, 621 97. Tylków, VII. 95. Wielbork, X!XIII. 60,62, 109. Zimnawoda, Kaltwasser, II. 123. Pow. Sztum. Dzierzgań. Christburg, IXIX:III.12. Michorów, XXl~. 180 Pow. Sztum" XXIX. 180. Pow. 8zubin. Gąsawa, XXVIII. 1'24. Kcynia, XXXIX 280. Smogulec, XXXV. 179. Pow. Szubin, 'XXXV. 179. Zabiczyn, XXXV. 17'9. Pow. Tarnobrz.eg. Dzików, XXI. 266. Furmany, V. 294. Grędek, XXiIY 6. Grębów, I. 85, 86; XI. 278; XXIX. 1, 5. Jadachy, VIII 3096. Jamnica, XXIX. 1. JaS'tkowi'ce, 1. 50, 79, 81, 83, 85, 86. Jeziorko., XXIX. 1. Justkawice, XX. 1H2. Ka'czy Grądek, Ka'czy Grodek) X,XIX. 6. Klonów, XXIX. 6. K,rawce, X'XIX. 3. Łazi'ska, XXIX 6. Miechocin; I. 129. Miętne, XXI'X. 6, 7. Nadbrzezie,. VIII. 234; XX. 182. 01endry, XXIX. 6. Palędzie, X. 135. Radomyśl, VIII. 507. Rozwadów. I. 144; VII. 112; X'1II. 263; XXI. 266; XXHI 124; XXV. 50, 70; XXIX. 1, 3. Rybna Kolonia, XXXVI. 296, 297. Sobów, VIII. 396 Sokół, XXTX. 6. Stale, I. 47, 51, 79, In, 83-86, 129, 130; X. 135; XI. 274; XIV. 47, 215; XVI. 290; XXI. 266 Tarnobrzeg, I. 61, 81, 8'9, 124,144; VII. 177; VIllI. 57,70, 234; XI. 96; XIV. 34. 46, 47, 170, 215, 290; XXI. 267; XXIII. 124; XXIV. 112, 113; X,XIX 1; XXXV. 62. 64l 68, 74; XXXVII. 29. Ta,rnobrzeskie, I. 50, 129; VI. 376, 412; IX. 258; XVI. 290. Pow. Tarnobrzeg, L 46, 50, 63, 79, 83; 85; IV. 195; VII. 92; oX.135; XIV. 161, n5'; XVIII. 11; XX. 182; XXXV. 73. Wydra, X,XIX. 6. Nazwy toponomastyczne pow. Tarnobrzeg. Bardo - pole, XI. 274, gm. Stale. Choina - las, XI .. 2'74,.gm. Stale. Dulów Grad, Duluw Grod"XIXiliX. 6, gm. Grębów. Głogów la~. X:I. 2'74, gm. Stale. Grądek -zabudow., ,X.XII/X.6, gm. Grębów. Grzęba - łXJXlDX5,t gm. Grębów. Jaworów grad, Jaworuw grad, X.XIx.. 6, gm. G rębów. Jaźwiń XXIX. 5,. 7, gm. Grębów. Kąt OC XIX. 5, gm. Grębów. Klonów _ przysiółek, XXIX'. 6, gm. G,I'ę. bów. Lipowe Grady, Lipowe grody, XXIX. Q gm. Grębów. Lipie _ las, .XI. 274, gm. Stale. Łaziska _ zabudowanie, XXI.X. 6, gm. Grębów. Miętne przysiółek,. IX/XIX. 6, gm. Grębów. Mokrzyska Gać. XII. 275. Niwa za'budowanie, X,x.r.X. 6, gm. Grębiów. Nowiny - przysiółek, XXIX, 6. Piasek - XX:rX. 5,. gm. Grębów. Sokół przysiółek, XXIX 6. gm. Grębów. Szlachecka, iX1XillX'. 5, gm. Grębów. Tarnina - pole, ,XI. 2.74 gm. Stale. Trzeciepastwisko, ,XI. '2174, gm. Stale. Wielki Grad, Wielgi Grod, XXl.X. 6, gm. Grębów. Wiry - zabudo- �745 744 wania. XXIX. 6, gm. Grębów. przysiółek, ~XIX, 6, gm. Grębów. Zabrnie Dolne i Zabrnie Górne, przysiółek,. XXIX. 6,gm. Grębów. Zaoście, Z<iuośic część Piasku gm. Grębów, XXXIX 7. Zapolednik przysiółek. XXIX. 6,gm. Grębów.Zarokicińki pole, XI. 274, gm. Stale. Pow. Ta'I"llowskie Góry. BIachotta, Xl X. 6, Kozłowa góra, Koschwitz, Koslowagora, Koslowa Góra, iII. 195; lXIIX. 13. Repecka, X'XXVI. 293. 295; XXXIX 266, 268. Rybna kolonia, XXXIX. 264.,270, 272, 27:3.Tarnowice, Tarnowskie Góry, XVI. 103 Pow. Tarnowskie Góry, II. 125, 193; XIX. 6, 13; XXV. Ill. Wierszowa, XXV: Il2; XXXIX. 27. Pow. Tarnów. Bogoniowice, XXXIV. 197. Bogumiłowice, X. 94; XIV 18'2, 183. Chyszów.. XiXII I. 85, 96. Ciężkowice, I. 188; IV. 309, 3Il,314, 317; VI 294; XI. 327; XXVI. 89; XXXV. 25. 26, 38. Dąbrowa, XXIII. 15£. Gromni'k, I'X. 258. Jawornik, XXIII. 87 104. Lichwin, liX. 254; XXXVI. 24'3. Ltsia Góra, IX. 259. Lubcza .. IX. 258. Łękawica, IX. 258. Poręba Radlna, IV. 311. Ryglice, VI. 196. Rzędzin, XXVI. 6. Skrzyszów, XU. 3'21; XIII. 254. 255. Świebodzin, VII. 177 Tarnów. I. 64; II. 95, 236; III. 46, Stl, 296, 391; VI. 5, 28, 34, 291, 3·16; 15tl, 192, 285, 335; V. 49, 99. 295, 370; VII.96, Il2, 17'6, 177, 218, 238 25tl; VIII 164 335; IX. 1000, 102, 258, 260, 262; X. 94, 96, 155. 450; ~I. 322. 4Q1; XII. 116, 121; XUI. Wydrza 36,62; XIV. 174, 182; XV. 223; XVI. 410, 414; XiXI. 95; XXXIII. 156; XXXV. lO, 18, 24, 68, 70; XXXVI. 43, 47, 50, 243. 394; XXXVH. 150, 204, 200; XXXIX. 444. Tarnowskie, II. 334; X. 261; XIII. 254; XV. 2120; XXIII. 156; XXXV. 61, 63. Pow. Tarnów, II. 125; IV. 195.. 310; VI. 395; VIII. 142, 157, 168, 202; ID{. 254, '258. 259; XXIII~ 58 69, 70, 82, 85,87, 90, 96, 98 ,104, 156; XIXXI. 174. Tuchów .. XXXI. 174; XX'XVI. 2'56. Tuchows~czyzna,I1X .. 254. Wierzchosławice, X. 450. Wola Rzędziń'Sika, XIII. 36. Zail.aisowa, II. 373.,374; IV. 49; VII. 222 Zabno, VIII. 53; XXX. 153. Pow. Tczew. Tczew,Dirschau, Derschaw,' Dersov, Dersovia, Tersev, Dyrsov, Therssov, sev, Trsevia, Dirszowe, Thsezow, Tre- Trsev, Trsow,. XVIII. 132; XXVIII. 103; XXXIII. 4 Pow. Tomaszów Lubelski. Huta szklana, IV. Il; V. 167. Jarczów, VII 22,9; XXIII.l2,2; XiXVIII 48. Krynice, IV. 200; XVIII: 59, 99. Łaszczów" Ul. 191, 314, 316, 325--327 Tomaszów Lubelski, XIX. 62, 64, 65; :XXIV. 98. Tomaszowskie, XXVIII. 17'7. Pow Tomarszów LuIboełski,I 158, 159; III. 191, 314; V. 167; XVIII. 99; XXXII 120, 122; XiXlIiI 59; XXVIII. 48. Tyszowce, VIII. In, 174.. Pow. Toruń. Chełmża, Culmsee, Kulmsee, XXV s. VI. Papowo Biskupie, Papau, XXIX 167, 169. Rzęczków, XiXV. s. V. Toruń, Toroń, Thorn, Thorun, Torunium, II. 348, 358. III. 165; X. 9; XI 112, 342; XVI. Ill; XVII. 75; XVIII. 132; XXI. n. 75; XXVIII. 103; XXXII. 43; XXXV. 175; XXXVI. 394; XXXVII. 241, 454, 400, 469, 484, ToruIl. XXXVIII, 422, 433, 462. Pow. Trzebnica. Borów,Bornov, Borov, XIX. 7. Chróśdna, Croscyna, Crosczina, Kroschczina, Gross Kleinkrut- II. Gross- Klein Commerowe, Comorow .., XIX. II. Dombrowe, XIX. 19. Głogczyce, schen, X,IX. Glogszycz, Glokschutz, Klokschicz, XIX. 22, Głógczyce, XXXVI. 85. Klein Biadauschke, XIX. 4. Komorniki, Kummernikk, XIX. 12. PaWłowicze, Pawelwitz, Paulo v, Paulowicz, Pawelau, Pawłów, XIX 23. Piast, Piastenthal, 395. Trzebnica, Trzebnice, nyc, Trebnich, Trebniz, VHI. Treb- Villa fo- II. 124; VIII. 359; XXIXVIU. 327, 417. Pow. Trzebnica, IiI. 135; ,X!l\X, 4, 7, 11, 12, 1>9,22, ,23. Pow. Tuchola. Piastoszyn, VIiIiI. 3'95, 397 Tuchola., Tuchel, XIXlVIII. 103. Pow. Tuchola, VIII. 395. Pow. Wadowice. Andrychów, NI. 138, 140.,154, 2~"1, 331; IV. 117; V. 309; VII. 224; IX. 254, 287, 293; X. 220; XI. 69. 70, 194; XIV 302, 370; XVI. 79,81; XX 246; X~III. 91, 161, 167; XXIV. 103; XXXVI. 224. 229, 236, 24'3-245;XXXVIII. 296. Bachowice. IV. 3U; XI 277. Barwałd, Barwald, Harwald, V. 252; XiXVHI. 7'5.. 76. Biertowice, XXIV. 115 Brzezinka przy Andrychowie, rensis, Trebenicz, Trebnitz, IV. 311; XX. 246; XXXVI. 224, 250. Brzozowa, XI. 373, 375.. 37637'9, 380-387; XIV 3'31. Budzów, XIV. 164; XXXVI. 223. 224, 229, 232, 245, 250. Choc7Jnia, IV. 262; XI. 199; XIXlXIV.158, 166; XXXV. 23. Dą.brówka.. XXXIV. 160. Frydrychowice, I,X. 262; XI 70, 199; XlX~VI. 244, 249. Gierałtowice, XI. 199. Głęlbowice, VII, 225; XX. 301. Gorzeń, IX. 262; XXlIII 180; XXIV. 158; XiXXVI. 249. Graboszyce, XI. 199. Harbutowice, XII. 24; XiX'XVI. 224,229.,234, 244,245, 249, 250. Jaszczurowa, XXXIV. 158-160-165; XXX¥!. 224, 245. 250. Inwaid, II. 63, 252; IV. 117; IX. 186, 262.. 407; Xl. 69, 70, 194, 199; XIV. 377, 378; XiX. 246; XXHI. 16'!; XXVIII. 76; XXXIV. 165; X:XXVI. 244, 2419.Izdebnik, I. 224; 337; XI. 383; XXXVI. 245. Ka'czyna. XX'XVI. 245, 250. Kalwaria Zebrzydowska, H. 65; V. 122; VII 25:6; VIII. 53; IX. 254; X. 337; XI. 71, 191, 397; X~IV.263, 300; XVI. 8il, 304, 374; XXVIII 79; XXXVII 285, 307; XX:XVIU. 296; XXXIX. 315. Klecza, II 232. Korcza, XX. 250 Koziniec, XXXIV 166; XiXiXVI. 224, 22-9, 234, 250 Krzędn, XXXV. 13,41. Lachowce, IV 187. Lanckorona, Lackorona.. III. 114; V. 25'2; X. 119, 274; XUI. 1, 62;XXXI. 84; XXXIV. 164; XXlXV'I. .236, 245. Laskowa,. IV. 311. Leńczów, XXXIV 166. Leśnica XXX'VI. 245, 250. Lipowa. xXtXVI. 229. Łączany, X. 455. Łękawica, XiXX. 1M; XXXVI. 224, 229, 245, 250. Mucharz, XVI. 100, 101; X"XXVI. 224, 244, 245, �746 :lil· I 1 f. i '/I ! . t; , ~; < J 24!l 250; XiXOCVII. 534. Nidek, 91, 107; XX VIIII. 75; XXX. 151. II. 232. Paleza, ,XJXIXVI. 224., Wieprz. XI. 70; XX 246, 285; 244, 245, 2<W" 250. Palezewice XXXI. 163; XXXVI. 245. WitaXVI. 213. Piotrowice, IV. Hl. Po~ nowice, XI. 73; XVI. 213. Zabiedr. VIII. 393; IX. 9'3, 299; chełmna., XXXVI. 223, 245, '250. XXXV. 41. PonikI. Ponikiew Zagórnik, Xl. 69; XX. 246; XXIV. 164, 166; XJXXVI 224: XXXVI 224, 229, 249, 250. Za245, 250. Poręba. Swinm. XXXVI. krzów, XX:XVlI. 224. Zator, IV. 250. Przeeiszów, Prejeów, I. 164 IH; VIII. 59; XIII. 243 Zawadka, Przybradz, XI. 199. Radocza, XI. IX. 262. Zebrzydowice, XVI. -304, 199. Roezyny, XI. 70; XX. 246; 305, 315q 374, 385; XVU. 60; XIX. XXXVI. 224. Rudze, IV. 311. 67. Zem\birzyce, VIII.164; X!XXIV. Rzyki, XL, 70; XX. 240; XXXVI. 170; XXXVI. 223-235, 245, 250. 224, 229, 244, 245, 249. Skawa, Nazwy toponomastyczne pow. WaVIIIl. 164. Skawce, XXJXI. 84; dowice. XlXXIV. 168; XXXVI 224. 245. Gaehówka karczma, XXXIV. Sikawinki, X:XXIV. 169; XXXVI. 100, 162, p. Wadowt'ce. Las lęka224, 245, 250. SOSIlowice, XIX. 49 wieki, XIX;X:IV.166, p. WadowiSrpytkowice, XIII. 243-245. Stryce. Mikolaj _ przysiółek, XXX'IV. szow, ,DX. 186, 189; X;X'XVI 224, 400 p. Wadowi-ce. Pod Lipkami, 245, 25{).Sułkowice .. III. 154, 155; IV. 81. XI. 69, 70; XXXVI. 2'24, 245, 25{) Pow. Wałbrzy<:h. S2il:eszowice" Sleszowice, XXXIV. Solice, Salzborn,. Salzbrunnen, 161, 164, 168, 170, Targanica, XX. Salczburn, III. 2'91, 246; XXXV. 23; XXXVI 224.. 229, Pow. Wałcz. 244, 249, 250. Tarnawa, XXXIV. Wa<łcz, Walęez, Walecz, Waleze, l58.Tłuczania, X:X.X,18'1;Xx:X[V. Walda, Welcz~ Volzen.1 Cron, 167. Tomice, XI. 199. Wadowice, Crone, Corona, Krone,. ArnesI. 189, 191; II. 71, 96, 175, 218. III. 163, 164, 192, 286; VI'!. 203, krone, Arnskron, Deutsche Krone, 256; VIII. 66, 114, 117, 164; IX. XI. 00. 254, 262· 263; 'Ja!. 33, 38, 69, 73, Pow. Warszawa. 199, 385; XII. 27; XIV. 164; XVI. Bródno Stare, XXXIX. 280. Gocław, Xx. 286. Grodzisk, Xx. 286; 88; XVII. 69;XXDII. 62; XXVII. XXXVII 246. Lipków, X. 102. 88; :XVliI. 69; oXlX:III.62; XXVII. Otwock, XX[X. 179. Palmiry, 180; XXX. 181. XXXIV. 158, 159; XXXV. 61; XXXVI. 222, 225.,233, XXXVI. 5. Powsin. XXII. 117. 244; XXXVII. 208; X:XlXVIIII.296. Raszyn, III. 9:5. Swidry Wielikie, Wadowiakie, V. 167; XVI. 387. XVITI. 132; X:XI. 66, 249. UmiaPow. Wadowice, II. 63; IV. 195, stów, I. 3l .. 18'5. Wall'szawa, War279.. 311; VlIII. 66, 70, 150, 164, szowa, Warszewa, Varsovia, Var393; IX.90, 186, 253, 254, 262, 391; sehovia, I. 31, 185; II. 1, 3, 66, 73; XI. 67. 71; XII1.16O; XXIII. 84, 94, 95, 311, 341, 3~, 355, 358; 74? ILL 134; IV 114., 402., 404; VII. 239; VIII. 173, 396, 398; X. 9, 101, 102, 455, 457; XI. 110, 112, 118, 181, '275,2919, 342, 344., 417; XIII. 79" 266; XV 248; XVI. 268, 279, 200, 326, 330, 33'2, 412.~4.20, 427, 4'28; XVIII. 11~. 134; XIX. 60; XX.172, 278; XXI. 40, 61, 70, 71, 75, 76, 77, 91, 92, 248, 256, 259, 263, 265; XXVI.119, 127; XXVIII 29, 111, '2'15, 230; XXIX. 235; XX:XV. 66; XXXVI. 20, 26... 27, 36, 6\2. 69, 7,1; XXXVII. 145, 207, 209, 244, 412, 456; 45'9, 460, 469, 4'86; XXXVIII 210, 3013 44'6; X~XIX. 3'23, 367, 403. Warszawskie, XW. 412; XXXV. 60. Pow Wa~zawa, XXII.110, 160; XJXIII. 187 Gub.' WarszawSka, XVIII. 121; Wilanów, XXIlI. 117; XXV. 1m. Zakrzów Leśny, XXIII. 187. Pow Wąbrzeźno . Lisewo, xx!xrx. 28\3.. 289, 2-90. PQw. Wągrówiec. Łopienno, XXiX. 258; XXXIII 157; Rzym, XXV]II. 137. Skoki, IX.375. Pow. Wągrówiec VIII. 219; X!XVIU. 137; XXXIX. 1334.Wojciechów, XiXXll1X.~59, 2,91. Pow. Wejherowo. Bendargowo, Będargowo, IV. 321. Gdynia .xXVIII. 35; XXiXVII. 411. Gnieżdżewo, X:XXVII. 6. Luzin, fliX.91. Wejherowo, Wejerowo V. 321; VIII. 312, 314; XXVIII 103; XXXVII. 4'60. Ząblewo, V. 321 Pow. Welawa, Iława n. Preglem. Tapiowo, III. 103. Pow. Węgrów Podlaski. Cierpięta, XIX. 286. CzerwQnka, XX. 284, 283. Dr.gicz, XX. 286. Grabiny, XX. 286. Grębków, XX. 2£5. KsiężYZJIla, XX. 286. LeŚina, XX. 284.. 286, 288. Liw, XX. 285. Miedzna, XX. 284, 288 Polków, .XiX. 286. Prostyn, XX. 284 285, 288; XXVII. 486 Rabiany, XX. 286. Rowiska, XX. 286. Rzym karczma, XXVIII. 135-1138, 140 sadowne, XX. 2'85. Sekłok, Szakłak, X!X. 2-86. Soboń, XlIII 9, 12. Stawiska, XX. 286. Suchodół, XY 286. Węgrów, X.x. 278. 284, 287, 28'8; X:XVII. 120; XXVIII. 134;XXXVII. 485; XXXIX. 115, 121, .550. Pow Węgrów., XlIII. 9. Wielądki, XX. 286. Wielgie, XX. 286. Wieliczna, X,X 28,6. Wola KorytniJca, Xx. 286. Wyszików, XX. 284, '2'S8. Zgrzebichy, XX.. 286. Żelazów, Żelazowa, Xx. 286. Pow. WielicZJka (dawniejszy) BieńJków, VIII. 89. Bieżanów, Biere:anów, IV. 451; XI. 383; XXX. 37, 3·9, 41, 46-49, 51, 5660, 63, 65,68, 70 Bidory, V. 223. Bi'skupice, V. 226----"2.28; XXX. 5,1. Bodzanów, VIII. 11'2. Bogucice, IV. 287; XI. 270; X'X:X. 61. Borek Failęcki, XI.17, 18, 25, 32. 145. Bugaj l Xl. 17--121,24, 32, 34, 41-44, 13{}-,135, 145, 149, 159. lIH. XXX. 62; XXXVI. 224, 229. BY'szyca, X. 47; XXXVI. 245. Chorowice, VIII. 3·35; XI'!. 50, 219. Dobczy·ee, VI. 112 306; XI. 17, 32; Xlm. 62. Gdów, XXXIX. 294. Glichów, XXXVI. 246. Kędzierzynka, X. 94. Kobielniki, x.xrx. 104, W5. Kobierzyn, XVII. 232. Kunice, IX. 262 XII. 133. Łazany, X,XXIX. 334 Mogilany. VIII.335, 403. R~nowa, V. 87. Siepraw, VIII. 89; X. 47, 48; �748 749 XI. 17, 33, 13,6. 154, 192; XXIII. 71, 87; X,XX. 40, 43,56, 63, 72; XXXV. 25, 39. Sieraków1XXXV 27. XX!XVI.245. Sierpowice, XVI, 351. Sidz~na, Siędzina. XXX. 61; X'X:XVI.249. Skawina, II.68, 345; . V. 1222;VDII. 224, 335.,443; XI 17. 20, 21, 23, 29, 34, 40, 44, 47, 49, 140, 144. 146; XI. 24, 38, 44, 50, 123, 133-135, 191; "UL 62, 244, 245;XXII. 138; 'XXDII 154; XXIV. 106; XXX. 39-43, 45-49 52, 56, 62, 67; 71-73; X!XXI. 60. SkotnTh:i1 IV. 27:9; IX. 94; X. 47, 89; XIII. 44, ,83, 137. Skrzynka, XXJXVI. 245, 247.• 2'49. Stadniki, V. 224; X.' 94. Stry.S'zowa V. 225, 231. Swoszowice, VII. 112; VIII. 3a5; XI. 20-22, 30, 34, 147, 150. 1;57. Sledziejowi!ce, XX!X. 49. Świątniki Gocne, 'I. 62; XI. 17, 21, 23, 198; X,XX. 40-43, 45, 49, 50, 51, 5~1j9, 50, 62-64, 68, 70 -72. Sygneczów, XXX.71. Trombki, Trąbki, IX. 260; XXV. 32; XXXVI. 2419 Tyniec, III. 267; IV. 100, 337; V. :223, 278; VI. 295; VIllI. 160; rx. 94; X. 87, 119; XI. 20, 23, 34, 40, 44. 47, 130, 133, 134, 141, 147, 153; XII. 42.. 191; XIII. 64; XVIIlI. 108; X'XIII. 154; X'XXV. 19, '26-28; XXXVI. 240; XXXIX.598. Węglówka, XXXVI. 223, 229. WieliczJka, Magnum SaL. VeHczka, VieHczka, WieHcza Sól, [. 61, 64; II. 355; III. 347, 350, V. 91. 99, 100, 235; 278; 290; 391; 357, 385, .388; IV. 27'8, 291, 344; V. 91, 99, 100, 235, 278\ 290, 391; VI.6; VII. 212..238; VIII. 29, 112; I~. 102, 257, 259; X. 221, 324, 452; X'I. 17. 31, 35, 41, 42, 45, 418,49, 96, 111, 130, 132-134, 142, 144. 148, 322, 381; XIII. 50, 62, 65; XIV: 345, 400; XXI. 2.67; XXII. 162; XXVII. 155; XXVIII. 127; XX'X. 37-39, 41, 43, 46., 47, 5559, 61-65, 67-69, 71, 118, 217, XXXV. 8, '27.. 38, 40, 62, 68, 180; X!XXVI. 43, 49, 50. Wielickie, IV. 33'5. Pow. Wieliczka. II. 373; IV. 195; V. 100, 220, 233; VIL22Z; VIII. 49,56, 60.,89, lI7; IX. 64, 168, 197,253; X. 46, 47, 102, 448; XI. 73, 192, 342; XIV.167; XXIII. 5,9. 68, 70, 84, 92--94, 100, 105, 115; XXVIII. 136;X'XX. 36; XiXXV. 39, 69 Wierzbanowa,IJ:X. 64; 'XI. 73; XXIXVI. 244, 249. Wiśniowa, IX. 257, 259; XXIII 115. Witkowice, lXV. 151. Włosania, XU. 44, 50. Wola Duchacka., II 361, 362, 369; V. 289; XlI. 44, 52. 123, 134. Wrząsowa. XII 44, 220. Zablocie,. X. 255; XI.380. Zakliczyn, X. 168, 424; 'XX,X 42.. 43, 45, 5,1, 55, 65, 'ł2. za:k,rzówek, III. 162; XII. ,38; XXIV. 107 Z)bydniowice, XII. 44, 12~127, 137. Zręcz)'1ce, IV. 224, 231; XXXVI. 245. Zerosławice, XXXV·I. 215. Nazwy toponomastyczne pow. Wie-, Hczka. Bagienko las, V. 222, 223..231, gm, Skawina. Bańkoskie - przysiółek Bierczy, VUI. 153. Bory la,\. V. 222, gm. Skawina, Cmentarzysko pole, V. 224 om, Stadniki. Debrza - pastwisko, V. 224, gm. Stadniki. Dzwonia debrz., pastwisko, V. 226, gm. Stryszowa. Habiedowe. Habiedowy dó~, V. 226. gm. Lfpnik. Kąty - część wsi Lipnika, V. 226. Kościelisk - pole, V 224 225, gm. Stadniki. przysiół, V. 2'27, gm. Świątniki górne. Pow. Wieluń Komorniki, VIII. 220. Wieluń, X. 401; 'XXVI. 18, 23; XXXV. 66; X,XXVII. 270; XXXVIII. 232; XXXI'X. 246, 348. Wieluńskie, 'XVI. 428. Pow. Wieluń, VIII.220; XV. 2. Pow. Wieleń, XV. 2. Pow. Wielkie Strzelce. Kommorniken, XIX. 11, 12. Pow. Wielkie Strzelce, X!IX. 3, 12, 19, 27. Ujazd, II. 120. Pow. Włocławek. Brześć Kujawski, :XXXIX. 254, 257, 286,290 Choceń, 'XXI. 66, 250. Chodcz, VIII. 88. Dobrzyń, Dobrzeń, X'VI'I.75. Kowal, XXII 63. Kretki, VIII. 439. Lubień, XlXXVII 485. Smogorzewo, 'XX. 170. Włocławek, Radawek, Wrodaivek, X.9; XL 1&3; XVI. 428, 429; 'XVII. 164; XiXI 75, 270; XXVI. 8. 14; XXXVI. 394; XX1XVII. 24'2, 491. Pow Włocławek, XXXVII. 412. Pow. Włodawa Dominiczyn, XX,. 285. Gródek, Xx. 285. Irkuck. 'XX 286. Luta, XX. 285. Macoszyn Mały, Wielki, XX. 285. Majdan Stuleński, X'XI. 94. Opole, VIII. 284. 28!l, . ,90. Orchówek, X'X. 284, 288, 290 Ossowa. 'XX. 285. Ostrów, Xx. 285, 290. OstroW1ki, X'X. 284, 288. Parczew, XX. 278, 285,' 287.' Sosnowica, XX. 284, 2'88, 290. Sudybor XXV 5, 6. Uhrusk, Huhrusk. Huhrosko, XX. 284. 285, 28'8. Urszulin, XX. 285. Wereszczyn. Wydarta XiX. 284, 285, 288, 290 Wisznice, 'XX. 284, 288, 290. Włodawa, XIV. 332; XVIII. 121; XX 282, 284, 28~, 288, 290; XXI. 94. Pow. Włodawa, 'XiXV 5; XXIX. 153, 154; XXXIrI. 153. Pow. Włoszezowa. Błotna, XX. 172. Czaryż, XiI.272. Grodek, II.218. Krzepiń, 'XXXVI. 285. Pow. Wolsztyn. Bo-ruja Kościelna, XlXXIV. 200. Lubnica, Lobnitz, VIII. 302. Pow. Wołów. Belkau, Be]k, XIX. 3. Dęby, Dahme, Dambe, 'XIIX. 15. GHnaj, Gleinau, II, 13. Lubiąż, Lubens, Leubus, XVII. 117, 118. pawelschowe, Pawloszewo, XIX. 23. Pow. Wołów, X'I:Y 8. 23. Pow. Wołyń. Wołyń n. Odrą, III. 7; X'XXVI 283, 285. Pow. Wrocław. Bródź, Bróźdź, Protsch, XIX 8. Dęoby, Dempe, XIX. 15, 16. Dobkowic;>;., Dobchowicz, Duckwitz, xrx. 18. Kosel, Cosanowo, Cosnow, XIX. 13. Kostynlot. Kostenblutt, 'II. U8. N.am)'lSłów, XXXVII'!. 417. Osiel, Rosenthal, II 123. Protsch p. Bródź. 'XIX. 8. Scxbótka, Zobte. II. 118. Strachowice, X'X'XVHI. 327. Strv:egom(iec), XXXV ITI 417. Sumik, Neukirchen, II. 123. Sychowa, Baierhof, II. 123. Tyńcza, Tinz. Tyniec, Maly, DL 122, 123. Wielki Muchooor, Lohbriick, XXXVUl. 327. Wieś głupich Maćków, Miitzkendorf, II. 123. Wrocław, Vratislavia.. Breslau. I 25, 26, 223, �751 750 224; 1'1. 116, 122-124, 187, 289; VI. 288; VTII. 395; X. 9; XI. 110; XII. 108; XUI. 7, 62; XIV. 219; XVI. ZBZ, 417; 'XXII. 114; XXIV. 94; XXX.235; XXXI.92; XXXIII. 25; XX'XVI. 38; X;XXVII. 143, 145, 147, 152, 412... 457, 460. !Pow Wrocław, XI'X. 7,.. 8, 13, 16, 18; XX,XVII. 450. Pow. Września .. Borzykowo, IXiX'XIV.200. Czeszewo, XXXVIII. 302. Miłosław, IV. 153. WrzeŚinia" Wresohen, X:IV. 3~2. Pow. Wschowa. Lubania, 'X'X'XVII 147. Łys~ny. IV. 153. Wschowa, yschovia., Veschov, Czechowa, Wrowstat, Freistat, Frauenstadt, Fraustadt, . Wyrzysk, Wy- XXXV. 7'0. Zgnilki, XX'XIX. 80, 291. Pow. Wysokie Mazowieckie. Tykocin, VII. 96; XXIII. 66; XXV. 2; 'X;XVI'I. 120; XXVIII. 132.. TykocińSkie" V. 378, 379; VI 34, 36; !XX. 301-302; X;X'XV. 60. Wysokie Mazowieckie, .xXIII66. Pow. Wysokie Mazowieckie, 'X:x.XII. 41. Pow. zabrze. Chudow, Chudoba,Chudów,XIX 11. Dombrawa, X'IX. 19. Zabrze, XVI. 103; X'X'XVII. 410. Pow. Za!brze, X~X. 11.. 19. Pow. Zamość. Lipsko, XXII. 157. Radochoszcz, 'Xx)XI. 166. Skiel'bieszów, XXI 95. Szczebrzeszyn., 'XXVIII. 174, rzysko, :' Un- Wrowinstat, XlX'XV'II. 70. Pow. Wyrzys!lc Nakło, XIX. M. . Schova, schova, Wyritz, Wirsitz, 182. Tworyczów, VI. 36. Udrycz, XXXI. 166. Wielącze, X'XIII. 157. Zamość, I. 125; IV. 56; VrI. 215; XIII. '295; 'XIX. 182; XXIJ1I. 154; XXVIII. 175" 17 6; XXXVI. 392; XXIXVII 207, 209. zamojskie, II. 366; xxvrn. 173, 17'5, 177; XX!XIX. 235. Pow. zamość, XXII. 122; 'XXIII 63, 92, 157, 182. XXlXI. 166 Zwierzyniec, XX 224. XXVIII. 175. Pow. Zawiercie, ,XIX. 224, Pow Ząllkowice. Baitzen, Bycyn, Byczyn, xrx. 5. Jaworek, Henrici Villa, Heinersdor!, iII. 123. J.ajor6w" Henryków, II. 118. Kamieniec, Kamenz, II. 118. Płonica, Darndor!, 1'1. 123. Rozotinice, Alberti Villa, Olbersdor!, H. 123. Strankowa,. Strąkowa, Kunzonis Villa, Kunzendor!, II. 123. Ząbkowice, Frankenstejn, Franksztyn, Frankensztyn, XXXVII. 411; XXlXVrII. 417. Ziębice, XXXVII. 411. 1 Pow. Zielona Góra. Bark., Borek, XIY Dambrowa, 7. Dąbrowa, XliX. 19. Griinberg,XXXVI. Dammerau, Zielona Góra, 395; IV. 153. Pow Ziębice. Jaworowice, II. 118. Pow. Złota Góra. Złotoria. Studnica, Stendnitz, 1'1 121, 122. Złota Góora, Zlotorya, Goldberg, Aurum, III. 12.1; XXXVIII. 417. Pow. Złotowo. Sępólną, Sampolno, Sempelburg, Sempilbork, Sempalbork,XXVIII 103. Zempelkow, Zimpel, Zemp lin, Czympelin, XVII. 188. Pow. Żegań. Cosla, XIX Vetus, 13. żegań, Saganum, Zagano, Sagan, Sag- II. 115, 123, 193; XXXVII'I. 417; XIX. 13; X'XXVIII. 417. Pow. Żnin. Biskupin,. XXX. 268; XXXVI. 176,281, 282, 26~292, 294, 296, 3~304. 306--308. Wenecja. XXVIII. 125, 136. Żnin, IV. 153; XXXVII. 242. Pow. Żywiecki. Bierna, XXXVI. 245, 250. Bystra. V. 263; XXXVI. 223, 224, 250. Cisiec., XXXV. 44. Czernichów, XX~XVI. 223,224, 229. Dzielec, V. 36,5.Hu cłsko, II. 366. Jeleśnia II. '366; XI. 382; 'XXVIrI. 79; XXX. 16u; XXXV. 43; .XlXXVI 229. JUS1JCzyna,XVI. 79. Kames·zni.ca, 1'1 3;X'XVIII. Bo-82, 84 87; 90, 92; X'XXII. 81; XXXV.42. 44---4i8, 5'0. Kocierz, 'X1X!XVI.223. 224, 2.29, 232; 244; 245;250. Kocoń, XXVI 245. Koszarów, XXIII. 154; XXXV. 19, 28. Krzeszów, XXXVI. 223, 224, .24~.. 248, 250. Krzyżowa, XX'XV. 43. Lachowice, ~XVIlI.84, 92; XXXVI. 2'29,245. Las, 'XXXVI. 223, 250 Leśna, XXXVIII. 62. Lipową, V. 366 Łękawice, X!XVIII. 79. Międzybrodzie, X'XXI.149. Milówka, XiXXV. 2~, 39, 44---47. Moszczanica, X.40, 175, 176, 17.9,J04, 431; X'XIV 117; XcXXVI.224, 261....277. Na Chałupiskach, XXXV. 47. Nieledwia,X!XXV. 50. Oczków, XXXVI. 224 Pewel Ślemieńska, XXXVI. 245.Pietrzyikowice, Xl. 399; XXXVI. 250 Radziechów, X'XXV. 50. Rajcza, X. 94, 97; num, XXVIII. 78 83; XXXI 88; XXXV. 44, 51. Rycyrka, Rycerka Góra, XXX. 90; XXXV. 2, 43, 51, 52; XXXIX. 333. Ślemień, I1.1B1; II. 4,27 6; XlXVIrI. 7,9; XX'XVI. 223. Słotwina, V.365, 366; VIII 83, 424; XXXI. 83; XXXVI. 242, 246, 249, 250. SóL, XXXI. 65, B6, 174; X'XXV. 51, 52, 64. Sopotnia Ma'ła. IX.60; XIV. 166; XXVIII. 83; XXXI. 140. Stryszawa, XVI. 86, 87; XXXVI. 232, 249, 2:50. Sucha,.. I. 144; XVI 86, 87; VII. 112; VII'I. 66, 114, 116, 117, 126; IX. 19" 188; X. 23, 27, 220, 337; XII. 4, 10,2; XIV. 297, 302, 368. 3711,379; 'XVI. 304, 305, 316, 387; XX. 246; XXIV. 98; XX'X'IV.167; XXXVI. 22'l. 245, 250. Surowe. V. 36{). Szare, XXXV. 47. Targoszów, XXXVI. 248.' Tarnawa, XVII. 108·. Tarnawa Górna, Dolna, XXXVI. 223, 224,' 244, 245, 250; 293; 2199. Uj soły, X. 97; XXXV. 51, 52. WęgierSkie Górki, XXXI. 88;XXXI. 88; XXXV.47. Wieprz, XXVIII. 7ą, 79, 84, 86. Zembrzyce, XVI. 88 Złotna, VII. 203. Żywiec, Saybusch, Saubusch, II. 7:2, 96, 181; 366; 395; I'll. 269; VII. 29, 31, 42, 91, 92, 225; 257, 284; VIII 424; X'EX. 262; X. 97, 242, 265, 323; XI. 4'5"272, 326, 349, 3·80; 395; 400; XII. 10, 2.2, 27,. 276; XVI. 2; X'XIII. 154; XXVIII. 76, 84 ·XlXXI. 65, 7&---80,82, 86--8.9, 1 90, 91; 140; XXXII. 79; XXXIV. 167, 169; XIXXV. 13, 18, 24, 41, 42, 4B, 50, 61, 65---,67; XXXVI. 226, 246; .xX'XVIII. 62 Żywieckie, VII. 218,. 23'5; XV~ 14; XXI. 78, 80; X'XVIII. 71-73, 75; XXXI �752 l I I f i I ·1 t l '1 ! f, • i, 66, 83, 87-89, 140: 142, 143, 149, XX:XV. 48-50, 64; XX\XVIII. 62. Pow. Zywiec. IV. 196; V, 365; VII. 91, 256, 257, 322; VIII. 83; IX. 19, 60. 188; 'X. 23, 40; XIV. 300, 37'1; X:XIII. 82, 83, 105., 154; XXIV. 98; XXX. 164, 166; XXXI. 86; XXXV 69,.. 186. Nawy toponomastyczne pow. Zywiec Barbaryczna polana, XXVIII. 188. Bór zabudowanie, VII. 2194. Brzeziny zabudowanie, VI. 294. Jaśków - zabudowanie, VI. 294. KaroLówka - nazwa miejscowości, XXXV. 47. Kasperski na Kasperkach osada samotnicza, XXXV. 43. Kocierskilas, XX.XI. 87. Lipowa grupa zabudowań, y-r. 294. Mitówka, XXXV. 47. Mlyny - zabudowania, VI. 294. Na chalupisku, XXXV. 47. Na kosarzyskach zabudowania VI 294. Pila Niżnia i Wyżnia zabudowania, VI. 294. Pod Ukośne - zabudowanie, VI.94. Przyslop, ,XXXVIII. 88. polana. Przyslop, 'XXXV. 47. Rachowiec las, XXXI. 86. Sopotnia Mala, XXXV. 174, 17·5. 178. Srobito łąka., XXXI.89. Za drogq zabudowanie. VI. 294. Zbójnicok miej,sce w lasach Rycerki Górnej, XX.XV. 51, 53. Zwardońska Slanica, XXXV. 51. D a w n e K s ięs t w a Woj ewództwa - Ziemie: K s i ą s t w a: Cieszyńskie, VI. 282, 283--'288; XXXIII. 148. LigJnickie. II. 291. Łowicikie, XXX. 259; XXXV. 172. Niskie, II. 117. Poznańskie I. 58, 189; II. 87; nI. 2; IV. 59; XI. 98; XXXVIII. 3<H. 151 Swidnickie, II. 291. Warszawskie, XXXVt 91. Wrocławskie, II. 291. Woj e w 6 d z t wa: Białostockie. XXXI. 164, 174; XXX'lV.195, 204, 220" 232, 237, 258, 263. KieleC!kie, X'XXIV. 195, 205, 220, 23:1,.233, 263. Krakowskie, VI 287, 376; XXII. 161; XXXIV. 196, 205, 220, 233,. 235, 238; 256,263. Lulb'elskie, XX. 282, 283; XXXrII 5, 7, 8. 13. X'XJCIV. 19Q, 206, 221, 233, 238, 258; 259. XXXVIII. 320, 321. Łódzkie, X'X'XIV. 198, 210,. 225, 233; 237, 241, 258. Mazowieckie, XX. 282. 283. Podlaskie, XX. 281 -284 Pomorskie, XXXI. 165; XXX[V. 198, 212, 226" 233, 236, 199, 213" 226, 232, 234, 236, 237, 244, 2518, 263. Rzeszowskie, XXXIX.459. Poznańskie, XXXIV. XX'XIX. 453. Sandomierskie, XXI. 51. Slą5kie" XXIV. 214, 228, 234, 240, 247, 256 Warszavvskie. XXXIII. 5; 7, 8, 9; XXXIV. 204 216, 231,235, 248,., 256, 259' XXXIX. 246. Wrocławskie,. XXXVII 411. Z ie m ie: Bytowska, XXXvII. 410. Chełmska, .XJX. 271, 282,. 283, 318; XXV. 54; XXVI 163. Chełmińska, X:X'XV. 185; XXXV. 185; X'X'XIX. 336 Ciechanovvska .. XXV'll. 171. Cieszyńska, III. 382; V 88; X:XVII. 171; XXVIII. 111. D0l?rzyńska, XVIrI. 99; XXIV. 101. Gnieźnieńska, XXV. 142 Krakowska.; II. 74; XXI. 64; XXVIII. 21; 'XXXV 22, .26, 29, 36" 61-63,65,67,69--71; XXXVI. 226; XX:XVIII. 453. Lęborska, VI'll. 300, 301. Lubartowska, XXVII. 174. Lubelska, XXX. 180. Lubuska, XXXVII. 412, 417, 454; XXXVIII. 453. Łemkowska, XXXV. 188. ŁęczyCka, XXIV.101 Malborska, 'XX'XV. 175. Mielecka, XXXI.110.111, 157. Opoczyńska, X·XXI. 164. !Płocka, II'I. 369. Podlaska, ·XX. 211. Pszczyńska" X'XIX. 129. RadomSka, X'XII. 64; XXV. 53. Sandomierska,' HI. 7. Sądecka, I. 192; VIII. 263; XI. 422.. 440; 'XXXI. 17,3; XXXV. 25, 37; XXXVI. 256; XXXVII. 163. Strzałkowska, VIII. 302. Tucholska, X'X'XV. 17'9. Wańska, Wansea, Wanzeka, Watisca, Wqska, XXVI. 148. Z!łotowska, ,X'X:XI. 168. ZYWiecka, X'XXV. 4L, 51. Ziemie lechickie, II. 100. Ziemie Odzyskane, XXXVIII. 2.35, 206, <tlX), 4'54...464, 477; XXXVIII. 171, 172, 200 Ziemie Słowiańskie, II. 114. Gniewska, Nazwy miejscowości btiższego poLskich bez okreśLenia. p. Malchow" XI'X. 2. p. CeSkowo, Ucieszkowo, XIX. 2. Banatki, Banatky, X]X. 3. Baumgarten, p. Dębowice, XI'X. 16. Benatky, BeneUce, X'DX. 3. BeLgrad, BieLsgrad, .xmx:. 26. BonatiC~. Bonieti'ce, roX, 3. Beranow, XIX. 5. Berawa, Bern6w, Beryna, XIX. 5. Berez6w, XXXV. 17'5. Berky, liX. 5. Bernau, XlIX, 5. Beroun, XIX. 5. Berst (st. słow.).. XIX. 8. Bialobór, XIX. 7. Bialogród, XIX. 26. Bierzan6w" Bierzyno., XIX. 5. Bor, Boreczek,' XTX. 7. Borek, BOTka, Borków, Borki., XIX. 7. Bornow, Borov,' XIX, 7. Borowa, Borowe, BoraAmatienhof, Autischkau, 48 Lud -"Tom ,p. Autischkau, XL wice, Borów.,' Borówie~ tXIlX. 7. Borek" XIX. 7. Borowna, Borownica, Borowno, .XIlIXL 7. Borowa,\ Borowe, Borowice, Borów, Borówiec, XI,X. 7. Borgk, BOTek, XIX. 7. Borowna, BorowBorój Boryń, XIX. 7. Borislawitz, BorisLawitz, Borzes1awice, BorzesLavitz, Borzesławice, Borzysławice, BorzisLavicz, Borzislawitz, BorZi'5.1a'wiz, BO&zyslavicz, Borzyslawiee, XIX. 7. Bras law, lXI,X:.5. Borgk, Brody, Bród, Bródek, Bródki, XIX. 8. Broszóu;, p. Brzezowo.. XIX. 9. Brzesetz, p. Brześć, XIX. 8. Brzeszcz, Brzeszczin, XIX. 8. Brzeste, 'XIX. 8. Brzeście,., Brześć, XIX. 8. Brzezina, XIX. 8. Bukowina, Xl'X. 28. Burk, Bu'rg, p. Borek, XIX. 7.! Buttermilchhof (1782~. p. Serwatków, XIX. 9. Chischi, .xmX. 14. Chmielnik, XI,X. 15. Chorośnica, XIX. 10. Choza, xrx. 3, p. Koza. Chroczuez pow. OpoJe, p. Chróśnice, XIX. 11. ChrQsna, 'XIX. 10. Chroschine, p. Chróścina, XliX. 10. Chrost, Chrust, Chruste, XIX. 10, p. Chróst: Chrostowiec, OOIIX. 10. Chróściee, p. Lignica, Chrustan,. 'p. ,Chróścina, xrx. 11. Chua doba, p. Kluszbor1k, OleSko Prudnik Zalbrzeski, XIX. 11. Cerekwica, XIX 6. Ceskowo, p. Autischkau, XIX.' 2. Cescouo, p. Autischka'll, X'IX 2. Cessoiva, p. Cieszowa, XIX 15. Ciechów, XIX. 3. Ciechowice, 'XliX. 3. Cieszan6w, Cieszanowice, Cieszyn, XI'X. 3. Cieszecin, X'IX. Cieszkowo, XIX. 3. Cieszowa, p. Czissewa. 'XIX. 15 Cieszyn, XIX. 3. Cirk- �754 ?55 wica, XIX. 6. Cisiec, Cisek, CiCi'Sk~ Cisna, Cisowiec, Cisów Las, XIX. ~, 22. Cisine, .xmx. 14. Kaszubska Jlazwa miej'gGOwoŚCi Ciska, XIX. 14. Cisówka, iX:IX. 15. Comorno, Co moro v, Comorrn, p. Komorno, )Q]jX. 11 Comorow, p. Kummernik, xrx. 11. Cosel, XIX. 12. Cozla, XIX. 13. Crestina, p. Chróścina, XIX. 11. Cro'scina, p. Chróśeina, XIX. 10, Crotschicz, P. Chróścice, ,x'IiX. 11. Cumernaw, P. Komorno, XIX. 11. Czischowa, p. Lubli:niec, ,x,IX!. 15. Cissek, p. Czyżki, XIX. 14. Cissowa, ,X'LX 15. Czissewa, Cissówka,XIJX. 1'5. Cziszky, ()QLX. 14. 9zyschowa, XIX. 15. Czyssek, XIX 14. Dambowa, Dembowa, Dembrowa, . Dębowa, XIX. 16. Darnnig, xrx. 15. Dąlbiki, Dąbnica, Dą'bowa.~ XIX. 16. Damni<g, ·XiItx. 15, Da,brawa, p. Dombrau, Dammer, xrx. 19. Dąbrowa, Dąbrowica, Dąbrówka, XI'X. 6; XIX. 19 Debeszowa, x,rx. 17. Delnica. Delnicia, DHnicza, XIX. 20. DęIbowiec, XIX. 22. Dirgowicz, p siec, Dziergowitz, schowicz, Dobeschav, Dobie- Dobiessowicz, Dobi- Dobieslawice., Dobieszów, Dobieszowice, DobieszY'n, Dobieszwa, xrx. 17.' Dobre Dembie, XIX. 16 Dobre Danile, p. Dębio. Dębie, XJLX. 16. Dobrociesz, XIX. 17. Dobro.sł.awice, Dobroslauici, schau, Dobroslauicz, broslavici, Dobroslauiz, Dobroslavicz, Do.Dobro- Dobrogostowa DobrogoŚ£"y, Dobrogoszcz, XIX!. 17. Dobrzeszów, XiIiX. 17. Dolgenbrod, . xrnx. 8. Dołężyn, Dolanzin, Dolenzin, Dollendzin, XIX. 18. Dombrau, p. Dąbrowa XIX. 19. Dubienk:a, XIX. 15. Dzelco, p. Dziełow, xrx 19, Dzelnica, Dzieliniec, Dzielnica, Dzielniczka, Dzielnitz ke, X'IX. Dzielau, 19. (ka), Dzielniz, Dzielun_ DZielow, 20. DZielawy, DZielow, Dziela, XIX. Dzierżanów, .xIX. 21. Dzierżęcin, XIX 21. Dzierżkowice, XIX. 21. Dzierżków, XIX. 21. Dzierżybądz, XI;X .. 21. DZierżysławice.) XIX. 21. DZiewi<n, III 3,81. Franzdorj, p. Głogowiec, XIX. 21. Gąsocin, XIX. 30. Gąsino, XIX. 30 Gieraltowice, Gierdltowic, Gieraltowicz, Gieraltowitz, GieraltClwitze, GerartoWitz, XIX. 22, 23. Gniewięcin, Gniewkowo, Gniewków, XIX, 24. Gniewow, p. Gniewów, Gniewoj, Gni'U)ow, Gniewy\ ,XILXl 23, 24. Gniezno, XlIX. 12. Głogowiec" Głogów, X!..X. 22. Gogolin, XiIJXi.30. Gola Golec Golce, .x IX. 2 4. Gotębino, ~lX. 30: Gosław, X['XI. 25. Gostkowo" XIX. 25. Gostków, XIX. 25. Gostolin, XIX. 25. Gościejewo, Gościlejów, XIiX. 25. Gościeszyna, XIX. 25. czanów~ x.nx. 25. Goszczewo, XIX. 25. Goszyce, Goszczyce, 1 Goschtitz. Goschitz, dzin, kow, Grzensin, Grzetzyn, GreGren- XVTI. 189. Rznak... p. Rznakow XViII. 189. Iwno, XI,X. 12. Jarzębnik, XIX. 15. Jastrzębnik, XIX. 15. Jastrzębie, JalSt<r~ę'biec, Jastrzębia, J<lIStrzębica, Ja:strząbka, Jastrzębniki, 'IX. 30. KomoroWo, Komorowo, Komorowice, Komorniki, JelLX'. 11. Jastriuba, Jastroue, Jastrove, I)QIIX.30. Koza, Kozłov, XI'X. 3. Kruszwica, 'XIX. 6. Leonowo, liX 294. Łaziska, III. 36,1. Łysiec, XLX. 22 Malchow, p. Amalienhoj, XIX. 2. Małgo~z. III 331; XIX. 25. Męcina, XIX. 28 Mielec, XIX. 22. M~ł!ków, XXXTlI. 149 Międzybórz, XIX. 7. Międzybródź, oXlliX.8, Mogilno, Krwilowa, IV. 443. MośeUlka, VILI. 70. Mycynowice, MiLtzenov, VIII. 277. Naczesławice, p. GrossNimsdorj, XL'X. 28. Naczesławice, Dziergowitz, Dzergowc, iXLx.. 21. Gieraltowiz, watków, zen, Grensen, Grenzyn, szin, XIX. 29. Irrschnocke, Dziergowice, Dziergowiz, disce, Grodziecz, Grodecz, XCIX. Grodiszcze, xrx. 27. Gross Nimsdorj, p. Naczesl':lwice. Grudynia, XIX 28. Grzędzin, Grzen26. Naczeslawicz, cisławice, cze. Naczisławice, Nacezchlai, Naceslavichi. Naculchscz, Naceslavi- Naceslavicze, Nacislowic, NadborY,XIX. Goschietz, Na- 7. XIX. 28 Nieramice, p Nacze- XIX. XIX. X'XVI. 14. Nymsdorj, sławice. Pawlowiczka, Golensieczke, XIX. 23. Podborze, Podbó-rz, X.LXi. 7. Villa, Pomansdorj, Dambovez, X'IIX. 16. Przedlbórz, XIX. 7. Rybarze, p. Fischerei, wioska nad Odrą 1X:IJx. 21. Sabulkow, p. ZabeJ1ków. Samogosz. XIX. 25. 25. Gościejewo, GoŚciejów. 25. Gościeszyna, XIX. 25. Grochowiszcza, p. Grochowiska, Grochowica, n. 284. Grodice, XIX. 27 Grotków, XIX. 27. Grodziec, XIX. 27. Grodzisk XIX. 27. Grodzisko, XIX 27. Grodzisko, Groetsch, Gradice, Grodische, ce, Gro48' Pawlowitze, PawlowiPaw low i.zny, p. Schukalycz, Schukalicz, kelicz, C2Ukal~tt, XVII Serwatków, 187. Ser- Tschanchelwitz, Zerwot- XIX. Buttermilchhof, Siecteszyce, Siecieszyn, witz, Seschwitz, chicz Zeschinz, 18'&-189. Stary Seschwitz, Folwark, 9. Sechs- Zesschicz, IX:LX. 2. Strzelno, werk, Schu- Zuchalit2, ZeXVII. AltvorX1lX. 12. Trzemeszno, XIX. 12. Uciechowice, Uceskov, Uciszki, Ucieszków, Uciszków, Uczeschkaw, Uczekaw, Ucziszkowa, skowiz" Ucziszków, Usecowiz, Uczi- Utiescowy, Utzeskaw, XiDX. 2, 3 p, Antischk.au... Vcescou, Vcescow, Vczescav, Vczeskaw, Wcescaw, Wescaw, XIX. 2, p. Autischkcw. kow Zabelkau, Zabilkow, kuo~. xrx. ZabyUwow, ZabelZabil- Zawelkow, Zabków XIX. p. Zabłocie, XIX. 4. Zweibrodt, XVrI. 18'7. Zweihojj, Kelchowo, Kelzovc XVII - 186. Zochlan, p. Tschanchelwitz, XVII. 188. Zwierzyniec, XIX. 22. Za dąbrowie, IX[. 19. 4. Zabików, '3. Zablacz, Nazwy toponomastyczne bez bliższe- go określenia. G. Białobrzezie 3'95. plicy, Jerozolima iXIXVIII. Śląsk, XIXiXVI. nazwa ka13·9. Karczma XV. 109. Karcz.xXV. 49; XIXiVIItI. na Ferkałówce, ma Rzym, XIXIX!1. 101. Karczma u Berka, V. 10'9. Karczma u Huberta, ,XlV. 109. Karczma w Inwałdzie, XV. 109. Minda, Mynda, gw. Kaszubska, XVII. 75. Na księżycu, XX,XIX. 143. Na cudaku, klasztor, XXVI. 154. Na zadusznym, IXJXOOI,X.143. Koza, �. ?5? ?56 Wolsza, IXlV. 330, 335. Wolsyn, Złotniki, Ul. 3'81. Nazwy zamków. lilII. 99. Orawski, XXXIX. 429, 430. Łyszkowice, w łowickim, IXlXVI. 72. Oświęcim, nad Sołą, yr.r. 198, Plawiec, V. 244, 24'5, 305. Sądecz nad Sołą, ViI[. 1'98. Siewierz nad Sołą,. VII. 1'98. Sobień, XIII. 40; XXXI. 36. Tropsztyn nad Dunajcem, VH. 203. Wenecja zamek, XXVI!II. P a r t u g a l ia. Republica Portuguesa, P. Portugalczycy. II. 111; VUlI. 96; X. 262; XIV. 191; XXII. 103; x:xnI. 162; XXx. 230; XXXII. 192; XXXVIII. 215; xx.xrx:. 1219. P r us y, p. P~usacy. Prusy I. 28, 92; II. 64, 94, 117. 125, 172., 182, 194; Ul 18; IV. 393; VIII. 396; ·X. 111, 134, 136; XI. 41, 69, 244, 251; X,IV. 43, 47, 4:9; XV. 224; XV 13, 100; X'VrrI. 100, 224; ·X;X. 14, 92; XXX. 240; XXXI. 131; XXXIII. 65; XiXXVI 379,380; XXXVrI. 413; XXXVIII. 402. Prusy Królewskie Marchia Brandenburska. Mlecewo, Mleczewo.) Mlekówka, Mlekarnia, Mlekawnia, LX. 10. !Prusy Królewskie, I. 74; XVI. 179; X;X. 315; XX:XV 194. Ziemia Chełmińska, Michałowska, Pomerania i Prusy zachodnie. )I XXVIII. 2'39. Santok, Sątok, Santoch, Zantoch, Sutoc. Zutoc, XXXIX. 278, 2'82, 286, 290 311 Marchia W~hodnia, XXXVII. 200, 270. Pomezania, prowincja dawnych Prus, XXII. l. 8ambia, Bissena, Y Kraina nadbałtycka. XI. 300; XXXIX. 293, 357, 300. Pr u s y Wsc h odn ie. I. 90, 92; II. 181.., 189; III. 85, 96, 387; IV. 58; XVIII. 132, 135; X,XII. 7; XXiX. 227,. 228; XXXI. 172; XXXIII. 141; X:X,XV. 184, 190, 191, 194; X:XXVII. 414 415. 420 Samland. Chelchen, KaHinowen, Karbow- . XXXV. 190, Królewiec, XXXI'X. 300, 371. Natangia, XXII. 1; XXXIV' 357, 358, 3,60.,3'7'1.Szlapoken, XJXJCTX.358. Wielbark, Wielba'rk, Wielburg, Wmenburg pow. Szczytno, XXXIX.40 P r u s y Z a c h a d n i e. !Prusy Zachodnie, I. 90, 184, 220, 267; II. 96; 87, 100. 105; V 371; VI. 311; VII. 9,7; VIIT. 400; XI. 83, 112, 187; XXI'I. 22; XXVIII. 39; XXIX. 180; XXXI. 97~99. R a s j a, ,p. też Z.S.R.R. Rosja, 1. 113-115, 146. 150, 185; 'II. 64, 107, 172, 263, 265" 306; III. 177, 179, 294; IV. 4.. 68, 72, 77, 130, 149, 328, 33,9, 403" 4J04;V. 27, 176, 188; VI. 26, 124; VII. 80; VIII. 9'6; XI. 244..,285, 328; XIII. Hn, 293; XIV. 34, 55, 67, 193, 22.2, 3'90; XV. 27'1; XVII. 141.. 167, 168, 17'0; XVIH. 136, 228; XX. 282; XXV. 3, 100; XXVII. 141; XXIX. 145, 197; XXX. 18, 220, 229; 'XJXXI. 17, 29; XXXII. 85; XXXIV. 421 48, 513, 60, 179, 285; XXXVI. 23; XXXVII. 268, 324, 477; XiXXVIII 40, 42, "08, 212, 381.1 402. Archangielsk, II. 5, 101; VI. 239; XII. 340; ~X. 229 Gub. Archangielska, II. 5, 7, 8, 101, sken, Krzywen, 305, 306; 'IV. 4. Gub. Astrachańska, III. 325. Barnauł, II. 196, 197. Bohaczka, XVI 173. Pow. Borysow IE 215, 216. Brańsk, ~XJXII. '41. Bresno :vsk, XXXVI. 91 Pow: Bychowski, II. 373. Pow. ByriuczyńskL XXVII. 26. Carewokokszajs'k, XVIII. 110. Charkow, VII. 237. Pow. Cha:r'ków, IV. 328; XXVI. 61; X,XXIV. 29 Gub. Charkowska, XXXIII. 29.. Chersan, XI. 220. Gub. Chersońska II. 18; XV. 58 61; IV. 328; XJXVI. 48-513, 58-60, 63. ChersońSkie Pomorze, II. 321. Chołopienicze, II. 216. Czernigow, Czernichow.. XVI. 413; XXXIV. 122. Gu<b.Czernichowska, IV. 328;,VI. 403;VII. 335; XXVI 52.. Dankowo, XiXV. 53 Dor:ohy, XXXVI. 95. Pow. Dorobujaski, XXV 59 Pow. Hadziacki, XVII. 27. !Pow. Ihumeńsk~\ II. 211. Jałta, XXXIV. 90 Gub. Jall'osław'Ska, XXX. 229. Jekaterinodar, XXX. 124. Jek.aterinoslaw, ,X'XlXIII 29. Gub. Jeil<'atierinosławska, II. 17; XXXIII. 29. ~lizawetgrad, XXVI. 47., 52,58. Pow Elizawetgradziki, I. 147. Jenisejsk, II. 306; XlXiXVIII. 259. Pow. Jelniński, x.xV. 58 Kaługa, III. 135; X. 147; XXVI.' 98 Kandałaksza, II. 8; VII. 2 Kazań. XJXX. 229; XXXVI. 91. 'Kiemi, IiI. 5, 8, 101. K!ijów, Kiew, Kyow, II. 95, 272; III. 103, 115 116; IV. 34; VI. 402, 403; X. 147, 455; I 202, 220, 326; XII. 34'1; XIV. 75, 207, 208; XXIII: 47; ~xVI 128; XXIX. 179; XXXII. 140; ~III. 4, B; XX:XIVII. l, 207. Kijow- skie, IV. 328; XI 422; XIV. 221; XXX. 20, 30; XXXIII. 29. Kostionki, XXII. 78. Kostroma, '(IV. 87; XX'X. 299; XXXV 95. Pow. Krasne, XXV. 56,57; IX. 87. KTemenczug, II.95, 321. Krzysztofówka, I. 20? Kubań, XXXIII. 157. Leningrad, PeterSburg, XXVI. 127. iPow. LepelSk~) II. 212. Liniewka, XXV. 57. Pow. Lipowiecki, XI. 202. Litwinowo, X1XV. 53. Lodomeria, lXIXlXIVI. 38.. 62. Pow. Mezeński, II.3oo. Między!borze; X. 52, 58. Mieszczera: Gub. Penzeńska, Riazańska, Tambowska, XJXXVI. 96; XJCX:]X. Mińsk, XXXVI. 90, 91. Gub. Mińska, IV. 3 5, 327, 328; VII. 216 222' XI. 212; XIV. 245; X:x1xUI.' 9. Minusińsk, XXV. 1, 2.; XiXXV. 30. Mohylów, Mogilew, VII. 224; XXXVI. 95. Mohilowski~ I. 120; II. 373; IV. 328~ )CI 3'18;XXX 17, 30. Gub. Mohilowsika, II. 1819,2U. Moskwa, II. 25, 64; III. 102; IV. 339; XIV. 68; xvm. 200;X:XVIII. 9; XXIX. 181, 182; XXXI. 132; XXJXVI. 9ł., T i 95-97; XXXVIII. 44, 148~ XXXI,X. 3, 6, 28.. Możajsk, X. 147. Murom, XXXVI. 96. Ni1l:opoIł XXXIV. 82, 124, 135. Gub. Niźegorodzk.a, II. 101. Nowgorod, II. 5, 9; III. 98; XIV. 86, 87; XXVI. 98; XiXXVI. 91, 95. Nowgorodcy, II. 6; XXIV. 82. Okręg KargopolskL XIXXIX. 422. Oleszew, VI. 403. Ołeikseńce, XXVI. 47. Gub· Ołoniecka, II. 9; XXVIII. 10. Pow. Onega, II. 5, 101. Orsza, III. 981 109. Gub. Oreł, VII. 224; X'XVI. 96. Orenburg, XII. 341; �759 758 XXX 229. Perm, XU. 341; XiXXVIII. 236. Permiacy, XXXVIII. 236, 268. Gub. Permska, XXXIII. 11. Pereźyr, II 211. Petersburg. Peterburg, Leningrad, IV. 118, 339, 118, 339. VII. 112; XIV, 191; X~IV. 95; XXXVI. 38, 60, 75., 91, 104; XXXIX. 3, 6, 9, 10, 28. Pow. Pineżski, II. 101. Pohrebyszcze, XXX, 234. Połock Polocia, Polocium, Polotesk, Pol- tesk, III. 98, 115; I·X. 86; X'XXVI. 9:5. Połonne, X.X:XV. 192 Gub. Połtawska, XXV. 5'6, fil, 60; XXiXTV. 88. Pow. Poreczski, XXV. 56. Poniuju, II. 8. Pow. Powieniecki, II. 9. Poznan:ki. IX '87. Prus in, XI. 318. Psków, III. 48, 102; IX..86; XXXVI. 95 Gub. Pskowska, II. 211. P-ow. Pudożański, iXIXiXIII.89. Riazań, X,XVI. 98. Rostow nad Donem, X. 136. Rudzko, VII. 22'2. Rytkowa, XI 28'2. Samara, I. 114; XXX. 229 Gub. Sama1rska, IV. 339 Saratów.., XiII. 341. Sarny, XXXI. 27. SemilpaŁatins\k, V. 10. Siewierz, III. 98, 115; XXXVI. 96. Pow. Sineski, II. 7. Pow. Skirski, XVI. 3511.Smoleńsk, III. 9a., 115; VII. 224; ,X. 147; XVI. 3'8. Pow. Smoleński, XL 21812; XXV. 53, 54, 59. Smoleńszczyzna, XXV. 5·2. Gub. Smoleńska, IV. 327; XV. 52; XXX. 19. Sołoma.., X. 1(}6.Soroki, II. 8. Stanica !Pawłowska, II. 86. Stanica Ulbińska, II. 109r7, Starodub, XVI. 321. Starosz;czer1b\ynówka, XiXVI. 49. Stefanin, XXVII. 138. Stretijówka, VII. 334 Suma, II. 8. Suzdal,. X'XXIX. 297. Swisłocza, XIXIII. 73, 00, 89, 94. Sym'birsk, XU. 341. Szumsk. XXXI. 28. Tambow, XXXVI. 95 Gub. Tambow, XVI. 98. Tarhowycia, XXVI. 57. Taurydzkie, IV, 328. Tobolsk, X'X:X. 229. Gub. Tobolslka. XX,XVIII. 258. Tomsk , II. 197; VII. 2; X'X:XV. 30. Gub. Tomska, 211; X'XXVIII. 258 Troickosaws'k, XVIII. 9,1. Trubiczowa, II. 196. Trypol, VII. 334. Tuła, X 14'1. Gu!b. TUła, X'XVI. 98. Twer, X,XJXVI. 96, 97. Ufa, XXX. 229. U~binka, II. 307. Pow. Ust-Sy.solsk, II. 8. Weremie, VII. 3'34. Wi-atka, X. 147; XXIX. 22.9. Gub. Wiatka, XXVI. 98. Wiełki Now.gorod, XIX,XI:X.126. WieLkoruś., II. 305; VIII. 90; XX. 167; ~XXI. 30; XlXiXII. 86---89, 93, 94, 96, 9'7, 170; x,Xlxvnr. 303; ~XVIII. 272; XXXIX ¥.l, 123. Wi'erchoj.ańsk, \Ill. 33.1; VB. 2. Wieś, XiXXVI. 96. Gub. Wileńska, II. 211. Witebslk, III. 98, 209; IV. 328; VI. 306; VII. 224; XII. 183, 184; XXJXVI. 95. Gub. Witebska, II. 211. Włodzimięrz Wołyński, X'XVI. 98;XiXiXVI. 207" 208. Gub. Wołe>gda, II. 9; XXVI. 96. Woroneż, XIV. 55, 87. Gub. Woronesika, .X:XVI. 98. Wrzeszczówka, Mlijów, Min!ijewo, Mig- . n. lijewo, Inglijewo, Mglijów, Mle- XXXV. 52. Ziemia Wojska Dońskiego, II. 307. R u m u fi i a, p. :1umuni. Rumunia.. Romania, V. 370; VII. 238; X, 465; XU. 297; XVII 69; XVIII 104; X:X. 167, 206; XXIII. 47; XXV. W6; XXVII. 200; xxnx. 133, 197, 204; XXX. 230; XIXXI. 152, 164, 167; XXXII. 19>2; XlXJXUr. 11, 19; XX:XV. 172.. 175; XXXVI 84, 183; XIX'XVII. 261; jÓw, XXX. 180, IlU, 183; XXXI 67, XXXVIII. 166. p. Banat, Besara69; XXIXII. 11; XXXIV. 85, 86, bia, Bukowina, Mołdawia, Sied117, 138,. 139; XXXVII. 283; miogród, Wołoszczyzna. XXXVIII. 448. !Pow. Almaseni, B u kar e s z t, Buscuresti, XXII. 56. XXiXIV. 86,Kalotaszeg, XXXVIII. Czerniowce, Cernauti, I. 268; II. 361. Kokiel Mały, XVI. 149, 150. 376; III. 289, 388; XXIX. 182; Krzyż Seklerski, XVI. 133. OdorXXXV. 30; XXXVII. 207,208. Dohei XXXIV. 86. brudża VI. 403; XXVI. 55, 58; W o ł ~ s z c z y z n a, p. Wołosi'. XXXV'II. 24£, 274. Filipopol, Multany, Moldawia, Motdawa, XXXIX, 119. Fo1ticzjeni, IV. 94, Woloszcza Czarna, XXIII. 155; 117.Kimpolung, Dowhopole, XXVI. XXXVII. 157. Cecora, Cezar, Ci63. Płowdiwa, p. Fili.popol, Tesara, XI. 358, 359. lega, VII. 238. Ruś, patrz U S R R - Z. S. R. R., Ba na t IX. 233, X. 360. p. Rusini. B e s s a 'r a b i a, Besarabia, IV. 128; Ruś, I. 92, 117-122, 174, 18 6; II. XVIII. 80; XXXVII. 246, 250, S7I) 919 1810' 182, 210; III. 3, 83, 84, , 267, 274. Budziak, XII. 26. Biało87, 98, 102, 1050-108, 114, 125, gród na Budziaku, X:II. 26. Cu17a.. 360; IV. 75, 85, 165, 196, 200, dżak XXXVII. 267, 274. 225 257, 2'5.8,280; V. 35, 8-7, 194; Buiko~ina, 1.171; II.203, 209, 376; VI.' 161, 2'03,. 281; VII. 86, 165, III. 225, 256, 260, 261; IV. 9.4---00 .. 335; VIII. 17,2, 211, 375, 3'77, 396; 198,229; VII. 111, 237; VIII. 419; IX. 3,54; X. 113, 128, 13-9, 144. 'lIX. 192; X 261, 2'74-2,76; XI. . 148, 218, 227, 231, 3,25, 360--362.. 328; XU. 20,. 297, 2,26, 337; XIII. 371 376; Xl. 18, 41, .246, 272, 276, 48, 119; xnv. 300; XVII. 69, 429', 438;XII. 14, 17, 1'8, 58, 94, 72, 76; XIX. 28; XXVI. 48, 296, 306, 333, 357; XIII, 13, 53. 51, 56, 57, 60, 64; XXX. 180, 88 264.296; lXIV. 2fl, 3'1, 46, 47, 181; XXiXI. 816, 164; XX;XV. 7'9, 51' sa 61-65, 70, 72, 78, 83, 189, 132, 135; XiXXVII. 260" 252, 274; XXXVIII. 225. Orszowce, IX. 192, 2'00, 207, 206, 2>14,217. 220, 383. PloSka Wyżnia, H. 2(}3, 205 223, 224" 304, 308, 313, 326; XV. Radowce XlXXV. 79, 135. Sucza33; XVII. 28, 30, 137, 190; XIX. Wa,'1XU. '337. Wama, I. 171. Wyż101, 113, 124•. ISO, 135; XX 14, nica, I'X. 3819;XV. 145. 68,69, 83, 8-7 130, 138" 166, 198; M o ł d a w i a, p. Mołdawianie. XXI. 40; XlXII. 8; XlXIIl. 51, 65, Mołdawia, Moldava, Multany, 117, 151, 163, 164; XIXIV. 85, XII. 3.31, 337; XlX'XVII. 15,7; 87, 91; }CXVII. 1-3 17, 18, X\XIXVrrtI. 200. IDl.i'saibetpolis, 24 26' XXVIII. 136; XXIX. 108, Eibesvalfa, II. 337. 151, ~54, 179; XXX 99, 217; S i e d m i o g ród, Siebenburgen, ErXXXI. 50, 142; XXXII. 83, 176. delly, Transylwania, II 16, 117; 179 186, 190; XXXIII. 10; VI. 96; VII. 44,. 196, 284; VIII. ,XX~XV'I.244;XXX'VII. 12, 25, 145. 171; XII. 33; XVII. 69; XXV. 5; 1 �760 r Ruś S t a r o ż y t n a. 317, Baka VI. 326. Debeljak XXXIX 44., 117, 349, 452. X]X. 22. Kllliażeval!e, XXXVIII: Ruś C z e r won a. 87, 119. Kasowe Pole; XXIX. 199. Ruś Czerwona, IV. 32, 52; VII. Meljak. X:IX. 22. Surdulica, 113; VIII. 395; X 253, 472; XII. XXXIV. 87.Zminjak, XLXl. 22. 82; XIII. 282; XX. 3, 187, 200, Nazwy miejscowości bez boliż204., 206, 291; XXVI 49; XXVIII. XXXIV. 87. Zminjak, X'IX.22. 145, 159, 162, 164; XXX. 183, 184; szego określenia: Chvrast XliX. 10. X;X!XIV. 49. Beranie, Berisava, Berkasovo, Ruś H a li. i c k a, p. Haliczanie. Berkovci, Berszic:', ,XllX. [5. BjelRuś Halicka, XiIU. 59, 60; XXHI. grad. XJlX. 26. Bobovec, Ixnx. 22. 13; XXIX. 125; XXXI. 172. Boracz, Bora!}, Bor, Bord, Bork, Ruś Kij o w ska. Borkovac.. Borkovo, Borovo, BoRuś Kijowska, XXIV. 86; XXIX. rOVel, XIX. 6. Bres, Bresna, Bre125; XXXVI. 286. sno, Bresnik, Brjestl, Brjes tije, Ruś L i t e w ska. Brestjie, Brjestni:ca, Brjestovi, Ruś Litewska, IV. 115; XXII. 129. Brestovik, Breszce, Brist, Bri:stiRuś P o d kar p a ck a. vica, Brjesnica, XIX. 9. Brodar, Ruś Podkarpacka, XXVI. .47, 64, Brodarewo, Brodnici, .xIX. 8. Do_ 95; XXVII .. 155; XXIX. 107. 108, braszevci D~broljuhci, Dobrosz, 166; x:x.x. 160, 180. .xIX. 17. Du:bljane, Dubiea, DubRuś Południowa, III. 287; nica, Dubovo, Dubov::'ca, lXIIX. 16'XX. 316; XXV. 123; XiXXV. 75. Dubrava, Dubravica. :XJ:X:. 19. Ruś Sądecka, XXXIII. 92, 98; Glogovac, Glozane, Ixme. 22. Gola, XXiXVII. 160-173, 180, 188-190 .. Goliszenica, Golesznica" Goalicz, 195, 197, 2(){).-204, 208, 212.\ 14, XIDX. 24. Golij.a, Goliszte, Golja, 220, ~25, 227,.,229, 2'32-235. Golusz, XIX. 24. GoS'til, Gostilfe" Ruś Ukrainna. XIX. 25. Gradec. Hrasno, Hrastno XIX. 113. p. Lud Ukxaiński. Brdo, Hrasztani, XTX. 10. Kozelj. Ruś W ę;g :iie r s k a, :XiXiVlI.118. Kozlovac, Kozł, XIX. 13. Loznac, Karantania, VI. 81. XIX. 22. Rybari,. Ribar, Ribari, Ruś Za'ka,rpacka, VI. 21l1; Ribarica, XIX~ 21. Tri Brodi, lXIX. XXVrr.. 12. 8. Zver':!nac, .XJDX.2,2. Sa ba u d i a, Savois, IV. 75, 327; ,S la v onia. XVIII. 10'l. Sal~burg, XI. 211; Slavonia, I. 183; V. 36; XIII. 16; XXVII. 144. XIV. 17,6; XVI. 325; XlVIII. 104; S e r b i a, p. Serbowie. XXII. 140; XXLXVIII. 364 SławSerbia,. I. 57, 117, 221; VII. 2,17, ków Wielki i Mały, Schlagendorf, 232; VIII. 319; IX 36" 41, 46; XII. Zalogh, Slauk, Slawkendorf 108; XUr. 293; XIV. 61, 67; XV. Villa Slauci. ' 218; XVI. 325; XVIII. 104; XXX. Słowacja, V. 304. 230; XXXI. 152; XXXIV. 110; S ł o wen i a, p. Słoweńcy.' ,XXXVII. 303, 445; XXXVIII. Słowenia, Kraina, II. 13; V. 85; 761 VI. 81; VIII. 434, 440; XIII. 16, 00, 89; XIV. 34, 72, 'm, 83; XVI. 3',24; XIiX. 10, lI,., 13, 18, 21; XiXIII. 18; XIXlX. 160, 180, 263; XXXVI. 303; XXIXVII. 426, 427. Drstel. ~XIX. 26'3. Gottschee, XIXIII. 18. Lublana. Leibach; I. 62, 191; III. 387, 368; IV. 327; V. 85; XII.87; XXI. 270; X'XVI. 127; XXIX. 156, 199; XIXX. 180, 212, 265; XXXVII. 283, 42~, 435, 437; XiXIX'VI1JlI. 290. Nazwy miejscowości bez bliższego określenia: Boesendorf, Boesenort lXlLXi.11. Borcze, Borovak, Borovlje, Borownica, !XlIX.6. Brj[est, IX]X. 8. Brja:i:ce, IXiliX. 22. Brod, Brodi, Brstovec;, IX1IX. 8. Dobavica, Dobja Meja, Dobja Vas, Dooovica, nab/avo, 00IlX. IS. Dobra'va" Dobrve, ·xrr;X. 18. Gradesz, IX'IlX.26. Glog, Glogovac, Glogovec, Glogovica, Glogovac, Glogov Brod,XIX. 21. govac, Glogov N 37ĄV 21. Golek, Golica, Golisze, Golo, GoIszew, XI'X. 24. Grad, Gradec, Radec Gradicz, Gradcze, GradeS, BezgO~ec, ,X[)X. 2~. Bielsgrad, Gradiszcze, Gradiszko, "{lX'. 26. Gradis:zJko, XIX. 26. Bezgovec, oonx.. za. Borje, iXłLX. 6. Czrnec, łXIlX. 22. Dobrinia, tXlI:}C.26. Gerenda, OOIIX.30. Gr ind i-z·,OCToX'. 3Q. Hrast, Hrastek, Hrastje, Hrastnik, Hrastno, Hrastov Dol, XLXJ. 10. Hudi K!raj, Hudi Vrh, Hudo, XIX. 11. Jagodnja, XiIX. 28. Jastroble, Jastroblek, XIX. 30. Koljek, XIX. 13. Kozlovszczak, XIX. 22. KozłowHrib, XIX. 13. Krivoglavce, LLpovec, XIX\. 22.Rjepnje;. Svibenj, XIX. 28. Trnovszczak, XLX. 22. Wrest, Wrist, p. Brest, XIX. 8. Z~vinec, XIX. 12. S ł o w i a ń s z c z y z n a, p. Słowianie. Słowiańszczyzna, I 92, 168; II. 1, 95; III. 137, 178; IV. 33, 410; V. 176; VII. 167, 195; XI. 111" 164, 412; XII 108, 210; XIII. 291, 292; XIV. 29, 36, 46, 4'9.,171, 192, 200; XVI. 157; X,X. 316; XXIV. 81---85; XXVI. 91, 92; XXX. 226; X,XlXVII. 447; XXXVIII 166, 210, 219--22,1; XXXIX. l4." 15, 41, 75, 111, 116, 121, 122", 124, Słowiańszczyzna Wschod., XXX. Słowianie Południowi, Zachodni, Wschodni. Słowiańszczyzna Połudn io wa, XXX:. 246. S ł o w i a ń s z c z y z n a W s c h o dn ja, .x;x,X. 200; XXXIX'. 441; P. S ł o w l!a ń s z c z y z n a Z a c h o dn ia, .xVI. 308; lXXV. 120; XXXVII. 22'7. Obszar Karpacko-naddunajski, XXXVII. 353. Obszary Nadwiślańskie, XXX. 25. Obszar od Popradu po Usz, XXVI. 45. S k a n d y n a wi a,płw. Skandynawski, S z w e cj a, N o r w e g i a. I. 19; IV. 3'8 74, 78; V. 186; VI. 2M 385; VII. 79, 84, 85, 150, 152, 158. 168, 296; ·XI. 355; XIV 32, XX. 190; XXV. IV. XXVI. 31, 32, 38, 73; XXXII. 86; XXXV .. 195, 198; XXXVI. 315, 383; XXXVII. 3, 26, 441; XXXVIII. 36, 45, 149, 272, 311; XXXIX. 111, 115, 246. D6strup XXX. 229. Skandynawskie Kraje, XXVI. 31, 38. S p i. s z , P. C. S. R. Spisz, Szeps, Zips, 'II. 4, 80; I:II. �762 • I I I 225, 236, 238, 253, 258. 263, 266, 272; V. 238, 241-244, 251.. 2,55, 259, 300-302, 305, 311; VI. 278, 280. 282, 283, 302; VII. 75~78, 191-204,82, 283, 28 5; VIII. 262; IX. 254; X, 170 236, 428, 47'0, 471; XI. 164-166. .. 168, 169, 203, 359; XII. 27'3; XIII. 30'6,307; XIV. 262, 3S5; XVI. 291; XVIII. 13, 66; XiX]). 78, 80; XiXII I. 151; XXVI. 57, 59, 96., 105, 114, 144; XXVII .. 159; XXVIII. 106, 110, 255; XXiX. 244; XXXI. 66; XXiXV. 5, 186; X.x.."'CVl.223, 247, 26:0, 402; XxXVII. 21, 161-165, 173, 203, 209, 212, 213, 222, 227-230, 232, 234, XXXVIII. 359. Albrahamowce, Abrahamsfalva, Abrahamsdorf, VII. 78. Bańska Bystrzyca. Beszteze Banya, Neusohl, Neosolieum, II. 3. Basznia Dolnia i Górna, ~XIV. 209. Batowce, II. 3" Betlanowce, VII. 78. Ba,rdjów, II. 4; XiXr,X. 128. Brzozowica, Brezoviea, V. 244. By': strzy'ce, XIXJXI. 88, 89. Cisowiec, Tisovee, V. 307. Czaca, Czadcza V·L. 3·61; XiXIII. 1511;XX.XV. 53. Czarna Góra, XiXIX. 117. Czenczyce, VII. 718. Czertiżne, XXX. 1117, 126, 127. CzYI'Chat, XXlX. 181. Czwartek, Donnerstag, VIII. WI. Danielk.a, VI. 369. Daniszowice, Denisdorf. Villa Dycmisi, V. 251, 311; VII. 20!1. Dolny Badin, LI. 80. Dolne Uhorsko, II. 178. DrWJbark.a, XiXVI. 96. Gniazdo., Gnezdo, Kniesen, VIII. 363 Filice, V. 311, 318; VII. 78. Folkmar, VII. 7 6. Folwark; XXIXVII. !164. GnHica Gielnica VII. 7:6. Górna Lgota, XJVII. Grodno Spiskie, XXXIV. 296. Hadu1 l 1 21. szowce, Hadusfalva, VII. 78 Haligowce, XXXVII. 204. Honta, II. n. Helcmanowce, VII. 76, Hnilec, V. 311. Horka .. VII. 78. Hornad, VII. 7'6, 77. Hozelec, VII. 78. Hrabuszyce, VII. 77. Hradek, VII. 74. Hranowica VII. 77. Humenne, II. 4. Huncowce, VII. 19·7. Huty, VII. 74. I.gława, Iglau, Iglahwa, Iglova, VII. 201. Iljaszowice, llyesfalva, Eljaszowice, VI>!. 200, 201. Ja!:Jlł.onów,V. 244. Jagra.., II. 7'8. Ja'klowce, VII. 'Ni. Jamnik; XIV. 230. Janowiec, V. 311. Janowce, VII. 78. Jarzembina, Jarembina, VIE. 262; XXIXVII. 164, 173. Jaworzyna Spiska, III. 225; XII. 273, 274, 325; X1XVI 96; X!XIX. 117. Jurgów, III. 268; XII. 274; XIII. 30'5, 307; XIeV. 262-264, 26'7, 356, 3-59, 360., 365; XXIII. 15,5; XXIX. 117; .xXXV. 9; )WCXVII 2112.Kacwin, .xXiXVII. 229. Kamjonka, VIII. 262,. Kaniowice, XXIX. 11:9.Kezmark, Kiezmark, Kierimatk, II. 4; V. 301; VI[. 77, 2010,201; XII. 169; XiX1XVII.213 214. Kiszowce, VII. 78. Kluknawa, VII. 76. Kojsów, VII. 716. Koma1rowce, VII. 78. Komornik, VI. 53. Koszyce, Kosice, Kassa, Kasehau, II. 4; XIII" 34'9. Krempach, Krembach, Krępak, VIII. 26Q; XI. 166; ·XXJXVII. 164. Krompak, VIL 76. Krupina, V. 254, 3 18. Kurymian. Kirn, Villa St. Quirini, VII. 201. Lachowice, VIII. 263. Lenartów VIL. 198. Lendek. Landek, V. 255: Lengwart, VII. 198. Lewocza, Levoca, Letschau, II. 4; V. 305; VII. 200, 201. Lewkowce, VII.. 78. Leśnica., XXiXVII. 213, 27t2. Lipi 1 763 nik Wielki i Mały, XXXIV. 164, 170; XXXVII. 163, 164, 173. Lubica, Leibitz, vn. 200, 201. Lublawa, VIII. 263, 264. Lubownia, Lubomla, Stara i Lubowla, Nowa, Lubowlia Lublau, Lublo, III. 266, 298. V. 245; VIII. 262; ,X. 429; .xl. 166; XVI. 288; XXVI.96; XXXIV.169; XXXVII. 173.; 213, 214. Łapszanka XXIX 117. Łuczywna, VII. 77.' Maciejowice, VII. 200, 201. Maduniee, II. 2. Mahalorce, vn 78. Małe Borowe,. VII. 74. Margiezany, VII. 76. Mavkuszowiee, V. 311. Marmarosz-Sziget, II. 4, 5; XVI. 200; .xXVI. 5,7; XXX 142. Mił\blak, VII. 201. Mniszek, Einsiedel, VII. 7£; XI 166; X.xXVII. 17'3. Motyczki, 7'8. Munkaczewo, Mukaczewo, Munkacevo, II. 4; XXVLU. 249; XXIXVIII 358, 359. Niedzica, V. 3o.l. Nitra., II. 2, 78; V. 253, 302; VII 194. Nowe Krasno, VI. 285, 300. Nowa Wieś, II. 184; VII. 77, 201, Odoryn Odorin, V. 251, 311; VII. 201. 01cznowa, OIczno, 4lznau, VII. 198. Orawice., XII. 273. Pikowce, VII. 78. Podgrodzie, Podhradie, V 242,' 303; VII. 197, 2.00, 201. Podleehnica, V. 311. Podoliniee.) VIII. 262-264; XII. 3,26; XXXV.5. rpohorela, XXXVII. 353. Poprad, V. 243. l'renczów, Pren~ov, .xVII. 19, 25. Preszów" Epeires, II. 78; X\XVII. 59. Ruskinowke, VII. 201. Rużbaki, Drużbaki, VIII.262, 263. Rychnawa, Richnau, VII.76· Sastin, XXXVIII. 3'58. Słowieńska Wieś, V. 311. Smiżany, Somogy, Scnmogen, VII.200. Smokowiec, Senmeks, V. 305·. Solec, Iblo, Lublo- Vetio, II. 80. Soporna, XXX. 162, 182. Spiska SQbota, VII. 200, 201. Stanhrad, II. 78. Stara Bystrzyca, II. 79. Stare Hory.; .II. 78. Stil'ra Wieś, Altendorf, VII. 193; XiXXVII. 213. Staroleśna, VII. 197. Stary Hrad, VII. 74. stos, Stoos, VII.76. Stelbach, StiHbach, VII. 76. Straia, Michelsdorf, VII. 77, 20'1. Strażka, VII. 77. Strapków VI. 530.Strojna XXX. 126. Svaty AlndTej Turczański, VII. 78 Svaty M~kułasz, VII. 74. Szczawn~k, Stiawnik, VII. 199. Sztiawnica, V. 247. Szembera. VII. 75. Szwedlar, VII. 76. Tarnawa, Trnava, II, 2. Tomaszowce Maqe VII. 201. Tomaszowee Wielkie, 'VII 201. Toporz~., VIII. 262, 2'63. Turec, V. 30:1, 302. Twarożna Durlsdorf, VII. 78, 201 Uher~kie Wsi, II. 2. Un:gva,r, Użhorod U. 4; XXVI 128; X.XVIII.' 249. Valaska,V. 30l Welbach, VII. 201. Wielka, II 80; VII. 200, 201. Wielka Łomnica, VII. 197. Wis:zmiowa, V. 57. Włachy, Wlaehy, V. ,3U; VII. 198. W.ondrysel, VII. 716.Wyżnie Łapsze .xXXViII. 351. zamag6rze, V. 238, '244. zawodzie, VI 362. Zlborów, VI. 362; XXXIV. 52. Zemplin, Zemne, Zemno, VI 280; VII. 200; X;X:X. 117. Zakowce, Zsakocz, VII. Villa Isaaci, Eisdorf, 197-200. Zakorowee, Socheldorf, VII. 76. ŻegTa, Zsegra, VlII. 7t7.Żulin, VI. 281. Żylin, V:r. 283, 285, 2816. S t Yria. Styria, Steiermark, I. 25; II. 14; V. 18;; VI. 81; VIII. 337, 345, 349, 431; XI. 4'39; X;III. Hi, 89; �• 764 XIV. 72; XLX. 6, 10; X!XVII.144. Graz., XXIX. 182. Murau, I, 25. Sredyszcze, VIII. 338. S z k o c j a. Szkocja, ScotLand, IV. 36; VI. 23, 297, 298, 385; VII. 151, 155; XXIII. 48; XX'XVIII. 250, 381; S z wa jc a ria. Szwajcaria, Suisse, Svizera, Schweiz, II. 102; V. 122; VI. 393; VII. 81; oX. 246, 25'1, 269; XI.356; XIV. 233; XVI.6; XvI!. 71; XXII 79; XXIII.17; X,XVII.144; XIXVIII. 252, 253;XXIX. 207; XXiX.80; XXXII.192; X,XXV.182; XJXXVI. 24, 26,69; XXXVII 4618; XXXVIII. 40, 272, 402, 417, 464, 469; xxxrx. 163, 484,. 489, 494 Aargau, Argowia, III. 102. Allgau, XI 345. Appenzel, XII. 269. Bazylea, XIII. 182; XXV. 115; X'XXVII. 4'14; XXXIX. 485, 486. Berm, XXXI:X. 496, Bryzgowia, XXXIX. 503. Chur, XXXIX. 501. Davos, X. 24:6; XI 366. FrY'burg, XXXVIII. 3'66; XXXIX. 485, 503. Genewa., XXXIX. 484. Graubiinden, II. 102. Hirsla,nden, II. 110. Kempten, XI. 361. Kytburg, X. 246. Lozanna, XXXI'X. 500. Lucerna, Luzern, XXVIII, 253. 1I4aur, II. 110. Neuchatel, XXXVIII. 465, 469; X,XXIX. 484. 4'96. Rapperswil, XXV. V XXXVII. 474; XXXVIII. 445,446, 450. St. Gallen, XXXI·X 496. Schwitz, II. '102. Sion, XXXIX. 500. ThoDgau, X 246. Stadelhofen, II. 110; Zurich, II. 110; XXXVI. 26; XXXVII. 337; .xIXlXVII. 456. Nazwy miejscowości bliżej. nieokreślonych : Adlis'berg Allewenden, Babbenhusen, Belgard, Boflitz, Bregenz, XII. 360. Budden la panna, Campatsch, Chanitz, XI. 369. Corvatsch, Crap da Chiiern, Cra_ sw, ,X\!. 367. Czarna diura, ,xII. 369. 370. Cziern, lXI. 367. Dubensee. IX'!. 368. Dollen, ,X[. 360. Dormltz, XI. 368. Dub!, Duben, X~I. 360. Edelitz, oXI. 3~, 369. Ennet-boden, X!I.368,3'69. Eschenz, :XI. 368" 3'69. Gampetz, iXlI. 360. Garzen, XI. 369. GatS'chura, IX'!. 360. Gitschen, IXl. 3'69. Gohren, XJ. 360. Golzeren, XII. 3,69. 06ritz, XII. 360. Graplang, IXI. 369. Grabianścma, XII. 3'69. Grod, Grodt, Gutschau, IX'I. 3'60. Giirenbad, ,Xl, 3'69. Hugelitz, OOI.260. Krayalpe, X:I. 3169.LacĄ, Lachau, Lachin, Lachendorf, La.chkogel, Lachmirowice, Lachov, Latschen, Lachaschan, Lech, Lech1briick, Lechdamm. Lec.hen" Lechan, Lechfall, XI. 3·59. Lechd'eld, Lechsebene, Lechgmund, Leohhus, Lechleiten" Lechni\tz, Lechowck, Lechrain, Lechsend, Le_ schin, Lechstadt, Lechterke,. Lechtrop, Lechwitz, Leckipass, XII. 359, 300. Lenk" Xl. 368. Lentatsch, lXlI. 360. Lesa, XI. 300. Letschwald, lXI. 360. Leysen, XI. 300. LieS'tal XI. 3'69. Lischana, Xl. 367. Lis-ghus, XlI. 3'69. Lohwind en, XI. 361. LotscT1,IX'I. 368. Lotzbachthal, Lotzel"bach- Ludesek, XiI. 3 60. Lutschina, XI. 368. Luszal', XI. 3·67. Luxna, Xl. 359, 3,60. Lysjoch, Lyskawa,. Lystal, XI. 368. Malenko, X'I. 367. Mettlen, ,XiI. 368. Michelwinden, iX[. 360. Milmachspitze, XI. 360. Mor_ teru tschgletscher, XI. 367. Miiri ,ó5 ren, Oberwinden, Parzinkopf, lXI. 361, 369. Patznaunerthal, lXI. 366. Pifflitz; Piz Bernina, P;z Cotschen, Piz Pulaschin, XI. 367, 369. Povaj, XiI. 369. Ragac, Regnitz.. Rogspitze, RoS'zecz, Rozec, XI. 367. Ruppenmanlitz" Sassi, Schrekenmanlitz, Xl, 369. Sederlitz, Senwen, Sella Hiitte, Selibruck, Sementina Schluch~, Suna, Tschanaff, Tschera Piz, Tschierts<:hen, issowe,. Weesen, XiI. 3,619.Wendenham, Winnenden, Winden, Windten, Witschwenden,. lXI. 360. Wohlen, ZJ',ger, Zmeider, OClI.3'6'9. S z w e c j a X. 465; XI. 293; XIV. 233; XVI. 10,414; XVIII. 94,101; XXV, 5'8; XXVI. 73; xxx. 228; XXXII. 292; XXXIV. 285; X.XXV. 184; XXXVI. 281, 332; XXXVII. 157, 2,83, 425, 441. XXXVIII. 4'1, 42, 236 472; XXXIX. 32, 114, 342. Dalekarljen, XX'XVI 324. Lillhamer, XXXV. 34. Lund, XXX. 272; XXXV.34. Skansen, XXXVI. Stockholm, XXX. ~28; XXXV. 32; XXXViI. 326. Trenczyn, Trenczyńskie, U. 285; V. 238, 247, 302; VI 280, 282, 28'3. 289, 361; XX:XVIII. 359. Bodiny, V. 251. Buchowo, Bukowo, VI. 284 Cieplice Trenczyńskie, VI. 362. Czerne, VI. 3·61. Górne Nowe Miasto, VI. 286, 361. Horzelice, VI. 361 Kolarowec, VI. 284, 285. Kralowa Luka, VI. 287. OleS'na, \7'1. 361. Oszczadnica, VI. 326, 32'7,3£1; XXXV. 51. Polomno, VI. 284. Rakowa, ViI. 361. Sciborzyce, VI. 290. Stas:zJków, VI. 361. Strażów, Stra:i:ba, Straża, VI. 282. Streczno" VI. 285, 288, 362. Swedernik, VI. 284. Świerczynowice, VI. 361. Turzówka, VI. 361. T u rej a p. Turcy. Turcja, Turk Dżemhurijeti, Porta Otomańska, L 57; V. 176, 386; VII. 55;,XII, 159, 258; XVII.260; XXIII. 187; XXIX. 125; XXXI. 114; XXXVII. 157; XXXVIII. 343, 472; XXXIX, 118. Arta, 282. Carogrod, X. 146, 148. Konstantynopol, Stambul, IstambuL, VII. 208; VIII. 174; X. 150; XXIII 14; XXXI. 112; X'XXVII. 157 158' XXXIX. 367. Smyrmi, , ' Smirna, Ismir, XX. 184. T Y r o 1. R e c j a i W in d e l i c j a. Tyrol, TiroL, V. 122, 370; VI. 231; VII. 11; X. 270; XI. 356, 357, 366; XII. 271; XIII. 68; XIV. 3309.3'44; i~VI. 12, 22, 36, 41, 347, 418;, XVII. 37; XVIII. 98, 104; XX. 296; XXIII. 10; XXVII. 144; XXX. 147, 160, 180, 182; XXXV 135; XXXVIII. 2M, 2'S2; XXXIX. 297. Achenheim, XXII. 73, 75. AdliiSberg, XI 369. Am Lech, XI. 359. Alpa Garmza, XI. 366. Alpa Kray, XI. 369. Alpa Surovel, XI. 367, Al1ewenden,XI. 360. Babenhausen, XI. 360. Baseglia, XL 367. Besan, XI. 366. Bludenz, BLutenes, BLotnice, XI 365. Bobingen, XI. 300. Bolzano, Bozen, XXXVII. 424, 425. Brennowie, Breoni" XI. 357. Brenner, XI3'57. Breznowo, XI. 430. Budden la panna, XI. 3169.Brixen, Bressanone, XVI 41; ~XXVII. 424,425. Endandyna, XlI. 367. 368. Gars, XI. 361. Garcza, XI. 001. Goren, XI. 361. InnsbruCk, XIII. 68; XXXVIII. 291. Kaunerthall, XVI. iX. �766 ?6? 114. KUem, XI.366. Laaz, XI 366. Lechstadt, Xl. 360. MaIlau, Maloja, XI. 366, 367 Mitthalbach, XI. 360. Sami:na, XI. 366. Sandech Krers, Xl. 43'9. Saletz, Xl. 366. Sa1getsch, XI. 368. Sam er, XI. 368. Sarnersee, "I 368. Sassi. Xl. 369. Scharnitz, Xl. 360. Schelditz, XI 360. Sohi:bitz, XI. Silles, ,XI. 367. Snodan, lXI. 360. Schlupin, XI. '366. Sederlitz, XI. 360.. Seewen. XI. 369. Seez, XI. 3·69. Selfbruck, Xl. 369. Sella Hiitte, XI.3'69. Sementinaschlucht, XI. 369. Ses in en , XI. 368. Silla, XI. 367. Silles, XI. 367. Sondan. Solnogródzka Ziemia, lXII. 366. Spahleuter, lXII. 366. Starzeljoch, lXiI. 36. Stobenbacb, lXiI. 359. Strela, StUlben, xrr. 3,67. SzczezapIana, lXI. 3·66. Taraitzberg, ,XI. 360. T<lSna, Xl. 367. Tavetsch, XiI. 367. Tawinkoppe ...xI.360. Tersten_ jak, X:I. 316 6. Tiatschagletscher, X!I, 3'67. T61z, T6lnitz, X:I. 360. Triesen, XI. 300. Tsohara, Xil. 3'69, Tschiertscheą iX!Ią 369. Vadur, X. 3.66. Val del Buotsch XI. 367 Val da Tschiera, XI. 367. Va'l Plafna, XI. 3617. Val Mela, Xl. 367. VelUm, XI. 3m. Veschinental, XI. 300. Vesilbach XI. 368. VisniJtzthal, XI. 368. Vissave, Xl. 369. Virda, XI. 359. Vrin, XI. 366, 367. Weelen., XI. 365 Wemutbodln, XI. 369. Wessen, XI. 3·69. Wendenau, Wendenham, WL'nden, Windenhuhl, X:I. 361. Winidan. XlI. 360. Windenberg, XI. 360. Wahlen, :XI. 369, Wynidawa, IX:!.357, 360. Zanangspitze, XI. 3'60. Zamserjoch. 1 XI. 3,60. Zernetz XiI. 367. Zulang, .XI. 366. Uk r a i n a, U S R R p. Ukraińcy Ukraina: I. 120; II. 39, 321; Ul. 98; IV. 74, 153, 328, 4413;V. 23, 176; VI. 28, 300; VII. 80, 88.89, 227, 300, 302, 332; VIII. 90; IX. 143, 147, 148, 185; X. 359, 382, 383, 395, 396; XI. 326, 340, 404; XII 7; XIII. 58, 2983; XVII. 69; X'VIII.97; XIX. 113, 114, 130; Xx. 25, W6, 189; XXI. 50, 64; XXII. 76, 78, 121; XXIII 152; XXVI. 46, 4~54 56, 62, 63, 105; XXfVII. 19, 20, 17,2; XXIX. 124, 125; XXX. 131, 22J8;XXXI. 152, 166; XXXII. 17:9; XlXlXIII. U, 19, 209; XXXIV. 86, 89, 109, 138, 139; X'XlXVII. 207, 209. 1J'kTaina lewobrzeżna, XX,XIV. 91. Ukraina prawobrzeżna, :XX:XIV. 00; XXXVIII. 3, 8, 208. Biała Cerkiew, III. 1>32;X:XVII. 138. Chomutci, XXVI. 49, Popudnia, XXXIX. 258. Pow. Balta. IX. 87. Pow. Berdyczów. Berdyczów, III. 61, 148; X;XIX. 179; XlXlXI. 160. Machnówka, III. 61; XXIX. 170. Pow. Bohorodczany. Bohorodczany, IV. 187; XIII. 239. Pow. BohO'rodczany, IV.187; XIII. 262. Maniawa, VII. 221; XIII. 238, 239. Porohy, XIII. 2'3 Sałatwina, XIII. 2·38. Pow. Borsziczów Barbara, IV. 229. Bielowce, IV. 187. Bilcz, X. 261. Bilcz Złoty, XI. 202; XVII. 68-70; X,XVIII. 9. Borszczów, X'VII 85; XXV. 106. Pow. Bors2lczów, III. 2,86, 290; IV. 187; V.99; VIII. 150; X. 50; XIII. 262; XVII. 68; XXVI. 47; XXXV. 60 Boryszkowce, XVII. 68. ChudY'kowce, IV. 187. Dębówka, X 50--52. Dżwinogród Swinihorod, Zwenihorod, IV. '187; VIII. 2'66. Filipkawce, XlVIII. 69. Gusztyn, X. 51. Iwanków, VIII. 150. Kapuścińce, XVII. 68 Kudryńce, XVII. 68, 69. Michalków, XXVI. 65. Pyłypcze, XXVI. 47, 65 Strzałkawce, IV. 187, 220. Szuparka, VIII. 150. Wierzchniakowa, XlVII 68. BakoW1ce, VIII 379. Bóbrka, I. 268; X. 261; XXtx. 162. Pow. Bóbrka, IV. 187; VII 282-284; VI!II. 2'65,368; .x:XVJ:. 50. Borlniki. XVI. 2'70 Boru:sów, XXVI. 48. Borynicze, IV. 187. Bryńce Cerkiewne, XVII. 416, 48, 50 Chodorów, III. 52; XXVI. 5'8 65. Dziewiętniki, VIII. 368, 371,373, 375, 39 1, 392 Dżwinogród, VIII. 265, 2,6,6, 270, 272, 2713.Horodysławice, IV. 187. Kołohury, XXVI. 58. Leszcz.y>na, VIII. 371, 37'5. Łuczany, VII1.37I, 372. Łysa Góra, VIII. 272, 273. Ory,sll!wwice, VIII. 374, 309'1; 'X. 261. Ostrów, VIII. 371, 372. Podjarków, IV. 1817. Podharce, XIX.36. Podsosnów, IV. 187. Roma·nów, IV. 187; VIII. 272. Sokołówika, VIII. 369, 392. Stare Sioło, VIII. 265. StrzeHska, VIE. 379, 391. Bazar, przysiółek, wieś Dziewiętni'ki., V:II. 3'68. Serednie, przysiół, wieś Dziewiętniki.. VIII. 368. Szałomyja. VIII. 272. Wy1 branówka, VIII. 369; XXVI. 48 Zabokruk, VlIiI. 379, 391. Zuków przysiółek wsi DźwinogrjJd, VIII. 265 Pow. Borysów. IV. 35; VII. 222 223. Pow. Bracław. Federówka, V. 2195. Pow. Brody. Beorlin, II. 88. Bielawce, IV. 187, 188 Bokujma, X:XVII. 131. Bołdury, IV. 1'81. Brody, I. 183; VII. Ul, U2; X.XII. 13H; X,XXV. 194. Pow. Brody, II. 88; W. 187; IX. 194; XVII 90. Czechy, XVII. 90. 92. Jazłowczyk, IV. 187. Kadłubis'ka, HI. 2~9; IV. 187, 312. 315 Koniuszków, IV. 187, 204. Łopaty,n, V. 187; XXI. 64 Podkamień, X. 459. Ponrkwa IV. 187; V. 225 Remów, IV, 187; Stanisławczyk, IV. 187. Toporów,. IV. 187. Wałachy, IV. 187, Wysock, IXIV,rJ.90, 92. Pow. Brz€Żany Brreżany, rII. 152; IV. 188; X. 261; XVII. 115, 116; XXII. 115 116; XXIII 152; XXV.95; XXVI. 135. Pow. Brzeżam.y, IV. 188,315; VIII. 70; X. 261; XlXV. 95; 'XXVI. 55, 61. Buszcze, IV, 188. Byszki, XIXiV 95 119. Drysz'C'zó:w, IV. 188. Glinna, IV. 188. Koniuchy, XXV. 95; XXVI. 55, 61, 113. Krasna, W. 188, 19:1. Krzywe. IV. 188, 309, 311; }{lXVI. 57. Narajów, V. 162. Płaucza, IV. 188· Poruczyn, IV. 188. Patak, IV. 188. SzumIany, IV. 188. Wybudów, IV. 188. Załucze, IV. 188. Zuków, IV. 188. Pow. Buczacz. Barycz. II. 55 Bo;bulińce, IV. �, " .: I ..... .; ;' .. 768 /' 186. Bobrowni'ki, XVII. 69. Buczacz, II. 00--'55; III. 91, 92, 235, 290; IV. 93, 107, 114,.,117, 118,235, 342; V. I'll, '99, 101, 196, 294-296, 391; VI. 5, 96; VII. 234; VIII. 156, 157; I'X. 102; X. 323; XI, 322,327; XII. 258, 200, 262; XJlII.; XXV.; X'XVI. 117; XXXVI 43, 47, 49. Pow. Buczacz, n. 55, 64; III. 73; IV. 188l ~; V. 99; VIII. 70, 144, 1418,149; XII. 200; XUI. 262, 263; ~II. 69. Czechów, X'XIX:VI.262, Dobropole, IV. ISS. Hrehorów, III. '713.Hulbin, III. 289; !V. 188. Karskie Pole., I. 55. Koropiec, VIII. 150; XVII. -69, Kujdanów, IV. 188, 196. MonasterzylSika, II. 55. Nagórzanka, VIII 150. 0850wee, IV. 188. Pakosław, XiX. 171. Pozichowa, IV. 188 Potok'Złoty, ITI. 200; IV. 188; XXVIII. 132. rprzewł&i, II. 54, Puźniki, II. 55) 64; nI. 70, 73; VIII. 168. Pysikowce, VI. 96. Ru'komysz, II 53. Skomorochy, IV. 188. Snowidów, IV. 1188,202, 2-03, Sokołów, IV. 188. Spas, XIII. 263. Wełesnewa, XXVI. 117, zalesie, 11. 55; XIII. 2,63. Zyznomierz, XII. 2509. . Pow. Czehryń. BiI'ki, xvrr. 229. Pow. Cwr1Jków. Biały Potok, )GXXV.; V; XI.XIII. Czorlfków, IV. 189. Pow. Cwrtków, IV. 100; V. 99; VUI. 70, 150; XIIT. 262; XVII. 69. Dżuryn, I. 64. Kolędziany, XXXTlI 27. Słobódka, I. 64. Swidowa\ IV. 189. Szulhanów'ka, IV. 189. Pow. Dobromil. Bircza, XVII. 229. DobromU, HI. 197; XiX. 68; XXVI. 1'35. !Pow. Dobromll, IV. 84. 189; ,V. 65; XIX·XUI. 85l 88, 104, 105. Falkenberg, IV. 189, 203. Hój..9ko,· IV. 189. Jamna, VI. 353. Jawornik RUlSki, IV. 189l 203. K.niaźypol, IV. 189. Lipa, IV. 189. Malawa, IV. 189. Michowa. V. 65. Nowosiół'ki, IV.l00, 194, Piątkowa, IV. 189. SiedliSka, IV. 189. Sierakowce, IV. 189. Tarnawa, III. 137; IV. 84: U1ucz, IV. 189. Zohatyn, IV. 189. Pow. Dolina. Bolechowo, X.135, 334; XJX;XVII. 485. Dolina, TV,,189.Pow. Dolina, IV. 189; VIII. 183; X. 334; XIII. 233, 236; X·Vr!. 139; XVIII. 174; XXIX. 163. Ho.sZów, IV. 189; XIII 2'3-8; XXIX. 1-63. JJ.emnia, KaIna, Kniaziołuka, Lolin, Maksymówika, IV. 189. Mizuń, IV. 189. Nowosielica, IV. 189. Nowoszyn, IV. 189. Pacyków, IV.' 189. PerehińsJk, VJ1II. 1813; XIII. 2,33, 2;34-23-9; XVII. 141; XlVIII. 149, 154, 199, 205, 213. rpodJbereźe, IV .. 189 Podlute, I. 64; VlilI. 183, 184. Polanica, ·XJXJX-VII.411 , ~4fY7. Roztoczki, IV. 189. Strutyń, XIII.' 23£. Swaryczów, Xflr. 2133. Tlapcze, IV. 189. Wełdirz, IV. 189. Peklo, kotlina u stóp góry Sywuli, X:I!'I. 23~, p. Dolina. Radowa, strumień, .xwrI. 233, p. Dolina. Pow. Drohobycz: . Borys1aw, ~~r,r. 162. Dobroho. stow, V. 168; 'XXX. 124. DOiłhołuka, IV. 199. Drohobycz, II. 96; V. 275, 276; VII. 3~; XVI. 288; XVII. l; XXII. 162; XXIII. 165; XXIX. 180; XXX. 124; XXiXlV. 258. Pow. Drohobycz, I. 148; IV. H~9, 221; V. 168, 3711; r:X. 194; XXVIII. 54; XXIX. 118. Dubrawka, IV. 189. Horucka., IV. 189, 196. KorczYlO, V. 372, 374; IV. Nahujowice, IV. 189. Opalka, IV 189. Orów, Orowe, XVII. 4, 11. PodJbuż, XI.395, 397 400; 'XXVIII. 54. Radelicz, IV. 189, 196, 2M, 205. Schodnica, X. 460. TruSkawiec XVI. 2719. Tustanowice, I. 64; 371; ~XV. 95. Uliczno, IV. 189, 200, 210, 211. Pow. Hajsyn. Granow, XXVIII.I37. Pow. HajIsyn, )GXVIII. 1'37. KraJsnopółlka, XJXVIII. 137. Pow. Horodenka. Czarnolice, JCVII. 62. Czerniatyn, IV. 190. DrohiJczówlka, XlVII. 69. GłuS'Zków, IV. 190. Horodenlka., I. 64; x.I. 81; XII. 336; XXIII. 69 Horodeńskie, XVII. 69. Pow. Horodenka, IV. 190; XIII. 262, 263; ')GVII:69, 81; XXIII. 69. Horodnica.1 XVII. 70, 81-185 Korniów, IV.I90. Nieźwiska, ~XXiVI. X'X'XVI. 2191, 294, 2196, 297; XXXIX. 258., 2713,288, 290 Olejowa, IV. 190.. Piotrów, ')GIn. 263. Rakow~ce, IV 190. Repużyńce, IV. 190. Semenówlka, IV. 190. Serafińce" XI. 81, Strzelce, IV. 190. Toporowce, IV. 190. TY'szkowce, IV. 190. Wierzbowce, IV. 190. Zywaczów, XVII. 82. Pow. Hrubieszów. AmJbuików, III 46. Ciu6niów, III. 46. Teptików, III. 46. Uściług, I. 165. Zadubec, III. 41. Pow. Jampol. Morafa, Morachwa, XI. 401. V. ł9 Lud - Tom XL Pow. Jaworów. Budzyń, IV. 191. Gruszowice, IV. 191, 310, 311. Glinice, IV.191, .) 1'96. Jaworów, IV. 116; XXVI. 135. !Pow. Jaworów, IV. 191. T{O_ 1Jylnica RuSka, -V. WI. Kurniki, X. 261. Mołosz'kowice, IV. 191. Mużyłowice~ IV. 19:1. Podłuby, IV. 191. Przył>bice, IV. 191. Rogoźno, IV. 191, Wola Glini'cka, I·V. 191. Wola zaleska, IV. 191. Pow. Kałusz. Bolszów., IV. 191, 200. Bujanów, IV. 191 Długa, IV. 191. Dołha, 'XVII. 141. Hanowce, IV. 191. Hanusowce, IV. 191 Humenów, IV. 191. Jasień, IV.191; VIII.l83; XIII. 34, 239, 2.w, 241; XVII. 141, 1 51; X:VIII.l'OO,171. 175, 200,213; )GXVI. 57; X1)ovIII. 23'5. Kadobna, IV. 191. Kałusz, I. 1414; III. 239; IV WI, 200; XIII. 24<0; )OVH. 141, 148. Kałuskie, XVII. 139. Pow. Kałusz, IV, 191; ')GIII 34, 233, 234, ,239,24'.2;XVIII. 174; XiXVII. 31. Kolodziejówlka, IV. 191. Kotoryny IV. 19-1. Kunaszów, IV. 191. KuŹffiiniec, XIII 241. Monasterzec, IV. IW. Medynia, IV. 191, 212~. Mościskla, XXVI 5'1; ·XlX-XV.71. MO.śzJkowce~XXV. 117, 118, 120; X<XVII. 15, 31. Mykityńce, IV. IW. MysIów, IV. 191. Niebyłów, :XVII. 141; XVIII. 186. NiegQwce, IV. 100..rpodgórki, .V. 191. Protesy, IV. 191. Przewoziec, IV. 191. Rozwiany, IV. 191 Siw'ka Naddniestrzańska1 XVI. 54, 551; XiXV 117, 118. Sliwki, XIII. 233, 234. 242; }C\TIII. 141; X\TIII. 186. Slobódka Botszowiecka, IV. 191 Stańków, IV. 191. Stawi:szyn, XVI. 1 �770 7?1 332 Tużyłów., IV. 191. Uhrynów, 191. Wierzchnia, 'IV. 1'91.Wojn iłów, IV. 191. Wołczyniec, IV. 191. Zahałów, IV. 19>1.Zawadka, IV. 19'1 Zbora, IV. 191. Pow. Kamieniec Podolski. Kamieniec Podolski, Camencia, Camencium, Camenecum, Klepidava, Petridava, XXVIII. 146, Pow. Kamieniec !Podolski, IX 298. Gub. Kamieniec Podolski, XXVI. 48. Pow. Kamień Koszyrslki Kamień, III. 98. Skcz, X!XXI. 28. Pow. Kamionka Strumiłowa. Ad.amy, Adachy, Jadachy, Łapy, VIII. 396; XIV. 219. Busk, I. 1 12. Grabowa, IV. 191, 196. Horpyna, IV. 100. Jasienica Pol9ka i Ruska, IV. 191, 300, 3U, 3.12. Kamionka Strumilowa, X. 323; XXVI. 13'5. Pow. Kami<mlka Strumiłowa, TV. 191. Łany, IV. 191 Ług, X'XxIII. 83. Niesłuchów, XXiXIiX. 2'88.Nieznall1ów, IV. 188, 205. Opłucko, IV. 191. Radziechów, XIX!X'I.8·1.Ruda, ,IV. 191, 194. Witków, XXVI. 57. Pow. Kołomyja. Berezów, XII. 284-286; XXXV. 121, 174. Chwali'boga, IV. 191. rv. Nazwy toponomastyczne Peczeniżyna, z okolic Arszyci 'dzielnica, OClI. 280. 282, Arszycew - Łąka, Babijczyków młyn, Bilecki młyn, Bobycziw zabudowania. Bojkowe grupa zabudowań, Carynkie - łąką. Cis arka gościniec, Czarny potok osiedle, Czertezi łąka, Dil - las, Dolisznyj staryj młyn, Dubawyci zaburowania, Dubowyci łąka, Dubrowa - las, Dzwyniecz - łąka, dystylarnia, pole, Glid łąka, Grylaskunec łąka, Halunka łąką Halunka rzeczka, Horb łąka, Hori dzielnica, Horiszna Toloka pastwisko, Horiszni mieszkańcy Hori, Horsznyj - młyn, Hrabkiw - łąka" Hrabkiw zabudowania, Hry-' cyszne ~ zabudowania, Jamka łąka, Juran - pastwisko, Kalynnyk pastwisko, Kalynnyk zabudowania, Kaszyci grupa zabudowań, Klucziwska droga, Klucziwka łąka, Klucziwka - rzeczka, Kolo mlyna - za!budowania, Korosty - łąka, Kotel - las, Koubajiw - łąka', Kriwosziepka - las, Kruhla - łąka, Kryszyna łąka, Litriwnie fabryka nafty, Łaz - łąka, Łewada łąkClJ, Łozienka - łąka, Łysanie wzgórze, Markiwska - droga, Maslakowe - zabudowania, Mocziera - las, Na Kruszyni zabudowania, Na Osowi - zabudowa'nia., Na terebizech _ zabudowana, Na zamku - zabudowania, Oseredok las, Osowa pole, Osowa - łąka, Perechreście las, Petryszyne zabudowania, Pid cmentarem zabudowania;, Pid cyhla - łąka, Pid Dubrowa zabudowania, Pid frasoriemy zabudowania pia Kriwoszepkoj pastwisko, Pid okopyszczem - zabudowania, Pid Osawą zabudowania, Pid Ponecziewą zabudowania,. Pid pryjmq - wzgórze, Pid ropienkq - karczma, Pid Smereczynq zabudowania, Pid werchom Frasorie Fabryka, - łąka, Pid Zanoga - zabudowania, Pni - łąka Pod Wakulcem pastwiska, Polena łąka, Poncziewa łąka, Poncziewa las, Popid Łypnykie droga, Przyhid łąka,. Puchowec łąka, Reszetiw - las, Rublowskij - młyn, Rypa - urwisko, Serednyj berih wzgórze, Skarbyszcze pastwisko, Skichlyszcze wzgórze, Smereczena - las', Stażnyci wzgórze, Sztryganiwka dzielnica, Szybenka welyka łąka, Szybienoczka łąka, Tatarskie zwory las, Terebiżi pastwisko, Tloka, pastwisk::> Chaima - karczffil3, u Dwojry' karczma, Wakulec las, Wal - wzgórze, Wara tyki - las, Werch łąkl3, Wersziek - pastwisko, Wersziek - zabudowania, p. Kołomyja. Wiszelnyk pastwisko, Woniecza ulica, Wyły łąka, Wysoki łąk1J., Zabrid Pl3stwisko, Zadna ~ ulica, ~ fabryką zabudowania, Zamczysko - zamek., Zanoga łąka, Zaplecze - dzielnica, Zapliska pastwisko, Zaplesze - dzielnica Zapliczni mieszkańcy Zapłasza, w Peczeniżynie, lXI:!. 28'1. Pow. Konstantynów. Bordziłówka) X:X. 284, 288, 290. Hadynów, XX. 284, 288, 290. Hus'zlew, XX. 290. Łosice, XJX. 284, 238, 2100. Niemojki, 284, 288, 290 Feredil, XXXVI. 94. Pratulin, XXI. 284, 288, 290. Przesmyki, X. 2M, 12i88.Rusków, ,XX. 284, 288. Sarn:aki, XX. 277, 284, 288, 290, 318. 49· Pow. Kassów. Babin, XXXIV. 142., 144, 149; XXXV. 78, 121. Berwinkowa, XVI. 47, 65; XXXV. 121. Białoberezka, Biłdberezka, X,XXV. 78, 121., 15t~, 156. Biłoibereżci, X,XVI. 60. Borsuczna, VI. 258. Brustury, IV. 192, 201, 223; VI. 268; X. 261; 'XIII. 36, 239, 1240 XVII. 26, 41" 141; XVIII. 2.17; XXVI. 48; XXXV. 121. Chorocowa, XXXV. 121. C7.erechaniówka, Czerhanówka, XXXIV. 142. Fereskul, XXVI. 51; XXXV. 76. 121. Horod, XXXIV. 1412, 149; XXXV. 153. Hryniawa, XXXV. 76, 88, 121, 127, 128, 142, 146, 153, 157. Jabłonica, XXXV. 121, 127, 128, 146, 157. 161. Jahodyn, VI. 258. Jasieniów, n. 203; I~. 100; XXVI. 54, 55; XXXV. 76, 121, 127. Jaworów,. IV, 192. Karłów, XXXIV. 142\ 143 Kosmacz, III. 2819; IV. 192; V. 148, 149, 1>51,199; VI. 353, 354; VII. 174, 2121;XXVI. 51, 56; XXXIV. 118, 119; XXXV. 1'21. Kosów" VIII. 70; IX. 38,1, 389, 390; XU. 302; XiXIII. 155; XXIX. 154, 155; XXXIV. 142" 149; XXXV.90, 12.1, 149, 15l2. Pow. Kossów III. 289; IV. 192; XIII. 262; xXIII. 63; XXV. 5; XXVII. 24; XXX. 1207.Krasny Łęk, XXVI. 51. Krasnoiła. IV. 192. Krzyworównia, IV. 1912; XXVI. 56, 59; XXXV 76, 1211.Kuty, V. 224, 326, 327; IX. 381; X. 50, [14; XII. 271\1 300; XXVI. 49, 56; XXIX. 155; XiXX1IV. 142. Michalków, przysiółek, XiXXIV. 149. Moskalówka, XOCIX. 154, 155; XX,XIIV. 14'2. Nowósielica, XXXIV. 142; XXXV. 121. Perechrestne, IV. 192. Pi'S- �773 772 tyń, IV. 116; VIII. 3,95, 397; XII. 302; XXI,X. 155. Polanki, IV. 192; XXXV. 76. Riczka, XXXV. 121. Roztoki, XXVI. 59, 62, 65, Rożen, XXXIV. 1412.Rażeń Ma~, XXXV. 121. Rzeczka SokoŁowska, IV. 192 Smolna, XXXIV. 142, 149. Sokoławka" IV, 192; XXXIV. 142, l¥'}, 150. Stare Kuty, XXXIV. 1412. Stebne, XXXV. 76, 12,1. Soj,anów, X'XVI. 62. Szeszory, XXVI. 60. Tiudów, X;XVI. 50, 61, 64;, ,XXXV 121. Uścieryki, hVI. 61-64; ,X'XlXV. 76. Utropy, X. 2'61. Wier7Jbowtec, XXXV. 12.1. Worachta, X:X'XV. 127. Zielone, XOCX:V. 121. Zabie, IV. 1912; V. 10~, 295; X. 261; lXI. 100; XII. QlBO;X:XVI. 51; XXXV. 76, 121, 127. Zabie~Ilcia. IV. 192; XXiXV. 7[6, 78, 124, 127, 132" 151. Zabine Słupejki, XXXV. 78. Pow. Krzemieniec. Białokrynica, X[X'XI. '27, 28" 31, (33. Borszc7JÓwka. XX;XTII. 149. Krze'II1ieniec, IV. 34; XXIV. 94; ,XXVI. 135, 146, 1'5'3;,XXXVI. 92, ,93. Pow. Krzemieniec, IX. 195; 'X!X;XI.28, ~, 3,1; XXXIII. 5. Ła_ nowce, xxn. 12.2. Wiśniowiec, X,XXI. 27-.JQ, Pow. Lipowiec. Popudnia, XXV. s, XIV. Pow. Lityń. Mikulińce, XXVI. 46, 57. Pow. Lwów. Basiówka, XVIII.99 Biłka Królewska, IV. 193. BrzuchoW1ice, XiXXTV. 209. Czyszki Górne, ,XXVIII. 100. Dmytrze, XXVII. 1132. DUlblany, 'XXIX. 179. Hołoska, IV. 116. Kleparów, ,XIII. 61. Kulparków., XIII. 61. Lwów, I. 1, 29, 3,1, 62, 63, 96, 120, 14!2.,144; 194. 224,~68; II. 95, 96, 252, 253, 2166,268, 288; III. 86, 91, 94, 124, 188, 190., 192, 285, 286, 290; IV, 34, 612,92,93, 106, 108, 114-118 15'7, 100, 2135,437; V. 81, 82, 85, 87, 91, 133, 294, 295; VI. 5; VII. 00, 35, 39-41., 81, 112, 207, 209, 238, :256, '276, 340; VIII. 74, 112, 395; IX. 192, 194, 195; X. 115, 135, 139, 234, 246, 261, 274, 279, 359; XlI. 691 97-100, 103, 112, 228, 296, 3120---13'24, 312'8,396, 400, 402, 417., 420, 424, 426, 440; XU, 336,; XIII. 14, 60, 61, 65---<69,77, 155, 169,\ 246, 250; X'IV. 194, 2119, 228, 301, 3'2'4; X,IX. 83; XIX. 298; XiX!. .w, 4iB,57, 64, 711, 77, 92, 97, :26a-:2:68, ,2110,2.'71, 274, 275, 27'6; X!XII. 73, 160; XXIII. 148; XXV, 106; XXVI. 92, 1018,1'29; XXVII. 94; X,XVIII. 6, 31, 4'7, 54, 55, 134, 250; XXIX. 143, 162, 17'9-181; XXiX. 2135,23,6, 2.55, :2162" 264, 272; X,XiXI. 5, 166; X:X:XII. 13, 42, 65, 68, 77, 183, 186, 192-194; X:XXIV. 126,1;XXiXV. 8, 31, 37, 41, 76 77, 166, 1!912;XXXVI. 5, 9, 3,5---'38, 41, 50, 512,56, '5~0, 62., 63, 70, 7'5, 81, 93., 243; XiXJXVII. 2m, 46(); XXXVIII. 12,90. Lwowskie, XXII. 161; XJXlXII. 68; XXXIII. 5; XXXIV. 198, 208, 210, 225, 233., MI, 258. Pow. Lwów, In. 160; IV. 193; VIII. 57, 2,65; XIII. 7; XX.XV. 68., 71. Milatycze, X'XVII. 131. !Podbereżce, XXXVIII. 309, 31'2. Remenów, X:XVII. 188. Rzęsna ruska, VIII. 142; X. 277. Seroyca, XV. 226. Siemianówka, XI. 382. Stanisławowskie, 'X1X'XIII. 8; X!XXIV. 200-26. Szczerzec, XV. 226. Werbiż, XXIX. 162. zamarstynów, II. 288; XIII. 61. Zubrza, IV. 193. Pow. Nadwórna. Bystrzyca Nadwórniańska, XXXI. 168. Delatyn, V. 58; XI. 401; ,XII. 279, 280. Dora, V 149; X'XVI. 60; XXiXVIII. 296. Jabłonica, V. 58. 148, 149. Jamna, V. 149. Janina, XXI. 246,247, 259. Leśniów Wielki, VI. 265; ,XlII. 284, 286. Maksy,· miec, przysiółek, x:x;x,V'II. 22'7. Mikuliczyn, IV. 117, 235; V. 57, 58, 147, 198., 291; VI. 2,aO, 353; VII .. 238; XX!XV. 81. Nadwórna, IV. 193, 196; XX!XVIII. 296. Pow. Nadwórna, IV. 193; XIII. 16Q,; XIXVI. 49, 50; X,:,{JXVII,227. Osławy Czarne i Białe, XII. 2'94, 285. Riczka, XXVI. 59, 61; XXX. 116; XXXIV. 142, 150. Tatarów, V: 57--59, 147--149, 198., 199, 294; VI. 5, 259, 353; IX. 102; XII, 279; XIII. 338; XXXVI. 48. Worachta, V. 58, 148, 198; VI. 3~.3; VII. 17'5; XXXIV. 149; XXXV. 77" 81. Zełenycia, XXVI. 49, 50. Zielona V, 148, 149; XXXVII. 2,2,7.Zeniec, VI. 258, 259, Pow. Ostróg.-' Zdolbunowo, XXVI. 135. Pow. Plaskirów. Adamówka, XXXIV. 91. Felsztyn.. III. 91, 190. Płoskirów, Praskurów, XXXVII. 208, Szarawka, 'XXVIII. 151. 'Pow. Podhajce. Hnilcze, IV. 194, 196. N,arajów, IV. 194, 197.Pow. Podhajce, IV. 194; XIII. 202, Połtawskie, IV. 328; XXXIII. II. Połtawa, V. 176; XXXIV. 89, 123. Pow. Rawa Ruska. Biała,. IV. 194, 338, Chlewczany, II. 160; IV. 194, 203, 204, 216. Charonów, IV. 194, 2G3, 204, 216. Golel IV. 194. Hołe, XXVI. 49. Huta Obedyńska, IV. 201. Kamieniec, IV. 194. Karów, IV. 194, 204, 215, 216. Ławryków, IV, 194. Machnów., Machniw, IV. 194. Poddębce, Poddubce, IV 194. Potylicz, IV. 194; XXVI. 83; X!XIXVI. 93. Rawa Ruska, XXiVI. 54; XiXVII. 13'2; XXVIII. 4'1. !Pow. Rawa Ruska, I. 12.0; II. 19, 157; V. 194; VII. 92, Razdruź, IV. 194. Rzeczki, IV. 194. Teahłów, X!XVI. 56. Uhnów, II. 21; IV. 194; .x'XVI. 46, 55, 56, Ulhówek, IV. 194. Wieribica, IV. 194, Wilki. IV. 194. zabór., II. 19, 157, 166; IV 194. Pow. Radomyśl. Pow. Radomyśl, X;XI. 67. Pow. Rohatyn. Koniuszki, XXV. 95. Ludwikówka, X'XIII. 115. Łopuszno, XXI. 64, Martynów, XiXVI. 54. Putiatyńce, XX. 1219, 140. Rohatyn, III, 385, 3'88; X. 27'7; XIX. 30. Pow. Rohatyn, IV. 191, 194; XiXI. 64; VIII. 70; XXIII. 115. Wyspa, VII. 27:2. Pow. Równe. Horodko, XXII. 157. Klewań, XlXlXI, 33. iPoczajoów, IV. 153. Pow. Równe, IV. 153. Pow. Rudki. Holodówka, IV. 194. Kołodruhy, XXVII. 131. Kupnowice, IV. 194. Litomierzyce, V. 179, 180.· Małpa, IV. 194. Mytnia część masta Rudek nad Wiszenką, V. 357, pow. �774 7?5 Rudkli. Nowosiólki Oporskie, 18(}; x. 59; XII. 2'50, 252; XIV. XXVII. 132. Rudka, VII. 346, 220. Budynin, XXVI. 58. Byszo347, 35'4, 3~7. Pow. Rudki, IV. wa, X/XVJI. 48. Oieląże, XXVI. 194. Tatarynów, XXVII. 131. Tu48. Hoholiw, XXVI. 64. Hulcze, l1głowy, IV. 194. II. 255; XII. 2'56.Ilkowice, XXVI. Pow. Sambor. 4!8. Komarowa Wolica, II. 253. Czyszki, IV. 195. Dorożów, X. Konotopy, XXVI. 48. Kościa:277; XXIII. 63. Dublany, XI. szyn, VIII. 173. Kułiczków, XX,VI. 4'26. Horodyszcze, IV. 187-195. '58. Liski, II. 256; VIII. 171-173; Karnica, IV. 116. Olszanik, IV. X. 59; XU. '2~5.1256; XIV. 220.195. Sambor, Samborz, Sambir, Liwcze, XI. 256. Machnówek, I. 64; II. 2.88; III. 385, 388; IV. XXVI. 58. Ostró'w, II. 96; III. 1'14, 238; V. 9,8; X. 261; XI. 270, 289; IX. 83, 85. P1ernratycze, 416; XIII. 5; XIV. 241; XXV. 97; XXVI. 52. Poturzyce, X,XI. 45; XDGXI. 195 XXXIV. 13'9, 258; XXVI. 48. PrusinÓw,XXVI. 58. XXJX,VIII. 296. Samborskie. X. Przewodów., VIII. ln. Sawczyn, 276; XXIXIII. 117,.Pow. Sambor, lXIX. U8. Sielec bełzki, IV. 195. IV. 195; XXUI. 63. Smolnica Skomorochy, XXVI. 48. Sokal, prZl€ldmieście, xx:xnI. 131. II. 96, 191; VIII. 173; IX. 85; X. Strzelbice, ,XJXJXIV.84, 123. Sza59; XI. 327; XXIII. 64, 66. !Pow. de, IV. 195. Wojutycze, IV. 195. Sokal, II. 253, 255; VIII. 17-1;IX. Pow. Skałat. 68; X. 59; XIV. 168; XXIII. 51., Bucyki, IX. 260, 27fT,. 2178.Horod62, 100; XXVI. ~7, 58; XXIX. nica, XVII. 69; XXV. XIII. Husz178 Spasów, XXVI. 52. Steniac7.anka, XJXJVI.511.Kaczanówka, tyń, IV. 201. Sulimów, XII. 256. XXX. 187, 191. Klebanówka, Szczutków, pol~, m. 25,5,gm. HulXXVI. 5B,. 60. Kolodijówka, cze, p Sokal. Tartaków, :X~XlVI. XtXVI. 6(},64. Kozyna, XXVI. 48. 48. Torki, XXVI. 64. Ulwówek, JeXV. 144; XIV. Waręż II. 25,5. Podwaloczyska, IX. 194, 195. Witki. VIII. 173. Wołświ~, XXVI. Skałack!ie, XI. 3'9B.!Pow. Skałat, 64. Worochta, XII. 280; XXVI. IV. 195; XIII. 262; XVII. 69; 58. Zniatyn, X. 67. !XIXVI. 48; XXVIII. 47; XXX. Pow. Stanisławów. '187. Sorock; XVI. 2,719.Touste, Delejów, XXIII. 152; XXVI. 1, XiXVIII. 47, 55. Towsteń:skie, 63; XXVII. 24. Halicz, IV. 345; 'XXVI. 63, B6. XVII. 141; XIX. 101; XXI. 270; Pow. Skwira. JOeVI. 54, 58, 65; XXVII. 137. Hlebów, XVII. 69. Tchorówka, Jezupol., IV. 59; ·XI.. 384; XXVI. XVI. 359. 65. Stanisławów, I. 64, 268; III. Pow. Sakal. 125, 12B, 134, 285; IV. U8; V. 99, ,Baranie Peretoki, XXVI. 48. 148, 294; IX. 2157;XII. 336; XiXII. Bełzkie woj .. XX. 282. Belz, lU. 139; XXIII. 152; XXVI. U7; 91; VII. 238; VIII. 171-174, 178XXx. 128; XXXVII. SŁanisła- • szczyzna, Ul. 375, 376. Pawlowa wowskie, III. 127; VII. 2B4; Góra, DX. 3,86. Łupinka wzgóXXII. 189; XiXXIII. 8; XXXIV. rze, IX. 382. XXXIV. 142. Pow. 200, 213, 214, 226, 2za, 236, 240, Śniatyn, lU. 375; IV. 195; TJ:Ościa1247.)256, 263; XXJXV. 67, 71, 72. niec, LX. 2'91,384, 387; X. 50; TuPow. Stanisławów, IV. 191, 195; łuków, IX. 382; Widynów, XXIV. VIII. 70, 151, 1!)9; IX. 194; XJXVI. 142-145; zabłotów, VI. 386-388, 63, 66;XJXXV. '69, 712. Tustan, 390; IX. 382. XiXV. 95. Wodniki, XXVI. 61. Pow. Tarnopol. Pow. Staremiasto. Stary Sambor. BiJJki" XXVI. 65. Borki Wiełkie, Berezów, IV. 195. Chyrów, XXIXI. .XXVI.!)6. Buczniów, Bucniów, VI. 36; XXXIII. 121; XXXVIII. 296. 391. Dow:ianka, XXVI. 4S---51, 53. Hołowiecko, XVII. 5. Laszki muGaje, 'XIXVI. 47. Horodyszcze rowane, IV. 195; V. 199.. Ław,XXI. 64. Ihrowycia,XlXVI. 49, rów IV. 195; XXXIII. 126. 64. Iwanków, :XXVI. 50.. 59, 64. Msz~mka, VII. 3135. Sozan, Koziwka, XXVI. 46, 61. Kozówka, XXiXIII. 118. Spaś, XXXIII. 126. X'XiVI.4'7. !Petryków, VI. 391. Stara sól, IV. 116; V. 199; XVI. Smykowce.. VI.. 39,1. Stehniwce, 288. Stary Samibor, Staremiasto, XXVI. 53. Tarnopol, I. 64; II. 282; }CKj{III. 118, 124--128, 133, 135. III. 2190;IV. 238; VI. 390; X. 2.60; Staromiejskie, III. 132; VI. 199. 'Xx:x" 209, 222; x:x,x,VII. 207, 208. Pow. Staremias:tO. Stary SamTarnopolskie, I. 1ZO;II. 88. Pcw. bor, II. 24, IV. 195; XXVI. 52. Tarnopol. II. 278, 281; III. 88; IV. Tarnawka, IV. 195; Topolnica, 195; VIII. 70; >XiXI.64; XIXVI. 46. II. 132. Turze, II. 24, 25. Woło47-51, ,53, 61. Wertełka, XXVI. szynowa, XXXIII. 78. 53. Wysypiwci, X,XVI. 49, 56. Za. Pow. Stryj. ścianka, .XlVII.85. zastawie, iXIX:V. J.abłinka." VII. 221. Klodnica, s. :XJIU. XXI. 64. Ławoczne, XXXVII. Pow. Tłumacz. 2'216.Matków, XVII. 13. OrawBortniki, XIII. U&-121, 210. Choczyk, XVII. 8. Polanica, IX. 301. dmier2l, XIII. 263; XVII., 82, 83. Rostoki !pławiańsk,j,e, XVII. 8, 87. Hryniwce, XXVI. 53. Kłu.'bo14. Skole, I. 146; IV. 19,1;XVII. l. wice, XI'll, 263. Olszanica, XIII. Stynawa Wyżnia i Ni~nia. XVII. 263. Otynia, XII. 3()'2.Pekułowo, 9---11. Stryj, II. 3715;III. 89; VIII. XII. 263. Podpieczary, XIII. 263. 7,0, 142. Stryjskie, X. 261.' Pow. Roszniów" XIII. 203. Pow. TłuStryj, IV. 195; IX. 301; XXI. ~4. macz, IV. 195; VIII. 7(); XIII. U8, Urycz, V. 371, 372; IX. 301. 262, 2,63. Tyśmiienica, IV. 197. Pow. Sniatyń. pow. TłuDżurów, XXXIV. 144, 146:" 149. Nazwy toponomastyczne, macz. Na Mohilkach pole, XIII. lliniec, I'X. 383,. Małia WoloS'z263. Ostador p. Dolina nad Łomczy=a,IH. 37,5. Ryzyna, IX. 383. niem, xm. 236, 237. Pekulowo Sniatyn, III.91; IV. 188; IX. 38.1; na Pekulowie, pole, XUI. 2'63. XiXXlV. 142; XXXV. 81. Sniatyń. �776 część lasu, XIII. 263. Pow. Zale.szczyki. las, XIII. 263. TaboBarku ta, X. \261. Beremtany, rzyska przysiółek, XIII. ~63. XVII. 62, 80, 85, 86, 92. Dupliska, Pow. Trembowla. VI!'I. 112. Holihmdy, XXXVI. Bud:zanów, XVII. 69; XXXI. 19. 292; XXXIX. 288. Koszyłowce, Chmyliwka, XXVI. 62. Janów XVII. 62, 69. To~skie, XXI. 63, TremboweIski, XXVII. 161. Mo64. Zaleszczyki, X. 261. Pow. Zagilnica, XIII. 263. Nałuża, IX. 302; leszczyki, IV, 195; XVI'I. 69. X. 379. Podhajczyki, III. 298; Pow. Zbaraż. XVIII. 62. Sady, dzielnica TremCzernichowce, XXVI. 51, 56, 64. bowli, VI. 274. Semenów, XVII. Dobromirka, XXVI. 55. Kleba62. Słobód.k:a Strusowska, XXVI. nówka, IV. 195, 202, 215. Korszy58. Trembowla, Trębowla, Terełówka, IV. 195, 203, 215. Koziary., bowla, I. ,61, 64, 268; VI. 268XXVI. 62. Krasnosilee, XXVI. 53, 270, 2,75, 276; VII. 221; XII. 54. Medyn, 'IV. 195. Nowosiłci, 285. Trembowelskie, VIII. 156; XXVI. 53, 64. Szelpakt, XXVI. 54, XVI.39; XVII. 69, 74; XXX. 59, 65. Toki, III. 289; IV. 195, 204; 131. Pow. Trembowlci, IV. 195; XXVI. 49, 61, 63. Zambyńci, V. 99; VI. 200; IX. 302; XIII. XXVI. 53, 55. Zbaraż, XXI. 47; 267; XXVI. 56; XXXI. 19. ZieleńXXVIII. 178. Pow. Zbaraż, III. cze, XVII. 62. 289; IV. 195; VIII. 70. Pow. Turka. Pow. Zloczów.. Gałówka, XXXIII. 125. Jasienica Hodó~ XXVII. 131. Jezierzany, Zamkowa, XXXIII. 123. KomarII. 55. Koltów, II. 220.Łahodów, ni:k~ VI. 40'1, 402. Michniowiec XXXIV. 83, 122, 123. Olejów, XXXI. 155. Mochna.ta, XVII. 13: X'IX. 42. Olesko, XXIX. 176. PodMszimiec, XXXIII. 125. Pow. horce, V. 154, 162; VI. 161; XIV. Turka, IV. 195; VI. 401. Turka, 345. Rudki, XXIII. 60. Sas.sów, Sa'sów, V. 162; XXXI. 160. XXVI. 54, 56. Wołcze, XXXIII. Szpikłosy, XXXIV. 1'22, 183. Wo118, 12£. Zosyniec, XXVI. 54, 56, 5'a, 63. roniaki, V. 347. Złoczów, :IV. 194; X. 261; XIV. 345. Złoczowskie, I. Pow. Wasylków. 171; II. 220; X. 261. Pow. Złoczów, Korolówka, Xln. 121. Pow. WaIV. 195, 215; V. 154, 347; VI. 161; sylków, IX. 227. XXIrI. 50, 76; XXXI. 160; Pow. Winnica. XXXIV. 83; XXXVIII. 295. ZłoHumenne, V. 269. Zmerynka, czów obwód, I. 56. XXV. 125; XXVIII. 207. Pow. Zwiahel. Pow. Wiszniowiec, XXVI. 47. Jurkowszczyzna, VI'!. 2~, 232; X. Pow. Włodzimierz Woł. 276; XVIII. 93, 100; XfO{IlI. 28. Nowosiłki, IX. 300. Poryck, II. Pow. Zwiahel, Nowogród Wo45; XXVI. 93. Opalin, XX. 285. łyński, Nowgorgod Walynskij, X. Worończyn, XXXVI. 92. 276; XVI'II. 100. Pożarnica Rachman .] 777 - - Pow. Zwinogródka, Zwenihorodka. Kobrynowo, XVIII. 232; XXXVI. 95. Pąw. Zólkiew. Butyny, XXVI. 46, 55. Dzibułki, TV. 196. Glińsk, XXXV. 68. Kobryń, XVrI. 232. Macorzyn, IV. 116. Mosty Wielkie, IV. 196; XXVI. 50. Pieczychwosty, XXXIV. 181. Zibołki, XXXI. 170. Zółkiew, IV. 116; VIIl. 175; XXViI~ 135; XXVII. 132; XXVIII. 55; XXXVI. 93. Zółkiewskie, IIX. 226; X. 261. Pow. Zółkiew, IV. 196; XXVI. 54. Zółtańce, IV. 196. Pow. Zydaczów. Mikołajów, XXVI. 95. Obłażnica, XXVII. 131. Zydaczów, Zudoczow, Sudoczoia, II. 141; IV. 189, 196; VIII. 70; X.260. Zydaczowkie, VII. 283. Pow. Zydaczów, IV. 19l!., 196, 221. Pow. Zytomierz. Cudnów, Czudnów, VIII. 132. Zytomierz, XXXIV. 89; XXXVII. 207. V o r a l b e r g, Przedarulania. Voralberg, XI, 355, 356. Doląncy, XI. 359. FeIdkirch, V. 370. Fokunaci, XI. 357. W ę g r y, p. Węgrzy. Węgry, MagyarOTszag, Hungaria, I. 90, 117, 185; II. 1, 3, 4, 64, 78, 183, 218, 284; III. 179, 225, 2'30, 231, 238, 241, 2454, 253, 261, 264, 267,269,321,323,377; IV. 175, 179, .312; V. 57, 87, 125, 148, 238, 240, 244, 300, 302; VI. 53, 191, 198, 277-280, <289,361; VII. 44, 74, 75, 77, 83, 85, 1!ł2, 194-195, 202, 204, 222, 284, 285; VIII. 40, 94, 167, 231, 263, 434; }(I. 307, 319, 331, 352, 422, 438; }(II. 237, 279, 302, 336; :xiII. 13, 39, 54, 58, 233, 238,' 240, 250, 306, 336; XIV. 44, 160, 248, 315, 326, 327; XVI. 414; XX. 304, 308; XXI. 64; XXII. 76; XXIII. 20, 151; }(XV. 41, 96, 106, 122, 132, 134; XXVI. ti2; XXVII. 81; XXVIII. 7J!. 77, 87, 188, 223; XXX. 181, 200, 217, 230; XXXI. 69, 88, 89, 92; XXXII. 1--4, 8, 1'3, 192; XXXIV. 84, 113, 117, 138, 139; xxx.1f. 10, 43, 188. XXXVI. 10, 183; XXXVII. 164, 165, 356, 357, 449; XXXVIII. 41, 42, 166, 361\, 472; XXXIX. 115, 121, 124, 357, 435. Abauj, VI. 280. Andres:mwce, VII. 197. Bajerów, Bajerowa, Bajor, VII. 197. BaTanya, XXXVII. 355. Bertotowce, VII. 197. Debreczyn, Debreczen, XXX. 270. DecsfaIva, XVI. 148. Dravaszog, XXXVIII. 362. DunanthaI, XXXIV. '84, 115. Budapeszt, Budapest, Pest, II. l; IV. 119; V. 317; XVI. 428; }(XV. 106; XXVIII. Hl, }(}(IX. 128; XXX. 270; X:KX:I. 147; XxxV. 11, 30; }"XXVIl. 353, 355, 356. Budatyn, II. 79. Hodmezovasarhely, XXV. 132. Kecskemet, XXIII. 168. KoIoszvara, Czuj, }(}(XV. 30; XXXVIII . 362. Korosmezo, V. 148. Kremnica, V. 247; IX 378. Kunidora, Vajda Hunyad, Eisenmark, VII, 284. Kunów, VII. 204. Malaczka, II. 2. Mezocsat XXXIV. XXXIV.85. Mi;szkole, XXIiI. 169. Mohacz, XXIII. 168. Nagikaszisz, XXXVII. 356. Nagy- Vara, NagyVa'rad, XXXII. 1L Plawiec, VII. 204. Sarkoz, XXXVII. 367. Sarospatak, II. 5. Sa:rre, XXXVIII. 362. Selstin! II. 202. Sepsi-SzGyorgy, XV·I. 140. Siedmiogród, �778 'Z?9 XXXV. 188; XXXIX. 164. Sulin, XXXVII. 164,173. Szarysz, VI. 280, 282; VII. 76, 203. Szentes, XXXIV. 84. Szitas-Korosz, XVI. 133. Tokaj, XVI. 264. Trzciana, XXXV.43. Pannonia, XXXIX, 115. Nazwy toponomastyczne: Ziemia Nizina Węg., XXXIX. 433. Głodówka, Hładówka, okr. Tersztena, VI. 367, 369, 371. Matiaszów w dolinie Oselnickiej i nad Strumykiem Popradnim, VI. 285, 286. Matuszówka nad Roztoką, VI. 285. Mohelka, XXI. 246. Na Tatrach, role w Ziemiańskim Podhadiu, V. 253. Szarys, V.302. Tatry, Zemplin, XVII. 188. W i n de l i c j a, Vindelicja, p. Tyrol, XI. 97, 355, 360, 376, 419. W ł o c h y, Italia. WłochY" I. 104, 105, 239; II. 105; III. 177; IV. 339; VI. 297; VII. 80, 81, 19'8,199, 201, 202, 3.25;VIII. 96; X. 128, 262, 269, 270, 275; XI. 212, 367, 429, 439; XIV. 190,193; XV. 278; XVI. 248; XVII. 27; XVIII. 116, XIX. 33, 5a, 63; XXII. 75, 79; XXnI. 16, 18, 36; XXVI. 93, 101; XXVII. 90, 124; XXVIII. 27, ~13, 115, 120, 197; XXIX. 131, 142, 166, 204, 206,207; XXX. 174, 183, 1230, 254; XXX'!. 127, 163; XXXII. 7, 106, 188, 192; XXXIV, 19, 71, 74, 88, 117; XXXV. 180, 195; XXXVI. 148, 183; XXXVII. 129, 322, 360, 362, <ł02, 405, 421, 423, 471; XXXVIII. 40, 41, 147, 464. Agwin, Aquin, XXIL 16, 20. Amiternum, XXXVII. 129-130. Akwilea, Aquilea, XIV. 171. Apulia, Dolna XXXVII. 423. XXXIX. 115. Bari, XXXIV. 74; XV'!. 36. Bolonia X. 270; XIX. 149; XXXVII. 361. Castenedolo, Vln. 95. Citta del Vaticano, XXXVII. 361. Compostella, XXXV,II. 121. Oontovello, XVI. 114. Cupla, XXXII. 79. Cumae, XXXIV. 106, 107. Emilja, XXXVII. 403. Florencja, Firenze, XXVIII. 27, 139; XXXVI. 146; XXXVII. 361, 421. Foggia, XXXVII. 4:24,425. Forli XXXVII. 424, 425. Friaul, Friul, XI. 2'12; XXVIII. 115, XXIX. 205; XXXVII. 403. Genua, Genova, Genes, XXVIII. 27; XXXVI. 146. Gorycja, Gorizia, Gorz, XXXVII. 425. Igel, XXXIX. 114, 115. Kalabria, XXXVI'!. 293, 423. Kampania XXXIV. 71. Katani:a, Catania, XXXII. 57; XXXVI'lI. 250. La Spezia, XXXVII. 4124,425. Lombardia, IV. 74; XXIX. 205; XXXVI. 146. Loreto, XXIII. 19. Lukka, Lucca, XXIII. 27. Lucania, XXXVII. 423. Mediolan, Milana, XIX. 33; XXXVI'!. 361, 422, 425. Modena, XVIII. 101, 105. Padwa, Padova, II. 290; X. 203; Neapol, Neapolis, XIV. 342, 343. XXXVII. 361. Palermo, VII .. 82, XXIX. 134; XXXVII. 421, 422, 495. Pawja, Pavia Ticinum, XXVIII. 116. Piemont XXIX. 205. Putteolo Puzzolo, XXXVIII. 252 Romania, Romagna, XXIX. 205, 206; XXXVII. 424. Rzym, Roma, II. 64, 94, 106, 367; nr. 77, 215; IV. 268, 269, 272; V. 131; VI. 312, 396; VII. 3, 18, 30, 141!,232, 241, 286, 325; VI:II. 286--289; X. Ill, 224, 243; XI. 194, 289, 296; XII. 58; XIII. 92; XV. 21; XVI. 100, 102; )cIX. 119; XX. 206; XXII. 38, 47; XXIII. lI, 17~ XXVII. 10. 15, 94; XXVnI. 26, 136, 141; XXIX. 131, 151, 159, 201, :206; XXXI. 105; XXXV. 174; XXXVII. 135, 268, 296, 359, 361, 423, 441, XXXVI'll. 369, 370; XXXIX. 154. Saccopastore, XXXIX. 362. Sambuco, XXXVII. 402, Siana XX:x:rv. 78, Sondrio XXXIX. 115, 177; Sorrento XXIX. 206. Tivoli. Tib:ur .XXXVII. 361, 423. Tolmezzo XXXVII. 424. Toskania, Toscana, II. 10; XVI. 36; XXIX. 205.• 206; XXXVII. 402-404. 'Trastevere, )cIII. 347. Trewir XXXIX. 114, 115. Triest, Trieste, II. 3:87; XXXVII. 425. Trydent, Trento, • Tridentum, Trient, XXIX. 205; XXXVIII. 266. Turyn, Torino, VII. 326; XXXVII. 361. Udine, XXXVII. 4125.Vares, IV. 327. Vicenza, XXXVII. 283. Wenecja, Venezia XXV. 174, 219; XXIX. 205; :xXxIV. 76, 135; XXXVI. 76, 135. Witerbo, XXXVIII. 230. Wołyń, p. U. S. R. R. Wołyń, I. 113, 158; II. 95, 132; III. 30,94, 103, 115, 116, 164; IV. 96, 153, 159; V. 190; VI. 28, 300, 404; VII. 94; X. 149, 276; XI. 203, 214, 215, 326, 340; XIII. 263, 296. XVI. 256; XVII. 61, 71, 132, 133; XVIII. 128; XX. 283, 287, 291; 214, 215, 320, 340; XIII. 263, 296; 404; VII. 94; X. 149, 276;XI. 203, XXI. 50; XXII. 66, 68, 121; XXIII. 152; XXVI. 64, 92; XXVIII. 188; III. 30, 94, 10~, 115, 116,.164; IV. XXIX. 125; XXX. 148, 157, 180, 183, 184; XXXI. 24, 26, 29-33, XXXII. 101, 171, 178; Annowola, XXXI. 27. Dąbrowica, XXXI. 30. Tymoszewicze, XXXIX. 244. Zdołbunowo, XXXV. 182, 185, 188; XXXVI. 94,383. Zadnieprze U. S. R. R. Zadnieprze, II. 181; II. 321; VII. 222; XX. 279; XXXIV. 49. Zakarpacie, U. S. R. R. Berlebasz, XXI. 246. Biały Potok, Fejer Potok, VI. 366; VII. 146; XXI. 246. BUin, XXI. 246. Boczków M.i N.. XXI. 246. Handol, XXI. 247. Jasina, XXI. 246, 247. Kis Lonka, Lonka Ki!'!,XXI. 246. Kwasy, Krasnapies, Lazy, Łuhi, Mały Boczków, Mała Łąka, XXI. 246.. Mała Łąka, XXI. 246. Matysowa XXXVII. 164. Rahowo, how~ Rika Kosow8<ka,XXI. 246. Rosu~zka, XXI. 247.Roztoki, XXI. 246. Sopurka, XXI. 246, 247. Stebna, Surdok, Świdowiec, Trebusz, Wilcowaty, Wończa,XXI. 246.2akarpacie, XXI. 246; XXX. 118; XXXVII. 164, 229, 232, 234; XXXVIII. 352. Zaporoże, p. U. S. R. R. ELEMENTY FIZJOGRAFICZNE Doliny, góry, skały, jaskinie, morza i oceany, zatoki, hale, połoniny, cieśniny, rzeki, D o l i n y: alpejskie, XI. 359, 3,66, 367. Chochołowska, III. 267; polany, jeziora, puszcze. i lasy, stawy, tonte. XVIII. 59. Czernki, VI. 259. Czujska w Azji, XXXIX. 420. Głodów- �780 781 , , , . ka, HI. 258. Jaworzynka, III. 266. Kano (Afryka), XXXIX. 205. Kmiecina, p. Brzesko, II. 257. Kościeliska, II. 79; III. 225, 237, 236, 2443, 248, 250, 258, 263, 266, 270; VI. 173, 178; VII. 183; IX. 293; XXI. 80, 192; .XXX. 78, 193. Łączany Dół, V. 295. Nekluza, VI. . 295. Noteci, XXXIX. 237. Nowotarska, XVIII. 58-60, 62, 63; XXV. 78, 79; XXVII. 159; XXX. 69. Nowosądecka, XXXV,. 22. Orawska, XVII'I. 58. Piorzysta, XVI. 296. Potok, VIlI. 153. Pry_ peci, XXXIX. 237. Roztoki, III. 261. Starorobociańska, III. 267. Stradlina, VI. 295. Sucha, XVI. 296. Za Bramką, XXXI. 85. Zbrza, VI. 295. Zarska, VI. 295. Gór y: Ahruzze, XVIII. 109; XXIX. 205. Alpy, IV. 65; VIII. 38; X. 27Z; XI. 212; XIII. i6; XV. 34; XXI. 36; XXIV. 87;XXX. 180, 229; XXXVII. 225; XXXVIII. 36, 43Ałtaj, II. 195, 307; VI. 1. Apeniny, X. 269. Ardenny, XI. 221, 1223; XVI'lI. 111, 263; XXXVIII. 268. Babia Góra, III. 262; Y. 263; VI. 363, 369; VIII. 94, 108, 128; IX. 26, 25.5, 293; XII. 3, 26; XIII. 243; XlV, 160; XVI. 15, 189; XVIII. 63; XXI. 78; XXII. 167; XXIV. U8; XXVI. 84; XXVIII. 75, 220; XXXI. 66; XXXVI. 42, 43; XXXIX. 427. Balvayosvaralia, XXXVIII. 361. ;Barania' Góra, XXXV. 46, 47. Baranie Rogi, V. 255. Bardel, XXVIII. 214. Belurtagh, I,. 109, 1208.Beskidy, U. 3, 16, 17, 24,25; III. 256, 262, 272, 271; V. 121, 238, 304, 316; VIlI. 36, 38; XI. 192; XVII. 77-125; XVIII. 2, 13; XXIV. 118; XXV. 20, 122; XXVIII. n, 159; XXIX. 110, 132, 186; XXXI. 14Q. Bieszczad, Bieskad, Beskidy Śląskie, Cieszyńskie góry, I. 25, 127; XXIx:. 129; XXXIV. 287; 288, 295; XXXVI. 282, 288; XXXVII. 212, 226. Beskidy Magórskie, XXVI. 152; XXXVII. 202. Beskidy Sądeckie i Wadowickie, V. 122; XXXVII . 163, 189. Beskidy Wschodnie, V. 147; XII. 326; XVIII. 63, 66; XXXVII. 226. Beskidy Zachodnie, m. 126,377; VI. 368; XVIII. 58, 59; XXIII. 151; XXV. 29, 33; XXVIII. 73; XXIX. 166; XXXII. 88, 171; XXXIII. 83; XXXVII. 161, 172, 225, 1226,228; XXXVIII. 246; XXXIX. 337. Beskid Mały, XXXI. 149. Beskid Niski, XXXIII. 83. Beskid Środkowy, XXXVII. 161, 162; XXXIX. 237, 270. Beskid WyspO~, XXXVI. 256, 261. Biała Góra, XIII. 39, 41, 42; XXXI. 90. Bietschhorn, XI. 368. Bona, XXVI. 149. Bobrowiec, III. 266. Branisko, VII. 78. Cergowa, VIl. 255; XI . .190, 191. Chełm, XXVII. 5[(, 59. Chodyń, XXXVI. 225. Cichoń, XXXV~. 225. Ćwilina, XXVIII. 214. C:płrna Góra, Czarna Hora, Czarnohora, II. 204; V. 60; VI. 160, 353, 354, 372; VII. 174; XII.. 274; XXII. 145; XXXV. 81, 121, 173; XXXIX. 233. Czerwony Wierch!, VII. 188. Dobrski Łopień, XXVIII. 222. Dział, XXVIII. 2-14, 222. Garłuch, V. 172. Giemer, VI. 280. Giewont, III. 256, 267; VI. 173; XVI. 189; XXXI. 69; XXX'IX. 429. Godule, IV. 178; XVI. 21. Gołogóry, VIII. 268. Gorce, XVIII. 64; XXVIII. 106; XXIX. 106; XXIX. HO; XXX. 193; XXXI. . ~ "~:, , -:- ~ .,~ ~ ;-'i( , '. 147-149; XXXV. 55, 58, 59; XXXVI. 238; XXXVII. 209; XXXIX. 107. Gorgany, V. 147; XlIII. 241; XXXIV. 258. Gorlica Średnia, XVI. 56, 57. Gubałówka, n. 79; VI. 183, 188; VII. 181, 183; XI. 224; XVIII. 58, 59, 62, 64, 72. Harc, II. 11, 13. Himalaje, I. 108; XXX. 231; XXXIV. 32, 37, 41, 42. Hindukusz, I. 109; VII. 6LHrebla, V. 147. Jabłottkowskie Góry, VI. 288. Jaki, V. 255. Jaworowa, 'IV. 178. Jaworzyna, VII. 220. Karkonosze, Krkonose, II, 153; III. 374, 377, 380; XXXVIII. 300: Karpaty, Karpates, Ripaje, II .1, 3, 4, 62, 63, 78, 112, 113, 181; III. 251, 253, 262, 367, 379, 384. Karpaty, IV. 77, 97, 98, '312; V. 57, 121, 299; VI. 382 399' VIr. 27, 75, 198,296; VIII. 81 ' 160' 1.85; IX. 2, 254, 255; x. 142; XI. 70, 97; XIII. 14, 34, 58, 72; XIV. 246,262, 326, 327; XVI. 22; XVII. 60; XVIII. 58, 6,3; XXI. 64, 248; Ix.x;II. 73; XXIII. .155; XXIV. 118; XXV. 94, 142; XXVI. 53, 58, 61;XXVII. 176; XXVIII . 188, 222, 249,250; XXIX 116; XXX. 183; JCXJCII. 16, 81, 190; XXXIV. 48, 53, 59, 142, 252, 258; XXXV. 42, 100, 179, 183, 184; XXXVI. 222; XXXVII. 160-164, 172, 173, 225, ,227-229, 232, 233, 235 33'5 363; XXXVIII. 208; xXxIx. '8, 103, 104, 239, 428, 441, 422. Kaukaskie góry, I. 108. Kilimandżaro, XXXIX. 302. Kopa, V. 255. KOI1dyliery,1.236; VIII. 205. Kos·trzyca, VI. 354. Kruszcowe góry, Xxx. 180, 228. Laskowiec, XXv;rII. 214. Liiban, OCX!XVIIL 472. Litacz, XXXVI. 264. Lodowy, VI. 172, 173. Lubogoszcz, VIII. 164; XXXVI. 225. Luta, VIII. 184. Łopień, XXXVI. 225. Łysa Góra, XVII. 127; XXI. 267; XXVIII. 222. Mag6ra, III. 266; XXVI. 184. XXXII. 79; XXXIII. .85, 87; XXXV. 5, 9. Majdan, VTII. 38. Marfiana Góra, xxx. 152. ).VInich, III. 266. Mogilica, XXVIII. 214, 221, 222. Mustagh, -I. 108. Nilgeta, II. 98. Obidza, XXXVII. 160, 181. Oliwna Góra, XXXII. 73. Ornak, III. 263, 267, 268. Osobita, III. 271. Pamir, )Q{XIX. 8. Pieczenia Góra, XXXIV. 181. Pieniny" 'III. 262. Pireneje, II. 111; III. 2E; XXXIX. 115. Pi'sana, II. 79. Pistojezia, XXXVII. 42. Pop. Iwan, XXXV. 76, 132. Popadia, XIII. 236; XVIII. 154. Popowa góra, V. 310, 311. Ranisbork, III. 270. Rodopa, Rhodope, VII. 240; XIV. 45. iRospna, XXX. 206. Sajańskie góry, XXXVII. 49, 121; XXXIX 70, 78. Sobotagóra, XII. 36; XIII. 8, 94. Stara Robota, Wysoki Wierch, III. 238 263 266 267. Sudetj" II. 116; III: 379,' 380;' XXXIV. 59; XXXVI. 21; XXXVII. Q.47, 250, 319; XXXVIll. 300; XXXIX. ,259.Snieżnica, XXVIII. 214; XXXVI. 225, Św. Krzyż, XIV. 213, 314. Świętokrzyskie Góry, I. 203; VIII. 160; X. 274; XVIII,. 2; XXI. 249" 2OO; XXII. 154; XXVI. 139; XXXV: 67; XXXIx. 442, 455. Szatria, XXVII. 61. Tagus, XXXIX. 86. Tatry, MatTY, FatTY, 'I. 24, 53, 264; II. 4, 78-80; III 125, 190; 195, 227-228, 233~37, 247--250, 252, 256, 257, 259, 260, 262-266, 269, 377 378; Y. 120-126, 130, 238, 241, 246, 251, 253 255 288 297, 299, 304, 305, 310, 315: 316'; VI: 172, 178, 366; VII. 75, �?1::i2 77, 218; VIII. 36, 37, 162, 219; XI. 54, 102, 342, 439; XII. 145,278,323326; XIII. 71--74, 165, 306; XIV. 262,356; XVI. 21; XVII. 77; XVIII. 56, 59, 63, 70, 71; XXI. 79; XXlI. 163; XXill. 155; XXIV. 118; XXVI. 129, 134, 145; XXVII. 15.5; XXVIII. 106, 109,' 214-216, 220, 223,250; XXX. 192; XXXI. 68, 69, 149, 150; XXXII. 5, 78, 81; XXXIV. 258; XXXV. 72, 183, 185; XXXVIII. 286, 300;XXXIX. 233. Tatry Bielskie, II. 84, 85, 190. Tatry Niwie, XXXVlI. 353. Tatry Nowotarskie, III. 239. Tatry Spi.skie, 111.237, 260. Trzy Korony, XXXI, 76. Turbacz, XXXVI. 256. Tymbarski Łopień, XXVIII. 214. Ural, I. 114, 235, 1'1. 175; III. 178; IV. 71; XXXVI. 95; XXXVII. 287; XXXVIII. 352. Wogezy, XI. 222. zawra,i, I. 53. żabia, XI. 191. Zywieckie góry, XXIII. 155. Gór y, nazwy topon. : Aptekarka, góra w Sanoku, XIII. 39. BardeŁ, górapow. Limanowa, XXVIII. 214. Baszczynka, szczyt w Beskidach Wsch., V. 147. Baszta turnia w Hinczowym PIesie w Tatrach, V. 130. Biała Góra, pow. Sanocki, XliI. 39. Biskupia Góra, -- góra pow. Chrzanów, VI: 295. Bocianowa góra, gm. Gródek nadbużny, pow. Hrubieszów, III. 7. Bujaczy Wirch w Tatrach, V. 255.. Bystra, szczyt w Tatrach, V. 310. Cergowa góra, pow. Krosno, ·gm. Jesionka, VII. 255; XL 191. Chocz, szczyt w Liptowskich halach, Tatry. V. 310. Chomiak, . szczyt w Beskidach Wsch., V. 147. Chyrowa góra, pow. Krosno, gm. Chyrowa, XI.. 191. Chyżek, góra Beskid Wsch., V.58. 783 Cipków brzeg, góra w Poroninie, XVI. 95. Cz'iern, Crap da Chuern, czarna skala w Tyrolu, XI. 367. Czertyj, szczyt w Beskidach Wsch., V. 147. Czorna, szczyt w BĘ'skidach Wsch., V. 147. Czuryh:lJWO, góra, pow. Dolina, XIH. 238. Czyżycka skala, pow. Lim.'lnowa, XXVIII. 222. CwiHna góra, pow. Limanowa, XXVIII. 214. Dil Malyj, Dil Welykij. szczyty w Beskidach Wsch., V. 147. FuduŁowa skala, gm. Tyniec, V. 223. GaŁicowa Grapa, góra w Poroninie, XV. 95. Garluch, .szczyt w Tatrach, XI. 53. GerŁach, szczyt w Tatrach, VII. 189. Giewont, Tatry, XIII. 14. Gorgany, szczyty w Besk1dach Wsch., V. 147. Góra Cudów, nad -Renem, p. Kolonia, XXXVII. 257. Góra Kijowska na Rusi, miejsce pobytu szatana, XIV. 313. Grodzisko, góra, gm. Tyniec, V. 233, 230, 231. Grofa, szczyt górski Beskidy, XVIII. 154. Gronik, wzniesienie na GaŁicowej Grapie w Poroninie XVI: 95. Gródek, wzgórze pow. Chrzanów, VI. 295. Hordia, Howerla, szczyty Beskid Wsch, V, 147. IirabŁa, szczyt Beskid Wsch.~ V. 147. Jahodyn, szczyt Beskid Wsch., V. 147, 148. Jesieniowe góry, IX. 29. Jaworowa góra nad Popradem, VillI. 263. Kamienisko, góra, pow. Limanowski, XXVUl. 214. Kamienisty szczyt Beskid Wsch., V.147. Kiedriwska, szczyt Beskid Wsch., W. 147. Kiń grafeckij, szczyt górski, Beskidy, XV\IlI. 154. Kitelowa, szczyt Beskid Wsch., V. 147. KHmspitze, szczyt Recja i Windelicja, XI: 300. Klynie,szczyt Beskid Wsch., V. 147, 148. Kobyla, szczyt Beskid Wsch., V. 147. Kodzi.ejówka, góra, XIV. 246, 248. Kończysta, góra nad Popradem, VIII. 263. Okręg Podoliniecki. Kozieniec, szczyt, pow. Nowotarski, XI. 52. Krynta, góra na Huculs(Zczyźnie, Beskid Wsch., XXVI. 56. Krywycia, góra na Huculszczyźnie, XXV'!. 56. Beskid Wsch. Krzemionki pod Krakowem, U. 219; XXXIX. 334, 432. Kunikływa, szczyt Beskid Wsch., V. 147. Ihrowyszcze, góra w Karpatach, VIII. 184. Jarowica, góra w Karpatach, II. 201l. Jerzowa Góra pod Strzyglowem, Sląsk, II. ZOO. Lacz/cowa, góra pow. Brzeski, VI. 295. Laczkowa, wzgórze,. pow. Chrza.nów, Langon, skala w Szwecji, :XXXIX. 114. Laskowiec, góra, pow. Limanowa, XXVIII. <214. Lasota,góra p. Podgórski, Ul. 7'6. Leśniowa, szczyt w Beskidach Wsch., V. 58. Łopień Dobrski i Tymbarski, góra pow. Limanowa, XXVIII. Łysa Góra, III. 341; IV. Q72; XVII. 31. Łysogóry, XXXIX. 453. Macina Góra, góra gm. B.iadoliny Radlowskie, I. 128. Magóra, III. 266; V. 147, 148. Magóra WieŁka, szczyt w Tatrach, VI. 288. Mali, góra nad Pod1utem, Karpaty, VIII. 155. Maturka w Tatrach nad Kościeliskami, III. 266. Malnik, pasmo Karpat, XIV. 2W. Mnich, szczyt tatrzański, ]ill. 233'; V. 130. MogiŁica, góra pow. Limanowa, XXVIII. 214. Molowa, góra, pow. Brzeski, VI. 295. Murań, szczyt w Tatrach, III. 271. Norecka, szczyt Beskidy Wsch., V. 147. Nowakowa Skałka, skała pow. Chrzanów, VI. 296. Oseredok, szczyt w Beskidach Wsch., V. 147. Osobita, góra, XVI. 193. Peleusz, Perechodienyj, szczyty w Beskidach Wsch .. V. 147. Perzona, góra, XXVI. 153. Peuke, góra w Beskidach Wsch. wg Ptolomeusza, III. 376. Piaskowa Skala, XXVIII. 131. Pieklo, góra, pow.' Limanowa, XXVI. 141. Piesecze', góra, XXVI. 16. Pohar, góra, Huculszczyzna, XXVI. 60. Popadia, szczyt górski Beskidy, XVIII. 154. Prochownia, wzgórze pow. Chrzanów, VI. 296. Przy gon, wzgórze, pow. Chrzanów, VI. 295. Pustynnik, Pustynka, pasmo diun (wzgórze piaszczyste) nad Jez. Łeba i Gardzieńskim, V. 324. Rebrowacz, szczyt w Beskidach Wsch., V. 147. Rękawka, góra, pow. Podgórsiki, III. 76, Romanka, szczyt babiogórski, VII. 285. Rysy, szczyty w Tatrach, V. 255. Ryża, szczyt w Beskidach Wsch., V. 147. Salatyn, szczyt w Tatrach Zachodnich, V. 310. Sarmackie góry. Beskid Zach., III. 377. Sennik, szczyt w Beskidach Wsch., V. 147. Senycia, góra, Huculszczyzna, 'XXVI. 62. Serhyj, góra, pow. Dolina, XIII. 238, 239. Sitna, góra w Tatrach, V. 247. S kał a: Czartowska, XXVT<II.222. Piaskowa, :rV.2'68. Pisana, III. 265. PlaczHwa, V. 255. Siwa, III. 242, 271. SokoŁa, IV. 268; XXVN1. 131. Twardowskiego, III. 76, 77; XXVII. 124; XXVIII. 131; XXliX. 71; XXXI. 107. Skałka, gÓlll w Tatrach, XXXVII. 160. Skalne Wrota w Tatrach, V, 297. Skiet. �'785 784 .góra, j! ., j . . " pow. Dolina, XIII. 238. SHpa Kura, szczyt w Beskidach Wsch., V. 147. Słupi Róg, skała nad Dźwiną, XVI. 233. Sobótka, góra, Zobtenberg, ,Śląsk, III. 379, 3BO. Sopanie, góra, Komitat marmaroski, XXVI. 62. Sowa, skała w dolinie Koście1skiej., III. 264. Spilglanc, góra w Łzechach, V. 129. Sywula, szczyt nad Lomnicą w Karpatach, VIII. 185, 186. Szatan, turnia w Tatrach, V. 130. .szatry, szczyty tatrzańskie, V. .253. Szczywa, szczyt w Beskidach Wsch., V. 147. Szubienica, pod Buczaczem, XX. s. XXIII. Snieinica, szczyt w Beskidach Zach., VITI. 164; XXVIII. 214. Srimka, .szczyt w Beskidach Wsch., V.147. ,Sw. Krzyż, góra, p. Nowotarsiki. V. 311. Tabor, góra w Alpach, XI. 366; XXXVII. 257. Tomanowa przełęcz w Zachodnich Tatrach, III. 266. Tousty, s'zczyt w Beskidach Wsch., V. 147. Tymbarski Łopień, XXVIII. 214. Vrchlicka góra, Tatry, XXXVII. 160. Wat kowa, góra, XXXIII. 85, 87. Werch, ,szczyt w Beskidach Wsch., V. 147. Werchżeniec, szczyt w Beskidach Wsch., V. 147. Wianek, wzgórze, p. Chrzanów, VI. 295. Wielki Rogacz, szczyt tatrzański, ~Vll. 160, 181, 188. Wierzchowsko, góra, ·pow. Limanowa, XXVIII. 214. Winesenyj, szczyt w Beskidach Wsch., V. 147. Worochteńskij Dil, szczyt w Beskidach Wsch.. V. 147. Wysoka, S2!czytw Tatrach (Wittstock), WI. ~, 172, 173, 361. Wysokie Skałki, szczyt tatrzański, 160, 177, 180. Zamangspitze, góra w Alpach, X. 360. Z!enz, góra na Śląsku, p. Sobótka, II. 115. Złotopień, góra p. Dobrski Łopień w okolicach Dobrej, pow. Limanowa, XXVUI. 222. Zobtenberg, p. Sobótka, III. 380; XIII. 7. Zabiwska Hordie, S2!czyt w Beskidach Wsch., V.147. Zarnowa, góra, pow. Nowogródzki IV. 2'63, Szczyty alpejskie: Alpy Madau, XI. 30. Corvatsch, XI. 3£7. Gada, XI. 360. Gadden, XI. 3,60. Gamprin, XI. 360. Garnize alpa, XI. 360. Garzen, XI. 369. Gentschenpass, XI. 3160.Glangbach, XI. 3£0. GIong, XI. 360. Golm, Golmerjoch, XI. 360. Goppaschroffen, XI. 360. Goppe1spitz, XI. 360. Gohrengberg, XI. 360. Grabach, XI. '360. Grabiescina, XI. 362. Griesau, XI. 360. Gulen, XI. 360. Guppenspitz, XI. 360. Gurgel1en, XI. 360. Guschakopf, XI. 360. Hoherfreschen, XI. 360. JamthaI!, XI. 3160. Kihberg, XI. 360. Klimpsitze, XI. 360. Kruckerjoch, XI. 360. Kulm, X. 360. Lachhof!, XI. 3'59. Lachkogel, XI. 359. Lagatzalpe, XI. 360. Lestbach, XI. 360. Lestwald, XI. 360. Leutatsch:, X. 360. Ludesek, XI. 360. Luschai, XI. 36'1. Lischana, XI. 3,67. Madlochspitze, XI. 360. Mangbach, XI. 360. Masescha, XI. 360. Milmaspitze, XI. 360. Milthalspitze, XI. 360. Morteirutschletscher, XI 360. Nozgen, XI. 363. Paziealpe, XI. 300. Perdatsch, XI. 3£7. Pillerhohe, XI. 366, Pimigberg, XI. 363. Pimig, XI. 363. Piz Bernino, XI. 367. pjz Covetschen, XI. 367 pjz Cotschen, "~' ,y~ .~~.: ł.. .,~~ ~. , 1 .1 ,~,'I XI. 367. Piz Pisok, X. 367.Ragaz, X. 366. Rozegletscher, XI. 367. Roszed, p. Rozegletscher. SChochealpe, XI. 360. Surovea1lpe, XI. 367. Tiatschaglet:scher, XI. 367. Tretahspitze, XI. 360. Jaskinie: Asselar, XXXVIII. 388. Bielska, III. 264. Duża, X. 240. Katedra Twardowskiego, XXVIII. 133. La Micoque, VI. 9. Nietoperzowa, XXVI. 11, 112. Si'rgenstein, XXII. 74. Smocza Jama, XI. 247. Twardowskiego grota, XXIX. 71. Werteba, XI. 202. Wrzosy, XI. 247. Hale w Tatrach: Barania, xxx. 46. Bielska, m. 258. Czarna', III. 258. Gąsienicowa, V. 123; VTII. 46, 47. Huty. III. 271. Jagnięca zagroda,' XII. 274. Jaworzynka, XII. 274. Jobowa Łąka, V. 310. Kołowa, m. 258. Kondratowa, 1'11. 259; V. 123; VIII. 46. KQperszady, XII. 274. Krupówki, III. 253. Liptowskie, V. 310. Mała łąka, III. 266. Miętusia, V. 12~; VII. Ornak, VIII. 46. Pod Muraniem., XI'L 274. Pyszna, V. 123; VIII .. 46. Smereczyńska, V. 123; VIII. 47. Smytnia, VIIL 46. Stawiarska, VIII. 47. TomanoW<ł, VIII. 46. Upłaz, VIII. 46, 47. Wak:smundzka, VIII. 47. Wierch Zełenyci, V. 148. Zabiego. III. 253. P o l a n y': Babianka, XXXVII. 178., 188, gm. Czarna Woda. Bosiwka, XXXlVII. 17~. Bryszton, XXXVII. 18~, gm. Biała Woda. By ta, .xU, 200, gn:. PeczeniJżyn. Bukowiecka, XX:X:V;U.184. Chryszczyska, XXXVII. 188, gm. Czarna Woda. Chuchołki, XXXVII. 182. 1tS7. Cieraliwka, XX:XVII. 182. 50 Lud - Tom XL Czers!a, C;wrś!a, XXXVII. 182, gm. Czarno Woda. Biała Woda, XX~Il. 162---88. Czerslyca, Czersłyna, XXVllLI. 1'82, gm. Biała Woda. Czersliczki, Czirsliczki, XXXVIII. 182. Czertezy, XXXVII, 176. Czerwona Mlaka, XXX.VII. 1182. Czuchołka, XIXVII. 182. Debrzyna, XXXVII. 178. Długa, XXXVII. 188, gm. Cz. Woda. Do· łyna, XXXVII. 17'8, 188.Dubasiwka, XXXIVII. 1718. Durbaszka x..,,'CXVI[.17,8.Dziwiska, Xx',,{VII: 178. F!ander, XIXlXVII. 1713, 184, gm. B. Woda. Fugasiwka IX/X:XVII.17'8,182. Groń, XXXVII. . 178, 184, ·gm. ·B. Woda. Gruń, ,xtXłXVII. 188, gm. Cz. Woda. Haleczkowa, XXV. 814., 85, 88, 89. Hlyny, XXlXVII ..188, gm. Cz. Woda. Hucułka, X;XXłVLI. 1182. Huły, XXXVII. 17<8. Hurczalka, :x.x'XVII, 1,82.Hurczalka,lX.XXVIJ: 184, gm. B. Woda. Jasilnyk, XXXVII. 182, 188" gm. CŻ. Woda . Jaworzyna, X;XXV,I1I.182, gm. B. Woda, Kapitaniwka, XXXVII. 178. Kiczem, XXXVII. 178. Kobylarka, XXXVI[. 182, gm. B. Woda. Koszary, Koszaryska, XX,XłVIl. 17'6, 182. Kuleszanka, x.x.XVII.182, gm. B. Woda. Liszczyna, XXXVIII. 182, gm. Cz. Woda. Litawcowa, XIX/XVII 182, gm. B. Woda. Mię· tusia Kira, w Tatrach, III. 271. Mlaczki, XXXVIII. 184, ,gm. Cz. Woda. Na Ogrodach, XXXVII. 184. Na Uhlysku, XXXVII. 184. Niżnia Kira i Wyżnia Kira, III. 2.71. Obertanowska, X'X.X;VIl. 182. Palenca, Palenyca, XXXVII. 182, gm. B. WO'da. Pańska,¥...xVIl. 178. Pańszczyca, XX.XII. 48. Pe- �7S? XXXVII. 176. PietruszXXXVII. 18Q, 187, gm. B. Woda. Placyska, Xx..xVII. 188. gm. Cz. Woda. Pod Rabsztynem, X,XlX'VII. 17,6. Podgruń, XXXVII. 188, gm. Cz. Woda. Podgaciwka, XXXVII. 178. Pokriwiska, XXXVII. 188, gm. Cz. Woda. Podrohacz, XXXVII. 182, gm. B. Woda. Podskalą, XXXVII. 182, 183. Polanka, .xxXVII. 182, gm. B. Woda. Polana, XXXVII. 678, 182, gm. Cz. Woda. Pysariawa, XXXVII. 178. Repowa, XXXVII. 182'-184. Rohacz, XXXVII. 182 188, gm. B. i Cz. Woda. Rosoehatd, XXXVtlI. 176. RozdziZa, XXXVII. 182. Rusiniwka, XXXVII. 178.Semenitka, XXXVII. 182, gm. B. Woda. Sichla, Sichla, XXXVII.1oo. Siwa, pol. w Dol. Chochol. m. 264. ,xłXOOVll. 183. Skalka, XXXVII. Skalnyk, XXXVII. 178. Skalska, 183. Stachuriwka, X,XXVłI. 178. Stara - Pol. w Zakop., VII. 183; XXV. 28. Stare, XXXVII. 178. Stodolisko, XXVII. 182, gm. B. Woda. Swynarki, XXXVII. 188, gm. Cz. Woda. Szczepanciwka, XXXVII. 1'78. Szczerbak, XX.X,VII. 182. Werchliczka, Wierszliczki, tXIXIXIVI1I. HM. w:u.cza Dolna, XXVII. 176. Zabilowody, iXlXXVII. HM. Zado~YITl(a~XX,VI:l.l718~Zapust, . Zapustok, XX:X'VII. 184. P O ł o n i n y w Beskidzie Wschodnim: Ardżeludza, VI. 353. Baltagul, XXXV. 142. Barania, V. 148. Chitanka, XXXV. 149. Chorocowe, XXXV. 116. Doszczynka, V. 59. Dukania Mala i Welyka, XXXV. 76, 78, 83, 86, 87, 90, 93, 94, 100, 108, 113, 116, 118, 119, 126--135, tranczyk, kowa, 142, 143, 146, 149. Gropka, XXXV. 76, 86, 116, 142. Gropka Mała i Wielka, XXXV. 7'6, '83, 86, 94, 97, 108, 110, 113, 118, 119, 126, 129, 132-142, 144, 146. Hadzugi, XXXV. 142. Haiczyna, XXXV. 76, 86, 108, 114. Hnykysa, XXXV. 142. Hlystowaty, XXXV. 7'6, 77, 119, 135, 136, 142. HOiczyna, XXXV. ·78, 86, 93, 113, 127, 142, 143. Hostewec, XXXV. 145. Hostiw, XXXV. 76, 142. Jalawiczora, XXXV. 76. Jawornik, V. 148; XXXV. 92. Jaworiu Malyj i Welykij, XXXV. 86, 90, 93, 94, 100, 142, 147, 148. Jaworiw, XXXV. 76, 77. Jaworysta, XXXV. 142. Kamenec, XXXV. 76, 78, 93, 113, 116, 118, 119, 120, 127. 128, 131, 133, 137, 138. Kozubejka, XXXV. 142. Kopylasz, XXXV. 86. 115.Kostrycza, VI. 353. Kitelowa, V"·148. Kłynie, V. 148. Leśniów, V. 59. 148. Łukawyci, XXXV. 142. Łysyci, XIII. 233. Mariczeska, XXXV. 129. Masnyj Prislyp, XXXV. 142. Mokryniec, xx,xV. 142. Ozirnyj, XXXV. 142. Palenyci, XXXV. 142. Pniwje Male, XXXV. 78" 93, 99, 113, 118, 142. Pniwje Wi¢lkie, XXXV. 76. Pachretyna, XXXV. 142. Preluky, XXXV. 142. Prelucznyj, XXXV. 142. Radul, XXXV. 86. Ryża, V. 147. Ragieska, XXXV. 76, 86, 93, 99, 116, 118. Szkoruchiw, XXXV. 76, 81, 85, 86. Sztefulec, XXXV. 142. Sztewjora, XXXV. 142. Szyroka, XXXV. 142. Szytry, XIiI. 233. Smikenny, XXXV. W, 78, 86, 96, 92, 94, 100, 115, 116, 118, 119. Tarnica, Tarnycia, XXXV. 76, 78, 86, 93, 100, 110, 116, 118, 142. XXXV. 70, 86. WeXXXV. 86. Zelne, XXXV. 76. Żurawna, XIII. 233. P u s z c z e: Augustowska, XXXV. 18, 25. Białowieska, VII. 86. Cudnowska, XXX. 136. Ejragolska, IV. 2, 132. Kozienicka, XXXVII. 289. Kurpiowska, Ul. 64; XXVI. 146; XXVIII. 104, 163; XXXIX. 251. Liineburska, XXXI. 68. Niepołomicka, V. 256, 361, 363. Ostrołęcka, XXXIX. 368. Radomska, XXIII. 152.Sandomierska, I. 63; 7X. 302; XI.112; XXI. 266; XXIII. 63; XXIX. 3; XXXIV. 291; XXXIX. 118. Tarnowska, II. 123. Zielona, p. KurPi.owska', XVII. 17. 173. L a s y: Babyneć, XXV. 95.' Bakoński Las, IV. 274. Bykowy, XI. 190. Las Czeski, XI. 2;11', 212; XVI. 7. Czarny Las, Schwartzwald, XXXVII. 250. Lasy KJewańskie, XXXI. 28. Karpackie, XXXIII. 12. Kupeiskij, V.58. Lubelskie, Małopolskie,. Opolskie, Podkarpackie, 'Pomorsikie, Porębskie, pow. Limanowa, Suwalskie, Wołyńskie, XXXIII. 12. Zbędowy patok, V. 222. M o r'Z a: Adriatyckie, Adriatyk, Jadran, Sine, III. 178, 252, 262; XXII. 144, 145; XXIX. 132; XXXIV. 172; XXXVIII. 364. Aralskie, 1. 114; XXXIX. 78. Azowskie, Meotyda, lU. 177; XVII. 173. Bałtyckie, Bałtyk, 1. 260; II. 181; I'll. 27, 179, 262; IV. 77, 391; VII. 329; VIII. 434; XI. 203; XIV. 207; XVI. 323; XVIII. 224; XXII. 79; XXIII. 53; XXVI. Wibczynka, luyka, 50' 77; XXIX. 159; XXXII. 186; XXXIV. 50, 53; XXXVI.' 384; XXXVII. 296, 321" 382; XXXVIII. 42, 42; X}[}cIX. 15. 29 , 356, 357, 439, 463. Białe II. 5; XX. 209. Czarne Morze, Pontes, Euxinos, Niegościnne, 'l .110; III. 177, 183; IV. 76; VII. 301; VIII. 434; XIV. 263, 266; XVII. 170, 171, 174. Czarne Morze, XXXIV. 56; XXXVII. 274, 319, 363. Czerwone, II. 347; IX. 166, 167; XXXI. 82. Egejskie" l. 113; XXIII. 174. Kaspijskie, Chwalyńskie, I. 109, 110; XVII. 176; XXXIV. 71, 86, 172; XXXVIII., 36; XXXIX. 111. Ochockie, XVI. 117. Sarmackie, XXXIiX. 358. Sródziemne, Mare Deditel'aneum, Medyteraneńskie, Mare Inter~um, IV. 63; XXII. 101; XXVI. 135; XXX. 230; XXXIV. 68, 139, 269, 2'76; XXXVIII. 251, XXXIX. 2S3, 305. O c e a n y: Wi.elki, Spokojny, Pacyfik, I. 238; XVII. 95; XXXVII. 369, 376, 380, 3,82, 393; XXXVIIi. 212, 343; XXXIX. 419. Indyjski, XXXIX. 111, 182. Z a t o ki: Gdańska, XXXIX. 111. 115. Hudsona, Hudson Bay, VII. 15; XXIX. 137; XXXVII. 3i>8,371. Koronacyjna, XXIX. 137. Ku.rońska, XXII. 11. Manilska, XXXVII. 387. Meksykańska, XXXI. 154; xxxvnr. 405. Point ~ Barrow, XXXVIII. 405. Szczeciń.ska, XXXIX. 466. Sw. Wawrzyńca, XVII. 9. Tonkińska, XXXIX. 111, 115. C ie ś n i n y: Cieśnina Behringa, I. 237; XXIX. 136. Bosfor, VII. 237; XVII. 176; XXXIX. 69. �788 R z e k i: Adyga, XXXVII. 423. Africo, XXVIII. 139. Ałdan. dpł. Leny, XXXVII. 99. Amazonka, XXV. 127; XXXI. 168. Amguń 1. dpł. Amuru,xxxrx;. 1419. Amur, XVII. 108, 112, 190; XXXIX. 419. Tamur XVIII. 80, 81, 89; XXXVI. 27. Anabara, XXXVII. 99. Angara pr. dpł. JenisejU, XXXIX. 68. Arakses dpł. Kury, XVI. 172. Arwa, Arve,dpł.Rodanu, xxvnI. 76. Bela, X 18, 19. Berczyna dpł. Dniepru, H.94; X. 147; XIX. 28; XXXIV. 59. Biała dpł. DUnajca, VI. 382; X. 96, 168; XXXIII. 83. Białka, dpł. Dunajca, III. 234, 261; VII. 203, 2:57; XVIJl. 59, 64. Birawa, Birawka, dpł. Odry, XIX. 4. Bober, Bóbr, Bobrawa, dpł. Odry, II. 115, 116; XIII. 7. Bóbr, dpł. Prosny, xx:xf. 167. Boberka, dpI. Dniestru, VIII, 368. Bodrog, dpł. Cisy, XXVI. 159; XXXI.67. Boh, Hypanis, Bug płd., II. XIV. 335; XVII. 173; XXIV. 81; XXVI. 105; XXVIII. 146; XXX. 20. Bożek, Bużek, Bużok, dpł. Bohu, XIV. 335. Brda, Bydgoska rzeka, XVII. 75. Brynica, dpł. Przemszy Czarnej, X. 438, 439. Bug, dpł. Narwi, I. 15a II. 189; III, 7-9, 16, 30, 35, 46, 97, 98, 164; VII. 195; X. 9, 455. Bug, XVI. 323,;XX. 279, 281, 282, 285, 287, 291; XXI. 63; XXII. Ill, 120; XXVI. 41; XXXII. 67; XXXIV. 52. Bukowa, dpł. sanu, I. 158. Bystra, dpł. Łomnicy, Bystrzyca Złota, Bystrzyca Sołotwińska, V. 185; Bystrzyca, dpł. Wieprza, II. 285. Bzura, dpł. Wisły, XIII.6; XXXIV. 49. Chatanga, XXXVII. 99. Choczenka, dpł .. SkawY', XVII. 69. Cisa Bl:ała 789 i Czarna, dpł. Dunaju, II. 78; V. 300; VII. 239; )qII. 13; XXI. 24ł!~ XXV. 132; XXVII. 159; XXVIII. 249; XXXI. 67. Czeremosz Biały i Czarny, dpI. Prutu, II. 203; VI. 354; .X. 261; XII. 278; XXVIII. 249; XXXV. 76, 116, 120, 121, 149; XXXVI. 2:22.Czernka, VI. 2,96.Desna, dpł. Dźwiny, X. 147; XXXIV. 59; XXXVIII. 3'60; XXXIX. 99. Dniepr, Borysthenes, I. 113; II. 181, 321; III. 108, 288; IV. 77. VII. 86, 300, 301; X. 147; XIV. 283; XVI. 2£4, 284; XVII. 72, 173, 176; XXIV. 81; XXVI. 46, 52, 105; XXXII. 21; XXXIV. 48, 49, 53, 57, 174; 'XXiXVI. 95; XXXIX. 141. Dniestr, Tyras, vn. 86; X. 147; XIII. 13; XVII. 61, 72, 73, 82, 83, 141; XXX. 20, 86; XXXII. 21, 186; XXXIV. 258;X1XXVI. 2.22, 383; XXXVII. 207; XXXVIII. 329; XXXIX. 440. Don, Tanais, IV. 346; XVII. 170, 171, 173; XXVI. 147; XXXVI. 95; xxxrx. 15, 111; Drawa, dpł. Noteci, XI. 357. Dunaj, Danubius, I. 110, 113, 114, 253, ,254orII. 69, 78, 137, 356; II'I. '376; V. 208, 299; vm. 434; IX. 47, 53. Dunaj, XI. 41, 163, 355, 360, 361; iKIT. 237; XIV. 263, 266, 335; XVII. 170, 171; XXI. 64; X,XIV. 61, 82, 86, 87; XXV. 123, 126; XXVI.' 37; XXVII. 159; XXIX. 199; IXXlXI. 67, 174; XXXII. 3, 16; XXXIV. 171; XXXVI. 95, 301, 302; XiXiXVH. 322, 327; XXXVIII. 208, Dunajec, dpł. Wisły, II. 262; III. 234; VII. 199; VIII. 262; lX. 254; X. 17, i68, 450; XI. 55, 81; XIV. 335; XVIII. 66; x,xrv. 94; XXV. 30, 33; XXVIII. 188; XXXV. 6, 18, 38. i J. Dunajec Biały, XVI. 95; XVIII. 59, 65; XX. 306; XXV. 20. Dunajec Czarny, II. 79; III. 237, 248, 263; XIII. 164, 165; XVIII. 65; XXV. 21; XXVIII. 255. Dzembronia, XXXV. 76, 121. Dziwina, dpł. Kisuczy, VI. 284. Dźwina, Dźwina Zachodnia, Diina, Dune, Duna, Zapadnaja Dwina, Daugawa, Rubon, Rudon; Erydant, Turunt, Korax, II. 181; III. 97, 108; XXXII. 21; X.XXIV. 50; XXXVI. 95.Dzuryń, dpł. Dniestru, XXVIII. 146. Elba, Łaba, Łab, Elbe, Albis, I, 113, 235; IV. 71; VIII. 321; X. 150; XI. 3160;XXII. 145; XXIV. 81, 87; XXXI. 66; X,XXIV. 56,59; XXXVI. 301, 382-384; XXXVII. 319; XXXIX. 15. Eufrat, XV. 20. Ganges, Ganga, L 233; III. 347; IV. 36. XXXIV. 16; XXXV. 196, 197. Gironde, XVIII, 96; Gnilec, VII. 76. Godavari, dpł. Gangesu, XXXV. 196, 197. Halbiech, XL 359. Hawela, dpł. Elby" XXXIV. 56. Hindus, Ind, III. 186. Homad, XXVII. 159; XXXI. 67. Horożanka, VIII. 265. Horyń, dpł. Prypeci, X. 147, 149; XXXIV. 258. Huang ho, XXXI:X. 420. Huezwa, dpł. Bugu, I. 158, 159; III. 8, 9. neW, dpł. Cz.eremoszu Czarne~o, XXXV. 127. Iller w Alpach, XI. 365. Indygirka, XXXVII. 99. Inn dpł. Dunaju, XI. 369. JIngrja, dpł,. !Newy, XpaV. 285. Pantykapea, XVII. 173. Ister, p. Dunaj, XVII. 173. Izara, Isa"', dpł. Dunaju, XI. 360, 3.61, Jaik, XXXVI. 95. Jana, XXXVII. 99; XXXlX. 88. Jang-Tse XXXVIII. 414; XXXIX. 68. Jenisiej, Enisej, XVII. 190; XXV. 6. Jordan, I. 239. Jukon, XXIIX. 136. Kabanówka, VIII. 261. Kama, Mała Wołga, dpł. Wołgi, XXXIV. 172. Kamienica, dpł.Dunajca, X. 168, 257,353; XXXIII. 83; XXXVII. 170. Kisuca, Kisucza, dpł. Wagu, U. 79, 288; VI. 283-285; XXVIII. 75; XXXV. 53. Kobryń, XVII. 233. Kokiel Mał~, XVI. 148. Kos:sówka, dpł. Bugu, IX. 299; X. 352. Kostrzyń, XX. 286. Krzna, dpł. Bugu, XX. 275, 282, 283, 286, 287, 2911, 318. Kuskokwim, XXXVII. 365, 366. Kwisa, II. 116. Lahn, dpł. Renu, XXXIV. 77. Lech, dpł. Dunaju, XI. 355, 360-365. Lena, V. 98; XXXVII. 99; XXXIX. 68, 70, 73, 86. Lepietnica, dpł. Dunajca, 'XVIII. 65; XXV. 20. Leśna, dpł. Bugu, XX. 282. Leśnica, dpł. Dunajca, XVIII. 59,65. Liwiec, dpł. Bugu, X'X. 275. Loara, VII. 300, 301. Luiro, XXXVII. 442. Lut ynica, dpl. PrOSIlY, XXVII. 123. Łaba, p. Elba, XXXIX. 15. Ławena, Qpł. Muszy, V. 205. Łętówka, dpł. Raby,' XXI. 6. Łomnica, dpł. Popradu, III.94; IV. 32; V. 185; \TI. 172, 173; \TlII. 183, 185; XlII. 233, 236, 239, 241, '242; xvn. 139. Łopacianka, dipł. Świdra, XX. 286. Łyrna na Mazurach, XXXIX. 327. Mekong, XXXIX. 111. Men, Main, dpl. Renu, II. 117; XXXIV. , 77. Metuja, lewy dpl. Łaby, XI. 317. Miroziana Rzeka, Rio de .co-· bre, VI. 23; XXXVII. 294. Mis:sissipi, VII. 20. Mithalbach, XI. 359. Mleczka, dpł. Wisłoki, Ix. 3. Mleczna, dpł. Ra domk i, XXIX. 178. Morawa, dpł. Dunaju, U. 78; XI. 356. Mucha\¥iec, dpł. Bugu, X. 455; XX. 282, 291. Musza, IV. 20. 27. Muszynka, dpł. Popradu. �791 790 XIV. 248. Nara, XXXV. 187. Narew, prawy dpł. Wisły. lX. 375; X. 9; XXI. 63; XXVIII. 137; XXX. 215; XXXIII. 141. Narew, pr. dpł. Wisły, XXXIV. 49; XXXV. 172; XXXVII. 241; XXXIX. 292, 356, 359, 366-369, 406. Nekar, XXXIV. 77. Newka, VII. 2. Niewiara, dpł. Niemrul, UL 97. Niemen, Memel, Mamunas, Chromus, Chronus, III. 91, 98; VII. 223; XI. 340; XIV. 221; XXX. 211; XXXI. 3; XXXII. 21-23, 26-29, 32; XXXIV. 50, 53; XXXV. 63, 66; XXXVI. 383. Nida, dpł. Wisły, XL 316. Nil, XIII. 27, 267; XIV. 198; XV. 18, 182. Nogat, odnoga Wisły, XX. 57. Noteć, dpI. Gopła, Nothesz, Nothesch, Noć, Montwa, XXXVIII. 251; XXXIX. 235, 237. Ob, Obda, VI. 337. XXXIX. 77. Obra, dpI. Warty, XXXI. 167. Odra' Oder Odera Ader, Suevus, Va~dalus 'Gutalus' Viadrus, I. 113; II, 19.3,' 194; VII: 75; X. 150; XIV.29. 330,333; XVII. 72; XIX. 8, 21; X'XI. 64, 253; XXIV. 82-84; XXV. 1; XXXI. 68, 161i XXXIV. 52, 55, 56, 171; XXXV. 186; XXXVI. 383, 384; XXXVII. 320, 321, 326; XXXVIII. 328; XXXIiX. 4'62, dorzecze Odry, XXXIX. 438, 439. Ohio, XXXVII. 367. Oka dpł. Wołgi, X. 146, 147. XXXIV. 49, 59, 82; XXXVI. 383; XXXVLU. 360; XXXIX. 99. Olenek, XXXVI. 49. Olsza, Olza, Olsa, prawy dpł. Odry, XI. 53; XIV. 3LO 330 331 334-336; XVII. 61; XXI: 26. 'Olza' prawy dpł. Odry, XXXV. 10; Omulew, XXI. dpł. Narwi, XXI. 63. Onega, II. 7, 8, 10-. Opór, I. 146. Orchon, IV. 447. Orinoko, I. 107; XXV. 127. Orzyc prawy dpł. Narwi XXIII. 142. Osława XXXI. 36, 38, 40, 442. Ostrawica dpł. Odry, XXXVI. 222. Ostrowsko dpł. DUruljca, XVIII. 64, 65; XXV. 20. Oxus, Amu-Daria, I. 108, 109, 114, III. 186. Pazielbach, XI. 359. Pełtwia, Pełtew dpł. Bugu, VIII. 265. Piasecznica dpI. Narwi, XXXIX. 401, 406. Pilica dpł. Wisły, IX294; X. 9; XXXIX. 442. Pisa dPi. Narwi, XXXIX. 406, 407, 411. Piśna dpI. Narwi, XXXIX. 372. Piwonia dpł. Tyśmienicy, XX. 277, 287. Piekielnik dpI. Orawy Cz., XVIII. 65. Piotrówka, XVII. 61. Poprad dpł. DUruljca, II. 4; VII. 197, 200, 201, 203; VIII. 262; X. 168; XI. 165; XIII. 6. 13; XIV. 246-24a, 321; XXVI. 95; XXVII. 159; XXXI.67; XXXIII. 83; XXXV. 6; XXXVI. 222, 223, 278; XXXVII. 160, 161, 163, 168, 170, 173. Poronaj, XVII. 109, Poroniec, XVI. 95. Potok Ruski, Grajcarek, XXXVII. 174. Prądnik dpł. Wisły, IX. 301; XI. 112; XXIX, 175. Protwa, XXXVI. 95. Prut, Poras, Pyretos dpł. Dunaju, V. 57, 148. VI. 354; XXIX. 133; XXXV. 183; XXXVI. 95, 222. Prypeć, Prypać, Prypiat, Perepećz, Perepieca, Perepetus, Trypiać prawy dpł. Dniepru, X. 147; XI. 220; XXV. 124; XXXIV. 57, 59; XXXIX. 237. Przemsza lewy dpł. Wisły, XIII. l. Raba, III. 384; V. 102, 258, 261; VI. 334; VII. 305, 306; VIII. 164; X. 289; XI. 378, 380, 383; XII. 24, 117; XIII. 89; XIV. 171, 183, 220; XXIII. 62, 68, 73, 94, 100; XXVIII. 214; XXXVI. 225, 247. Raba dpł Wisły, XXXIX. 428. Radomka, XXIX. 178. Ratajnica, XXV. 20. Regnica, II. 117. Ren, Rhein, Rhin, Rhenus, I. 184; n. 194; VIII. 321; XI. 380; XIII. 59, 61; XV. 182; XXVI. 37; XXX. 228; XXXIV. 125; XXXVI. 383; XXXVII. 257, 327; XXXIX. 115, 295. Rodan, VII. 300, 301. Rogoźnik dpł. DUruljca, XI. 70, 76; XXV. 20. Ropa dpl:. Wisłoki, XII. 218; XXXIII. 83, 111. Rothlech, XI. 359. Rozoga Szkwa dpI. Narwi, XXXIX. 405, 406. Rudawa dpł. Wisły, Xl. 313; XXXIX. 323. Rudawka, VT 296; VII. 338. Ruska rzeka, XXXVII. 160, 161, 164, 170, 176, 177, 181, 184, 186, 187. Rzeczyca VIII. 174. Salwin, XXXVIII. 415. :San, Sian, II. 185; VI. 382; X. 4, 9; XIII. 13, 38-43; xvm. 132; XX. 318; XXI. 248; .XXVIII. 188; XXIX. 1; XXX. 86; 66,67; XXXIV. 258; XXXVI. 222; XXXI. 35, 36, 38, 40-42; XXXII. XXXVII. 207, 209; XXXIJ{. 118, 128. Sawa dpł. DUrulju, VII. 239. Se1a w Alpach, XI. 366. Soła, Sala, Saate, dpł. Łaby, II. 116, VII. 198; VIII. 321; XI. 360, 367; XIII. 59; J{XXIX. 15. Sche-tsche, XXXII. 59. Seret, Sered dpI. Dniestru., XII. 33'7; XIJ{. 83. Skawa pr. dpI. Wisły, VII. 225, IJ{. 262; J{T. 67; XIII. 244; XIV. 302, 335; XVI. 88; J{VII. 69; XXXIX. 428. Skawirul, XIV. 335. Ska wica dpł. ':Skawy, XlV. 160, 164. SkawiJnka pr. dpł. Wisły, J{IV. 335. SIęza, Stenza, Lohe, XXXVIII. 326, dpł. Odry. Słona dpI. Wisłoki, J{XV. 20. Smolnik 1. dpł. Dunajca, VII. 76. Soła pr. dpł. Wisły, XXVIII. 75, 216; J{XXl. 147. Solokija 1. dpł. Bugu, VIII. 174; XII. 52; XXVI. 47. Soża, Soż dpł. Dniepru, J{. 146, 147. Sprewa, Spree, VII. 111; J{. 236; XlV. 44; ){XXIV. 58. Stochód, Wstochód pr. dpI. Prypeci, J{XXI. 157. Storulwka, VII. 96. Strela, XI. 367. Stradomka pr. dpł. Raby, ){XV, 20. Stryj dpł. Dniestru, III. 94; IV. 32; XIII. 13. Stry.pa 1. dpł. Dniestru, II. 55; XII. 258; J{VlI. 61. Stryszawka, XVI. 88. StyT pr. dpł. Prypeci, VII. 195. Suczawa dpł. Seretu, II. 201. Suła dpl. Niemna, ]{X. 279. Surawa, ){I. 367. Swinna, VIII. 277. Syr-Darja, Jaxartes, I. 114; lIT. 188; V. 2. Szajawa, VII. 196. Szczawnirczek, XIV. 248. Tabor, XI. 361, 366. Tanew pr. dpl. Sanu, J{. 4. XXV. 125; XXXII. 66. Tarym, III. 186. Terek, U. 18. Topla, II. 78. Tybr, XXIU. 11. ){XXIX. 347. Tygrys, XV. 20. Tymi, J{VllI. 80, 86, 90. Tyśmienica dpł. Wieprza, J{IV. 332; XX. 285; XXII. 139; Uh, .XXVI. 95. Uher dpI. Bugu, XX. 285, Uszwica, Glinnik dpł. Wisly, 1. 180; II. 212, 313, 318; III. 332; VII. 332. Vils, J{I. 359. Vmda, ){I, 359. Wag 1. dpl. DUruljU, II. 79; V. 302; VI. 282, 289; XXVII. 159; J{XX!. ,67. Warta, VII. 114; VIII. 178; IX. 132; XIV. 29; XVI. 248; XXVI. 146; XXXI. 167; XXXIV. 51; XJ{XIX. 235. Wejda, x:rx. 8. Wełtawa, VI. 233. Wormitz, Xl. 360. Wiluj dpł. Leny, XXXVII. 99. Wertach, XI. 356, 359. Wezera, Wizer, T. 113; ){XXIV. 52. Wiar dpł. Sanu, II. 335. Wielopolka dpl. Wisłoki, XII. 57. Wieprz pr. �792 793 xx. dpi. Wisły, I. 158, X. 9; 277, 318; XXXII. 67; XXXV. 41, 43, 44; XXXVIII. 321. Widawa, xxxvm:. 326. Wilejka dpi. Wilii, XIV. 335. Wilga. pr. dpi. Wisły, III. 341; VIII. 155. Wilia, Niarys, Narys, Nem, Nireja, dpi. Niemna, III. 98, XIV. 33; XXXI. 3. Wisła, Vistula, Vistule, Weichsel, I. 87, 11a, 113, 235; II. 66, 129, 313, 356, 360; III. 84, 97, 164, 333; IV. 71, 78, 337; V. 223, 359; VI. 39, 388; VII. 75, 99; VIII. 16'0,234, 435; IX. 94, 178, 224, 254, 353; X. 4, '5, 9, 150, 151, 453-455, 457; XI. 17, 39, 196, 278, 407; XII. 42; XII. 46; XIV. 335; Xv. 214, 215; XVI. 264, 327, 332; XVII. 72; XVIl'I. 134; XX. 556, 57, 100, 277, 282; 249, 267; XXII. 63, 112, 120; XXIII. 53, 60; XXIV. 83, 110, 112; XXVI. 40, 92; XXVIII. 79, 128, 136, lSlJ,200; XXIX. l; XXX. 36; XXXI. 130; XXXI:I. 66, 67; XXXIV. 48, 50-52, 55, 59, 62, 258, 288; XXXV. 24,25, 40, 67, 138, 176, 177, 186, 188; XXXVI. 383, 384; XXXVII. 207, 208, 320, 321, 324; XXXVIII. 303; XXXIX 115, 236, 318, 322. 2ródł:a Wisły, n. 78. Dorzecze Wis1y, XXXIX. 438,439. Wisłok 1. dpi. 'Sanu, VIII. 245, 252, 354; IX. 3; XI. 406; XIII. 297. Wisłoka dpi. Wisły, III. 382; X. 9; XII. 117; XXIII. 135; XXV. 62; XXXIX. 128. WilSełka, XIV. 335. Wiszenka dpi. Sanu, V. 357. Włodawka dpł. Bugu, XX. 287. Wolchowa, VII. 300. Wolica, Stynawka, dpI. Wieprza, I. 158. Wołga, I. 114; IV. 71; VI. 26~ X. 147; XVII. 176; XXIV. 82, 84; XXV.3, 130; XXXIV. 48, 59, 172; XXXVI. xxt 92, 382" 384; XXXVII. 319, 321, 356; XXXVIII. 44. zambezi, Sambesi, XI. 344. Zakopianka, XVI. 95. Zbrucz dpł. Dniestru, XVII. 61; XXVIII. 146; XXXV. 10; XXXVIII. 329. Z1czna, II. 115 Złota Lipa dpi. Dniestru, xxxvrrr. 329. Zółkiewka, XIV. 332. Nazwy toponomastyczne rzek i wód. Alz, rzeka wypływa z jez. Chiemsee, ~. 361. Bela, rzeczka p.Brzeski, X. 19. Bely, .p. Woda gm. Siercza, VIII. 155. Bibirwa, 1. dpł, Szałtony, XXI. 133. Bibir· wa, bagno w okolicy Zwirdzia i iPeldzfun. XXI. 133. Boberka, rzeczka p. Bobrecki, VIII. 368. Bobrowyj, strumień w Beskidach Wsch., V. 148. Chodosa, 'rzeka dpł. Czernka, rzeczka p. Chrzanów, VI. 296. Czertyj, strumień w Beskidach Wsch., V. 14'8. Dorulów, nazwa pOioku w Poroninię, XVI. 95. Dulówka, rzeczka p. Chrzanów, VI. 296. Dzielniczka, Dzielnitzka, strumień, XIX. 20. Ełemczyk, strumień V! Biskidach Wsch. V. 148. Filip6wka, rzeczka, VI. 296. p. Chrzanowski. Glinnik, rzeka Uszwka, n. 319. gm. Borzęcin, p. Brzeski. Grajcarek, p. rzeka Ruska p. Nowy Targ, XI. 342; XXXVII. 160, 176, 184, 186. Grobka, rzeczka gm. Górka, p. Brzeski, IX. 353. Halblech, dpł. Lecha, XI. 359. Hłyjowaty, strumień Beskid Wsch. V. 148. Hunnenfluck, potok vi Szwajcarii, XI. 368. Jablonka, strumyk Beskid Wsch. V. 14'8. Kaban6wka, rzeka, prawy dpI. Petwi, VIII. 265. Kanał Bydgoski, II. 348. Kiszeńczyk, strumień, Beskid Wsch., V. 148. potok dpł. Popradu, VIII. 263. Klucziwka, rzeczka Peczeniż, ,XII. 282. Kocurowski, potok p. Bobreoki, VIII. 265. Kramnica, strumień Beskid Wsch., V. 148. Kruzicze, rzeka, VI. 284. Krzeszówka, rzeczka p. Krakowski, VI. 296. Kunickij, strumień Beskid Wsch., V. 148. Kuźminiec, potok w Karpatach, VIII. 184. Lodowe źródło w Tatrach, III. 264. Luezka, rzecz,ka Peczeniż, XII. 282. Łabina, strumień, Huculszczyzna, V. 148. Łepawia, Łupawia, rzeka, Kaszuby, V. 322, 324. Łękawiec, rzeczka, p. Chrzanów, VI. 296. Łomnik, potok dpi. Popradu, VIII. 263. Łucyna, rzeka, VII.96. Mała, rzeka, p. Brzeski, II. 128. Miękinka, rzeczka p. Chr;zanowski, VI. 296. Młyn6wka, 59. Niedzielsko, rzeka w Beskidzie, XXV. 20. Norecka, strumyk w Beskidzie Wsch., V. 148. Olcanka, strumień w Poroninie, lXVI. 95. Peczeniha, rzeka, XII. 282. Perechodiennyj, strumień w Beskidach Wsch., V. 148. Pihy, 148. Plytnyj, strumień w Beskidzie Wsch., V. 148. Pod Hreblą, stumień Bes. Wsch. V. 148. Poneziewa, rzeczka iPeczeniżyn, XII. 282. Porosico., Poroniec, rzeka, która łącząc się z zakopianką tworzy Dunajec, XVIII. 59. Poroniec,' potok w Poro": ninie, XVI. 95. Potok, p. Woda gm. Siercza, VIII. 155. Potok św. Urbana, p. Brzeski gm. Iwkowa, X 19. Potok wolowski, p. Brzeski gm. Iwkowa, X. 19. Potok, zlocki, potok, gm. Doły, III. 346. Klozurowy, strumień w Biskidzie Wsch., V. 148. Psarka, rzeczka p. chrzanów, VI. 296. Pustynkowa strega, (struga), Pustynnik wpada. do jez. Łeba, V. 322, 324. Radawka, rzeczka p. Chrzanów, VI. 296. Raclawka, potok pow. Chrzanowski gm. Dubie, VII. 338. Ra. tajnico., rzeka w ,Beskidzie, XXV. 20. Rothlech, dpi. Lecha, XI. 359. Roskilskij, strumień w Beskidzie Wsch. V. 148. Rudawka, rzeczka p. Chrzanów, VI. 296. Rzeka, rzeka gm. Doły, III. 346. Rzyka, p. Woda gm. Siercza, VIII. 155. Siwa Woda, Siwiańska, potok w Stona, rzeka w Beskidzie, XXV. 20. StawisJs,.a, p. Woda gm. Siercza, VIII. 1'55. Stawy Gąsienicowe, w Tatrach, III. 263. Stradamka, rzeka w Beskidzie, XXV. 20. Sucha Rosicz, strumień w Beskidzie Wsch., V. 148. Swedernik, Wagu lub Kisuczy. Szczywka, 148. Szklarka, potok pow. Chrza296. Slęza, rzeka na Śląsku, III. 279. Tatariwczyk, strumień w Beskidzie Wsch., V. 148. Toporzec, potok dpI. Popradu, VIII. 263. Tropie, potok dpi. Dunajca, X. 19. Uszewka, rzeczka dpi. Uszwi<:y p. Brzeski gm. Górka, IX. 353. Vils, rzeka dpI. Dunaju, XI. 361. Wielopolka, rzeka p. Ropczyc, XII. 59. Winesenyj, strumień w Beskidzie Wsch., V. 148. Woda, rzeczka gm. Siercza, VIII. 155. Wodnic ki, potok p. Bobrecki, VIII. 265. Z pid Diła, strumień w Beskidzie Wsch., V. 148. Zelenyci, strumień w Beskidzie Wsch., V. 148. Zimne, źródło dol. Kościeliska, Ul. 264. Żeglina, struga sieradzkie dpI. Prutec, • I �794 795 Warty, VII. 114. Żeniec, strumień w Beskidzie Wsch., V. 148. Jeziora i Stawy: Como, XXXIX. 115. Czarny Staw, II. 228, 233, 235, 236, 254, 261, 262. Czechowizna, XXVIII. 130. Bajkał, XXI. 97; XXXVI. 40. XXXVH. 99; XXXIX. 68, 70. Bełzkie, VIII. 280. Białe, XXXVI. 95. Birżańskie, V, 205. Brasławskie, XXXI. 3. Dąb, Dub, XXXII. 21-23. Garda, Y. 81, 321, 322, 324. Gopło, XXXVII. 145, 146. Huron, VI. 336. I1gis, XXXII. 22, 23.. I1meń, XXXIV. 50. Kołdyczewskie, IV. 263; VII. 230. Kostnickie, Bodensee,XI. 3,60.Ladoga, XXXVI. 95, 9'6. Lat, Łat, Ażeres, XXXII. 22, 23. Łebskie, V. 321, 322, 324; VI. 81. Maszonka, XXXII. 21-23. MOJ.'lSkie Oko, Ry·bie Oko, Rybie Jezioro, 78, 79; rII. 125, 227, 259, 266; V. 130, 246, XIV. 90, XVI. 290; XXVIII. 223. Mas, XXXIX. 342. Narocz, XXXIX. 333. Nyassa, XVI. 175. Ontario, XXXVII. 367-370. Pięć Stawów', III. 228, 235, 262. Reuss, XXXIX. 347. Siedem Stawów, Ul. 228, 235, 236, 263. Smoczy Staw, V. 130. Sobotnie Jezioro, XVII. 13. Szybene, XXXV. 76, 100. Ślesiilskie, XVIII. 134. Świteż, IV. 150-152 .. 157-159, 387, VII. 230; IX. 295. Tanganika, Hahari, Żiwa, XXXIX. 335. Trockie, XXIX. 126; XXXI. 2. 3. Trzemeszeńskie, IV. ·59. Tschad, XXX~. 302. Wielkie Jeziora, XIII. 179. Wielki Staw, 111; 261, 262. Wiktoria, Victoria, Ukerewe, XXXVII. 359. Wiktoria, XXXIX. 182, 183, 203, 205, 211, 220, 302, n. 335. Winnipeg, XXXVIII. 405. zadni Staw, Zmarzły Staw, m, 262. zamarzłe, III. 235, 262. Zabi Staw, V. 130, 148. N a z w y t o n i n a j e z i o r z e Dąb. XXXII. 23. Chmieliszcze pad rieku, Maczula, Pad chwojku, Pad kalnicu, Pad pień, Pad radoczku, Pad sanqżać chmieliszcze, W duba. Nazwy toni na jeziorze G r u t a, XXXII. 23. An żocu, Miszkieliu, Pasużwału, Po bardziuniszkie, Po grabem, Po pircu, Po griszkia wałakiu, Po sodzom, Po matulu bałaby, Po wiganu, Nazwy toni na jeziorze I l g i s XXXII. 23. Po cieto, Po mazi meliu, Po sanówie, Po ropieno, Po stuepe. Tonie Łot - Jeziora XXXII. 23. An apuszes, An budas, An buktiales Mażukies, Buktiale, Maża bukta, An buktos dzidzieles, Didieje bukte, An liungina darża, An longino darżo, An pristajnos, An pristojnos, An regwlio, An Kalodzinu, An Kałódziniu, An Kiałmu, An Kialmu, An maszulas, An rejsta, An upes, An upios, An użolelio, użwoleles, Biełas Kampas, Giła Kampas, GUus Kampas, Kazackas, Maszuła, Po zOnie, Plikie, Rabinka, Rabinkas. N a z w y t {)n i n a j e z i o r z e Ś l esińskim, XIV. W, 120, 123, 127. Ropówna, Słupca, Solurej, Tobółka, Wasie Duże, Wasie Male. Pobrzeże Adriatyckie, XIII. 16. Pomorze Azowskie, XXXVI. 95. Pomorze Białomorskie, II. 8. 101. Wschód. Wschód, XXI. 64; XXVI. 70; XXIX. 125. XXX. 183. Wschód Daleki, XXXVII. 363, 388, 461; XXXIX. 419. Zachó d. VII. 10; X. 263; XI. 316; XV. 193, 195; XXVII. 11; XXIX. 125; XXX. 183; XXXVIII. 35; XXXIX. 8, 115, 117, 119. GRUPY I PODGRUPY ETNICZNE Szczepy, plemiona, ludy, narody '1, Achajczycy, XXXVIII. 39. Adirmachidowie, pl. lidyjskie, II. 110. Afganie, V. 240. Afrykańczycy, XXXIX. 191, 19-6,198, 203. Szczepy afryk., XXXIX. 193. Agatyrsowie, XXIV. 82. Abta, VI. 117. Ajmara, VE. 32,6; X. 343. Ajnowie, IV. 71, 72; VII. 14;VIII. 97; X. 347; XVI. 117,120-132; XVIU. 71, 86-90,93; XX. 3211;XXII. 93, 94, 98, 126; XXXI. 153; XXXV. 33; XXXVII. 371; x.xx.V1II. 212; XXXIX. 419--421. A~Kamba, XVIII. 46. Aki-kuya, .szczep afrykański, XXXliX 335. Akińcy ;pl. kaukaskie, XVII. 246. Akkadowie p. Sumerowie, XXXUI. 145. Alazanowie, XVII. 173. Albańczycy, I. 239; VII. '32; IX. 46; X. 244; XIV. 60; XX. 293, 301; XXJ:II. 169; XXXIX. 66. 96. Alemani, A1amanowie, IX. 244. Aleuci, I. 236; VI. 123; VII. 15'2, 156; XXIX. 1306;XXXV. 33. Algonkinowie, VI. 16, 18-20, 116; VII. 5, 10, 12, 21. XVIII. 56. XXIX. 136; XXXI. 155; XXXII. 88, 92, 94, 100, 108, 111, 112, 123, 131, 132, 137, 154, 161, 162, 169; XXXVII. 367-369; XXXVUI. 406; XXXIX. 21. Allanowie pl. Sarmackie, XXXIX. 66. Altajczycy, XXXII. 90, 91, 93, 94, 99, 101, 108, 114, 146; XXXIV. 171, 172, 174, 177; XXXIX. 78, 89, 95. Amerykanie, I. 14, 237; VII. 00, 81; XXII. 158; XXIX. 135; XXXVII. 365, 388, 486; XXXVIIiI. 381. Amoryci,XXIX. 147. Anaulowie, wymarłe plemię jukagirside, XXXIX. 73. Andamańczycy, n. 104, III. 313; VIII. 97; x:xxX. 21. Anglicy, I. 14; II. 172; III. 17,6, 321; V. 32, 70, 178, 408; VII. 80, 232, 233; XI. 332, XlIII. 156; XXIX. 135, 197; XXXIX. 2. 158. Anglosasi, 2; XXXVIII. 282; XXXIX. 74. Anglowie, XVI. 2. Angoni, XVIIiI. 45. Annamici, Anamici, V. 273; VII. SO; VIII. 98; XiXXVIItI. 122. Antowie, Słowianie osiedli nad Morzem Czarnym między Dnieprem i Dniestrem, VII. 17; XXV. 122; XXXIX.99. Aorsowie, Rossowie, Rossolany, plemiona koczownicze na wschód od Dniepru, XVII. 177. Apaches, Apacze, XVIII. 54; XXXI. 154; XXXVIII. 395. Arabowie, r. 234, 238, 239; Hl. 216, 347; V. 83; X. 222, 263; XI. 221, �?9? 232, 434; XIII. 194, 269, 270, 274, 277, 279; XIV. 68, 311; XV. 90, 189, 197; XVI. 261, 417; XXIII. 47; XXXI. 82; xx){VIII. 44, 410; XXXIX. 71, 167. Araukańczycy, Ameryka P!l!d" VI. 334; VII. 25. Arikora, xx){VIII. 401. Peuhencze, VII.63. Arawakowie, III. 220; VI. 120. Arkadowie, XVII. 182. Armeńczycy, Ormianie, I. 113, 117119; IV. 32,6; IX. 69; XI. 211; XII. 336,337; XIV. l!H; XVII. 22; XiXII. 109; XrXVIII. 250; XXIX. 112; XXXIX. 69, 74, 157. Arunt..a, Aranda, XVII. 37-39, 44 47-49. Aryjczycy, I. 97, 100, 102, 104,. 10B109-115, 156, 23'8, 240 241, 266; II. 100, 110, 175; Ul. 2-4, 17'2, 179. 181, 183, 301, '31M;IV. 70, 7'5, 7u; V. 83; VI. 118, 218; VII. 14, 16,2;1,61,84,86,286..287; XI. 34'2; XIV. 35, 187-192; XXIV. 84; XXIX, 142, 152; XXXII. 99, 130, 137, 13~, 142, 152, 154, 169; xx){IV. 32. Asininiboinowie, VI. 18, 233; XXXVII. 368. Asyryjczycy, VII. 14; XCXXVII. 402; X,XiXIX. 72. Aszanti, Wybrzeże Złote. SudańczycY, VI. :M. Atapaskowie., Am. Płn. pl. Indian, XXXI. 153, 154. Chipeways, Czypewajlł"",XVII. 11; XIXXVII. 370. Nawaho, Nawaja, V'VIII. 54; X'XXI. 154, 162. Lipani, XX'){I. 154· Atlantowie, pl. legendarne, zamieszkujące Atlantydę, '){j:xJX'LX.66. Australczycy, III. 104, 221, 222, 371; IV. 69; VI. lI, 322, 328, 330,335; VII. 3, 21, 339; VIII. 97; X· 244; XIV. 188; Xy 9, 16; XVII. 15, 36-39, 47-50; XVIII. 16, 19, 39, 43; XXIII· 17·9; XXXVII. 72; XXXVIII,I. 29; XXXlIX: 21,60, 71,185, Awarąwie, Obry, lud turecki między M. Kaspijskim a Donem. V. 200, 300; VIII· 1701,1712;Xi)iV. 120; XJ:XXIV. In, 172; XXXIX. 115, 119, 122, 130: 131. Azj.aci, VIII. 5; :X:XI'X125; XXXIX· 32. Auzonowie, p:erw. pl. italskie, II. 99. Aztekowie, Am. Srodkowa, Meksyk, VII. 13, 19; XV. 18; XXXII. 112, 119, 130, 132, 155, 161; XXXVIII. 392, 402. Babemba, szczep afr., X.XXIX. 200. Babilończycy., V. 269; VI. 343, 344; ViII. 14; iXI. 418; ,XU. 93; XXVII. 148; ,XXXVrI. 402. Badagowie, Badajowie szczep ind, VIII. 97; XX. 301. Baganda, Bantu, XVIII. 44, 4:5· Baja., grupa tiurska, XiXXIY 90. Baity, zach. mongo grupa jęrykowa, XXXIX 90. Bajaka, Kongo. XXXIH.20, XXXIV. 92. Bahr-el-Ghazel, XXXVII. 359. Banyoro p. Wanyoro. Baj-ga, pl. hind., VII. 12. Balto-'Prusow:e, XX!X.v. 190. Balto-Słowianie. III. 181, 18:3; XXXIX. 123. Bałtowie, p. Jadźwingowie, Litwini, ł~otysze. Prusacy. III· 18'2, 183; XXIX. 135, 142, 159; XXXII. 136, 138; XXXIV. 48, 52, 53, 61, 62; XXXVI 82, 383, 384; XXXVII· 252, 274, 323, 327, 396, 397; .. '1 ,-(j ".... ",',. XXXVIII. 320. Prabałtówie, 'XXXVII· 325; XXXIX 95. Bantu, p. Baganda, Basuto, Beczuanie, Damara, Herero, Kafrowie, Makondo, Matambwei, Ovambo, Suaheli XVIII. 41-46;XiXlXVII. 73, 83, 88, 371; XXXVIII. 52, 288; XXiXIX. 219, 223· Bantu Useri, XXXIX. 224. Baperu pl. Dahomej, VI. 225· Bari, ~l. murzyńskie w Ugandzie, VI. 122. Baskowie, XXiXVIII· 360; XXXIX. 113. Bastarnowie, III 77; VIII. 321; XVII .177; xxxrrv. 4!8. Basuto, VI. 16; XXXVII 357, 359; XXXVIII. XXXIX· 3<35. Battakowie, szczep malajski. Plemiona Oceanii. Batta, XVIII. 41. Beczuanie, VI· 15; XVII.275; XVIII. 42, 43; XX;XIX 335. Beduini, Bedawi, XXV. 38, Bemba, szczep afrykański, XXiXLX. 212. Berberowie, V· 69, 74; VII.63; XiVII 245. p. Kall:trlowie, VIII. 207, 208; XJV!IiI.24'4. 245. Berszikicowie, Słoweńcy z Capodistria, OOVI. 114. Besermianie, grupa zbliżona do Udmurtów, Azja, X:x.X1X. 98. Biał{)rusini, I 90, 183, 2508, 260; II· 17, 210-212, 272, 307; IV. 3, 30, 77, 327, 370; V. 45; VI. 16, 18, 19, 11:>---117,119, 327, 32i9, 3337; VII· 12 94 223, 229, 232; VIII 211; X. 13'6, 227, 228, 2401 375, 376, 472; ,XI. 111, 212, 317, 318, 349; XII. 184; XIII· 2197; iXVII. 190; XXIII 51; XV. 52, 53, 1i3, 124; XXVII. 7'1; XiXiX 15, 19, 20, 51, 207; XXiXII.91, 149, 161, 169; XX!XIII· 155; XiXXVII\ 303; XXXVIII. 219; XXXIX. 7'5, 84·· Biamirczycy, przodkowie Komipermiaków, XiX'XIX. 66. Birmańczycy, XII. 271; XXiXIV· 39 Blackfootowie, X,XXVII. 368, 369. Bobranie, II. 115 Bodo, pl· hindusk'ie, VII. 16. Bororo, XXXVII. 274 Borystenici, Scyto wie-oracze, XVII. 173. Bośniacy, V. 137; IX· 4Hl; XI. 422; XIII. 9; XIV. 176. Botokudowie, I. 70; VII· 17; XXXII. 144; XXXVII. 294. Bretończycy, V. 2.69, 273, 338; VII. 89; XiXIX· 149, 150 Brytowie, I. 151; II. 102, 107; XXXVIII. 381. Budinowie, XXIV !ł2· Bułgarzy, II. 87, 172; III. 181; IV. 95; V. 00; VI· 326; VII 32, 239; VIII. 92; IX. 422; X. 249, 484, 468; XI. 111; XII· 3W; XIV. 34, 4'5, 73, 83, 2124, 403; XVI. 324; XX. 187;:X:XVI. 128; XXiX. 239; XXXII· 101;XXXIV. 172, 182; XXXVII. 3501; XXXVIII. 2 68; ,XiXiXEX. 93---100, 440. Bułgarzy Czarni, Bułgarzy Srebrni, XlXOCVI. 95. Bułgarzy Macedońscy, XI'XlX!IV. 88. Bułgarzy Nadwołżańscy, XłXlXiIlX.81. Bunyore, pl. Bantu, XXXI,X. 224. Burgundczycy, XXXIX. 73: Buriaci, VII. 12; XY,]1I. 181J.. 100; XXXIII. 138; XXXVII. 99, 10;9; XXXIII. 1308; XiXXVII. 99, 109; XX.XVIII· 2:59; XXiXI,X 74, 78, 87 95. Burowie, XVII. 177. Burtasi, pl. nadwołżań., !XXx'me. 66. 1 �79~ Buszmeni, I. 70, 229; II. 98; III 220; IV. 69; VI. 17; X· 244; XIV 311; X.XXVII. 69, 73-76, 83, 85-88, 93-96; XXXVIII. 29, 50-54, 95 -100, 102, 124, 147, 416; XXXI,X 50,85. Celtowie, Keltowie, II. 102, 299; III. 1, 2; V. 299; VII. 151., 232; XII 271, 272; Xv. 21; XXV. 125; XXVI. 30, 93; XXVII. 52; XXIX. 135, 142; XXXIII. 146; XXXIV. 50, 53; XXXVI· 28'2, 383, 384; XXXVII. 325-327; XXXVIII40, 41; XXXIX. 82. Cejlończycy, XXV. 39· Chamiei, p Berberowie, Somali, I. 23'9; X,XXVIII. 50, 133. Chantowie,XXiXIX· 51, 75, 76, 78. Chazary, Katziri.. Akatziri, Akatiri, IV 340; VII. 204; X:XXV. 172; XXXIX. 442. Chensurowie, pl· Kaukazu. IV. 358. Cherokee, grupa irokezka, XX,XII 100, 140. Chicasawa, Czykazawa, VI. 1Z3. Chińczycy., I. 156, 1718,2219,236; II· 369; III 22:2; VI. 125, 202, 335; VII<I. 6, 7, 10-17, 98; IX. 64; XI· 221, 334.,337, 3511,352, 43,1; XVII. 100; XiX. 207; XXII 98; XXIII. 45, 133; XXX. 152, 168; XXXVII. 364, 368; XXXVnI. 397, 410; XX~LX· 710, 85, 167"1420, 426 Ningpo, XXiXII. 55. Chippewaye Sioux, XXXVII. 370. XXXVIII. 407. Chodyńcy, pl. juka.girskie XXX,I,X. 7,6.";' , Chondowie, pl. ind. Am. Płd·., VI. 18, 239, 3'22; VII. 6, 8, 12, 18, 25. Chorwaci, Kroaci, II· 183; IV. 395; V. 88, 209, 233; VI. 27'9, 32,6; VII. 164, 2(39; XI. 111, 439; XII. 10; 799XIV· 58, 73, 245; XVI. 114; XVII. 133,. 134, 137, 261; XXI. 270; XXII. 144, 145; XXV. 94, 122; XXI,X.131; XXX180 23,9' XXXI. 158; XXXV. 186; XXXV,rr. 434; XXXVIII. 26;XXXIX. 80 ChrobaCi, Chorwaci, Bialochrobaci Bi.aloserbowie, II. 115; VILI. 160~ X. 132, 37,6, 377; XI 278; XXXI. 140. Cree, XXXVII. 368. Cyganie, I. 54 119 134 250 262' H. 270; IV· '94,99, z8i, 2'87', 32,1; Vol. 304; VII. 232,2183, 313; VB;I. 130-132, 3916;X.127, 228, 229, 239. 444, 451; Xln· 144, 161; XIV.191; XX. 298; XXIX. 90, 98> 104, 135; XXX ,238, 23'9; XXXI. 16,7; ·XX:XIII. 2; X,XX'V· 38 39' XX,XVIII. 263, 3 48; XXXIX. 66: 6ą 88. Cymmrowie, Cymbrowie, Kimbrowie, XVII. 169, 170, 171; XX;XIX. 37. Czarnogórcy, II. 81; IV 395; VII. 217; XVII 115; XXIII· 185; .XXXIn. 143. Czeczeńcy, rpl Kaukazu, XVII. 245. Czeremisi, VI. 26, 125;X:XXII. 9094, 101, 103, 114; XiXXVIII. 236. Czerkiesi, VII. 28, 5 6, '57, 61." 156, 158, 100, 163, 207; X,X!XVIII 350; X,XXIIX. 66., 87. Czesi, I· 220; II.31, 3'6-38, 76, 116, 1Z0, 124, 126, 153, l'54, 183, 283; III. 192,265, 371; IV 3, 31, 33.s; V. 83, 241; VI. 1<91,,3'30,393; VII. 114, 164, 195, 233, 237, 239, 240; VUI.92; DX\, 132, 286,.4'14,417,422; X. 1'3'1-13(3, 13'&-H4, 1490-153, 231-233; XI.97, Ill, 212, 279, 343., 347; XIII.5, 15, 18, 19.. 5,1-53, 55, 88, 95, 144, 153., 158; XIV. 27, 1 1 33.......,35, 55, 62, 63., 67, 73, 76, 210, 2,16, 217, 222, 223, 231, 262, 330, 334, 352, 405;XiVI 230; XVIi[· 23, 2S, 37, 61, 133; XVIII. 103, 104; XXI. 270; XiXII. 145; XXIII. 18, 163, 174, 186; XXIV· 92; XXV· 1~, 122;XXVIII. '110; XXIX. 116; XXx. 239; XXX'VJ:I.282, 303, 350; XiXXVIII 294; XXXIX- 333, 441. Czuchońcy, XXXVII. i61. Czukcze Vrr.I.97; XVII· 52, 265; XXIi 85, 86, 88, 98, 126; XXV. 2; XiXXI. 153; XXXVIII. 346, 347; XXXIX· 7 61 77, 94, 419. Czuwańcy, pl. jukagirskie, XXXIX 7'6. Czuwasze, VI. 2'6, 125; VII. 28; XVII· 30; XXnI 185; XXXIX. 66, 67, 77, 81, 100. Czy'czawie, ludność pobrzeż. Adriatyku, XVI. 114. Dagribowie, szczep Indian amer·, VII. 20. Dahomejczycy, VI. 24. Dajacy, Dajakowie VI. 115, 229, 237, 2.43; VII· 6. Dakota-<Sioux, Dakotani, Siouksowie, mI. 214; VI. 18; .xIVIU. 47, 52, 56; XXXI. 153; XXXII.9'2, 101, 106, 108, 114, 121, 131" 161; XX:XVII· 348, 349; XXXVIII.39B, 401. Dakowie, Getowie, V. 99; VIII. 171; XVII. 176. D lmatyńcy, IV·3'95; XI. 273; XIII. 17, 18, 88', 96 Dama, p. Hotentoci, XIXIX'V'!,m.51. 93, 120, 123, 131. Damara, VII· 8 Daurowie, XXiXVIII. 259. Dedoszanie nad dolnym Bobrem, II. 115. I 1 Dimale, pl hinduskie, VII· 16. Dinka, Niloci Sudańscy" VI. 239~ XXXIX. 335. Diukowl~, VI. 122. Dolini.any, Doliszniacy, XXVI· 95 Dołężanie zaodrzańscy, XXXIII.152. DoŁganie, Dołhanie, XXXI:X. 8D., 95. Drawidowie, I .233; IV. 70, 71, 75;. XVIII. 21; XXXVIII. 413. Dregowiczanie, III. 98· Drewlanie, I'X 215; XXIII. 185. Dudlebowie., XXV· 122. Dunganie, XXiXI!X. 95, 428. Duńczycy, VI205; XIV.32; XXXVII· 371; X;XXIX. BO. Dyjerowie, pl· austr., III. 372. Dzuangowie, Indie Przedgangesowe~ I. 233Dżebel-Taggelowie, pl. afrykańskie, IT. 154. Dżungarowie, V. 2; XXXIX. 69. Egipcjanie. I. 136, 156; III. 17'9, 217; IV. 69; VI· 12 5; VII. 3, 14, 16, 25, 613-65; IX. 162--"164,232; X 231;. XI. 434; XII. 335; XIII· 278; XiXUI. 17:9; XiXV. 38; XXXII. 92 97 106 114.\116, 117, 12,1, 130, 13~, i41, i42, 15,3, 155, 161, 169; XXXVI· 150; .XXiXVIII. 247; 'XfXXI,X.66 72. Fellachowie, Fellahowie, X:XIII. 47. Nomowie: egipscy., XiXiX'I,X.73· Encowie, XXXIX. 90. Eskimosi, Eskimowie, Inuit, VI. 9, 16 115 334' VoII5r8. 3319; XII· 271; XIII. 517;XVI. 111; XX. 180; x,xV. 3;XXIX· 135-138; )GXQ{I 153; x,x:.xVI. 188; XX:X,'VII. 98, 2191,365, 3,67, 371, 372; XXXVIII. 213; :.xx,XLX 76, 419· Atapaskowie, XXXI. x,xXI.l53. Wakasz, 153. Estowie, I· 95; VI 241, 3'37; VII. 14~ 18; XXXIX. 76. 1 , " I �:800 Etruskowie, IY 232; Xl· 370; XII. Gallowie, Celti, Galatae, Galli, VII. 37, 38; x)XX. 232; XXXV. 180; 150, 151; XI. 222; XVII 18; ocX:XVII. 322; XlXXVlil. 40, 48; XViIIiI. 100; XY'-lX. 142. GalloXXXIX· 68 germanie, III. 182. Europejczycy, L 231, 233, 237; IV. Galgajewcy, pl Kaukazkie, XVII. 327; VII. 201; XXI. 3'9, 46, 66; 246. XXIX. 135, 147; XXXVH· 78., 85, Garo szczep assański, Indie, 368-370, 382; X!XXVHI. 52, 410. XXiXIV. 3'9. E}Venkowie, p. Tunguzi, XXXIX. 87. Germanie, I. 10, 103, 105, 155, 184; Fellacho'wie, XXIII· 47 II 81,82, 102,107, 299; IlU, 172, Fenicjanie, H. 105, 165. 367; VH. 174, 182, 183; IV. 156, 284; VI. 301; XVI. 27; XVII. 32; XXV 2~a 334; VII. 292, 330; IX. 33. 134· 28:5~XlI. 211, 42'9; XI'II. 3'49; XlV. F1dżyjczycy, VI. 20, 122,225, 2.3,9. 38, 49, 53. 54, '516,57, 00, 62, 66, F.ilipińczycy, XXXVH. 386.)389, 390. 82, 2'10, 217, 22ą 336; XV. 21; Filistyni, Semici, XXIX. 147· 60, 62, 66, 67, 82, 210, 217., 228, Finlandczycy. HL 178, IV 402; VH· 336; XVI. 12; XVII. 18, 23; 30; VIII. 91; XXH· 8; XXIH 31, XX. 178; XXI. 19; xxnI. 35. 186; X:XVHI. 168; XXJXIV. 284, 36, 47; XXIV. 85, SS; XXV. 125, 2:85; IX\XiXIVI.96; XIXlXlVliI.441; 130; XXVI. 30, 31, 93; X'XVH. X!XXVIII. 272. 45, 52-54; XXVIII. 99, 251; Finowie, Finnowiej p. Czeremisi, XXIX 135, 171; XlX:X. 231, 232; Czuchońcy, CzuwaS'ze, Estowie, XXXI. 45, 68; XXXII. 99, 101, 103, 136, 158; XXX]X, 48, 512,53, Finlandczycy, Lapończycy, Liwo56-59'; XXlXVI.383, 384;XXXVH. wi~IMordwini" Zydanie, I· 2.36; 241, 2516, 327. 396, 397, 400; III 97; IV. 72; VII. 7, 8, 11, 18, XXXVHr 41, 45, 49; XXXIX. 328, 329;. XXIV. 81, 82; :X:XI,X. 7,6, 115, 118, 123., 131. 159; XXX. 214; XXXII. 103.. 168; Gilacy VHI. 98; XVI. 120, 122; XXlXIV. '512,513,61, ZDa; XXlXIX. XVII. 95-123, 267; XVIII. 7979, 82, 111, 121, 123., 126. 82, 84., 86, 89, 90; Xx, 321; XXII. Francuzi, I. 1, 28, 2'40; II. 172. 347; 95; XXIII. 33; XXXII. 150, 161, V. 17'7, 1'718;VII. 43, 80; .XlI. 163; XXXVHI. 212; XJXXIIX.421. 353; XIII. 177; XIV. 192, 330; Goci, p. Getowie, Dakowie, KwadoXXII. 1518;XiXIX. 13'5; xxx 175; wie, Rugowie, IV. 7'7; V. 229; ,XXXIII 2; X:XXVH. 268, 368., XlV. 66, 330; tXIXI'I. 13'9, 145; 382; XXXIX. 73., 74, ao, 133, 158, .xtX:IV. 91;, XXV. 123; XJ{Vi[I. 168 1519;IXOOIX.'67" 12'1; XIXlXJI.69; Frankowie, XI. 2.22. Xt'XiXV.180; XXXViII. 241; Frygijczyocy.. XXiXlII. 146. PhrygoX'XxVUI. wie, I 113. Goldowie, Nanajcy, VIIII. 98; XVIH. Fryzowie, VI. 2. 86; XXII. 85, 88---<94., 98, 103, 111, Galla, pl. afrykańskie, XXXIX. 335. 116, 126, 127; XXXLI53; ~I. 801 22, 23" 27; XXiXVHI. 259; 'XXXIX. 76, 41'9 Goryńcy, pl. Kaukazu, XVII. 246. Grecy, L 57, 97, 105; H 105; IH. 177, 347; IV. 32, 36, 94; V. 177, 178., 284, 285; VI. 202-204, 231, 325, 339; VII. 3,8, 19, 75, 232; liX 286; X. 110, 14'9,231, 242, 366; XL 2,90, 418, 42:9; 'XIII. 93, 163, 164; XIV. 35-38, 39., 52, 53, 57, 60, 62, 72, 73, 76, 76, 81., 207, 227; XVI. 12, 17, 155, 100, 325; XVH. 18, 174, 193; ,XIX 177, 190; XXH. 11, 40, 42; XIXIV. 83;:X:XV. 134; X,XVH. 514;XlX,IX. 135, 142, 160; XJXX. 81; XXXIV. 33;X:XXV. 172 18\1' XXXVI 3,84; XX,XVII. 310', 394', 3'96,3'97, 401; XXXVIII. 3, 39.., 40, 268;349. Grecy starożyini, XVI. 12; XXIII. 1 10 13 35; XXVII. 55; XXIX 6~, 357;XJXiXII. 93,. 136, 137, 151. Achajowie, iXlXJXIX.73. Ajtolowie, :X:XXVII. 127-131, 134, 136, 139. Anaghinowie, XXXVI,I. 131, 136, 139.Argmowie,X'X;XVn.130. Ateńczycy, VII. 8. Eolowie, XXXIX. 73. Magnezyjczycy, XXXVII. 137 Majnoci, IV. 189, Minyowie, XXXVII. 138. Jończycy, XX,XIX. 73 Pelasgowie, XXXVII. 129; XXXVIII. 48. Pla'tejczycy, ,XXXVII. 129, 13,1, 13'9. Thestiadzi XX.XVII. 130, 137 138. Plem. gr~kie, XXXII 93, I36, 137, 151; Greko-Itale, Ul. 174. Grenlandczycy, II. 107; VI. 114, 123, 123', 229, 328, 333, Gros- Ventre, Ventrowie, XXIXVII. 368. Guancze, VII. 63. Guaranyowie, Am. Płd., VllI. 18, 20; XY•.Xl'!.112, 113, 116, 14'9,159,161. 51 Lud - Tom XL Gruzini, VII. 58; VIII. 214; X 244; XVII. 22,30; XXXVIII. 349, X:XlXIX, 70, 74. Guaykaki, XXXVII. 358 Haida, 'XVIII. '53. Hanacy, Czechoslowacja, XVH. 126, 134; XlXXVIII. 296. Hebrajczycy, II. 292, 295., 296; XI 22; XXV. 134; XXVI. 120, 12,1; XXIX. 147. Hellenowie, II. 297; XI. 2 89; ,X)XIX 152; :XlXiXVII.130; XXXIX. 72.,73. Herero, Bantu, XI. 350, 3'51; XVIII. 42, 43, 48; XXIXVIII50, 123. Herenikowie, Lud saJbiński, XXXVII. 12.9. Hetyci, XIX'XVIII. 39. Hindusi,Indusi, Indowie, L 94, 10Z, 114, 131, 156, 226, 236; H. 1.B6, 209'6;Ul. 2'52,.347; V. 248; VI. 125, 202, 230, 312; VII. 9, 26; IX. 105, 114, 131, 156,226, 236; II. 103, 231" 365, 36,6, 370; .X'V. 146, 199; XXIiIiI. 169, 185" 186; XXIX. 142; XiXXIIII. 3,31, 38, 45; XXXVI. 150; lXIX/XVIII.410. Hiszpanie, VII. 320,326; XXII. 103; XXVI. 142;XXXV 173, 181, 195; XXXVI. 183;XlXXVII. 281 38G, 389 391; XXJXIX. 74. Holendrzy, VII. 3, 2'32;XVI. 2; XiXII 158; XlXXVII. 380; XXXIX. 158. Hopi, XVIII. 54, 55;XJXXVIII. 395. Hotentoci, III. 220; VI. 123; XVII. 65; ,XiXXII. 113, 118. 120, 130, 136, 142, 146, 157, 16,1; XXIXVII. 80, 85; XXXVIII. 50-146; ,XJXXIX. 56. Bondelswats, X:X:XVIII. 86 Dama, oox.xVIII. 131-134. Heiracha:bis, X:X:XVIIL 81. Korana, XXXVIII. 54. Nama, ,XlXJXVIII. 133. 1 �803 XXXV. 173; XXXVII. 358; ,Hunnowie, VIII. 171; IX. 132; XIV. XXXIX. 302. 171; XXVII, 159; XXVIII. 73, 75; ,xxxI. 68; XXXIV. 171, 172, 176; Irańczycy, Erańczycy, I. 102, 105, 114; III. 372; XXIX. 112; XXXIV. XXXIX. 66, 87., 115, 119, 122, 130, 3, 48, 60; XXXVI. 383, 384; 131. XXXIX. 82, 438, 439, 441. Hupa; XVII. 9. IV. 408; VI. 338; Huronpwie, Huron, Wyandot, VII. 7, Irlandczycy, XXXIX.80. 17, 24; XVIII. 52; XXXII. 109. Il1yrowie, Ilirowie, I. 105, 113; Irokezi, Irokua, I. 14; VII. 10, 18, 19,_ 21, 22; XVIII. 51, 52; XXIX. 136; XXXIV. 59, 62; XXXVI. 383; XXXII. 92, 108, 109, 121, 131, 132, XXXVIII. 41; XXXIX. 65. 161, 162, 169; XXXVII. 367-369; imeretyńczycy, XXXIX. 74. XXXIX.2l. Indianid, 1. 54, 154, 184, 237; III. 214, 215, 321; IV. 64; VI. 20-24, 114, Iru1owie, Azja, VIII. 97. Istawani, szczep germ., XX. 221. 117, 228, 328, 336; VII. 3, 9, 18, 21, 22, 24, 63, 80, 87, 296, 326, 3-27; !talowie, Italikowie, p. AuzOJ;nowie, Etruskowie, Hernikowie, Latyni, VIII. 9; X. 112; XV. 18, 142; XVI. SaJbi:nowie, Samnitowie, I. 102" '113; XVII. 2, 9, 20; XVIII. 233, 105; IX:X. 2H9; X'X',I;X.142. 467; XXIII. 163; XXVI. 141; Izraelici, IV. 290;IX. 162-168. XXVII. 192; XXVIII. 4, 5; XXIX. 137; Xxx. 255; XXXIV. 291; Jadźwingowie, Jaćwież, Jatwa, III. 97, 98; VI. 400, X. 111; XXXVI. XXXV. 33; XXXVTI. 368-371, 213. 374; XXXVIII. 283, 406, 407. Indianie Ameryki Płn." XXXII. 95, Jakuci, Sachaj, V. 98; VI .. 26, 128, 328, 331, 334; VII. 1, 2, 28, 79, 237; 130; XXXViIH. 213, 391; CostoXV. 142; XVI. 120; XVII. 190; maga, VII. 327. Kalifornijscy, II. XXXII. 99-117, 126; XXXVIII. 98; XII. 271. Krykowie, VII. 15. 212; XXXIX. 16,. 63, 70, 71, 77, Kutenai,. XXXIL 92, 108, 111, 114, 78, 80. 131, 140, 161, 169. Lanelocas, VII. 327. Meksykańscy, XXXVIII. 287. Japończycy, II. 369; VIII. 98; X. 347, 472; XI. 208, 210, 221, 334, 335, indianie rezerwatów Stan. Zjedno339,431; XV. 146, 149; XVI. 127, czony'(:h, XXXVIII. 213, 391. 128; XVIII. 89-91; XXII. 158; Zuni, XXXII. 154. XXIII. 169; 152; XXXVII. Indoeuropejczycy, I. 95, 109, 266; 388; XXVIII. 395, 397; XXXIX. , XXI. 19; XXV. 201; XXVI. 31, 86; 422. , XXVIII. 115; XXIX. 135, 141, 152; Nw. Gwinea, XXXVI. XXXI. 157, 158; XXXIII. 13; Jatmulowie 367. XXXIV. 47, 49, 59, 64; XXXVII. 320; XXXVIII. 35-49, 320, 369; Jawajezycy, XXXVIII., 409. Jazygowie, Sarmaci, XVII. 117. XXXIX. 68, 81, 82. Jągra, lud bajeczny, XXXVII. 28i. Inguszowie, XVII. 246. Inkasowie, Inkowie, VII. 12; 15, 16; Jungowie, lud, XXXVII. 364. VIII. 205;' XX .. 43; ·XXXII. 163; Jizidi, Jezidi, VII. 26, ?o7. xxx. Jorubowie,' szczep afL, VII. 10. Jugosłowianie, XXII. 144. Jukagirzy, p. Paleoazjaci, Anaulowie, Chodyńcy, Czuwańcy, Szorombojcowie, XXXIX, 75, 94, Kabardyńcy, VII. 58; XVII. 264. Kaczyńcy, XXXIX. 95. Kafrowie, Bantu, I. 154, 240; II, 302; XXXIII. 2; XXXIX. 56, 335. Kadi.acy, xx. 180. Kajanie, Borneo, VI, 24. Kallipidzi, p. Scytowić, XVII. 173. Kałmucy, I. 229, 236; V. 2; VI. 330; X. 340, 341; XXXIX. 56, 69, 75. Kama'kanie, pl. brazyl., VI. 230. Kaminaljuyu, XXXVIII. 398. Kamczadale, IteLmani, II. 21; VI. 114, 335; VI" 11, 21; VIII. 97, !l8; XXXII. 149; XXXV. 33; XXXVIII. 212; XXXIX. 21, 67, 70, 94. Kameruńezycy, p. Mandźa, Wonideo, I. 153. Kamilaroi, Kornai, IV. 358, V. 203. Kanibale, XX. 207. Kaa1:sas,XVIII. 49. Karaimi, Karaici, I, 257; IV. 342, 345; X. 128, XXI. 270; XXVII. 137, 163, 166; XXX. 241; XXXIV. 154, 182; XXXV. 98, 182, 187. Haliccy, Lucey, Krymscy, Troccy, XXXVII. 338; xxxrx. 88. Kara-Kałpacy, XXXIX. 88. Karełowie, Karin, Ka-reng, VII. 18. KaTibowie, Karaibowie, Karybowie, Antyle Małe. Ameryka Płd., VI. 24, 229, 236, 334; VII. 17. Karpy, mieszkańcy Karpat, III. 376. Kasai totok, p. Słowacy, nazwa Słowian, XXVI. 55. Kazachowie, XXXIX. 56, 76, 77, '88, 89, 120. 51* Ketowie, naród syberyjski, XXXIII. 137; XXXIX. 75, 76. Kikuyu, szczep afrykański, XXXIX. 195, 302. Kile, gr. tiurska, XXXIX. 90. Kiowa, XXXVII. 348; XXXVIII. 394. Kipsigis, szczep nilo-chamicki, XXXIX. 183. Kirgizi, I. 236; II. 196, 299, 301-304, 308; IV. 254, 255; V. 2-13, 20, 105-113, 117-120; VI.- 26; X. 340, 341; XV. 18; XXV. 130; XXXIX. 8, 76, 88, 89, 423. Kitajce (Chincz.), XXXIX. 70. Koczownicy, I. 236, 239, 240. Koczownicy ałtajscy i środkowo azj atyccy, XXXIV. 180-183. .Kole, szczep bengalski, VII. 9, 16. Kolenowie, XXXIX. 96. Komancze, Comanches, I. 157, grupa azteko-tano, XXXVIII. 355. Kom i-perm iaey, Komi-'Zyrianie, XXXIX. 66, 80, 98. Koreańczycy, II. 6; VIII. 18; XXXIX. 420. Koriacy, Koracy, VII. 97; XXII. 85; XXV. 2; XXXVIII. 347; XXXIX. 76, 77, 94. Korsy>kanie, X. 342. Kotowi.e, Azja, VIII. 97. E:ozacy, II. 163, 164, 170, 197; IV. 157; XXXVII. 100; Kozacy Syberyjscy, II. 307. Kozarowie, Sarmaci, XVII. 177. Krzywiczanie, XXXIX. 72. Kubańcy., XXXIX. 87. Kumanowie, VII. 77, 204; XVI. 173; XXIII. 34, 169; XXXIV. 112, 113, 117, 1'\'2. Kumykowie, .p. Nogajowie, XXXIX. 56. Kunaudaburowie, III. 372. Kurambowie, Azja, VIiJ:.97. ' �804 805 Kurdowie, p. Jizidi, VII. 26, 27. Kurnaje, pl. austral., I. 232; VI. 203; XVII. 15. Kurykanie, XXXIX. 66, 100. Kurykanie, XXXIX. 66. .Kurylowie, Azja Wsch., VIII. 97. Kwadowie, V. 229; XXVIII. 75. Kwak~ul, XVIII. 54. KWitsche, Quitsche, VI. 16; XXXII. 112, 154, 155. Ladynowie, XXXVIII, 48. Lampongowie, VII. 13. Lamucl, Lemuci, paleoazjaci, XXXIX.94. Lao-Tai, XXXVIII. 413, 415. Laos, Lawa, VIII. 262. Lapończycy, 11. 6, 7; V. 279, 402; VI. 22B, 239, 337; XX. 209; XXII. '51, XXIII. 169, 178; XXVIII. 16B; XXIX. 135; XXXI. 92, 114, 142, 157, 159; )QO{lII. 137; XXXIV. 285; XXXV. 174; XXXVII. 441; XXXIX. 441. . . Latukowie, Niloci, VI. 14. Lechici, Lechowie, Lachowie, III. 83, 84; VI. 3'83; X. 130-133; XIII. 349; XXVI. 143, 146; XXVIII. 73, 75; XXXIII. 151. Lemuci, XXXVIII. 259; XXXIX. 94. Lendzan1noi. A€\'1;u\''''OL XXV. 12'2. p. Polacy. Lezginł, XXXIX. 87. Libijczycy, Trypolis Afr. Płn., XV.28. Lidowie, Lydowie, Meończycy, Azja Mniejsza, X. 344. Liguryjczycy, Ligurowie, I. 239; ,XXVI. 93. Litwini, Lettowie, I. 23, 120, 121, 175, 187, 256, 258, 260; 101, 277, 307; nI. 203, 97, 99-118, 198-200, 213, ~93, 294, 297, 303, 350, 351, 353, 363, 385; IV. 1, 35, 119, 165, 365, n. 370, 408; V. 204; VI. 327, 329, 334, 400, 405; VII. 3, 10, 13, 36, 223, 236, 328; X. 110, 113, 114, 139, 140, 149; XI. 16, 111, 2l2;XII. 32; XIII. 90, 153, 344; XIV. 2, 18, 31, 32, 34, 48-51, 58, 71, 77, 203, 208, 229; XVI. 264; XVII.37, 124; XVnI. 118, 232; XX. 208, 209; XXII. 4, 5; XXIII. 160; XXV. 59, 129; XXVI. 105; XXXIII. 2, 13; XXXVI. 213; XXXIX. 74. Zemgała, nI. 97-99. Plemiona litewskie, III. 98; XXII. 10, 11. Liwowie, XV. 218; XXXVI. 95, 96. Logdbowie, Indianie Am. Płn., XXXVII. 370. Longobardowie, XXVIII. 76, 115; XXXIX. 115. L u d y: alepskie, HI. 351; XXIX. 135. - apenińskie, XXIX. 135. ~ bałkańskie, p. Albańcycy, Bułgarzy, Jugosłowianie, Macedończycy i in. XXVJI. 55; XXIX. 135. - czarne, IV. 78. - europejskie, III. 370; XXVII. 54, 55; XXXVI. 351, - koczownicze pt. Koczownicy, XXVI, 141, 145; XXXVI1. 369. - kolonialne, XXXIX. 54-56. - myśliwskie, I. 229, 233. - nordyckie, XXVII. 55; XXXVII. 256. - pastersko-koczownicze, I. 49, 240; XXV. 38; XXXIV. 173. - pierwotne, I. 228, 241; III. 84; X. 189; XI. 428; XX. 199; XXVI. 77; XXVII. 172; XXXIX. 2, IB. - pozaeuropejskie, XXI. 87. - praindoeuropejskie, XXXVIII. 45. - radzieckie, XXXIX. 65. - romańsko germańskie, 11. 110. - słowiano-germ:ańskie, I. 102, 240. - słowiańskie, XXXVII. 353. - l '''Y - śródziemnomorskie, XXVII. 54; XXIX. 54. turańsko-mongolskie, XXXVII. 99. tureckie, XXXVII, 338; XXIX. 135; XXXIV. 172, 174; XXXVIII. 43, 212. turko-tatarskie. I. 114, 236; XXIV. 84, 88; XXXIV. 51, 58, 173, 179. Luo, szczep nilocki; XXXIX. 181183, 203, 210, 213, 215, 220. 225, 226. '1 Lutycy, Lutici, Ljutyczi, Luticzi, ticolwie szczep Słowian Odrą, Weletowie, Wilcy, IX. X. 151; XI 2,7'8,27 9;XIV. 29, XX. 157;XXXVI. 404. 1 . \ Lu· nad 196; 207; Łotysze, Łatwi!szy, Lettgabowie, Loth.awici, Latweschi, 1. 256-260, 287; III. 97; VII. 22,9, 232, 337; . x.xxIX 74, 7,6. Łużyczanie, Serbowie Łużyccy, SOTbowie, Wenden, I. 18; U. 116; V. 36; VI. 309, 410; VU. 111, 40, 336; VIII. 432, 43,5; loX. 96, 233, 422; X. 132, 235,. 470; XII. 97, 3112;XlII. 337, 340; XI1II. 4, 166; :XIV. 330; XVI. 347; X,X. 166; XXV. 105; XXVIII. 1Q5; XXIX. 132; XlXX. 214, 2126, 239; XXXVI. 404; XXXVIII. 95, 220; XXXIX. 00. Madzi.arzY'l Madiary, Węgrzy, Wuhry, I. 54, 117; II 5, 64, 77, 78, 120, 258, 373; IV. 715. .. 1716,327; V. 238240, 2S1, 300, 30.1, 313......;315; VII. ł :~ ':: 44, 74, 7'5.,77, 83, 85, 87, 157, 192, 194-196, 201, 204, 222, 232, 283285; IX. 115; X 17...117, 137, 140, 145, 228, 360-362; ,XiI. 2'5, 26, 29, 31, 132; XIV. 326; ,XVI. 22, 401; XIX-VI. 95; XXIX. 135, 145,·204; XXX.200, 201; XXXIII.2; .XXXV. 176; .x:.x,X:VII. 353. 3!j5, 357; Xx.xl~. 67, 76, 122, 157. Malagazyjczycy, Malagasi, VI. 237. Makedonowie, I. 113. Makondo., szczep Afr. Środkowej, Bantu, x.:xVH. 294; .xXX'IX. 302. Makusi VII. 24. Malagasy, Malgysze, VI. 18; XIV. 193. Malajowie, Malajczycy, I 229 237, 238; "I. 12, 16, 339; Je". 15, 18; XVII. 30; XVIII. 109; XXXVII. 387-389; XXJX:VIII 410. Man-chmerowie, XXXIX. 420. Mandan, VII. 9; X,VIII. 50. Mandża, plemie, Kmerun, XV. 142. Mandżurowie, VIII. 98; XI. 336; XXXIX. 69., 120, 240. Manegrowie, VIII. 8'9; XXXVIII 259. Mansi, XiX:XIX. 51, 78. Mantowie, IX. 232. Maorysowie, Nowa Zelandia,Maori. VI 114; XVII. 5; XXiVII. 189; x.x:xVII. 280; XXiXoVIII.396. Markezańczycy, XXXVII. 380. Maryjczykowie, .XXoXIX.77. Markomani, II. 78. Masageci, Masai, II. 99; XVII. 171" 172;XoXXI.x. 76, 302 Matambwe, XXIXVII. 294. Maurowie) p. Arabowie Berber, IX. 235, 23-6 Maya, Majasowie, Mayab, lud. Ind. Am. Śr., Jukatan, I. 154, 237; XXXNIII 391.)400. Melanezyjczycy, ,XVII. 243, 2'50; XVIII. 26; XXXVII. 280; XXXVIII. 288; XXXIX. 21, 76, 85. Menonima, XXXVIII 406. Meredżyńcy, XVII. 246. Metenaspowie, Sarmaci, XVII. 177. Metysi w Brazylii, X!XXVII. 38tl Miztekowie, Ind. Meksyk, XII. 271. �\ 807' 806 Mongołowie, I. 234, 236, 241; III. 177, 217; IV. 70, 72; VI 334; VII. 14 61; XIII. 58,59,62; XV. 20; XVII: 189; XVIII. 91; XXIII. 45., 46; XXV. 39; XXXVII 109, 387; XXXVIII. 402; XXXIX. 32, 56, 69, 75, 118, 120. Morawianie, II. 78, 125; VI, 118, 279; VII. 97; IX 286; X. 143, 151; XIV. 3,1, 3'32; XXIII. 186; XXIX. 116. Mordwini, Mordowcy, Mordwa, XVII.110; XX1II.l60 .. 186; XXXII. 90~""'93,94, 97, 98, 101, 103" 114; XXXVII. 441; XiXXVIII. 236; XXXIX. 50, 51, 66, 77, 80. Moskale p. Rosjanie. I. 147; II 66, 86, 139, 347; III. 15&1224; IX. 267; XI. 41; XIII. 3,9, 239; XIV. 248; XXII. 139;XXX. 200, 201 Mou, Móu-Khmer, xx.xVlIU. 413, 415. Mulaci, XI. 354. Munda-Koth, pl. hind., VII. 63 Mundowie" XXX,I. 172•. . 1VIuni, szczep ustraI., XXXVII. 294. Murzyni, I. '70, 225, 233, 234, 236; II, 98;. III. 217; IV. 63., 64, 68-70; . VI. 241, 322, 3'30, 334; VII 6, 8, 12, 25; IX, 222; Xl. 352, 35'4; XlV. 311; XVII. 65, 274; X.XJ.X. 146; XXXl. 169; XXXVIII. 399; XXX]x:. Zl, 424--426. Plemiona afrykańskie, II. 302; XXXVIII. 404. Plemiona wsch, brzegu Afryki" XA·XVII. 3'69. Murzyni Sudańscy, XXXVIII. 93, Murzyni Togo, XXXVIII. 373, 374, Plemiona murzyńskie, iXlXlXIDU9. Musgu, XXXIX, 302. N.aczejowie, VII. 15. Nadowesowie, IX. 232. Nairt. Indie Przedgangesowe Nairt, Naire, II, 106; III. 214. Nanajcy, XXXIX. 76. Nandi, szczep nilochamicki, XXXIX. 183. Narynjerowi:e, pl, austral. 1[1. 373. Negdowie, X;X:XVIII. 259. . Negidalcy, XXJXlX. 419 Negryci, AustralH i Oceanii. T, 2'29, 232; IV. 00, 70; VIII. 97; XXXVII.. 387; XXXVIII. 414 Negrile, XXXIX. 21. Neńcy, XXXIX. 70, 86. Neurowie, Neury, XVII. 17'3, 182; X;XIV.53,82; XXV. 78, 122; XXXIX 100. Ngo, szczep malajski, XXXVIII. 414. Niemcy, XXXIX. 2, 123, 140, 146, 154,. 158, 369, 373, 389. Niwchowie, paleoazjaci, XXXIX. ·76, 94, 421 Normanowie, II. 120; XJXIX. 136; XXiXVII. 400, Norwegowie, ViI.205, 4'15; ,XJXlXJIx..80. Nogajowie, p Kumykowie, XXV. 5; XXiXI. 112. Nutka, VI. 117. Nyana, Nyanza, szczep afrykański. XXXIX. 224, 3Q2. N'zakara, Kongo, X. 341. Obdorczykowie, plem. mieszkające nad Obią, XJX;XIX. 310. Obodryci, Obotryci, Słowianie połabscy, IX. 196;X:XV.122; XXXVI. 404, Olczowie, Margani, Ulczowie, XVI 131; XVIII. 86, 00; XXIII. 33; XXXVIII. 259; XXXIX. 419, 421. Omeba, XXXII. 112. Opolanie, pl. słowiańskie, II. 115. Oraoni, pl. hind., VII 16; XXiXIV. 40, 184. .' Orawianie, Orawcy, II, 254; VIII. 94; XXXV. 53; XXX'L1I. 441; XX;XIX 435. Ormianie, Armeńczycy, VII. 10, 62, 87, 88; ~X. 74. Oroczanie, VITI, 98; XVII. 10, 109; X~II. 85; XiXIII. 34; XXXVI 23, 27; XXXVIII. 259. Oroczowie XXXIX. 420, 421. Orokowie 'sachaUńscy, XXXIX . 419 Osetyn:i, I. 151; III. 302, 303; VII. 57; X. 244; XIXVIII. 350; XXXIX. 66, Ostiacy, Ugrofin, I. 15;1; III. 21, 308; VI. 241, 3,37; VII. 2; XVII. 15; XXIII. 137; XJXVIII. 115; XX:XII. XXXIX. 75 Ostrogoci, Ostgoten, XIXVL s. 3. Owambo, szcz~ Bantu, XX:XVII. 81. Paleoazj,aci, p. A1nowie, Czukcze, Goldowie, !teImeni, Juka.girzy, Kamczadale, Koriacy, Lemuci, Olczowie, Oroczanie,. Niwchowie, Ude,XiXNII. 160. Papagowie, XXXVII. 375. Papuasi, Papuani, Papua, Nowa Gwinea, I, 232; IV. 69, 70; VII. 3,39; VIII. 97; XII. 171; XVIII. 16, 20; }GX:[XJX.415,1'6. Patagończycy, Am. PM., VI, 114. Pawnee, XlXlXlIi£,144, 1415,162; Permiacy, XXXIX. 51, 66. Persowie, I. 154; II 186; VI, 121, 312; VII. 14, 25, 27; XI. 232, 2.40, 289; XV. 197; XVII. 32, 37; XiXV. 38; XXIX. 142; XXXiII 92, 106, 114, 121, 132, 134, 152, 155, 169; XXXIX.72. Peruańczycy, VII. 15. P Jeczyngowie, Pieczyngi, Pieczeniegi, XII. 277; XIV. 315; XiXJXIV 172, 176, 181. Pigmeje, X. 339; XVIII. 20; X.XIII. 48~ 178; XXVIII59, 160; XXXVI. 188; XXXVII. 69; X:XXVIII. 12, 30,33. Pikardyjczycy, XXX:IX. 73. Plemiona ruskie, VI.:r. 92; lX/XIV. 81; XXVI. 46. Podo1anie, I. 187, 37'3; XX.XVIII. 442. Polacy, grupy i podgrupy. Polacy, I. 2B, '51, 89, 90, 92, 175., 177, 241. 256--'25&, 260; II. 4, 23, 24, 27, 64, 66, 80,' 81, 84., 115, 116 118, 121.\ 122, 124, 125, 173, 193, 195, 198, 2'90; III. 88, 105, 116,-176, 1,81.\182, 192, 378; IV. 3, 68, 7'6, n, 327, 333, 3034,338, 401-409; V. 57, 87, 129.~155, 244, 252, 300; VI. 109, 40, 115, 119, 161, 173, 2772709; VII. 26, 31, 32.~74, 75, 7>1), 90, 192, 196, 204, 223, 228, 22·9.,233; VIII. 92, 94, 127, 262; IX. 61), 115, 2'51, 260, 417; X l, 116, 117, 130, 131 135, 137, 139, 141-145, 125, 153; 228, 231, 240, 467, 468; XI. 9, 16, 41, 115, 249, 251, 255, 25,6, 262. 3281~333, 345, 349, 350, 3:91, 392, 406,4'29; XII. 283, 284, 309; XIII. 5, 38, 238; XIV. 15, 27, 30.\ 47, 74, IH, 185, 192, 202l 2,10,217, 263, 316, 326, 353; XVII. 177; XVIII, 127; XX. 187, 191, 281,297; XXI. 270; XXII. 130-137.\ 139, 143, 145, 100; ){}(III. 151, 186; XXV. 122, 142; XXVI, 95, 105; XXVIII. 73, 75; XXIX. 126, 154, 164, 209; X:XX. 10., 213, 23'5, 236, 239, 243; XXXI, 36, 68, 69, 87, 121, 132, 163, 171; XXXIII. 9; XXXIV. 172. XXXV. 53; XXXVII. 145.; 148, 165--168, 238, 241, 244, 245, 262, 265, 268, 271., 277, 3,5'1; XOOXVIII. 206, .210, 213, 219; XXXIX. 113, 157. �809 808 Polacy brazylijscy, XII. 175. - orawscy, .p. Krajniacy,VI. 365, 372. VI. 367, 368. - węgierscy:. patrz: Białokarantani, VI. 2S1; XVII. 256, 258. - w Ameryce, II. 175. Galicjanie. Lud Galicji Wsch. i Zach., III. 288. Polskie grupy etniczne: Babiogórcy,~III. 101; "'VIII. 108; V IX. 2!J5; XII. 3-34;"X\XIX 117; XXXVI. 222; XXXVII. 282; .xxxVIII. 305. Bambry p. Wielkopolanie. Beskidowi Górale, V. 121; X. 125; \xVII. 124-127; WYIII. 136, 140, 141;i/XXX. 220~ 223; ~XXI. 66, 67, 108; XXXV. 42, 48; XXXVI. 224, 286;I"OCXXVII.228. Górale. Górale, II. 3, 4, 72, 79 3102,344, 345, 356; III. 125, 217, 225--231. 241, 200, 252, 25'3; V. 53, 120, 121, 129, 298; VI. 13,9,198, 304 3,66,370; VII. 181, 182, 203, 213, 222, 228, 257-259, 285; VIII. 108, 1·60, 161. 163-167; IX. 168, 254-258, 262, 263; X. 142, 17R 278,333,435,436; XI. 27, 29---32, 44-46, 55, 72, 145, 180" 207, 330, 42 9; XIII. 66, 72, 151, 305; XIV. 68. 22~5,262, 264, 3'65, 3,98; XVII. 125, 126, 177; XVIII. 74; XXIII. 00 70, 151, 153; XXV. 90, 93; XXVIII. n, 72, 214220, 224, 250; XXX. 147, 162, 193; XXXI. 67., 102, 147, 164; XIXXV. 18, 22, 24, 55, 71, 72, 172, 17,6,.177. XXXVI 222., 225, 230, 231, 236--238, 241, 242, 244, 2.46---248,256, 260, 262-264., 273, 2.78; XXXVII. 211, 213, 215, 232, 288; XXXVIII 1 294. Górale Biali i Czarni, IX. 255. Górale Czadeccy, XXXVII. 228, Górale Grybowscy.. XII 15. Górale Istebniańscy, XXVII. 173. Górale Karpaccy, VIII. 161, 167; XXXVIII. 17. Górale .Nadłomnkcy, XVII. 138, 139; XVIII 141. Górale Nadpopradzcy, XXXVI. 260, 264, 269, 270, 277. Górale Nowotarscy, XVIII. 6468, 71-78; XXX. 193; XXXVI. 222; XXXVIII. 441. Górale Podgorczańscy, XXXV. 53. Górale Podhalańscy II. 79; III. 225, 227, 251, 258; IV. 64, 65, 77; V. 121, 249; VI. 173, 174, 301; VII. 33, 35, 41, 101, 205-208, 218, 219, 225; VIII. 108, 162; IX .. 255, 417; X. 101, 300, 302, 313, 314; XI. 70, 330; XII. 9, 10, 12; XVIII. 66-68, 70; XXIII. 28; XV. 139; XXVI. 154; XXIX. 117; XXX. 193; XXXI. 70, 71, 147; )OCXIV. 271; XXXV. 18, 23; XXXVI. 222, 224, 251; XXXVII. 228; XXXVIII. 441,449. Górale polscy na Węgrzech, II. 373. Górale Ruscy, XXXVI. 51, 65. Górale Sądeccy, XXXVI. 223, 225, 247, 260, 262, 264, 271, 273, 274, 275, 277; XXXVIII. 441. Górale Spiscy, XXXVII. 164, 35. Górale Szczawniccy, XI. 344. Górale Sląscy, XXVIII. 1, 83; :XXXVII. 169, 228, 230-235; XXXVIII. 440. Kliszczacy, Kliszczaki, VIII. 167; :xxIX. 117; XXX. 193; XXXVI. 22, 224. Grupa Pszczyńska, XXXVIII. 441. Górale Tatrzańscy, V. 122, 123, 128; XI. 330; XVI. 392; XVII. 97; XVIII. 6, 64; XX. 304; XXII. 104; XXV. 79, 83, 89; XXIX. 195; XXX. 3. Górale Twardzi, XXiXVI. 215. Sierczanie, IV. 275, 279. Ska244. winiacy, XII. 124; xxn. 138; Górale Zagórzanie, XVIII. 108; XXVIII 215; XXXIX. 593. WieXXXVI. 222. liczanie, III. 347, 348, 353, 363, Górale Zakopiańscy, IX. 416. 365" 36·6, 368. Górale Żywieccy, XXXI150; XXXV. Wolniczanie, XXII. 138; XXVIII. 48, 51, 186; XXXVI. 222; 'U5; XiXXV. 38. XXXVIII. 71, 254, 44; XXXVIII. Księżacy p. Mazurzy. 441. Kujawiacy, X 173; XXXVIII. 448. Grębowiacy, Grębowiaki, p. LasoKurpie p. Mazurzy. Lachy. Dolaki. wiaki, XIV. 205, 237, 295, 308, 309, 318; XXI. 266; XXIX. 1, 3; II. 3; III. 258, 265, 365; IV. 285, XfX1XVII.418, 419; XXXVIII. 242. 333; V. 53, 121, 128, 129, 278, 279; VI. 301-303, 382, 283; VII. 256--Krakowiacy . Krakowiacy, II. 10; III. 15; TV. 259; VIII. 84-86, 108, 148, 16180; VII. 84, 98, 223, 336; VIIT. 168, 396; IX. 86, 258, 262; X. 142; XII. 28, 29; XIII. 34; XIV. 399; 160, 162, 168, 218; X. 5, 196, 384, 385, 458; XI. 24, 26---29, 31, 32, X/XlXII. 69; XXXV. 21, 38; 36--40; XII. 32; XIII. 64, 158; XXXVI. 223, 225, 226, 230, 241, XIV. 69, 375; XXII. 138; XXIII. 242, 244-249, 251, 256-258, 260152, 154; XXIV. 106; XXVI. 154; 264, 273, 275, 277, 278. XXVIII. 168, 215; XXIX. 104, Lachy Sądeckie. 158, 175, 192; XXX. 36; XXXV. IX. 168, 253 2.59--263, 381, 423; 18, 23-25, 27, 39, 40; XXXVI. X. 168, 17-9; XI. 7{}--72; XXVI. 222, 226, 230; XXXVIII. 441, 449. 57; XXXV. 22; XXXVI. 239, 258, Łagiewn~czanie, II 362. Nadra260, 262-265, 2,68, 271; XXXVII. bianie, III. 2, 73, 348; IV. 329, 229; XXXVIII. 449. BryjokL 331-334; V. 101-104, 256, 363; XXXV1.258, 260. Doliniacy, XI. 273, 374, 379; XIII. 297; XXVI. 95. Podegrodzianie, XXIXVI 24, 28--29, 31, 32, 36--40; XII. 32; 263·, 266, 274. XIn. 64, 158; XIV. 69, 375; XXII. Lasowiacy, Lesiacy, Leśniacy, 138; XXIII 152, 154; X,XiV. 106; XXXIX. 445. Jamniczanie, JęmiXXVI. 154; XXVIII. 168, 215; canie, Grębowiacy, Grębowiaki, XXIX. 104, 156, 175, 192; XXX. Grębowianie, XXIX. 1. Rzeszo36; XXXV. 18, 23-25, 27, 39, 40; wiacy, XXXVII. 418, 419; XXXVI- 222, 226, 230; XXXVIII. XXXVIII. 442, 447, 449; XXXIX. 441, 449. Łagiewniczani"le, II. 362. 445. Nadrabianie, III. 2, 7<3,348; IV. Lubliniacy. 329, 331---334; V 101-104, 256, Lud: Lubadowski, IXiXvm. 154; 363; XI. 273, 374, 379; XIII. 297; .X)XILX'. 95. Lubelski, IXOCVIII.95, XlIV. 48, 171, 183, 220; iXlXII. 167, 168; XIX1XVIN.442. 65; XXIII. 57; XX'XI. 152. IproMałopolanie, VI. 370; XXXVIII. 411, szowiacy, XXII 138; X,XVIII. 447. �810 I I I XXIII. 121, 148, 151, 153; XXIV. Sandomierzanie, VIII. 162. 168. 99; XXVIII. 17,20.\ 22, 3Q.-32, 35, Sanoczanie, XIII. 38. 36, 38; XXXIV. 258;XXXV. 61, Mazury. 181, 183, 187; XXXVIII. 267, 448; Mazurzy, Kurpie, Łowiczanie. XOCXIX. 463. I. 26, 76, 203; II. 3, 24; S ł o w i ń c y, V. 320-333; VI. 81III. 98. 130, 3-65; IV. 57, 333; V. 95; VIII. 92; IX. 298; XXXVIII. 53; VI 299, 370, 3'83; VII. 83, 95. 438; XXXIX. 462. Błotka, VI. 90, 225, 337; VIII. 218; IX. 88, 147, 321. 'Lzbice, V.31. Seca, Zietze, V. 143, 254,260, 2.63; X. 197, 205, 228, 324. Sionów, V. 324. Smołdzynie, 376; XII. 32; XIII. 14, 54,96, 297; Smołdzenie, V. 324. Szlochów, V. XIV. 32, 43>--49, 56, 3,65; XVII 324. Rto, Rotowo, Rotten, V.I. 90. 135, 256; IX:VUI. ]20; XIX. 56, 93, Witków, VI. 90. 112; XXIII. 89, 163, 164; XXVI. Żuła wianie, XXIXVII. 2;50. 46 58, 63 145; XXVIII. 188, 208. Kociewiacy, XXXVIII. 448. 210; _XXIX. 167; XXiXI. 132; Ślą z a c y, Szlązacy, Slęzoki, SlenXXXV. 60; XJXXVIII. 339, 340 zanie, Silingowie,p.GÓrale Śląscy, 448; XXXIX. 3099. I. 27, 31; II. 115, 116, 124-5, 289: Księżacy, IV. 77; XXV. 141; III. 379; IV. 49; V. 53; VI. 383; XXIX. 158, 183; XXXIII. 143; VII. 27, 214; X. 132, 151; XI. 109; XXXV. 172. Kurpie, Puszczaki, XIII. 38, 55, 56, 60; XIV. 58, 310, II. 211, 225; X. 324, 353; XIII. 343; 330, 332, 336; XXVII. 168; XVI. 264; XVII. 17. 162; XX. 172; XXXVII. 240, 250, 251; XXXVIII. XXI. 6, 118, 142-144; XXII. 142, 304, 306, 448, 449; XXXIX. 309. 143; 82, 127; XXVII. 169, 173, 174; Górnoślązacy, II. 125; VII. 96; XXVIII. 168; XXIX. 186; XI. 328; XIII. 56 XVII 124, 128; łX'X!X.343; XlXXiIV. 237, 252, 2518; XVII. 109, 111-113, 129; XJaXIII . . XJaXV. 36, 176, 180, 186; 112; XXXV. 185. Brenniacy, -XlX.XVIII. 446, 448; XXXIX XXXV. 187. 359-362, 396, 401, 404. Lasacy, Wielkopolanie, IV. 49; XIII. 55; II. 120. XXII1.10o; XXV. II. XXlVIII. Mazurki, .xJX:XIX. 388. Poborza168; XXXI. 93, 160; XXlXV. 187; . nie, VII. 225. X.xJXVIII. 442., 448_ P o m o r z a n i e, III. 84; VII. 330; Bambry, II. 118. .XII. 157; XXXVII. 240, 250, 251. Drobne grupy: Pomorscy, Borowiacy, Boraki, BoCichowianie, XXIX. 128. TUSy, XXVIlI. 38; XXIX. 3; Cieszyński lud, XI. 110. XXXV. -84. KabatkL 81. KaCzarnkowianie, p. Czarnków, szubi, V. 320-323. 357-359; VI. 81-83, 85-95, 310; VIII. 96---XXXIII. 157. Częstochowski Lud, .xJXlXV. 188. 98, 235,236, 329.,3-30;VIII. 79; XI. Dąbrówczanie, pow. Brzesko, I. 125. 251 340, 365; XIII. 54; XIV. 308; Dunajczanie, Nowy Targ, XXIX 128 XVII. 218, 219; XXII. 64j 143; vn. 811 I Iwoniczanie, Krosno, VI. 126, 245. Jabłonkowianie, Jacki, Jasowie, IV. 174, 175, 179; XXIX. 117; XXXVI. 222; XXXVIII. 440. J. ćmierzanie, Sanok, I. 263. Jasielski Lud. .xVII. 139. Klimkowszczanie, Krosno. VI 38, 50 Koziary, pow. Łuków, Konstantynów, Radzyń, Siedlce, Xx. 173. 'Podduklanie, Krosno. VI. 37., 69, 78, 126, 24~ 340, 350; XXIX. 158; XXXiI. 108. Polasianie, Nowy Targ, III. 263. Posaniacy, pow. Tarnobrzeg. XXIX.3. Ropczycki Lud I. 92; XXX. 10; XX:XV. 2'5, 29. Sieradzanie, XlXIXVIl1I.448. Tarnowianie, vrr. 383. Tarnopolanie. II 281. Turow1anie.. Radzyń, .xlIV.308. Tylmanowiacy, Nowy Targ, tXXX,VI. 262. WUślanie, pow. Bielsko, II. 126, 129, 13'5, 136, 139, 141; V 89. Polanie, I. 146, 148; III. .84; IX. 217; X. 4; XI. 278; XIV. 19, 2,9, 64. Polinezyjczycy, I. 232; III. 217; VI. 230, 325; VII. 13, 62; XXXIII. 144; XiXlXVII. 135, 3-7'6;XXXIX. '5'5, 68~85--88. Połamanie, p. Wilcy, Obotryci, IX . 98; X. 129; XIII. 4; XIV. 310, 334. . XIII. 4; XIV. 310, 334; XXIX. 180; XXX. 2"39; XXXI. 68; x.x:xV. 173; XXXVI. 404; XXXVIII. 220. Połabszczyzna, XIII. 4; XIV. 310, 334. Pomory, Gub Archangielska, pow. Kolski, Kemsk!~, Oneżski, R. 5, 7. Ponka, XVIII; 49; XXXII. 112. Portugalczycy, XXI. 111, 127; XXXIII. 2; XXXVI. 387; XXXIX. 302. Prasłowianie. 'XIV. 17, 26, 228; .x..~I. 159; .xXXIV. 52, 63; XXXVII.. 321, 32'5-327; XXXVIII. 313, 314.' ~rusacy, Prusowie, BOTUSi, U.•366; III. 9-7-99; IV. 175; X. 111-113; XlII. 20, 54, 96; XIV. 208; XVI. 157; XXII. 2, 5; XXXVII. 267. Pueblo, Pueblos, N. Meksyk, Arizona Am. Płn. XVIII. 46,54; XXV. 127; XXXI. 162; XXXVII. 348; XXXIX.21. Punans, Borneo, XVII. 111. Radymicze, Radymiczanie, Radzimiczanie, I. 146, 148; IX. 86; X. 151; XI. 279; XXIII, 185; XXIV. 82, 89; XXXIV. 59. Retowie, Reto-romani, Ladynowie, XlXXVI~I. 48. Rifu, pl, marokańskie, XXXVIII. 394. Roksolanie, Rossolanie.,_ Aorsowie, Rossowie, Scyto-Sarmaci. XVII. 176, 177. Rosjanie, P. Moskale, 1.251& 260; [I. 3, 6, 15 202, 21lt 294, 305,306; nI. 35, 92, 1&2" 202, 294; IV. 156, 3207, 344),405--4!09; VI. 2:6; VIII. 2, 12; IX. 422; i}C. 228, 249;IX.r. 111, 252, 349; ,XI'I. 340; XlII. 93; XlIV. 72, 5'9,86, M, 12iQ,223, 2'99, 330, 332; XVI. 129, 131; XVII. 29, 177; XVIII. 136; X,XII. l-58; XXIII. 37, 160, 185; XXV. 41; XXVI. 49., 54; X!XIX. 101; XXX. 239; XXXIII. 13-7; XXXV. 183; XXXVII. 102, 109, 116, 117, 125, 350, 365. Wielkorusini, II. 210; III. 288; IV. 68, 77; XXV. 00; XiXJVI. 62, 113; XJXXII 93, 133, 148, 150, 152, 161, 169;XXlXVIII. 268. �813 812 Rumuni, I. 171; II. 209; III. 178, 375; IV. 94,95; V. 301; VII 87, 238; VIII. 163 IX. 69; X. 137; XIII. 66; XXIII. 20, 27 48; XiXX. 249; XXXIV 86; XXXVII. 172, 252; XlXXI'X. 157. Rusini, Małorusini, ruskie grupy etniczne, p. Ukraińcy. I. 90, 159, i74, 175, 177, 195, 197, 200, 206, 212; II. 3, 4, 20, (,5. 81, 88, 183, 306; III. 12, 13, 23, 26, 29, 30, 84, 102, 181, 348, 350, 365; IV. 32, 506,68 76, 77 94-96 327, 341, 403; V. 53, 87, 155, 244: 265, 300, 301; VI 3'9, 46, 511, 281, 303, 379, 3,88; VII. 32, 49, 50, 131-134, 164, 204, 242; VIII. 156, 3\91; IX. 72, 115, 2:57, 263, 281, 381, 417; XI. 181" 190, 255, 328; XII. 32, 234, 283, 309, 315; XIII. 119; XIV. 3'8, 44, 47, 515,67, 70, 86, 87, 192,217, 244,262 .. 2'63, 297, 29'9, 306, 3'16, :t47-367, 403; XVI. 270, 324; XlVII 177, 256; XVIII. 94; XX, 88, 166, 208; X'X,IV. 94; XXVI. 510 57-59., 61, 63, 95, 96, 1oo, 113; X1X.vIII. 2M); .XiXIX. 104, 108, 133; ,x;){jX. 213; XOCXI. 36; '.XJXJxlV1II. 1'61, 172, 1n, 263, 300; IX\XIXJEx, 84, 113. H5'7.Rusini Biali, Czerwoni, Czarni, IX. 255. Rusini Bukowińscy, I. 64. Rusini Hrubieszowscy, I. 156, 164 -166, 244, 251, 255, 256. Rusini Karpaccy, XXVI. 94, 95. Rusini Pienińscy, XXXTII. 109. Rusini Spiscy XJXVI. 53; XXXVII. 164. Rusini Szlachtowscy.. XX!XVI 24; X:XOCVII.160, 162, 1~168, 173, 193, 201; 202, 212-214, 2.28-230. 23'2, 234, 235. 4 Rusini Węgierscy.. Uhorscy, :XVII. 141; XXVI. 118; XX,XIII. 89. Rusnaki, Rusnoki, Rusnacy, Runiacy, II. 4; IV 96, 87, 333; V. 53. 185; IX. 254, 255, 259; XXI. 246; XXVI. 52, 56, 57, 63, 95; XiXJXVI. 243; XiX!XVII. 164; XXXVIII. 293,294. Blachy, Dyczki, XXVI. 95. Bojki, Werchowyńci, II. 24; IV. 97; V. 185; VII. 183, 185; :Xlx.v. 118; .xXVI. 95; XXIVl'I. 139; X.XVIII. 2,50; XiX\XI. 1515;X.XXII. 191. 19, 78, 118;x,xxXIV. 149; X!XiXVI. 222, 251; XX!XVII. 225, 228, 233, 356; X,XXVIII 442. Doliniany. Namulaki, Równiacy, VIII. 163, 165; XXVI. 95; XXXVI. 222, 224,. 238, 260. Cotaki, XXXVII. Hl~, 164. Gardłaki, XXXVI. 258. Haliczanie, XX. 50, 611,97; XXVI. 118. Huculi, I. 23, 147; II. 201-2Q.5; III 12·5; IV. 59, 9~99; V. 57-62, 12,7.,149, 153, 185, 207, 336; VI. 157, 158, 160, 257, 2:61, 304, 328, 351. 3'54, 398, 399; VII. 14, 65, 169, 2'38, 259, 264-272 334; VIII. 183, 185, 436, 438; LX. 95, 381, 415-417; X. '2,~, 275, 27'Q,459, 472; XI. 100; XII. 28, 285. 294; XIII. 34, 58, 111, 122, 240, 310, 339-3~1; XIV 55; XVI. 28, 261; XX. 200. JCXIIT. 1M; X.XI[I. 154, 156; :XXV. 39, 41; XXVI. SI; XXVII. 155, 166, 17'5; XXVIII. 249; XXIX. 185; XXIX. 183; X!XXlII 19; XXlXIV.82, 138, 139, 149, 153; XXXV. 78, lU. 85--89, 91, 94, 102, 104, 110 112-158, 173; XXlXVI. 2151; X!XiXVII. 228; XXXVIII. 442. Huculi Bukowińscy. XIXV'I. 46, 182. Galicyjscy, XXVI. 46 zakarpaccy, XXV. 46. Karpatorusy, XIXVI. 94, 95. Kurtacy, KuMaki, Czuchońcy, XXXVIII. 161, 16, 164, Lemki, Łemaki, IV. 97; V. 86, 87; VI. 281; VII. 204; X. 214; XI. 190; XXVI. 47, 51, 53, 58, 95; XXIX. 166; XJ{U{JII. 78, 89, 93, 98, 103, 107; XXXV. 22; XiXXVI. 222, 224; XXiXVII. 161, 168, 2,28, 229; XXXVIII. 442. Łyszacy, XXVI. 95. Małorusini, 1.90; II. 186; III. 188; V. 88; Xl111, 438, 439; XIV. 2201231; X:XVI.58,60, 1005;XXX. 239. Mieszańcy, Lachy z Góralami, XX/XVI. 243 XXXVI. 243. Namulacy, XXVI. 95. Pedaki, VI. 46, 49, 50. Pińczucy, Pińczuki, II. 187; IV. 341; XI. 219; XVI. 264. Poleszucy, IX. 1; X. 228; XI. 219; XVII. 24; XXV. 142; XXVI. 52, 62; XXVII. 138, 139; XXX. 14, 15, 17, 19, 22, 23, 29-35; XXXVIII. 442. Poleszucy Grodzieńscy, I. 162. Równiacy, VIII. 163, 165; XXVI. 222, 238,260:' Wengriny, p. Łemki, XXVI. 151. Werhowyńcy, p. Bojki, zamieszańcy, pow. Jasło, V. 86, 87; XXVI. 53, 95. Rusowie, Waregowie, XIV. 222; XXXIX, 17tl. Rzymianie, L 5, 97, 156; II. 105; III. 174, :1.15,216, 34'7; IV. 36; V. 133, 284; VI. 203, 204, 231, 33,5, 33'9; VII. 3, _8, 19, 7'5, 220; VIII. 93; IX. 89; X. 231, 24'2, 262. 366; XI. 356, 429; XLII. 91-94, 343; XIV. 36--41,53, 54,57, 72.,81, 189, 224; XVI. 155; XVII 18, 177, 193; XX. 177, 178, 190;XXII. 11, 37, 38, 51; XXIII. 8--10, 12, 21, 35, 36; XX:LV. 87; XXV. 38; XXIX. 135, 152; XXX. 45; ·XXXII. 93 132, 134, 145; XXXIII 146; XXXVI. 384; XXXVII. 140 282 326 344 397, 401; .XXXI,X. '66, 7'2.,84' 356: 359. Sabinowie, XXXVII. 130. Sachaj, p. Jakuci Sagajowie, XX;XIX. 90. Samnitowie, XXXVII. 139. Samoańczycy, VII. 19. XVIII. 28. Samodijska grupa, XXXIX. 94 Samojedzi. Samojed, Samelats, Suomalaiset, Syrojed, Samogir, II.7, 308; VI. 239; VII. 6, 7, 20; XXII. 85; XXXI'1I. 137, 1.38; XXXV. 3; XXXVIII. 258, 259; XXXIX. 2, 70, i76, 123, 140, 146, 154, 158. Santalowie. Bengal i Assam, VII. 16. Sarcee, XXXVII. 368. Sarmaci, p. Roksolanie, JazY'gowie, III. 376, 3'77; XVII. 176; XXII. 139; X:XiXIV. 56; XXXVI. 384; xxxroc 3,7, 65\ 7,6, 96, 94. Sartowie, II. 301; ,XIXI!. 98, 111, 127; XIII. 125; XXXVI. 141. Sartołowie, przodkowie Jakutów, X'XiXIX. 86. Sasi, III. 266, 268; VII. 200-202. Sasi' Siedmiogrodzcy, T. 54; XVI. 135; X2GXlII. 11; XXXIV. 86. Scytowie, I. 111; II. 321; III. 137; IX. l.95; XVI. 114; XVU. 169-17~, 178; .x..."GV. 33, 51. 173, 1,79; XXXIII. 137; XXXVI. 306, 364; XXJXVII. 396; XOOX:VIII. 318; XXXIX. 37, 76. Scytowie-rolnicy, XVII. 1703.Scytowie-3kolaci, XVII. 169--178. Borystenici, ,XVII. 173. Olbiopolici, XVII. 173. Seklerzy Siedmiogrodzcy. Szek1erzy VIII. 21; X. 235; XIII. 162; XVI. 220; XVI. 133-152; XVIII. 115; �815 ;814 VIII. 92, 94, 168, 322; I'X. 254, XXXIV. 86; XXXIX. 66, 87; 286, 422; X. 143, 362, 363; XI. 112, Czyk, XVI. 137. 307, 422, 434; XII. 234; XIII. 69, Selkupowie nar. syberyjski, XX!XIX. 306; XIV 84,230, 232, 262-264; 75,76. XVI. 3,52; XVII. 134; XVIII. U4; Semici, p. Arabowie, Fenicjanie, FiXXII. 65, 145; X!XV. 52, 55, 57, listyni, Zydzi, I. 238, 239, 246; 95, 96; XXVIII. 250; XXIX. 127; III 371; IV. 65; V. 284; XIII. 163; XXXV. 43, 53; x.xxVII 228, 351, XXXII. 153, 15'5; XOCXVII. 402; 356; XXXVIII. 294; XXXIX. 157, XXXVIII. 39. 441. Seminolowie, pl. ind. Floryda Am. . Słowacko- Wołoscy Górale, VII. 204. Płn., VI. 16. Słoweńcy, Słowieńcy, V. 444; VII. Senufo, Sudańczycy Wybrzeże Kościl U, 14, 239; VIII. 322, 341; I,X. Słoniowej, Bantu, XiIV. 193. 422; XI. 439; XIII. 15, 17, 19, 20, SeI1bowie, II. 81; IV. 15Q.,39'S; V. 68; XIV. 245, 308; X:X. 166; XXI. 3'6, 83, 137, 2'83; VI. 326; VII. 83; 94, 270; XXV. 43; XXX. 212, 214; VIII. '92; [liX. 33, 46, 233, 281, 283, ~XXI. 152, 163; XXXIII 10. 28!Ą,422; iX. 132, 13'6,141, 231, 249, Słowianie, I. 10, 101, 105, 112, 118, 467, 470; XlI. Ul, 173; IXI II. 17, 145, 154, 228, 250; II .. 62, 89, 94, 166; XIV. 33, 35, 45, 7(\, 73, 176, 101, 107, 117, 123, 182, 183, 277, 210, 217, 223, 4M; XVI. 324" 3~, 278, 2M, 300; III. 1-2 59, 87, 94, '332; XV~I. 29, 261, 2163; XVIII. 98, 122, 172, 17~184, 198, 351, 139; 166, 1'00..1617;XlXII, 144, 365, 379, 380; IV 53, 72, 74, '15, 145; XXV. 122; .xxVI. 1'18; 94, 96, 149, 157, 194, 196, 37, 337! .xXXI. 140, 1,58; J0CXII. 95. 338, 415; V. 83-85;, 25'2, 284; VI. Serbo-Chorwaci, XXXVIII. 220. 26, 115, 195, 230, 238, 327, 334, Shan, XJXJXcVIII414. 336, 338; VII. 4, 11, 12, 161, 167, Shanara, pl: hind., XXXIV. 42. ,197, 232, 233, 236, 239, 240, 292, Siewierzanie, Słowianie, I. 148; II. 296, 330; VIII.911 321, 434, 435; 100; IX.86;X!XIII. 185 IX. 86, 132, 212, 281, 283-285, Siouan, XXXVIII. 405. 332, 417, 422; X. 110, 126, 132, Sirtia, lud wymarły, XXX,oc, 86. 13'5, 140-147, 159, 23,1, 232; XI. Skandynawowie, II. 365; XI. W9; 106, 111, 164, 211, 212, 333, 355, 'XVI 417; X:XII. 158;X!XIV. 90; 356, 360, 364, 367, 370, 429, 436, !XIXlVlm. 250; XXJiX. 130, 141, 438; XII. 108, 210; XIII. 53, 55, 142, 161; ,X'XXIII. 2; XXXVIII. 87, 88, 92,94, 349; XIV. 24, 27, 33, 272. 34, 39, 46, 49, 51, 52, 53, 54, 57, Skirowie, pl. germ., XXXIV. 48. 59, 60--64, 66, 68, 71-78, 83, 89, Słowacy, II. 3, 1~.. 7'7, 80, 183, 171, 173, 191. 207-212, 214,-217, 285; III, 258; IV. 312; V. 155, 221, 224, 248, 330, 403, 405; ~VI. 238-242, 244, 246" 299, 300, 305, 21; XVI. 12, 158, 265, 324, 327, 309, 33-13,314, 317, 382; VI. 139, 332; XVII. 16-18, 20, 27; XVIII . . 277-280,302, 366; VII. 76: 204; .xx. 223-225, 228; XX. 178, 190, 209, 316; XXI. 98, 270; XXII 149, 162; XXIII. 51, 166, 184-186; XXIV. 81-91; XXV. 46, 78, 112, 120123, 136, 143; XXVI. 30, 90-93; X,XVII. 43, 45, 52; XIXVIII. 115, 167; XXIX.' 124, 131, 142, 149; XXX 33, 68, 106, 118, 159, 163, 213, 214, 226, 227, 246, 247, 248; XX:XII. 99, 114, 1381 147, 151; .X!XXIV. 46, 48, 50-55, 57, 61, 62, In, 174, 178, 108; XXXV. 64, 67, 75, 172, 173, 178, 181, 184, 186, 188, 190; XXXVI. 23, 384; XXXVII. 241 319, 320, 323, 325, 326, 328, 356, 396, 397;XXlXVIII. 213, 230, 294, 313, 318----320; XXXIX. 15, 41, 65, 79, ~i 99, 100, 112, 115, 118, 122, 123, 125, 130, 131 141, 146, 347, 426, 438, 439, 441. Słowianie Alpejscy, XIII. 16. --< Austriaccy, XXXVIII. 294. - Bośniaccy, XXII. 103. - zaodrzańscy, XIV. 226, 232. Słowiano-Germanie, I. 102. Słowiano-Litwini, 102. Słowianie Południowi, II. 307; VI. 325; XlII. 296; XIV. 176-89, 190, 224; XVII. 26, 102; XVIII. 96; XX. 68, 183, 186, 203; XXN. 94; XXVI. 85, 113; XXVIII. 114; XXx 226; XXXIV. 172; XXXVIII. 208, 294; XXXIX. 442. Słowianie północni, XXIX. 142. Słowianie przedhistoryczni, XXXIV. 57. _ - pierwotni, I. 57; xxxIII. 2, 13, . 30, 146, 155; XXXIV. 57, 118. Słowianie wczesno-historyczni, XXXIV. 178. Słowianie Wschodni II. 2, 100, 305; XIV. 226; XVI. 114; XX. 178; XXIV. 172; XXVI. 92';· XXVIII. :r. 114; XXX. 108, 118, 213, 214, 226, 227, 246, 247. Słowianie Zachodni, XITI. 340; XI:X. 6; XXVIII. 114; XXXIV. 172. Sojoci, p. Tubalowie, XVII. 50; XXXIX. 76, 79. Solonowie, VIII. 98; XXXVIII. 259. Somali, I. 240. Sotacy, Słowacja, II. 4, 5. Spartiaci, XXXVII. 130. Sumerowie, I. 54; XXXII. 104, 123, 130, 132, 134, 144, 152, 155, 161, 162;XXXIX. 72. Swewowie, VIII. 434. Syginowie, XXXIX. 66. Syngalezi, Cejlon, X. 345, 346. Szinowie, Dardistan, VII. 61, 155,157. Szkoci, V. 338; VI. 401, 408; VII. 151; XL 213. Szorombajcowie, p. Jukagirzy, XXXIX.76. Szoszoni, iXlXlXlII.144, 163. Szwabowie, VIII. 434; XXXVIII. 362. Szwedzi, 1.. 263, 318; III. 245; VI. 205; VII. 84, 95, 114, 207, 232, 235; XI. 352; XIV. 247; XV. 251; XVI. 2, 232; XXIII. 31; ·XXVIII. 33; XXXIV. 284; XXXVI. 266; XXXVII. 262, 267. Tadżykowie, Turko-Tatarzy; XXVII. 125; XXXIX. 77, 422. Tagroi, Targowie, lII. 377, 378. Tagusowie, XXXIX. 86. Takulli, p. Ind: Al11.Płd.-Zach. VI. 117. Tamulowie, Indje Wsch., X. 46. Tasmańczycy, lU. 2221; VI. 16, 230, 321, 334; .XXXVIII. 95; xXxIX. 60,426. Tatarzy, I. 51, 257; II. 54, 171, 262, 265, 365;III. 8, 98, 99, lOS, 106, 178, 238,' 263, 270, 338; IV. 89; V. 57-59 208; VI. 173; VII. 28, 58, �1 816 62, 77, 78, 95, 327; VIII. 172, 173, 183, 185, 186, 262; IX. 5, 115, 263, 388, 389; Xl. 220; XII. 258, 278; XIII. 63, 233, 234, 336; XlV. 399; xvrr. 25; XX. 105, 106, 291; XXII. 109; XXVIII. 149; XXIX. 125; XXXI. 110, 114-117, 132, 155, 156; XXXIV. 172; XXXIX. 76, 96. - Beltyrowie, Borowińscy, Kaczyńcy, Kuźnieccy Sagajcy, Tobolscy, Tomscy, Turyńscy. XXXIX. 80. Tatarzy Kazańscy, II. 307; XXII. 99, 109; XXXVII. 338; XXXIX. 96, 97. Tatarzy Krymscy, XVI. 73; XXII 99, 103; XXXIV. 90, 108, 113. - Litewscy, XXXI. 111-118. - Nadwołżańscy, XXXIX. 71. - Syberyjscy, U. 307;XXXVIU. 272. Tatowie izrealki, XXXIX 80. Tatowie muzułmanie, XXXIX. 80. Teleuci, pl. grupa tiurska, zam. okol. KUŹJnieckai Tomska', XXXIX. 95. Thestiadzi, XXXVII. 130, 137, 138. Teutoni, plemię germańskie, IV. 36; iXlII. 276. Tichurowie, Hindostan, II. 98. Tiurkowie, 'XXIII 45, 46; XXXIX. 79, 97. Tiurskie ludy, IX!XfXITlXL 32. - tiursko-mongolskie, XXXIX. 89. Tlingit, Tlinkit, ind. Am. Płn. LII. 288; XV. 142; XVIII. 52, 53;' XXXVII. 294. Tobas, Paragwaj Am. Płd., 'XlXiXNII. 358. Trakowie, I. 113; XVI. 27; XXXVI. 383, 384; .xxxVII. 327, 396; XXXIX. 65, 438, 440. Tubalarowie, XXXIX. 76. Tunguzi, XXXVII. 259; XXXIX. 68, 90. Ewenkowie, XXXIX. 78, 87, 95, 421. 817 j Tupi, Am. Płd., VII. 9, 19. Turańczycy, IV. 70; XlV. 188. Turcy, I. 58; II. 54, 262; III. 150, 157, 177, 275, 262; IV. 94, 179; V. 137, 177, 208; VII. 32, 38, 55, 77, 89, 95, 217; VIII. 437; IX. 28, 177; X. 468; XlI. 279, 280; XIII. 235, 236, 336; XIV. 225; XVI. 254; XXII. 8; XXIII. 45; XXV. 46; XXVIII. 27; XXXIV ,51, 171', 178, UlO-I82; XXXVII. 252, 293. Turcy Anatolijscy, XXXVII. 338. Azerbejdż.ańsey, XXXVII. 338. Turkiestańscy, XXXVII. 355. Osmańscy, IV. 94, 179; XXXIV. 172-174, 181; XXXVIII. 315. Turcy Ałtajscy, XXXIX. 120 Turkmeni, XXIII. 46; XXXIX. 74, 88-90. Tuszyni, I. 18. Tuwińcy, XXXIX. 95. Tyibetańczycy, XXXI. 153; XXXIX 120. Jao-Meo, szczep, XXXVIII. 414. Tyrangetowie, III. 377. Tyro1czyey, VI. 330; XlV. 352; XXXVIII. 293. Ude, XXXIX. 42<1. Ugrofinnowie p. Estończycy, Finnowi e, Karełowie, Ostjacy, Lapończycy, Liwowie, Mordwini, Wogułowie, Szeklerzy, Zyrilanie, Komi-Permiacy, Komi-Zyrianie. l. 95, 236; III. 180, 183; VII. 328, 329; ~. 135; }(XJ{I. 157; XXXII. 92, 94, 98, 103-116, 120129, 130, 133, 139, 169, 170; XXXllI 137; XXXIV. 48, 51, 179; XXXVIII 230, 353, 354; lX'X1XIIX~ 310. Estończycy, IXlXlXlII. 95, 114, 159,161,169. Hugrykowie, XXXIX. 310. I ..•.! .1 I ) :1 :~ ) I l' I l ł , ł ~ Ugrofińskie narody, XXXIX. 91. Plem. fińskie, XXXIX. 77. Ugrowie, XXXIX. 94, 310. Ukraińcy, VII. 227; XlV. 33, 34; XVI. 264; XXVI. 49, 52, 57,.64; XXX. 17, 20; XXXVII. 160, 252; XXXVIII 219, 293. Uralo-ałtajczycy, II. 195; XXX. 256. Urganchowie, p. Sojoci, XI. 335. Unjamwesi, VI. 24. Urjangajcy, XXXVII. 121. Urumowie, XXXVIII. 349. Uzbekowie, XXXIX. 91. Waczamdowie, pl. austral., VI. 334. Wada i, Ua.ooi, Sudan Wsch., pl. Bantu, VI. 24. Wagogo, szczep afrykański, XXXIX. 302, 384. Wakamba, XXXIX. 302. Wamwera, XXXIX .. 302. Wandale, XXXVII. 241; XXXIX. 65. Wandorobbo, XXXIX. 302. Wapare, XXXIX. 335. Wanyoro, ,X'XXlI. 113, 114, 116, 130, 131, 142, 144, 152, 155, 161. Wałachy, XVII. 125; Kucowałachy, :>OXIlI. 14. Wanika, plemię austral., VI. 117. Waregowie, Waragowie, Waregi, Wariagi, Wariazi, Warengi, Normanowie, IV. 77; X. 147; XII. 300; XXXIX. 73. Wa1Zimbo,Bangs, Bangs, XVII. 112. Wedowie, Cejlon, XV. 262; XXXVII. 69; XXXIX. 21. Weletabi, Weleci, Wilcy, IJutycy, Słowo Zach. Brandenburgia i Pomorze zach., VIII. 398; IX. 132; X. 151. Wełtowie, XXV. 122. Wenedzi, Wenedowie, Wendowie, Wi- nidowie, Yeneti, Venedi, Vendi, Vindi, Venti, Vani, Eneti, Anti, 52 Lud - Tom XL I. 112; II. 116, 125; VIII. 321; X. 21'8; XI. 356; XIII. 54; XIV. 334; XVI. 154; XXIV. 81; XXVIII. 106; XXXIV. 511, 179; XXXIX. 66, 100. Westgoten, XXVIII. 99. Węgrzy, patrz: Madziarzy. Wiatyeze, Wiatyczanie, Wiaticze, Wętyczanie, I. l~, 138; II. 100; IX. 86; X. 151; XI. 279; XXIII. 185; XXIV. 59; XXXVI. 96. Windelikowie,Windelici, :XU. 356-358. Winneboga, XXXVIII. 395, 406; XXXIII. 94, 101, 102. Winidanowie, XI. 357. Wiślanie, IV. 330, 337; VIII. 402, 403; )C. 132, 151; XI. 278. Włosi, II. 78, 120; III. 265; X. 128, 274; X 16, 352, 437; Xl! 10; XIII. 177; )cIV. 339, 340, 344; XVI. 114; XXII. 158; XXVIII. 2; XXIX. 142; XXX. 172, 175;XXXIOC. 74, 158. Wogułowie; Man-si, Ugro-fin., XVII. 10; XXXII" 92, 93, 94, 97, 98, 101, 103, 114; XXXIX. 310. Wołosi, l. 193; V. 244, 301; VII. 164, 204; X. 274, 267; XI. 352; XII. 308; XIII. 54; XVI. 135; XVII. 177; XX. 14; xxx. 226; XXXIIJl 87; XXXV. 22; XXXVII. 172; XXXVIII. 440. Womdeo, Womde, plemię Kamerun, XVII. 111. Wotmcy, XXXII. IH, 92, 98. Zkhowie, XXXIX 66. Zulusi, VI. 121', 237; VII. 7, 10, 22; XVIl 275; XXXIX. 335. Zyri:anie, Fińsko-mong. n. Wołgą, p. Komi-Zyriailie, U. 9; XXXIX.113 Zółte Noże, pl. Indian Am. Płn., XXXVII. 370. Zuan-Zuan, lud kronik chińskich, XXXIV. 171. �818 Żmudzini, I. 258; IV, 35; VI. 242; X. 113, 351; XIII. 344. Żydzi, I. 159, 170, 226, 238, 257-26; II. 88, 105, 146, 147, 191, 244, 265, 266, 270, 272, 316-323, 325, 350, 362; III. 16, 47, 49, 59, 77, 147, 154. 272, 319, 329; I\T. 60, 64, 65, 68, 74" 100, 128, 180-182, 229, 346, 398, 381, 403, 404; \T. 87, 131'-133, 236, 237, 284, 357; 370; \TI. 121, 298, 312; \TIl. 27, 49, 50, 66, 91, 94, 95 121, 134, 204, 222, 223, 246, 324, 337, 340; VIII. 28, 73, 174, 189, 203, 318, 43:8;IX. 191, 194, 244, 381; X. 8, 9, 50~58, 215, 228, 231, 242, 264, 368, 3,70; Xl\. 213, 372 381' 401 432; XII. 283, 284; XIII. 1~, 39: 67, 68, 228, 336, 337; XIV. 327, 339; X\TI. 268,2'70, 274-276; X\TIII. 186; XX. 16, 83, 195, 203, 275, 277; XXI. 270; XXII. 38, 139; XXIII. 88, 100, 129, 130, 152, 160, 161; X\T. 17; XX\TI. 95, 121; XX\TI!. 137; XX\TII1. 178,258; XXIXi. 142, 145149; XXX. 19, 32, 36, 85, 136, 198, 220, 221, 234, 293; XXXI. 46, 133, 142-144; XXXIII. 142, 143; r INDEKS OSOBOWY nazwisk ludowych, rodowych. mieszczańskich XXXI\T. 159, 166, 167; XXX\T. 142, 152, 153, 181, 185; XXX\TII. 252; XXX\TIU. 293, 294. Żydzi: arabscy, XXX. 101. aszkenazyjscy, XXIX. 146. badeńscy, I. 226. bawarscy, I. 226. galicyjscY, L 184. hesseńscy, I. 226. polscy, XXII. 38, 139; XX\TI. 109. pruscy, L 226. sefardyjscy, XXIX.146. węgierscy, XlXJV. 43. i in. A Antonik, (dok.), XIII. 290. Antosiewicz, XXXII. 76. Armatys Maciej i Marcin, XIII. 254. Aszlar, \TI. 71 Atamaniuk Jura, XXXV. 78. Atamaniuk Nykoła, XXX,," 77. Augustynek, \TI. 296. Awiziowa, XXI. 12'9. AgnieS'Zka Rozruchówna, XX\T'!!. 111 ~nieszka z Pasirbicz, XiX:\TI.13. Agnieszka z Poznania, XX\TI. 13. Agnieszka z Szamotuł, XX\TI. 12, 15 Ahiński p. Ogiński, X,XI. 140. Andrusiak, XU. 283. AndrzejczY'k, XXIXIX. 408. Antolok{ak),X!XI 222. B BabeIa, czarow., "" 319. Babi,c, XXI. 222. Babij, XII. 283. Babik, XI. 70. Babulak, zbójnik, XX.306, 308. Bachleda Tadziak Marcin Jan, XI. 51,53; X\TI. 398. Bachmatnik, p. Bachmiński Piotr i' Aleksander, garncarz, XXIX .. 154,155 Baczyński, XX\T.II'I. 75. Baczyński J., zbóju., X:X,XI. 91. Baczyński JÓz., zbójn., XXXI\T. 157. ,I I ,jl Badoń, XI 70. Bajda, XII. 83. Bajerka, I\T. 81 Bal Szim Srul Rabi, X. 50. Bala, X!XI. 222. Balak, XiXXI. 69 Balczak, XXX'IX. 430. 52" Balicki Szymon, XXX. 203. Balickij" III. 133, 134. Bałucki, VI. 2'96. Bałys, XI. 70 Banaś, I. 127, 128. Banicki Wanio, X" 214, 215. Bańkowski, XII. 283. Baran, XIII. 3'8 Baran, I. 162. Ba,an Wlad., \TlI. 177. Baran Walenty, \TlI 300. Baraniecki, bursztyn,iarz, XXXIX. 367. Baranionka, \TIlI. 23, 148. Baranowicz, XIII. 38. Baranowski Michał, garncarz, XXIX. 154., 155'. Baranowski Józef, garncarz, XXIX. 154, 155. Barański, XXXII. 76. �820 Barbara, sołtyska, XXVIII. 83. Barciak, xx.XIX.. 430. Barcik J.an, X. 45. Barna Wasyl, ,Xl. 215. Barnaś, x.xxLX. 430. Ba:rnowicz, XUI. 38. Bartoszowa pieśniarka X. 194, 195. Bartusiak, XI. 70. ' Bartunek, VIII. 397. Bartuszek, XIV. 160. Bartyzol, XiXI. 222. Baruda, VI. 71. Barudziak, XJXXI'X. 430. Barwnikówna EliJbieta, XXXIX. 415. Barzak, XIV. 160. Basta, II. 262. Baliko Jędrzej, III. 331. Batko Wojciech, III. 331. Batos, XV. Bayer, VI. 296. Bączek Jakub, zbójnik, XXXIV. 159. Bąk, XXXII. 76. Bąk Tomasz, (dok.), XIX. 122 Becz., zbójnik, V. 27:9; XXV,I. 8'9. Bednarczyk, XIV. 160; XXXIX. 409. Bednarek Józef, XXXIII 77. Bednarz, XXXI. 36. Bednarz Wojciech, VI. 3'90. Bednorz, XVI. 402. Bełczak Adam, X. 253 Bełczak Łukasz, X. 253. Benko, (dok.), XIII. 290. Beret Maciej i Katarzyna, (dok.), tX:IH. 332. Berger Wład. VII. 177. Ber~at-Berna~ki, XXXII. 70, 76. Berski Sobek. XXXIV 166. Bezpałow, II. 196, 197. Bękas" 'bracia grajkowie, lXV. 62, 66. Bębenek, VI. 2,95, 296. Bia.łończyk Jan, ,X. 44, 45. Blałoiyt Franc, opow., XXXV. 46,47. Biały, XXXIX. 430. 821 Biedronek Jan, . 87, 89--91. Biedronka Stanisław, x:. 87. Biega, XIII 38. B iega e, XVI. 404. Biegaj, XXXII. 76. Bitl Jakób, XiXiXIV. 160, 162. Bielański, XXI, 222, 221. Bielecki, XXXII 7'6. Bielok(ak), XiX!. 222. Bieniek, VI. 296. Bieniowa Marunka., VI. 272. Bienkowski Wojciech, (dok.), VIr. 115. Biernatowicz Jan, III. 369. Bigaj, VI. 296. Bik Piotr, X. 253. Biłecki, XIr. 283, BiłsusziJek Ołenka, XX\XV. 76. Biniak, 1. 162. Biodron Stanisław:, ,XI. 00. Bis, XOCXU, ~6. Bisaga, XIV. 100. Btzoń, XI. 70. Blandesiewicz, XXXII. 76, rnahuta, XXI. 220. Błażej, ,XII, 2183 Błoński Hryć, X. 2'14, 215. Błotny Matyasz, (dok.), VI. 275. Błęka, XiXI. 222. Bo Jan, XXJXIII. 74. Bobek, ,}{!XI. 221, 22.2. Bocian, .xlII. 38. Boczar, VI. 38, 70. Boczkowski, II. 315. Bodek" X 15. Bodnar Andrzej, 'bednarz, XoXXI. 36. Bodnar Piotr, bednalrz, XlXXI. 36. Bodnareńko, XII. 283. Bogacz, VI. 2'96. BQgdaczynka Małgorzata, XXVI 23, 24. Bogumiła z Poznania., XJXVI. 13. Boguta, XI. 270, f •• I' I' I) \ Bojański, XII. 283. Bojar, X. 15 Bojarkowa, czarow., XIXlI. 129, 132. Bojczuk, XII. 200; XIII. 119. Bojczuk Je'wdokia, p. Mitetiuk Jew_ dokia. XIII. 118. Bojkow, XII. 283. Bolibrzuch Jakób., XXXlI. 75, 76. Bolszewski, XII. 283. Bolbutt, XI. 213, 214. Bold, VI. 71. ' Boniar, XIV. 107. Borczyk. XIII. 38. Borek, I. 181. Borgon, lXII. 70. Borkała, III. 383. Boroń, III. 383; Xl. 276. Borowski, III. 197; IV. 47. Borowy, XIV. 160. Borski, III. 383. Borucina, Boruszyna. czar., XVI. 48-53. Boryczko, XII. 283. Borzęta, VIII. 397. Borzykowski, II. 3011. Bosan, bandyta, twórc,a języka "bosańskiego", gwary złodziejskiej, VII. 27'6. Bosypanko, (dok,)" :XiIII. 290. Boszylak Wasyli, XI. 179. Botecko Franek, VIII. 27, 28-35. Boyko Józef, VI. 271. Brandys, XiXI. 220. Brandysiak, XXXIiX. 43 Brandysiewicz Jan, Brandysiewiczowa, X,X,XI. 70. 71. Brauchitsch, II. 119. Brelka Zofia, VIII. 2'60. Brękus, XXI. 221, 222 Brodecki Mathia, (dok.), VII. 303. 310. 312, 3,18. Bronicz, VIII. 399. Browczuk, XII. 283. Brożek, XI 278. Brudno Maciej, Brudno Stan., X. 87. Bryła, XXXII, 76. Bryniarski, mal. lud., XXX. 152. Brzana: XIV. 160. Brzega, XVI. 402. Brzega Wojciech, X. 464, 467; XVI. 1'91., 294, 297, 3'92, 402; XVII. 97; XVIII. 227; XiXV. 98; XXXI. 149, 163; XXXIII. 148; XXXIV. 298. Brzeźniak., XXI. 224. Brzęk Michał, VII. 273. Brzoscyna Katarzyna,. (dok.), VII. 3,15. Brzoska, (dok.), VII. 315, Brzozowiccy, V. 243. Brzuch Krzysztof, XXXII. 68, 76. Brzuszkiewicz, XXiXII. 7<J. Brzyzkowy, XVI. 200. Buba, XIV. 160. Bubiak, XIV. 160. Buczek Jan, zbójnik tatrz., XX. 306-309. Buczyński., zbóju., V. 122 Buczyński, XII. 283. Buda, VI. 71, Budz, XVI. 93. Budzikowa, czar, XXVII. 104, 105. Bugaj gazda, XXXI. 140. Bujakowski, XXI. 220. Buj'anowicz Bolesław, XU. 321. Buk Tomasz, XXVI. 11, 14. Bula, X,XI. 220. Bulbak, I. 162. Bulczak, XX,XIX, 430 Bulka, XXVIII. 77, 87, 88. Buł.a, VI. 296. Burajciowa, czar. XXI. 128. Burak Agnieszka, XXX 202. Burian, III. 383. Burowski, III. 383. Bursztyniarczyk, XXXIX. 414. �\ \ \. '~ 823 822 Burś Gałajda Tomek, XXX. 201. Bury, III 3.83; XI. 70. Busłowa, czar., XXX. 203, 204, 206. Bycak, XIV. 160. Bykowski, XIII. 38. Bylica, XL 70 Bylica Marcin, XL 435. Bylina Stan., XXXI. 70. Byrski, XI 70. Byrtus Jakób. zbójn., XXXI. 90.. Bysiek Bogumiła, X. 85, 86. Bysiek Jan, X. 85, 86. Bystram, XXVIII. 2B. Bystrzycki Mathia (dok.), VII. 318. Bytkowska Małgorzata, czar., XXVI. 21. 22. I c Cabak, XI. 70. Cajka, XVI. 191, 404. Cajka Jędrek, XXX. 137. Capek, Capuś, XIV. 160. Caposki, XVI. 94. Carnota, XIV. 160. Carny, XIV. 161. Cedr, XIII. 62. Centyk, XIV. 399. Cepiel, XXI. 221, 222. Ceremuga, XIV. 160, 161. Cernik Jakó1b, XVI. 93. Cetnarowicz Łukasz, XXXII. 69, 70, 76. 'Cetnarowicz Łukasz, dok., XIII.250. Cempurski Jan, (dok.)., VII. 303, 312, 318. Chalebda., X. 47. Chamasko if'iotr, XIII, 288. Chełst, XVIII. 113. Cherzec Albert, (dok.), VII. 316. Chlebek, XXXIX. 430. Chłędowski, XI. 27'8. , Chmarnyk M., rozpęd zacz burz i chmur, JGXXIII. 125. Chmiel, XI, 70. Chmiel Jan, bursztyniarz, XXXIX. 402, 404. Chmiel Jędrysiek, II 139. Chmielowski Marcin, XXiXII.73, 76. Chmielowsk; Walenty, dok.), vn. 317-321. •• \ Chmura\ XI. 70. Chodkiewicze, III. 108 Choiński Witold, X~XIII. 77. Cholewka, XI. 7'0. Cholowka J.an, XXXI. !H. Choma, I. 162 Chomaszko, XIV. 290. Chomicza, XIV. 290. Chorążyna, XXIXIX. 399, 402. Chot, VIII. 3,97, 398 Chatko, VIII. 396, 3'98. Chowaniaczka, XX:VIII. 89. Chowaniak, XXVIII. 77, 80, 82, 87, 89, 92. Chowaniec, XIV. 99, 263; XVI 93; XiX,XIX. 430. Chowaniec Sobek, XIII. 307. Chowany, XIV. 160. Chowański Piotr, czarownik. X. 444, 445 Chrapek, XL 70. Chrapkiewicz, XI. 70. Chróściel, I. 129. Chudko, dok. XIII. 38 Chwaliibogowie, IV. 80. Chwała Bartłomiej. (dok.), X'. 257. Chwastek Stanis!., (dok.), X. m. Chwastkowa ZCYfi.a,(dok.), VII. 307. Chwesiuk Charyton., XXXI. 28. Chwistek Maciej, XlII. 255. Ciasnocha Zośka, XXXV. 51, 52. Ciba, IX. 67. Czahow Szymon, II. 197. Czapscy, x.xVIII 28. Czarlińscy.\ XXVIII. 28. Czarnkowski, ·III. 114. Czarnota, zbójnik, XiX. 307. Czarnota Marcin, XXXII, 68, 76 Cichota, II 195. Cichowski, X)XXII. 76. Ciechota, XIII. 6. Cieplichowicz, XiX-XII. 76. Cierniak, II. 311. Cieśla, XXI. 220. Cieślar Jura, II. 139. Cieszkowski, XIX. 3 Ciochoń, XI. 276. Ciołek Franek, XXIII. 133. Ciosłowski1 XII. 283. Citulska Paraszka" VI. 271. Citulski Fedor, VI. 271, 275. Ciuchaj Jarmoła Ochaniewicz, asceta ruski, XX. 70. Ciułacz, XiXI. 224. Ciupa, (dok,), X. 87. Corny" XIV. 160. Cosel, II. 194. Cukiernik, IX. 264. Cygan, VI. 296, Cympricz, WI. 283. Cyron, XXIII. 133. Czab Jakób, X1XVI. 6. Cza'bak, pieśniarz, XXXIII. 45\ 46 Czajka Jędrek,XXX. 137, 139. Czajkowski, XXXII. 7(\ 76. Czarnota-Czarnocieński Benedykt, XXiXII. 70, 7<6. Czarnota Majcher, XXXI. 91. Czechowicz, .x:. 137. Czemerys, XII 283. Czepiec, X. 324. Czernecki, XXXII. 7·6. Czerniakiewicz, XXXII. 76. Czerniatowicz, XII, 283. Czesław, X. 130, 136, 152. Czestław" iX. 130. Czestoch, IX;.'135. Czeterasi, II. 119. Czop Józef, IX. 31. Czordysz, czarownik, II. 165, 169, I'W. Czubata, XI. 70. Czuprej, XII. 283. Cwik, VI. 70; XXXIX. 430. Cwiklewicz Bazili, XIII. 296. D Dana J., XiXI. 218. Daniel Stanisław, XXXI. 71. Danielczyk, XXXIX. 430. Danyluk Nykoła, XXXV. 87. Dańcak, Dajcak, XIV. 161. Dąbrowa, I. 100: Dąbrowska Elżbieta, XXXII. 75, 76. Dąbrowska Maria, XXXII, 75, 76. Dąbrowski, XIII. 38; XXVIII 28. Dech Mikołaj, III. 46. .. . Demian Dmytro. 87, 100. XXiXV. 78, 80, 83, Demydow, XII. 283. Deruz, VI 296. Diorulin, XVII. 97. Dirseko, p. Dzierżko, (dok.), II. 284. Dmyterko, XII. 283 Dobańczyk P., XXXVII. 200, 204. Dobeschovsky, XIX. 17. Dobosz, rozbójnik, V.' 316; VI. 35235>4;LX'. 381-'383; X1I. 281; XIII. 34, 236; IXIX. 304. Dobrolka Jadwiga, XXXV. 54 Dobrowolski, XXXII. 76. �I I 824 Dobrzański, XIII. 38, 155. Dobrzyński Igna{;y; wydnankarz, art. ludowy, XXVI. 145 Dochoda Piotr, X. 215. Doliński, XiXlXII. 16. Dołowy, XJGXII. 76 Domalin, XXI. 222. Domasławski, ,XlIII. 38. Domasz, X 15. Dominiak Filip, VIII. 259. Donimirscy,X:XVIII. 28. Doreński Jan, III. 64. Dorota, kucharka, XXVI. 14 Dorota Sybilla, zielarka, II. 290. Dorula, XVI. 92. Dowhaluk, lirnik) XXVII. 17. Drabek, II 195. Drala, I. 162. Drąg, XI. 70; XX'XIV. 169. Dręgiewicz, XIII. 3'8. Drobiiic, II 183. Drobnicki Łukasz, VI. 275. Dr~bola Bartłomiej, X:X1XV:59. Droguta Karolina) XX.III. 133. Drozd, VI. 3,8 Drozdowicową (dok.), VII. 3'18, 319. Drozdowski, VI. n. Droździk Jakim, VI. 271 Dróżka Celka, XXXIV. 299. Drwięga, XIII. 38. Dryzno" I. 126. Duchała Jan, zbójnik, XXVIII 92. Dućko Mar.ysia, IV. 88, 92. Duda, 1.16:2; VI. 296; X. 15, 21. Dudek, II. 195; VI. 2,24. Dudek, zbójnik. XXXI. 88. Dudek Regina, XXXI. 89. Dukatowicz Anna, XIII. 331. Dudkowa Regina, (dok), VII. 306. Dudzina, p. Dudkowa Regina. Duraj, VI. 296. \ Durczyna Dorota, XVI. 21. Dusa) XXI. 221, 222. Duwirak, XII. 283. Dworaczek, II. 195. Dybał, XI. 70. Dyibała, XIV 232. Dybeł Jakób, IX. 67. Dybywilkowa Zofia, X,X'XI. 110. Dygończyk Walenty, X. 252. Dylągowa, II. 96 Dymkowicz) (dok.), XIII. 299. Dyrc, XIV. 161, Dyrdała Błażej, VIII. 258 DziE!ba, XIII. 241. I Dziedzic, X. 15; XI. 710. Dzielawa, XXI. 221, 223 Dzielczyk Jasiek" zbójnik, !XJX.308. Dzielski, XXI. 223. Dzielski Krzysztof i Jan, XX. 307,309. Dziema, V. 57. Dziergosz Ba;rtłomiej, zbójnik, ;X,X. 306" 310. Dzierźek Antoni, III. 369; XXXIX 358. Dzierźyński Wojciech, XXXII. 73. Dzięgiel, X. 15. Dzięgiel Maria, V. 225 Dzigoszek, p. Portasz Martyn, zbój., XXXI. 88, 89. Dzik"..:XI. 70. Dziobońka Jagnieszka, XXXI 70. Dziubak, XII. 283. DziUJban.,XIII. 38. Dziubek, wytwórca psiego sadła, XXXIII. 23. Dziura, XIII 38. Dziurzyński Grzegorz, (dok.), V.I'I. 310, 312. Dziwidzik, XXI. 220. Dziwlik, XXXI. 84 Dziwoniek. X. 15. 825· I F Florcak, XIV. 161. Florkowa, XXXI. 71, 73. Fludynowie, grajkowie 'wiejscy, II.. 2,64 Folfos, XVI. 193. Francak, XIV. 161. Franczuk Semen, III. 46. Fraś, XI 69. Frołow Sidor, II. 197. Frydmann, VII. 204. Fryg Grzegorz, XXVI. 19. Fudala. XXI. 220. Fudała, VI. 296. Fujak, XIV. 161. Fujak Mikołaj, zbójn., XXXI. 90.. Fulara, II. 313. Fura, VI. 353, 354. Falak, tka{;z kobierców" XXXV. 190. Fałdyna, XI. 162 Fediuk Iwan, XXXV. 152. Festor MaŁastowski, (dok.), XI. 179. Ficak, XII 2:83. Ficek XIV. 161; XIXVIII. 92. Ficek' Błażej, zbójn., XXXIV. 158. Fiedor, XJXI 223. Fiedor, p. Proćpak, XJXXV. 42-49. Figlowa Zofia, (dok.), VII. 312'-314. Filański, XXXIX. 430. Filip, X. 15. FHipczak J., XIII. 38. Figura" XXI. 220. Fit Kazimierz, garncarz, XXIX. 87. Flach, XIII. 41. Flak Iwan, III. 46 . /,,1 •• G Gaboński Tomasz, XIII. 330 . Ga'brysik Szymek. zbójn.; XXXIV. 164, 168. Gacek, IX. 358. Gadaj, I. 162. Gadeja, XX:XI. 163. Gadeja Tomasz, p. Tomek Jewiny, XVI 64-73, 191, 294. 395, 398. Gadowski Paweł, XXXIX. 408, 409. Gajczak, XI. 7'0. Gajda, III. 340. Galczak Bartek, zbójnik, XX 308. Galica, XVI. 92. Galiczak, zbójnik, XX. 308. Gallus, X. 127. Gałajda Iwan, X. 215. Gałdeniczka Hafija, wróżka, IX 383. Gałecki, VI. 296. Galysa Jan, VIII. 261. Galysina, VIII. 261. Gancarski, XVI. 93. Gar,bas Jakób, XXXV. 52. Gardała, X. 201. Gardjan, I. 162. Garncarz Wojtek, VI. 390. Garoszko, XUI. 2:90. Gasek, XIV. 161. Gasztołt !Piotr, III. 106. Gaszyniak. XIX. 22. Gaszyniak, Gaszyniok, Gaschiniok XIX,. 22. Gawełek, X. 15. Gawęda, X. 47; XI. 70. Gawiński, XXVIII. 28. Gawlik, IX. 358. Gawłowski Jakób, XIII. 246, 250; XXXII. 68, 76. Gawron, X'XI. 220. Gazda, V.I 70; IX. 264. Gąsienica, XI 52; XXXVII. 168.. Gąsienica, XXI. 224. Gąsienica Berdna Jan, X. 333.. �S2ó Gąsienica Jan, XXX. 197. Gąsienica Jędrzej, VII. 181. Gąsienica Krzyś, XVI 402. Gąsienica Michał, XI. 53. ·Gąsienica Szymon, XVI. 193,399,402. Gąsior, XXI. 224. Gąsior Stanisław, X. 253 Gąska, II. 312; XI. 120. ·GąSzcz. III. 381, 383. -Germak, XIII. 38 Gębała, VI. 296. 'Gibaczka, XX. 308. Gibasiczek, X·X. 308. Giela, XIII 38. Gierlach, VI. 70. 'Giertuga Bartłomiej, XXXIV, 159. 'Giertuga Piotr, XXXIV. 159. Giertuga Maciej, zbójn., XXXIV 159, 100. 'GH, XXJXII. 76. GHik;, (dok.)., IXiI1I.I. 2~90. "Gilo'wski, I 21. 'Giza, II. 315. Glińscy, XXVIII. 28. Gladys, VI. 296, -Gładysz, VI. 70, 296 Gląbscy, (kapela wiejska), II. 264. 'G~bek, X. 15. Głowacz, VI, 2'96. 'Cłowoc, XiXI 2,20. Głus{z)ek, VI. 296. 'Gober, XXI. 220. Godziszowski Franc., pustelnik. XXXI. 87 Gol, GaL, XXI. 22'],. 223. Golec, XXVIII. 92. Golec Antoni, X. 225. "Gołąb, IX 3,57, 359. 'Gołka Regina, X. 328. Gomółka, X. 15. Gonciarcyk, XXI. 224 'Gontko, XI. 70. 'Goral Wojciech, X. 253. 827 Gorb, XXI. 224. Gorecki, XII 283. Goriuk, XII. 283. Gorkos" II. 195. Gościński, XIII. 3S. Goszczyński, IX ~VI. 16. Góra, XI. 70. Góreczny, XXXII. 76. Górka, XI. 7·0. Górkiewicz, XI 70. Górska EI:żibieta, VII. 148. Górski, XX.XII. 76. Grab ... Tekla, poetka lud., XXXIII.77. Grabowiecki, XII. 283. Grabowski, III. 384 Graca, X,I. 70. Gradowski Seb., XXXII. 72, 76. Gralewscy, XXVIII. 28 Grapek, VII. 183. Grudziński, XX.XII, 7,6. Grega" V. 58. Grela, III 384; XXI. 220. Grelich Jan, XXVI. 19, 20, 22. Gretka, XI. 70. Grimm Jan, XVII. 00. Grochala Anna, opowiad ... IX 83. Grochowscy, V. 243. Grochowski, XI. 70. Gromada-Gromacki Benedykt, X;X.XII. 70, 76. Gromada Sebastian, (dok), XIII.246. Gromadzki Kornel, III. 370. Gronink Elż., czar., XXVI. 10, 14. Groń, XIV. 161. Groński Maciej, (dok.), XI. 306. Grónikowski-Bojok, XXV. 98. Gruszyński, XII, 283. Gry'bluk, XII. 283. Grygiel Primus, VII. 321. Gryz, X. 15. Grzegorczyk, VI. 70. Grzesiak, Grzesiakiewic:z;. XXXII. 70., 7,6. Grzyb. III. 341. Grzybek, VI, 2196. Grzywacz tkaczkobierców,X'XXV.190. Gubała, X!X.I. 224. Gumola. XXXV. 51. Gumoś, XI. 70. Gurak, I. 162. Gurgul, III. 343. Gut Izydor .. XVI. 93. Gutek-Gutkiewicz Ant., XXXII, 68, 70, 76. Gutek Wojciech, XIII. 246, 247 Guz, czarownik, XXX. 204. Guzik, XIII. 38; XIV. 161. Gwizdał, II. 229. Gwizdz, XXI. 224. Gwoździewicz, XI. 7'0. Gwoździk, (dok.), XIII. 290 Gwóźdź, (dok.), XIII. 290. Gwóźdź, I. 162. Gzik, X,X,XII 76. H , ~ I Habas .. XXI. 220. Habryło Maciej, III. 331. Hajda, X. 15. Hajdis Maciej, zbójn., X,XVIII 85. Hajec Józef, X. 257. Hajos, XXI. 220. Hajost, XI. 70. Hajseniuk Stefan, X 51-53. Halawa. XIXI. 220. Halka, czar., VI. 3,86-388. Hałajko Rózia, IV. 86-92. Hałyk, XII 283, Hamała Irzy, VI. 275. Hamioła Franciszek, IX. 358. Hanysek, XI. 107. Hapon, I, 162 Haraś Hnat, X. 215. Harbut, XXI. 224. Harendzki, XX.x. 198. Hardyś, XI 70. Harhara Stefan, VI. 272. Haryszczuk, XII. 283. Hawrylak Stefan, !pOeta lud., XXXIII. 79. Hawucziek Hnat, XXXV. 78. 153. Hawucziek Mychajło, XXXV. 78. Hebda Mikołaj, VIII. 262. Helbin, VI. 296. Herczykowa, wiedźma, IX. 390. Hermanowska Helena, poetka, XXXIII. 69. Herśla .. XVI. 192. Hirczaczka Anastazja, VI. 269. Hirczak, VI. 269-276. Hlibowicki WaSyI, XXXV. 76. Hładuniak, XII. 283. Hłyński, I. 162. Hnizdur, XIII. 290 Holewa, XXI. 220. Horyszko, lIII. 46. Hosanna, XXI. 221, 224. Hraca, X'XI 220. Hreczka Kostia, VI. 270. Hryczuh, XII. 283. Hrym, XIII. 2i90. Hrynaszko, XIII. 2,90 Hryńkow, XII. 283. Hubczuk Dmytro, XXXV. 78, 156. Huczowski, VI. 71. Hugowicze. II. 119. Hul, I. 162. Humiej, X. 15. Hundzuk vel Caryniuk - czarownik, VI. 2'60, 261. Hurkuła, XXXVII. 169. Hutrnanowy Wojtek, XVI. 192. Hydzik, XIII. 38. �829 82l:! I Iskra, II. 310. Iwaniuczka Sofija, wróżka, IX 384. Iwasiuk Nykoła, XJ2CXV.132. J Jabłonowscy, V. 243. Jaiblonowski Roch Michał, II. 236. Jach Woj,ciech, opowiad., V 300. Jachym, X. 47. Jachym Kasper, (dok.), VII. 308. Jaczmierski, XIII. 51 Jagi.lla, karczmarka, XX. 307. Jagustyn, X. 15. Jajcuch, IX. 264. Jakimas, III 307. Jakimowicz, XII. 283. Jakiwczuk, XII. 283. Jakliński Tab., zbójnik,~X. 305, 307, 30B. Jakubenko, XII 283. Jakubiak, XII. 2'83. Jakubieha, VI. 389. Jakubowicz, VI. 38, 70. Jamroz, X. 15 Jamróz, XJXXIII. 25. Janaskowa Regina" (dok.), VII. 306. Janawa, X. 16 Jancura Jakób, zbójn., XXXIV. 161, 164. Janczy Wojciech, IX. 303. Janda, V. 223 Jania S., XIXI. 214. Janiczak Stefan, opowiadacz, XVI. B9, 90, Janiec, XIV. 161 Janik Antoni, X'XXlI. 70. Janik Grzegorz, XXXII. 70. Janik Maria, XXXII. 75, 76. Janik Matjasz, XXXII 69, 76. Janik Wojciech, XI. 52; XVI. 342. Jankoś, II. 310. Jankowski, X,XI. 220. Janosik, zbójnik, III 269, 271-272; V. 122, 316; XI. 329-331; XVII. 12'7; )XVIII. 77; ,XiX. 30ł; XXIII. 28; XXV. 90; XXVIII 75, 220; XXIX. 111; XXx. 182; .x.xxrr. 91, 92, 146, 148; XXXIV. 157; XX,XVII. 342, 343 Janoszyk, p. Janosik, V. 122, 316. Jarczyk, VI. 296. Jaremijczuk Wasy!. XXXV 153. Jarema, VI. 258; XXiX. 136. Jarosz, XXXII. 76. Jarosz, dok., XIII 290. Jaroszowa Muszk.a, (dok.), XIII.28B. Jarotek, Xl. 276. Jaryczewski Bazyli, VI 390. Jar~ą;bkowiel XVI. 391, 392. Jarzynka-Jarzynkiewicz., XXXII. 70,76. Jasiołek Piotr, II. 34{). Jasionka, I. 181. Jasko, X 16. Jasnos, :X:X,XII.76. Jaszowski, XIV. 2'06, Jaworczak Sebast., XXXII. 74, 76 Jaworscy, XXXIX. 402. Jaworski, XII. 283. Jeleśniański Mkhał, XXXV 47. Jewdoszniak, XII. 283. Jewiny Tomek, p. Gadej,a Tomasz, XVI. 73. Jędroszak Tomasz., XXXI,. 69. Jędrych, X. 16. Jońca, XI. 70. J ończy., Xl. 70 Jordan, IX. 76, 78, 7'9. Jorek Szymon, XXXI. 74. Jórczak, XXXIX. 405 Józefczyk, VI. 71. Józefowicz, VI. 70. JuchaIski Szymon,' XJXX. 202-204 Judasik Wojciech, zbójn., XXXIV. 164. Juraszczuk, XII. 283. Jur:gajciowa, cza'f, XIXI. 128, 129, 131. Jurkowicz, VI. 296. Juszkiewkz Michał, X. 13. Juszkis, czarown'ik, IV. 380 Juściowa, XiXI. 129, Juśko Bartłomiej, XXJXII. 72, 76. Juziuk, XII. 283 K I t Kacmarcyk Jan, X:IV. 161. Kaczor, (dok.), XII1.20o. Kaczyński, XJXJXlIX.410. Kadlewicz, XU. 2'83. KadlJub, XiXI. 224. Kadłubiec Iwan, (dok), XIII. 288290. Kajsiowa J" XlXI. 128. Kalec, XiX!. 2,20. Kallas Aniela, Xl 413. Kałuża, IX. 264. Kałyna, czarownica, LX. 389, 390. Kamiński, XI. 7<0. Kania Jaszko, (dok,), XIII. 284, 288. Kania, VI. 296; XIII. 2'90. Kania Franciszek. ~X~X\Xln.6.8. .Kania Marcin, X. 46, M. Kański Paweł, XIII. 283, 285. Kapa, III. 331. Kapela, XI. 69. Kapica, X. 16. Kapionka, X:XJX.I.110. Kapł10n Bartłomiej, 2Jbójn., XXXI. 91. Karakarski Franc, XJXlXII., 69, 70, 7£. Karazinek, II. 195. Karchut Bazyli zaklinacz od ukąszenia żmij, 'X.XiXIII. 124, 125. Karczmarz" X. 16. Karczma'rczyk, XI. 70. Karczmarczyk Iwan, X. 214, 215. Kardaś, (dok.), XIV. 161. Karnas, XIII. 38. Karwala, X, 16. Karyczort, V. 3072. Ka'sela\ XIV. 161. Kasin Janek, kłusownik, III. 269. Kasynin A:braham, II, 197. Kaszycki, VI. 70. Kateryna Wiwczaruczka, IX. 388. Kawecki Karol, XJXJXII.75, 76. Kawulak, XIV. 161. Kącka Dorota, (dok.)" VR 306, 308. Kącka Teresa, (dok.), X. 255. Kenar, VI. 38, 7,0. Kendziora, VI. 296. Kereman, XIII. 290. Keremaneiow, XIII. 290. Kernoz, VII, 83. Kerpiee, zbójnik, XVI. 191-195. Kędzierski, VI. 38. Kiezor, XIII. 290. Kidaneeki, XII, 283. Kiełbąk, XXXIX. 409. Kiermak, XIII. 290. Kiernecek., XXXIX. 396. Kiernozek Stanisław, XJXiXl'X. 408, 410. Kierzkowski., XXXIX. 396. Kierznowski, XXXIX. 407. Kilanowicz Mateusz, XXXI. 74. KilanOwiczowa Mateuszowa, czar., XXlXI. 70, 71, 73, 74. Kilanowiezowa Wojeieehowa, XXXI. 70, 72, 73. Kinal, VI. 38, 70. Kiro, VI. 296. �830 Kisielow Florian, Kiszka, III. 108. 831 II. 197. Klepec Piotr, w. XVII, postać mityczna, XiXX. 213. Kleszka., XXVII. 70. Klim, XIII. 290. Klimek, II. 312. Klimkowicz, XIII. 290. Klimkowicz Demko, XIII. 289. Klisz BazYli, II. 96; XIII. 290. Klocek, II. 309. Kloron Janek, X. 450. Klusaczuk, XII. 283. Kluska .. XIII. 38. Kluza. Grzegorz, II. 2·63. Kłoda, III. 3'84. Kłymek, XXXV. 149. Kłymko, X'X!XV. 78, 116. Klysz, nazwa dziada, XIX. 90; XI. 120; XIX. 90. Kmieć, VIII. 24. Kmiecionkal VIII. 26-35. Kmiecik, VIII. 23, 25-27. Knap Grzegorz, XX. 310, Knapczyk Andrzej, pieśniarz, XXIX. 128. KnatpCzyk Bartosz., l'Joojnik, XX.308. Knapczyk Grzegorz, zbójnik, 306, 308. Knorowicz Joannes, (dok.), VII. 312, 318. Kobryniec Janusz, (dok.), X. 253. Kdbus, XXXIX. 450. Kocanda, XXI. 224. Kocemba.XI. 70. Kocieł Martino .., (dok.), VII. 303. KOciółek, X. 16. Kocuba, x.x:x:rX. 430. Kocur, (dok.), 'XiTV. 161. Koczera, II. 195. Kogutka, XXXI. 110. Kojs, XXI. 220. Kolasa Zofia, XXlXI. 109. Kolasa Mikołaj, XXXI. 74. Kolasa Walenty" XXXI. 109. Kolba, Xl. 69. Kol'bada, X. 16. Kolber, Xl. 69. KoIrkowski, zbójn., I. 179. Kolbusz, X. 135. Kolębiak, XXiXIX. 430. Kołodziej'ł XXXIX. 430. Kołodziej Wawrzyniec, XiXXV. 54. KOłodziejczyk, Xl.' 70. Kotowski, XIII. 38. Komorowski Mikołaj, III. 252; IV. 117, 235. Komorowscy., n. rod.,' VII. 74, 78; XXVIII. 73, 76; XXXI. 81. Komperda, XI. B1; XiXI. 224, 221. Konarscy, XXVIII. 2'8. . Konieczko, IXlIU. 318. Konopaccy, XXVIII. 28. Konował, XiXlXVII. 187. Kopeczowa Katarz., X1XVI. 13. Kopeć. XXXIX. 409. Kopytko, XXXIX. 400, 40'7. Koprzak, XIV. 161. Kopycki, X:XVnI. 2'B. Kopyto Wojciech, XXXII. 75, 76. Kopyciński, XIXlXII.. 7'6. Korczak, XI. 70. Korczażyńskij Bazyli; II. 7. Korczyński Kaz., zbójn. p. Pędzich, XXiXI. 91. Korol Ilko, II. 25S; XIII. 237, 239. Korpiel Maciek, zbójn., XVI. 295. Korycka, czarownica, XXVII. 104105. Kory tarka,., czar., V. 319. Korzan, XIII. 290. Kosel, II. 194. Kosiełka, VII. 183. Kosno Andrzej" VII. 147, 148. Kostka, XXVIII. 28. Kostka Napierski, XX. 303. T j Koszarski Kaz., X'XXIII. 151. Kosz, Koszewski, Koszko'wski, XIV. 23, 76. Koszakowic, garncarz w Pistyniu, :X:X:DX.155. Koszczuk Ignacy, garn., XXIX. 155. Koszczko Lawer, VI. 390. Kościelniak, VI. 295. Kościelnian, VI. 2,96. Kościńska, XIII. 331, 332. Kościołek Jan., XIII. 256. Kościołek Marcin, Kościelecki, XlXXII. 69, 70, 76. Kościółek Jędrzej, XXXII. 70, 76. Kotow, XII. 2B3. Kotowiat, (dok.)" XIII. 290. Kotowic (dok.), XIII. 290. KotuIski, (dok.), VII. 303, 312. Kotula Jan, X,XXII. 74, 76. Kowal, X. 15, 16. Kowal Walenty, (dok.), X. 87. Kowalcyk., XXI. 225. Kowalczuk, I. 162. Kowalczyk Jasiek, zbójnik" /X,Xl.307, 308. Kowalczyk Stefan, zbójn"ł XiX. 306, 309. Kowalczyk Jakób, 2Jbójn. XXXIV. 159, 161, 164. Kowalczyk Kazim., zbójn., XXXIV.' 159, 161, 164. Kowalski Mateusz, garncarz" XXIX. 154. Koziak, XII. 283. Kozieja, XXXII. 76. Kozieł, XI. 120. Kozieński, III. 337. Kozik, IV. 82. Kozina, XIV. 161. Kozioł Anna, IV. 203. Kozły, II. 194., 195. Kozmenko, OOII.283. Kozan, XXXIX. 396, 4lJlI. Kozubek, II. 195. Kozyra, I. 162. Kozy.ra Antoni, XXXV. 54. Kożmen.. XU. 283. Kraćpak p. Proćpak. Krakowski.,. X. 12. Kramarz, XI. 70. Krankszlówa, XXI. 129. Krawczenloo Mik., kobziarz, XVI. 170, 173. Krawczenko Platon, kdblziarz, XVI. 173. Krawczuk, I. 162. Krawczyk, VI. 296. Kreska, XI. 70. Kręcichwost Katarzyna, X. 97. Kroćpak, p. Proćpak, XXXV. 46, 4&. Kroman, (dok.)" ,XlIII. 288, 290. Król Szymon, (dok.), VII. 310, 312. K'ról; VII. 187. Królikowski, XXXII. 76. Królka, XIII. 3'28. Kruczyński, XXXII. 76. Krudynhop, zbój" XII. 326; XIII.3oi. Kruk, V'I. 296. " Kru~ar, VI. 70., 71. Krupiński, XlXXII. 76. Krygowsky Wojciech, X. 253. Krzak, XiXXI. 110. Krzeptowski, XVII. 97. Krzeptowski Wawrytko I, XXXVII. 14. Krzysica, XXI. 220. Krzystyniok., (ak.), XXl. 225. Krzyś, XVI. 402. Krzywda, (dok.), XIII. 332. Krzywda Kasper, XXXI. 71. Krzywdzina Anna, (dok.)" VII, 316. Kubica Filip, XXXV. 50. Kubowicz Marcin, XXXV. 57. Kucek, XXI. 220. Kuchta Szymon, XXI. 215. Kuchtowa F., XXI. 217. �832 Kumik Marcin, XXXII. 73, 76. Kuna, VI. 162 Kurasz Woje., VI. 390. Kuraś Ferdynand, poeta chł., XI.343. Kurek Marcjan, (dok), X. 252. Kurpiński, XXXI. 76. Kuryłowicz Maciej, XXXII. 70, 76. Kurzeniewski, X,XIV. 95. Kurzowska Elźb., (dok), X. 256. Ku'rzyk Wojciech, zbójn., XXXIV. 160. Kuscyn. X. 47. Kusinka, VIII. 25, 206-:-35. Kusznierz Franczyszek, (dok.), VII. 313. Kuszczak, XIII. 38. Kuzenko, XII. 283. Kuźniarski, XXXII. 76. Kwolkiewicz, XXXII. 76. Kuzyk. XII. 283. Kwak, X'XI. 22'6. Kwaśniuk, XII. 283. Kwaśny Bartłom., XXVI. 10. Kwiatek, X'lII. 51. Kwiecik, XIII 51. Kwiecisz, XIII. 51. Kyrpeć, II. 345. Kucia, XI. 70. Kucowa Katarzyna, V. 227. Kuczaj Wojciech, XX;XV. 54. Kuczek Wojciech, X. 256. Kulik Jak., X. 87~90. Kulmina .. X. 48, 49. Kuczieryn, XII. 283. Kudasik Aleks. i JÓz., XXXIII. 198. Kuczmenda, II. 125; V. 391. Kudła Leon, rzeźbiarz lud., ~X,XVII. 4'86. Kudłacikówna Marysia, IX. 188; :XI. 70. Kudzia, XIV. 161. Kuklak Tomek, XiX,XIV. 168. Kulas JÓzef." XiXXIX. 408 Kula"wiak, X,XI. 225, 221. Kulok, X,XI. 220. Kulczak Kasper, :ljooj., XXXIV. 158 Kulczycki, XIII. 38. Kulesza, XJXXII. 70. KuHczycha, czar "I VI 3·89: Kulik, czar., VI. 3·86. Kulik Janek, zbójn., XXVIII. 85. Kulpiński Józef, XJXXII 69, 76. KuŁacz-Kułaczkowski, XXXII.70, 76. Kumaniec Sobek, X. 48. L Labaniak Jakób, :ljbódn."XXXIV. 169. Labański, U. 195. Lachowicz, X. 137; X'XXIX. 430. Lach-Lachowicz, XXXII. 70, 71, 76. Lachendro Franc., I. 70, 194. Lachowskil XIII. 290. Lamelj: Wojtek, XVII. 97. Landowska, x,X'I. 225 Lasak, Zbójn., XXXIV. 161. Lasek, XIV. 161. Lechański, (dok.), XIII 290. Leder, XIV. 161. Leger" XVI. 161. Legień. XI. 69. Lenort, Lenart, XXI 221, 225. Leśniak, XI. 7'0. Lewicki, XII. 283. Lewińscy, X'XVIII. 2a. Lichoń Anna i Bernard, X. 444..,445 Ligas, X,XI. 225. Lipka, III. 384. Lipowski, XL 70. Lira Gabriel, lirnik, XXXIV 168. Liska, XX•. 2164;.xXI. 221,.225. Lisowski, XX'XII. 76. Listera Liszka, Litwin, Lizoń, Lojko, Lorek Ignacy, rzeźb. lud., X. 320, 425. Luber, .. X. 48 LUlbtaczyk, l'Jb6jn., XX. 308. Lulka Wasyl., III. 46. Luzarówna Józia, VIII 30. Józef., X. 45. VI. 296. VI. 71; XXXII. 76. X. 16. tkacz kobierc., XXXV. 190 ł.Lazarczyk, :ljoojn., XXVIII. 're; XXXIV. 169. Lazuka, XIII. 290. Łebińscy, XXVIII. 2H. Łochowiak, XII. 283. Łosajka Woj ciechowa , J0CXI. Ła:bęcki Stan., XXXII. 68, 69, 76. Łabęcki Wojciech, XXXII. 69, 76. Łabęcki Andrzej, XXXII. 69, 76. Lach, XXI. 22'1, 225. Ladykiewicz, XIII. 38. Ladyźyński. XIII. 38; XIV. 308. Lajczak, XXVIII. 91. Łakomy,. XXXIX 430. Łapy ta, XXI. 225. Lastówka .Marek, inform.,XXXII.23. Laszowa, J{J{I. 128. Łaszewski, XXVIII 28. Laś Szczepan, XXVIII. 141. Lata, XI. 'f0. Łata Bronisł,awa, hafciarka. XII.114, 73, 75. Łoprysionka Hanusia, VIII. 27-35. Łoś (Laś), XXI. 225. Łucak, XII. 283. Łukaszyk, XXXIX. 430. Łukomski. XXVIII. 78. Ł~scarcyk, XXI. 226. Łysoń, X220; XI. 70. Łysy Janek, p. Kasin Janek, II. 296. 118, 120. M M. W. R., znachor, Xx,xI II. 123 Macedyn Mikołaj, poeta lud., XiXXIII. 79. Macha Jędrzej, (dok), VII. 316. Machaj, XJGXII. 7·6. Machnyk Dmitro, V. 6&-73. Maciej ... zbój., I. 128. Maciejczyk, XI 70. Macowa Jadwiga, (dok.>, VD:. 303, 304, 303-311. Macowa Zofią (dok.), VIT. 304. Maćko, XII. 283 Madej" III. 337; IV. 414. Madej zbój., IV. 258; XIII. 34 Madej~, zbójnik, XXlXV. 49. Magdziarz Prokop, gęślarz, XJXXI.46. '53 Lud - Tom XL Magdziok, XXI 2026. Magiera, XI. 70. Maksymycha, XIII. 242. Mabgorzata z DziedZJic,(dok.>, XXVI. 2, 13. Małgorzata z Poznania, XVI. 17. Mabgorzata, rybaczka, XXVI. 23, 24. Majchrowic, XXI 220. Majdański, XII. 283. Majercyk Józef, XVI. 94. Makoś, XIV. 161. Maksonowa, X. 96 Maksymycha, XIII. 242. Malczewski Jak., opowiadacz, XVI. 91. Malik Wine., X 45. MaHk, XIV. 161. �834 Malinowscy, XXXVII. 168. Malinow~ki, XXXII. 76. Malisiewicz, II 283. Malowany, XIII. 290. Malastow~ki Festor., XI. 179. Malaszowski, XXXII. 76. Malecki .. XXXII. 76 Małek-Malkiewicz, XXXII. 70, 76. Małek Ignacy, XXXII. 71, 76. Małynowskij M. IV. 59, 176. Małysa Jan Kanty, lXIV. 162. Małyszow Barlaam, IJ:. 197. Maniecki, X. 96. Maniecki Romuald, VII. 179. Manyowicz, (dok.)., XIII. 290. Mańko, (dok.)" XIII. 290. Marancja, czarownica, XIX!. 101. Marcin, X. 16. Marcinowa czalI'ownica. V. 160, 161. Marduł.a Wojtek, górnik, ITI. 266. Marek z Cichego, zbójnik, .xx.. 3W -300. Marek,. X. 16. Marek Franciszek, XXI,. 216. MaI"iasz Antoni, garncarz, XXIX.154 Marmur, VI. 70. Marsałek, XIV. 162. Marsatek, XIV. 163. Marsolek, XXI 221. MartykaPiotr, II. 312; IX. 258. Maryna~czarownica, VIII. 269. Masarczyk Majcher, zbójn .. XXOCIV. 160, 1,69 Masel, X. 16. Maszko, (dok.), XIII. 290. Maślonka, XI. 70. Maśnica, X:XI. 226. Mataj, rozbójnik. XXX. 213. Matej,a, XVI. 402. Matejka, zarownica, V. 319. Maternowski, VI. 70. Matlak, XIII. 43. 835 Matocha, czarownica, XXXVII. 304. Matura. XI. 69, Matusik Józef, X. 27. Matwiejczuk Stepan, III. 46. Matyja, XXI. 221, 226. Mauczyna Regina, (dok), VII. 311, 316. Mazanowska Zophią (dok.), VII.3'19, Mazgaj, X. 12. Mazur, XUI. 288., 289; XIV. 163. Mazurek, XIII. 290; XX:XVII. 168. Mazuryk, XII. 283. Mącka Albert, (dok.), VII. 303. Mącka Stanislaw, (dok )" VII. 319. Mącka Wojciech, (dok.); 309. Mączka Mikołaj, (dok.)" VIl. 316. Mehedeniusz Marko, rzeźb. IX. 96. Melnyk, XII. 283. Mentel Piotr, zlotnik, XXXI. 00. Metlak Bronisława" XXIII 139. Mędrek, XXXII. 76. Mętelak Maciej, XXXIV. 160. Michajluk, XU. 283. Michalikówna Marysia, VIII. 417 Michalski Franc., XII. 24. Michalski Maciej, XX:XII. 71. Michalkiewicz, XXXII. 76 Michałek Jan, (dok.)" VII. 310. Michałkowa" (dok.), VII. 3'10, 311. Michna, VI 71. Michniak Jan, spi:nkarz, XXXI.. 6'1. Michniak Józef, spinkarz, XXXII. 67. Michnicz Andrzej, XXV. 17. Michnowa Katarzyna, (dok.), VII 307. 308. Michora, X. 16. Michowa, X. 16. Miczek Wojciech zlbójn" XXXI 83. Mida, X. 16. ' Miechorczyk Wawrzyn, XXXV. 54. Mielniczuk, I. 162. Mielnik, I 162. Miętus Klemens., zbój n., XX.I. 226. Migas, XIV, 163. Migas, XIV. 163. Migdałek. XI. 70 Milina Jakób, VII. 184. Mika, X. 16. Mikoś, XXI. 221. Mikora, XIII. 51. Mikosz, VI. 71. Mikulonka Antosia, VIII. 25, 2635. MikuliC., n. 183. Mikut, X'IV. 162, 163. Mirczuk, I. 162 Misiowska Zofia, XlXX1. 110. Mistrik Baltazar, II. 79. Miś, X. 16. Mitietiuk Jewdokia, znachorka, XIII 118. Mizera, XI. 70. Mizerka Anna" XXIV. 170. Miziak, XIV. 163'. Mizian, XIV. 162. Mleko Blasio, (dok.), VII 310, 312. Mlodzik, XI. 70. Młynarczyk Marcin, XXXI. 70. Młynarczyk, ~XIV. 169. Młynarz, VI 70. Młyński Wojciech, XXXIV. 162. Mniszek, XXX. 204. Mocarny, XVI. 402. Mochnacki, XIII. 38 Moczerniak, VII. 175, 176. Malek, XXI. 221. Moroń, XI. 276. Mosór, XIV 162., 163. Motal, XIV. 163. Motas, poeta lud., I. 63; IX. 311. Motruk, XII. 283. Motyl Józef, VII. 176. Mozołowski, XIII. 38. Możdźech Grzech, XIV. 28&, 290. Mroczek, X:XXII. 76. Mrowiec, XIV. 263. Mrowiec, zbójn., JCXVIII. 89. Mrozek, XXI. 226. Mróz S t.., dudziarz, .xxVII. 155; XXXIX. 128; XXXI. 146. Mrzygłód, XI. ~o M:ścisz, X:X:XII. 76. Mucha, IX. 3'58; XXXIV. 169. Mucha'r, 1. 336 Muschewitz, (dok.), II. 119. Musiał Szczepan, IV. 326; V. 274. Musor, zfbiójn., XXXIV. 162. Muszyński, 'XIII. 331. Mydlak, XI. 70. Myjak Jan, poeta, IX. 2M-256. Mykietyn, XII. 283. Mysiaczek Kunegunda, maI. lud., XII. 120. Mystek Jan, XI. 316, 317. Mysza Teofil,. XXXIII. 26, 27. Myszka, II. 309; X. 12. Myszkowsk,a Józefa, XXIII. 139. Myszyniec Jan, XXXIV. 162, 163. Myśko Wasyl, XXXIII. 79. Myśko MikoŁaj, XXXIII. 78. Mytetiuk Jewdokia, znach., XIII. 118. Mytluk, XII. 283. N o Nachajski Józef, X.XXII. 75, 76. Nagier Antoni, XXXII. 75, 76. Najbor, XI. 69. Najbuk, I. 162. 53· Nakonieczny Józef, X. 352 Nap Tomasz,g"lrncarz. XXIX. 155. NaWrocki Józef, (dok.), VII. 318. N.awrocki Wojciech, (dok.), X 255. �83? 836 Nazar, I. 162. Neoel Franc., garncarz, XXVIII. 104. Necel L., ,g,arnc., XXXVII 485. Neumann Dawid, II. 194. Nicałek Marcin, (dok.), XIII. 250; XX:XII. 69, 7,6 Nied:riałek, XXXII. 76. Niedzielski, XII. 283. Niedziołka, XI. 70. N.edźwiedź Wiselka, II 131. Niemczyk, VI. 296. N.iemkiewicz, XXX;II. 76. Nieroda, XIV. 62. Nitka Rozalia, IV. ao; VIII. 00. NiZiołek, VI. 70. Niźnik Wojciech, XXXIV. 169. Nosek, IX. 358. Nowaczyk Mikołaj i Łukasz, 2Jbójn, XX. 309. Nowak, X. 16. Nowak Andrzej, (dok.), VII. 310. Nowak Michał, XXXI 36. Nowobielski, XVI. 406. N<lworolnik Szymon, VIII. 259. Nowoświat Marcin, XXXII. 7-6. Nycz, VI. 38, '):0 Nyr, czarodziej złośliwy, XXV. 78, Nysz, XIII. 290. o Obrochta Bartek, XXXI. 146, 147,150. Obrochta Urban, XX. 306. Ociepka TeofiJ., mal. lud., XXXVIII. 254, 276; XXXIX. 318, 319. Oczkowic Jan, (dok.), VII. 310,312,318. Odźka egzorcysta, XX,XIV. 43. Okteba Józef, g,arncarz, V. 167. Olbrycht, VI. 71 Olechowski, XXXII. 76. Oleon, XVI.' 292. Oleksa, (doh.), XIII. 288. Oleksiewicz, VI. 296. Oleksiewicz Jan j; Justyna, X. 444, 445. Olelkowkze Słuccy, III. 104, 108 Oleski, XXVIII. 28. Oleksa, VI. 367. Oleksina, czarow., VI. 336-300 Olszyniak Józef, X. 94. Oreksiuk Petro, XXXV. 78. Osuch" X. 16 Ozorek Sebastian, X. 8-7. Ożga Stan., X. 257. Ondraszek, zbójnik, XVII. 121; XXV1II. 75; XXXV. 157. Onuf1ak" (dok.), XI. 17,9. Oprych JÓz., IX. 169. Oprych Marcin, IX. 259 Oraczewska Katarz .., X. 220. Orczykowski, XXXII. 76. Orlecki, mal. lud, xxx. 15,2. Orłowska ',Zuzanna, czar., XXVlL. 104. Orsulok, XXI. 226. Oskoła, XII. 315. Oskwalrek, (dok.)" XIV. 162. 163. Osuch, X. 16. Ośniakowa R., znachorka, VI. 18. Otremba, XXI. 226. Owczarczyk, XX;'XII. 7,6. Ozdonka iRegina, (dok.), VI:I. 320. p Paciak, IX. 264. Paceyko Ma,xitn., czar. (dok), XXX. 204, 205. Paciorek. X. 16. Pacyga, XIV. 163. Paczyzak Szymek, 2lbójnik, XXXIV 119, 170. Pająk, VI. 296; XIV. 162, 163; XVI.'405. Palac Szymon, XXXV. 54. Palacky, X 145. Paluch Józef, X;IV. 163; XXI. 221. Paluch Bartłomiej, zbójnik, XXXIV. 161. Paluchowa, XXXIV. 160. Paluszonka, XXXI. 170. Pałosz, XI. 70. Pałubieki, XXVIII. 28. Pampuszka, czar., V. 319. Panasiuk Mikołaj. I 162; III. 46. Pańczyk Wojciech, X.XXII. 69, 77. P,anek, I. 162; XI. 70.' Paniuś, I. 162. Pańko Makuch, X 215. Pannowa Anna., (dok')i, VU. 321. Papieszczyk Jan, zbój n.. XX. 306, 310. Papież Józef, XVI. 94 Pasieka, XIV. 162, 163. Paszkiewicz, XIII. 38. Paszkowa Katarzyna, cza'r., XXVI. 9 Paszkowic Błażej, (dok.). VII. 318, 319. Paterkowski XXXII. 77. Paterkowski' Jan, (dok), XIII. 251. Patra, IX. 358. Patrij Jerzy, XIII. 237. Paweł z Cichego, XX.309 Pawlak, XIV. 263. Pawli'ca., XI. 70. Pawlik, XI. 70; XXXVII. 211. Pawlikowscy, VI. 183, 184. Pawlikowski, XXI. 226. Pawluk, XU 283; XXX.. 136. Pawlusiński, XXVIII. 90. Pawluszkiewicz, XXXV, 46. Pawłoś, I. 162. Pawłowscy.. XXVIII. 28 Pawłowska, p. Twardowska, XXVIII. 127. Pawłowski, :XXXII. 77. Payszowa, XXI. 129. Pelczar, VI. 38 Pelka, Marian, mal. Iud., XXXVIII. 269. Pendrak Kazim, game ... (dok.), XIII. 247, 248. Pendrak Wincenty, XIV. 288. Peniak, XIV. 163. Perederuk, XII. 283. Petrycha, czarow, VI. 386, 387. Petryczuk Michajło" XXXV. 78. Petryszyk Jurko, XIII. 237. Peyrer K., I.. 147. Pędziisz, XI 27'6. Pęcak K., (dok.), XIII. 255. Pędrak, XX:XII. 77. Pędzich, :zJb6jn.,p Korczyński Kaz. XXIXI. 92. Pędzisz, r. 27<6. Pęgowska, (dok.), VII. 319 Pęgdwski Andrzej, (dok.), VII. 319. Pęksa, XXI. 226. Piarnak,. XIII 290. Piaseczny, XlV. 162, 163. Piasek, XIV. 162, 163: Piiast, X. 129, 134, 219. pią!kiewiCZ, XIII. 38 Piechnik .. X. 16. Piechowecki, VIII.23, 148. 'Plechowicz, IX. 265. Piekarczyk, VI 296; XI. 70. Piekarczykowa, (dok), VII. 31L Piekarz, X. 16. Piek.arz Matwin, VI. 390. Piela Wojc, IX. 208. Pielesik, VI. 291. Pieracki, XIV. 201. Pieron Jan, IX. 26. Pierzchała, II. 335, 375; IIJ. 91, 190. 2814-287, 385; IIV. 107, 236; VI. 296. Pierzchała Marcin, VIII. 259. Piesek, XI, 70 Pietrasin Joachim, XXVIII 91 �839 838 Pietraszek, XI 70. Pietruch, I. 162. Piestrzek, XVI. 295. Pihaniuk, lXiII. 283. !Pilch Jur, tkacz, II. 133. PiJipicha, czarown., VI 386-388. Piłacik Antoni, XXXII. 69, 71, 77. Piotrowski, XXXII. 77. Piórecki, IJX'.264. Pióro., XIII 38. Pindel Tomasz, zbójn., XXVIII. 92. 'Piprus, XVI. 397. Piskozub, VII 219. Pitoń, XXI. 221. Pityński Wincenty, XXXII 75 77. PLwowar Kazim .., XXXV. Piwowarczyk, 70. Pluta Andrzej, XX. 294. !Placek, X. 16. Płachta Stanislaw, VI. 365. Pławiccy, V. 246 Plaza, VI. 70; XIV. 64. Płonka, XIV. 64; XI. 70. Pniwczuk, XII .283. Pablocki, XXVIII. 28. 'Poborski Woje., (dok.), XIII. 330. Pocipajluk, XII. 283 PodgórsIci, XXIV. 95. Podgórski, X. 19. Podgórski Józef" (dok.~,. VI.!. 303, 310., 3i18 . Podhorodyński Hilko, III. 46. Podkowa Wojciech, X. 254. Podkówka Maciej, (dok.), X. 254. Pogaren, II 119. Pokrywka-Pokry'wczyński Ant. X!XXII. 69, 70, 71, 77. Pokusa Stasiek. XVI. 298. Polak, ~I. 70; XIV. 162; 'XJVI. 94. Polak Francisek, XX. 247. Polek, XI. 272. Pollak, XIII. 38 Pomietło, VIII. 261. xi 59. ' " Li Pończoszak, XII. 283. Popiel, X. 129, 219. Poplawski Woje .., XXI. 126. Popowicz, (dok.), XITI. 290. !Poprawa, II. 348, Porębski, XXXII. 77. Portasz, zbój , XXXV. 44. Portasz Martyn, zbój n., XXXI. 88. 89. Portasz Pawel, zbójn., X:XXI. 89, 90. Potocek, II. 309; VI 295. 'Pouch, XII. 283. Powalscy, XXVIII. 28. Prącik Franc .., XXXII. 75, 77 Prątki, XXXVII. 168. Pręciak, spinkarz, XXXI. 67. Prędota, Prandota, XIII. 37 If'roćpak, zbójnik, XXVIII. 71., 72, 78, 80-83, 85-87, 90; XXXI. 66, BS; XXXIV. 157; XXXV. 41, 42, 47., 48. Prokopiuk Anna, XXXV. 127 Prokopowicze, ,górnicy, III. 266-288, Proskornik, dok.), XIII.' 290. Prosterniak Jędrzej, XXXII. 75, 77. Prugar, VI. 38, 70 Pryjmak, XII. 283. If'rządziel, XXXIV. 160. Przedpełski XXXII 77 Przeklasa jan, MichaŁ' i 'Piotr, IX. 358; X. 86. Przemilski, XXXII. 77. Przeworscy, XXVIII. 28. Przybyła, II 236. If'rzybyłka, X. 18. Przybyło Feliks, X. 89. Przybyło Stanisław, X. 89. Przygoda, II. 195 , Przysucha Jak., XXXII. 68, 77. Pszczolarka, III. 331. Pszczołek Melchior, XXVII. 112 Ptasińskl. XX,XII. 77. . Pyka Ludwik, rzeźbiarz lud., XXXIV. 291. Pyrtek Wojtek, figura sowizdrzais., XXiXI. 140, 143. Pysno., X 16. Pytel, XI. 70. Pyter, VI. g8, 70. Ptaszek, XI. 7,0. Puchała, XI. 70. puchnowa, czarownica, XXX 207. Pucko, XXXII. 77. Pulikowski, XXXII. 77. Puliński Walenty, tkacz .. XXIX. 18. Puskarczyk, XXXII. 77 R Rabiaszka Justianna, (dok.), VI.I. 318-321. Rabszona, czarownica, XVI. 149. Rachciak.. (dok.), XIII. 290. Raczkowski, XIII. 38 Raczun Ad., XXXI. 171. Raczniczka Marunka, VI. 273. Radek, XI. 27:6 Radwan, XIV. 162, 163. Rad'wański, XIII. 38. Raisz Stanisław, (dok.).. VII. 303, 312, 318, 319 ... Rajchel, VI. 38. Rajda, XI. 69. Rak, II. 309. Ranica Józef, VI. 365 Rapsawicz, (dok.), lXIII. 200. Raragowskl Ołeksa ,inform" lXIII. 233, 234, 242. Raszka, czarow·, V. 319. Ratułowska, XXI. 226. Ratkovic., II. 183. Regiec L., VII. 177. Rembowscy, XXVIII. 28. Renda, XXXIII. 26. Reszko, XIII. 38. Ria'binin, śpiewak lud., XlI. Robak, V 43. RaIbIel, XIII. 38. Rodzyczka Katarz., Rogosz, X. 16 Rokowski, XI. 70. Rokserowicz Jan, sołtys, VIII. 263. Romaniuk Maksym., III. 46 Romańczyk, XI. 70. Rosół, czarownik, XXX. 204., 205. Rospark Błażej i Stanisław, (dok.), X 87, 90. Roszczyński, XII. 283. Roszka, V. 58. Rowenczuk, XII. 283. Rozonowski Józef.. opowiadacz, 341. (dok'>, X. 253. II. 64; VIII. 168, 169. Rozpara Błaźej, X. 90. Rozraźewski, XXVIII. 28. Rój Wojciech, XI. 52. RUlbin, XXlXI. 132 Ruczka, XIII. 3,8. Rumos Jasiek, XI. 317. Rup, X'XXII. 77. Rusin, XIV. 162, 163. Rusnak Maciej, XXXV. 58. nusnak Urban, XiX. 306. Ruściek, (dok.), XIII 290. Ryiba, X. 16. Rybczuk, XII. 283. Ry;bicka, XIII. 251. Rychwalski Szymek, XI 179, 180. RyczoW, XIII. 290. Ryczyn, X. 18. Rygiel, VI. 70. Rylski, XIII. 38 Rymbala Mikołaj, VI. 273, 274. �841 840 Rymsza XXIV. 95. Rysiak, Xl. 315. Rystyna -wróżka, IX 390. Rytek Wojciech, XXXI. 81. Rzepianka, IV. 81. Rzepiela-Rzepielski, X.XXII. 70, 71. Rzepiński Antek, II. 265, 266 Rzemnowic Jakób .. (dok.), VII. 318. s S. K." poeta ludowy" XX.xlU. 71. Sabała, XXI. 246; XiXX. 77, 79, 83; ,XXXV. M} Sabala Jan, VI. 411; XI. 102; XU.2174; JeIII. 149, 150, 152, 155; XV. 157; XVI. las; XXI. 2416;XXVIII. 7ti, 81" 198; XXX. 83, 87, 118; XXXVII. 8, 21. • Sadło, I. 162. Safar Fiedor, (dok.), XIII. 288. Safraniec, XIV. 163. Saguna, XVI. 94. Salanec, X!XXVII. 204. 8aluk, I 162. Sałecki J., XIII. 246, 248, 249. Sałlęga Grzech, ~xrI. 69, 77. Samalak Jasiek, zbójn., XX. 307 Samecki, XIII. 38. Samek Wojtek, IXiV,I.296. Samoch, Xl. 276 Samofa, XI. 27'6. . Samokieszyn. XII. 283. Samulak, I. 162. Sanczuk Onufry, VI 258. Sankowicz Aleks., 1. 62. Sankowski, XXIV. 95. Sapieha, XXVIII. 2B. Sarkowa Zuzanna, )GXXI 75 Sariej, XIV. 162, 163. Sarnecki, XiXI. 221. Sarniak, XXI. 226. Saroma Franc., XIV 280. Satanik Łukasz, zbójn., XX. 306. Sawczuk Iwan, czarownik, VI. 260, 2&1. Sawolczat. dok), XIII. 290. Sawoyka, .xIII. 290. Sawtyruk, XII. 283. Schabiński, XIII. 38. Schmyd, VI. 38. Scurek, XIV 162, 163. Scypta, X.XI. 221. Seliga, X'X:XI. 67. Semeniuk, J{II. 283. Sender, XIV. 162, 163 Serafin.x'. 16. Serafiński, XIII. 328. Sereda, I. 162; IX. 87 Seredniszczak, (dok.), 'XIII . .290. Ser.glowie Józef i Wojciech, zbójn .. X:XXIV, 169 Sępek Paweł, (dok.), XIII. 2,55. Siadubiec, XIII. 290. Siatka,X. 47 Siąkałek, X. 16.. Silbitka Józef, XiXXII. 73, 77. Siciarka Zofia. XIII. 330. Sidek, II 195. Siebidlio, XIII. 290. Siecka, X:x:I. 221. Sieczka, XXXII. 77. Siekierżyński, XIII. 38 Sienkowicz, XIII. 290. Sienkowicz Walenty, XXIXI. 74. Sieńkowicz, XIII. 290. Siepok" X:XI 221. Sieprawski Jan, (dok.), VII. 303, 310, 312. Sierdło, XIII. 290. Sierpowicz, II. 195. Siestrzewi!towski, XIV. 299 Sikońcyk, XIV. 163. Sikora. IX. 266; XIII. 38. Sikora Michał, XI. 306 Sikorczyk, XIV. 162. Siliwurka Prakseda, XXI. 145, Sip, VI. 71. Siracki Serafin, XIII 287. Sirman Hnat, XIII. 119: Sirwin, XI. 70. SitkQ, ,x,. 16. Siuta Andrzej, lIr. 242. Siwak, I. 162.. Skarbek, Xl. 276. Ski!ba, XIII. 290. Skibaczyk, zbój n." XXXIV. 164. Skoba, lirnik, XVI. 173. Skobel, XI. 80. Skoc. 1. 162. Skoczowa Dorota, cza'r., X'XVI 21. Skoczylas, XIX. 50; XiXXII. 77. Skolnik, XlV, 163. Skołyszyn Dmitro i Nykołac XIII: 116. Skomorowski Wasyl, VI. 272. Skora Antoni, I;X. 294. Skowron, XI. 70. Skowroński Walenty. VII 115. Skrypnyk, XIL 283. Skrzynecka Zofia, (dok.), VII. 303, 305, 309. Skrzypiec, XI. '70. Skuba, XXXVIII. 253. Skupień, XVI. 94; XXI. 226. Skuta. IV. 16\ SIecz Jan, XXVI. 19. Slufa, X. 16. Słodyczka Jędrżej, X:XXI. 146. Słodyczka Jędrzej z Zubsuchego, VII. 192. Słowiccy, garncarze, X'XI!X. 155. Słowik Wojciech Franciszek, VIII. 260. Słubycky Jak.: XliX. 121. Słuszka JÓzef,XXXI. 84. Słuszk1ewicz, XIII. 38. Sływczuk Wasyl, XXXV. 77, 100. Smalcowa Regina, (dok.), VII. 311314. Smarecki, VI. 70. Smaza, XI. 70. Smetaniuk: XII. 283. Smolec, Xl. 69. Smoleń, XXI. 214. Smolka Marek, VI. 365. Smołka Michał, zbójn., X:XXI. 90. Smorug, czarownik, IXVI'I. 114. Smółka, X 13. Smu'ryj Pilip, hutornik, XXI. 139. Smyrak., XlV. 163; XXVI]I. 139. Smyrak, zbójn., XXVIII. 80, 83, 85-87 Sobaniak, XIV. 163. Sobański, XIII. 5. Sobcak, VII. 183. Sobcok, p. Sobczak Sobczak, XXI. 221. 'Sobczuk, I. 162. Sobek, X. 81. Sobko Hryć, III 46. Sobolewski Tadeusz, VII. 178. Socha, I. 180; IX. 358; XIII. 290. Sojka, IX. 3'58 Sokieruk, XII. 283. . Sokieruk Iwan., XIII. 114. Sokołowski Wincenty, xx,xn. 71, 77. Sokołoszyn, XII 283. solenka Maciej, X. 2114, 215. Solon, XIII. 38. Sołczański Błażej, zbójn., XXVIII. 89 Solek Michał., XIV. 163. Sołtysik, VI. 296. Sołtyska Aleksina Marianna, czar., ~XIV. 17'0. Sonsiadka Stepan, III. 46 Sordyl, XI. 70. Soroka, (dok.), XII1.20o. Sowa, VI. 296; XI 70; XXXIV. 159. �842 Sowińska Jadw., (dok.~,.X:I.II. 332. Spil, X. 16. Sporniak, XIII 290. Sproch, XXI. 221. Spyrka, XIV. 163. Sroczyński Michal, VI. 390. Srogi, XIII. 290 Sroka, VI. 296; XI. 70. Srol, XOCI.221. Stachoń, X. 16; XI 276. Stadniccy, XXXVII. 176. Stafiera, XXI. 221, 227. Stalina Katarzyna, (dok.), VII. 313 Stama Krzysztof, XXXV. 58. Stańco BŁażej, XXJXV.·4'9. Stańczyk, IX. 264. Stanek, XXI. 227. Stankiewicz, XXI. 127-133, 135. Stankow]cz Piotr, X. 215. Stankówna Zofia, Ix.. 26. Stanowski, XXXII. 77. Stańdzionka, VIII. 29. Starak, XIII. 38. Starzyński, XII. 283. Stasica Maria. X. 40. Stasik, .xXI. 227. Staszek Krzysztof, XXJXV. 58. Stasziul, XiXI. 123. Stąporzanka Regina, XXXI. 00, 81. Stec, X,IV. 163. Stec Jan, XXJXII. 68. Stecko; XXI. 221. Stefaruk! XII. 283. Stelmach, IX. 266. Stempiński Stan., XX'XI. 71. Stepkowiczówna EliJb., czar., XXVlI. 59. Sterba, II. 195. .Sterniczuk Wasyl., III. 46. Stękała, XXI. 227. Stoch, XVI. 94; XXI. 227. Stojak, VI. 70. Stoklosa, VI. 2~6. 843 Stoklosa Wojciech, X. 255 Stopa, XIV. 163. Stopka, XVI. 392. Storetik Andrzej, X. 87. Stosbwicze, II. 119. Stosowie, II .. 119. Stoszko, III. 340. Strachowa., (dok.), VJiI. 307, 308. Strama, XXI 221. Stręczkowa Józefa, XXIII. 132. Strojek J., V. 200. Strok, XIII. 200. Stróż Maciej, 2Jbójn, XXXIV. 169. Strusiak, XXIII. 132. Strycharzowa, czar .., XXI. 128--131. Stuglik, XI. 69. Styslowicz Jan, (dok), XIII. 289. SubaŁa J., III.' 26,6, 271. Subik, XI. 276. Such, VI. 70. Suchorabski,. VIII. 91. Sudylo, XXXII. 77. Sudzicha, czarownica, XXX. 205, 200 Sufla, dziad, XIX. 50. SukieniJk, X. 16. Sukienniczka, (dok }.,.VII. 316-319. Sukiennik Rabiasz, (dok.), VII. 316. Suleja, XVI. 4105. Suleja-Tylko Andrzej, XXJX. 193. 196--199. Sulek, III 343. Sumaruk Hawrylo, X,X'XV. 78. Sumaruk Nykola, XXXV. 83. Sumera Wojtek, XVI. 88. Surleta, XIV. 163· Surma Franc., X. 94. Surowiec, zbójnik, V. 122. Surowy, XXVIII. 235. Surzyn, XIV. 163. Susiadczycha, III. 46. Sutor Antoni, }CX!XV.5,7. Suwaj, XIV. 163. Swajnosz Jan, Mjn., X:X. 300. Sybura Paweł, grajek, XV. 63-66. Sydo, Sydło, IX. 127. Sydoruk Hilko, III. 46. Symoniak Michal, spinkarz, XXXI. 67. Symęconka, VIII. 25c-35. Synuk, L 162. Sysak Jurko, X. 214. Szabelski JÓz., tkacz, XXIX. 86. Szaflar Jasiek, zbójn., XX. 308. Szafraniec zbój., XX. 99. Szafraniec' Krzysztof, XI. 3QO. Szafrański, VI. 38. Szafrański Jan, XXXII. 68, 77. Szaja Rubin ,kuferrri$, XXXIII. 141 Szajna, VI. 70. Szajwaj., XXXII. 77. Szalona Jadwiga, czar., XXVI. 11, 14 Szarek, VI 296. Szarek Kasper, zbójn., XX. 308. Szatkowski, VI. 70. Szczepanka Zofia, (dok.)., VII. 307 Szczepański JÓz., tkacz .•..XXIXi. 86. Szczotka Józef X,X:XV. 51. Szczotka Jurek, xxxv. 51. Szczotka Stanislaw, XXXV. 47. Szczotka Szymon, XXXI. 90. Szczuciński, X:X.XII. 77. Szczurek, VI 296. Szczwrowski, ])~. 293. Szczypta, J:X. 266. Szefc, X. 16. Szekieryk Petro, Xx",(V. 78 Sze1ążek-Szelążkiewicz SebastiJan, X:X:XU. 69, 77. Szepielewicz Domna, XX1XI. 70. Szepielewicz Fillip, XXXI. 70. . Szergiel Wojciech, zbójn., x.xXlv. 167. Szerglowiec Józef Wojciech, XXXIV. 169, 170. Szewcowa, (dok.), VII. 306. Szewcowa Zofia, (dok.), VII.309, 311. Szewczyk, X.X:XII. 77. Szewczyk Jędrzej., V. 225. Szkatulina Jadwiga, (dok.), VII. 308 Szkatulina Zofia, (dok.), VII. 307,311. SzkIa'rczyk Franc., XVI. 90 Szkotnicki Woje., XXXII. 71, 77. Szkryblakowie bracia, art. lud. XiXI 45. Szkutnikówna, X,XXI. 110. Szlody, XIII. 290. Szmaciarz Franc., p. OrkanWład., XXXIV. 271, 289. Szonko, XII. 283. Szopan, VI. 70. Szost Tomasz, (dok.)., XXVIII. 91. Szos taczka Agnieszka. XXXI. 110. Szott, X. 16. Szperka Thoma, (dok.), VII. 3'10 Sztaras, III. 305. Sztefurak Iw,an, XXXV 78. Szuchaj, XUI. 290. Szulc Ignacy., XX,.'(lI. 75, 77. Szum-iIas, X1XXII. 77. Szumowa K. J, czar., XXI. 128. Szuster, VI. 70. Szwed, IX. 266. Szydlowski, XXXII. 77. SzyguŁa, VI 296. Szykman Fedor, XXXV. 77.. 81, 122, 12'8. Szymała, VI. 296. Szymoniak Patia, inform. śpiewaczka, V. 74-7'8. Szypuła Andrzej, XXXV. 52. Szyszarko-Stawiecka Anna, III. 10~. Ścibor Śdborzyc, VI. 289, 290. Ślączka" XIII. 38. ŚUsz Boleslaw, IX. 258. Śliwa Jan, IX. 258. Śliwiński Józef, opowiadacz, XVI. 100. Ślusarczyk, zbój n., XXXIV. 164 Ślusarczyk Wawrzyniec, XXXII. 74. �Świerczek, VII. 92. Świerczyński, XIII. 38. Świentek, XXI. 221. Święch, XI. 276. Świętek, XI. 276. Świstak, VI 70. Świsulski Sebastian, VII. 318. Świszko, XIII. 290: Śmielowski, XX.XII. 77 Śmietana Jakób. XXiXI. 84. Spiewak, XXXIi. 77, .śpiewak, zb6jn, XXXIV. 169, 170. Śtaridecka, VIII 23, 148, Śtudra, X. 43. S'wiatówna, (dok.), VII. 306. Świderek Gregorio. (dok), VII, 312. XXX'!. 67. Tatara Jan,X. «. Tatarzyna Jadwiga, VII. 307, 312, 315. Tebliczka Hryć, XIII. 2'88. 310, Telesz, VI. 7'0. Telnicz de Katarzyna, czar., XIX. 127 Tempski. XIXVIII. 28. Terebecki, (dok), XIII. 290. Terentiuk, XII. 283. Thika, XIII. 290. Tkaczuk, XII. 283 11hlsty, II. 195. Toczko, X. 16. Toka,gazda, II. 203. v Valter Frae" szychtarz zakop, Vlas, żebrak, III. XXI. 139. 247. T Tabas, X. 17. Tabaszewski, X. 17. Tabernator Stan., (dok), XIII. 288. Taborek X. 16. Taborski, VI. 296. Tasicka, VII. 307. Tacik Grzegorz, XXiXI. 110. Tadrał.a, XI. 70. Tadziok, p. Bachleda Marcin, XVI 3·99. . Talaga, X. 47. Tanasijczuk Nykolia XXXV. 78 Tańcula Jan, XXXV. 54. Tarnica, XXXV. 7<8. Tatar Szymon, Symcio, XVII. 97,100; Twarożek Wojciech, zbójn., XXIX.IV. 161. Twaróg, II. 236. Tworzydło, XIII. 38. Tymofijczuk Własi:i, XX'XV. 78, 90. Tymoczko, XIII. 290 Twardosk~ Twardowski, VII. 2411. 241. Tokarski, XXXII. 77. Tomasny Tomasz, XIXVIII 91. Tomasz z Cichego, X~X 309. Tomkiewicz, VI. 38, 70. Tomczalik Janek, XXXI. 91. Tomlan, XIV. 263 Toporczycy, IV. 337. Torba. XIV. 163. Tramowa Agnieszka, X'XXV 54 Trembeccy, XiXVIII. 28 . Trewęnda, X. 13. Troszecz·ka Zuzanna, II. 137 Truchimczuk, XU. ~83. Truszka, XIII. 38. Trybulski Jan, VII. 318. Trygar" VI. 71. Trzaska, XI. 7'0. Trzebuniak, XIV. 163 'JIrzepaczonka Marysia, VIII. ·260, 261. Trzewiczek Antoni, IX. 178. Tuezmo, X 16. Tupa'k, I. 162. Turek .. X. 16; XI 70. Turkowski, XIII. 3B. Turowski, VI. 38. Tylka Tomasz, III. 248. Tylko" (dok.), XlIII. 200. Tymiński, XII. 283. Tymofijczuk KaSiunia, XX:XV. 78. 157, 161. u Uruski, X<X'IV.95 Usaczycha, znachorka, Ukrainiec, XII. 283. Uliński, XXXII. 77. Umiński, XXXII. 77 .. Urban, VI. 162. Urbańczyk, VI. 296. Ur.biański Jan, XXXI 90. Urbański Wojciech, X. 4'5. . UstarbowScY,X1XVIII Ustupski,XlXI. Ustupski Franek, III. 22, 23 28. 227. XVI. 94, 1Jstupski Jan. XVI. 94 w Wasylewicz, XIII 290. Wasyliew, XIII. 290. Wasyłyńczuk Hryć, XUI. 34. Wasyluk,. XII. 283 Wasyłyszyn, XII. 283. Wa,szczyło Józef, XXXII. 23. Watychowicz Jan, XXiXI 74. Waw..ro Andrzej, XXXV. 177. Wawro J., świątkarz, art. lud., XiXiXVII. 286. Wawro St., rzeź,b., XXXIV. 291. Wąchał.a Grzegorz, VIII 2,58. Wąti:oba, XXXVII. 168. Wcislo Piotr, XXXV. 54. Wciślak Józef, XIV. 295. Wciślok, XiXI. 227. Wdowcyk, XVI. 196. Weber Jan, VII. 17'9. Wełniak Jan, XXXV. 47. Weły'czka, I. 162. Wendzicki, XXXI. 70. 76, 77. Werkunka, wiedźma, VI. 389. Wacławowicz, VI. 296. Wajdek Tomasz, XXlXI. 88. Wajs, VI. 3B. Wakula Madej, Zibójn., XXXI. 90. Walc oki, XVI. 402. Walczak Wojciech, X1X1XI85. Walency, VII. 183. Waligóra Franc., XXXV. 50. Walkosz, zbój n.; XX. 308. Wała, zbójn., XXX. 19'1. Warchol, VI. 296. Warczuk,. XII 283. Warta, XIV. 163. Wartał.a, XIV. 232. Warzecha, IX. 358 Warzecha Mar.cin, (dok.), VITI. 259. Warzecha Regina" (dok.), VIII. 2,5'9. Warzecha Wojciech, (dok.), VII:I.2'59. 259. Warzycki, XiXXII. 77 Wasil-Wasilktewiez, XXXII. Wasilowski, XXXII. 'm. �846 847 Werwyeczka, (dok.), XIII. 290. Wetula Kajfasz, spinkarz, XXXI 67. Węgrzynek Jan. (dok.), X. 87. Węgrzynowicz, XIII. 38. Wiaz, Wiazula, XI. 52. Wicherkowa, XIV. 378 W1duch, XI. 276. Widzis, )eX( 227. Wiecheć, XIV 163. Wielkowicz Stanisław, XXXI. 74. Wielkowicz Szymon, XXXI. 92. Wielopolscy, II. 236; XXVIII 28. Wiercimak, XI. 70. Wieribicka Regina, czar., XVI. 46--49, 53 Więcek, XI. 276. Wiktorczyk, XI. 70. Wilchowie, XX. 306 Wilk .. XI. 273; XIV. 163. Wilkołek, nazwisko żebraka, XIX. 90 Wintoniak, XII 283. Wiszczuk, XII. 283. Witek, X. 16. Witek- Witkiewicz Jan, XXXII 69, 70, 7'7. Witek Wojciech, (dok), XIII. 246, 250. Witelon, X,XVIII. 127. Witkowski, XI. 70. Wlias, X,XI. 139. Włoch, VI 291. Włodarczyk Benedy;kt, X. 255. Włodek Fil'ip, IX. 258. Wnęk, VI. 38., 7.0. Wodzik, XI. 276. Wojciechowska Regina, VII. 311, 315. Wojdyla, XXI. 227. Wojewodzie, XI. 70. Woj tasz Józef, XXVIII. 91. Wojtowicz, XIII. 38. Woj tyczko, Wojtycko, XIV. 163. Wojtyga, XI. 70. Woj tylko, XIV. 372. Wojtyło Ludwik, XXiXII. 75, 77. Wolak, X. 1'5. Wolanin Jan, X~.XII. 75., 77. Wolczak, XI. 54. . Wolski Jędrzej, X!XXII. 7'5, 77. Wójcicka, VII. 307. Wójcik, XIII. 38; XIV. 163. Wójcik Błażej, XXXII. n, 77. Wójcik Regina, liX. 25>9. Wójt Piotr, VII. 310. Wójtowicz, XIII. 38. Wpotech Maciej, (dok.), X 87, 90. Wrona., I. 162; X. 16. Wronka, XIV. 163 Wróbel, XI. 70; XlX·I. 221. Wróbel-Wróblowski, XXXII. 70, 77. Wsół Jan, XX·XV. 59. Wszędobełka Anna, czar., XXIV. 170 Wydrych Wojciech, opowiad .. V. 230 Wydy1}, X. 16. Wygrywant, p. nazwisko żebraka XliX 90. WyHgalonka, VIII. 27, 2-8, 35. Wynnyk, XII. 283. Wyrobiel, VI. 296, Wysocki, XJXlX. 92. Wyspała, II. 195. Wytworówna Barbara, mal lud., XII. 120. Wyżykowskl, VI. 71. z Zabdyra Wine., X 94. zabłocki, XXIV. 93, 95. Zaborski, XXXII.77. zachara Jan, liX 184. Zagac,zoojn., IX. 375. Zahemski. XXI. 221. Zgórka-Zgórkiewicz Augustyn, XXXII. 71. Zgórka-Zgórkie\vicz Marcin, XXXII. 68, 70, 77. Zguda.) XIV. 163. Ziach, XIII. 290. Ziajko, XIII. 290. Zieliński, XII. 283; XIII. 38. Ziemski._ XXXII. 77. Zięba, XXXVII. 168. Zięba Marcin, XXIII. 134 Zięcina Piotr, X. 41. Zięć, X. 16. Ziętarczyk, XXIII. 133. Ziuberówna Rózia, XI. 411, 412. Złotniczka Regina" VII. 319. Zmarzljński. XIII. 38. Zmelty, XI. 7'0. Znak Maksym., czarownik, XXX. 202; XX:XIV. 300. Zrywa c Janek, XXIII. 123. Zuber, X. 47. Zubik, XIII. 290. Zurek, XIV. 163. Zwijac, V~I. 187. Zwtjac Anna., XVI. 95. Zwoleński Jan, XXXV. 58. Zychowiec, IX. 352. Zyszka nazwisko żebraka, XIX. 90. Zaj.ąc, III 289; VI. 71; XIV. 163; XXI. 227. Zajączkowski, XIII. 38. zajda, XIV. 163 Zajdel, VI 38. Zakrzewscy, XXVIII. 28. Zamartak, X. 47 zamerlak Aniela, VIII. 198. Zaremba, XI. 7'0. Zaręba.. XVI 94. Zarębionka, VIII. 25-27, 35. Zarębski, XXXII. 77. Zaręmbka Jędrzej, VII. 316. Zarembski, VII. 319. Zaskalsko, XXI. 227 zawada Franc., XXXV. 48. zawada Wojciech, XXXV. 47 zawadzki, VI. 292. zawała Błażej, X. 254. Zawarta Jadw, XXVI. 3. Zawarty Piotr, XXVI. 3. zawiSza, LX. 128; XIV. 64. Zą'becki Tomasz, XXXII. 7,5, 77. Zeljenin, czarownik, XXV. 16. Zęmlik, XIV. 163. Zezula Hrehory, XIII. 289. Zębowski, XI. 7,0. Zimlik, .XlIV.'163. ż żarnowski, XIII. 283. . Zarnowski Stanisław, (dok), VII. 318. Żebrowski, bursztyniarz, XXXIX.3'i8. Żelazny •. II. 311. Żeleński Wit., Ul. 331. Żeliźniak Fedio,r, opow. XIII. 242. Żeliźniak Teodor, XIII. 233, 242. Żmuda._.XXI. 266. Żmuda Marianna, X. 41. Żołądek JÓz., XXXII. 7'5, 77. Żołądek Tomasz, XXXII. 72, 77. Żołod Wasyl, XXXV. 77. Żuławińska Marysia, VIII. 1, 417. Żurek~ XIV. 163. Żydek, Xl. 70. Żydor, XIII. 290. Żyroch, XI. 276. Żytek, czarodziej, XXVIII 124; XXX. 13,5,206, 221, 223. Żyto.. mag. XiXX. 221. Żyzna, XI. 120. Żywcak Jan Kanty, XIV. 163. �849 INDEKS IMION A Adam, XI. 272. Aftanazy, im. dziecka nieś!., XVIII. 21'3. Agar, I. 1'55. Agata, XXXV. 57. Agnesia, VIII. 413. Agnieszka, XXXV. 57, 58. Akmi, XIII. 288. Albertus, VII. 31, 303. Alka, (Halka), VI. 387. Alojs, Alojzy. IXiVII. 217. Ambroży, XIII. 245. Anastazja, VI. 272, 275, 276. Anastazja,Anastazy, im. dziecka nieślub., XXXV. 56. Andrij, V. 50, 219; VI. 355. An<inł'ch, VI. 1270. Andrzej, X. 87; XXVI. 13, 15. Anna, VII. 316, 321, 322; XI. 70; XIII. 288; XIV. 182; XXXV. 58. Anna mieszczka, XXVI. 12. Anna z Włocławka, XXVI. 12, 13. Antoni, VI.271; XIV. 164; XXXV. 57,58. Apolonia, XI. 727. Apoloniu:sz, XI. 273. Aron, rX'. 161, 162, 164; XXVIII. 50. 52. Arwid, p. Dowmunt, III. 102. Berol, p. Karol, VIII. 404. Berosz, XIX.5. Biadacz, Biadak, XIX. 4. Bianas~, XIX. 3. Bieniada, XIX. 3. Bieniasz, XIX. 3. Bib iana , XXXV. 56. Biezdziad, XIV. 229. Błażej, XIV. 164; XIX. 6. Błażek w szopce, XXXI.5tl, 57. Błogomił, XIV~ 22'3. Błożej, Błażej, XIV. 223. Bogdanik, Bogusław, VIII. 401. Boguchwał, XIV. 129. Bogumił, XI. 270; XIV. 22'6, 229. Bogun, VIII. 397-399. Bogusław, VIII. 397-399; XIV. 223. Bogusza, VIII. 397---a99. Bohun, Bogun, XIV. 209. Bohuslav, Bogusław, XIX. 8. Bojan,.Bojesław, VIH. 4434; X. 1'36. Bojesław, VIII. 4\34. Bolech, p. Bolesław, X. 135. Bolesa, Bolesław, XIV. 222. Bolesław, X. 1Q9, 1-35;XIV. 222. B Bach, Bachor, Bartłomiej, XI. 275. Bal, p. Baltazar, XI. 273. Baltazar, XI. 273. Balwina, nI. 163. Banatura, p. Bonawentura, III. 163. Bartek, XI. 44, 377. Bartek, 'imię przybrane, III. 250. Bartłomiej, VIII. 403; X. 134; XIV. 182; XXXV. 59. Bartos, XIV. 182. Bartosz, II. 38, 200; lU. 351; VII. 91; XXXI. 56, 57. Bartun, Bartłomiej. YIn. 399. Baśka, XI. 39. Bazyli, VI. 1270,390. Beile, (j. żyd.), Biała, IV. 436. Belk, XIX. 3. Bełk, XIX. 3. Benanta, Xrx. 3. Benata, Benada, XIX. 3. Beneda, xrx. 3. Beran, XIX. 5. Berka, XIX. 5. Berzisz, XIX. 5. Beriko, XIX. 5. Berild, XIX. 5. Beris1av, XIX. 5. Berivoj, XIX. 5. Berko, XIX. 5. Beroje,xrx. .5. Bolesta, 'Bolesław, XIV. 22·2. Bolesz, Bolesław, VIII. 399. Bolko, XXVIII. 89. Bonata, Boneda, XIX. 3. Bonifacy, XXXI. 56, 57. Bor, Boron, Borysław, XI. 276; XIII. 96. Borislana, Borzislava, XIX. 7. Borislaus, Borzislav, Borzysław, XI'X.7. Borzysław, XI. 276; XIX. 7. Bożej, XIV. 22:3. Bożysław, XIX. 8. Bracisław, VIII. 434. Brasław, XIX. 5. Brazlavd, XIX. 5. Bregida, Brygida, III. 16'3. Brożek, Ambroży, XI. 272. Brygida, XXXV. 56. Brzej, XIV. 2Q3. Budiło, XIV. 33. Budzisz-Budzisław, VIII. 398, 433. Bulko, XXVIII. 80. c Cecylia, XXXV. 56. Chason, Jerzy, XIV. 207. Chocisław, VIII. 398; XIV. 229. Chador, Chod, p. Chodzirad, XI. 275. Chodos, XIV. 221. Chodosy, XIV. 219. Chodzirad, XI. 275. Chodzisław, XIV. 221. Chostek, Chwostek, 'Popiel, XXXIX. 295. Chościeszko, VIII. 403. Chwedko, I. 162. Ciech, Ciecha, Ciechan, Ciechanek, Ciechła, Ciechło, Ciechom, Cie54 Lud - Tom XL cheń, Ciechoła, Ciecher, Ciechost, Cieszymir, Ciechor, XI. 278; XIX.2. Ciech, Ciechoń, Cieszymir, XI. 276. Cie~h, Ciechor, Cieszymir, Ciechan, Ciechosław, XIX. XI. 27,5. Cechoslaus, 2. Ciecisław, VIII. 434; XIV. 2~9. Cieszek, XIX. 14. Cieszymir, XI. 276, 278; XIV. 229. Cieszymysł, VIII. 433. Cinxia, XXIII. 9. �850 851 Cyprian, XXXV. 56. Czech, Czachor, Czas ław, XI. 275. Czarne, Czarna, IV. 436. Czaromysł, XI. 272. Czaryga, XI. 272. Czasław, XI. 275. Czech, Czes~och, Cześcisław, VIII. 433. Czechowie, XIII. 153. Czesław, Czestsław, Cześcisław, XIV. 130; XIX. 2. Cześcisław, VIII. 434; XIV. 13" Drżis1av, XIX. 20. Dubis1avus, XIX. 17. Dyjonizy, VILI. 403. Dyrsykrayus, p. Dzierżykraj, XIX.20. Dywo, im. dziecka nieślub., XVIII. 213. D Dal, Dalbor, VIII. 433. Dalebor, VIII. 433. Daniło, l. 162. Darka, III. 46. Demian, V. 218. Demko, XIII. 289. Derslaus, Ders1aV'Us, Dil1slaus, Dzierżyław, XIX. 20. Dersław, Diersława, XIX. 20. Derżikraj, XIX. 20. Dziewiczej, XIV. 223. Dirsicragius, Dirsicray, XIX,. 20. Dirska, XIX. 20. Dirsco, Diflsek, Dirsico, Drosoco, DZierżek, XIX. 20. Dirzek, XIX. 20. Dmytyro, V. 66, 67-73; VII. 175; XXXV. 78. Dobek, Dobko, XIX. 17. Dobek, Dobesz,Dobes, Dobesta, Dobka" Dobeffia!rus" Dobemerus, Dobezleus, iDobeschaw, Dobeschow, IX-liX.17. Dobesiusz, p. Dobiesz. Dobiech, Dobiechna, X. 135. Dobiegniew, XIX. 17. Dobiemiar, XIX. 17. Dobiesław, Dobizlaus, XIX. 17. Dobiesz, XIX. 17. Dobima.rus, XIX. 17. Dobislav, nobis1ava, XIX. 17. Dobosz, Doboszhis, XIX. 17. Dobr, Dobruoch, Dobrogost, Dobromir, Dobrosław, Dobrosza, Dobrowit, VIII. 398; X. 135. Dobrazlav, XIX. 17. Dobromysł, VIII. 433. Dobroslav, Dobroslaus, p. Dobrosław, 'Dobrosav, XIX. 17. Dobrosław, X. 13,5; XIII. 6; XIX. 17. Dobrosz, Dobrosław, XIII. 6; XIX. 17. Dobmta, Dobrosław, XIII. 6. Dobrowit, XIII. 96. Dobrozlauą, XIX'.. 17. DobrY, Dobrosław, XIII. 6. Dobrzech, Dobrzegost, Dobrzemi.r, Dobrzesław, X. 135. Dolęga, XIX. 18. Dominik, XIV. 182. Dorka, XIII. 243. Dragalej, XIV. 223. Drischo, XIX. 20. Drisek, XIX 20. Drog, Drogon, Drogomir, XIII. 96. Drogomysl, VIII. 433. Drogosław, XIII. 5. Drogota, IX/ITI.20. Drsek, XIX. 20. Drs1av, XIX. 20. Drzichna, XIX. 20. Drzimir, XIX. 20. Drżało, XIX. 20. Drżek, XIX. 20. Drżena, XIX. 20. Drżimir, Drisimir, XIX. 20. Dziersław, XIX. 20. Dzierżek,XIX. 20. DzierżkQ, Dzierżek, II. 284. Dzierżysław, XIX. 20. Dzwon, Dzwonek, XI. 273. Dzwonisława, XI. 276. E Felek, VIII. 423. Fena, V. 336. Filajnion, XXIII. '3. Florian, XIIT. 51. Franciszek, VIII. 400; XI. 70; XIV. 164. Francysia., lI. 34l8. Franek, VIII. 4iG3; XXVIII. 231. Elźa, XIV. 3314,335. F Fedko, VI. 271, ,27'5. Fedor, VI. 270, 2'71; XIII. XXXV.77. 242; G Gabriel, VI. 27,6. Gairard, Gaerhart, Gerhard, Gerhart, Girard, Girart, Gerard, Gerald, XIX. 23. Gaszyn, XIX. 22. GaszylIliok, p. Gaszyn, XIX. 22. Gerwazy, XXXV. 56. Gniew, Gbuewan, Gniewomir, VIII. '397, 398; X 136; XI. 2712;XIX. 23. Gniewosz, Gnfewiesz, Gniewota, VIII. 397, 298; XIII. 6; XIX. 23. Gneua, Gneuata, XIX. 23. Gneuon, XIX. 23. Gnevomir, XIX. 23. Gnevosz, Gnevasz. GnevaszeV', XIX 23. •....•. Gnevota, XIX. 23. Gnevsa, XIX. 24. God, p. Godzisław, VIII. 433. Godzisław, VIII. 433. Gordiej, XlV. 223. Gosław, Gotsław, p. Gościsław, Gostek, Gość, XIX. 25. GostiJk, Gostic, p. Gost. XIX. 25. Gościch, X. 135. Gościez, Gosticius, p. Gost.· XIX 25. Gościsław, XIV. 229; XIX. 25. Grzech, Grzegorz, X 134, 233; XXXV. 56. Grzegorz, XIV. 245; XXVI. 2. Grze1a, LII. 68. Grześ, XXXI. '56, 57. Grzymek, p. Grzymisław, XI; 273. Grzymisław, XI. 2'13. Gwalbert, XXXV. 56. H Hala, VI. 165. Halka, czarownica, Hand:lJia, lIT. 46. Handzinia, I. 220. 54* VI. 386-'388. Hanicka, }GV. 268. Hanka, XIII. 243, 244; XXVIII. 81',86. Hanusia, lI. 242, 243, 247, 249; V. 196; XI. 1'52; XXVIII. 229, 230. �853 Hapka, 11'1.46. HawryłQ, XXXV. 78. Hawryszkó, VI. 387. Hilko, III. 46. Hnat, I. 162; XXXV. 78. Hevomir, p. Gnevomir, X!IX. 24. Hneva" Hnevata, Hnevisa, p. Gneua, Gneuata., Gnevsa. Hnevka, p. Gneuka, XIX. 24. Hni.evon, p. Gniewosz, Gneuon. Hodej, XIV, 223. Holsza, III. 102. Horpyna, V. 157. Host, Hostek, XIX. 25. Hostak, Hostik, XIX. 25. Hostej, XIV. 223. Hostisa, XIX. 25. Hrehory, XIII. 289; XIV. 354. Hryć, III. 46. Hrynko, VI. 275. I Ignacy, XXXI. 56, 57. !hna,tij, V. 207. Ilasz, VI. 270. liko, XIII. 237, 2139. Ilia, V. 218. Ino, XXIII. 3. Irzy, VI. 275, 276. Iwan, I. 162; III. 46; V. 60; VI. 355; VII. 174, 17; XIII. 288; XXXV. 78. Iwaś, VIII. 2,69, 2'70. J Jabrom, p. Abram, III 47. Jacek, VI. 386; XIII. 244; XIV. 152. .Tacek, imię przybrane, III. 250. .Tach~Jacha, XV. 2Q6. Jacko, (szopka), XXXI. 56, 57, (ryc.). XXXI. 56. Jaczymir:, Jaczmir, Jaczmienski, XlIII. 51. J.adach, p. Adam, XI. 272. Jadwiga, VII. 205, 303, 304, 307-309, 311, 312; XIII. '52. Jadźwiga, p. Jadwiga, VIllI. 205. Jaga, XIV. 182. Jagna, II. 3144. Jagnieszka, VIII. 404; XlIII. 244. Jagnieś, VIII. 404. Jagniska, XXXI[. 74. Jagniś, VIII. 404. Jakl, XIII. 51. Jakow, V.217; XIII. 31. Jakób, XIII. 1,57; XIV. 164, 186. Jak,sa, Ja:k.soń, Jakiesz, Jaksza, Ja!rota, .Takoieta,.Takta, XI.II. 51. Jaktor, XlII.5I. . Jamróz, p. Ambroży, VIII. 404; XIII. 245. Jan, Jech.,V. 306,367; VI. 390; X. 80, 87,136,138; XI. 70; XUI. 51; XIV. MO, 161, HM, 206, 277. Janek, XIII.244 XIX. 90; XXXI. 56, 57; XXXV. 57, 58. Janek, imię przybrane, mI. 250. Janicek, XIV. 263, 265, 269, 271, 274; XXXI. 147. Janiczek, XI. 104, 105. Janosik, XXXV. 48. Jantoni, XIV. 182. Janusz, X. 88. Jara, XIV.27. Jarach, p. Jaroch, IiI. 284. Jaracz, XIII. 51. Jarco, XXVIII. 77. Jarej, XIV. 223. Jarek, XIV. 27. Jarkon, XIV. 65. Jarocha, II. 284. Jarogniew, XIV.206, 229. Jarolub, XIV. 206, 229. Jaromir, XI. 276; XlII. 51, 96 9.7; XIV.206. Jaropełk, XIV. 26, 27. Jarosław, XI. '276; XIII. 51; XlIV.2M, 219, 367. Jarosz, XI. 276; XIV. 21. Jarota, p. Jaro.sław, Jaromir, Jaropełk, XI. 276.. Jarotek, p. Jarosław, Jaromir, Jaropelk, XII. 276. Jarowit, XIV, 176, 177, 207, 208, 210, 216, 217, 321. Jarygą XIV. 27. Jaryj, XIV. 27.. Jasieńko, III. 131, 132. Jasiek, LI. 68, 69, 243; XIV. 385. Jasinio, II. 342. Jasio, I. 56, 61,62, III. 42. Jasiunio, III. 17. Jasnowit, XIV. 25. Ja'sny, XIV. 24, 25. Jaś? Jaśko, II. 270,273, 284, 344, 357, 361; XIV. 181, 206. Jasz, XIV. 206. Jaszeńka, XIV. 206. Jaszko, Jaszon, p. Jaoowit,. XlIIl. 45, 288; XIV. 31. Jawnuta, III. 102. Jąnek, p. Janek, XIII. 244. Jech, Jecha, XlIV. 200. Jerena, im. dziecka nieślub., XIII. 98. Jermirus, XIV. 28. Jeromirus, XIV. 28. Jerzy, XXVItI. 82. Jesko, p. Jaśko, II. 284. Jeśko, XIV. 206. Jesza, p. Jarilo, XIV. 27. Jesza, p. Jarowit, XIV. 29, 31. Jeszko, XIV. 206. Jewa, XIII.244. Jewdocha, V. 214. Jewdokia, XIII. 118. Jewna, p. Ewa, mI. 102. Jęch, XUI. 51. Jęchor, XIII. 51. Jędras, .x. 27. Jędrek, XXx,r. 56, 57. Jędrek, imię przybrane, Ul. 250. Jędrzej, VII. 181; XIII. 51; XXXV. 57. Jędrzej, Vln. 404. Jicha, XIV. 206. Jignac, Ignacy, VIII. 404; XIV. 182. Joachim, XIX. 88. Joanna •.XI. 70. Joch, VIII. 310. JochaS'ia, XIII. 45. Johan, !p. Jan, XVIIl. 219. Jonek, XIV. 182. Jontek, XIII. 308. Jozasek, .Tózecek, XIV. 3'73, 391. Józef. VI. 3'90;XIII. 47, ~8 3108; XIV. 164, 186; XXXV. 57. Józek, VIII. 404; XIV. 266. Józek, imię przybrane, III. 2·50. Józko, XIV. 276. Juliana, III. 102. June:c, XXVIII. 229. Jura., XXXV. 78. JUirek, XXX'!. 184. Jurii,., V. 217. Jurko, XlI'I. 288. JuscynionkJ, XIV. 391. Justępna, p Justyna XIII. 2H. Justin,a, VII. 317, 321. Justyna, �854 855 K Kadunia, XXXV. 78. Kalina, VI. 387. Kałyna, im. dziecka nieślub., XrII.98. Kasia, Ill. 42, 46, 345, 458; VI. 131, 137-139, 151; XIV. 181. Kasieńka, IH. 37. Kasin,ia, !II. 359. Kasper, Xl. 162; XXXV. 56. Kaśka, II. 344, 358; HI. 28; XIII. 245; XIV. 182. Katarzyna, VII. 307, 313, 315; X. 197; XIII. 301; XXXV. 57-59. Kateryna, im. dziecka nieślub., XIII. 98. Kazimierz, X. 1'29. Kieryk, V. 218. Kieryło, im. dziecka nieślub. XVIlI. 213. Kieryna, im. dziecka nieślub. XVIII. 213. Kinga, XuIJ:. 00. Klemens, XlV. 161, 1£4. Ł Klimas, XXXI. 56, 5,7. Klimene, p. Klemens, III. 355, 356. Kłyn, im. dziecka nieślub. XVIII. 213 Kłymko, XXXV. 78. Koch, Kochan, XlV. 210. Konda, Kunegunda, VIII. 404. Kondrat, VI. 275. Kordelia, XXXV. 56. Kostia, VI. 270. Kot, Kotol', p.' Ketobor. XI. 275. Kotobor, Xl. 27,5. Koźma, V. 219. Kuba.. IH. 2'5Q; lXII. 377; XIII. 244; XIV. 182. Kuba, im. przybrane, ~II. 250. Kubas, Kubik". Kubuś. p. Jakub, .xlI. 272, Kunda, XIV. 182. Kunegunda, XXXV. 56. Kuźma., VIH. 184. Kwiatek, p. Florian, XIII. 51. Kwiecik, Kwiecisław, Kwieciesz, p. Florian, XIN. 51. L. Lach, Lasek, X. 137. Lad, Lada, Ladek, Ladislav, Lado, slav, X. 137. Lech, {Lęch), Ill. 84; IV. 43; X. 129, 130" 133, 400; XXiI. 2\37. LeściJk, Lestko, p. Leszek, X. 130. Lesko, V'I. 270-275. Leslav, p. Leścisław, Le&tislav, X. 135. Lesław Lestsław. Leś:isław, X. 130; XI. 27ł. Leszek, Leszko, X. 130; XIII. 64. Leścisław, X. 130. Lęch, .x:. 133, 134, 137; XI. 278. Lęch, Lęd, Lęda, Lędziech, Lędzian, p. Lędzisław, XI, 134-137. Lęd, Lędzic, X. 148. Lędzisław, X. 135, 148. Lidia, XXIII. 3. Lorda, Lorenka, VIII. 410. Lub, XII'I. 51. Luba'r,t, III. 98. Lubomir, XI IiI. 6, 51. Lubor, XIII. 6. Lubosław, XIII. 6. Lubota, XIII. £. Ludmiła. XIV. 229. Ludomił, :x::rV. 229. Ludowit, XIII. 96; XIV. 217. Ludwika, XIl'I. 48. Lutawor, III. 98. Lutosław, X. 151. Ładoś, XIV. 64, 65. Ładowit, XIV. 64. Ładyga, XI. 272; XIV. 65, 308. Łasz, Ła'sza, Łaszek, XlII. 95. Łukasz, VI., 275; XIII. 244. Łukien, im. dziecka nieślub. XII'I. 98. Łysota, 'II. 175. Łach, XI1I. 95. Łach, Łasz, Łasza, p. Ładomir, XIV. 23. Ład, Łada, Ładomir, XI. 272. Ładko, XIV. 220,221. Ładomir, XI. 272; ~I1I. 95; XIV. 64. Ładona, XIV. 65. Ładosław, XIV. 64. M Mach, p. Macisław, X. 134; XI. 277. Maciej, XIII. 34; XIV. 164; XXXV. 56. Maciek, II. 70; XIV. 178; XXXI. 56-58. Maciek, im. przybrane, ul. ~50. Macisław, X, 134; XI. 277. Maciuś, XII'!. 34. Magda, XIII. 244. Magdalena, V)lII. 404. Makryna, V. 218. Maksym, III. 46. Małaszka, I. 162. Marąna, p. Maryna·, XUI. 244. Marcin, XII[. 301, 308; XIV. 164; XXI.II. 114; XXXV. '57. Marek, II. 67; V. 217; VIII. 213; VIII. 404; XIV. 162. Maręna, p. Maryna, XlII. 244. Margośka, XXXV. 56. Maria, XlJII. 54; XIV. 2'33, 234. Marianna, XXXV. 57. Marta, I. 145; XIV. 182. Martyń, im. dziecka nieślub., XIII. 98. Marunka, VI. 272, 273. Marusia, V:I. 355. Maryjaska, XI. 314. Maryna, III. 28, 4£; VIiI. 306; VII. 404; XI. 337; XiIII. 244. XIV. 182. Marysia, II. 69, 343, 344; XI. 152,153, 413; XIV. 391. Maryś, XIV. 387. Marzanna, XITII. 94. Mateusz, III. 351; XI. 277; XXXV. 57. Matiasz, v.I. 275. Matij, XIII. 237. Matyjasz, XXVIII. 188. Matys, XIX. 49, 50. Melania, V. 212. Metodeusz, XIII. 349. Michał, VI. 390; VII. 214; VII II. 404; XIII. 244; XIV. 160, 161, 164. Michałek, XITV.161. Michau, p. Michał, XIII. 2444. Miech, MieszelC, Mieszko, Mieczysław, X. 129, 130, 136, 137; XI. 273. Mieczysław, XI. 273; XlV. 315. Miest, Mścigniew, Mścisz, Mściwój, M.stój, VLII. 398. Miestwa, Miestwin, Mścisz, Mszczuj, p. Mścisław, XI. 278. Mieszko, XIII. 51. Mikołaj, rm. 446; XIII. 51, 54, 244. Mikrop, p. Mikołaj, XI. 275. Mikol', p. Mikołaj" IXlI. 275. Milej, p. Mirosław, XliII. ~23. Mil, Miłosław, VIII. 397, 398; Xl. 272. �Miłosław, XIV. 2.23. Miłosz, VLII. 397, 398. Miłowit, XIII. 96. Mir, Mirosz, Mirosław, VIII. 398, 433; X.272. Mirla, Mil', IV. 436. Mirowit, XIII. 96. Mokra, im. dziecka n:ieślub., XV[lI. 213. Morach, Moroń, Morzył, Morzyłek, p. Morzysław, XI. 276. Morzysław, XI. 276. Msta, P. Mścisław. XI. 278. Mstej, XIV. 223. Mści.gniew, XIX. 24. Mścisław, [lI. 105; X. 136; XI. 276. Mutej, XIV. 223. Mychajło, XXXV. 78. N Neceslaus, Nachazlaw, Nacczchlaus, Na:ochlaus, Nachezlaw, Nachezlawas, Nacesslaus, p. Naczesław, X1X.29.' Naczas, Naczek, Naczesza, XIX. 29. Na'czehosł, Naczepluk, Naczerad, XIX.29. Naczesław, XIX. 29. Naszegnewus, XIX. 24. Niech, Niesz, Niesza, p. Niegosław, XIV. 23, 24, 3{). Niedźwiedź, X,IV. 129. Niegała, XIV. 80, 81. Niegos, p. Niegos!aw, XIV. 223. Niegosław, XIII. 6; XIV. 221. Niegota, XliII. 6. Niemir, VIII. 433. Niezamysł, VIII. ~33. Nikołaj, XlII. 51. NikOl., XIII. 51. Ninej, XIV. 223. Ninomysł, VIII. 433. Nykoła, XXXV. 77, 78. 221. o Ociesław, Odsław, XiIV. 2'29. Odryga, XI. 272. Odrzerad, XI. 272. Oleksa, VI. 276. Olg~, Ul. 102. Olgierd, JII, 98, 99, 101-103. Oleksa, XIII. 242. Ołenka. Onufrej, Onufry, Orsula, Orynka!, 213. OSip, I. XXXV. 78. XIII. 31. VI. 258; X,III. 240. XI. 39. ·im. dziecka nieślub. XVIII. 162. p Pałaszka, IJI. 46. Paraska, I. 162; VI. 270. Pasko" p. Paszko, U. 284. Paweł, XII[. 240; XIV. 164; 23; XXXI. 56, 57. Pawło, vf. ,271, Pazm, V. 74-78. XIX:. Pajto, XXIII. 3. Petro, VI. 270; XXXV. 78. Pędziech, Xl. 276. Pęk, Pękosław, Pękar, XIII. 51. Piast, III. ~69; VIII. 394, 395, 433; IX. 14'5; XJlII. 51, '52, 58, 59; XIV. 184, 199; XX. 160. piastoch, VIII. 349. Piastosza, VIII. 397. Piastula, VLII. 399. Piech, p. Pieszczan, VIII. 399. Pieracz, Pierke, Piero, :xrrV. 200. Pierucl1, XIV. 200. Piery.sz, XIV. 200. Pieścich-a, Pieściej-a, Pieścik, Piestu~ Pieszczou-a, p. !Piast, VIJ:I. 399. Pieścisław-a, Pieścisz, Piestek, Piest-kd, p.. Piast, VITI. 399, 400. Pieter, XiIV. 182. Pietras, X. 27. Pietrek, XIII. 245. P:orunek, Piorunko, lXlIV 200. Pioh', XIV. 164. Pistko, val. 400. Pisz, III. 156; VII[. 169. Pobraslav, XIX. 5. Polek!, p. Apoloniusz, XI. 273. Polka, p. Apolonia, XI. 272. popiel, XI. 278. pozdjej, XIV. 223. Prokop, I. 162; V. 218; XIII. 95. Prostej, XIV. 223. Prosz, XlII. 95. Przyb,Przybon, Przyby.sła"", XIII. 96. Przywit, XIII. 96; XIV. 210. Putno, XIV. 33. R Rach, Rasz, p. Radosław, XI. 271. Rach, Racza, XIII; 95. Rachel, I. 155. Raciej, XIV. 223. Rad, Radon, Radosław, XLII. 6, 95, 96; XIV. 223. Radek, p. Radosław, XI. 273. Radej, XIV. 223· Radiło, XIV. 33. Radosław, XI. 27·3. Radost Radosław, VIiII. '398. Rados;, Radosza, p. Radosław, VIII. 399. Radota, XIII. 6. Radzich, X. 13'5. Radziech, ,p. RadzisłavJ, VUI. 398; X. 137; xIv. 229. Radziej, p. Radosław, XIV. 223. Radzisław, XIV. 229. Rasz, Raszek, XIII. 95. Regina, ViII. 310, 311', 314, 315; XXXV. 57. 58. Regna, XXVIII. 91. Rejna, Regina, XIII. 245. Riczej, LII. 102. Riedegast, XIV. 218. Roch, XIV. 182. Radian, im. dziecka nieślub., V. 336. Rodka, im. od Rada, XIV. 62. Roman, XIII. 237. Rosła"", Rostsław, RoŚci.sław, XI. 271. Rościsław, VIII. 433; XI. 271. Rozalia, XIII. 245. Róźa, XlV. 355. Ryngold, III, 98, 99. Rzepicha, Rzepka, VIII. 403; IX. 145. s Sabina, XXXV. 56. Sam, XiIII. 6. Sambor, XI. 276; XIII. 6. Samach, XI. 276. Samota, XI. 276; XLII. 6. Sara, I. 155. Sawa, XII. 305. Sawka, Ul. 46. �859 858 Sebastian, XIII. 6. Semen, III. 46. Semowith, p. Ziemowit, XIV. 217. Seńka, im. dziecka nieślub. V. 336. Sędzimir, Sąd, X. 136. Sieciech, XIV. 223. Sieciej, XIV. 223. Siemek, Siemko, XIV. 217. Sienia, VI. 167. Sierpuj, III. 102. Siestrzewit, x.rV. 229. Siestrzymil, lXIV. 229. Siestrzysław, VIII. 434. Siewkielej, III. 10.2. Sirosław, VnI. 433. Siostroch, Siostrosz, lP. Siestrzysław. VIII. 434. Skarbimir, XI. 276. Skorej, XIV. 223. Skoromir, Skoros, XIV. 221. Skoro s, p. Skoromir, XlV. 2.21. Slawe, (j. żyd.), Słowianin IV. 436. Snowid, VIII. 433. ' Sob, VIII. 398, 404; XI!II. 9. Sob, Sobek, Sobiech, Sobiesz, Sobiesł<lw, Sobka, VIII. 3'93, 404. Soba, VillI. 398; X. 1'36; XIII. 9. Sobek, XIII. 6. Sobibor, XIII. 5, 30B. Sobiciech, Xln.5, 308. Sobierad, XIII. 6, 18. Sobiesław, X. 136; XIII. 5, 6, 18, 96. Sobiesz, V:III.398. Sobimir, XIII. 5, 308. Sobisław, XIII. 5, 308. Sobota, XlII. 9, 308. Sobótka, XIII. 9. 308. Sofron, im. dziecka nieślub. XIII.98; XVIII. 213. Stach, p. Stanisław, X. 77, 130, 136, 137; XIII. 95, 245; XIV. 177, 182. Stacha, X. 136; XIII. 245. Stachon" p. Stanisław, ,XJI.II.96. Stachor, p. Stanisław, XI. 275. Stanilo, XIV. 33. Stanisław, XIII. 95; XIV. 164, 177. Stasek, VIII. 404. Stasz, Staszko, Staszek, Stanek, Stanika, Stach, VIII. 398; XIII. 95. Staszek, Staszkd, X. 77, 130, 136, 137. Stefan, I. 162, 250; VI. 272. Stepan, III. 46. Stoigniew, Stojgniew, VHI. 433; XIX. 24. Su~,ik, Subisław., I)CI.276. Sulej, XIV. 223. SulimylSł, VI!II. 433. Sulirad, VIII. 433. Sulisław, VIII. 433; XlV. 223. Symek, Szymek, XI. 179, 372. Szymekl, IX. 175; XIII. 258; XXXI. 56, 57. Szymon, XI. 34; XlV. 161, 164. Światopołk, Światosław, X. 133. Święch, Świętek, Świętosław, X. 130, 133. 136, 137; XI. 276. Świętopełk, X. 133. Świętosław, X. 135; XI. 276. T Tadeus, p. Tadeusz, XIII. 245; XXIV. 97. Tatiana, 'I. 162. Tekla, I. 162; XXXV. 57. 5B. Teodozy, VIII. 404. Teresa, I. 162. Tereska, VUI. 401; XIII. 245. Teslallil, p. Ciechosław, XIX. 2. Tęgomir, VIII. 433. Tiesza, XIX. 2. Tiesza, Tjeh, XIX. 2. szik.. p. Tjeh. Twor, Tworek, Tworzan, p. Tworzymir, ~I. 51. Tworzan, XIII. 51. Tworzymir, XIłI. 51. Tymko, I. 162. Tymosz, VI. 275. Tjeszek, p. Cieszek, XIX. 14. Tomasz, XIV. 82, 164. Towciwil, III. 102. Trojnat, lU. 102. Trzebiemysł, VIII. 433. Tuhan, IV. 161. u Uciech, XIX. 2. U1isia, VEL 404. Ulka, XIII. 28-8.. Un, Unisław, XIII. 51. Unej, XIV. 223. Uniemysi, Unisław, VUI Uniewit, VIII;I. 433. Unimir, Xl. 277. Unor, Un, p. Unisław, XIII. 51; XIV. 223. UnOS'Z,V.III. 397. Urban, uteh, 433. Urbanek, VIII. 401. Utjeh, XiIX. 2. Utjeszen, Utjeszenovicz, utjeszny, p. Utjeh. XIX. 2. v Vit p. Wit, XIV. 210. Vitan, XIV. 33, 3'5, 211. Viton, XIV. 210. Vjekoslav, XI. 273. Vladislaw, Wladimir, Vilem, X. 133. Vteh, XtX'.273. Vuk, Vuko, X:I. 273. w Wach p. LaurentilllS, Wawrzyniec, X. 134; XI. 275; XlV. 183. Wacław, X. 134; XI. 2'(,6. Walek, VIII. 404; XIII. 152; XIV. 160. Walenty, III. 64; XIV. 1B2; XXXV. 58. Wanda, VII. 434; XliI. 51. Warsz, Wartosław, VIII. 398. Wasyl, III. 46; VI. 273, 274; VII. 17lr--173, XlI[. 242; XXXV. 77. Wawrzek, VIII. 404. Wawrzuś p. Wawrzyniec, XI. 3'14. Wawrzyniec, X. 134; :IX. 266; XIII. 44, 445; XIV. 160, 164. Wąz, XIV. 129. Wenda p. Wanda. Weronka, VIII. 405. Wędzisław, Vln. 43'5. Wiaczesław, Wiatko, X. 152. WiK:ąty p. Wincenty, XIII. 245. Wicek, VII[. 404. Wicuś, XI. 378. Widorad, XI. 276. Widota !p. Widorad, Widzislaw, Widzimir, XI. 276. Widuch p. Widorad, Widzisław, Widzimir, XI. 276. Widzimir, Xl. 276. Widziław, XI. 276. Wiechna p. Wiesława, XI. 276. Wiek, VII.!. 296; XI. 273. �861 860 WieI, VIII. 397. Wielgos, XIV. 221. Wielgus, XlV. 221. Wi€lisław, VIII. 401. Wieloch p. Wielisław, VLII. 401. Wieluń, Wielimir, VIII. 399. Wieslaw, IH. 354. Wiesław, Wiestslaw, Wieścisław. XI. 271. Wiesława, XI. 276. Więclaw, XI. 276. Wigand, HI. 103, Wikcia, Wiktusia,IX!III. 46. Wilczek, Wilczęta p. Wilk, VIlI. 39'8. Wilhelm, X. 133. Wilk, Wilkosz, WHkomir, VIn. 398; X. 151, 152; XIV. 129. Wincenty, XIV. 164. Wisław, XI. 271, 273. Wist, Wistek!, Wisz p. Wislaw, Xl 271. Wistisław,. Wistsław, XI. 271. WiściJ.sław, XI. 271. Wit, Witek, Ill. 382. Witan, XIV. '33. Witos law, XIll. 96. Wladysław, X. 136. Wladzislaw, X. 133. Własij, XIV. 403. WłaścisłaW, Włast, X. 136. Włodek p. Włodzimierz, VIII. 401. Włodyga p. Włodzimierz, XI. 272. Włodzimierz, X. 133; XIV. 223. Włost, Włostek, Włościsław, Włoszczok" VIII. 398, 433. Włościbór, VIII. 433. Wodzimir, XI. 276. Wojan p. WOjsł,aw, VIII. 136. 434; IX. Wojciech, VI. 390; XIV. 164; XXXV. 57, 58. Wojna, Ul. 102. Wojsław, VIII. 434. Wojtek, II. 68; VIII. 405; XlII. 245; XIV. 130, 183. Wojtuś, XIV. 383. Wojty:ga p. Wojciech, XI. 272. Wolan p. Wolisław, VillI. 401; X. 136. WOlislaw, VIII. 401; X. 136. Wrócisław, VIII. 433. Wrócisz p. Wrócisław, VIII. 43'3. Wszem ił, VllI. 4'33. Wszemir, VIII. 433. Wysz, Wyszomir, VIII. 397-8. Wyszek, XIV. 219. Wy:szenir, XlII. 5. Wyszeslaw, XIII. 6. Wy'szewit, XLII. 96. Wy.szola, XIII. 6. z Zamysł, VIII. 4-33. Zawist p. Zawisz, XI. 271. Zawisz, Zawisza, VIII. 398; XI. 271. Zbigniew, XIX. 24. Zechoslau.s p. Ciechosław, XIX. 2. Ziemia, Ziemian, Ziemiak, Z'iemięta, Ziemisz, XIV. 217. Ziemibor, Ziemigniew, 2jiem.isław, Zbroslaw, Zbrozlau~, IXILX:.5. Zdzich, ZdzilSław, VIII. 399. Ziemidrog, Ziem:irad, XIV. 217. Ziemomys1, VLII. 402; XIV.217 Zdzi€ch, .Zdziesław, 1'35, 137. Zdzisław, X. 137. Ziemowit, VIII. 403; XIII. 96; XlIV. 211, 217. VIII. 399; X. Zlate O. żyd.), Złota, IV. 436. Zofia I. 162; VII. 303-307-309-311 -313----'31~319; X. 77; XIV. 234; XXXV. 57. Zosia, H. 348. Zośka, XIII. 245. Zuzia XIII. 245. Zvorrfunir, XI. 273. Zwenysława p. Dzwonisława, XI.276. Zych p. Zygmunt, X. 134. Zygfryd, XX. 215. Zygmunt, III. 107; X. 134. Żyra, Żyro, Ży.rocH Żyron, Żyrosz, Zyrosław, VlII. 397, 398; XI. 272; XIII.5. Żyrota, XHI. 5. �863 CiISońka, XXI. 224. Ciulac, XXI. '224. Cudzich, XV:!. 93. Cymer, XXI. 226. INDEKS PRZEZWISK INDYWIDUALNYCH A Astronom, XVI. 93. Alyjzula, XXI. 224. B Babiarz, V. 63. Bach, XXI. 225. BaLocek, XXI. 222. Balocków, XXI. 222. Baran~ XXXIII. 148. Barański, XIV. 163. Biziom, XVI. 93. B1ajcok, XXI. 224. Blahut, XVI. 93. Błasiów, XIV. 162. Błazek uod Buby, XIV. 163. Bobok, XVI. 93. Boldon, XIV. 161. Bomba, XXI. 224. Borys, XIV. 163. Bozik, XVI. '93. Brękus, XXI. 223. Brząkac, XVI. 92. Brzezniocka, XXI. 224. Budz, XVI. 93. Bularz, XVI. 93. Buławski, XXI. 226. Burasek, XIV. 163. BurzokoWlO, XXI. 225. Bycak, XIV. 11>0. Byrdris, XVI. 93. Barąncan Pietrek, .xlIV. 162. Barcican Jasiek, XIV. 161, Bartków, XXI. 223. Bartunek, XIV. 160. Baruś, XIV. 160. Bascyn, XXI. 223. Bąbac, XVI. 94. Bączyński, XXXI. 92, 94. Bekas, I. 162. BenedyItl, l. 162. Beukot, XVI. 94. Bieda, XIV. 163; XVI. 94. Biydok, XXI. 222. Biyni.as, XXI. 224. Cyprjanów, XXI. 223. Cyrwony, XVI. 92. Czarny, XXI. 181; XXVI. 50. D Dorula Symków, XVI. 93. Dajcak, XIV. 161. Derma, XVI. 92. Dewaj, XVT. 93. Doktor, XIV. 162. Dominican, XIV. 162. Donajconowo, XXI. 225. Dorciolek, XIV. 163. Cędzimlik, XIV. 136; xrx.50. Chmynia, XVI. 93. Chały, XVI. 93. Chrupyta, }Q:V. 161. XVI. 93. Duugów - mierz., XVI. 93. Dyr,gaska, XXJ. 225. Dzierzęga, XVI. 93. Dziubas, XVI. 93. F Fujara, XXVI. 51. Furgielos, XIV. 162. 'Futrocków Ją:lJUŚ,XlV. 162. Fafuła, Tapuła, XXVILI. 141. Ferun, napastujący, XVIII. 218. Figus, XXI. 225. Flądra, VII. 203. G Gaciów, XXI. 225. Gać, XXI. 225. Gancarz, XVI. 93. Gawron, XVI. 92. do Gaska, XIV. 161. Gdówka, XVI. 94. Giercyri, XXI. 225. Gobrów, XXI. 223. Goj, XXVI. 52. Golus, XXI. 225. Gordanka, baba piszczkowa, 85. Gorgeo negro, czarne gardło, 182. Gościecina, XXIX. 82. Gowiednik (świnia), III. 140. Grobarz, XVI. 92. Gruch, XVIII. 218. Grusk6W, XXI. 227. ... Gryzidzban - postać dziada 50. Grzych, XVI. 94. Gura, XIV. 161. Guowaoki, XVI. 94. XIX. c Cakanek, XIV. 162. Capuś, XIV. 160. Drobniućki, H Chudziasek, XIV. 161. Chwalibóg, XVI. 94. Ciągniskóra., szewc, DX. 186. Cielusacek, XIV. 163. Cielusil'k, cieLny, cielna głowa, XIV. 163. HadU'kant (adwokat), XIV. 163. Hajdamaka, n. 203. Halcąn, XIV. 160. Hapel, XXI. 227. Hawryło, XXVI. 52. Herudek, XIV. 161. Hlebickula, XXI. 223. Hołomek, XXIX. 172. Hremyhrim, xXVI. Hruby,' XVI. 93. Hundo, XVI. 92. 53. XXI. XIX. �864 865 I 19nacków, XXI, 225. Indiuky, XXVI. 54. Iniak, XIV. 161. J Jadrąn (Jadryn), XIV. 163. Jagustyniok, XX'I. 225. Jajczak, VI. 44. Jajeśnica, XVI. 93. Janosicka, XIV. 162. Janów, XXI. 223. Jasica, XXI. 2.26. Jaisiców, XXI. 226. Jąndzia, Ją.nek, XIV. 160. Jaj cyk, XiIV. 161. Janek uod Buby, XIV. 162. Jelyniów, XXI. 227. Jełyń, XXI. 227. Jobek od Jobka, XIV. 163. Jumen, XVI. 93. Justynin, XXI. 223. K Kaca, XIV. 161. Kadelak, XIV. 1,62. Kania, XIV. 1'61. Kantek uod Małylse, XIV. 162. Kantuś uod u Orawców, XIV. 163. Kanbuś z Potoka, XIV. 162. Kapcan, XXVI .. 55. Kapuściany, XIV. 162. Kasia, XXI. 2'216. Kasickula, XXI. 225. Kasocek, XIV. 162. Kasycków Woj rek, XIV. 162. Kaźmirekl, XIV. 162. Klimasów, XXI. 223. Klimcątko, XIV. 161. Klimek, XXI. 225. Klin, XXI. 222. Klyse, XXI, 225. Knapek, XIV. 163. Kohut, XXI. 227. do Kołodzieja, XIV. 162. Kominek, XVI. 94. . Kopiec,ka, XIV. 161: Kosorek, XXI. 224. Kostogryz w "Peregr. Maćk." XXVHI. 206. Kosycek, XVI. 94. Kowal, XVI. 94. Kowal z brzysku, XVI. 94. Koziniak, XlV. 162. Kozio-brzoda, XVI. 93. Krakowiak, XIV. 161. Kręciacek, XVI. 94. Krócik, XXI. 222. Krześnicek, XIV. 161. Krzywo pazdor, XVI. 92. Kuba, Kubisko, XIV. 1'62. Kubajskiego Pietrek, XIV. 162. Kubciu, XVI. 93. Kubik, XVI. 94. Kubiscyn, XXI. 2.23. Kubocka, XXI. 227. Kucharz, XIV. 162. Ku1awia,k, XIV. 161. Kulawy, XIV. 162. Kulawy Wincek, XVI. 93. Kulawy zPabiski, XIV. 161. Kułaky, XXVI. 56. Kurka, XVI. 92. Kurniawa, XVI. 94. Kurnij, I. 162. Kusprylin, XXI. 225. Kuszpyl, I. 162. Kuwiaty, XVI, 94. Kwa'cek, XIV. 163. Kwaselnica, XIV. 162. Kwaśniok, XXI. 224. Kuros, XXI. 225. Kurpetowy syn, XXVIII. 187, 207. Kurzaj, palący papierosy, IX. 120. Kurzajka, XXI. 222. Kusicielka, XIV. 161. Kusper, XVI. 94. L Liziczop nazw. dziada, XIX. 50. Lizuś, XVI. 93. Ludwicka, XXI. 222. Lemieusek, XIV. 162. Leśnicki, XVI. 94. Leśny, XVl 94, l61, 162. Litwor, XXXI. 70. Ł Laba, XV:!. 92. Lapiguz, VI. 72. Łapikufel nazw. dziada, XIX. 50. Lapisiekirka, leśniczy, XIV. 113. Lapycino, XXI. 225. Łendjeł, XXVI. 57. Łukos6w, XXI. 226. Łysy, XVI. 94. M Maciąga, XXI. 2.23, 227. Maciek Florek uod Palucha, XIV. 1£1. Maciek z Krzywalni, XIV. 161. Maciosek, XIV. 160. Maciouski, XVI. 94. Maciuś, XIV. 163. Maćkowyj, XXI. 2'23. Maćków Michał, XIV. 161. Majcherek, X:IV. 161. Maj<:hrula, XXI. 225. Majęd, XIV. 162. Makacy, XII. 281. Makowiak, XIV. 161. MalaciJna, XVI. 94. Malarcyk, XIV. HiO. Malej, X:IV. 161. Małpa, XI. 313. Maran:in, XIV. 162. Marąniacon sąn, XIV. 162. 55 Lud - Tom XL Marduua, XVI. 94. Marecek, XIV. 161. Marec~ula, XXI. 222. Marsalecek!, XlV. 162. Maryścocka, XXI. 222. Maścibrzuch, XIV. 136, 139; XIX. 50. Matus, XIV. 162. Maukuch, XVI. 94. Michalica, XIV. 160. Michał Bubów, XIV. 160. MiętUiSianka, XXI. 293. Milijon, XVI. 94. Młynarz, XVI. 92. Moczygęba, pasterz w szopce, XIX. 50. Moczymorda, pasterz w szopce, XIX. 50. Mołek, XIV. 295. Mostowy, XVI. 93. Mostyn6w, XXI. 226. Mostyń, XXI. 226. �8lJ6 b67 Mrowieoków, XXI. 222. Mróz, XVI. 9:3. Mrugac, XIV. 162. Mulica, XXI. 222. MyS'ka, XXI. 223, 224. Myskow, XXI. 223. N Na·bytni, dziecko nieślub., Nacelnik. XIV. 163. Nejmet, XXiVI. ~9. XIV. 161. Nierobot, pasterz w szopce, XIX. 50. Nfziak, XIV. 162. Nyrcyn, XXI. 224. o Obidowiarika, XXI. 226. Ojkac, XVI. 92. Ola~, XVI, 94. Oleś, XVI. 162. Opal (opalony), XIV. 162. Orawców, XXI. 225. Orawiec, XV,I. 92. Organista, XVI. 94. Oś (Łoś), XVI. 94. p Pakuua, XVI. 93. Pałubowo, XXI. 222. Pałubów, XXI. 222. Pancąn chłop, XIV. 163. Panka, XIV. 1-63. Papok cyrwonY, XIV. 160. Parzychost, przezw. żebraków, XI. 1'20; XIX. 90. Paweł uod Carnego, XIV. 161. P{wiak, XIV. 162. Perel, XIV. 16'3. Piekarz, XVI. 94. Piergies, XIV. 1-60. Pietrek Woj,tycków, XIV. 163. Pędzich p. Korczyński Kazim. zbójn. XXXI. 91. Pędziwiatr, imię dziadowS'kie, XIX. Pięściasty, XVI. 92. Piętkulok, XXI. 223. Pikoraj, XXI. 227. Piontkowski, XXI. 226. Plascak, XIV. 100. Płoskonko, XXI. 1.i!26. PłoskonóW, XXI. 226. Poeta, XVI. 93. Polacek uod Francaka, XIV. 162. Polcyna, XXI. 224. Policka, XIV. 161. Pos!sor, XVI. 92. Przysięzny, XVI. 94. Psia dupa, XIV. 161. Puclń, XXI. 224. Pytlowocka, XXI. 227. Pytlowocyn, XXI. 227. Pytusiak, XIV. 1061. 90. R Rabiocko, XXI. 227. Rak, IX. 67. Rapocyn, XXI. 223. Rejscorzów, XXI. 225. Restaurator, XVI. 94. Rojeula, XXI. 226. Równiutka, XVI. 94. Rubiska, XXI. 225. Ruby, gruby, XIV. 161. Rzeźnik, XVI. 92. Rojculoków, XXI. 223. Rojków, XXI. 226. Rojkula, XXI. 226. Rosołów, XXI. 222. Rosół, XXI. 225. s Saflarzon, XVI. 92. Sarapata, XVI. 94. Sąmek Matusów, XIV. 162. Sąmun uod Carnego, XIV. 161. Sąmuś, Sąmusiów Jasiek, XIV. 161. Scepanka, XXI. 226. Sedziok, XXI. 225, 226. Sendrzak, XIV. 162. Sernecki, XIV. 92. Sewc, XVI. 94. Sewców, XXI. 227. Sidziniak, XIV. 162. Sikoń, XIV. 162. Sikończy.k. :XilV. 161. Sikora, XXI. 224. Siyniawon, XXI. 222. Skawion, XXI. 225. Skolocąn chłop, XIV. 160. do Skórki, .XIV. 162. Skrula, III. 48. Skuta, XIV. 161. Skwarzypec, pasterz w !szopce, XXV. 63, 65--68. Słomiok, XXI. 222. Smendów, XXI. 222. Smolocek, XXI. 226. Smyrak, XIV. 161. Sobcokowo, XXI, 224. Sobek p. Sobieski Jan, V. 362. Solcyn, XXI. 222. Sołtys, XlIV. 160. Sostak, XVI. 94. Spyrkowo, XXI. 224. Spyrkula, XXI. 224. Spytkowniak, XIV. 163. Stary kościelny, XVI. 93. Stary wójt, XIV. 161. Stasek uod Buby, XIV. 163. Statni gazda, XXVI. 63. Stec, XIV. 161. Stróż, XVI. 92. Subjekta, XIV. 163. Sumera, XIV. 160. Surzynek, XIV. 163. do Suwaj ki, XIV. 161. Symków, XVI. 93. Syn Pawłów, Pawełek, XIV. 163. Szwed, LX. 266. Sliwa, XXI. 223. Sliwinyj, XXI. 223. Slusarzów, XXI. 227. Smietanik, XVI. 94. Swider, XVI. 94. T Tafleta, XVI. 95. Tamta, XVI. 93. Talaga, XIV. 161. Tarlaga, XIV. 161. Teremulka, XVI. 92. Tfórz, XIV. 160. Topór z pode drogi, XVI. 94. Trombka, XXI. 224. Trzopek, XVI. 92. Turoń, XVI. 94. Tutoj-f.amoj, XVI. 94. Tutoń, XVI. 93. �868 869 u Ukascy'k (Lukascyk), XVI. 94. Urbaniocąn Jązuś, XIV. 162. Urbaniocąn Michał, XIV. 162. w Wala, XVI. 92. Walancine, XIV. 163. WaIency, VII. 183. Warciak, XlV. 161. Wawrzak, XIV. 160. Wdowców,.XXI. 222. Weronin, XXI. 2213. Wetoń, XIV. 163. Wiekciak, XIV. 163. Wilcosek, XXI. 224 WUkolek, XI. 210. WilkulilIl, XXI. 226. Włóczykij, XXVIII. 192. Wojak, XIV. 162. Wojciok, XXXI. 85 WOjtusi<lk, XIV. 161. Wolek, XI. 129. Wójt uod drogi, XIV. 160. Wróbelek, XIV. HU. Wybraniec, XXIX. 172. Wychyrnik, XVI. 93. Wygrywant, XII. 120. Wykrątorka, XIV. 161. Wyśni, XVI. 93. z . Zabielak, XIV. 162, Zastępca, XIV. 162. Zborno, XXI. 227. Zborny, XXI. ~27. Zbójnik, XXXI. 65. Zmud6w, XXI. 226. Zobok, XXI. 225. Zoremba, XXI. 224. Zośookowo, XXI. 224. Zuscarz, XVI. 92. Zraty, XIV. 162. PRZEZWISKA Beile Kozak, Kozaczka, IV. 436. BerI Kelbas, kielbaśnik, ,IV. 436. BerI Lepik, V. 236. Bigiel, V. 236. Blinde Sure, V.236. Broder Akstumer, V 237. Chana dy pys.megabyty, puszka, skarbonka, IV. 436. Cipke Wol1', V. 236. Dębene pyskies Ester, V. 236. Elle Pischer, V. 236. Gonsier Nussen, gąsior, IV. 4436. Hutele Szlojme, V. 236. ZYDOWSKIE Icie Lec, V. 236. Jankiele Ganef, V. 236. Jereslewer Jontew, V. 237.. Kiszkie, V.236. Kreplech, V. 236. K.mIkerer Naronem, V. 237. KI"llpnik, V. 236. Leibisch .die Kuh, V. 236. Lemberger Pipik, V. 237. Linsker Narunem, V. 237. Lume peirele, V. 236. Mojsi Oriel, V. 2:W. Peczkie, V. 236. Penzik, V. 236. Pidlo Szlojme, V. 236. Pijak Szifre, V. 236. Premesler Jauesch, V. 237. Reischer Fresser, V. 237. Reizele Kozak, V. 236. Rojte Leib, V. 236. Riwen pijok, pijak, IV. 436. Rotzer leek, V. 236. Samborer Ganuwem, V. 237. Selner Taube, V. 2:W. Siorek Ciejwe, V. 236. Srual: ko1ten, koŁtun, IV. 436. Stryjer Mojsief, V. 237. Szabza Parech, V. 236. Szustak, V. 236. Toiber Sime, V. 236. Turnewer Hoitik, V. 237. Wawrzyk, V. 236. Zurawner KarteI1lSZPieler, V. 237. �8'71 INDEKS PRZEZWISK GRUPOWYCH A AJboki, XXVI 46. Arcuhany, XiXVI. 46. Arhoty, X!XVI. 46. Arszyćki, XII. 281. B Babiji, XXVI. 46. Babiwszczany, X:XVI 46. Bajbaky .. XXVI. 46. Bakaji, XiXVI. 46. Bara'by, XXVI. 46. Baranczuky, XVI. 46. Barany, XiXVI 46. Baszuky, X'XVI. 47. Bat~uky, XXVI. 47. Bąki, XlXVI. 47. Bemanie, XiXVI. 47. Bemky ...XXVI 47. Berwinkowcy, :XIXlVI.47. Beztołkowi, XXVI. 47. Bidnaky, XlXVI. 47. Bidni,a, XXVI. 47. Biełoryżce, X'XVI. 47. Bilaky, XiXVI. 47 Biłobereżczieny XJXVI. 47. Blachy, XIXVI. '47. Blochy .. XXVI. 47. Bobyl, XIXVI. 47. Bodnarczany, X!XVI. 47. Bohatyri, XJXVI. 47. Bojary, XXVI. 48. Bojki, XlXVI. 48 Bołesmyki, XXVI. 48. Borsuky, X!XVI. 48. Bosiacy, XXVI. 48. Bouhari. mieszkańcy Iwanowie, XII.2Bl. Brechuny, XXVI. 48. BI'Iooiahy, XXVI. 48. Bruskieny, XXVI. 48. Bucy Kamienieckie, XXVI. 48 Bukowińcy, XXVI. 48. B~lcYki, XVI. 93. Bułasy, XXVI. 48. Burłaki, XlXVI. 48 . Bużanie XXVI. 48. Byczkołupnyki, XXVI. 48. B¥łaky, XXVI. 48. Chłystuny, XXVI. 49· Chochłatczyna, XXVI. 49. Chodaki, XVI. 49. Chomutećki honczary, XXVI. 49. Choptiaky, XXVI. 49 Chreplaky, X'XVI. 49. Chutorianie., XXVI. 49. Ciołki, Paczołtowie, pow. Chrzanów, VI. 249. Cotaky, xxvr 49. Curkały., XXVI. 49. C)"buliennyky. XXVI. 49. cygani€, XlXVI. 49. Czad, XXVI. 49. Czarpaji. X'XVI,50. p Czasowennyje, XXVI. 50. CZ!elad, X!XVI. 50. Czerepińky, XiXVI. 50. Czereplaky, XXVI. 50. Czerniwczany .. XlXVI. 50. Czerńce, XiXVI. 50. Czubaryki, XXVI. 50. Czuby, XXVI. 50. Czuchońce, XXVI. 50. Czumaky, XXVI. 50. Czyżynczuky, XXVI. 50. D Doiyniak, XXVI. 51. Dobyn~nie, XXVI. 51. Dowhopilci, XXVI. 51. Drij'baky, XXVI. 51. Dukaczi, XXVI. 51. Duky, X,XVI. 51. Dworaky, XXVI. 51. Dyczky, XiXYI. 51. Dżusy, XXVI. 51. Dechtiary, XiXVI. 50. Dochtiari, X:XVI. 50. Dolan. X'XVI. 50. Dolanin, X'XVI. 51. Dolińcy, XXVI. 51. Doliszni, XII. 281. Doliszniaki, X,XVI. 51. Doły, :XiXVI. 51. Dołynci, XXVI. 51. F Fyłypowane, Fedoriwczany, XXVI. 51. Fereskulcy, X.XVI. 51. XX:VI. 51. G Gerewjata, X:XVI. 52. Greki, XXVI. 52. Gbury,. IXIXJV'I.52. Gedzi, X,XVI, 52. c Cabany, mieszko Chrzanowa, Chrzanów, VI. 294. Cehlarnyki, XXVI. 48. Chachoł, .-{XVI 49. Czapki, Czatkowie, p. Chrzanów, VI. 294. Czarne Kbo'buki, XlXVI. 50. H Chamy, XXVI. 49. Chaneńki. XII. 281. Charcyzy, XXVI. 49. Cheruwymy, XXVI. 49. Hadiuga, XXVI. 52. Hadiuki XXVI. 52. Hajdam;ry,XXVI. 52. Hajowyky, XXVI. 52. Halkaji. XXVI. 52. Hałky, XXVI. 52. Hałuchy, X:,XVI. 52. Hałuszki, XXVI. 52. �872 87> Hałyczanie, X.XVI. 52. Hapany, XXVI. 52. Hapuny, XiXVI. 52. Harkany, XXVI. 52. Hesztaki, X:XVI. 52. Hirniaky.. XXVI. 53. Hłuchodołynci, X'XVI. 53. Hłuchokinci" XlXVI. 53. Hłytaji, :XOCVI.53. Hnydy, XlXVI. 53. Hołodiiany,XlXVI. 53. Hołopuziwci, XXVI. 53. Hołowcy, XiXVI. 53. Hołtl!by., XXII. UlI; XXVI. 53. Honczari, XXVI. 53. HorbaH, XVI. 53. Horbałiwczany, XXVI. 53. Horci, X'XVI. 53. Horiany, XiXVI. 53. Hmnci, X:XVI. 53. Horwat, XIXVI. 53. Horyniaki, XXVI. 53. Hremyhrim.. XXVI. 53. Hrycie, XXVI. 54. Hryniwcy, XiXVI. 54. Huniarki, XXVI. 54. J Jadamowlane, XlXVI. 54. Jahogiennyky, XXVI. 54. Jaseniwcy, XIXVI. 54. Jasinczyky, XiXVI. 54. Jordany, XXVI. 54. Jukawci. XiXVI. 54. K Kacaby, XiXVI. 54: Kacapy, XiXVI. 54. Kaftaniaki, X'XVI. 54. Kałaji, XXVI. 54. Kałakut, XiXVI. 54. Kałytky, XXVI. 54. Karm.asznyky, XXVI. 55. Karpielarze, VI. 294. Kartochy.. XJXVI. 55. Katołyky, XiXVI. 55. Kauky Siwecki, X;XVI. 55. Kawuny, XiXVI. 55. Kernyczany, XiXVI. 55. Ketlaky, XiXVI, 55. Kinczany, XXVI. 55. Kiszki, mieszk. Nowej Góry, p. .Chrzanów., VI. 2'94. Kizia hołowka, XXVI. 55. Klabusznyky, XXVI. 55. Klyse, Klise, Kliszczak przezw. mi!eszk., Gorców, XJXX. 193. Kłynci, XXVI. 55. KocuriH, )@(VI. 56. Koczuły." p. Hu<:uły, VI. 399. Kołtuny, XVI. 55. Kopacze, XXVI. 55. KOI1oibky,XiXVI. 55. Kosmaczieny, XXVI. 56. Kostryczieny, XiXVI. 56. Kotołupy, XXVI. 56. Kowalszczane, XXVI. 56. Krisaji, XXVI. 56. Krutyhołowci, XXVI. 56. Kryntieny, XXVI. 56. Krywczieny, XXVI. 56. Kryworiwci, XXVI. 56. Krywulaky, XXVI. 56. Krywulane, XX.VI. 56. Kurtaki, X.XVI. 56. Kutczieny, XXVI. 56. Kutiane, XiXVI. 56. Kuczerkownyky.. XXVI. 56. Kyszkojidy, XXVI. 56. L Lisnyky p. Rekszyn żany, XiXVI. 57. Lachy, XXVI. 56. Ladśki ludy, XXVI. 57. w pow, Brze- Ł Łapacani, XXVI. 57. . Łapaji, XXVI. 57. Łem.aky, X:XVI. 57. Łem.czaki, XiXVI. 57. Łerr1k:y.,XXVI. 57. Łupajszkabri, XiXVI. 57. Łupiji, XXVI. 57. Łynci, XXVI. 57. Łypowany, p. Pyłypony, XXVI. 57, 6L Łysz'aky, XXVI. 57. M Magurieny, XXVI. 57. Makohonczyky.) XXVI. 5,7. MałJorosy, XiXVI. 5'7. Mandiluky, XXVI. 518. Masowjany, XXVI. 58. Maślaky, X.XVI. 58; Matulniaky, XIXVI. 58. Matuzienyki, XII. 281. Maziari, XXVI. 58. Maznyci, XiXVI. 5'8. Mazurzy.. XXVI. 58. Marci, XiXVI. 58. Merzki, XXVI. 58. Meżywidci, XXVI. 58. Mieszczanie, XlXVI. 58. Milany, X,XVI. 58. Mi!eszczuchy, XXVI. 58. Miziwczany, XiXVI. 58. Modari, x.xVI. 55. Moskale XXVI. 58. Motuzienyki, XII. 281. Mułaki, XXVI. 58. N Nasuszcznyky.. XJXVI. 5 9. Newinczanci, XXVI. 59. N,iimci, XXVI. 59. Nowosilczuky, XXVI. 59. Nachatnyky, XXVI. 58. Naddniprianci, XiXVI. 59. Naddnistrianci, XXVI. 59. Namulaky, XXVI. 59. Namuliennyky, XXVI. 59. 1 o Opolanie, XXVI. 59. Oros., Oroszok, X:XVI. 59. Otczenasznyky, XXVI. 59. Obderyseło, XiXVI. 59. Obłupykobyła, XXVI. 59. Ołah, JCXVI. 59. p Pazuszany, XXVI. 59. Peczeni, XXVI. 59. Perewidnyky, XXVI. 60. Pidbijtabiwka, X:XVI. 60. Pidhoriany, XXVI. 60. Pidhorieny, XXVI. 60. �I ! :B74 Pidhornyky, XXVI. 60. Pidsosnyky, XXVI. 60. Pidsytnyky, XXIV[. 00. 'Płaj:Q;Wi,XXVI. 60. Podlasiacy, XXVI. 60. Podolanie, XXVI. 60. Pohorieny, XXVI. 60. Pojduny, XXVI. 60. Pokucianie, XXVI. 60. Polanianie, p. KościeHszczanie, 263. Polanicy, IX!X'VI. 00. 'Polancy, :>eXVI. 60. Polanyd, XiXVI, 60. Poleny, XiXVI. 60. Poliszczuky, p. Poleszucy .. XXVI. 60. Polszczaky, XXVI. 60. Poluchy, XXVI. 60. Połonińcy., XXVI. 60. Postolniki, XXVI. 61. Postołati, XXVI. 61. Probyjhołowy, XXVI. 61. ProdaJflojery., XXVI. 61. Pro:pańnawiky, XJXVI. 61. Prusaky, XXVI. 61. Pryhorodnyky, :X:XVI. 61. Pundyky, XIXVI. 61. ~łypony, Pyłypowany, XXVI. 61. Pyrarczuky, XJXVI. 61. PyŻYki. XXVI. 61. III. R .Ralwj,irly, XXVI. 61. Raky, XXVI. 61. Raskolnicy, XXVI. 61. Riszczieny, XXVI. 61. Riżkaczi, XXVI. 61. Riżnieny, XXVI. 61. Rohacz'i, XXVI. 61. if Rozbójniki. XXVI. 62. Roztoczieny, XXVI. 62. Rozulaki, XVI. 92. Rusint Rusnaki, ki, Rusnacy, Ruśniaki, Rusina- Steciowyky, XXVI. 63. Stobrechy, XIXVI. 63. Suhaky, XiXVI. 63. Susy, XXVI. 63. Sy.biriaky, XXVI. 63. Syhotnyky .. XXVI. 63. Symuniaki, XVI. 92. X,XVI. 63. Szkrumy, XXVI. 63. Szlachetczyna, XXVI. 63. Szlachta. XXVI. 63. p. Chrzanc')w T Tumczuky, XiXVI. 64. Tucholcy, XiXVI. 64. Turky, XXVI. 64. Ta'bacniki, XVI. 92. Takożnyki, XXVI. 64. Tamtobiczane, XXVI. 64. Tiudiwcy,. X.XVI. 64. u Ustiericzeny, Ukraińcy .. XXVI. 64. XIXVI. 64. w Wołochy, Werbołozy, XXVI. 64. Wetchiwci, X'x'VI, 64. Werchowińcy, XXVI. 64. Werhuczany, XXVI. 64. Werniaczanie, XXVI. 54. Wohliwci, XXVI. 64. _ Wołosi XXVI. 64. XiXVI. 64. Wołyniacy, ,XiXVI. 64. Wowky, XXVI. 64. Wuszyci, XJXVI. 65. z Zanesysokyra, XXVI. 65. Zaporożcy, XIXVI. 65. Zariczany, XIXVI. 65. Zariczieny..X!XVI. 65. za'rudkowcy, XXVI. 65. Zawitkaji, X,XVI. 65. Zawity, XJXVI. 65. Zawodnyky, ,XJXVI.65. Złodzieje, XXVI. 66. Zwarycze, XXVI. 66. Zwaryczi, XII. 281. Zabużaki, XXVI. 65. zachomyky, XXVI. 65. zadrychwosty, XXVI. 65. zadzielanie, XXVI. 65. Zahreblany, XXVI. 65. Zahu.bipodlwwa,. XXVI. 65. zakordońcy, XXVI. 65. załukiwczany, XXVI. 65. Zamieszańcy, XXVI. 65. Zamieszanyj narid, p. Zamieszańcy, ·XXVI. 65. Synii łatky, XXVI. 63. Szarana, Szarańcza, XiXVI. 63. Szkłrnyky, Szwaby, XiXVI. 63. Szwedy, mieszko Rudna VI. 294. Szic,taki, XXVI. 63. Sztryganiwśki, XII. 281. Szu ty, Szutyci, XXVI. 63. XXVI. 62. Ruśka newira, XXVI. 62. s Saliwszczany, X'XVI. 62. Sekały, XXVI. 62. Selieny, XXVI. 62. Seluky, XXVI. 62. Seły5czuky, XXVI. 62. Senyczieny, XXVI. 62. Słczowyky, XXVI. 62. Sidłaj-pes, XXVI. 62. Słowiaki, XXVI. 62. Sokoliwci, lX1xJvir. 62. Sotacy, XXVI. 62. Stari brykulii. XXVI. 62. Starooibriadcy, XXVI. 63. Stebniency, XXVI. 63. 8'2'5 ż Żiebaky XXVI. 66. Żiebiwc~. XXVI. 66. Żołubaji, XXVI. 66. Żywodery, XIXVI. 66. �8n INDEKS NAZWISK AUTOR6w ORGANIZATOR6w, CZŁONK6w TOWARZYSTWA I OSÓB, ZWIĄZANYCH Z ETNOGRAFIĄ A A K. pt. Kalina Antoni, T. 56,57" 219" 2,66; III. 188. A St. krypt. XX,XIII. 147. Aarne A" XVI. 112; X.XIX. 132; XXXVII. 4, 340. d' Abancourt de FranqueviJle Helena XIV. 345. A"bbaje, XXI. 201. Abbas Hilmi, XIV. 197. Abbot, XVIII. 94. Abdel1rahman Es-Safuri es-sza.faj, Alim szeych, XIII. 144. Abdullah Zinni, XXXI. 156. Abel Carl. VII. 97. A!bien-Verg Salomon, X. 370. Aberg N., XXI. 28. Abisyńczyk Jan Chrzciciel, XXXVIII 371. Abraham, muzykolog, XIIl 172. Abraham Wł.adys}aw, I. 144; X.XIII. 157, 164; XXVI. 85, 87, 89. 133; XXVII. 157; XXVIII. 98, 113, 114; XXXIX. 151, 17'9. Abstemius , XIX., 94. Abu Hanifa ad Dinawari, XVI. 283. Abu-Tammama poeta arabski, III. 216. Acernus p. Klonowicz Sebastian, XiX. 122. Achelis Th., X1XI. 92. Achmatowicz At, XXXI. 156. Achmatowicz Mustafa, XX,XI. 156. Achmet z Bagdadu, X,X~VIII. 2,71. Ackerman Ludiwik, III. 224; XIXXVr. 129. Ad. krypt., X,XI. 109. Adaiewska E, P. Schoultz-Adaiewska .. etnogr. muzyk,o.log, VIII. 324, 32,6. Adalberg samuel, I. 19, 21, 56, 116; VI. 27; VII. 29, 30, 98, 205, 207; VIII. 213; LX. 47, 96, 149,240,368; XIII. 149.., 156, 1519; XIV. 346; XVI. 214; XVIII. 133; XX. 302; .XJXI. 181, 182; XXIII. 50; XIXIV. 94, 95, 97, 99, 100, 102; XJXVIII. 196; XiXXVII. 339; XXXIX. 173. Adam Bremeński, XIV. 218. Adamczyk, inform., I:X. 259. Adamek K., II. 148.,150. Adametz, L., VIII. 38, 44. Adamska 2awistowicz Kazim., p. Zawistowicz Adamska. Adamski XXXI. 93. Adamski St., X'XVII. 162. Adamus Jan"XlXV. 124, 140; XXVII. 165; XlXVTII. 113-115; XXXIII. 147. Adamus St., XI. 103. Adamy Henryk, III. 361. Adelung J. K. , I. 96; IV. 370. Adenes, XV. 171, 178, 184. Adler Guido, I. 187; XIII. 172; XVI. 17:5; XXVI. 87. Adrian Karol.. XI. 211. Adrianowa W. P., X:XVII. 34. Afanasjew A, I. '9; IV. 48, 59, 154, 169, 171, 260.339, 386; V. 3·6, 183; VI. 1'94; VII. 11; IX. 382; lXIV.33, 34. 204; XVI. 44, 353; X:~V. 43; XXVII. 9, Z4.. 26; ,XXX. 119; XXXI. 16-18; XXXII. 82, 84, 86 ~B8" 90, 93,94, 110, 119, 120,123, 12~, 132-135, 138--140, 148, 149, 162; XXXIII. lI, 13, 30; XXXIX. 11 13 30; XXXDX. 2S. Afzel~us 'Arwid August, XIII. 171. Agarkow Mateusz, II. 197. Agazis, XXXIX. 424. Ago'bard, XillX. 11. Agricola, XVI: 359. Ahmed Bey Kawal XIV. 404. Aichel otto,X!xrx. 196. Ajschylos III. 281,. 2,83; VI. 202. AkajemO~, N. F., II. 89. Ak!ba'r Sułtan, III. 220. Akielewicz M., XXII. 3. Alamano Pietro i Giovanni, XIV. 342 Al Bekri,. II. 100; IV. 338. Albert Ignacy, XXXIV. 21, 82, 98. Albertrandy, VIII. 90. Albertus Magnus, Albert Wielki, ·XIIX. 126; X,XVI. 70; XiX:X. 210; XXXI'X. 407. Albin J., XIII. 157. A1bow, VII. 519.,61. Altirecht V. ks. bawarski, XIV. 342. Alcabitius z Toledo, astronom arabs~i, XXVII. 83. Alcobe S" XlXiXIV. 290. Aldrovandii Ulisses, XIX. 149, 150. Aleksander III W. Ks., III. 112. Aleksander z Tralles., XIXII. 44. Aleksiejew M. P., X'XXIII. 137, 138. Alelunas, III. 197. Aleksandrowicz L, XXXVII. 3363'38. AHbaba, IV. 414; V. 183. Alkifron, X,XIII. 3. Allerhand M., IV. 184, 238; V. 52.. 98, 133,.238; XXVR.152;XXXVI.5. Allison, XiXXVIII. 3'92. Alme Wanda, XXV,I. 76; XXVIII. 250. d'Almeras Henryk, IX'.. 127; IX:I.220. Alpatow M., XlXV. 125. Alpenbul1g, IV. 264. Alsso, XI. 430. Altbauer M. XXVII. 35, 36. Alt R. XI. 439; XIII. n. 74. de Alta-8ilva Jowannes, XV, 184. Altonen E., XXXVIII. 442. Alrvarez A. p. Ma,chado. d'Alviella Goblet" VR 198. Amalfi Gaetano, I. 55; XVI. 320. Ambo:rska Wiktoria, inform., IX. 260. Amborski J ....czł. T. L" I. 32. Ambrassat, III. 85, 87. Ambroziak J., XXVI. 140. Amelung W., XXXVII. 128, 132, 136. Ameiseno\\'a, Z.., XiXXIX. 576. . Amira Karol v., X,XIX. 182; XXXVII 400; XXXIX. 174. Ammon, XXI. 245; XXXIX. 424. Ampere A. M., XXI. 82. d'Ancona, XJV. 2'17; XVI. 37'1; !XI.X. 69; XXI. 178. Anczyc Władysław, XIII. 1; XIX. 37; XXXIX.584. �879 Andersen, VII. 33; XV. 46. Andersen Olaf" X!XlXV. 179. Andersson Otto, XVI. 160, 174. Anderson W~lter, XiX'XI. 151, 152; XXXIV. 272, 200 Andree Ryszard XI. 211, 342; XIII. 292; XV. 145; XVI. 41; XVII. 20, 26; XIX. 133; XX. 179, 206. Andress F., ,XIII. 6'9. Andrejew A. M., X'XXVIII. 207, 349. Andrejew L., XIII. 158. Andrejew N. P., XXVIII. 124; XXIX. 127. Andrić N. VIII. 91; IX 19'9. Andrusikiewicz Jan Kanty, III. 227, .228, 272; VII. 219. Andrzeykowiczówna Butowt Magdalena, zbieraczka, VI. 17H, 180. Anenkow J. S., XXIX. 74. Angelis. XXIXVII. 423. Angelov B., XIXXII. 11. Anger, XiXXVII. 99, 100. Angielski Kaz., czl. T. L., V. 200. AIlIiczkow, XiXI. 162, 163; XXV. 121. Ankermann B., XJXII. 19; XXXVIII. 9, 24, 25, 201, 223. Anonim, VII. 223; XVI. 218; XIX. 100. Anonim - P1"otestant, XiX. 91, 9,5. 100, 103, 128, 139, 148, 151. Anonymus Neveleti. XVI. 321. Ansgarius, XXXVIII. 271. Anskd, XXX. 235. Antagoras, XXXI. 138. Antoniewicz Wł., VI. 224; IX. 100; DCX/I.61, 63-66, 70,. 75, 253; :X:XN. 153-155, 157; XXIII. 15(); XXV. ,s. XI. 135; XXVI. 35, 37, 142; X)XVII. 159. 162, 168; XJXVIII. 24ill;XlXIiX. 124; XXX. 1, 3, 5, 9; XJXJXI. 66-69; XXXIII. 147; XiX.XVI. 20, Zl, 180, 341 342; XX'XVII. 472; XIXlXVIII. 450, 451, 453; XXXIX. 262, 356: 625. Antonowicz., IV. 84; VIII. 211; X.XII. 154; XXI. 270. Antoszka (pseudon.), p. Smiskowa z Geldów Antonina, I. 23. Antyfanes, XXIII. 3. Antypater Sydoński, XVI. 320. Anuczyn, Anuczin IV. 77; XX.XIX.7B: de Aparizio F. ,X1XIX:V'I'l.I. 470, 47'5. Apeldoorn L. L. v;; XXVIII. 97. Apollodor, V. 235; XV. 189. ApJloniusz z Rodosu, XV. 189; XXXVII. 131. Apoloniusz z Tiany XV. 190; XXIII. 6. Apollon Tyrski, król, XXVII. 2'2. Apostamba, autor ind., I. 132, 134, Appel, X. 461. Ąoppl K.. VII. 100. Apuchtin A., XlXiXVI. 56. Arany Jan, XiXIII. 168. Aranyi Laszlo, XiXXII. 19. AI1benz, XIII. 61. Arbo dr, IV. 67. d' Arbois de Jubainville, VH. 151. Archimandryta Leonid, II. 83. Arcichowsk,i A., XIX,XI,X. 30, 77. Arctowski H .• XlXI. 83; XXII. 16Z. Arens'1Jlerg Konrad, XXXVIII. 396. Arnaudo'w M. 120. Arndt, VIII. 303, 307, 310, 311, 314; XX:XVII. 358. Arim, 'XIX;.218. Arnold Si... XlXVIII. 149, 165, 168. de Arnsberg Gotfryd, XXXIX. 295. Arnz H., XXXVIII. 37. Arro Elmer, XXI'X. 203. Arseniew W. K., XX-XVIII. 394. Arałan-Bej, XiX'XI. 157. Artamanow P. M., XXXI'X. 81. ArlemidoL XXXVII. 127; XXXVIII. 271. . Artin pasza, XIV. 197, Arystofanes, XXI. 199; XXII. 43. Arystoteles, II. 97; VII. 339; XV. 27; XVI. 283; XXI. 4, 81; XXII. 41; X)()(lTI. 1~, 129, 136, 139, 310; XXXIX. 308. d'Ascolo Cecco, postać legend., XlXVIII. 139. Akslepios, VII. 3. Asmus F., V. 193. Asnyk Adam, XIII. 164. Assanowicz, X!XXI. 116. de AsS'ier Adolf, 'H. 1817. Assorodobraj N., XXXVIII. 338. Asvaghosa, poeta ind., XXVI. 115. 117. Atej król Scytów, XVII. 176. Attyla, I. 117, 234; XIV. 171; XXII. 145; XXXIX. 69, 87. AUlban-Mirotichy, XIX. 183. Aubeton, IV. 61. Aubin, XXXVIII. 201. Auer, XI. 366. Aufrecht, VII. 216. August III, XtXlXIX. 315, 397, 414. Augustin Franc., xXXV. 41. 42, 46. Augustyn Św., I. 227; VI. 21, 227,3:23; XIX. 111; XXIII. 12; XXXI. 13. Au1ard, XXXVI. 157. Aureliusz Cezar, XtXiXIiX.358. Azrelly Kazim., X. 44H; XXXIX. 589. Ausfeld A. XVI. 283. Avicenna., (Abu-Ali-i'bn-Sina), XlX. 150; X:X:XVII. 296; XXXIX. 353. Avril Ph., XXXIII. 137. Aylward M., XVII. 112. Azoulay, VII. 83. Aż-Tauke, chan, V. 107. B B. J. K., XI. 184. Babcock, XVIII. 229. Babelon Ernest, VII. 299. Babiak Mich., czl. T. L., V. 200. Babic L. , XtXtX,VII.434. Babirecki Jan, VII. 237. Babraj Jan, X. 448, 450. Bacciarelli M., XXI. 41. Bach A., XJXIXVII. 448. Bach Iv., X;X;XVII. 433. Bach Jan Sebastain, I. 141. Bachauer, XXI. 164. Bachmann Alfred, XIXVI. 89, 90, 102, 127, 130, 132, 140. 150; XXVII. 161, 168, 200, 201; X!XIX. 121, 154. 211; XlXlXI. 163; XXXII. 186, 188, 194; XXXIII. 147; XXXIV. 258, 291, 298;XtXXV. 172; XXIXVI. 74, 75, 78, 408;XX;XVIII. 217. Bachmann I., XV. 145; XXIII. 172, 173; XIXV. 135, 136, 140. Bachofen J. J., I. l4. 36, 37, 68, 145; II. 97; IV. 354; V. 84, 203; XIII. 56; XVII. 32; XXXVI. 355; XXXVIII. 10, 11, 15. Bacon Roger, alch., XXVI1.9O; XXXIII. 137. Badańczyk Ferd., czl. T. L. II. 96~ Badecki Kar.; XIX. 144; :XX. 314;: XXI. 27'1-276; XXXVI. 66, 75. Badeni J., II. 89, 186, 188. Badeni St., XX. 313; XXXV. 10.31;. .xXXVI.5. Badius J., VI. 359. Badura, XVI. 109. Badura Wine., VII. 111; VIII. 223,. 3'94; I'X. 89, 90, 93." 123, 189, 190, .197, 202, 280, 294--297, 299, 306,' 410, 418--420; X. 31, 352; XVII. 254; X!XJXV.40. Baechtold ...X'XI. 168. Bagiński M., XXXIX, 367. �Hi·------·-·-----·-------!! 880 Bagley, XiX'XVI. 187. .Bagnicka H., XXI. 117. Baidoff-Grossowa P" XXXV. 168. Bajza Józef, XXXII. 9. .Bakon Fr., XXI. 82. .Bal Stanisław, czl. T. L .., I. 32; III. 381; IV. 106, 107, 111, 114, 235, 236, 342; V. 89,. 90, 195, 287; VI. 218, 224, 313, 413; VII. 100, 103, 105, 107., 109, 23,3, 234. 338; VIII. 99, 220, 330; łX. 100, 425, 426; X. 115, 118, 234., 4169;XI. 93-95, 98, 272, 323, 417, 419, 42Q, 421. 424; 'XII. 98; ,XIII. 78, 7'9, 168 265, 351; XIX. 311, 313, 320; XXXVI. 5-1,53. .Balaban M., XIII. 67, 68. Balasits Aug .., czl. T. L., IV. 347. :Bałbin, XVII. 28. Baldassaroni organ., XXiXVII. 423. Balde Jakub, VII. 41. Balenovic V" XXXVI,I. 429. Bally, XXXVII. 315. Balflour H., XIXIII. 35. 'Baliekd, czl. T. L.., VIII. 33'5, 442; XIII. 119. Balicki Sto Wit., XCXJXIII. 147. Balińsroi, XXXIX. 368. Baliński K., XXVIII. 201. B alińsk i Mich., V. 25; VII. 115, 223; XIII. 154; XXVII. 104. Balogh L., XXXVIII. 3,61. Balowa,. XXXIX. S03. Baltazar z Opęcia, iXlXV. 47. Balzer Oswald, III. 3e9; IV. 336, 337, .350; VI. 223; -X. 130; X]1X. 73, 74; IXIX.2, 6, 156; XXV. 17. Bałalbian Józef. ezl. T. L., III. 96, 190; X1X1XV.10. Balaban Majer, XlXX. 23,3. .Bałakirew M., XVI. 1·63. .Bamberger S., rabin, XXV. 133. Bambergowa Fanny, XXXV. 172. :Banach Paweł , XXX. 153. 88t Banach T., IV. 114 117, 342; V. 98; VII. 234.; XlXVI. 140. BandorkoWlicz Jan, astrol., X.XVII. .87. Bandrowski E. czl. T. L., n. 2i88. Bandtkie J. S., XIII. 96; XIV. 27; XXVIII. 137; ·XXIX. 60-62; XXXI. 111. Bandura W" XlXI'X. 172. Banier, VII. 339. Banl1basz Stanisław.,. czl. T. L. X. 237, 463, 46'7; XiXI. 80; X,XVI. 114; XXVII. 68; XXVrII. 255; X!X.rX. W8;XXX. 244; XXXI. 149; XXXIV. 2'98. Baran Józef, naucz. czl. T. L., III. 385; IV. 114. de BarandialI'an, prof, X:XI. 2'69. BaraIl!iec~i~. dr, XlXI. 52, 53; XXIII. 148; IXIX1XN.Ui,. 2'9; xXXVI. 34 Baraniecki Adrian, dr, czl. T. L., XI. 320. Barankiewicz SZ" XJGX])X. 5-80. Baranowska Cel., czl. T. L., l~. 310. Baranowski, xxxnx:. 52'5, 625. Baranowski A., XXXVI. 35, 38. Bar.anowski B., 1.32.. 26,7; IV.342,34'5. Baranowski Boleslaw, XX. 311, 314, 320. Baranowski J., I. 224; XXVIII. 163. Baranowski M.; czl. T. L., I. 2.24. Barański A....II. 96; III. 86. Barącz Sadok, III. 209; IV. 154, 259, 268; IX. 427; X. 371; XXVII. 35; XXx.. 222; XXXI. 121, 124, 127, 13Q, 131; Barącz Stanislaw .. czl. T. L., VII.340. BaI1berini Raf., XXXIII. 138. Barbi, org., XXXVII. 402--404. Bardawelidze, etno gruz., XXXLX . 96. Bardei F., czł. T. L., VI. 224. Bardossy-Schmauck. VII. 199. Barewicz WiJtold, czl. T. L., II. 96. Barić H., X'X1V.125. Barjattarovic M., XiXlXVII. 436. Barkechli Mehdi, XIXXVIII. 475. Barlsch, IV. 284. Bernard, XV. 141. Barocelli !P.. XX,XVII. 360. Barons, XiX!JX. 164. Barszczewski J., XXVII. 156. Baszezewski S., IX:. 34'3. .Bartels Max., 1.53; IV.'96; XiXVIII.9. Bartha, XlXlXVII. 353. Barthel de Weydenthal, XiXI. 161, 162; X,XIII. 159; XXVII. 186. de Barthelem~, II. 108; XXII. 147. Bartholomeus. X!XVII. 60-62. Bartocha Rostislav, XXiXIX. 427. Bartold W" XVII. 2,66. Bartoli, XlXiXVII. 362. BaI"tosiński J., cz!. T. L., I. 268. Bartoszewicz J., XXXI. 111. Bartoszewicz Kazimierz, I. 187; IV. 392; iXl:lW'HJ. 186. Bartoszewicz Z .., I. 20. Bartos Franciszek, II. 32, 95; lV. 3~1; VII.97; VIII. 3216; X. 141; XI. 322; XVII. 23. Bartóky Józef, XXXV. 1719. Bartram N·., XVIII. 229. Bartsch Chr., IV. 390; VIII. 325. Bartynowski Władysław, III. 189. Bartys J., x.x...XVI. 299. Baruch Gustaw.. II. 358. Baruch M., !iX. 311, 419; XIV. 311; XVII. 72, 73. Barwański A., XIII. 17, 18, 94. Barwilński B., XXVI. 140; XXVII. 111; X2LX.IX. 179. Barycz Henryk. XXX'III. 147• Baryka Pi!otr, X. 333; XIII. 149, 150. BaseVli Camillo, XlXV. 141. BasHius Walentyn, alch., XXVII.91. 56 Lud - Tom XL Basiner O., XVI. 23. Basiński St., XlX. 155. Bassanowac dr .•.IV. 266. Basset R., V. 181, 183, 268, 273; XV . 143; XVI. 44. Bassin Bern, XXVII. 76. Bastian Adolf, l. 150; II. 110, 179; IX. 232; XI. 103; XV. 18; XX. 17,9; XXI. 84, 91; XXII. 19; XXVIII.226; XXIX.l2:2; XXXIII. 143; XXXVI. 118, 218, 3'54; XXXVIII. 201; XXXIX. 26. Bastrzykowski A., XXV.135; XXVI. 150; XIXVIII. 248; XXXIV. 147. Bas Franjo, organ., XXXVII. 426, 427. Batchelor J., XVIII. 90. Bateson Grz ....XXXVIII. 393. Bateson H., XXlX,IX. 45. Batko Walerian, XXXVIII. 661. Batko Z.,XlXVIII. 151. Batky Zy:gm., XJXV. 131, 132; XXVI. . 128; XXiXIV. 84, 115; XXXVI. 353. Bator B., czl. T. L"1 VIII. 335. Batowski Al., XiXVI. 92, 93. Batowski Henr., XXV. 105, 108; ;XiXIX.19'7;XXX.264, 266; XXXV. 179; XXIXIX. 442, 443 604. Bauda K., czl. T. L., V. 391. Baud-Bauvy D., XXIX. 207; . X,XXVIII. 477. BaudoUlin de Courtenay-Ehrenkreutzowa Cezaria, XiXI. 103; XXIII. 162; XXVII. 157, 161; XiXVIą 113, 114; XiXiX. 262; XXXI. 163; XXiXV. 172. Baud10uin de Courtenay Jan I. 29, 64, 187; III. 3, 283; IV. 338; XIV:. 48, 2122,534; V. 197, 289, 320; VI. 415; VII. 98, 237; VIII. 77, 78-83, 161, 222, 324, 432; IX. 9~, 316, �882 422; X. 462, 463; XI. 112, 321, 34{); XV. 150; XVI. 416; XXXVI. 35, 40, 46; XXXVII. 314. Bauer M., xxV. 126. Baum Otto, XXXVIII. 354. Bauman E., X'XXVIII. 469. Bauman O., XXXVI. 3:J7. Baumgarten A, XXXVI. 139. Baumgarten Johann (Pomarius). XVI. 360. Bauquier Ch., XV. 34, 3'5. Baur, XiXI. 243. Baworowski W., organ., XXVII. ~4, 99. Bayer, Xl. 111; XX. 2,52. Bayger Jan., czł. T. L., I. 2'68; VI.21, 200, 222; VII. 100, 103, 234, 338; VIII. 98, 220, 221, 330; IX. 100.. 425, 426; X. 118; XVI. 39; XXI. 132; XXII. 161; XXXIX. 2.51. Bazyli, autor staroż., X,XXI. 13. Ba·zylik Cyprian, druk., ·:tn. 109. XXJnx. 3'18. Bachtold ........: Staubli M., X:XVI. 96; XXVII. 142; XXVIII. ~5; XXIX. 121;XXX. 250; XXXI. 45, 144; XXXIII. 13'8; XXXIV. 279. Baker H., XXIXIII. 145. Bączek A, XXVII. 168. Bądzkiewicz A,.XXXVII. 158. Bąk st., XiXVII. 168;XXIX. 1; XXX. 259; XXXIV. 291; XXXV. 179. Bąkowa J .., czł. T. L., VI. 320. Bąkowska A, VIII. 111. Bąlrowski KI., VI. 319; VII. 238; IX. 311; XIII. 61; XXVIII. 134; XXXI. 107. Beach, XXXVIII. 64, 85. Beaddolf, VII. 61. Beals R., XXXVIII. 394. Beauplan, IX. 147; XVIII. 200; XX. 189. Beauquier. VII. 81, 84. Bebel Henryk, I. 20; XXXVI. 355. Bechmann Fr., XlXVI. 99. Bechstein, IX. 289<-291; XVI. 20. Beck H., XiXiXIV.2. Beck P., XVI. 111. Becker Ph. Aug., XV. 171; XX. 237, 238. Beckherrn C ... III. 189. Beddoe, XVIII. 230. Bedier Joseph, XV. 259; XX. 238; XiXVI. 101. Bednarik Rud., XXXVII. 351; X)QXVIII. 356; XXXIX.427-429; 430---435. Bednalt'ska Joanna, inform., V. 220. Bednarski Jan, in~orm., XXX. 199. Beech M. W. H .. XVII. 111. Beecher Stowe, X. 2:22. Beer AUr., czł. T. L., V. 200, 272, 289; VI. 316, 317. Beerowa M., czł. T. L..,. V. 290, 295. Beethoven L., XIII. 174. Behem Baltazar, XiXlXIX. 346. Beil Otto, XXIX. 127. Bekerman JÓz., X1.X1XI. 163. Bekker, VII. 80. Bel A, XIV. 311; XV. 142. Bel Maciej., VII. 7,5. Bela Vikar, VII. 83. Be1icer W. M., XXXIX. 98. Belie A, XiXV. 120. Beltz R., XXVI. 142. Bełcikowski A, IV. 262. Bełm Stanisław, I. 267. Bełza Witold, XiX. 317.., 319; x..XI. 271-273; x...XXVI. 66. Bełza Władysław, XIII.l49, 151, 154, 156, 158. Bełzka Zofia, XXXI. 163. Bembus Mateusz, .. astral., XXVI'I.87. Benedickt R., XXXVIII. 392, 395, 399. Benedykt, chirurg poznański, XXVI. 12. Benedykty, prof.. II. 4. Beneke Kar .., XVI. 114. Benet Edmund, XiXI;X. 85. Benfey Teodor, I. 12, 13, 110; VII. 4.(); XV. 20, 1950-197; XVI. 357; XXVI. 101; XiXVII. 2. Beniowski M. A., VIII. 98. Benis Artur, XI. 327; XIX. 112; :XXVII. 102. BenniQwa.,. X. 461. Bensdorf Józef, XV, 143. Bentke Maks, VII. 111. Bentkowski F., XVIII.130; X,XXVII. 157. Bequinot, XXXVII. 361. Ber Wikt!o.r, XXXIV. 154, 155. Berdiers, XiXXIX. 424. Berent Wł. XXXI. 126. I3ereś Eug., .XlXiXIV. 142. Beretta· H.,dr; XXIX. 205. Berg Gos'ta, XIXlXIV. 283; X,XXI.x. 132. Berger S., XXII. 140, 141. Bergk T., V. 178; XII. 163. Bergmann. XI. 366. Bergson H., XXlXVIII. 412. Berka Aleksander (Biskupski), VII. 97; XI. 91. Bernacki Ludwik, X. 334; XIII. 78, 168, 169, 265; XIV. 195.. 196. Bernadzikowski, czł. T. L. III. 100, 289. Bernard W., XI. 104. Bernardy A, XXIX. 207. Bernat'z Krakowa, astraL .. XXVII. 86. Berneker E., II. 188; XV.57, 58, 150; XVII. 220, .230; XXIII. 47; XXXIII. 29; XXXIV. 117. Bernstejn Ign., I. 185; VII. 236; XV. .143; XXIV. ~3. Bernstejn Mich., XIV. 402. Berson. XI. 203; XXX. 235. Berson Seweryn, VII. 224. Bertram H., XXV. 141. Berwiński Jan, XXXVII. 142. Berwiński Józef, XXXVII. 143. Berwińs'ki Ryszard, IV. 266, 268; XII. 169, 174; XIII. 294; XVII. 150-16; 21. 31; XIX. 126, 145, 147; XXIII. 167; xx.XVI. 8, 12; xx..XVII. 141-148, 150, 152, 154 -159; XXXVIII. 219; XXXIX. 626. Bethe Erich, XX. 216, 242. Betleja T., XXVI. 128. Bettmann, XXXVII. 336. Beyer Hermann, XV. 142. Beyer P., XXI. 168. Bezsonow P., XXXII. 89, 101. BezzenbergierA., IV. 170, 396; IX. 249. Bel Matyas, p. Bel Maciej .. VI. 278, 200, 366; VII. 75. Bębynek W., XXXVII. 170. Białek Władz., XXXIII. 147; XXXIV. 298. Białkowski Leon, XXVI. 140; XXXVII. 4.75. Białobrzeski M., XIX. 117, 153. Biasutti R ....XXXIII. 144. Bidermann, VI. 27'8, 27:9; VII. 197: Biechański W., czł. T. L., VI. 224. Biedermann H., XI. 366; XXXIII. 819, 104. Biedrzycki Stefan, XVIII. 121. Biegele.isen Henryk,. I. 29, 30, 32, 222; II. 92, 93; III. 92, 93; IV. 48, 50, 55, 518,59, 158 264, 4{)0;V. 28, 33, 39; XI. 321; XV. 44, 249, 250, 252; XiX. 154; XiXVI. 109, 150; XXVI1.153, 154.,168; X.XIX. 164. 199; XXIXI. 163; XXXIII. 147; XXXIV. 295; XXXV. 64 66, 67, �~84 69, 184; XXXVI. 35; XXXVIII. 217, 218; XXXIX. 619. Biegeleisen L., XXlXIX. 5:96. Biegunowski M., XX;XIV. 298. Biela Jan, VII. 225, 340; XVI. 235; 0mCIX. 17'9. Bielawski Marian,astroL., X'XVII. a7. Bielawski T., X)X1XVII.289; XiXXVIII. 257. Bielecki Jan, VII. 235. Bielecki Szczepan, XIII. 246-249 .. Biel€cki Wł., czł. T. L., VIII. 224. Bielenstejn A, III. 85; XXXVI. 200. Bieleś Jan.. VIII. 334, 442; IX. 20a; OC. 93. Bielewicz Ant., czł. T. L., VIII. 112, 331. Bielicki Stan., XXXII. 49. Bieliński, xxxrx. 28, 418. Bielowski Aug., V. 371;, XII. 95; XIV. 2&:29, 36, 37, 4()-42, 51, 53, 66; XVI. 258; XVIII. 131, 132; ~VII. 145. Bielska Elzbieta, czł. T. L., II. 96. Bielski- Joachim, XI. 300. Bielski Marcin, VII. 30, 94, 115; lXVI. 412; XtX. 132; XiX. 12-14 23, 39, 87, 91, 110, 119, 120, 129, 132, 154, 193, 196; XXXVII. 280, 281, 284, 300; XXXVIII. 253, 283; XXXIX. 295, 3'()2, 3.w, 341. Bień A., XXVII. 168. Bieńklo.wski J .., V. 190; VII. 23'1; VIII. 92. Bieńkowski Kazimierz, czl. T. L., VII. 111. Bieńkowski P., XXVI. 142. Bi€rmann, XIII. 61. Biernacki, czl. T. L., I. 64. Biernat z Lublina, XDX. 81,. 82, 94, 100; ~X. 91, 150; XXIV. 96; XXXI. 124-126. ',. '( l· ;1 ~85 Bieroński J., czL T. L., VI. 219, 224, 314; VII. 110, 235; VIII. 109, 221. Bieroński W., czL T. L., I. 64; VII. 110. Bierska Franc., inform., XVII. 60. Bilbo, XXXIX. 425. Bilińska Agnieszka, inform. VIII. 417. Biliński F., IV. 231; VI. 224. Biliński T., XXVII. 168. Binarow.a, XXX. 244. Binkiewicz E. R., XXXIX. 422. Birdwood George, XXIII. 176. Birecki Tad., XXiXI. 167. Birk SixL, XVI. 360. Birkenmayer J" XXXIV. 291. Birkenmayer L., XXVII. 81. Birk€t~Smith, XXIX. 135, 136, 13B; XXXI. 153; XXXIX. 92, 93, Birtinger, XVI. 15. Bi'skupski L.., p. Berka Aleks., V. 32:();VII. 97; XVI. 2·35, 416. Bitner Z" VII. 94; VIII. 809, 219, 220. Bivont K., V. 179. Bjelokosic, V. 2'80. Blach Samuel, XlXV. 134. Blackmann B. A .., XVII, 112, Blade, VII. 83. Blahy A, XXXVIII. 357. Blajda Cz., XXXVIII. 222. Blanc G. A, XXXVIiI. 360, 3·62. Blanchet A, XlXII., 60., 61. Blatt Gerson, II. 7'4, 188; VII. 111. Blau Józef, XI. 212; XII. 339; XVI. 115. Bleck D. F., XXXVII. 89. Bl€ichsteiner, dr.) XJXVII. 150. Blemont, VII, 83, 84. Bleurer, XiXIII. 54. Blicharzowna W., XXXIV. 291. BlinJo.w A J., XXXIX. 56. B1iziński JÓz.. XIII. 152. ł Bloch Adolf, IV. 327. Bloch Mojżesz, IV. 184. Bloete, XV. 183. Blow Samuel, XXX VIII. 86. Blumberg Maria, X. 368: Blume E., XXI. 28; XXV. s. II, BlumenJbach IV. 61; XiXI. 82. Blumenfeld, inform. leśniczy, III. 226, 228, 242, 250, 2~1. 272. Blumenfeld Ch., X1XiXI.163. Blum-IKwiatkowski, XXXIV. 290. Blumówna Helena: X1XiXVIII. 335. Bliich€r, XUI. 7~. Bliimml E. K., XV. 47, 144; XVI. 335, 411. Blachowski Stef., X;XIX.269. Blachut Augustyn, XI. 196. 3U. Błażewski M., VII. 30; XXXI. 126. Blażowski Marc. XIV. 86; XXXIX. 32'9. Błoń·ski I., XXXVIII. 462. Boas F., XXXII. 101, 112, 121., 123, 126, 144; XXXVI. 113. Babek Wład., XlXV. 141. Boberówna J., rys ..' VIII. 335; X. 178-180, 185; XJXiXV.13. Bobiatyński Ignacy, XlXJXI. 29, 30; XXXVII. 289. Botlkowski Ad., XIXIXI.163;X,XXIII. 147. Bobowski M,. XlIX. 'l()5; X.X. 70.. 154. Bobrowicz Łukasz, ezl. T. L., I. 32. Bobrzyńska Bron., czl. T. L., I. 224. Bobrzyńska M., czl. T. L .., VIII. 335. Bobrzyński, XIII. 61; XlX. 41, 42, 156. Babrzyński Mich., X1XJXV.8, 179. Boccacio. X. 366. Bocaric Sp., XXXVII. 430. Bochenek Adam, X. 127, 472. Bocheński Zbign., XXXIII. 147. Bock, XV. 251. Bockhill W. W., V. 293. Bocza·równa B.. XXXVI. 84. Boczarski, XXIV. 95. Boczkbwski P., ofiar., XXI. 42. Boder-Sauer Dorota, XXXIX. 508. Bodin J., XXX,XVI. 185. Bodinus, XIX. 144. BodjanskL XXI. 162. Bodowski, alch., XXVII. 93. Bodrero Emil, XXIX. 201, 206. Bodzanta, II. 313. Boege W., X.XXIX. 269, 270. Boehm Fr., XXXVIII. 194, 202. Boer R. C., XX. 225, 245. Boermann Wil., XXXV. 1719. Boettischer Ad\oolf. I. 221; II. 189; III. 86. Bogajewskij, XXXIX. 67, 70. Bogatyński Wlad" XVIII. 58; X:XVIII. 163, 165, 168; XXXI.l63. Bogatyrew Piotr, X!XV. 121: XXVI. 126; XXI'X. 1()7; XX:XIV. 296; XXXV. 129; XXXVII. 3'50; XXXVIII. 3'52; XXXIX. 27. 28.. Bogdanow Anatol, XXI.98; XXXI·X. 3r 78. Bogdanowicz A. E., IV. 392; V. 45; XVII. 39. Bogdanow~czówna, XV. 71. Bogiszic Baltazar, V. 280; XVII. 106; XIXliX. 112; XXXIX. 163. Bogomiłow B., XXXIX. 13. Bogo,raz-Tan W. G.., XVII. 51, 265; XXV.2; XX'XVII. 100; XXXVIII. 346; XXXIX. 3. Bogucki M., czl. T. L" V. 295; VI. 316. Bogusławski, XXIV. 87. Bogusławski E., VIII. 111; IX. 196; X. 12'6; XVI. 335. Bogusławski W., VII. 237; XXXIX. 5'73, 603. Bogusz Adam. X:XI. 56. Bogusz Michał, czł. T. L., II. 288. �886 Bohdanowicz, II. 210, 211, 217; III. 384; IV. 370; VI. 18, 19" 26, 231. Bohm Jarosław, XXXIX. 427. Bohomolec Jakób, XIII. 232, 255; Xlxv. 78; XXiXVII. 304-306; XlXXVIII. 264; XXXIX. 304. Bohusz, XII. 171. Bohuślan, XXX. 229. du Bois Cora, XXXVIII. 3M. Boisacq E., XXXIV. 4. Bojanowski, E., IV. 59. Bojeczko M., inform., XXVII. 31. Bojko Jakob, IX. 88, 89., 259; X;XiXIX. ą03. Bodrini M., XXXVI1.30o. BolesŁaw. II, ks. Śląski, XXVIII. 123, 127. Bolesław II. XIII. 37. Bolesław Chrobry, p. BolesŁaw Wielki, II. 116; VI. 282; XIII. 53, 55; XIV. 315; XIX. 75; XX. 215; .xJXV. 105. Bolesł.aw Długi, II. 116. Bolesław Krzywousty, II. 116; VII. 162, 163; X.XXIX. 3S0. Bolesław Ły'sy, XIX. 127. BolesŁaw Śląski. XIII. 61. BolesŁaw Śmiały, IV. 52. Bolesław Wi'elki p. Bolesław Chrobry, II. 78, 139; V. 299. Bolesław Wstydliwy, VIII. 262; XIII. 59; XIX. 145. Bolesławiusz K., XXJXVII. 286. Bolko, II. 195. Bolklo Cieszyński. II. 124.. Bolko Opolski, II. 124. Bolinder Gustav, XXVII. 155, 168; XXVIII. 249, -?50. Boloszjel T., IV. 95. Bolte J •.. XV. 144; XVI. 321, 356; •XlXlr. 209; XXVII 2 26, 30; XlX'VoIrrI. 194; xxx.' 83, 104; XXXI. 23, 125, 12& 134; XXXII. 2., 149. v. Bolz Rufach p. Rufach v. Bolz, XXX. 171. Bolsunowsk,i K., czl. T. L., II. 189; V. 89. 100, 293, 294; VI. 222, 306; VII. 238; IX. 195; XI. 417; XVI. 335. Bombadilla, XXXI. 128. Bonaid, IV. 356. Bonarek st., XXVI. 140. Boncherie N., XXXVII. 576. Boniec!{i, X'XI. 130. Bonvensin de la Riva, XXII. 71. Boomans Danis, XXVII. 153. Bopp Fr.,.. I. 98, 100, 101; XXXVII. 310-312. Borawski Aleks., XXI. 246. Borbiro, V. XXXVIII. 470. Borchardt JÓz., XIV. W7. Bordier, XXX. 11, 12. Borelli J., VII. 64, 65. Borenstejn bursztyniarz, XXXIX. 403. Boreux Kaml, XIV. 193. Borkowski- woj ew. poznański, XXVIII. 125. Borkowski Ad., XX.XIX. 291. Borkowski JÓz., XIII. 152, 159;. XIV. 243. Borkowski Stan., XXXV. 172. Bornemann S. V. O., XXXVII, 38.. 68. Bornstejn J., VIII. 89. de Boron Rob" ·XVI. 218. Borowiecka T., VI. 219... 224, 314; Borowiecka, czl. T. L., VIII. 331. VH.235, 238; VoIU.221; X.235, 237. Borowy Biotr,X1XXV. 11. ' Borowy Wacł., XXHI.1.2.3;XXXVI.22 Borucki Aleks., XXVIII. 142. Borucki K., XXXVI. 394. Borysiewicz B., czl. T. L., I. 64. B()rzemski Antoni, XI. 112. Borzyhady, I. 183. Borzyk Hugo, II. 189. Borzywojowicz, XVII. 25. Bosanquet, XV. 141. Bosman, VI. 339; VII. 2. Bossert H. Th., XXV. 106.. 107; XXVI. ISO; XXXIV. 88, 90, 132; XXXV[:I. 289.. Bostel F., XXVIII. 161. Boskov:ie S. P., XXIX. 198, 201. Both .. XXXVI. 149. Botto Jul., V. 303, 30'7. BougainV'ille, podróżnik, XXXVIII. 278. BiQugerte, II. 98. BougIe C., X:XXVI. 146. Bourbon de stefan, XXX. 91. Boure Henri. XXIX. 134. Bourke J. G., XVII. 3. Bouron Etienne, III. 171. Bourton, VII. 80. Bouthors, II. 108. . Boven, V. 293. Boyd W., XlXXVIII. 400. Bockel O., XV. 144.. 145; XVI. 417; XiX.!. 167. Bockenhoff, XV. 144. Bohm Fr., X\XII. 36; XX'XIV. 17.. Bohme E .., x:xrx. 151; XXlXIII. 45, 47. Bohme Magnus, I. 184; Ill. 171, 172. BOhtling K. O" XIII. 162; XIV. 243; XXXVII. 109. BOlsehe Wilhelm, X. 432. Brachvogel A. L., XXXIX. 3,10. Bracia Joannes et Olaus Magni, . XXXIX. 350. Bracman, XXXIX. 278. 282. Brae V., IV. 265. Brailoil C., .xXXVIII. 47'5; XXXIX. 499. Brajersk.i Tad., XXXVII. 372, 448, 450. Brarnberger J., XVI. 232. Brandes K .., IV. 356; XVI. 320. Brands<:h Gottlieb, XVI. 111, 114. Brandt Ad., XXXIII. 137. Brandt B., XIXIII. 148. Brandt J., IX. 299; XI. 353; XXVIII, 180, 182; XXXVIII. 369. Bransford J. F., V. 293. Brant •.XIII. 157. Le Boos G., XXXVI. 154-155., 157. Bratanic B. XXXVII. 427. Brauta Br., XXVI. ISO. Braun, I. 92. Braun A" XX-'V'I,])I.163. Braun Charles, XX'XV. 179. Braun Radcliffe A. R .. XXXVI. 111, 117. Le Braze Anatol, V. 269; X. 221. Breal€ M., V. 178. Brebent, ViI'I. 7, 23. Brehm, II. 104; XV. 182. Breitmeier Miecz., XXXIII. ]47. Bremeński Adam, XXXIX. 350. Brennekówna Miecz., XXXIII. 147. Brenner O. dr, IV. 1,17, 279. Brensztejn, III. 190. Brensztein Michal, VII. 337; VIII. 88; I,X. 301; XI. 203; XIII. 344; XVI. 318, 319. Brentano, V. 370; XX. 218. Breonio Veron, XV. 142. Brettschneider H. G., XXXVIII.290. Breughel Piotr, mal., XXXIX. 32.7. Breuil H., XXVI. 33; XXXVIII. 30. Brew J. O., XXXVIII. 397. Breza Krystyna, XXXIV. 298. Brezgo Bolesław, XXV. 52; XXVI. 127, 142. Brgi.c L., XXXVII. 434. v. Brie L., XXXIX. 154. �888 Brinton G. Dan., VI. 216; X:X:I. 84; XXXVIII. 13, 15. Bri?Con S., XXXVIII. 47,6. Broca P.,' I. 225; IV. 61, 66; XVII. 242; XVIII. 232; XXI. 4, 5, 8, 16, 98; X:XlJ. 14'3; XXXVI. 71; XXXIX. 78. Brockhaus, XXXII. 103. Brockhausen Elsa, XVI. 114. Brodackli, czl. T. L., V. 28-9. Brodnicki, XII. 139. Brodziński Kaz., III. 354; IV. 32.; 33, 37, 47; VIII. 209; I'X. 31; X. 195, 237; XII. 17,1; XVrII. 130; XXII. 1319;XXIXVII. 308; XXXIX. 303, 428, 578, 581. Bnomowicz J., czl. T. L .. VII. 338. Bronicz S., XXXVIII. 451, 457. , Broniewski And., czl. T. L., I. 32. Broniikows~i Kazimierz, czl. T. L., I. 32. Bronisch Gotthelf .. 111. 86; V. 180; IX. 91. Brooks, XXXVIII. 344. Brooms F. iR., X;X:XVil'II.387, 3'99. Bros Chanoine, XlXI. 269. Le Brosses, VII. 33i9. Brossig Alf., XXVII. 165, 168; . ,XlX:XV. 17'9. Brossman WI•. czl. T. L., VIII. 112. Broszek, XX. 273. Brown A., XX:XVIII. 8. Bli(}wn Mason I, VI. 23. Browne Wade, podróżn. ang., III. 235. Broz J., XXV. 95. Brożek Jan, astroL. XXVII. 87; XXIXI. 163. Brożek Ludwik, XXXV. 172; XXXVI. 396. Bruchmann, XX. 207. Bruchnalski Ą, XXXIV. 265. Bruchnalski K., I. 30, 32, 61. 62. 889Bruchnalski Wilhelm, czl. T. L., red. "LUDU" IV. 394; VI. 218, 313, 314, 413; VII. 30,100, 150, 218, 338; VIII. 218; IX. 100; X. 375, 376, 460; XI. 92, 93, 95, 295, 296, 321-324, 340, 418, 419, 423; XII. 95, 98, 193, 225, 347, 348; XIII. 75, 78, 164-168, 265, 351; XIV. 195; XV. 46, 158; XVI. 217, 360; XVII. 289; XIX. 37, 8Q, 92, 94, 103, 108, 115; XJ(. 20, 153 297, 311, 314; XlXI. 71, 75, 153; XXIII. 152; XJ(X. 9ll; XXXVI. 11, 40, 53" 60, 62, 66, 67, 69,7G-75. Brudzewski A. :XXXVII. 150. Brues Al., X,XXVIII. 400. Brugger, iX'XXIX. 486. Brugmann, I. 106; IV. 57, 265; X'X!XVII. 311. Brugsch H., XII. 333. Bruinser, XiXI. 17'8. Brun W" :XXI, 70. BruneI J., XXiXVII. 133, 134. Brunhes J.• XXXVIII. 202. Brunner H., XXVI. 8. Brunner K .., \XlVI. 112. Brunnetiere M.,X. 370. Brunon z Lukki, XV. 182. Brunot L., XiXiXIV. 91. Brunow N., XXV. 125. Bruston Charles, XXII. 38, 61. BrUckner Aleks., I. 23, 56.,.223, 224; II. 86-87; III. 85, 368; V, 382; VI. 408" ~09; VIT. 39, 1,65,236" 237, 337; VIII. 94, Ul, 219, 394., 395, 400, 427; IX. 88, 197, 244 413, 415.,. 428; X. 110, Ill, 114, 35L 462; XI. 99, 280, 352; XII. 323; XIII. 13, 49, 3~9; XIV, 35. 65, 158, 315, 319, 350, 352; XV. 143, 150, 222, 249" 250, 251, 253; XVI. 33, 36, 111, 155, 185, 216, 217. 231, ~37, 326. 372, 416; XVII. 22, 2B, 34, 73 115, 124, 164, 181. .i8i; XVIII. 93: 113, 114. 22·6; XIX. G6,' 75, 77-79, 89, 91, 105, 108, 112. ~16, ,118, 125, 130. 144; XX. 11, 71, 89, 126, 153, 164, 189, 200; XXI. 162, 163; XXII. 2~ 3-7, ID, 11, 21; XXIII. 51, 147, 160, 166; XXIV. 81, 93, 102; XXV. 47, 78, 120-122 124, 126, 141; XXVI. 16, 132..,140, 142; XXVII. 3, 5, 7, 5:9, 108" 120, 121, 143, 152, 162. 168;. XXVIII. IlU, 187, 207, 210; XXIX. 171, 176; XXX. 213, 216; XXXI. 13, 83; X!XXII. 4-6, 177, 17e; XJXXIII. 11, 12, H7; XXXIV. 51, 57-159, 173, 174. 17;9, 18-0, 291; XXXV. 64, 65, 69, 71, 72, 74; XlXIXVII. n, 337. Bry de Teodi:Jr, :XXXI. 128. Bryant, VII. 33'9. Bryce James, VI. 218. Brychówna, XXXV. 180. Bryk J., VI. 224; XXV. s. XI.; XXVI. 131; XXVII. 88, 189, 200; XXX. 187; XXXIV. 2'66. BryI Jan. II. 189. Bryniarska Elżb., inform., XXX. 198 Brzeska W" XJXXVII. 455. Brzęczkowski St., XiXVII. 163; XXXV. 180. Brzostyński Adam, etno muz., X!XXV. 14. Brzozowska St., VIII. 220. Brzozowska Ur., ,XIXlI.19. Brzozowska Fr., III. 85. Brzozowski K. M., IV. 389--392. Brzozowski Kar... XX.I. 79. BrzozQ,wski Karol, I. 32, 194; IV. 58, 156, 160. Brzozowski Stanisław:, czł. T. L., I. 32. Buber Salomon, I. 187. BUlbicz J., XXXIII. 148. Buchanan Je:'zy, II. 98; XXXI. 129., Buchberger, XII. 339. Bucher, XIII. 61. Buchner Eberhardt, X.XVI. 70. Buchner M., I. 153; XiXIII. 34. Buchowiecki J •. XXV. 129. Buchtela, XXVI. 30. Buck P: H., :X::XXVII. 376; XXXIX .. 87. Buckle, I. 10; VI. 208. Buczański W., VIII. 00. Buczek K., XXXIX. 603. Buczyńska M., X:XVI. 128. Buddingh, xXxnr. 11. Budge Wal., !XJVI. 284. Budny XiX. 126. Budz~owski, czl. T. L., I. 64. Budzyński Alf., XXV. s. V Buffon, XlXI. 4. Bug Kaz., XlXV.. 123; XXXIV. 50, 64.. Bugiel WL IV. 46, 59; VII. 79, 83, 88; ViU. 212; X. 35'1; XV. 39; X:Xll. 1~; XXV. 141; XXVl!. 3•. 5; XXIX. 164; X'XXJ:I. 3, ~. Bujak Fr., V. 3'91; VII. 3,31; VIII.. 111, 168, 317; liX. 253; X. 92, 332,. 366, 47,2; XI. 181, 224, 418; XIII. 61; XVI. 56" 5'8, 59; xVn. 124, 206, 211; XX. 15·6; ,:X;XI. 49, 71; XlXII. 162, 163; XX.UI. 150, 160; XlXV. 2,9, .. 32, 33, 99; XXVI. 140, 143; X.XVII. 87, 149, 175; XXIX. 125; XXx. 242; XXXII. 1; XXXIII. 148; XXXIV. 291; X0{IXV. 30, 31; XXXVI. 74, 78, 223 225 226. 228, 242, 2~ 50, 378; XJX~VIII. 451, 45·7; :X;XXIX. 595·, 596. Bujak Marcin, IX. 293. Bujak S., X.XV.I. 143. Bujnicki Kazimierz, VII. 207,. 229. �891 890 ~-: Bukowiński Wł., VII. 37. Bukowski Jan, mal.,' X. 106; XV. 37tl; ,x)GXV. 30, 37. Bulat P. K., XXV. 121. Bulanda Edm., XXXIV. 279; XXXV. .180; XXXVI.32 .. 107, 368; XXXVII. 32, 360, 380, 410; XXXVIII. 28, 214, 222, 367, 451,.. 452. Bularda J., XXXVI. 394. Bulas K., XXVII. 165.. 168. van Bulek G., X1XXVI. 112, 120; XXXVII. 38, 68. Bulmerinck, X. 245. BuŁawski R., X:XVI. 143. Bulhakow.. XXXIX. 61. Bułhakows'kij, XVII. 25. Bułkowicki, IV. 341. Bunak, XXIXIX. 96. Bunikiewicz Witold, XXXIII. 148. Burchard z Wormacji, X'VII. 37; XIX, 137. Burchard z Wurzburga, XXVIII. 100. Burchardt, II. 216; XXIV. 10. Burchenal El., XXX:VI'II. 478. Burdach K., XVI. 218. Burgemeister, XVII. 2. Burghalter, XXXIX. 507. Burene, XXI. 86. Buronzo Vince21o, XXIX. 205. Bursa Stanisław .. II. 96. Burton, <podróżn., VI. 2'4, 25. Busch, XIXIII. 167. Buschan, XXIII. 45, 46; XXV. 5, 126; XXXII. 9U, 100; XX:XIV. 186; XXXVII. 119, 120. Busłajew lingw., I. 19; II. 114; III. 288; XX,X:rX. Z8. Bussler L., VIII. 327. Buszek J.,czł T. L., V. 391. Butinow N. A., XXXVIII. 351, 354; XXXIX.45. Buttler Woo.XXXIX. 258. Buttmann, VII. 339. Butwiłł Daniel, inform., XIXIX, 57. Buzek JÓz., XI. 426; XVII. 252-254. Buzuk P., XXV. 123. Bużek And., XiX:XIV. 291, 298. Bucher K •. VI. 213, 214; XXI, 168. Buchner, I. 40; 43; IV. 97. Buhler A., XXXl1X. 485,487, 507, 5{)8. Buhler Ch., XXVII. 146; XXVIII. 102. Hillin Stan., XXXV. 180. Buller .. X:XXVII. 315. Bullner Mansfeld, VII. 297, 298. Burger, IV. 34, 45; V. 27, 28, 29; VII. .231; XIX. 69. Bychowski G., XXX. 11. Byhan A ... XXIX. 135; X'XX. 240; ,x,XXVII. 126. Bykowski L. J., XlXI. 132; XXIX. 141. Bykowski S. N., Y..Y..XliI.181. Bylica Marcin, astrol., XXVII. 8r. Byron J., X!XXVII. 377. Bystramowa A., org. ,XXXV. 31. Bystroń Jan Stan., I. UlG; II. 126; V. 292; VII. 30" 3'4, 36, 225; OC:VI. 235; XV:U. 106; XVII'I. 92; lXiX'. 296; XXI. 71, 7'5,93, 162" 173177, 17;9; XXII. 7, 9,63., 159, 160, .163; XXIII. 51, 89, 112, 115, 147, 150, 156, 157, 15~, 161, 187, 188; ;XXIV. 85, 93; X!XV. 99, 103, 104, 121., 123, 136, 141; XXVI. 47-54, 56, 61-63, 66, 89, 12'5, 130, 134; 150, 151; X!XVII. 6, 9, 11, 22, 24, 110, 148, 152, 154, 157, 169; XXVIII 107, 184, 226, 228, 235; XXIX. 120; XXX. 76; 97, 106, 184, 245; XXXI. 83, 161, 163; XXXII. 40, 148, 174; XXXIII. 112, 140, 148; XXXIV. 156, 288" 289, 291; XXXV. 34, 35, 51, 172., 180; XXXVI. 52, 72, 83, .88, 175, 342,408; XXXVII. 339, 418, 449; XXXVIII. 20Z.. 207, 216, 218, 221, 336, 338, 451; X'XXIX. l703, 17<9 ...599, 603, 604. Bystrzycki, VI. 71. c C. Z. p. Z. C., 1. 144, Caesarius z HeiJsterbachu" XIX. 119; XXXI. 129. Cagliostro B., lXXXVIII. 271. Caillemer, II. 298. Callegari M. XJX:XVII. 361. Callier Edmund I. 23. Calmann L. XXV. 125. Cała M., X1XVI. 140, 143. Cambaue P., XXXIII. 17. CameraJrius R. J., .xXI. 229. Camper, IV. 61. Candela P. B., XXXVIII. 400. CantiJpratano Tomasz, XXXI. 17. Canzius, XX:XIIX. 350. Capot-Rey R., XXXIX. 132. car, XIII. 61. Ca:ram.an Petru, XXXIV. 291, 298; XXXV. 172, 180. Carava.glios, XXIX. 20'7; lXXX. 249. Candanus Hier., XXVII. 77; XXXVIII 2'39, 27'1. Carie Ant ... V. 284. Carleton Allen Kemp, XXXIX. 154. Carlon J., V. 81, 274. Carner, IX. 232. Carnoy H., VII. 80; XXI. 269, Caro Jechesk,iel, rabin, czł. T. L...I. 32. Carosi I. F., XXXVIII. 289. Carpini !Plano, XXXIII. 138. de Carpini J., x.X.XVI. 351. Carpzov, X. 251. Carteret, XXXVII. 377. Cartiez. I. XXXVII. 367. Carusi Evaristo, XXIX. 151, 152; XXXIX. 167. Casmann O., XXI. 82. CaS'sel, V. 370; XVI. 15; XXI. 231. Cassirer, X:x.xVEI. 312. Castalli, XXXVII. 3,60. Castren, VI. 244, 322; VII. 28; XVII. 10. Castrin, XXXVII. 103. Castro de Franc., 'XXXI. 152. Cathrein W" XXXVII. 395. Catlin, VI. 230. Cavanna Jan, cm. T. L., I. 32, II. 374. Cavazza F., XXXVII. 385. Cayles, XXII. 61. Cegielski, VII. 227; XIX. 107. Cehak Aug., XXXIV. 291. Cehakówna Helena, XXVII. 192; ~XXIX. 2158. Cekrops ustawod., H. 103. Celicho~ski Z., I. 64, 266; IV. 116, 237; VI. 223; VII. 30, 31; XIX. 8S, 89; XX. 152; XXVII. 108, 110. Celtis, XIX. 124; X!XVII. 77. Cemino C" Xx.:X. 175. Cenar Edward, czł. T. L., II. 288. Cennini, XXX. 171. Cenova Fllor.ian, Ceynowa, I. ZO; V. 321; VI. 310; VII. 97; VIII. 314; XVI. 416; XXII.64; XXIII. 118, 121; XXVIII. 30, 31. Cercha Stanisław, II. 189, 220, 373; VII. 222, 224; XIV. 167; XXIII. 152; XXIX. 102; XXXIV. 266; X,XXIX. ,5IS7,588. Ceremuga Jan, czł. T. L., VII. 110. Ceriton Odo de, XXX. 91. Cerulli E, XXXVII. 360. Cesariusz z ArIeS', XXVIII. 100. �893 892 Cezanne p" XXXVIII. 334, C€zar, I. 151. Cezar Juliusz, VII. 150, 151, 157; XI. 35'2. Cętnikowa St., XXXIX. 367. Chabas, XII. 333. Chadwick Mu.nro H., XX. 216, 231. Chajes J., IV. 346; XXx. 270, 271. ,Chajewsk'i W" p. ChleboradzkiAnt., XXXIX. 413. Chalati.an Bag'rat, XVI. 113. Chalański M., VII. 233. Chalasiński I., XXXVIII. 33, 338; XXXIX. 597. ChalUJbiński Tytus, dr, VII. 225; XV. 157; XVI. 62;XXIII. 148; XXX. 76; XXXI. H6, 148, 149; XXXIX. 315. Chamard E., XVI. 15. Chamber, XIX. 69. Chamberlein, I. 184; XXXII. 154, 1~5; XXtXIX. 424. Chamblis Ch. E., XXXVIII. 405. Chamiec Ksawery, VII. 336; VIII. 321; XVII. 71. Chaminade, VII. 88. Champion E., XXXVI. 135. Champolion, XlII. 332. Chandlerówna Helena, czł. T. L., V. 295. Chantepie de la Saussaye-BerthletLehman, XXXII. 170; XXXIV.2. Chapple E. D., ,XXXVIII. 315, 384; XXXIX. 45, 50, 62. Charcot. VI. 3,99. Charles S. I., XXI. 270. de Charencey, VII. 87. Charpentier I., XXXIV. 65. Charszewski Ign., XI. 30..'1. Chassinet, XIV. 197. Chattopadyay, XXXVIII, 47'6. Charu7.in, Charuzina W., XVIII. 227, 229; XXVIII. 10; XXx. 9; XXXIX 89. Chavannes, XXI. 4. Chełchowski K, XXI. 80. CheIchowski D., dr, III. 325; IV. 49, 159, 167; V. 43, 182, 184; VI. 20; VII. 226, 233; XVI. -350. Chel'bulier A. E., XX,XIX. 499, Cherbnrg Herbert, XXXIX. 176. Cherry Fran!;ois, XXXIII. 137. Chętnik Adam, Ch. A, VI. 116; XXIII. 151, 153, 172, 17(3; XXVI. 127, 151; XXVII. 169, 200; XXX. 242; XXXI. 163, 174; XXXIII. 141; XXXIV. 265, 2'66,291, 298; XXXV. 172, 1l~0;XXXVII. 412; XXXVIII. 215, 230, 440; X,X,XIX. 35'5. Child J., VII. 233; XXIII. 113. Childe V" XXXVIII. 385, 3'97. ChildeLert II, dekret o czarach, XXV.9. Chleboradzki Anton i, p. Chajrewski W. Chelb')\Vsk~ Vin 146; lXV. 250. Chlel:hwski A., XXIII. 154. Chlebowski Br., VII. 237; VIII. 223; IX, 111, 427; X. 239; XI. 419; XXVII. 123. Chlebov's~i Karol, V. 227; VI. 319; IX. ::10, 311. ChleboV\ski P., VII. 42. Chlingp.nsperg-Berg, XlI. 339. Chłedowski, I. 20. Chłopk0wna J., XXVI. 143. Chmar;-yński G., XXXVI. 395. Chmiel Ad., IX. 422; XXIV. 105; XXVII. 161. Chmielewski K., XXXIX. 357, 359. Chmielewski Tadeusz, czł. T. L., IV. 117, 235; V. 198. Chmieliń~ka Aniela, XXV. 141; XXVIII. 28; XXIX. 15'8, 163;., XXXIII. 80, 143, 148,157; XXXIV. 298; XXXV. 172; XXXIX. 619. Chmielnicki st., x..XI. 164. Chmielowska Zofia, czł. T. L., II, 96. Chmielowski B., II. 20; IV. 325; iX:rU. 294; XXI. 231; X,XII. 150; XXUI. .r-67; XXVIi. 123; XiXX. 2oo; XXXVII. 288, 290, 2,91,~, 297, 300, 304-306; XXXVIII. 247, 252, 253, 264, 2.66, 273; XXXIX. 300, 306, 3~. Chmielowski Piotr, IV. 32, 40, 253; V. 23, 28; X. 3'94; XI. 293-2195; 302; XVIII. 122, 123, 125; XIX. 89, 107; XXXI. 12. Chociszewski J., I. 210; II. 12,5;,IX. 293; XIX. 37; XXXV. 12; XXXIX. .57'6. Chodakowski Zori.an Dołęga, .p. Czar_ nocki Adam, II. 94, 95; III. 93, 94; IV. 35, 237; VI. 402; VII. 223; VIII. 426; XV. 137; ,XVI. 269; XIX. 74; XX. 192; XrXII. 154; XXIX. 17'9; XXXVI. 8, 12, 89, 92-94;96>-106; XXXVII. 145, 146, 3'40 ChDrdo~iecki Daniel, malarz tj'lpów lud., XX,XIII. 151;X,XXVIII. 267. Chodynicki K, XXVI, 134; X:XVII. 169. Chodzidło Teofil, XX,XVII. 98; .xxXVIII. 410; XXXIX. 486. Chodźko A, XI.II. 15'1; XIV. 403. Chodźko Dominik, II. 94. 95; IV. 40, 150 251; V. 2B, 39; VIII. 209. Chodźko Dominik, II. 94, 95; IV. 40, 150, 251; V. 28, 39; VIII. 209. Chodźko Ig., XXI. 151; XJXIII. 123. Chodźko Leonard, XX,XIX. 580-582. Chlojnowski, zbiory, XXII. 155. Chojnowski Józef, III. 87. Cholewa M., IX. 132; X:XXVI. 225, 250, 256. Cholnoky E., XXXV. 180. Chomiński, XXIII. 153. Chomiński O., XXX. 258. Chopin Fryderyk, I. 193; III. 122; XIII. 174; XXI. 33,35; X,XIX. 130. , ChoroWoiczowa A, XXI. 165; XXIII. 161. Chotek K, XXVII. 152,200; XXVIII. 240. Christ, XVI. 320. Chro:boczek Eweryk, XXXIV. 291. Chrobot Stan., XX,XUI. 148. Chrzanowska Paulina, XXXIX. 444. Chrzan!owski, p. Chodakowski Zorjan" II. 94. Chrzanowski E., XXJXIII. 8, 18. Chrzanowski Ign., XII. 327; XIX. 75, 81 96 100 103' XX. 154; X,XIV. 96'; X.XVI.' 132,' 133; XXVII. 125. Chudi.akow I., IV. '57; V. 183. Chud7Jiński A, VII. 94; X. 350. Ghudziński Teofil, VIII. 321. Churchill, dr, XXVIII. 8. Chwali:bóg Witold, XII. 189. Chwistek Leon, XXiX. 10; XXXVI. 173, 174; X.XXVIII. 275. Chwojka, VII. 334; X,XIII. 47. ChYbiński Adolf, XIII. 171, 262; XVI. 178; XXI. 29, 71, 75, 00; XXIII. 156, 161; XXV. 141;XiXVI. 125, 143, 1'51; XXVII. 149, 163, 169; XX.IX. 150, 195, 196; XXXI. 146; XXXIV. 291, 298; XXXV. 172; XiXXVI. 74, 7'5, 78, 102; X.X.XVII. 466 467, 469; XXX,VIII. 241, 618. Ciasto~iówna Z., cził. T. L., VII. 335. Cicero Marcus Tullius, pt. Cyceron, .XX. 40. CichaIski W.• XXXVI. 396. �81)4 Ckhocka-Petrażycka ZoNa, XXXV. 172. Cichocki Wł., IX. 208, 427. Cichowiczowa Helena, org., XXX. 268; XXXI. 164; XXXIV. 200. Cichl::>.wiczówna Wiesława, XXIX. 111, 176, 177; XXXIV. 266. Cichowski Mik., XVII. 58. Cicimir,ski, XXXiI. 164. Ciechanowska E., X. 75. Ciekliński P., VII. 30; XX. 37, 109, 151, 209. Ciembroniewicz J., XXVIII. 142. C~emniewski J., IV. 238; XXIV. 95. Cieplik JÓz., IX. 426; X. 280; XII. 276; XIX. 36. Ciemiak Jędrzej, XXVI. 125, 143; XXVII. 168, 169, 200; XX.IX. 126, 207; XXXIII. 148; XXXIV. 291; XXXV. 31; XXXVI. 5; XXXVIII. 615. Ciesielski Teoei, czł. T. L., I. 32; V. 294. Cieśla R., XXVII. 2.00; XXVIII. 47. Ciętak Zdz., X,XXI. 164. Cinciała Andrzej, I. 20; IV. 49, 100; V. 42; VII. 233; IX. 149; XXXIII. 140, 148; XXXIV. 298. Cincjus W I., XXXVIII. 353. Ciochówna M.,. XXI'X. 162. Ciołek Gerard, XXXVIII. 446, 451; XXXIX. 228, 530. Ciołek Kaz., XXIII. IW, Cipriani, XXXVII. 362. Cisek M., II. 199; V. 37, 44, 295; XIV. 171. Cislo R., czł. T. L., VI. 224; VII. 220 Ciszewski Stanisław, I. 1819;IV.,46, 49, 153, 154, 167, 259, 266, 268. 396; V. 42, 143, 146, 181-185... 294; VI. 319., 397. 398; VI.I. 65, 91, 95, 98, 99, 110,168; VIII. 100, 111; .X. 242, 244; XI. 226, 436; XIII. 895 56, 57; XV. 217. 219; XVI. 34, 107. 229, 281, 282, 331-332, 351; XVII. 19, 42, 47, 55--57, 130, 135, 137; 242, 261, 264, 27,0; XVIII. 115, 140, 162, 166; XX. 302, 311; XXI. 70 75; XXII. 152; XXIII. 51, 148, 153· 163,164,166, 174; XXV. 141; xxvI: 49, 00, 89, 140, 143, 151; XiXVII. 143, 183; XXVIII;. 127, 128, 132, 140, 254; XXIX, 104, 162, 174, 176; XXX. 86,2W, 223, 259, 382; XXXI. 107, 108, 143. 164; XXXII. 96, 106, 140; XXXIII. 112,117, 148; XXXIV 266; XXXV. 17; X!XXVI. 12, 5860; XXXVII. 15; XXXVIII. 210, 214,219, 220; XXXIX. 589, 627. Ciuk Fr. J., XXXlX:. 4217. Clark Graham, XXXVIII. 397. Clark W. E., XXXVIII. 399. Clarke, VI. 114; VII. 89. Classen K. H., XXXIV. 266. Clausetti Carlo,. XXIX. 204. Claverts Hans, XXVIII. 195, 196. Cladd, XI'X. 160. ClouS'ton W. A, III. 176; XXX. 89. Cocchiara G., XXXVII. 421, 422. Cach, VI. 367, 372. Codrigan, XII. 15, 16. Coelho, XVI. 3'515;XXXIV. 17. Oo<hn F., XI. 335. Coleobrauck Henry Thom., I. 98. da Colla Francesco, XXXIII.137, 138. Colvin, XXXVI. 187. Comte August, I. 227, 243; IV. 336; VI. 236; VII. 4; XiXI. 82; XXXVI. 140, 185, 354. Condorcet, XXI. 82. Condrigton, XVIII. 25. Conghey I. I., XXXVIII. 400. Conrad, VII. 226. Conrady A., VII. 151. Contenau G., XXXIII. 145, CoJk, podróżnik, II. 99; X'X;XVII. 377. Coon C. S., XXXVIII. 384; 394, 399; XJX!XIX. 45, 50, 62, 425, Cooper Col., XXXVIII. 391. Cooper H., XXXVIII. 129. Cooper J., X,XXVII. 358. Cope Edw., V: 293. Cosquin E., III. 17'9; XVI. 355, 356. Coronini-Croniberg, I. 28. Corso Raphaelle, X;XVI. 100; XXIX. 162, 203, 207; XX,XVIII. 360, 362, 423 476; XXXIX. 161. Corter" XVII!. 106, 107. Cortreius A, XXXIV. 282. Costa Joaquime, XXXIX. 160, 162, 172. Costamagna Jakób, VII. 326, Costenoble Herman, X. 126. Coudry E. W., XXXVIII. 400. Cou};in Aleks., XXV. 11, 12. Couper W., 'X!XI. 4. Courtenay Ehrenkreutz, p. Baugouin de Courtenay. Coussemaker O., XIII. 172; XVI. 15; XIX.69. Coxe Wiliam, I. 147; XXXVIII. 289; XXXIX. 572. . Cranc Walter, XIII. 2 64. Crane Th. F., XXX. 96. Cranz, VI. 115, 229; VII. 58. Cranzius J. Canzius? XXXVIII. 239; XXXIX.350. Crawley F., XVI. 107. Creizenach Wilhelm, II. 89; VIII. 148; XIX. 69. Crescentyn p.iotr, Crescentius p. Krescentyn, XIX. 131; x;x:XV. 65, 68, 72; XXXVII. 283, 284, 289,298, 301; XXXVIII. 233, 234, 237, 240, 244, 245, 2,62; XiXXIX. 294, 296, 300, 336. Creutzer, I. 9. 1 Croce, XXXVII. 315. Crociani Gib,vanni, XXXV. 180. Crooke W., XXXIV. 2. Crot du Charmer, XXXVI. 199. Crowfort, XXXVII. 360. Cruet I., XXXIX. 149. Crusius M., VI. 321. Crustus O., XVII. 101. Csaplovis J., VI. 280. Csorba T., XX·XVII. 357. Cukermann, XXXIX. 34. Cuno J. G., I. 111. Curcie V., XJX1XVII. 430, 431. Curr, XVII. 7, 8. Curtin J., XXXII. 100, 110, 137. Curyłówna,mal., XII. 116, 120, 1Z!. Cvijic Jovan, 'XiXIX. 198. Cybulski'Napoleon, II. 127, 184-180\. 288, 355; VII. 227. Cy'bu};ski Stefan, XX'XV. 100. Cycero n. M. T., VI. 21; Xl" 123; XJXIII. 13; Cicero, XXXI. 126; XXlXIX. 150. Cygaló'wna, lXiXIX. 163.· Cygański Mat., X1XIII. 166; XXXI. .26, 29; XlXXVIII. 245; XXXIX.30t Czacki Tadeusz, II. 45, 114; III. 86, 94; IV.32, 357; V. 79; VIII. 90; X. 242; XI. 171; XVIII. 122, 125127, 131; XIX. 126; XiX. l, 156, XXI. 127; XiXVII. 104; XXXVI. 101. Czaja Stanisław, VIII. 224; X. 348. 367,434; XI. 17, 130, 199,200,224; 435; XII. 35, 122; XIX. 37; XXXI. 60-62; XXXIX. 589. Czajewski Wiktor, I. 221; U. 189. Czajkowski Antoni, X. 388--392, 395; XXXVII. 157. Czajkbwski Michał, XIII. 151;XXiXL 12.6. Czajkowski Stanisław, I. 96; VII. 2()9. 216. �897' .896 Czak i J., XXI. 42. Czako E., XXiXVII. 353. Czambel, XXVI. 94., 110. Czapczyński T., inform." ]X. 408. Czapkowicz B., XXII. 157. Czapla Andrzej, XXXIII. 148. Czapla Fra.nc., XXXI. 164. 'Czaplicka M. A., XVIII. 231; XXlII. 162; XXXII. 149; XXXVII. 211, 212. 'Czarkowski Ludwik, II. 373; VII. 221; XIV. 4tl2; XVII. 256, 257. Czarnecki J., XXXI. 164. Czarnecki T., X'XII. 1£1. Czarnecki W., XNII. 271. Czarniecki Stan., XXVI. 109. Czarniecki Wl., XiX;XIII. 4. Czarnik Br., VI. 223; V. 39. 'Czarnocka, XII. 171. Czarnocki Adam, p. Chodakowski Zorian Dolęga, IV. 33, 34; VIII. 90; 'XiXiXVI. 89; XIXXVIII. 218, 219. :zarnocki Jan, XXVII. l4!9; XXXVI. 89, 90. Czarnocki Napoleon, XXVI. 69. Czarnotulski, XIX. 130. Czarnowska Maria, IV. 32; VI. 203; X:XVII. 156. 'Czarnlowski J., XV. 15 1; XXII. 15,9, 160. 'CzarnowskJi St. VIII. 210, 439; IX. 301; XXVI. 143. Czartoryski Adam, II. 95, 189, 1,92; XIII. 159; XXXVI. 93. 'Czartoryski Aleksander, Ul. 116. Czartoryski J., czł. T. L., I. 191; II, 96. Czartoryski W, organ., XJXI. 2003. 'Czartoryski Zygmunt, czl. T. L., II. 180 .czeboksarew M. N., XiXXVIII. 35,1, 353, 354; XXJX:IX. 31, 56, 63, 70,79. 1 Czebulski Wojciech, Xxx,IX. .340. Czech Henr., astrol., XXVII. 80. Czech Świętopełk, II. 89. Czeczot Jan, III. 104; IV. 42; V. 28, Czechowie, XX. 126, 127, 153. Czecho'wska H., VII. 222; X'XVII.157. Czeczeli Adam, XVII[. 115'. Czechol Sędz~woj, XXV. 47. .44; VI. 4tl1; XII. 186; XXI. 15,1; XXVII. 1.:)6;XXIXII. 21. Czekalski E., XXiXVII. 158. Czekaiski J., XXXVIII. 192, 202. Czekanowski Ja.n. XX. 312, 314-318, 320; XXI. 3, 89, 71, 75, 815, 90; 92" '97, 160, 164; IX1XlH.20. 25, 32, 160, 163; XiXIII. 149, 151, 162, 169, 181; X!XV. ,99,100, 141; XXVI. 37, 8~94, 1219,130, 132, 143; 151; XXVII. 41, 54, 165, 185-192; X1X1VIU. 108; XXIX. 1410, 14,1. .143, 144, 152, 196, 200; XXiX. 246, 253. 200, 261, 271; XXXIII. 144; XiXXIV. 46,51-53, 56, 57, 59, 63; 65, 25'6, 200; XIXlXV. 64, 180; XXIXVI. 9, 20, 3:3, 66, 68, 75. 7'8. 82, 367, 382; XiXXVII. 471, 475; XXXVIII. 150, 202..,210-214, 220224, 313, 319, 320, 361, 451, 452; XXIXIX. iw 175, 426, 438-440, 520, 610, 611. Czelak'owsk}, Czelakowsky, II. 32; VII. 42; IX. 32. Czempiński Pawel, VIII. 128; XXVII. 12:1. Czeplelowski E •..czl. T. L., I. 268. Czerkawski Włodz~ierz, III. 273, 274,27£, 27,9...280; IV. 232; IX. 190; X. 339; Xl. 432. Czermak Klim. I. 192. Czermak W., X. 242; XiXXV. 30, Czermiński M, II. 89; III. 94; VI. 4115; VII. 237; VIII. 223, 319. Czernecow W. N.., XiXXIX. 77, 94. Czernicki Leon, czl. T. L .. VII. 111. Czerny Adolf, p. Cerny, I. 187; VI. 410; VII. 24tl, 336; VIII. 88; X. 461.. 470; XI. 97, 312, 418; XIII. 166; . XVI. 347; XX'X. 246. Czerny Anna, XXXVIII. 462. Czernyszewskij., XiXXI'X. 28, 46. Czerska-Mączyńska Maria, XXXV. 172. Czerski Jan, x.X!XV. 33. Czerski St., IV. 451, 452; V. 99...290292; VI. 318; VIII. 333. Czerwiński Ign, IV. 32; VI. 203; XII. 171. Czerwiński M., XXVI. 1'51. Cziczerow W".' XXXIX. 22, 32. Czikobawa A, XXiXIX. 36. Czindle Mac., XjXXIII. 137. Czitaj, XXXIX. 96. Człuchow, X'XXVII. 27~. Czołowski., I. 222; II. 288; IV. 59, 235, 341; V. 196; XIII. 61. Czomow Iw., X!X!XIX. 100. Cwrtkower,lXlXVI. 130; IX\X.VU.192; X'XXI. 157. Czortk6wna Franc., XjXXV. 180. Cz6rnig,czł. T. 1.." 1. 92. Czubek J., VII. 30; XII. 323; XIX. 100,101; XXI. 78; XiX,V.27; X!XIX 110; XXjX. 98. Czubińskij P., IV. So.. 57, 84, 168, 171, 2£0. 339, 398; V. 36, 38, 44, 182. 184; IV. 192; XXII. 66; XiXIII. 117; XXVII. 12, 13...25; X!XXIII. 10. Czubryński Ant., XXII. 4; XXIII. 1£0; .xXVII. 119; XXX. 217, 221, 223, 224; ,XXjXIII. 148. Czuma Ign ..~XXX. 241. Czuprykows~i St., VIII. 220. Czyjewski W., XXiXIX. 368. Czyński Edward, I. 256; XVII. 257. Czystiakow, Xx,I. 153. Czyżewski. XXjXVII. 388. Czyżewski Mich., ,XjXjXIII. 148. Czyżewski Piotr, X:XiXI. 112, 113. Czyżewski St., VII. 111; VIII. 87; IX. 18'5; XI. 72. Cvijic Jovan, X:XII. 162. Cwieciński. XII. 186; XIXI. 147. Cwikiel Józef, XVI. 17'9. Cwikliński L., I. 62. Cwikowsl~i Jan, XI. 55. Cwirk6wna Wiktusia, inf.orm., OCI.213 214. Cajkanowic W., XjXVIII. 240. Cech Vaclav, IV. 117. CeLakowskij F.. IV. 31. Cernik Józef .. xXIX. 119. Cernohorski K., XXVII. 200. Cerny Ad., p. Czerny Adolf, III. 374, 383, 386; V.36; VI. 223; VIII. 435. Cerny p. Cerny,. XiXVII. 154. Cervinka, X;XVI. 3rO .. Cizmar I., V. 308. Crnek F., XXVII. 165. D D. J. krypton. p. Dembińs'ka Jad.wiga,X!XjXVII. 300, 3,67"375, 386. Dabengotz, XXIX. 169. Dachler A, XV. 144. Dachner A .. XVI. 114. 115. Da'Chnowski, XXIV. ~8. Dadloff W., XXXIX. 95. 57 Lud - Tom XL Dal W., VIII. 300; XVII. 23; XXV. 3; X;XiX.I. 1£, 17; XXXII. ss.. 84; XXi)CIII. 27. Dałbor, XXXVII. 463. van Dale, ~XIXI.185. Da1imil, ~ronikarz:.' X. 131-133. Dalton, XV. 249. �898 Darnhouder, XXV. 15. Damroth Konstantin, p. Lubiński Czesław., III. 86, 378. Damse, XIII. 190. Dan, D., V. 37. Daniczyć J., XVII. 137. Daniec Wład." o:f)iar., XXI. 79. Danilczuk Włodzimierz, XXXIII. ]48. DaniUowicz (Latopisiec), III. 102.104. Daniłow, IV. 31. Daniłow Kirsza, XXXI. 152. DaniłowJcz Ig" VIII. 131; XXXVIII. 263. Daniłowicz-Strzelbicki, III. 371, IV. 48. Dankiewicz, I. 20. Dannenberg Herrman, VII. 297, 298. Danner, II. 9,8. Danon A,XV. 146. Danes Jerzy, XiXIX. 198. Danos E., XXXVII. 355. Dante AUghieri, X. 366; XIII. 259. Danysz-Fleszarowa R. XXVII. 149, 169. Danzel Th., XXUI. 177, 181, 182. Dańc6wna Hel., xxxv. 18Q. Dargun L., I. 36, 68, 70, 71, 74, 76, 145. 153; IV. 336.,354; XIII. 57, 349. Darnowski Bogusł., XXXI. 79. Darowski, I. 20, 21; VII. 38, 211; XIII: 15'6; XXIV. 94~96. Darowsk·i Weryha, IX. 314. Dart R. A, XXXVII. 70, 76. DaTwin Karol. I. 10, 42, 45; III. 219, 220; XVIII. 231; .X,XVI. 30; XXXVI. 186, 354; XXXVIII. 10; XXXIX. 424. Daszkiewicz, proof.Uniw. Kij., III.94. Daszkiewicz N. P., VII. 233. Daszyńska-Golińska Zofia, III. 371, 374; IV. 231-233. 235, 237; VI. 224; 899 VIII. 77, 101, 126; IX. 102; XI. 97, 418; XIII. 60; XXX. 242. Daukszta Jan, czł. T. L., I. 32. Daur Al., XiĄL.. 176. ' Davenport C. B., XXXIII. 144. Davis A, XXXVIII. 392, 396. Davy G., XXXIX. 174, 179. Da'wid-Neel Aleks •., X,XXI. 164. Dawidenkow S. N., XXXIX. 61. Dawiids Rhys T., XVIII. 240. Dawidson, VII. 80; XXI. 164. Dawson, XVII. 8, 15. Dahnhardt O" XV. 205; XVI. 3538.. 39, 110, 347, 417; XVII. HH, 276; XXV. 39, 40, 42, 44, 51; XX,IX. 132; XX;XII. SB, 90, 94, 104, 106, 108, 112, 123, 126. Dąbczańska Hel., ofiar., XXI. 48., 50, 126; X;XXV. 31, 35. Dąbkowski Przern., XVI. 216; XXIII. 164; XXV. 7; XXVII. 166; X;XVIII. 110; XJXXVI. 78; XXXIX. 179. Dąbrowa Eug., maL, XI. 108. Dąbrowski D~osz J6z. czł. T. L., V.295. Dąbrowski D., czl. T. L., V. 295. Dąbrowski J., XXVI. 133. Dąbrows~i M., inform., K.."<:XIX.367. Dąbrowski st.,. XXVI. 143; XXVIII. 167, 17'9; XXIX. 187, 190; XXJm. 164; XXXIII. 1418; XXXIV. 287" 299. Dąbrlowski Sz., cz!. T. L., V. 200. Dąbrowski T., czł. T. L •. VI. 224. Dąbrowski Tad" XVI. 337. Dąbrowski Tomasz, XVI. 337. Dąbski Bronisław, X. 343. Debec F. P. XXXIX. 7'9, 419, 420. Dechelette, XXIII. 35. Dedina Vac, XXVI. 128; XXXV. 180. Dee dr, XXVII. 90, 92. Deeche W" XXII. 57.. 58. Deedes C. N., XXXIII. 145. Deeters G., XiXXV. 199. Defontaines lp., XXXIX. 132. Degh L., XXXVIII. 361. Deignau H. G. XXXVIII. 412, 413, Dekowski J., XXVII. 169; XXXI. 164; XXXIII. 148; XXXIV. 291; XXXVI. 393, 401; XXXVII. 451. Delachaux, XX,XIX. 486. Delafosse Maurycy, XIV. 193; XV. ,142. Delaveaux H., XXVIII. 72; XXXV. 42",48; XX:XIX. 333. Dełbriick, I. 106; X,XJXVII. 311. Delehyae, XXI. 114. Delekta J., XXXIX. 280, 283. Delimat Tadeusz" XXXVI. 84, 381; XXXVII, 448, 450, 476, 481; XX'XVIII. 451 459, 460; XXXIX. 467" 5i54. Delisle, II. 113; IV. 3, 56. Delrio Marcin, XXVII, 111. Dembińska J., patr:ZJD. J.; XXXVII. 407, 412, 415. Demboweckij A, XXVII. 156, Dem'bowscy, or,gan" VI. 173, 179, 180. Dembowska MaI'ia, organ., VI. 187; VII. 111. Dembowski Bronisław, autor Slownika gwary podhalańskiej, III. 261; VII. 29" 30, 225, 226; XVII. 80; XVIII. 77; XIX. 74. Demby Stefan, X. 462, 463, Demestre, IV. 356. Deemter Dan, XI. 211. Demetrykiewj,cz Wł•., VIn. 321; ,IX. 301; XI. 201.. 202, 418; XVI. 414; XVII. 59, 69, 73, 74; XXIII. 187; XXV. s. V, XII; XXIX. 193, 194. Demianowski Adrian.. XXVII. 187. Demianowsk,i Stan., czł. T. L., V. 295. Demidowicz P., XX.xUI. 9. Demokrates, XIV. 217. 57* Demokryt, lXV. 1.90;tX,x.'X'I.120, 127, 135. Demostenes,. VI. 202; (}{lXI. 18'9. Denes p. Króliński Kazim., XI. 99. Deniker J., VIII. 168; XV. 10; XXI. 98; X,XIII. 179, 180. Densmore Fr.,. XiXXVII. 372. Densusianu, X!XXVII. 359. Deotyma, XXXIX. 411. Depowsk'i I., V. 222; VIII. 335, Depping Wilhelm, X. 240. Derc K .....XXXIII. 157. Derda Marcin, nakł., XXXI. 174. DerdowS'ki Hieronim, XiX:XI. 164. Derdowski Jarosz, III, 387; VI. 310; VII. 97; XVIII. 135. Derek Karol, XXIXIII. 148. Derewińska A" VIII. 89, Dereżyńska M., XXXVIII. 462. Descartes, VI. 114. Deslongchamps, XVI, 321. Desnoyers, .x...XU. 62. Desrouseau, VII. 80. Dessaurer" XXXVII. 338. Destee Jules, XXiXV. 180. Deszczka Wład., XXVI.l~; XXXIII. . 148. De Terra, X;X:XVIII. 623. De Torra Helm, XXXVIII, 623. DębIicki I,gnacy, III. 86. ~bickli Stan ..., XIII. 263, 264; XV. 52. Dębicki U" VIII. 130. Dębowski B., XVI. 235. Diamond I., XXXVII. 367. Dickens Karol, III. 2. Dicker J., XJXVII. 165; XX,XIX.179. Diderot XXXVIII. 278. Didrou M., VII. 298, 299. Diefenbach, IV. 97. Diels Henr., XXI. 192, 193. Dienstl XIX. 37, Diepgan, XXIX. 152. �900 901 Dieterich A, Xl. 193; XXII. 148. Dieterich Karl, XII. 36; XVI. 25, 41, 107. Diether XXXIX. 172. Dietl, XXXI. 173. Dietl JÓz., XXXIX. 315. D:etr>ichson, XVI. 287. Dietschy, p. Ditsche? XXXIX. 486. Dietz Ludwik, czł. T. L.. I. 64. Diez, XVI. 321. Diodor, II. 97. Deoklecjan, XJXI. 110, 118. Dtonizos Trak.,. X,XXVII. 310. Diucz, VIII. 325. Distche, II. 105. Ditmar, kronikarz, X.145; XXV.121. Dittrich P., I. 184; XIII. 16l. DiJxon. XXXIV. 275. DjlJrdjevic T., X,XXVII. 429, 430, 432. Długopolski, X,X.3Q9; XXI.78; XXV. 109,30,. 32, 33; XJXIX. 110. Długosz Jan, II. 124; IV. 49, 50; VII. 74; IX 138, 328; XI. 341; XIII. 13, 94-9'6; XIV. 19,. 22, 25, 29, 30, 37, 41, 42... 64-66, 71, 74, 75 7'9, 80~82, 84, 88, 89, 200, 206, 20,7, 209, 212, 2,33, 234, 310,. 313, 314, 316, 320, 333--'336. 340; XVI. 181--87; XIX. 78.. 84, 112, 127; XIX. 191, 209, 2011,305; XOXI.162, 163, 267; XXII. 4; XJXIII. 160; XXV. 32; X:XJVII. 90; XXIX. 63; XlXXVI. 213; XiXXVII. 172; XiXXrX. 331,. 349, 350. Dluska H., ofiar., XlXI. 7'9. Dłuska Br., ofiar., XiXI. 79. Dłużewski J., XXXVI. 392. Dmochowska M... ~XX. 270, 27l. Dmochows~i Fr., V. 81. Dmochowski Zbigniew, XXXV. 180. Dobbin A, XXJXIII. 137. Dobosiewicz Stan., XXXV. 172, 181. Dobrjański Kalistrat .. XXXIII. 117, 126. Dobrolubiaw, XXXIX. 28, 418. Dobromilski Herburt, X. 204. Dobrotworski, XVIII. 88. Dobrovits A., XXXVIII. 361. Dobrovsky J.,. XIV. 60. Dobrowolska Agn., XXIX. 30; XXXIII.. 148; XoXXVII. 349; XXXVIII. 21'9, 451; XIXiXIX. 608. Dobrowolska D., XXXVII. 166, 191, 217. 223; .XiX;X~IX.600. DkJlbirowolska M., X~XVI. 144; XXXIV. 291. Dobrowolska W., XXVII. 165, 169; XXXIV. 291. Ddbrowolski A., XXVIII. 170. Dobrowolski J., XIII. 246.. 248; XJXIX. 197. Dobrowolski Kaz., XXIII. 159, 187; XXV. 19, 32, 37; XXVI. 144; XXiXI. 69. 162; XXXIII. 148; XXXV. 20, 58, 172; XXXVI. 82; XXXVII. 166, 172, 173, 175 179, 180, 226, 227. 229, 232, 475, 476; XXXVIII. 221, 222, 225, 457; XXXIX. 102 599, 625. Dobrowolski Nałęcz M., XXIII. 156. Dobrawla'lski St. I., I. 256; IV. 334. Dobrowolski Tad., XIII. 154; XXV. 141; XXVII. 161; XXIX. 113, 115, 129; XiX:X·I.67, 115; XXXIII.149; XXXIV. 266, 291; XXXV. 173; XXXVI. 164-167, 172; ~XXVIII. 331, 440. Dobrowolski Włodz., VII. 238; XXV. 52. Dobrowolskij W., XVI. 136;XXVII. 156. Dobrskiczł. T. L., VII. 102. Dobrzańskii Stefan, czł. T. L., I. 64.. Dobrzycka A, XXVII. 163. Dobrzycka El., czł. T. L., VIII. 224; XI. 69. Dobrzycki D. IX. 94. Do;brzycki J., XXVI. 140; XXVII. 163; XXiXV. 173. Dobrzycki Stan., VII. 237, 328; VIII. 94; XI. 113, 116, 2,93; XIII. 299; XVI. 426; XIX. 104-107; XX. 154; XXIII. 150, 161; XXIX. 115, 116; J:[XXIII. 149. Dobrzyński, XV. 203. Doleżan W., czł. T. L., V. 290, 295; X.240. Dolina Jan, XXV. 111; XXXV. 40.. Dołgich B. e.,. X'XXI'X. 32, 90, 94, 422. Dobszyńsk'i P., XVIII. 138. D01:JjsiJnsky,XXVI. 110. Dobzhańsky Th., XXXVIII. 400. Doke, XXiXVIII. 64. Dolard I., XX:XVIII. 392. Dornagalska K.: czł.T. L., IV. 238; VIII. 335. Domagaiska M., X. 95. Domaniewska Z., XiX'XVIII. 451, 457. Dornaniewski J.,x,xVI. 144. Domanowsky I., XiXXVII. 355. Domański Ant.. czł. T. L., VIII. 335. D:Jmejko Ignacy, IV. 41,. 151; V. 40. Domluvil E. , XI. 212. Donaj Herman, XXV. 109, 110. 142; XiXXV.40. Donder Jan, XXXIII. 149. Donogh Me., XVII. 12-14. Dorotiejew, IV. 339. Dorohostajski Monivid I. 23. Doroszewski W., XXIX. 197. Dorsey G. A., XiXI. 16; XXXII. 112, 120, 121, 143,. 145, 163. Doubek Fr., .XiX,XIII. 149. Dougal M. Wi!., X-XXIII. 149. de Dourdan, ,XlVI. 218. D~wgird T.,. XI. 253; XXXI. 66. Dowmut, syn Mendoga, III. 102. Downar-Zapolskij M., II. 187; IV. 340, 341; VI. 231; XXVII. 156. Dowojna Sylwestrowicz M., IV. 393; V. 24, 182; XVII. 50, 51; XXXII. 102. Dorler A, XV. 145; XVI. 347. Drangendorff, XXII. 152; XXXIV. 7,9, 133. Dragomanow, Drahomanow, IV. 84, 156" 168, 265, 386; V.JI. 80; VIII. 111; XV. 30; X!XVII. 9-12, 1517,25; XX:X. 90,99, 10'1, 102.. 107, 116, 130, i32. Dragosla'w, XXX. 116. 119. Drake Jan, xxxrx. 579. Draper G., XXXVIII. 400. Drechsler P., XVI. 155; XVIII. 97; XXV.84. Drend M., XXXVII. 276. Dressel Adol~. XXIiX. 127, Drewko JÓz., czł. T. L., VII. 111. Drewklo M., XlXI. 66; XXII. 157. Drews P., XXXVI. 152. Drexel A, XXI. 289. Dreziński Kar." czł, T. L., VII. 112. Drobnick,i Luk., VI. 275. Drobnjakovic B., XXIX. 198, 200; XXiXIV. 87; XXXVII. 431, 437. Dropiowski, czł. T. L., I. 32. Dropiowsk'i P. W" VII. 236; VIII.B9, 90, 208; XVUI. 12,3, 129,. 131. Drozd F. Ą.., XIII. 3B. Drtina, XiXIII. 164. Drujanow A, X1XXIII. 142. Drżażctżyński Stanisław,. 11.173, 192; III.87; XVI:I.189; XIX. l; X:XIII. 153. Dubieckoi Mar., XVUI. 128. Dubiel Gabryel, czł, T. L., VII. 238. Dubiel L., X:XXIX. 600. Dubois de Montp{!rent, VII. 56" 57. Dubówna Q .• czł. T. L., V. 101, 295. Dubravius Joannes, XXX. 221. �903 902 Dubrowin M" VII. 56, 57, 58. Du Cange, I. 118; XX. 179; XXV.14. Duchanssois P" XXXIV. 291. Duchowicz Br., czł. T. L., V. 101. Duda JÓz., X. 230. Dudek Ignacy" VII. 235; VIII. 109; IX. 2'59. Dudrewicz Leon, IV. 62; XXI. 42. Dudzińska Franc., XXXV. 181. DudzińskJi Adam, XXIII. 151; XXV. .142; XlX!X. 261. Duglas H., XXXVI. 204. Dukat V, XXXVII. 43'3, 497. Dulaure, XX. 2,96; XiXH'I. 175. Duller E., XVI. 15. Dumaire WIad., czł. T. L. I. 144. DumezH G., XX:XIV. 45. ' Dumka Nikita, XXXV. 181. Dumolard Henryk, X. 240. DumJollltier G., V. 178; VII. 80; XX. 295. Dunikowska .I., XXXIX. 604. Dunikowski Juliusz, V. 200; XX.I.71. Dunin Borkowski Józef. XUI. 149, 155. Dunker, I. 267. Dunlop J., I. 12; XXX. 88, 102; XXXI.22. Dunlop Wilson, XXXI. 122. Dunn L. C., XXXVIII. 400. Duńczewski Stanisbaw .., V. 319. Dupertuis C. W., XXXVlU. 400. Dupierreux, XXIX. 201, 202, 206. Dupin, II. 108. Duplessis George., XXVIII. 168. Dupont de Nemours, IX. 289. Duramus mag., XXVII. 105. Durkheim E., VII. 152; XVII. 48; XVIII. 40; xtX. 154, 169; XXII. 10, 18,..24; Xix.xvI.l53; XXXVIII. 336; XXXIIX. 23. Duschak, IV. 182; V. 132. Dussaud Rene, XV. 143; XXII. 159. Duszan W" XVII. 27. Dutkiewicz J. XXJXVI' 394. Dutoit .. XVI. 38. . buval Iobbe E., XXXIX. 159, 166. DworakowskJi Stan., XlXXV. 181. Dworzański J., XXI. 60. DY'ba Cz., XXV,I. 151. Dybczyński T. XVII. 169. DY'boski R., XXXVI. 88. DY'bowska Helena_ organ. czł. T. L., .r. 63; IV. 116, 238; XIV. 301. Dybowski Benedykt" T. 3i); II. 91. 92, 187, 100, 374; III. 89, 91, 284, 285; IV. 62, 235, 398, 450; V. 89, 90,.,. 98, 287; VI. 4, 401; VIII. 98, 101; XI. 321; XVI. 364; XXI. 53; XXVI,I. 157; XXXIV. 266; XiXXV. 33; XXXVI. 40, 76. Dybowski W., XXVII. 172. Dydyński, 1. 219. Dy,gulski, czł. T. L., VI. 224. Dyjonizy, VIII. 403. Dyk Walter, XXVlII. 394. Dykarew M., VII. 335; XXiX. 129, 131. Dylewski E., VII. 33·5; XXiX.129...13L Dylewski E., X:XiXIV. 2,66. Dylik Jan, XXIXV. 173. Dymiński, XXX. 81, 125. Dymnycz Nazar .. XiXXIII. 149; XIXXIV. 292; XXXV. IlU. Dyneley prince, XV. 126. . Dynowska Maria, XXVII. 165, 169; XXXV.31. Dynowski Witold, XXXII.7; XX:XU·I. 141; XiXXV. 181; XXXVIII. 215. Dyrenkowa, XXXVIII. 355. Dytmar Merseburski. p. Ditmar, IX. 328; XIV. 362. Dziadecki L., IX. 112. Dziadowicz Kaz., XiXX. 270. DZJiadowicz M., XXX. 269, 270. Dziadulewicz, XX!, 156, 157. Dziewulski E., III. 227. Dziewulski St., XVII. 255. Dzikowski-Chamski, czł. T. L., I.32. Dziwiński Placyd, c~ł. T. L., IV. 114,117 Dzwonkowski, XIX. 144. Dzszafar Gebel', alch., XXVII. 90. Dżakardżal10w Ius .., XXXVIIII. 347. Dzanaszwili M.•..VII. 518,59, 61. Dżawachiszwilli, XXXDC. 70. Dżeng-iskhan, Dżyngishan, Czyngischan, I. 236; XXXVII. 90; XX'XI.X. 91. Działyński, III. 112. Dziama Leszek, czł. T. L., I. 32. Dzieduszyck·i Maurycy .. czl. T. L., VII. 194, 195. Dzieduszycki Tadeusz, 1. 418. Dzieduszycki Włodz" organ., II.91. 95; IiX. 185; VII. 331; XVI. 259; XiXI. 43, 45-46; XXXVI. 34, 50. D7Jiedzicki L ....czt T. L., I. 32, 267. Dziekoński I. B., XXVII. 30, 92, 94. Dziekoński T., X'X:XVI. 377. Dzierzwa, kronikarz, XVI. 283. E E. K." kryptonim, I. 207. Eastwick, XVI. 321. Ebbo, kronik .., XlIV. 37. Eberfeld, XXVIII. 35. Eberhardt Friedm... XXVIII. 98. Eberhardt W., XXXVIII. 43. Ebert, x:x.V. 126; XXXV. 196. Ebert M., XXVIII. 45; XXX. 190. Ebert W., XXXVII. 175,. 186. Eckhardt, XXVIII. 97. Eckart v. Sydow, XXXV. 199. Eckert v. R., VIII. 440. Ecsedi Stefan, Je.XV. 132. Edelstein R., XVI. 320. Eder Rob., XIII. 68. Edison, XlXI. 34. Edlibach, kronik. XXX.LX. 298. Edmont, XXXVIII. 158. Edwards W. F., XXXVI. 185, 186,354. XXXI. 1, 6, 10, 165; XXXIII.l49; XXXIV. 266; XXXVIII. 218. Ehrenreich, XXI. 87. Ehrlich.. XXXVII. 42,6. Ehrlich B., XXI. 270; XiXVI. 144. Ehrlich Eigen, XXX,IX. 148, 151,153 -~57. Ehrmann Th. Er .. XXXVIII. 292, Eickstedt E., XXXIII. 144;XXXIV.290. Einhorn Paweł, XX, 186. Einstein , XXXłX. 60. EiSen M., XXXII. 103. 117-119, 122, 124-159, 162. Eisenbach Józef cz!. T. L., VII. 112. Eisęnbart dr, XXVIII. 205. Eisenstein. XXXV. 181. Eisler R. XXXV! 149. Eisner P" XXV. 108; x.XVI.l44, 151. Eitram S., XXtfir.. 14J8. Eismond J .. XXVI. 144, 151; XXVII. Efimenko, XVIII. 139. 169. Efron, XXXII. 103. Ekblom M., XXV. 124. Egidius ma·g.. XXVII. 105. d'Ekert, x:w:r. 251. Ehrenberg H., XXVII. 60. Ekkert Józef, XIV. 326. Ehrenkreutzowa C. p. Baudoin de Elian, Aelian. Ellin, XV. 27-31; Courtenay:, XXI. 70, 7'5; XXIT.26; XXXIX. 306,308. XXIII. 149, 159-161; XXVI. 125,. E1iasz Walery p. Radzikowski Wa127, 130, 144, 151; XXVIII. 254; lery Eliasz, II. 84; III. 259; V. XXIX. 158. 206; XXX. 272; �904 905 247; VII. IDO, 10~, 183, 219, 234, 338; XUI. 70, 7'8; XXVIII. 168. Eligiusz z NYlon, XXVIII. 100. Elisejew, XXVII. 200; XXIX. 204. Eller; XIV. 330. EIs, XIV. 330. Elsner, XIII. 190. Elworthy, X'~XII. 101. Embrees I., ){lXXVIII. 394, 395 397. Empiryk Marceli, XXUI. 21, 29. Enarjarvi-Haavio E., XXXVIII. 381. Endzelin. XXX:r;X. 81. Eneasz, XV. 186; XXI. 147-149, 187, 191. Erk, etnogr. muz., I. 184; XIII. 172; XVI. 15. Erk-Bohme XXII. 69. Erman A,. VII. 62-64; XII. 333. Ernesti, I. 20. Erney Józef, XXIII. 168. Ernoni, XV. 142. Erzepki Boles~aw, I. 62, 187, 264; II. 288; III. 84, 86, 288; XVI. 108; XXI. 211. Erzepki R., IX. 195. . Eschenbach v. Wolfram, XVI. 218, 219. Esperson, XXXIX. 417. Essen'wein, XIII. 61. Engels Fryderyk, I. 36, 227. 242; IV. Estreicher Karol, bi.1:>liio;gra f, II. 198; 3'36; XXXVI. 3,55; XX'XVIII. 10, VLI. 234 338; X. 240; XI. 17, 24, 11, 213, 346; XXXIX. 15-20 29, . 35; XV. &-8; XXIX. 62, 64, 68 54, 56, 5,8, 627. 134; .XXXVII. 151, 168. ' Engelien A" XVI. 15. Estreicher Stanisław, I. 64; II. 198; X. 241; XI. 181; XXVI. 133; Enlart C., XXII. 60. 2CXVII. 95; XXXV. 30,. 1M; Ens Gaspar, XXXI. 1209. X/2CXVIII. 282; XIXXTX. 179, Epaulard A, XIII. 29>2. Estreicher Tadeusz, XI. 327. Epikur, lU. 2'81, 2'83; VI. 202; Estreicher Z., XXXVIII. 213; XXXVII. :no. XXXI'X. 589. Erazm z Czerwonej Grobili p. Erazm Eterlin, XVI. 321. z Rotterdamu XIX. 94. Etiopczyk P., X/X'XVIU. 370. Erazm z Rotterdamu, I. 20. Euhemeros, fil. greckL. I. 8; VII.339. Erben Karol Ja:romir" zbiel' plesm Eukrates, filoz., XU. 93. lud" II. 32; IX. 332; XV. 194; Eurypides, XVI. 25; XXXVII. 128, XXV. 142. 129, 132, 136,' Eckert, XXv. s. IV. V. Eutychios, XVI. 2,21; XXXI. 102. Erdel,ianowic J ovan, XXIX. 131; Evans John, VI. 2116;XV. 141; XXXVI,I. 429 430, 432. XVII:I. 230; XXXIV. 127. Erdelyi K., I. 267. Evans Pritchard E. E., XXXVIII. 392. Erich W. R., XXXVIII. 381. Eymeryk, XXVI. 4. 5. Erixon E., XXX'IV. 286; XXXVIII. Ezop, XIII. 153; XlIX.9 3, 107; XXXI. 202. 126; XXXVII, 11. 1 F Fabian W., XIXVI. 128; XiXIX. 200. Fabiański Henryk czł. T. L., VII. 112. Fabri Ernesti, XVII. 125; XXXIII. 112, 117. de Fabrie Mel~h:or, ,XVI. 11. Fabricius-Harless, XXII. 54. Fabryceusz IX. 19. Fahne A, XVI. 15, Fahnej J., XXIII. 13. Fajgel Fr., II. 95. Falb, wydawca kalendarza V. 348, Falejewa W" XXX VIII. 349. Falibogowski K., XXVIII. 210. Falimirz St., XXX VII. 288. 290, 296, 2197;XXX,IX. 324, 325, 330. Falkiewicz Karol, czl. T. L...I. 120, 223, 224; III. 87. Falkowski Jan, XV. 129, 110; X,XVI. 130; XXIX. 16!! 173; XXX. 227, 233 239, 254; XXXI. 155, 240; x:X:XII. 50; X.XXIII. 19; 78, 145; X.XiX,IV. 92 125, 142, 183, 246, 265 266 268' 290,291,298; XXX V. 16Z' 178: 181'; XXXVI. 4, 7, 9, 78, 409; XXXVII. 162; XXXVIII. 217, 349. Fals Ewald, V. 150. Fandarys Tomasz, III. 289. Farag Mahmud, inform. XIII. 144, 145. Farb M., czł, T. L." V. 391. Farina XXXVII. 361. Farnik' Ernest, liX. 423, 427; Xl. 109. Farny Józef, czl. T. L., I. 144. Farquharson AI.. X,XXV. 181; .xXIX'IX. 228, 251. Faust XI. 435; XX. 215; XiXV. 50; xXVI. 69; XXVII. 96, 101, 124, 133; XXIX. 62; XXX. 219, 221, 223; XY..KI. 105. Faust Jerzy Jan dr, XXVII. 168; XXIX. 62. Fawcette, XXXV. 181. Fą.fara Julian, czl. T. L" I. 224. Fedorowicz Władysław, czl. T. L., I. 29, 64; IV. 96. Federlowski Michał, IV. 49, 57, 115, 170 171, 260, 265, 396; V. 36-38; VI. 203; VII. 232, 233; VIII. 211, 212; IX. 311, 316; X,227, 239,233; 212; I,X.. 311, 316; X, 227., 239, 461; ,XIII. 295, 297; XIV. 192; ,X:V. 72; XVI. 353; XV!'I. 31; XXI. 70; XXIII. 51, 174; XXVII. 157 XXX. 15; XXXV, 71, 74; XXXVIII. 206, 219. Fedkowicz, XXX. 76, 8& 108, 113, 140~ 207, 208, 210. Fedorigo., XiX,XVII. 187. Fedrus, XIII. 153. Fehr Hans, XiXV. 96; XXVI. 6, 99; XXXIX. 140, 174. Feicht H., XXXVII. 468, 469. Feicht K. dr, XXIX. 195. Feilberg dr, 1.184; VII.80; XXXIII.2. Feis O., ~XIII. 17. Feist, XV. 171 178. Feist S,, XXXIX. 125, 127, 132. Fejcer Jędrzej, inform." VIII. 424. Fejer, VII. 197, 199, 200. Fejtalik Jul., VI. 194; XIX. 67. Fekete St" XXXVH. 357, 358. Fel E., XXXVII. 3:57. Feld Izaak, czl. T. L., IV. 238. Feldman W., XXX.IX. 5M. Felis F., XXVI. 151. Felsztyński Henryk" VII. 276. Ferdynand Katolick,i, II. 111. Fergusson, VIol. 300. Ferkówna M., XXiX,I. 165. Ferrand Gabriel, XITV. 193. Ferrari A, XXXVII. 360. Festus~ XIX. 300, Fetter Daniel, III. 95. Feydeau E., XII. 1-51,152. Fayerabend, XXII. 139. Feuerbach, I. 10. Fiala K.. ~XV. 128. Fiałek, XIX.33; Xx. 165, 169; XXVI. 133. Fiałkówna E., VIII. 335. �906 Fichte, XXI. 4. Fick August, I. 102. 111. Ficker, I. 92. Fiedko ks. Ostrogs~i, 111. 105. Fiedler Ark., XXXIV. 299. Fiedorowicz Wacław, VI. 305--307. Fiedźko Konst ....organ., XXII. 129. F,iedzko Konst., organ., XXII. 129. Field H. XXXVIII. 389, 399. Fierla Adolf, X;XXIII. 149; XXXIV. 292. Fil J" XXVI. 144. Filarski Al'bert, czł. T. L., I. 144. F'ilewicz, XXI. 160; XXXIV. 48. Filin, XXXIX. 34. Filińska K., czl. T. L., V. 101. Fil]QIIl, XXII. 60. FHip II, XXXVII. 387. Filip J., XXXIX. 426. Filip Macedoński, XVII. 174.. 176. Fmpczak I, XXXI. 155. Filipow J., XVI. 163. Filipowie S. i M., XXXVII. 430, 432, 437. Filostra~, XV. 3C, 3'l., 189, 190, 195. Filodemos, xXI.n. 3. Finch Richard, XXXIII. 137. Finck F". lingw., I. 187. Finkel Ludwik, I. 32, 9()-..93; VII. 162, 236; XXIII. 147; XXXIX.603. F,inot J., XXIX. 139. Firduzzi Kasim, Firdousi" VI. 282, 283. Fdrla, c.zl. T. L., I. 223, 224; V. 88. F·irmenisch J." XVI. 354. Firth Raymond, XXXVII. 393; .XXX'IX. 435--437. Fischer Adam pt. f. A. iFl., red. "LUDU" XV. 36, 143, 146, 248260; XVI. 33, 115, 221, 230, 237, 246, 248, 285, 321; 347--357, 364, 418; XVIII. 123, 129, 232, 234; XIX. 31, 37, 172; XX. 311,312,314, 90'7 317-319; XXI. 75, 76, 81, 243, 244, 268, 270, 274, 275; XXII. 25, 150, 161, 163; XXIII. 49, 148, 149, 151, 157-159, 161, 163, 169; XXV. 100, 109, 124, 125, 138-140, 142; XXVI. 84, 87-89, 94, 96-98, 104-106, 110, 111, 114, 119, 125, 127, 130134, 140, 144, 151, 152; XXVII. 34, 120, 136--138, 142, 143, 153-160, 163, 169, 170,182, 191, 197, 199-201; XiXVIII. 33, 103-107, 247; X:XIIX.. 70, 100,. 111, 113, 115-117, 120, .124, 126--129, 132, 134, 135" 145, 155--158, 161. 162, 164, 177, 190, 196, 197, 200, 201, 203... 206, 208; XiXX'. 7, 9, 71, ~6, 192, 213,217, 226, 23Q, 240--242-244, 247, 254, 25 5, 2'72; XXXI. 7'5.,86, 101, 145, 146, 148. 151, 159, 160--162, 165; XXXII. 177, 183, 185--189; XXXlII. 6, 13, 14". 17', 27, 140144, 14'9, 150; XXXIV. 46, 4&, 265, 266, 268, 2&1,. 28!1-2·92, 298; XiX,XV. 23, 60, 76, 173.. 181; '83, 2()0, 2,Q2---'204';XXXVI. 6--18, 37., 41, 56--61, 63-'66, 68-70., 73-7'5, 77 78 83---'85"89, 381, 402, 408; .XXxVU.l40, 449, 49,1; XXXVIIL 202, 216--220,. 289, 452, 477; XXXIX. 526, 600. Fischer E., XXI. 16, 53, 17'2. F,ischer G ..•XX!X.. 77. Fischer H., XX. 244. Fischer Stan., VII. 238. Fischer Willi., XIII. 252; XXXVII. 451, 614. Fischler Wolf, VII. 112. Fison,., IV. 358. Fison Lorimer, V. 203; VII. l, 3.. Fitak F., czl. T. L., VI. 224. Fitzke I., XXXDX. 263" 266. Flach M., VIII. 3315;XVI. 320. Flaczyński Wł., XIX. 55. 1 Fay W., XXI. &.7, 88; X\XH. 193; XXXVI. 129. Forster Max., XXV. 123, 126. F'l'aenkiel E., XXV. 126. Fraenkiel S, XVI. 282~284, 417. Franczak Jan, XXXIV. 292, 298. Frank Franciszek, X. 368. Frank Józef, lek., XXXIX. 315. Frank L" x..'X:XIX. 427. Frank M., VII. 87. Frank Seb., XVIII. 100; XX. 183. Franke G. XXXVII. 72. Franke Ja~ Nep., XXVII. 87. Frankel Z., IV. 181,. 184. Frankiewicz Al., czl. T. L., IX. 112. Franko Iwan, I. 16, 29" 30-32, 61, 119, 144, 152, 192; II. 8~, 88, 92, 93, 9'5, 277" 305, 306, 374; III. Ill, 92, 191; IV. 349, 350, 353; XI. 320. 321. 419; XVI. 33, 36, 39" 337, 338; XVII. 44; XVIJI. 237; XXVI. 118; XXVIII. 113, 206; XXX. 7, SI, 130; XXXVI. 3~, 38, 40. Franko Olga, czoł.T. L., I. 32. Frank.owska Mar:ia,XiXXVI. 316; 213. Folgar" .XI. 363. XXX,VII.406, 407.. 47'6; XXXVIII. Fo1tin, Fo1tyn, druk., XXXIX. 351. 147, 4:61; XXXIX. 60 8, 625. Fonferko, czl. T. L., I. 223" 224. Frankowska Marta z Rzewuskich, Fontan astrol., XVI. 54; XXVII. 85. XXVII. 188. Foras dr, IV. 3'56. Frankowski Eugeniusz, V. 98; XIX,I. Third C. H., XXXVIII. 3'94. 40,. 73, '1'5; XXI1. 83, 163, 164; Forde Daryll C,. XXiXV. 195. JCXIII. 50, 51, 150, 152, 156, 162; 'Forrer R., X:XXVI. 181; XXXVIII. XXV. 1()~. 1'06, 108, 142; XlXVI. 46, 47, 49. 125, 127, i2B, 130, 152; XXVII. Forster J., XXXVI. 352, 353,. 358. 150- 151,\ 170; XXVIII. 46; XXIX. Forster Wilhelm, I. 185. 160: 187, 200, 206; XXX. 4, ~, 7, Fortis Abat, IX. 46. 229; XXXI. 18, 165; XXXIII. 143" Fortunat Venantius, XiXI. 10~. 111. 150, 152; XXXV.173, 181; XXXVI. .Foss, VII. 33.9. 7,5, 180; XXXVII. 309, 340, 409, Foucart M., XXXVII, 395. 463, 474--476; XXXVIII. 02, 215, Fouillee Alfred, XVIII. 240. 217" 462, 461, 615; XXX.IX. l, 37, Fox N~, XX,X,VIII. 202. 100, 530. Fox,ius Marcin. astrol., XXXVII.85. Flajschhaus, Flajszhaus, V. VIII. 222; XXXII. 17£. . Flasiński Adolf. czl. T. L., III. 385. 388. Flasza Henryk, czl. T. L., IX. 310. Flavius Josephus, X. 264, 265. Fleming K. XXXVI. 95. Fletscher Gilles, XXXIII. 137. Fletscher R., VII-I. 207, Fleure H. S., XXiXVIII. 480. Flig-ier dr, IV. 7,6 78. F1izak Sebast., XXXUI. 21; XXXIV. 269; XXXV. 55. Flora Jan, XIII, 152. Florczak J., VIII. 335; XlIV. 164. FEo,rek JOl XXXVII. 448. Florek st, czl. T. L., VII. 112. Florian, Florianowa, druk'o·XXXVII. 289, 3ln; XiXiXVIU. 237. Florinsk-ij, VII. 98. Focillon H" X;XXVI. 180; XXXVIII. 614. Foerster F. W., XXXIX. 155. Foky1ides z Miletu', XXI. 210, 212, 1 �909 908 Francur W. A, XVII. 255. Franzos , IV. 97. Frasseti F., XXXVII. 360. Frauenstadt, X. 242. Frazer I. G,. X. 468; XII. 271, 272; XIV, 193; XV. 10;. XVI. 107; XVII. 6, 7, 9, 31, 32-56, 111; XVIII. 14-16-35-57,., 98,)0010'2, IDS; XIX. 153-171; XXII. 24, 148, 159; XXVI. 100, 101; XXVIII. 11; X.XIX.134; XXXIII. 10, 11. 18; XXXV. 198; XXXVI. 8, 148-150; XXXVII. 131-133, 135, 138; XXXVIII. 15, 277. 279, 283; xx..~IX. 60, 17,9, 335. Frąckiewicz M., I. 192. Frączkiewicz K,., czł. T. L., VI. 224. Fredro Aleksander, I. 20; XIII. 11; ·XX. 6; x,Y.lV. 97. Fredro J. M., XXXIX. 172. Frei K., XXXIX. 494. Frejlach Jozef, IV. 117. Freneil A, XXX. 246. Frenklowa Giza XXV. 135; XiXVI. 109, 121, 130; XX'I'X. 208; XXX. 237; XXXI. 160; XXXlU. 143; XXXIV. 266; XXXVII. 405, <¥.l'5; XXXVIII. 451. Frensdorf, XXXIx' 174. Frenzel, XXX. 246. F'reud Z. XVIII. 23,5; XX. 22'7, 228; XXIII. 54, 1715; XXx. 9. Freudensprung, XI. 366. Friderici, XXXVI. 355. Friedberg Ernest, V. 198, 200; XI. . 322. Friedlander M.. XXX VI. 336. Friedman, III. 200, 203, 211, 296, 300, 305, 306; IV. 5, 6, 15, 21, 27, 29; 120; 130, 137. Friedrich Ernst, I. 23. Friedrich Henryk, rX1XIX'V.181. Friedrichs, I. 68, 71, 76. Fries" XXI. 4. Frieschbier H., VIi. 95; X,XV. 68,69. Fritsch, I. 91. Fritsche Julia, of,jar., VIII. 112. Fritze" Xl'!. 340. FritzeI' K., XJXV. 124. Frobenius E., XXXVI.355; XXXVIII. 24, 202, 243; XXXIX. 92. Froissart Jehan, II. 120, Frohlich K., XVUI. 98; XXXIX.140, a6, 175. Frug Stanisł,aw, czł. T, L., II. 96. Frycz Karol, ofiar., XI. 32'7. FrycZi Modrzewski p. Modrzewski Frycz,. XliX. 87. Fryderyk I, XXXVI. 63. Fryderyk pruskd, XXXV. 16. Fryderyk Wielki, X:X:XVII. 267; XXXIX. 371. Fryderyk Wilhelm, XXXVII.. 141. Frydrychowicz Romuald, I. 221. Fuchs, XXXIX. 149. Fuchs K., III. 263; XXV. 5. Fularski M., XXXI. 165. Fulg1olZa,XIX. 94. Fu1iński, XXII. 162. Fundament S.,XXJXVIII. 45,1. Furdzik J., VoJI.2'24; :Xl.2'37, Furtwaengler A, XXXIV. 70, 74,94. Fustel de Culange, XXiX;IX. 176. Ftillbier Al., IV. 117,. 179, 23'7; V.l99. G G .. ' krY'i>t. I. 23. Gaal G., XVI. 356. Gabel F., XXXIII. 138. Gabel H., czł. T. L., IV. 238. Gabryczewski Ant.. ezł. T. L., VII. 112. Gabryl Fr., XXXV. 30. Gabus Jean, X;XXVI1I.464, 465, 469; XXXIX. 484, 498" 499. Gacki Józef, U. 199; XX<X,LX.170. Gadomski A, XXVII, 170. Gadomski K., ezl. T. L., VI. 224. Gaertner H" XXVII. 108; XXX.261; XXXI. 116; XXXVii. 74. Gaesacus, XXX,I. 129. Gaetano XXXVI'I. 377. Gafferb~l'ger E. W., XXXVIII. 351. Gagacki, XXVII. 61, 65. GaidaI' H" VII. 326; X. 369, 461. Gajek Józef, J. G., red. "LUDU", XXVI. 130, 131; XXVII. 192; XXIX. 184, 187; XXXI. 166; XXXIV. 266; XXXV. 173, 181; XXXVI. 13, 80-82, 84, 373, 404, 412; XXXVII. 335, 340, 448, 450, 471, 475, 476, 478; XXXVIII. 154, 202, 216, 223, 226" 289, 319; 319, 321, 329, 340, 341, 446,. 451, 452, 459, 460; XXXIX. 175, 531, 6oB, 611, 625. Gajkcwa Olga, O. G., XXXiV. 265; XXXVIII. 451; XXXIX. 532,625. Gajewska M., XXXIV. 298. Galante A•. XV. 146. Galas P. XXVII. 170. Galasiewicz I. K., XIX. 41; XXXIX. 587. Galatiną, VI,. 396. Gall, Gallus, kronikarz.., II. al; III. 84; VII. 163, 167; rx. 133, 339; X. 130, 247; XUI. 55; XIV. 217; ..xVI. 287; XIIX. 75; XX. 153; X;XV. 122. Gallas I. H., IV. 31. Galticz A, XVIII. 94. Galton Francis, XVIII. 230; XXIXIX. 424, 425. Galęzowska J., XXVII. 171. Gałowacki, IV. 5Q..159, 261. Gam, XV. 141. Gamelli, XXI. 270. Gamilscheg E., X!XV. 126. Gand Ferdyn., XV. 142. Gandefroy-Demobynes" XV. 142. Ganszyniee Ryszard, XXI. 183, 232, 245; XXII. 33, 147, Ha. 150, 153; XXIII. 1, 32, 35, 149.. 158, 159, 168 175, 17"1.,182, 184; XXiXIV. 125: 27:9, 2192; XX,XV. 181, 182; XXXVII. 136. Gans'zyniec Zofia., XXXVII. 127. Garay Narcyz, XXIX.204; X,XX.255. Garbaczyńska C" czł. T. L., VIII. 334, 33'5, 442; IX. 208; X. 238. 471; XI. 96. Garćević M., XXXVlI. 433. Gardeezka W., VIII. 224. GardeI' B. XIXXVIII. 396. Gardner P.' XX,XII. 95; XXXVUI. 396. Gaordziel Michał, e~ł. T. L., II. 9u. Gargas Zygm., I. 92; VI. 215; VII. 2,2,1,227 334, 340; VIII. 99, 220" 221 318' 33,0 421, 436; IX, 100, 425: 426; X. 117, 469; XI 72, 93. 3,24 345 41&-420 422; XII. 347. 34S'; XI{I. 75, 78. 168, 351; XIV. 195; XX. 155; XXXVI.42, 53. Galflieki T., .xx.. 14:5, 146, 154. Garstag, XV. 141. Gartner T., XXVII. 44. Garueci., VII. 2·99. Gassner A., XV. 145 Gaster 90. Gaster' M., XVI. 218. Gaszyński K., XXXI 126; XXXIX . x.~. 531. Gates R., XXXVIII. 400. Gatlik Feliks .. czl. T. L., X 470. Gatzka Pawe~, XXV. 110. Gaug,in, mal., X."'CXVIII. 278. Gaule I, XXXVIII. 386. Gaume, VI. 323. �910 Gaussin" I. 237, Gautsch v. Frankenhurn, czl. T. L., I. 28. Gavazzi Milovan, XJCII. 141; XJXV. 122; XXIX. 131, 132. 198, 200; XX,X. 248; XXXI. 166; XXXIII. 150; XXXIV. 87, 292, 298; XiXXVII. 428".438; XXXVIII. 26, 318, 361, 363, 366. Gawarecki H...XXXIX. 363, 337, 372. Gawełek Franc., X. 155; XIII. 144, 324; XIV. 156, 300; XV. 71.., 91, 152; XVI. 335, 336, 429; XVII. 15, 21, 30'1 31, 110, 112-115, 274; XLX. 37, 50, 51;X,X. 103, 155; XXI. 54; XXIII. 51,. 147, 157; XXV. 78; XXVIII l, 3, 4, 6; iX'XlrIX.120; XXX\. 77; X.XXI. 61, 62; x:x:xvr;r. 334; X.xXJVIII. 215, 216; Ixxxmx. 162, f:J77, 590, 603. Gawik Tom, I'X. 303. Gawiński.. IV. 42. Gawlik, IXiXlxirrK.163. Gawt10ński Antoni, Franciszek Rawita, I. 23, 30, 32, 62; II. 92, 93; III. 87, 91- 93, 190, 200: 287; IV 33, 814,235-7, 444, 450; V. 65, 89, 90, 177, 287, 294; VI. 97,. 224, 307, 402, 404; XI. 193, 206, 245, 321, 323, 417, 41fl.. 422; XlX. 68; XXI. 71, 75, 163; IXlIlI. 15i9; :XXVI. 115, 117; XXIX'. 179; XXXVI. 40, 74 75. GaździlCk,i Jan, XXXI. 166. Gavadas, XX-XVIII. 129. Gądzikiewiez Witold, XXV. 139; XXVI. 144. Gąsioro'wsld H" X.XVI. 127, 144; XXXV. 173. Gąsiorowski S. J., XXXIV. 273-279. Gbur Włodz. infor., XXXIII. 126. Gebauer Jan, X 137 138; XIII. 55. Gebel', P. Dzszafar alch., XXVII. 91. 911 Gebhard XXXIII, 11. Gee Mc, VIII. 207. Geib K., IV. 160. Geier, XXI. 229. Geiger K., czl. T. L, I. 111. Geiger Paul, XXX. 241; :X;XXI. 44, 148; XXXVII. 474; x:xxvm:. 151, 155. 187,. 198, 202, 468, 469; XXXIX. 485, :>03. Geigy R., XXXIX. 486. Geisler, XXXVII. 272, .274" 276. Geist O., XXJCVIII. 398. Gelb L, XXVII. 171. Gelin H., VII. 84. Gelling, XXXIV 130. Gener P., XXXII. 131. Geniusz Miecz., XIII. 145., 271, 277. Genna G., XXXVII. 360--362 Gennep Arnold van, XV. 142; XVI. 107; XVII. 48,. 112, 288; XXII. 159, 160; XXVII. 200; XX-X[. 159, 160; XXXV. 202, 200; XXXVIII. 158" 200, 471, 476; XXXIiX. 498. Gent Janus, XXXIX. 424. Georgi~,. I. 154. Georgius de Cracovia alch., XVII 96 Gerarnb Victor von, XXV. 124. Gerant V. von XXV. 124. Gerbert, papież, pakt z diabłem, XXVIII. 13,9. . GerbiJng L, XV. 144. Gerhard, VII. 298. Gerhoh z Reichsbergu, XIX. 32, 33. Gerland, I. 92. Gernard Fr., VII. 112 Gerson Wojciech, maI. typ. lud., XVI. 272; XXXIX. 590, 591. Gerus El, czł. T. L.,. III. 9'l, 96. Gervaniusz z FUbury, IV. 262. Gerzetic Nik •.. I. 221. Gesemann, XXIX. 112, 200; XXXIII. 143. Gessler E A., XXXIX. 494. Gessner K., IV. 37; XXXVIII. 240. Gębarbwicz, XXX. 6. Gębarski Stefan, II. 187. Gęrnbicki Jaehij, XXXI. 112. Giedzińskt Mik., XIV. 86. Giegużyński H., XXX. 84. Giejsztor Jakub, walczył o zniesienie poddaństwa, III. 120, Gierdz·iejewski .. maI typ. lud., XVI. 2'j10. Gieorgiewskij S., XVII. 24. Gierke O., XXXIX. 149, 1:>4. Gierstadt E., XXXIV. 69i, 95, 98, 106, ~7. . Giertowski JÓz., czł. T. L., VII. 112. Gierymski Ant, maI. typ. lud", XXXI:X. 592. GigU, VII. 00. Gillen F. I., XVII. 37-39., 42, 46, 49, 50. Gillieron J., XXXVI. 84... 408. Gil1iWrey I. Mac., .xVII. 6-8. Gi!I1czow, XVII. 28. GinZJburg W. W•. XXXIX. 7:9, 420 Gippius E., XXXIX. 28. Giraud-Teulon, I. 36, 39" 145; V, 84, 20\3; XIII 56. Giulini, XIX. 33. Ciżanka Barbara, XXVII. 104, 105. Giżycki, .xII. 171. Glapa Adam, Xx.x.IX. 524, 608. Glasenapp H v.~ XXXIV. 2. Glaser Karol, III. 387. Glatz Ludwik, I. 62. GI~ddon, XXXIX. 424. Gliksman Jerzy;, XXXIII. 150. G1iński A. I., IV. 156, 168, 169; V. 43,.. 182, 183; VI. 223; IX. 327; X. 379, 396~398; XI. 238; XXIII. 146; XXXII. 99, 101. Gliwiczowie, XXXIII. 157. Gloger Zygmunt, IV. 47, 49, 50, 154; V. 42, 378--380; VI. 27, 305, 319; VII. 96., 233, 237; VIII, 111, 211, 213, 220, 223, 336.., 439; IX. 138; 142, 225, 233; X. 127, 240, 451; .XII. 40, 136; XIII. 171, 173, 261; XIV. 192, 220, 316, 317; XV. 3945, 50,51, 288; XVI. 217, 229, 241-245; .xvrr. 2,. 15, 17'9;lXVIII. 104, 226; XIX. 143; .xx. 172, 173, 176,. 182, 196, 301; XXI. 130, 246, 258; XXII. 69, 114; XiXIII. 51; XXV. 2, 4; X:XVI. 102, 109; .x:XVII. 152; XXVIII. 27. 29; XX:IXl. 154; .xXXII. 32; .xxXIII. 11, 14; XXXIV. 268; XiXXV 17, 65, 69, 71, 74; X,XXVI. 9, 12; 23; XXcX.VIII. 215, 218; XXXIX. 589, 5:00.\603. Glukmann, XIXXVIII. 344. GluziiJ.ski Józef dr, czł. T L., I. 20; IV. 56, 260, 384.. 395--397, 399; V. 37, 38; XII. 156; XIII. 295.. 29'7; XXVI. 152; XiXXVIII. 451. Gluck G, czł. T. L., V. 198.,200. Gluck Leopold, I. 57. Gluck O., ,XXI. 242. Gładysz Bronisław, XXXV. 186. Gładysz Miecz., XXXIV 287, 298; XXXVI. 166-170. 288, 396, 405; XXXVII. 443, 446, 447, 476; XXXVIII. 217 440, 451. Gładyszowa M., XXXVII. 444, 445, 476; XiXXVIII. 451 Głago! S., XVIII. 229. GŁąbiński StaniS'~w, I. 32, 188; XX,XVI. 5. Głęblacki Kazimierz, ezl. T L., II. 96 Głogowczyk Jan, chirom., XXVII. 89 łogowski J, maI. tyP. lud., XVI. 268 Głogowski J., maI. typ, lud., XVI. 269. �912 Glowacki Michal, pseud. ŚWiętoGlowacki Stan. inform, XIV. 294. Głowacz J., czł. T. L•.. IV. 454. Gnatowski J., czl. T. L., I. 30... 32. Gnatowski Zygm. organ., VI. 182. 187. Gniedowskij I. 258. Gniewosz Wł., czl, T. L., V. 391. Gobinęau J. A,. ){,XIX. 139, 141, 142; XXXVI 353, 354; JGX:XIX. 425. Gbbllet d' Alviella, IX. 420, 421; XVI. 107, Goddard, XVH. 9. Godet Marce~, XXVIII. 15. Godlowski Tad., XXXIII. 150. Goedcke K., XVI. 321. Goethe Wolfg.ang Jan Amadeusz, I. 174; III 224; VII. 41; XII. 94; XVII. 58; XXI. 150; XXII. 38. Gogol M., XXXVI. 101. Golczewski K., czl. T. L., V. 200. Goldenweiser ... XIX. 169. Goldfmnk E, X:XXVIII. 3'96. Goldmann Em., XXVI. 00. Goldstein H., VIII. 223; IX, 29. 381. Goldstein Max, XXX. 23'5. Goldziher" XIX. 146. Goleniszczew Waldemar, XII. 333; XIII. 259. GbHub H., XXVI. 145. GoIther, X'x.'X.IT. 104', 111,.,119, 131, 141, 142, 149. Gołąbek J., XXVI. 128; XXIX. 166, 197; XXXI. 166; XXXII1.15O. GolębiowskiHieroni<nJ;, czł, T. L. II. 96, 151, 168; XXVIII. 38. Goliębiowsk,i Łukasz, III. 171" 350, 358, 362; IV. 159, 268; V. 143, 146; VII. 115; IX. 147, 210, 225, 229, 342; XlI. 169" 2,81, 285; XIV. 192; XV. 71, 72; !XlVH. 3'1, 36; XIX. 58, 113; XX'. 199; XXI. 181; XXVIII. 913 19" 21, 27; X:XIX. 65, 67, 69, 154; XXXIII. 11, 107; XXXV-I. 8, 93; XXXVIII. 238, 265; XXXIX. 329, 331" 340, 348, '574, 5'78, 581, 593. Golębiowsk~T. XXXVIII. 338. Goldwin, XI. 431,.',432. Golyszyn, XVIII. 140. Gombosz Z., XXXIV. 180. Gomme A. B." X;XXIII. 4, 17. Giamme G. L., VIII. 100, 426; X. 234; XI. 283; XIII. 119; XVIII. 231, 237; XXI. 92.; 125, 132. Gonnet Szymon, II. 62, 235, 331,.334; III. 77 8'1, 140, 142, 155; IV. 114, 117; V. 168; VI.3Q7, 3,20, 415; VII. 224; IX. 31, 189,. 208, 293, 408; X. 23, 220, 338; XI. 70, 195; XIII. 43, 44, 297; XIV. 297" 302, 368; ,XVI. 86, 304; XIX. 62; XX. 246; XXIII. 161; XIV. 98; XXXI 107; XXXIX. 5819. Gonzenbach, V. 181. Gopalrajm Henryk, XXXI. 166. Gordon, VII. 37. Gorecka Maria, IV. 40. Gorecki Stan., XIX. 127. Gerer G.,. XXXVII. 3,93. Gorkij Maksim., XXXVIII. 348, 352; XXXIX. 10, 11" 48, 5'7. Gorochow, XXXVII. 101, 116, 118. Gorodcew, XXXIX. 10. Gor1ani M." XX,Xv:rr:. 4125. Gorovei Artur, XXX. 249. Gorowiew A., IV. 94, 9~. 117. Gorzeńska Ad., czl. T. L. IX, 112. Gorzkowski Marian" IV. 2317 Gorzuchowski Stan., XXXIX. 251. -Gorzycki K. J., dr, II. 32,,92,93, 177, 178, 186, 244;, 286, 373, 374; III 83, 84, ~; 91, 92, 95, 176, 190, 284-286, 288, 376" 385; IV. 79, 106, 114, 115, 235., 236, 338, 341, 348350, 450; V. 88, 89. 90, 98, 195, • 196, 287; VI. 699; VII. 101; VIII. 111; liX. 86; XVIII. 237; ,XIX;. 1, 156; XXXVI. 53. GosJeniecki Wiktor, X. 464, 467; XXI. 80; XXXI. 166. Goski Kasper, XXV;I~I. 8'5. Goslawski M., IV 236; VIII. 209; X. 4Q5. Gostomski A., ,x:..XX,I.24; XXx:r.x. 354. Gostomski Walery,; X~ 416; XX, 153. Goszczyński Stefan, III. 264; IV. 44; V. 129, 194, 196; VI. 174; VJ[I. 209; X. 259, 4Q5; XI. 296" 302, 404; XII. 171, 174; XIII. 164; XVI. 21; XXV. 80; X;XXI. 67, 69, 147; XXXIX. 324, 345, 346, 583, 626. Gotkiewicz Mar., XXXIX. 427, 433. Gottfried Kaz., X,XXVI. 3193;XXXIX. 448. Gottheil Rysz., XV. 142. Gottland K. A•. XX.XIV. 284; XXXVI 314. Gottschalk, .xXXVII. 392. Gottwald, czł. T. L. I. 64 Goyski Maks., infQrm. XIV 183, 302" sf3'96,400; XXxIv. 268';X:X'x:rx. 588. Gouda, XXI. 231 Gozdawa M •• VI. 408; IX. 298. Gónnyey S., XXXVIII. 363. Góral E., XIII. 165, 166. Górecki Tad .., XXXV. 173. Górka' Jak., V. 391. Górnicki Łukasz, IV. '262; IX 286; X. 250, 252; .xI. 114, 2,99; .x.x. 116; XXVII, 98, 101" 100, 113, 115; XiXVIII. IW; XXiXI. 122; XXXIX. 304. Górski Ant., IV. 117; X. 224; XXI. ~1, 75; XiXVII. 149; XXiXV. 182. Górski J., XXXI 166. Garres Józef, XVI. 2'82; XiX. 2 18, 219" 223. Gathe p. Goethe Wolfang, IV, 45. 1 58 Lud - J '.'. ,,. '1 Tom XL Gatz Józef,. XVI. 161, 167, 168 Gatze A., XXI. 170, 176. Grabda Eug., XiXXIX. 461. Graber G •. XXV 128. Grabowiecki, XIX. 101; XX. 128, 132, 151. Grabowski Amb-roży, l. 20; UT. 259, 260, 384; VII. 236; VIII.264; XIII 61, 258; XXVIIII. 32, 133, 216; XXIX. 99,~ 100; XXX. 107; XXXV. 51; XX.XIX. 575, 577, 583, 590, 604. Grabowski Andrz. maI. typ. lud. .xVI. 2/70. Grabowsk,i Bronislaw, IV. 56; VII. 238~240; IX. 259; XIX. 108; XXVII. 18;XiXXIX. 4'62 Grabowski J" XiXXVII. 462. Grabowski M., VII. 22, 300; XVII, 245-248 Grahowski Tad~., VII. 238; XV. 243, 250, 253; XIX. 89; XiX. 59, 154, 17,5; .x.x:xVltI. 451. Graiblski A., XlIII56. Grabsk,i St.,. VIII. 111, 322. Graebner F., XXI. 16, 87, 92; XXXIV, 155; Xix:x.VI. 13, 112, 117-120, 129, 218, 348, 35i5, 356, 366; ,XiX:XVII 38, 43, 44, 58, 66; XXiXVIII.9, 24, 203, 223; XXXIX. 24., 92. Graesse Th., XXVII 28; XXXII. 4. Graewe Stanisław, ofiar. XI. 203; XXII. 117. Graf A., XJXVII. ~,99, 101; XXVIII. 131; XXXI 102. Gra-j)f V., de, XXI,X. 20'7, Graffenauer I. XXXVII. 435. Graffi B., XXXVII. 3160. Grajnert J6zet, 1. 168, 170; V. 36, 37; X. 40()....-405;.xVI. 37, 39-41, 258; XVII. 36; XXXI. 47, 48, 51" 107. Gralewski M., IV.- 383. �914 Grammont .. XX. 299, 3'00; XXXVII. 311, 313. Le Grand" XX. 89. Grant, XXXIX. 424. Grappin H., XXVII. 152. de la Grasserie, VII. 7:9. Gratian,XlXXVI. a6. Graul H., ,X1XXVII. 174, 175" 179, 1816. Le Graz Anat., VI. 204. Graziosi p.• XiXXVII. 360, 362. Grażyńska Stanis!." rys . .x...x:xV. 13. Grdanitschky...namaskin, XXV. 122. Gregor Cenek, II. 148' Gregor J., XI. 224, 343; XXXV. 4Q. Greglorovius, XiXI. 105. Gregory E., XXiXVII 376. Gr·ekow, XXiXIX. 10. Gre~owicz-Hammerowa M., XXX'I'IiI. 150. Gressmann, XXXIV. 129, 130. Greśniewski, XI. 366. Gretter B.• x:x:x.VlI. '}!)7. Greulich W. W., XXXVIII. 400. Grevenitz F. A" XX. 1'56. Grey O., XXXVI. 208. Grierson, XXiXIx" 132. Griesebach H., XXIII. 148, 154; XXXIX. ZSL Griffith, XII. 333. Gngoriew, XXX;XIV. 183. Gr,imm bracia, I. 9, 18; II. 376; III. 94, 3n; X. 242; XIV 49,54,61,66, 73, &1, 82, 85, 129, 177, 204, XV. 183, 184. 194; XVI. 3,5, 40, 110, 321, 354; XVII. 57; XIX. 137; XX. 207, 220, 244; XXVI. 100; XXVII. 2, 30; XXVIII. 120; XXX. 83; XXXI. 125, 128, 134, 151; XXXII. 88, 94,95, 112; XXXIX. 82, 177. Gr·imm Emil, XXJXI. 166; XXXIV. 292. 915 Grimm Jakub, I. 101, 155; li. 110; IV. 157. 168, 169, 260, 265; V. 36, 182, 271; VI. 298; VII. 119, 232; VIII. 14; IX. 282; X. 267; XI. 283; XII 167, 168; XIV. 403; XV. 27, 34; XVI. 110; XVII. 217, 220; XX. 218" 219, 242; XXI. 201, 23:9;XXII. 6, 3'3,. 148; XXUI. 30; :31, 36, 44, 48; .xXXVII. 297" 3U. Grim R., X. 249. Griimm Wilh. XX. 218-220, 223, 245; XXII 6, 14&. Gl1inkowa N. P., XXXIX. 34, 99.. Groblicki Błażej, czl. T. L. VII. 238 Grochowska Helena, X. 50. Grochowski,czl. T. L. I. 32; IX. 186, 292; XIX. 103. Grochowski M" XXI. 112; XX'X. 190. Grochowski Stan, XIX. 103; XX. 152. Grodecki Jan, XXXV. 47. Grodecki R., XXVI. 133, 145; XXXVI. 88. Grodwin, XII. 33. Grod~icki J., IX. 112. Grodzicki L., XXVI. 128. Grodziński Z., XXVII 163. Groffe, IX. 233. Grohmann. XVII, 36;XXXII. 133. Grohne E., XXXIII. 19; XXXIV. 67, 72-76, 98, 9~, 104, 129, 131, 132. Groicki Bartbom., XXXIX. 2196, 298. Groos K .•. X'I. 283; XXXIII. 3. Gross Feliks, XJXXV 173, 182; XXXVIII. 214, 277. Grosser H., XXXVII. 99. Gross.i Carmella, XXXIX. 167. Grote, VI. 240 Groth P., XXVII. 269, 270. Griotowska Helena, XXXI. 166; XXXIII. 150. Groto'wski A•. XIX 101. Grotowski Jan, XX. 92, 151. Grottanelli, XXXVII. 360, 362. Grottger Artur) maI. XVI. 272. Groza Aleks., X. 405. Grożkonow I., XXXVI. 62. Gro'ber G., XV. 174, 184; XVI. 321; .xVII. 275. Grober Karl .• XXVIII. 147. Grassl .Fr., XXIII. 19. Grube A. W., IV. 279. Grudzieńska Z., czl. T. L. XXII. 1.61. Grudzińsk.i St., V!. 27. Grunau, kronik, XXII. 1; XXXIX. 357. Grundmann G., XXV. 112. Gruntvig Swen., XVI. 177; XX. 223, 226, 245. Grundwald MO) XXV. 133, 134; XXX. 236. Gruppe O, XXXVII. 134. Gruszecki Artur" IV. 159; VI. 224; XVII. 21; XXIII. 54. Gruszewski Mi'ch., cz!. T. L, I. 32. Grunbaum, XVI. 32; XXXI. 22. Grunberg J., ezl, T L., IV. 238. Gruner S€lbast., VIII. 223; XXIII.19. Griinhagen, XIII. 61. Gruningen B, XXXIX. 492. Gryglaszewska M" XXVI. 129, 130; XXVII. 183; XXI,X. 140. Grynberg Zofia, II. 22, 288; III. 135; IV. 290, 2191; XII 142; XXVI. 156. . Grządziel Ign., czl. T. L., V. 295. Grzeb<ieniak, .xVI. 370 Grzegorz VI., XXVI1.10o. Grzeg101rzPaweł, XX. 12a, 127. Grzegorz z Nazianzu, XXI. 245. Grzegorz z Tours, .xVI 39; XXV. 7. Grzegorz z żarnowca, XX. 117. Grzegorzewicz W." VIII. 29, 30, 225; XVI. 235. Grzegorzewska S., x,xxI,X. 594 Grzegorzewski Jan, I. 53; IV. 345; VI. 99, 314; VII. 110, 112.. 234; 58" VIII. 99, 101; IX. 301; XX 293'; XXI. 270; JmaII. 151; XXXV. 182; XiXXVII. 164. Grzepski Stan., astrol,. XXVII. 86. Grzębski, X.xV. 22, 34-36. Grzybowski Józef, XXXI. 166. GrzY'bowski Konstanty, XXVII. 175. Grzybowski Stefan tX1X'Vn. 175. Grzymała Genow., .inform., XXI.1ZO. Gr,zymułtowski Krzysztof, XIII. 333. Guagnin P. Gwagnin Guarini, XIX. 49; XXII. 61. Gubernatig A., VII. 88; XV. 10; XVI. 355; ,XXV 51; XXiXJII. 83, 94, 95, 100, 102. . GubrYll/OWicz Broni'sł.aw, czł. T. L., I. 32; XX. 312" 314; XlXXVI. 66, Gubrynow:icz Wł.ad., CXX.313. Guczkow, ,XXXIX. 416. Gudmundsohn, XiII. 340. Gudziej N., XiXVII. 12; XXXI. 49. Gueranger, XXI. 112. Guhl, XI. 288. Guidonis Bernard, XXVI. 5. Gui,gnebert Ch., XXII. 159. Gukowskij., I. 258; Ul. 135, 212, 302, 305'; IV. 10, 12, 132, 133, 137, 145, . 148. Gulgowska Teodora" XXVIII. 3335, 37, 3,8. Gulgowski Ernst, XVIJ. 184, 185. Gulgowski Izyd., XXIII. 151; XXV . 142; XXVI. 152; XXVIII. 20, 22, 30, 34, 3~, 104; XXXIV. 268; XXiXV. 64, 69, 7.I" 74, 75. Gumowski M., XXXI. 166. Gumplowiez Ludwik, I. 36" 68, 227, 242; V. 293, 295, 391; VI. 223, 372, 4106; IX. 311; XVII. 265; XXI. 264; XXII. 145. Gum'Plowicz M., 277; VII. 78" 204, 237; VIII. 167, 220, 264, 330; IX. 311; X. 117. �. 9łi~"" 916 Gumlplowiez Wł. X:XVI, 152; XXXJII. 156. Gunckel Herman. X,X. 216. Gunda B., XlX,XVII. 351, 355-357; X.XXVIII. 361, 362. Gunin, :1'I.8. Guń~iewiez BoI •. V. 100, 291, 292. Guńkiewiez MaksymiliJan, ezl. T. L., IV. 451, 454; VIII. 333, 334 442; IX. 2Q7,208, 310; X. 11B. 119, 186, 187, 2311, 4176 471; XI. 96, 199; XX;XV.14. Guradze Fr., XX. 156. Guratowska Wanda, ezł. T. L.. IV. 114, 117, 342, 343. Gurgula Irena, XXV,I. 131; ,XXX!. 166. Gurowski, I. 195. Gurwicz I. S., XX.XVIII. 350. Gustawiez Bronisław, I. 120, 267; II. 20; IV. 47., 154, 454; V. 37, 195, 197; VI. 37, 80, 8'7, 157, 221" 257, 296; 200; 313-315, 318, 350; VII. ,fil" 103, 110, 111, 146, 234; 235; 237, 256; 285, 325, 338, 339; VIII, 21, 99--101, 109, 110, 221" 265; 331; 332; 335; 368; 3;92; IX 102, 103, 246; X.235-238, 259, 469, 470; XI. 320, 322; XII. 3, 4, 232, 276; XlIV. 346; XVI l-Hi ..133152, 242; XlVII. 22, 3:8; XIX. 52, 150; XX. 313, 320; XXV. 92; XXXII. 00, 93;· XXXV. 32; .xXXVI. 181; XXXIX. 611. Habura F., :pIictf •. V 289, 290, 295; VI. 316, 317, 318; IX. 262; XXXVI, 43. Hacquet B. podróżn., I 147; III. 267; X.X.XVIII. 290. Hadaezek KaroL. IX. 301; X. 126, 368; XII, 98, 193; XVI, 322; XIXV s. XrI; XXXIIi .. 148; XXXIV. IDO. Haddon A. C, V. 272; XVIII. 17, 19; XIX. 160,169; XXiXII I, 17. Hadźi Szapsza~. XiX:XI, 156. Haeekel E., VIII 96; XXXIX. 424. Ha,gen, kronik., I. 24. Hagen B., XXI. 16. Hagen P, XVI. 218. Hager G. D. dr, XIV. 340, 341, 344; :X1X. 69. Hahn Ed., XVI, 111; XXIII 43.. 48 419. Hahn J., XVII. 28, 90. Hahn Konrad, XXXV. 190. Hahn T.,. XXXVII. 89. Hahn Whktor, XIX. 154; X.xVIII, 15. Haile B, X.XXVII. 359. Haimendol"f Chr. V., XiXlXVIII. 222. Hajduk St.,X.XVI. 152. Hajek;, kronik, XIX. 206. Hajno Jordan,. XXVIII. 105. Haj'ota, V. 132. Hajus, inform., IX. 259. Halama Rich" X.XXIII. 150. Halaiia A., V. 308. Habel, II. 2. Hal'ban Leon, XXXVI. 79, 81, 82. 135; XX.XVII.402, 475; XXXVIII. 374 377, 453, 459, 460, 478, 613, 618; XXXIX. 148. Haleeki Oskar, XXVI. 123. Hallowell A. oI, lXI, 283; XXXVIII. 392. Haltr1ch Jos., II. 16. H Haario M., XXiXVIII 377. Haas A,. X.VIII. 235. Haas otto, dr, IV. 116. Haase K. E., I 136, 182. Haavio Martą XJX:XIV. 283. Haavis E.,XXiXlVII. 440. Haavis M., XXIXVII 440. Habdank Adam, XXX'!. 166. L XXVII. 124, 162; XXVIII. 215; :x.x.x. 36, 163; XXXI 108; XXXV. 13; XXXVI. 34, 4!}-47, 226, 242;XXX.IX. 589. Gustawicz Ma:rLa. ezł. T. L., VIII 335'. Gusic M., XXXVII. 437. Gutsehmidt Ar., I,X 132. Guttman B., III. 87; X.VIII. 229; XXXIII. 17. Gutzeit W., lingw., I 187. Guzik Kaz., XXXI. 166. Guzowska Angelina, XXXV. 182. Gunther H., X'XVII 35;. 60, 63-72; XXIX. 138-141, 143, 145, 146, 149, 152.. 153;XXlXIX. 174. Gunther Mayerow.a A., XX.XVI.369; XX.X:VII. 351. Gwagnin, Guagnin Aleks, mal~, IV. 25; LX. 413; X. 136; XVII. 260; XXII. 1; XXXVIII. 236; XXXIX. 294, 308--310, 314. 32~. 331, 342, 349, 354. Gwiżdż Feliks, XVIII 227; XXVI. 125. Gworek G. ezl. T. L., VIII. 335. Gyarffy Stef., XXV 132. Gy6mery, XXXVII. 353. Gy6rffy I., XXXVII. 337, 353-355. Gy6rgy L., XX!XVII. 3,55 Gysin F., XiXXI;X. 494. Gyulola Vargha, XXXII. 19, 20. Haberland Micha~) I. 24, 28, 92, 191, 223,224; IV. 440; VI. 392; X,I211; XII. 276; XIII. 68, 69; XVI. 115; XlX.. 189; XXII, 38; XXIII. 169172; XXV 121, 128, 129; XXVI. 152; XXX. 3 5, 80, 17~ 174, 181; Haltsonen Sulo, XX.xVII. 440.. 443;' X XJXVIII. 377, 378. HałuszezyńsM M., ezl. T. L., VI.224. Hambly W,. XXXVIII. 394. Hamerska-Kamieńska H., XXXV. 173. HamiOła Fr., IX. 358. Hamiseh E., XXVII. 152. Hammer Klem., XIII 164. Hammura!b:i XXXIX. 46, 56. Haneow V, XXV. 126. Handelsmann Ma.reeli, X. 472; XXIII. 1,64; XXVI 133. Handschin H., XXXIX. 500. Hanenko Maria, I. 147. Hanka Wacław;, II. 1, 5, 32 Hankiewiez prof., XI. 320; XXXVI. 35. Hannay 1. B., X.XIII 175, 17'6. Hansen, IV. fYl. Hansen J •. XIX. 118, 119, 132, 138, XXIII. 167; .XiXV 4, 6. Hanusch, Hanus, l. XIII. 70, 71,. 87, 88, 94,. 95; XIV. 3'1; XV. 212; XVI. 235, 416; .xVIII. 16, 20, 35 -37; XX. 1~5, 190 Hanusz Jan, VII. 97, 99; XII. 167. Han-Y,i-Feng, X:X,XVIII. 476. Hanwl~ .. XIX. 92. HapeHus, XXXI 12,6. Haraehinow J .• VIII. 109. Harasymezuk Roman, XXXIV. 142; XXXV.76. Har.asymowfez,. ezl. T. L, V. 196. Hardt E., XXXIII. 150. Hardtland S., XXXVII. 135. Hardung Siegf'ried, XXXIV. 281~ 283. Hardy E .., XXX,IV. 2. Hargaś M., V. 312, 317. Hargon, XIX. 154, Harhala WIad.. XXXIV. 292. HarEez:ek-Borowski, 1. 18-5. ?'\ "tr'(J ..~ / /" �918 ii ;. " ; -': Harmjanz Heinrich, XXXV. 203; XJXlXVIII, 203. Harnack, XXI. 107., 108. Harou A,VII. 80; X. 294. Harpe Jean, XXXV. 182. Harrach J., organ., II. 147, 148. Harsdorfer, XVI. ~21. Hartknoch K'fist, I. 121, 198; XIV. 32., 208; XXX.IX. 320, 323, 327. Hartleb Kaz., XXVII 84; XXXIX. 529. Hartmann, I. 55; VII. 238; XIX. 69. Hartung O., XVII. 261. Harva U., XXXVII. 439, 441. Hasden.. V. 369, 370; VII. 324. Hassencamp, XXVII. 63-70 Hassinger, XXJXVIII. 469. Hassr:ik R. B., XXIXVIII. 396. Hastings. XXXII. 95, 119; XXXVIII 212. Hatt, XXXIX. 92. Hatton, biskup, XXXI.x. 295. 295. HaudridOJUrt A G, XXXI,X. 110132. Hauffen Ad., III. 367; IV. 117; XV.47, Haug" XIII. 259. Haupt, XV. 204. Hauptmann G., V. 179; XX. 230, Haur I. K" II. 198; XII. 147; XiXVII. 57, 104; XXx. 209; XXXV. 63, 65. 67, 75; XXXVII. 292; XXXViIII. 2,33, 234,. 237, 240, 241, 246, 247, 251, 253, 257, 263" 268; XXXIX. 291, 294" 303, 307, 308, 337, 341, 342 354. Hausen I., XX 86, 155. Hauser Fr., XXXVII. 128. Hautala. Jusko, XXXVII. 440, 442; XXXVIII. 3717-380, 390. Hau1Jborn H, XXXVIII. 396. 919 Haxthausen, I, 150. Hiiberlin K., XVI. 112. Hiimiilainen A.,., XXXVII. 338, 34{), 341. Hiiusler A, I. 147, 151. Heath Cl., XXXVIII. 400. Heck K. J., V. 274; XIX. 128; XX. 154. Heck Walerian" III. 87, 95. Heckenbach, XXI. 194; XXII. 36; XXIII. 32; XXV. 00. Heckenwelder, XVII. 2, 11 Heczko Bogusław, czł. T. L.,' III. 100... 295. HeczIm Jan, czł. T. L, II. 96. Hefftner P., XlVII. 185. Hegel, I. 10; XXXVII. 141. Hegl Ro, VII, 154. Hehn Vi-ctor" 1. 111. Heiekel, IV. 447; XXXVIII. 360. Heideleck Fr., XX,XVII. 271, 276. Heidenstein, IX. 86. Heierli I. dr, XII. 268; XXXVI. 26. Heilig O. X.VI. 113. HeiJn Wilhelm, I. 130; IV 440. Heinzel R., XVI. 218. Hejnosz Wojciech, XXXV. 173; XXXVIII. 451. Helbig, XXI. 192. Held Fr., III. 87; XVII. 274. Helfert Józe!;, w1ceprez. Verein fUr Osterreichische Volkskunde, I. 28; VI.3'1'0 Heller B., XXX.VII. 248. Hellpach Willy, xx.XV. 2{)2. Hellwald, I. 36, 4(}" 44, 67, 154; IV. 97; XIII 292, 293; XXI.B7. Hellwing A., X. 243, 244; XXXIX. 297. Helm" XXXV. 196. Helm., .XVI. 15. Helm Karl, XV. 146; X,XV. 130. - Helm R., XXXVIII. 203. Helmhold, XIV 42" 4e--51, 54, 63, 188, 218; .x:vrr. 19~, 203; XIx. 190. He1molt, Xx.I. 87. Helmuth T., XXXVII. 289. Helvetius E A,. X!XX,VI. 144; XX!XIX. 153. Hempl Antoni, III. 176, 176. Hempler Franz., XJXlX, 243. Hemplówna Mada, X;I. 100-102 Heneken H., XXXVIII. 398. Hendryk N., XX-XVIL!. 68. Henaf Ie A, XXXIX. 155. Heinicke dr, I. 184. Hennenberger Kasper, III. 198; XJXXI'X. 350. Henninger J., X:XX,IX. 485 Henoch Aleks" XXXV. 13'. Henry W. E,. XXXVIII. 396. Hen,ryk Śląski., XIII. 59. Henryk Brodaty, II. 117, 120, 123; XIII 62; XXXJIX. 298. Henryk !Pooożny;, p. Henryk Bl'~~' daty, II. 121. Henryk sołtys, VIII. 2163. Hensel Antoni, I, 187 Hensel Witold, XXXVI. 374,. 377; X;XXIX. 282, 625. Henzel Tadeusz,XXVI. 130; XXVII, 192; XXXIV. 266. Herbelet B d', XXXVIII. 371. Herben, II. 33., 183. HeI'lberger" x.x,xI. 23. Herberstein Sig., XX'XIII. 137. Herbert Meyer, P. Meyer, XXVIII 97. Herbest. .xx. 163. Herbot, XIV. 37. Herburt, X. 206; XXXIX. 310, Herder J., IV. 31; liX. 32; XX. 217; XXI. 8~, 166; X;XIV. 91; XXXVI 89, 352. 353, 358. Herkely Józef, V. 254. Herlicus David astrol., XXVII. 87. Herrady de Landsberg, XIX. 4&, 49, Herrglotz Ant. inform., VII. 338, Hrmani VII. 339. Hermans C," XXXVIII 397. Herrnant Paul, XXVII. 153. Hermes Gert., XXXVIII. 4(}" 42, 43. Hermes Trismegistos, X.~IL 54 Herodot, I. 62; II. 97, 99, 105v 110, 321; IX. 285; X. 224, 339; XII. 334; XV. 27, 28; XVI 114; XVII. in, 172, 177, 183; XLX. 134; X;XII. 41; XXIV. 82, 84; XXV. ')\8 122' .X.X;VII. 127; XXXVIII. 50: 3150;'XXXliX 66, 30'6, 357. HeroU Jan, XXIX. 91. Herskovits M. S., XXXVIII. 351, 396, 47,9. Hertel I.,XVI. 114. Hertz Al., XXVI. 152; XXiXI. 166; XlXJXIII. 150; XXXIV. 2,92; XiXlXV. l'łS, 182. Hertz Amelia, XXXV. 173. Hertz R., XVI. 107. Hertz Wilh., XX. 241. Herves, VII. 339. Hervet, I. 62. Herzog, I. 183; XXXVIII. 85 Hesi~ Fr., XXX. 213. Hes,iodes, Hesnod, XXI. 188, 189; XXVIII. 187; x...X,XVII 138. Hetzer Hild, XXVII. 14&-148. Hausler Andre~. XX. 229, 231, 236, 240, 244. Hevitt I., XXXII. 106, 108, 109, 118, 119, 12ą, 121" 123, 124, 125 Heydrich M., X'XV. 126. Heydzianka-Pilatowa J., XXX. 9; XXXV. 173. Heyne H, XXXVII. 139, 140. Heyne M•. IV. 32. Hibben Frank, XXXVIII. 623. �921 920 Hickel WŁad., XII. 114, 115, 118--121, 443. Hielmsler L.. XiX'XVII. 315. Hieremias żywiec~i, kronikarz, XXXI. So--84, 86-88. Hieronim z Pragi, I:X. 413. HHariusz, I. 118. HHdebrand R •. V. 271, 272; XVII. 1; XXI. 167; .xXV. 130. Hildebrandt G., X!XiXVII 174. Hilferding, V. 321-330; VI. 82, 90, 98; VII. 97; lIX. 91; X:IT. 341; XXIII. 151; XXIV 99. Hillebrandt Alfred, I. 27; XJXXIV. 2. Hiller Bernard,. XXV. 131. Hilscher, III. 190 Himmelheber, XXXVII. 465. Hinzel, XXI. 167. Hipokrates, VIII. 98; XXVII. 100. Hirschbeng Al., VI. 223; XXXIX. 595 HJrschberg J., XJXiXV. 174; XXXVIII 25. Hirochler Mieczysław, czL T. L., III. 285, 290; IV. 34'2; XI. 322; ,XXV. 162; XXXVI 43. Hirt M.., XXViII. 415. His Rud" XXVIII. 250, 252. Hizke, II. 110. Hlohovac, II. 182, 183. Hlyński., I. 1'62. HŁaw1czka K., XXXVI 402. Hłynka Rom.. XIII. 233-235, 337. Hnatiuk Włodzimierz, I. 63, 143; II. 55, 64; III. 71, 75; IV 157; V. 42; VI. 413; VII. ~2, 277" 335; VIII. 168; X. 360--363; XII. 342; XIII. 296; XVI. 291; XXI. 213; XXVI. 94, 117-119; XXVII. 11, 24, 30; XXX. 82, 1~ 107, 126, 140" 143; XiXiXVI. 12. Hoaton XXXIX. 425. Hobbes T., II. 98; X,XXVI. 185; XXXIX. 176. Hock Stefan., XIII. 292, 294, 299; XiV. 42. Hockenbeck" XiXVII. 71 Hodel Fr., XXXVIII. 465. Hodge WeIJb Frederick, XXVIII. 11. Hodały Cz., czl. T. L., VI. 224. Hodur Jakub, czl T. L., X,. 470. Hodża M. M., VI. 280; VII. 204. Hoebel E. A., XXIXVIII. 393. Hoober K., XiXI 174. Hoelther G., XXXVII. 358. Hoenberg P .. VI. 320. Hoernes M" IV. 440; VIII. 96; XXI. 17, 18', 20; XlX:X'IV. 94. Hoesick Fr., XJXiX. 7,6, 79. Hoff BogumH. n. 128, 131, 13'9; XI. 110; X;XX.vIII. 299-308. Hoff F., XXI. 47. Hoffman, VII. 300; VIII. 223; XiXiX. 250; ~I. 144 Hoffman K., VII. 93; XV. 175; XIX. 55; XX. 241. Hoffman-Krayer E, XVI. 115; XXV. 140; XXVI. 88, 96; XXVII. 133" 142; XXIX. 12,1; XXXiI. 45; XXiXIV. 138, 279; XXXV. 200202; XXiXVII. 290; XXXVIII. 468, 469; XXXIX. 347, 488, 503" 505, 583. HoffIn.ann Jak., XXXIII. 150; .xXXIV. 266. HoffmaIllowa K VII. 214; XXXIII.' ~. Hoffory" III. 187. Hofman Rud., XVI. 38; XXV. 132. Hohenheim v Theoprastus Bombastus alch., XXVII. 90. Hojak cz. T. L., I. 64 Holbach., XXXIX. 176. Hołbein H., .xxXVIII 235. Hollberg. XXVI. 7,6. Holender Al., XXXI. 166. Holsten R., XXXVII. 276. Holtker, XXXIX. 486. Holtz Rud., XXXIX. 487. Holtzmann R., XXV, 125. Holuby J., V. 241, 242, 247, 253, 303, 308, 312, 313. HlOll.zmanKrescencja, I. 56. Ho~owackij J., 195; III, 287, 288; VIII. 210; XII. 342; XXVI. 94; XXVII. 1~. 15; XXXIII. 13. Hołowacz I, XXXVII. 214. Hołowiński, XX:X. 76, 98, 133, 135. Hołowkiewkzcz. T. L" I. 63. Hołub-Pacewiczowa Zofia, XXXIII. 150; XXXIV. 292, 293. Hołutow~cz lu VI. 416. Homant B., XXXIX. 69 Homer, IV. 331; VI. 21..202; V'lI. 232; XI. 429; XV. W6; XXI. 196; XXII 147; XXIII. l; XXXIV. 10. Homme Stan., czl. T. L., III 285. Hommel E., XXXII. 104, 105.,119..153. Hcmolacz, III. 260. Homolle T., x:x:n. 159. Honigsheim, XXXVIII. 11. Hon,ik T., XXX. 270. Hoops J, VII. 326. Hooton E. A., XXXVIII. 390. Hopfner' T., XXXVII. 133. Hoppkins E. W. XX'XII. 2,. 20; XXXIV. 110. Horacy,. XIII. 51; XXIII. 13. Horak J., XXVI. 128; xx..,XVII. 158, 352. Horna Rysz., XXXIX. 133. Hornbostel E., XIII. 172; XV. 145; X'VI. 160, 162 167, 174, 176; XXXVIII. 85 Hornig Ant., XXXVIII. 231. Horbszkiewicz, XXVIII. 170. Horos~kiewicz Jul., czl T. L., I. 144; VII. 237. Horowski Jan,. XXXV. 174 Horwath B., XXXIX'. 150. Horvarh Pal, XXXVII. 3'57. Hovorka O., XXXVII. 2&>. Hostinskid .Otokar, II. 147, 151; XIII. 172,. 188, 190, 196, 261, 262; XVI. 116, 160, 162, 165-168, 176. Hotteroth Fr, XXVIII. 172. Houton E. A,. XXXlVIII. 398, 400. Hovelacque, IV. 79. Hovels W. W, XXXVIII. 398. Hlowitt, IV. 358; V. 203; VII. 1, 3; XVII. 49; XXXVIII. 277. Hoyer E. prof., XXH. 160; XXVIII. 97 Hozeas2',. XIX. 91. Hofer A., I. 111. Hoffding H., XXXVI. 146 Hofler M., XIII. 20, 69; XVI. 111. Hormann KosIa, V. 137. Hornik Mich •. XXVIII. 105; XXX. 246. Hraban Maur., XXVIII. 100 Hrabec Ste.f., ~XXV. 44, 122. Hradecka Stanisł., czl. T. L., VII. 23,8; I!X. 68; X. 94; XI. 73; X.X!Xl~ 589. Hradski JÓz•. V. 242~244, 246. Hrdlicka A., XXXVII. 365. Hrebeniak, XXX. 190. Hrimm J. J, XIV. 48. Hrinczenko, XXXIV. 27, 29. Hrozincik I.. X'XX'VlII. 356. Hrozny, XXXVIII. 47. Hruby Max., XVI. 23. Hruschk K. A., IV. 335. Bruszewskij M., II. 187; VI. 401, 402; ~III. 61; XVII. 74-76,. 90; X1XiXIV. 30. Hryncenko, V. 182-184. Hryncewicz Talko Jul., P. TalkoHryncewicz, II, 187; IV. 62, 74, 116, 180, 453; VI. 402; VIII. 111, 162; IX. 298; XV. 151; XVII. n. �923 922 189, 267; ~VIII. 91, 231, 232; XXI. 65; XXII. 144, 145 153, 154. Hryniewiecki A, XXV. 3; Y.XXV. 66 Hryniewiecki BoI., XXVII. 149. Hryniewska Tekla, XXXIV. 292. Huber Eug., x..XXIX. 163. Hubert H., XXIII. 160; XXXVI. 158. Hubert ii Mauss, XVIII. 4{). Hubert stan., XXVI. 12. Hudek, Chudek JÓz., x..~XV. 174. Hufnagel F., XXX:I'X. 277. Hulsbus'ch, XII. 327. Humboldt, I. 243; XXXVII. 310312. d'Humiac Mlchaud, X. 127, 365. Hundrich, XXXVIII. 327. Hundt M., XII. 339; XXI. 4. 81. Hunfalvy, V 315; VI. 27<9;XXXIX. 87. . Hunt I., XXXVIII. 392. Huntington, XXXIX. 425. Hunyady Jan, XXV. 132 HuIJka Stan., XVIII. 1, 2217;XXXV. 19,,36; XXXIX. 2111,596.' Huppen, I. 20 Hura I., XXXVII. 204. Hurkiewicz, XXXI. 155. Hurwic~. II. 296 Hurynowic~ A, IV. 50; XXVII. 15,7. Hus Jan, II. 282. Husarski !{,ar., XXXIV. 293. HusaTski Wacław, XXXV. 182; X:X:XIX. 599. Husek Jan, XXVJ. 94-96.; 127; XiXVII. 1(12,199, 200; XXIX. 00. Huska M, XXXVII. 352. F!ussowczyk, XIX. 82; XX. 78,. 81, 82, 105, 114, 141, 150. Hussowianus Milklołaj.,IX. 6. Hussowski Mik., IX. 6; XIX. 126, 136, 146, 147, 150. Hutschinson R. W., XX;XIX. 288. Huverlin !p., XXJXIX. 179. Huxley, XXIII. 178. HUbental, XXI. 147. Hubner A, x..XJXVIII. 200. Hiippe S., III. 116; XX. 156. Hyros Stefan Mikołaj, VII. 74. I I. H. krypt., XXXIV. 293. L L. dr, V. 191 I. L., patrz L. I., I,X. 206. I. P. dr, V. 254" 301. Ibn Fadhan., Xx. 209. Ibn Rusty, XXXIX. Ibrahim 112. iljjn Jakub, IX. 212, 213" 217; XXVI. 85. Ickstatt, XXXVI. 145. Ides Isbrandt, XXXIII. 137. thnatowkz Jan, czł T. L,. II. 288; IV. 107, 23.5, 236, 450; V. 89, 90, 98; VI 313, 314; VII. 10. .Ilesic Franc., XXX. 265, XXXIV. 293; XXXV. 182. Bg Berta, XVI. 112. Ilić, V. 280. Ilinskiij G., XiXV. 122; XXVI. XXiX!II 150; XXXIV. 293, XXXV. 182. Illiak,. XXI. 204. !lwof Fr., V. 180. Imbelloni, XXXVII. 362. Imiela E., XXXI. 166. Incewicz L. A, IV. 165, 390. Indt I. M., LX. 110. Inglot S, XXVII. 171; XXXVI. XXXVII. 170; XXXIX. 595. 266; 145; 298; 378; Istomin, VIII. 325. Ivekovic F., XJXV. 95. Iwan Gf1otiny, III. 116. Iwanek Jan, .x.X}(i'lXl333. Iwanicki prof, XXII. 161. Iwanow S. W., XXXIX. 421, 422. Iwanowski Jerzy, XIX. 50, 51. Iwanowskij, XiXI. 242. Iwaszkow Michał, XXV. 96, 117" 120, 123, 162; XXVI. 114. Iwon, XJX,XI. 15. Ingram, III. 37,1; VII. 340. Inocenty III, XIX. 3'3; XXXVI. 146. Institoris Heinrich, XIX. 111; Xx,'I. 133. Ipolyi Arnold, XXIII. 168. Isaczenko Al., XXiXVIII. 358. Ischarkov,. iXX\VI. 128. Iselin L.. Em., XVI. 217, 218, 220; XXXIX. 488. Iseppi Ant., IV. 457; V. 197. Isodirus. XXXVIII. 246. J Jagic V., II. 83, 85; IV. 440; VII. J. B. p. B. J.,XtXIX. 195. 231,276" 2'7 7; X1V. 52, 53,226, 314; J D., XXVI. 140, 152. XVI. 416; XX. 158; x..XI. 121..162, J. J., XXVI. 150. 163; XXiII. 144, 145; XXV. 121. J. Z., VI. 367, 370 Jagiełło WŁadysŁaw, III. 106, 107, Ja:berg K., X!XXVIII. 158, 203; 111, 113; V. 102" 362; XIII. 117; XlXiXIIX.115, 132. XiX!. 228; ~XV. 132; XlXXVI. 4, Jabłoczyński J, XXVII. 69. 7, 78; X:XXVII. 1{)9. Jabłonow~kj" XXIV. 94. ,Jagła M., J:C.X;XVII.349. Jabłonowski A, badacz dziejów Jagódka inform., X:KIXIII. 25. . RusI, III. 368; IV. 448; XX. 156. Jahoda S. J., XXXI. 129 Jabłonowski Grzymała" XXX 181. Jahn, VIII. 3,15. Jabłoński Henryk, X. 394. Jahn M., X:XJXIX. W2 Jabłoński M., VII. 221. Jahn O., X:XII. 47. Jabłoński P" XXXIV. 2'93 Jahn Uk., XVIII. 93, 94-98" 100Jahlloińsl~i Wł., czł T. L., V. 200. 105 Jachimecki Zdzisław" XXLX. 131; Jakimow ~. W., XtXXVIII. 351. XXXVI. 88; XXXVII. 468. Jakimowkz Roman, XiXI.65, 70., 75; XXII. 156, 15'7; XXIII. 157; Jacob G. prof., I. 23. XXVII. 149; XXXV. 182; XXXIX. Jacobini E, X'XXVI. 398. Jacques de Vitry, p. de Vi1ry 264, 280. Jakimowski M., cz!. T. L•. I. 268. Jacques, III. 177. Jakowlew, XXXIX. 87. Jacyszyn Wasyl inform., XIII. Jakób Patriarcha 'I. 155. 233-~Q. 242. Jakób z Iłżyastrol., XXVII. 82, 83. Jaczewski Fr., XX. 274; XXVII. 149; Jakóbiec J., V. 101, 197, 286, 289, 367; XiXXIV. 299. VII. 92, 259, 323; VIII. 84, 424; Jadryncew, IV. 447. IX. 253, 254; XXXVI. 223, 226, Jadwiga Królowa, III. 106, 107. 242, 244, 2.46. Jadwiga Śląska, II. 121. i �924 JakU'\:;jz Kalinówki, XX. 126. Jakubowicz Abraham, XVII. 180. Jakubowski czł T L., I. 63. JakuJjowski J., XX,X. 260; XXXI. 126. Jakubowski Stan., XXXV. 14, 31. Jakubowski Z, XXXVI. 78. Jakubski Antoni,. XXIII. 157. Jakubski Leon, XXXIV. 265, 566. Jakuszkin, II. 101; XVI. 163. Jałowicz, XX,XVIl 204. JamblichQs. aut. star,. XVI. 320. Jamka Rudolf, XXJXLX. 270. Jan, biskup wrocławs~i, germanofil, II. 122. Jan X!X. XiXVII. 100. Jan XXII, papież, krucjata przeciw Litwie, III. 99. Jan Kazimierz, III. 104, 270; VIII. 171; XI. 402. Jan III Sobieski,. III. 107, 155. Jan z Bolesławia, p. Jan Nepomucen, V.356. Jan z Czarnkowa, IV. 42; XX. 210 Jan z Głogowa, astrol., XXVII. 81. Jan z Kolna. XI. 250. Jan z Klcszyczek, XXVII 6. Jan z Rybna, XIX. 121. Janacek, XVI. 167. Janczuk Mikoałj, XIX. 37; XXXI. 61. Janicki A, IV. 114. 117, 342; V. 99. Janicki Br .., cz. T. L., VI 320; X. 237. Janicki J., XXVII52. Jani.cki Klemens, XiX. 116; XXI. 189. Janiczek Wine,. mu~yk Iud., XIV. 373 Janiewicz Orest M., XVI. 320, 326, 413; XVII. 102. Janik Adam, XXXIII. 150. Janik Mich., VII 112; X. 4; XI. 95. 249, 323, 418, 422, 425; XII. 9496. 98, 99, 177, 190, 193, 336, 338, 342, 344, 347-8; XIII. 56, 58, 75, 925 xv: 76, 165--169, 253, 265, 266 347' XIV. 7, 19~, 195, 290, 3'10; 149, 224-228; XVI. 1719;XX. 57; XXVU 108; XXXII. 66; XXXIV. 200; XXXV. 174; XXXVI. 5,3"54; XXXVII. 159. Janikowski Leopold, XXI. 41, 42; X,XIX. 178; XXXVIII. 211; Janiszewski, VII. 237. Janiszewski J., XXXI. 166. Janiszewski Mat., XXX.III. 25 Janiszewski T,. XIII. 73. Janiszewski Andrzej, VII. 34. Janko J, XXI. 162, 163; XXXIV. 17'7. Jankovic M., XXXVII. 431. Jankowski czł. T. L., VII. 234; VIII. 330; IX. 100; X. 115. Jankowski" XIX 107. Jankowsk~ Cz, VI. 223, 410; XIIr. 149, 152. Jankowski E., XI. 106. Jankowski stan., XX. 155. Jankowski W., XXVII. 161" 171. Jankowski Wł., IV. 117, 235; VIII. 99, 141, 220; X. 472. Janota, XIV. 46. Janota Edmund, VI 36, 73, 75; VII. 325; XII. 136; XIII. 89, 90, 161; XVII. 21; XXXVI. 226, 242; XXXVII. 173; XXXIX. 339. Janow Jan, XXV 117, 118" 120; XXVI. 54, 60, 145; XXVII. 127; XXIX. 197; XXX. 76; XXXI. 12; :XXXIV. 293,. 299; XXXVI. 7'8. Janowicz Aleksander pr,. 1. 144; 'XVI. 416. JanlOlWski Al, VIII. 423; IX 299; XXI. 70, 75; XIXII. 117; XXVI 125, 128; XXVII. 149, 171 Janowski Benon. X. 350. Janowski M,. VIII. 220. Jantzen H, XV. 145. Jastrzębowski Wojciech, XXIX. 178. Janusz Bohdan XVII. 57, 178; XXV. s. XUI. XiXVI. 145; XXVII 137, Jastrzębski O., XXXVIII. 440. Jaszczurzyńsk,i Ch., III. 61; IV. 159; 16,1, 166, 171;XXIX. 181; XXX. V. 190 190. Jaszowskj, St., VII. 205. Janusz Fr .. XXVII. 163 Jaśkowski J. N., X 3~6--388, 395 Janusz Ignacy, XXVII. 110. Jaworczak Aleks., X,XXI. 53; Januszkiewicz A., XXXVII. 212. X\X'XIV. 300; XXXVII. 476; Janzen, XXXVII. 459 XXXIiX. 549. Jaqo.bi, XVI. 283. Japołł-Assanka Mich., X:XXI. 166, Jaworczak F., XXXVIII. 451. Jaworek I •. Xx...X, 258. 167. Jaworek P, czł. T. L., VI 416 Jaraczewska, XXXVII. 142. Jaworska Sabina, VII. 238; XXX. JarchQ A J., XXXIX. 79. 124, 125, 142. Jareck,i Henryk ez!. T. L., I. 224. Javorska ZJ::ifia, XXXV. 174. Jarecki Wład., XI, 351; X1X,. 125; Jaworski Ign., czL T. L" VII. 112. XIX 125; XXXIX. 589. Jaworski Jan, XiX. 313. Jarnuszkiewrcz St., czł. T. L., VI Jaworski Kornel, czł. T. L., II. 288; 416. III. 287, 384. Jarnuszkiewiczowa M., ofiar., XI 79. Jaworski Wład., XXXIII 151, Jaroch A., XXXVIII. 35'5. Jaworski Zygmunt czł. T. L., V. 296; Jarochowski, I. 168. VIII. 48 J.arocki St,. VIII. 43'9. Jaworskij Julian. IV. 116, 346, 453: Jarosiński Ant., XXXIII. 150. V 38'1; VI. 222; VII. 221, 281; J.arosz T., XXVI. 145. Jaroszewiez Flor,ian, III. 101" 105, VIII. 90, 91, 111, 210, 223; XXVII. 107, 109, 112., 117; V 79; XI. 402. 11, 2'3, 35; XXX 81. Jaroszewicz J .• XVII. 2157. Jażdżewsk~ K.. XXXIX. 254-256, JaIiQlszyńska M., czł. T. L., III. 290 2,60 2'69, 2,86. J.asensky Em., V. 303, 306. Jeans~n I. A., XXXIV. 71, 96 Jas1eńczyk XXVII In Jed1icz, VI. 316; XVIII. 227. Jasieński Feliks, X. 359, 460. Jedliński st, X!XVI. 152. Jasieński Henr., XX:XUI. 150: Jefimienkowa Aleks., IV. 4. Jasiński J., czł T. L., VI. 320. Jeleńska Emma,. I. 18; IV. 164, 396; Jaskłowski W., XXXIX. 586. VII. 230. Jaskólskoi J. XXVI. 145 JeUnek Edward, II. 5, 00, Hl, 89, 192; Ja skólsk i XXXVIII. 283. III. 192; IV. 59; VI. 2; VII. 95; Jastrebow W N., II. 18; X,XVI. 55, X. 340; XXI,X. 74. ijg.........{j3, 66. Jastrzębowski Szczęsny, V. 42, 2'94; Jelinek Fr, IX. 110. Jellinek Jerzy, XXXI'X. 149. VI. 411; VIII. 89; X. 240, 350; Jelski Aleksander VII. 230. XI. 201; XIX 37; XX. 193; XXIX. Jenc I. M., III. 374. 177, 178; XXX. 83· 84, 116; Jenicek V. V., VIII. 320. X XiXI. 60. T: L. �926 927 Jenike, VII. 2,27. Jenks A E., XXXVIII 399. Jennings, XXXVIII. 398. Jenny, XXXVII. 337. Jeremiasz prorok, XXXI. 46. Jerlicz Joachim. VI. 3Q7. Jerzmanowski JÓz., XlV. 398. Jesperson, X.XXVII. 79. Jezuppe, XVII. 265. Jezienicki Michał, X. 3'68. Jezierski A., cz!. T. L., IV. 114, 117. Jezierskil Michal, X. 38G-300 Jeż Teodor, p Milikbwski, XlII. 152. Jeżowski, V. 28. JędrzejewLczowa Cez., p. Ehrenkreutzowa de Baudouin, XXXIV. 265. Jędrzejewski 317 Jirasek J.~ czł. T. L ., V I. 316, Aleks, II. 35 JireC!ek H., X. 247', XVII. 27, 28; XX. 187; XlXII. 144. Job, XIX. 110. J()Ibbe-Duval, XXIX. 149, 150. Jochelson W., XXV. 2; XXXVII. 99-103, 108, 109., 113, 114, 120, 122, 126; XXXVIII. 346. Jodkowski JÓz.,.. .x.:x.r.x. 1'32; XXX. 210; :X;XXIV. 300; XXXV 191. Jodłowski K., czł, T. L., IV 4'54; VH. 338; I 2{)8. Jodłowski, Stan,; XXXI. 47; XXXIV. 300. Johansen K. F., XXI. 252; XXXV 196. Jlohn A., XV. 145 Johnson Johnson Johnson Johnston Jolly J., A" .xXXVIII. 279. Fr., XXXVIII. 397. John dr, VI. 23; XVII. 12. Harry, XXXIV 92, 125. I. 92; XVII. 262. Jones William, I. 98; XVI. 234 Joniesk T., IV. 94. Jonkówna Fr., XXXIV 300. Jonow, XXXVII. 125. Jonson dr, p. Jiohnson, II. 212, 291. Jonval Michel, XXIX. 1~, 164. Jordanes, VIrriI. 4341;lXJ. 267. Jorknice, II. 98. Jornandes, IX. 285; XIV. 64. Joseph Al., XXXVIII. 393. Jost Al., XXXI. 150 Jougan dr, IX. 1-99. Jouker O., XVI. 115. Józef II, XIII. 68; XXXVII. 267, 268. Józef W., XI. 197. Józef z nad Wiszenki, V. 346; VI. 198. Jucewkz Al., p. Ludwik z Pokiewa" I 168; VIII. 377, 445; IX. 151, 249; X. 110; XVII. 2,2, 36; XXVII. 61, 66; XXX. 220. Jud J., XXXVIII. 100; XXXIX. 115, 132. Ju1iuS'Z Cezar, II. 107; XVIII. 100. Jundziłł, :m. 20-22. Jungbauer,. XXXVII. 132, 133; XXXVIII. 203. Junge J •. XXXIV. 290. Jungschultz Joannes, XXIX. 56. Jungst, III. 379. Junior Jan, XXX 91. Jurkowie DUSan, XlII. 69. Jurkowski Bł., III. 91, 96; XlII. 258; XiX. 317. Jurowsky Ant., XXXIX. 427. Justyn Apologeta, II. 105. Juszczyk E, XXVI. 152. Juszkiewlcz Antoni, .In. 200, 206... 288; V. 79; VII. 236; VIII. 324. Juszyński Hieronim, XII. 405; XVI. 338. Juvenalis, VI. 114; XIX. 123. K K. C., XI 319. Kagarow Eugen, XXiXU. 180, 181; ·XXX~U. 138; XXXVII. 351; K. J., XXXIX. 333. )cxxVIII. 356. K K." XXIX. 182 Kahle Bern, XVI. 428. K. W., XI. 211. Kaindl R. ,Fryd." I. 23; II. 192,,"'07, Kabat Wł, XXXVI. 392; XXXIX. 210, 373, 376; III. 289; IV. 47, 59, 448. 95, 96, 99, 1~ .. 237; V. 36, 39, 185, Kacanowa D" .x:.xxVI. 407. 196; VI. 2; VII. 22'1, 237; VIII. Kacz Edward, I. 185. >43i6,437~Xr.II, ·~1.61,~OO~XlIV. 300; Kacz Franc" czł. 'P. T. L., I. 185. XV. 143', 145; )(."ill. 68. 92; XX:L"<:. Kaczanowska-Sągajło, XXXVII. 444; ;132; XXXIV. 268; xxxrx. 166. XXXVIII. 217. K.ajda, X,I, 317. KacZJkows~i Z., VII. 31, 35, 36, 38, 41, 42" 206, 209, 210, 213, 214; ,Kajka M., XXVII. 166. Kajzer Stan., XXXI. 16'7. IX. 149. Kalas Józ, XIII. H9. Kaczmarczyk, czł P. T. L., VII. 238. Kaleta Józef, X.XJJ{III. 151. Kaczmarczyk Jan, czł. P. T. L., VII. Kaletka A, ::l{IXlXIII.151. 340. Kaczmarczyk Kazimierz, VII. 235,. Kalina Antoni, red. "LUDU"" 1. 29 -32, 58; 61, 62, 144, 222; II. 75, 23-8,322, 339; VIII. 199; X. 9, 40; 85, 88, 00, 90, 92-94, 175, 282, XI. 418; XIII. 332; XIV. 181,253, 284, 235, 287, 374, 375; III. 64, 88, 254, 294; XV. 71; XVI. 50, 53; 91, Is&. 190, :t88; IV.101, -106-il.08, XiXiX. 220; XXXIX. 5>89. 114, 230, 235, 236, 341, 346, 353, Kaczmarczyk Wojciech, inform., V. 450; V. 42, 00., 90, 196,; 199, 276, 22>6. 2,87, 320, 370. VI. 6, 97, 218, 313, Kaczmarczyk Zdzrslaw, XJXJXV.174. 3HI" 385, 4113,414; VII. 97, 100, Kademus Aloisis, X:XXIX. 341. 102, 104, 106, 108, 110, 233, 338; Kadlec K., VI. 320; XIV. 84, 85, 87; VIII. 83, ~, 109, 220, 22'1, 330, XXVIII. 17'7; X:XXIV. 176, 177 427; IX. 91, 100, 103, 207, 302, 303, Kadłubek Wincenty, II. 81; III. 84; 3~ 319, 42.1, 426--428; X, 115TJ{. 12~, 132, 135, 136, 140, 209, 118, 120, 122, 126, 234, 461, 469; 212, 321, 329, 330, 34U, 344, 346; XI. 85, 32~, 323, 340, 417, 440; X Ill, 130" 131; XIII 137; XIV. IXU. HY7-1'12, 34!7; Xl1I. 69, 49, 215; XVI. 281" 232, 284; XVII. 78; XIV. 165; XIX. 89; XiXIII. 32; XX. 202, 203; XXXVI. 216; 174; XXVII. 4, 180; XXXII. 4; XXXVII. 303; XXXVIII. 38, 247; XXXVI. 10 33--42, 44-46, 48, 49. XXXIX. 295, 307, 314, 317. 51-55, 58, 60, 66, 6'7" 69, 71, 410 Kadyi Henryk, prof. czł P. T. L" I. Kalina Maria, V. 295. 144; XX. 313. Kalinka Joach., XXXr.X. 429. Kagan I., :X;XXVIII 356. Kalinowicz Wł., XJ{V 97. Kaganek Anton., IX. 2'59, n. wł. inf. �------_. ---------.-_._-, 928 Kalinowski KIJnstanty,. ~XI. 151. XII. 186; Kalita Józef, XXXI. 167. Kalityński Mieczysl, XVII. 109, 112. Kallenbach Józef, red. ,;LUDU", VI. 201, 204; VII. 112; VIII. 208; X. 461; XI. 95, 323, 325, 417, 419, 422-424; XII. 95, 96-99, 101, 103, 193, 347; XIU. 75-79, 81, 83, 168, 169, 265, 266, 351, 353, 355; XIV. 19-196; XVI. 109, 110, 234, 237, 326, 358; XIX. 75; XX. 154, 311, 314; XXIII. 175; XXXVI. 11, 37, 52-55, 57, 60, 66, 67, 88. Kallimach, XXVII. 77. Kalwin, XI. 213; XXXVI. 148. Kal,atalin, IV. 31 Kałusowski, V. 23. Kalużniack~ E., VI. 319; VII. 204; XIII 61; XIV. 403, 404; XiXI. 121. Kalwa Piott; XXXIX 180. Kamaryt Józef, II. 32. Kamenskaja M., ~'{XVIII. 349 Kamińska Helena, organ.,. XXI. 7'(}, 75, 42; XXVII. 18,0, 181; XXVIII. 91,. 92, 139, 142, H3 Kamiński, VIII. 209; XXVII. 157. Kamiński J. M., organ., XXI 41; XXIX. 178. Kamiński Ł...:XXXV:U. 451. Kaminski1j Wia,czesł.aw, XXVI. 106; XXVII. 152. Kamocki .J., XXX,VIII. 461 Kamockj S., XXV-I. 145. Kaudeter Fr. VI 36, 70. Kanitz F., IV. 96; XX. 187. Kanne, XX 219. Kant Emanuel, I. 3'9; XXI. 4; XXJXVII. 313. Kantak Kamil, XXXV. 174. Kantecki A, XX. 155. Kantor Józef, XIII. 164, 165; XVII. 80; XVIII. 68; XXI. 7'8; XXIII. 158, 161; XXIV. 108; XXVI 101; XXIX. 110; XXXIII. 7; XXXIV. 268. Kantor Mich., XXV. 132. Kantor-Milrski M., XXVII. 171; XXXI. 167. Kantorowicz Herm., X:X. 217. Kanzow Tomasz, XXVIII. 30. Kańs:ki W., czl. P. T. L., IX. 103. Kapała A, XXVI. 145. KapHński L" maI. typ. lud., III.28B; 'XVI. 270. Kappe M., czl. P. T. L., VIII. 335. Kappstein Thed., XX. 216. Kaprocki Wl, XXVII. 192. Kapuściński M., czl. P. T. L., 2Jhier. pieśnr Iud., I 144; II. ~. 340, 363, 365; III. 166; V. 64, 197; X.X.XIX. 589. Karadzic V. St.,.III 94; IV. 31,34; V. 36, 182, 183, 2~0; VI. 319; VIII. 218, 427; IX.32, 33, 45, 283; XVII. 103, 201; XVIII. 138. Karakulskr" czł. P. T. L., IX. 112. Karamsin, XVII. 3,6. Karanovic M., XXXVII. 430. Karaś B., inform" II. 354; IX:. 169. Karasek A, II. 182-184, 192; XXVII. 171; XXXIV. 293; X~VII. 253, 257-260, 2,62-264,. 268, 278. Karbowiak A, VII. 236; XIII. 61; X1XlXV.46. Karczewski Jul., mal. typ. lud., XVI. 2'69. Karczewski Wit., XIX. 90, 122 123, 136. Kar.czmar:czyk, XXVII. 62-72. Kardiner Abraham, XXXVIII. 354, 394. Kardos Arpad, XXV. 132. Karecka Zofią. inform., IX. 168, 258. Kargel A, XXII. 135. Karger W., XXXIV. 293, 300. Karlhlski L., czl. P. T. L., VII. 238. Karłowicz Jan, I. 19,. 29, 31, 63, 131, 195; II. 17, 90, 91, 95, 182, 201; III. 3" 86, 192; IV. 117, 170, 260, 2'66, 453; V. 43,.,181, 190" 3W, 370, 37!7; VI. 2, l3~, 223, 32'4"393; Vil. lI, 38, 79, 50, 92, 94,. 95, 97, 99, . 206, 231, 236, 324, 3'36; VIII. 212, 217, 219, 323, 395, 425, 426., 436; IX. 91, 198, 206, 311-319, 417, 428; X. 107, 127, 359, 368, 3~9, 37-1 3'82, 392, 398, 461-4!63; XI. 99,211, 32'1-323, 389, 340; XII. 272, 274, 323; XIII. 57, 58; XIV. 106,. 167, 294, 298, 3r18, 320, 359, 3,68, 400; XV. 48, 137, 138, 150, 209, 212; XVI. 63, 416; XVII. 16, 34, 35, 72, 101, 164, 178,. 217; XVIII. 112; XIX. 51, 90, 120,. 142; XX. 155, 200, 201, 295; XXII. 9; XXnI. 51, 112, 113,. 147, 174; XXIV. 97, 103; X;XV. 100; XXVI. 94; XlXVII. 9, 12, 25, 153, 178; XXVIII. 226; XlX]X. 17 8; XXX. 11" 77, 81, 82, 1'18, 135; X:XXI.76; XXXIII. 27, 29; XXXIV. 268; XXXV17, 71, 83, 65, 7'5; XXXVI. 35, 36, 38,. 44, 51, 52, 64; XXXVII. 155; XXX;I:X. 17,9, 360, 593, 627. Karmanowski 01brycht, XIII. 299, 300,. 301; XXIII. 113. Karniejew A., Xv. 28. Karnowski Jan, XXX,I. 167. Karol Wielki, V. 24'7; XVI 186; XVI. '. 42; XiXV. 10. Karolides X~II. 152. Ka~Oling~wie, XV. 186; X!XXIX. 56. KaroWS'ki del. Mal Sląsk, I. 191, .222.,224. Karpiniec Rudolf, XXVII. 17'5. Karpińska A., XXXIX. 27'8, 280. 0 1 - . .......JI ..... : 59 Lud - Tom XL Karpińsk;i Franc, IV. 37; VIII. 227; XXIII. 125. Karpiński Izydor, czl. P. T. L., III. 1,92, 286. Karpiński Platon,. czl. P. T. L., II. 376. Karpee S., V 269. Karre W., XJXV. 125. Karski E., XXVI. 97, 127. Karski, F., V. 300. Karski Stan., VI. 386----389. Karskilj E., X. 2140;XXVII. 156-158. Karsten, XVIII. 229. Karwowski Stanisław, dr, II. 125; 1912; XI. Ill; XJXVII. 50, 64. Kasich A, IV. 31. Kasparek Teodor, czł. P. T. L., III. 1,90, 2,90. Kasper, bakałarz, XlXVI. 18. Kasper de Gdana nekromanta, .X1XVII.95. Kasperberowicz, aIch., XXVII. 89, 92 Kasperowicz H., IV. 117, 235, 340, 341, 445, 450; V. 84, 195. Kasprowic21 Jan, poeta, ·czl. P. T. L, VII. 236; XiI. 104; XII. 54, 164, 263, 264; XXVI. 145; XXXVII 349. Kasprzy<:ka-Strauchowa, XXXVII. 159. Kasprzyk, inform., V. 226. XlV"II Kirejewski, . ~ .. 341', XX'I. 152, 153. Kato, XXXI. 13. K,atona Ludwik., XVI. 428. Katra T XXXVII. 443, 445 Kaufman K., XV. 150; XXI. 105108; XXX. 235. Kaufmann H. E., XXXVIII. 465. Kaukonen V. J., XXXV·II. 440, 442. Kau'Sch Józef, XVIII. 7; XXXIX. 57'2. �931 930 " Kautsky Kar, I. 34, 36, 65, 73, 75, 145, 227; II. 367, 372; IV. 449; IX. 303. Kauziński H., XXXVII. aB. Kavuliak Andrzej, XXXlX429, 430. Kawczyńsk,i M., IX. 300, 428; X.126; XI. 436; XX. 154, 165. Kawecka Zofia, XXV. 142. Kawecki Wł., XXXIII. 151. Kaye W. I., XXXIV. 75 Kayser, ,aut. Lexikonu, XIII. 73. Kazimierz II, II. 1419;XIII., 59. Kazimierz Jagiel., III. 112, 113, 115; XIII. 66; XlIX. 76; XXXiI:X. 170.. 37-1. Kazimierz Sprawiedliwy, IX. 129134, 209, 32'1; XIII. 61; XIX. 127. Kazimierz Wielki, IV. 333; V. 87, 363; VIII. 156, 173; IX. 86; XII 57; XUI. 64, 65; XXIV. 108; XXVIII. 125" 132; XXXIX. 170. Kazlouscyk, XXXIII. 151. Kazwini zachariasz, el, XXX. 106. KądZJi'ela TeoLil, XX;XUI. 151. Keane A. M., XXI. 83. Kebrle V., X. 138. Keesink F. M, XXXVII'I. 396. Ke.ffermiiller J., V. 99, 101. Kehre'~n I •. XVI. 15. Kehring Th, XXI. 4. Keiter F., XXXoIV. 290. Keith Art. XXXVIII. 399. Ke~br, IV. 339 Kelemina Jakób, XXX'. 212, 213. Keler Krzysztof, XVII. 137. Kelle Alb" X:VJ:II. 235; XXiv. 115; XXXI.45. Keller O.,. VII. 213, 220; XiX. 300. Kelley, alch., XXVII1.9O, 92. Kellner, XXI. 104, 105, 109, 110 Kelse. XXXoVII. 36B. Kempner L., ofiarod., VIII. 109. Kenarowa H XXXVI. 395. Kencho-Suyematsu, .xV. 146. Kennedy D., XXIX'. 207. Kennedy R, XXXVIII. 395 Keramopolus, .xXIII. 14~ 147. Kerden, von podróżnik, II. 105. Kern, XXXIV. 2. Kerner A., wytwórca zabawek glin., II. 2'18; V. 247. Ketlicz M., VIII. 58. Keuprulian-Wójcikowa Br." XXIX. 150; :xx.XoVIII. 21B. Keyha Z., XXVI. 128. Keyser Erich, XlXV. 142. Keyser K., XXIXVIII. 203. Kędzierski, XXXVIII. 297. Kędziora W., XXVI. 145. Kempini Szymon, druk., XXoVII. 104. Kętrzyński Wojciech, czl. P. T. L., I. 32; IV. 5'7; VIII. 321, 400, 432, . 434" 435; IX. 147; X. 134, 136; XII. 2,76; XlIII. 37, 38; XV. 209; XJXJI. 64; X1XXVIU. 339. K~ba Fr., inform., XXXVIII.127, 128. KiJbort I., IV. 100, 380, 390; VI. 412; VII. 93., 94; VEl. 88; X. 351. K,idd Benjamin, IV .. 448; XVIII. 229; XXXJ!II. 17; XXXIX. 424. Kidder, XXiXVIII. 398. K~ebzak Robert, czł. P. T. L., r. 32. Kiej.stut, Ill. 99, 102, 103; X:XVI. 72. Kickebusch A. XXXIX. 264. Kielar, VI. 70. Kielar, Vol. 70. Kielisiński Kajet.,> maI. tyP. lud., XVI. 270; XXXVI. 371.. 372; XXXVIl1. 242; XXX'IX. 5176,604. Kielski,czl. P. T. L." V. 289".296. Kiełczewska M., XXXoIV. 293; XXXV. 182. Kiepert H, I. 111; XI. 343. Kierasiński K., inform." XXXIV. 2165. Kierdej Jan, inform., XXXI. 113. Kiernik Fr., czl. P. Muz. Etnogr., XXXI.30. Kiersz Miecz.", czl. P. T. L., XIII 7'9. Kiesewetter C., XXVII. 101; XXX. 219; XX'X:! 1'03. Kieslinger A" XXV. 128. Kietlicz Henr., XIX. 33. Kietlicz M., IX. 170; V. B2.: 16,7. Kietlicz-'Rayski, mal." vn:I. 88; XXI. 80; XXVIII. 4; XXX. 14'5, 171. Kijeński Tad" XXX!. 167. Kikebosch Maciej, XXVI. 17. Kikiewiczowa M." czl. p. T. L., V. 101. n, "~. .<~ -<.,. J ;.;g.. ,~ KimbaU S.T., XXXVIItI 3'9'6. Kimelówna A.,.. XXXIV. 266. Kinch K. F., XXXIV. 77, 7~, 106108. King C. W., XXII. 57. Kinga księżna" VEL 263, 264. Kipa Emil, XI. 307; XVI. 179; XVII. 116. Kipling R, XXIX, 135. Kirchbach Wolfgang, I. 117. Kirchho~, T. 91. Kirchmann.,. XXII. 33'. Kirchnerowa Maria, XXXIV. 302. Kiriłow N., XVI.!. 267; XVILI. 8B. Kirkor A. H., XVII. 59,,62. 70, BO, 85, 86, 92; XXI. 257; XXH. 1'54; X)XN'.s. XlI. Kirschner KaroL. VII. 2'35. Kisa Anton.. XXXIV. 81, 114. Kiselew S. W., XXXIX. 77. Kisiel n. czl. P. T. L., XXX. 270. Kislakow M. A... XXXV!IU 351; XXXL'X. 96. Kiss Ludwig, XXv. 132. Kistiakowskij" IV. 23, 24;9. Kitowicz And., X'II. 40; iXlIV. 345; .-XIX'. 56",57,60; Xlx. 167, 170" 181; XX1V. 113; XXV. 17; XXVIII. 59" 170; X.XXI. 62; XXXIX. 315, 332, 573. Klaatsch K., IX: 196; XXI. 245; XXXVII. 72 Kla~ko', XX.VI.1 27. Klapper l." X1VI.417; XXII. 153; XXV. 142. Klaproth. 1. 108. Klaric J., V. 280. Klatecki I., XXXVIII. 219. Klaus'tin R, XXIX. 191. Klawe Janiną. XXII. 13'-2'5; XXIII. 149" 156'. Klebs E., lXV. 24, 25. Kleczkowski A., XXIX. 191]. Kleczyński, XXI. 80; XXXI. 14~, 148. Klein F. Ro, XXXIX. 149. Klei'1 Franciszek, inform. autor pamiętn., .TlI. 225'-228" ,2'4:3,245, 246, 2'50" 2'58, 2'~263" 264, 267; 200, 269" 271, 2:72, 273; XXX,. 7; XXXI. 149, 100. Klein W.,.,VII. 299 Kleiner Jul., XlIV. 204; XXXVI. 413, 41-7. Klemens Aleksandr., n. 105. Klemens V., XXVII. 100. Klemensiewicz JÓz<. VIII. 99, 112, 22Q; l'x. 100; X. 115, 121, 123, 249, 469; XI. 92.~. '94" 95, 422, 424; XII. 95. Klemm, XXII. 87. Klich E., Ill. 335; XXII'I. 153; XXVII. 23, 15ó7;XXX, 255, 258; XXXV1.21l. Klimaszewska Jadwigą, X.XXa:V 293; XXXV. 182; XXXVI. 241, 408" 400; XXXVII. 443-447, 476; XXXVIII. 2'17, 451,.,458; ~.xXIX. 454, 500" 600, 625. Klimaszewski inform .., IX. 185. Klimecki Z., XXXVI. 396. Klimek JÓz., XXXVI. 154. �I' 932 Klimek Stan,. XXVI. 129, 13L 132; XJ)WII. 183, 189, 190.,192; XXlX:. 138, ao" 143 149, 153, 161, 197; XXX. 254, 256; XXI~V: 182; XXXVIII. 150, 213, 214. Klinger Witold, IX. 310; XI. 436; XIII. 163; XV. 20, 188; XVI. 44, 112, 326; XVII. 24, 28, 101, 181 1\84,275; XXI. ~1, 121, 228; XXII. 13, 21, 25; XXIII. 160; XXVI. 141, 145; XXVII. 161, 163, 166, 171; Xi~X. 193, 237, 238; XXXI. 100, 167; XXXII. 101; XXXIV. 29\1,.300; XXXV. 174, 182; XXXVII. 2,21, 453; XXXIX. 610. Kniersa Isl'wan, XXXV. 182. Klonowicz: Sebastian, VI. 411; VI1I. 13,2; X. 4; ~I. 300; XVI. 180; XVIII. 133; XIX. 82, 84, 97, 100, 107. 100, 123, 124, 134-136, 143, 146; XX. 17~31, 33, 36, 39, 41, 53, 55, 63-6~ 74c-77, 81-83, 88, 89, 91, 93, 95, 100, 105--107" 110, Ill, 114, 11~ 125--132, 138, 13'9, 142, 143, 145, 146, 151, 15~ 177, 20.1, 204, 20~. 206, 208,209; XXVI. 88; XXXI. 1'33; XXXVII. 15; XXXVIII. 263; XXXlX. 312, 3'23, 354. Klonowiecki W" XXX .. 242. Klonowski St., czl. P. T. L., VI. 416. KIDden K., X'VI. 1.5. Kluckhorn C. XXXVIII. 383, 393, 395, 397. Kluczborski Wl., czł. p. T. L., VI. 416. Kluge Fr., XIV. 35; XVII. 220, 228. Kluger F., XV. 144. Kluger Wacl., XVII. 29. Klugmann rz .. czl. P. T. L., IX. 208. Kluk Krzysztof, III. 86; XXXV. 72, ~5; XX,X,VI. 210; XXXVIII. 45, 257; XXXIX. 292, 293, 312, 326. 933 Klus, XXXVII. 10. Klapkowski, czl. P. T. L., V. 196. Klobukowski Stanisław, czl. P. T. L., I. 321. Kłos Juljusz, XXVI. 125. Klosowsk,i JÓz. N., XXX·I. 167; XXXVI. 82. Klos" Ludwik, czl. P. T. L., I. 144. Kłl:\śnik Z" X. 240; XI. 340. Kmet Andrzej, II. 7'9, 80; V. 240, 241, 246; XVII. 19. Kmit I., XXXI. 155. Kmita B., XXXIX. 172. Kmita J. A, VII. 209; XIX. 101; X,X. 128. Knapiusz, XXXIX. 359. Knapowska W., XXXVII. 159. Knapp, Xx. 156. Knapski Grzegorz, I. 20; VII. 34; XIV. 317; XN.57" 58; XX. 195; XXIV. 97; XXXV. 60. Knaust H., XVI. 360. Kniazilołucki Zygmunt, VII. 147. Kniażyński A, XXXI. 155. Kniaźnin Fr., VIII. 127, 128, 129, 130, 131, 133, 141; XiXVII. 120, 1'21; XXXI. 126. Knight G. A F., XXXIII. 17. Knight Payne, XXIII. 175. Knoll M., XXXVI. 3'95. Knoop Otto, I. 183, 189; IV. 116, 117, 153". 154, 156, 171, 38.5; V. 100, 193, 195; VnI. 223; I~. 110, 244; XH. 232; XIII. 5,6; iX1VI.34" 35; XVII. 39; XXVIII. 125; X;XiXI. 95, 96, 100;XXXVII. 254, 258, 260, 264, 265, 267, 270. Knortz K., XXI. 92. Knosinger, XI. 366. Knot A, XXX,VII. 456. Knust, XXII. 71. Koat Gr., IV. 94. Koberstein A, XV. 47. Kobiela L., XX'VII. 166, 171; XXXI. 167; XXXIII. 151. Kobiielnik W. XXXI. 155. Koblar Ant., V. 85. Koch, :X;VIII. 229. Koch AI., IV. 185, 443. Koch G., XXV. 130. Koch H., XXXIV. 290. Koch Władysław, III. 385, 388; IV. 451; V. 99, 100, 291; VI. 318; IX. 422. Kochanowska Anna, XV. 145. Kochanowski Cyryl, czl. T. L., V. 101, 177. Kochanowski Jan. VII. 39; VIII. 227; IX. 199, X. 194, 200, 201, 204, 206; XI. 292, 29~ 296, 298, 299. 303-305, 34.2; XIII. 49, 299; XIV. 23, 2111; XIX. 64, 99, 100, 107. 115; XX. 15, 39, 48, 4~ 55, 64, 93, 99, 100, 102, 107, lOa 115, 116, 136, 140, 142, 14~ 150, 191-193; XXIII. 3, 114; XlXIV. 95; XXXIII. 8. Kochanowski Piotr, XIII. 54. Kochol W., XXXVIII. 356. KochiJ,wski Wes,pazian, X. 20a. 210, 211; XIV. 23, 210. Kociubiński, XXVI. 94. Kocka W., XXXVI. 374, 375, 377. Kocyan, VII .. 225. Kocyłowski A. czl. P. T. L., VII. 238. Koczorawska, XXXVIII. 445. Koczwara Jan, XVII. 60, 71, 233; X'VIII. 222; XXII. 162, 163; XX,XV. 64. Koczy Leon, XXXIV. 300; XXXVI. 375. Kodaly, XXXVII. 35:; 355. Koebert Józef, inform., VII. 303. Koebernick, XXXVII. 253, 254. Koegel P., XX. 238, Z3g 244. K'Jenigswald, XXXVIII. 357. Koehler Józef, dr, II. 189, 192, 376; III. 187; IV. Ile. 325; XI. 322. Koehler Klemens, czl. P. T. L., I. 63, 145, 219, 221; II. 39, 95; III. 191; V. 199, 370; VI. 222; VII. 236. 340; X'I. 322. Koehler R., XXXI. 128, 134. Koenne E., XXXVII. 241. Koffski Wine., alch., XXVII. 89~ 94. Kohl Fryd., XVI. 335, 411. Kohl J. G. XVII'. 15. Kohn, XliX. 46. Kahn F., XXXVII. 100. Koim Jan, inform., IX. 262. Koinyt, poeta gilacki XVII. 105. Kojalowicz, HI. 119, 198; XXI. 130. Kolago W., XXX,VIII. 451. Ko~berg Oskar, I. 2, 17, lIl, 20, 139, 156, 159, 163, 165, 167, 169, 188, 189, ,2017,2,12, 215 252; II. 16, 36, 7'6, 199; HI. 171, 348, 362; IV. 46, 49, 516,58, 153, 158-160, 167, 169, 265, 266, 2,68, 335, 341, 385, 386, 3~9...3,91, 3,96-401, 453; V. 21, 32, 36, 37, 42-44, 143, 181, 183, 184, 369; VI. 37:!, 402; VII. 82, 98, 2:33; VIII. 134-140, 23,5, 324, 328, 3.29, 445; rx. 138, 144, 151. 223, 224, 225, 230, 234,2'36 39, 246, 313, 331, 332; X. 197, 354 368, 372, 373, 382, 396, 403, 404 408, 419; XI. 98" 102, 104, 298. 4'29; XII. 45, 46, 136, 13'9,146" 147, 156-156, 166-168, 17'6, 17'9, 182 20~210, 225, 232, 27'5, 342; XUI. 2, 18 89, 90, 156, 171, 189 190, 197, 199, 200, 201, 261, 2 95, 296 300, 302; XIV. 70, 171, 192, 314-319 321; XV. 10, 38, 41, 44-46, 51 52, 7173, 136, 202 204, 2017 209, 212; XVI. 166, 250, 251, 253, 327 338, 1 �93'> 934 410; XVII. 4, 28, 29, 31, 33, 42, 47. 419,54; 55, 178; XVIII. 98, 100, lOB, 134; XIX. 37, 51, 52. 56-5B, 62, 105, 113; }Q)Q,. 170--172, 174, 182, 183; XXI. 29--31, 33, 36, 38, 95, 96, 125; XXII. 63, 64, 104; ~III. 51, 90, 110, 115, 117, 121, 123, 150, 174; XXIV. 9.7, 99, 10L 103, UD, Ul, 115,. U6; XXV. 39, 43, 45, 4B, 78, 80, 84, 88, U2; XXVI. U, 14, 16, 2ł, 23, 24, 26, 34; XXVIII. 22, 30, 124, 12,5, 132 -134,. 136, 137, 140, 142, 143, 173, 177, 178, 22'6, 227, ,2133;XXIX. 31, 59,65--70, 73,. 7'5, 76, 100--102, 105, 100, 150, 1514;XXX. 85, 86, 132, 134; XXXI. 12, 14, 15, 61, 93, 106, 108; XX.~II. 14" 410,41, 101" 100; .xXXIII. l, 7, 158; XXXIV. 268; XXXV. 12, 17, 20, 22, 67, 69, 71, 73, 75; XXXVI. 8, 9, 12, 402; 'XXXVII. 20, 21, 303, 340, 458, 41>'7,477; XXXVIII. 206, 215, 244, 24:8, 255. 270, 276, 299--308; XXXIX'. 17,9, 293, 300, 308, 317-319, 324, 343, 348, 349, 354, 3'6'9, 413,583,585,586,587, 591,593,607. Kolbuszewski E., I. 22, 29,. 30, 32, 61, 222; II. 92, 93, 163, 187, 287, 375, 3-74;III. 91,2'85,38'5; IV. 107; XI. 320, 321; XXXI. 13; XXXVI. 35; XXXIX. 443. Kolemann Jul., XXXIX'. 487. Kolessa Aleksander pr., I. 32, 63; III. 91, 94, 190, 286-28\8; IV. 107, 162,. 163, 235, 291, 392. 450, 453; V. 28, 196; VI. 218, 416; VII. 101, 227; VIII. 208; XVI. 160" 168, 169, 173; X!XVI. 128; XXVII. 200; XXXVI. 40. Kolessa Filaret, XXIX. 206, 207; XXXIV. 300; XXXV. 182; XXXVII. 445. . Koliński M., XXXVIII. 213. Kollaff K, XVI. 347. Kollar Jan, I. 195; II. l, 5, 32; IX. 3c:!;XVI. 232, 352. Koller J., XII. 98, 193, 348; XIII. 17'8, 17'9, 184--1'86, 265, 351; XIV. 195, 196; XVII. 289; XX. 314, 320; XX,XiVI. 66. Kio~mann, XVIII. 23'2. Kolski JÓz., VIII. 439. Kolumb Krzysztof, I. U; VI. 339; XXXVII. 200. Kołaczkowska J., XII. 190; XXVII. 161 Kołłątaj Hugo, III. 94; IV. 31; XII. 171; XVIII. 122--132; XXXIX. 586, 626. Kołodziej J., XXI. 216-218. Kołodziejczyk Edm.,. X'V. 107; XVI. 86, 109; XVII. 258; XX. 313, 3,20; XXVII. 157; ,XXXIX. 162. Kołodziej.czyk January, XXXI. 167; XXXIV.300. Kołodzińs~i W., XXVI. 145. Kołomyj P~~tr, XXXIV. 293. Kołowski Fl., VIII. 161, 335. Kołtatow S.. XXXVII. 444,445. Kołudówna, XXIX. 162. Komasówna Katarz." XXV'I. 110. Komeńsk~ J. Am., VIII. 222; XXVII. 156. Komoniecki, wójt żywiecki, II. 198. Komoniecki Andrzej, VII. 325; XXX'V. 44; XXXIX. 297, 3QS.343. Komornic~i . Stefan, IV. 117, 235; VIII. 218. Komorlo'wska Halina, XXX'IV. 300. Komowska N., XXXIX. 28. Konarski Kazim., XXXI. 167. Koncek WI., V. 318. Kondracki. XXXI. 150. Kondratowlcz Ludwik -- Syrokomla Wład., III. 92, 120; XU. 205, 206; XX·.103. I!i:'" , •:'",~,' .j l ;1",1 '., 'ł f Kaner, XI. 288, Kon-fu-ce, p. Konfuncjusz, XI. 337. Konfuncjusz, VI. 335; XI. 432; XiX:XVIII. 371, 373. Klonkz Tad., mal. typ.lud.,XVI, 267. Konieczny Feliks, III. 369; IX. 422; XXXI. 167; XXXVI. 5" 78. Koniś~ij Aleks., IV. 328. Konopka, czl. T. L., I. 194; VII 233; IX. 223, 224. Konopacki L., 'XXiII. 147; XX,IV. 95; XXXI. U5, U6. Konopka J., II. 198; XlIX. 35, 52; XXXV.12. Konopka T., maI. typ. lud., XXXIX. 579, 592. Konopnic~ Maria, IX. 102; XI. 104; XlI. 133-182" 198--211; XUI. '54; XXXVII. 330. Kontler, XXV. 122., Kontny Piotr, XXXI. 160; XXXIV. 260, 293; XXXV. 00. Kopacz Z., czl. P. T. L., VIII. 335. Kopczyńska B., XXXVII. 451 Kloipczyńsk~ Stan., XXXIII. 151. Kopeć Z., XXXVIII. 2'69. KOipf W., XXXIX. 596. Kopera Feliks, III. 189; XIII. 6'1; X:~nI. 187; X.x:XIV. 81; XXXV. 29. -Kopernicki Izydor, III. 266; IV. 62, 68, 74, 719,169, 1~0, 403, 406; VI. 373, 402; VIII. 218, 324; XI. 101, 102, 3,20; XV. 205; XlVII. 60, 63---'65, 68, 7,0, 711,80--82, 84, 85; XiVIII. 122, 134; XlX,!.97, 247, 248,257; XXII. 154, 155; XlXVI. 141;XXX'II. 101; XXXIII. 105; XX'XV. 64, 69, 72,.74, 75; XXX'VI. 34, 52; XXXVIiI. 161, 34(); XXXVIII. 301, 3M. Kopernik M., X'I. 435; XXI. 244; XXVII. 81; XXX'VII. 419. Kqpers~, inf.,. XXXIII. 4. Kopers~i F., XXXVI. 88. Kopitar Jemy, XXII. 144. Koppers Wilhelm, Coppers, XXI. 2,69; }{;X'X.254; XXXI. 152, 154; x,xxVII. 358; XXXVIII. 25, 37; ,XXXLX.. 485. 486. Korab Józef, XI. 428, 430. KoraJbiński, VI. 366, 370, 372. Koranyi Karol, XXIII. 169; XXV. 7, 97, 114--116, 142; XXVI. 1, 100, 103, 127, 131; XXVII. 57, 101, 111 112, 137, 143, 145. 146, 166, 171, 1,92; XXVIII. 99, 95, 101, 113, 254; XXIX. 150, 152, 159161, 171; XXX. 218, 220; XXXI. 44, 104; XXXIV. 200, 300; ~XVIlr. 249, 264, 451, 462; XXIXIX. 179, 529. KoraM, V. 303. Korbe A. A., XXXIX. 423. Klorbel, mieszko inform., IX. 259; X'I. 69. KOl1but, XXXI. 13. Korczak Chodorowski, XXII. 122. Korczak Paweł, XIV. 37'1. Korczak St.,. X,I. 3,40. Korczewski A., czl. P. T. L., VII. 238. Korczewski Wit., XX 73, 77, 79, 82, 94, 102, 107, 108, 111, 113, 114, 116, 117, 13,2, 150; XXV. 88. Korczyńs~i L., XXX.VII. 336. Kordek Ant. XXXlU. 151. Kordulba M.,' II. 37,6;VI. 404; XXXI. 151. Koriakow, XXXI. 153. Kornilatowski. XXI. 204. Korobka N." XXXIII. 93, 94. Korolenko Włod2J., VII. 237. Koropczewskij, XXVI. M. Korosteńska St., ofiarod., V. 294. Korosteński, czł. P. T. L., I. 32. �936 Korotyński Br., IX. 196. Korotyński Ludwik, VII. 93, 228, 22·9. Kio'rotyński Witold, p. Itajnold, XVI. 373. Korotyńsk,i WI.. XVI. 373. Korsak Jul., IV. 257. Korsch, XXIV. 818;XXXIV. 58, 178. Korsz Th., XiXI. 162; XXXIV. 173, 175--177. Korngutówna Sab., czL P. T. L., IX,. 200. Korumahn. XXXVII. 262. Kor)'lbutiak Z., XXVI. 145, 152; XX'VII. 171; XXX.2'72. Korytko, Zib'ieracz pieśni" IV. 444. KO'rzeniewicz Włodz., czl. T. L. I. 61 64. Korzeniowska Jadwiga XXX1V. 174. Korzen~owski Józef VI: 398; VII. 31. 2i12; VIII. 437; XIII. 151. Korzon Tadeusz, X. 461, 462; XIX. 15'6. Kofistka Karol, I. 53. Kos Fr., X•. 126. Kosack H. P., XXXVIII. 203. Koschowa, Koschówna, ofiarod .. XX'I. 79. Koscher W., XXV. 39. Kosela R., XXXV. 176. Kosiba Al., XXXV. 174. Kosiba Wawrzyniec, IV. 454; X. 219. Ki:JiSibowicz Ed., XXV. 142; XXVI. 152.. 159, 160. Kosinna G., XX:I. 18, 19, 28 2£2; XXIV. 83; X:XV. I-XVIrI; XXVI. 3'1 32,93; XXIX. 13'9; XXXv. 195; XXXVII. 325. Kosiński K., XXX. 139. Kosiński WI. pr .. IV. 268, 3097,3099; V. 37, 296; VI. 315,316, 414, 415; VII. 22;5, 235; VIII. 335; IX. 64; X. 126, 127, 463; XI. 107 210, 93't 340; XIII. 161, 48; XIV. 168; XV. 2i()3; XVI. 95, 101, 255, 304, 374; XVII. 26; XlIX. 67; XX. 301; XXIII. 153; XXIV. 102; XXVIII. 141. 140; XXX'. 220, 223; XXXI. 60, 108; XXXVI. 224; XXXVII. 27, 303; XXXIX. 589. Kosiński Z., XXXVI. 394. Kosko Felicja,czL P. T. L., XI. 202.. Kosko Jadwiga, czl., P. T. L. I. 32. Koskowski Bronisław, czł. P. T. L., III. 191, 192, 329; IV. 450; V. 89; VI. 223; VIII. 436; XXXVI. 40. Kosmak V., IX. 110. 427; ,X. 126. Kosmowska 11'., X1XV. 142; XXVI. 141; XXXI. 167; XXXIII. 151. Kosmowski I. W., XX.XIV. 293. Kossak Jul., maI. typ. lud." XVI. 271; XIXlXVII. 308; XXXIX. 523. Kbssowkz K., XiXI. 153. Kossowska Stefania, czł. T. L. I. 32. Kossowska J., czl. T. L., VI. 224. Kossowski St., czł. T. L., VI. 224; VII. 116; I'X. 31. Kostecki B., XXXIII. 151. Kostiala J., XIII. 68. Kostic L. M.,. XiXVI. 12·9. Kostkiewicz K., czl. T. L., VI. 224. Kostoiny Kolom., VI. 370. Kostomarow, IV. 159; XXVII. 9; x'XXiIII. 13. Ki:Jstórkiewicz Tad., XX'X.V. 74. Kostren, XXXI'X. 70. Kostrow, XXXVII. 101. 114, 116. Kostrzewski B., XXXVI. 377. Kostrzewski Fr., XVI. 272; XVII. 35. Kostrzewski Józef, III. 190; XVI. 272; XXI. 28, 64, 65, 71 253-255; XXII. 157, 165-167; XXIII. 160; XtXV. s. I, II-XVIII.; XXVI. 27, 29, 34 94, 145; XXXIII. 151; XXXly. 52; XXXVI. 280, 293298, 301, 374, 376, 377 382; XXXVII. 303, 331, 334, 337; XXXVIII. 313 314, 319; XXXIX. 254, 260, 261, 264, 267, 270, 272, 277-283. Koswen M. O. XXXVIII. 351, 355; XX;XIX. 30-3, 55. Kosztyla Ant., czl. T. L., V. 296. Koszuticz, X. 461. Koszysko Miecz., XXXIX. 295. Kościński Konstanty, XVIII. 135. Kościuszko Tadeusz w pieśni, II. 139; IV. 334; XXIV. 97 106; X,XXVI. 89. Kośmider Tom., czl. T. L., VIII. 112. KJolśmiński Pawel, XiV. 7. Kostal I" IX. 92; X. 2,32. Kostial I., XXXIV. 293. Kot Julian p. Ziółkowski Wiktor, XX!VI. 145. Kothe Julian, I. 221; III. 87. Kotiers F., czł. T. L., VI. 224. Kotiers Zdz., czl. T. L., V. 200. Kotkowska L., XXiXIII. 25. KotIarewski S.. XVII. 26·5. Kotlarewskij A, III. 288. Kotliński Ad., XXXI. 167. Kotnik Fr., XXXVII. 435, 436. Kotowski Florian, czl. T. L., XI. 96. KlOltsis Aleks.. mal. tyP. lud., XVI. 272; XIXX'I. 149. Kotula Franc., XXXVI. 393; X"XJXVII. 418, 419; XXXVIII. 451; XXXIX. 447, 524, 608. Kotula Rudolf, XXVIII. 16. Kotus Jan, X,XXIII. 151. Kotwicz WL XXV. 142; XXVI. 141, 145; XXXIV. 17'9, 180, 182; X!X:XVIII. 2'12. Kotwicz-'Samojłowicz, XXXIV. 182. Koudelka Florian, IX'. 418. Koula prof., II. 35. Kovacevicova-Zuffowa, XXXVIII. 356 357. Kwacs L. K." XXXVIII. 355, 357. Kovacs ·W., XXXVII. 358. :K'avalcik I., V. 303, 306, 318. Kovar Em. I. 223; II. 147. Kovats An., VI. 192; x.xXU. 17. Kowalczyk J., czl. T. L., VI. 224. Kowalczyk J., czł. T. L., XXXVI. 84; XXXVI!. 448; XXXVIII. 451. Kowalewska Zofia, V. 132; VIII. 218 Kowalewski .prof .. IV. 354-356. Kowalewski J., XXXVIII. 212. Kowalewski M., VII. 505, 57, 151, 168. Kowalewski Sylwester, XX,XV. 187.. Kowalewskij II. 102, 111; IV. 4; V. 82, 83, 84. Kowalewsky Max., XXXIX. 159. Kowaliszyn St., XXI. 65. Kowalska A, XXXVIII. 409, 458; XXXIX,. 530. Kowalski A., XXXVU. 417. Kowalsk,i Ihl., czl. T. L., VII. 112. Kowalski Fr., X. 37:7-380. Kowalski J., czl., T. L., V. 200; VI.. 224; XXI. 79; XXXVIII. 656. Kowalski aKr." XXVII. 175; XXXIV .. 300. Kowalski Tad., XXI. 70; XXIII. 162, 187; X:XVII. 137; XXX. 2'41; XXXIV. 173, 174, 181, 182; XXXV. 182, 187; XXXVII. 338; XXXVIII. 269. Kowalski W.. oHarod., X.XI. 79. Kowatsch Artur, czl. T. L., VII. 112. Kowerska Z., VI. 223, 411; VII. 93, 337; VIII. 220. Kownacki Józef, czł. T. L. III. 385,. 388; IV. 451; IX. 253. Kownacki Mieczyslaw, VI. 320; VIII. 333; Xi. 95, 451. Kowol A, XXXIV. 300. Koza Marian, XXXV. 183. Kozakiewicz Adam, XXX. 203. �939 ()38 Kozanecki Michał, czł. T. L., III. 85. KOlzarski J., inform., IX. 259. Koziarz St., czł. T. L., VI. 222. Kozierowski St., VI. 411; XXIII. 153; XXV. 142; XXVI. 89, 146; XXViI. 171; .xXXI. 167; XXXIII. 151; XXXIV. 64, 293; XXXV. 174. Kozioł Aleks" czł. T. L., IX. 208. K021iorowski Fr., czł. T. L., VII. 238. Kozłow A., XXXI. 168. Kozłow P., XXXIX. 34, 35. Kozłowska A, XXVI. 141; XXIX. 163. Kozłowska-Budkowa Z., XXXI. 162. K/ozłowski, IX. 2'10, 223. Koz~owski Edw., VI. 316,320. Kozłowski K." IV. 419, 153.. 16,6, 400; V. 36, 42'; X. 372. KozlowS'ki Leon. pr. dr, XXI. 66, 71, 75, 8'3, 255, Z66; XXII. 72, 157. 163-168; XXIII. 149; XX'V. s. XVIII.; XXVI. 26, 36, 92, 112. 130, 131, 141, 146; XXVII. 152, 191. 192; XXXIV. 51, 275; XXXVI. 5, 74, 7,5, 7B, 2,91, 2,9'4, 297, 382; XXXVIII. 319; XXXIX. 258,273. Kozłowski W" VII. 9i6; XXI. 83; XXVIII. 159. Koźma, Kosmas, Kozm.as z 'Pragi, kron., II. 100; V. 83; VII.. 162, 164; IX. 215, 326; XIII. 88; XVII. 3'6; XX'V. 122; XXXIII. 13. Koźmian Wł., IX. 299; XXIX. 187. Kożar, V. 308. Kohler, XXX'VII. 12. Kohler Carl, XXVIII. 168. Kohler G., XXVII. 25. Kohler R., VII. 41; XI. 418; XVI. 33, 34, 321. 356, 31'1, 372. Konig Edw., XV. 151. Korzschke R., XXXVII. 175. Kra·czkiewiczówna inofrm., XXI. 120. Kraeber, XXVIII. 4, 5. ~raft I., XXV. 129. Krahelska M., XXVII. 161. Krajewska Anna, XXXIV. 142. Krajewska Janina, XXXVI. 393, 399; XiXXVII. 451, 475, 476; XXXVIII. 451. Krajewsk,i, XI. 63. Krajewski Adam, ezł. T. L" II.. 376. Krajewski Marcin, XII. 41; XIX.lI5. Krajna-Wielatowski, XXiXI. 168. Kral, XXIX. 197; XXX. B. Kral I., VIII. 426, 430; XXXV. 183. Kralicek Ant., III. 376, 378. Kralik v. Richard, I. 24. Krall, XII. 333. Kramaren~o' A, II. 88. Kramsztyk Z., IX. 199. Krańska ZOfiJa, XXXIV. 142. KraS'ickr Ign., VII. 207; XIII. 50; XXXI. 133; XXIXlIX. 3511,412. ~r,asiński, XX. 153. Krasiński Ad. ofiarod., VI. 180, 187. Krasiński Franc., alch. i astrol., XXIX. 64-68, 119, 120. Krasiński Zygm .. XIII. 50, 54; XXI. 106; XXXI. 12,6,. Krasnucha E. M., XX!X'VIII. 351. Kraszeninnikow, XXXIX. 67. Kraszewsk,i J.. I., I. 20; III. 100; IV. 173, 257, 3'90, 396; VII. 33, 34, 42, 94, 210, 337; Xl. 110; XI. 164, 404; ·XIX. 33, 71, 72, 74, 88, 107, 134, 144; XX. 19, 145; XXI. 79, 127, 151; XXII. 2; XXVII. 99; XXVIII. 189; XXX. 255; XXXI. 12, 13, 14, 16, 20. 126; XXXVI. 9, 12; X.x:,XVII. 330; XXXIX. 393. Kraszewski Kajetan, II. 187. KrateS', XXIII. 6. Kratter Fr., XXXVIII. 289. Kraushar Aleks., X. 2'25; XXIII. 158; XXVII. 92. Krescentyn Piotr, p. Crescentyn, Krauss Friedrich S., I. 83, 183-185; IV. 180, 399; V. 39, 5Q, 190, 280; X.270. Kretschmer Al., XXVIII. 19; VII. 326; X. 461; XI. 13; XV. 33; XVI. 359; XVIII. 96, 104, 108; XXXVII. 29~; XXXVIII. 47, 48, 389. XIX. 133; XXX. 118; XXXII. 100. Kreutzer Fr., VII. 339. Kirawcow M. I., XXXVIII. 348. Kreutzwald Loewe, XXII. 54. Krawczyk Stan., XXXIII. 136. Kres, XIII. 97. Krayer E., VIII. 223. Krickenberg, XXXII. 100; Krayer H., p. Hoffman Krayer, XXXVIII. 25. XXX. 250; XXXI. 144. Kr.istiansen M., XX. 223. Krcek Franciszek, p. Krezek Fr., Kristic A, XXXVII. 42B. I. 32; III. 91, 94, 190, 2'84-286, 37:5; IV. 95, 107, 114, 115. 186, 2'35, Kriźan E. L., V. 303. Kriźko Paweł, V 241, 242, 251, 254, 236, 308, 327, 339, 341. 342, 346, 300.. 302, 313, 317, 318. 450, 453, 491; V. 82, 89-91, 98, Krman Daniel, XI. 307. 180, 189, 193, 195, 196, 269-274, Kroeber A L., XJXiXII. 100; 286, 287, 375, 378. 381, 385, 387; XXXVIII. 3,90, 391, 393. VI. 3, 4, 36, 96, 97, 195, 196, 218. Ę:rofey Szymon, V.327; XXX. 262. 219, Z68, 301, 305, 309, 313, 314, Krio\gman W. M., XXXVIII. 398. 3719, 395, 413; VII. 43, 100-103, 217.• 220, 233, 234, 338; VIII. 20B, Krogulski, czł. T. L.. VII. 112. Krohn Else, XXIX. 133, 213, 330; IX. 2!J3, 412; XI. 317Krohn Kaale, XXXVI. 315. 3210, 418; XUI. 160, 162; XlIV. Krohn kar., V. 181, 183; VII. 80; 300, 355; XV. 150, 153; XVI. 62, XII. 172, 181-183, 186; XXXII. 63. 112, 191, 257, 2193,294, 392; XVII. 26, 32, 97; XIX. 49; XX. 137. 7,0, 302, 313, 320; XXIII. 159; KrohnS' K" XXXVIII. 479. Kroll W., XX. 216; XXXVII. 124, XXIV. 93; XXX. 5; XXXVI. 35, 132-134, 136, 138. 3B; XXiXIX. 588, 589. Kroimus, II. 200. Krcekowa Aleks.. XI. 3118. Kromer Marcin, XIV. 23, 65.. 69, 86, Kremery St., XXXVIII. 357. 70, 72, 317; XIX. 113. 119; XIX. Krebs G., XXH. 140. ,92, 93, 108, 135; XXlXVII. 419; Krechowicz Józef, czl. P. T. L., I. 32; XXIXIX. 65, 329, 331, 358, 359. IV 107; V. 98; VII. 103, 107, 234; Krones, VII. 194. 196, 198, 200, 202. VIII. 99, 220; X. 234; XI. 93. 94, 323, 424; XII. 98, 193; XIV. 195. Kron E., XXX. 240. Krons I., XXXVIII. 479. Krechowiecki, III. 375. Kropaczek W., XXX. 260. Krehbil H. E., XVI. 164. Kropiński gen., XXXIX". 93. Krejczi, I. 92. Kropotkin P" XXXVIII. 282. Krek Grzegorz, XIV. 27. 42, 46, 48, 52,63,76, n, 82, 83, 199..226,227; Król W., XXXIV. 294. Królikiewicz L. XXXIX. 580. XX. 205, 209; XXX. 213; XXXIII. Królikowska Helena, XXXVI. 394. 11. �941 940 Króliki:Jlwska Stanisława, IX. 31, 32. Kryński. M. Z., XXX. 261. Królikowski O., XXX VIII. 86. Krysiński A, XXVII. 171. Króliński Kazim., P. Denes, XI. 94; Krystasiak St., XXVI 146. XIV. 3,97; XV. 67; XXXIV. 268. Kryster Arnold, XXV. 113. Królowa Z., XX VII. 171. Kryże WI., XXII. 155. Kr6lówna Magd .. XXlXIV. 300. Krzanowska M., czl. T. L., VIII. 335. Kruckner H., X~XIX. 496. Krzekotowski: S., XXX VII. 141 Krzemiński St., XVIII. 123. Kruczlldewicz B., XIX. 99, 146. Kruczkówna Stanislawa, XI. 186. Krzepela I., XXVI. 153,. Krukowski St., XXI. 65, 66, 248. 250, Krzycki, XIX. 82, 127; XXXI. 125. 252, 255; XXII. 157, 164, 167. Krzykała Stan.. XXXI. 168. Krzysiek J., czl. T. L., VII. 338; X. Krumbacher XXI. 107, 114. Krupa. II. 195; XIII. 157. 235. Krupińska Kl., czl. P. T. L., VI. 320. Krzyszkowski Wacław" czl. T. L., Krupsk,i Jan, X. 126, 127, 224; XI. VII. 112. . S •. czł. T. L., V. 391. 17; XlII. 149; XIV. 345; XIX. 37; . Krzysztalowicz XXVIII. 141; XXXVIII. 2'43; Krzysztof-Alchemik, XXiIX. 103; XXXVIII. 247, X'XXIX. 5'89, 590. Krzysztof J .. XXVI. 146. Kruse, XXrX. 143. Kruszka Wacław, XI. 25{); lXII. 18'7; Krzywicki Ludwik, I. 9, 225, 230, 234, 235\ 241; III. 175, 371. 373; 190. Kruszyński T., XXVI. 140; XXX. IV. 60, 62, 63, 64, 67-70. 76-78, 172; XXXI. 168. 114, 115, 117, 337 352, 3M, 448: VI. 9, 198; VII. 3, 336; VIII. 223; Kruzen Stern, XXXIX, 76. ;x'VlI. 1-18, 45, 112, 116; iXiXT. Krycińska M., XXVII. 163. Kryczewski E. L, XXXIX. 68. 13, 16, 70, 75; XXIII. 150, 155; XIXVI. 119, 133; XXIX,. 175; Kryczyński Bron., V. 164, 200; VI. X!X:X. 200; XXXVIII. 210. 213, 172; XlIV. 345; XIX. 36. Kryczyński J., XXXI. 60, 62, 157. 2'14, 222, 336, 33'8; XXXIX. 21:1, Kryczyński Leon, XXXI. 111, 113,114. 597, 627. Kryczyński Olgierd, p. N-ajman Krzyżanowski A, czl. T. L., VI. 224. Mirza, XIX'XI. 156. Krzyżanowski E. czl. T. L., V. 200. Krzyżanowski Julian, XXVII. 6, 7, Kryczyński Stan., XXXI. 109; 22; XXVIII. 186; XX:X. 217: XXXIV. 266. 300; XXXV. 174; XXXI. 118, 143, 152; XXXIV. XIX!XVIII. 453. 294, 300; XXXV. 174, 183; Krynick,i K., VII. 93. Kryński Al. Ant., VII. 98, 99, 100, XXXVII. 3 340; XXXVIII. 206, 218, 336,453; XXXIX. 609. 236; X. 127, 461, 462; XIII. 165; Krzyżanowski Stan., X. 242, 250, X'IV. 106; XV. 138 150, 152; XVI. 256 107, 234, 235, 237, 409; XVII. 72, 106; XlX. 311; XXIII. 51; XXIX. Kseni:Jil'ont, Xenofon, II. 297 298; 1.'7'8;XXXVI. 11, 37, 55 57, 59. VII. 339. Kserkses, XIII. 272. 62, 67. Książek Izyd., XXIII. 146. Kser Józ ,XXXIX. 42'7. KUlbala Ludwik, III. 330; XX. 303. Kuba Ludwik, XVI. 168; XXV. 105; XXVII. 200; XXIX. n, 203, 246. Kubary Jan, VII 63; XXVIII. 211, 453. Kubicki Marian, XXXIII. 152. Kubiczek A, XXXI. 168. Kubiak F., XXV'I. 146. Kubijowicz Wlodz., XV. 142; XXVI. 129, 146. 152; XXVII. 172; XXXI. 168; XXXVII. 189, 202 KU!b~n Józef, XXIII. 173, 174; XXV. 88. Kubiniski R, XXJX. 260. Kubisz Jan, czl. T. L., If. 96. Kubla Jan, XXXIII 152. Kuc Jan, czl. T. L. Kucharska I., XXXIX. 449" Kucharski Andrzej, II. 1, 5; IX. 259. Kucharski Eugen., XiXVI. 133; XXVII. 171; XXX 244; XXXIV. 152, 294. Kucharzewski F., wyd .. VII. 31. Kuehnel P., III. 86. Kuchta J., XXIII. 175; X!XV. 38; XXIVII. 7, 5, 124, 149;· x.,XVIII. 1J02r,103" 123, 134, 136, 142; X.XIX, 55, 59,67, 110, 111; X'X.X. 217, 219, 224; X'XX!I. 100, 168; X'XXIV 300; XXXVII. ;'02. Kucz M., VII. 224; VIII. 88, 218, 220; X'LX. 52; XXVII. 157. Kuczerówna M., czl. T, L., VIII. 335. Kuczkowski. XXXI. 166. Kuczyński Hieron, XXX. 203. Kuczyński Józef., X. 411, 412. Kuczyński Stefan, XXXUI. 152. Kudelka T., czl. T. L, V. 100. Kudla L., XXXVII. 480. Kuffner, .xXIV. 81. Kuftin B. A, XXXIX. 3, 99. Kuhacz Franc., XXIX. 75. Kuhac T., XXXVII. 427. Kuhn Adolf, I. 61, 64; VII. 326, 339; XiX. 296. Kuhn E., II. 95; VIII. 312; XXII, 18. Kuhn Fr., XVI. 15, 16. Kuhn M, V. 183. Kuhn W., XXVII. 172; XX!X. 251, 25,2. Ku-Hu Ming, XXVII. 166. Kukla Jan, X')CXUI. 152. Kula W., XXXVIII. 338. Kulbakin, XVI. 23;5. Kulczyck,i Romuald, Cj1;l.T. L., I. 32; II. 92; III. 91; IV. 108; XIII. 38. Kulczycki WI., X;XXI. 168. Kulczyńska J., XXXVI. 94. Kulczyński I, XXXVI. 94. Kulczyński S., XXII. 72; XXXIII. 18; :XXXV. 7'5. Kulda B. M .. II. 15 3'3; V. 184. Kulerski W., III. 387. Kulesza E., XXVII. 172. Kuligowski Mateusz Jan, XXiXI. 118 120, 124, 125-127, 129. 133, 135137, 139. Kulikowski B., czl. T. L .. VI. 224, 414, 415, KuHkowski G., X;XVIII. 9. Kulisz, P. Kulis, IV. 168; XV. 203. Kuliszer A. J .. III. 370; XXI. 93. Kulis P, V. 182. Kulke E., I. 184, 185. Kulwa Aibraham, reformacja, III. 108 Kułaczkowski, czl. T. L., I. 64. Kulakowski H., cd. T. L, V. 200. Kuncew~cz Iz., czl. T. L., II. 288 Kunicki L., XXIX. 154. Kuno~, XXXIX. 4 Kuntze Ed., czl. T. L., V. 200. Kunze E., XXXII 441. Kunzek R, czl. T. L., VI. 224. �94} 942 Kupka R., XXXIV. 74, 98 Kuraszkiewicz H., XXIX. 197; XXX. 242; XXXVI. 386, 388; XXXVII. 319; XXXVIII. 319 Kurczabiński Konst., czl. T. L., VII. 112. Kurdowski Leop:Jld, czl. T L., X. 470 Kurella, III. 371. Kurikka H., XXXIV. 300; XXXVII. 442. Kurka Antoni, III. 80, 86; VII 237, 276. Kurnatowski I., XXVI. 146. Kurne P., XXXVII. 351. Kuryłło Edw, XXXIII. 152. Kuryłowicz Ant., XIII. 246, 250. Kuryłowllcz Jerzy, XXVI. 117; XXVIII. 45, 53; XXIX. 197; XX-XIV. {H-65; XXXVI. 74,. 78 Kurzątkowski 1., XXXVII. 484. Kus-Nikolajew, XXIX. 200. Kuserer, V. 52 Kustosz, XVII. 16. Kuszelew-Bezborodko, XXXI. 18. Kuszelewski, XXXIII. 138. Kuszner P. I, XXXVIII. 203, 352; XXXIX. 42~. Kutrzeba stan., XIII. 61; XX. 156; XXXiV. 30; .xXXIX. 594 Kutrzebianka Anna, XXXI. 168; XXXIV. 294; XXXV. 36; XXXVI. 239, 378; XXXVII. 225, 444, 445, 476; XXXVIII. 216, 339, 451, 453" 457, 45e; X):XIX. 251, 232, 602. Kuzeba Z., XIII. 296. Kuzyk Andrzej, czl. T. L., VII. 112. Kuźmicz Bol., XXXVII. 475; XXXIX. 529, 537~540, 625. Kuźnicz Wiktor, XV. 151. Kuźniecow N., XXXIX. 12. Kużdubówna M., XXXIV. 294. Kuhn E., IV. 153. Kuhn Henryk, I. 224. Kiln Kaz., XXXVII. 412, Kunsberg Eberhardt, XXV. 114; XX'VI. 99; XXVII. 144-146; XXXIX. 140, 158, 159, 161, 166, 173, 175-17'1. Kwapi! Jar., II. 147. KwiatkJo,wska Mirosława, czl. P. T. L., XXX'VI. 451. Kw~eciński K., XXIII. 150; XXVI. a9. Kw,ieciński Z. M., XIXVII. 172. Kwiet Bolemir, VII. 239. Kwietniewski, A. J." XXV. 142. Kwitka, XXVI. 128. Kwiłko-Osnawienko G., XXXiI. 18. Kyriakides St., XXXVIII. 476 KyrIe G., XXXtIV 268. L L. L. L. L L. La Adam, XXXV. 199, 200. I. patrz I. L., IX 206. M., III. 142. SL XXXI. 168. W.• XXXIII. 153. Baume, XXV. 141; XXIV. 141; XVI. 146; XXXIX. 270. Labeo Notker, lXt. 132. Labuda Gerard, XXXIX. 115, 132. Lacau Piotr, XIV. 197. Lach St,. XX'VI. 146. Lach Szymon inform., XX,I. 214216. Lach Szyrma, p. Szyrma Lach, III. 94. Lachmann Karol, XiX. 220, 235, 245. Lachmudus, XXI. 229. Lacki pr., XXVII. 200. Lacroix, XX. 189. Lacny L., V. 254, 297, 303. Ladenberger Tad, XiXJXUI. 152. Laedrach Wilh ... XXXIX. 512. Laetus Jan, VII. 146-149. Laetus Jul. Pomponius, XXXIII. 137 La FaI'gue Oliver, I. 227; XXXVIII. 396. Lafferiere, II. 109. Lafiteau J. W., II. 97; XXI. g'2; XlXlXVI. 352, 3'53; XXXIX. 66. Lafontaine, II. 2; V. 374; XXXIX. 315. Lagenverantz Stuve, X1,XIXV .. 183. Lagreuse, II. 109. Lagrere, IV. 356. Lahn W., XVI. 1,5. Laibol (Somonsouris), XXXVII. 441. Laith/a L., XXXVII. 354. 355. Lajos A., XXXVII. 3,55. Lajta Laszlo, XXIX. 204. Lam, XIII. 53. Lam St., XX!III. 150; XXVIII. 18. Lam Wł, XXXV. 183. Lampe Franciszek, I. 62. Lamprecht K., XXI. 87. Land Eug., XX,XIII. 1512. Land Euz, XXXIV. 300. Landau Alfr., V. 293, 369; VII. 324; VIII. 445; XXVI. 120. Landau M., I. 136. Landau Wład .. XXXIII. 152. Landsfeld H., XXXVI. 369. Lang, XXXI. 124, 12'5; XXXVII. 253. Lang Andrew, I. 15, 16; III. 369, 371; VI. 15; VII. 340; VIII. 436; XIV. 193; XVII. 16, 48, 111. Lang C. N., XXI. 223. Lange Antoni, VII. 236; XIII. 149, 155, 156. Lange Józef, VII. 33. Langer A., XXI. 86, 92; XXIII. 149; XXX.7. Langer Joach.,. IV. 117, 235; V. 99. Langier, VI. 316. Langmann Jerzy, XXIX. 129; ·XXXVII. 444; XXXVI1144O .. Lankau Jan, XXVI. 125. Lano St., XXXVII. 355. Lao TSlChe,XXXVIII. 373. La Perouse, II 99; VIII. 98. Lapouge, III. 370; XXXI,X. 139; Larousse, I. 39. Larson, XiXXVIII. 387. Lasch R., XXXI 45, 46. Laskowski, XXI. 163; XXII. 6, 7, 10'.. Laskowski Kaz., X.1I3, 400; XII198; XIII. 158. Laskowski W. S., XXVII. 172; X,X!XL. 168. Lasocki Zygm., ·XiXIII. 152. Laszczka, XXX. 221. Latham R. G., I. 109, 110. Latos Jan, astrolog, XXVII. 86;. Latte K., XXXVII. 130. Lattermann A., XXXVII. 272, 276: Lau!be G. T., IX. 111. Laubert M., XXVII. 172. Laufer, XXIII. 45; XXX!IX 421. Lauferowski A, .X,XXIII. 322'-'324 .. Launis Arm., XlVI. 160. Laur E., XXXIX. 519. Lautenlbach I., XV. 146 Lauterer, X. 472. Laveley, I. 146. Lazarus M., I. 513;XXI 84, 91. Lawnsky Wł., II. 14'7, 151. Llimmerhirt, XXII. 15:2. Llimmle Ang., XXIX 127. Lebedewa N. I., XiXXVIII. 360; X'XXIX. 99. Le Bon, I. 150. Le Braz, III. 175. Leciej-ewski Jan, ezl. T. L., IV. 114" 117, 236, 341, 346, 445, 446, 452; V. 98, 195, 196, 284, 287; VI. :H8, �945 '944 313. 319, 413; "II. 100, 103, 233, 234, 236, 329, 331; "III. 93, 94, 99, 210, 220, 320, 330, 331, 440, 441; I}C. 92, 93, 100, 102, 202, 409; }C. 115, 118, 232, 233, 352, 469; }CI. 93; }ClI. 112; }C". 5, 159; }C"1. 184, 187, 235, 237, 415; }c}C"II. 180; }c}c}cVI. 51. Leclerq H, XXII. 33. Leeg L., czl. T. L., II. 173; III. 385; N.114. Leeuw van der, }cXXi\TI. 140. Lefebvre de Noettes, }cXXIX. 118, 126. Lefevre R, }C}C}c"II. 359. }CIXIX"III. 3,67, 368. .Lefflerowa, ". 132. Leginowa Wanda, czl. T. L., }C. 235. Lehman Alfred, X. 23'!; XXXVI. 158. 'Lehmann-Fi1hes M.. I. 56; X"" 144; }c"I. 111, 114. 359. Lehmann-Nitsche K, XXI. 16; XXX"I. 359. 'Lehmann O., XXIX. 201; XX}c"III. 615. Lehr I., X'XiXiIII. 48 'Lehr-SpŁawiński Tad", XXII. 162, 163; XX". 99; XiXIX. '197; }CX}C.262; XXJX:I". 46, 53-'55.. 65; XX}c" 183; XX}C"I. 74, 303, 318, 319, 325, 3,28, 378.. 381, 382; XXX"III. 203, 316-320, 353; XX~XIX. 81, 436-440. Le:/bni.z, 1.98; X"I. 11. 'Leichter K., XXXI". 286. Leichfried Franciszek, "II. 110, 112. Leighton D, X XX"I II. 393. Leinbock F., XX:VII. 200; XXL}C. 191:XXXI. 168; XXXI". 300; XXX"III. 203. Leitgeber, XXXI. 93. Leitner St., "TlI. 112. LekszylCki Ant., ". 296. Lelewel Joachim. L 168; II. 94; "II. 228, 2219,297-299; IX. 132, 339; }C. 237; XiI. 357; XI". 213; XVII 36; }C"III. 129; }cTX. 77; XiX. l; XXII. 2, 3; XX}CI}C.5Q11, 626. LeHgdowicz M., ". 391. Lempertówna G., XXIII. 179, 186; XX"I. 12'9; XX"II 189; XXIX. 149. Lenartowicz Teofil, I. 186; X. 405; XII. 171; XiIII. 154; }c"I. 258; XIX. 84; XX,X"II 145. Lencewicz Stan., XXXIII. 152; XXXVIII. 3120;X}C}CI}C.251. Lenczowski A., ". 2'96 Lenik W., drukarz, III. 156. Lenin Wł. n., XXXVIII. 286; xxxnx 2B, 2:9. 43-64, 425. Lenkiewicz W., }cXXIU. 152. Lenkowski St., ezł. T. L., XXVI. 131; }CXX". 174, 183. Lenoire R., XXXIX. 174. Lenormande, XXXI}C. 351. Lenter. XXIII. 9. Lenz dr, XX'I. 243- 245. Leńczyk Gabr., I1}C.112; X}cXIV. 300. Leo Jut PriOl£', XXX". 30. Leonard z Dobczyc, astrol., XL 434; XXVII.84. Leontowicz, "II. 56, 57. LeopoliJta 1.. XXXVIII. 273, 275. Lepaveova E., XXX"I. 407. Lepecki M. B, XX'VII. 166; X~XI. 168. Leppelmann Wilh., XX"II. 102; XX}C. 22:2, 223. Lepsz,y Leonard, III. 190; XlIX. 33; ,XiXIII 156; XXIX. 141, 163, 168. 172, 175, 207. Leroi-Gourhan A., }C}CX"III. 479. Lerouge R., XX,,!. 141. Leroy-Beaulieu, I. 1416,150; IV. 448. Lescarbot, "I. 229. .< Leser, }cXX. 227, 229, 230-232-233; XXXI". 183. Lesiecki Józef, y.xx:I. 67. Lesiecki Rud, XXX". 13.· Lesińska Jan., X}c}cIII. 152. Leski L, XXI. 43. Leski€n A., I. 104, 106; III 85; IV. 265; XVII. 103-106. Leskier. X}cXVII. 311. Lesman H., XXXII. 137, 151, 160. Lessa W. A., XXXi"III. 400. Leszcz, Xx}cV. 174. Leszezycki Stan, XiXXI. 149; XJXi}ClV. 294, 301; XXX\'. 174, 175, 183; X}c}c"I. 239, }c}c}c"II. 161, 162, 190, 444; }C}C}c"III. 203; }C}CXI}C. 251, 596. Leszczyński Jan, czl. T. L., III. 285, 290. Leszczyński Konstanty, "II. 238. Leszczyński Stanisław, król, I. 21. Leszek Biały, XIII. 62. Leszek Czarny, "II. 117; XIII. 59; XiXiXJVII.283. Leszek Krakowski, X!XXIX. 170. Leszków Pr., II. 114. Leśniak R, XXiX"I. 3'93. Leśniakowska Jó~efa, czl. T. L. ofiar. VII. 235. Leśniakowski Józef, czl. T. L., "II. VII. 235. Letki M., czl. T. L .. XXX"I. 82; Letourneau, I 150, 154, 155, 228; II. 99; III, 213, 217. 219, 221, 223. Lettner, 1. 63; I". 23'8. Leuman E., "II. 236. Leuman M., V. 84; "I. 7; "II. l; X"II. 31. Leunan T., XXX"I. 185. Leuzinger E., XXXIX. 493. Levee Fr., III. 387. Levellin K. M, XXlX"III. 393. Levy L., XiXX"II. 132. 60 Lud - Tom XL Levy P., XXI. 165; XXX 115. 116. Levy Bruhl, XXlIII. 54, 181; X}c"III. 10'1; XXXIX. 213,24, 37, 60. Lew I., ks. baHcki, X}C}CIII. 126. Lewandowski A., }CXXVII. 455. Lewi A., XXXIX. 161, 162. Lewi.cka Anna, czl. T. L., I. 32 Lewicki, czł. T. L., III. 91; VIII. 99. Lewicki B, czl. T. L., III. 287; I". 107, 108; ". 98, 296; VII. 103, 107; }C. 123; XII. 98,100; XIII. 79, 80, 352; XXXIX·. 575. Lewicki Kaz., }CX. 155. Lewicki Marian, XXXIV. 171. Lewicki Włodz., XXXI". 142. Lewin M. G ... XX}cVIII. 351, 354; X')GXI,X.2.6, 30, 7'9, 419, 420, 424 Lewina-Brzozowski, XXOCI.5. Lewis I., XXX:"III. 399. Lewis O., XXXVIII. 3196. Ley Leonard, czl. T L., 1.32. Leyen v. der F., XXVII. 2. Ley\{ I., XXXI". 265. L{~ger, I. 148; XXI. 162. Libelt K., X,)fX"II. 150, 157. Librecht F .. II. 110; X"I. 39. Licht de Franc., XXXI. 126, 127, 129. Lichtenberg I. M, XXXVIII. 352. Lichtenstein Alek,s., czl. T. L., "II. 112, 205 LLchwark Alfr., XXX". 29. Lichstern, II. 289, 2190. Lilcki B. A, H. 187, ~67~369, 371, 3~. LidZ'barski M., ". 181. 183. Lie'benov W., III. 87. Lieberman, XX". 13. Lieberman F., }C}CX'fI. ~96. Lielbirecht, I. 12; ". 370; X. 247, 249. Lie'brett .. II. 95. Liebrewski St., czl. T. L., II. 288. Li€stol K., X}C}C.253. �947 946 Linton R.. XXXVIII. 354, 392, 393, Ligęza J., XXVII. 172; XXXIV. 294; 396. XXXVI. 405; XXXVII. 444, 445; Lipiński Bronisław, czł. T L., III. XXXVIII. 440, 451. 286, 2:90. Ligęza Jul., XXIX. 192. Lipiński F., I. 20, 201,194. Ligęza Przecław, X\XV. 62. Ligoń St., XXVII. 172; XXXI. 168; Lipiński H., XXXIX. 592. Lipiński I., IV. 49; V 21; VII. 211, XXXIII. 157; XXXV. 183. 233; VIII. 445; XI. 298; XXI. 95; Likowski, I. 166; X XtIX. 176. XXtII. 121; X.XIV. 97, 9 9, 101. Likurg, II. 297. Lippert J., I. 36, 67, 68, 74, 153, 156, Liliencron Roch V., XXI. 167. 159; III. 371; VI. 7; IX. 232; XX. Liliencron, XiIII. 171, 172. 207; XXI. 194. Liliental Regina, VII. 337; VIII. 112, Liprecht, IV. 356. 218, 220, 353; lX.. 168; X. 368; XV. Liipska H, XXXIXi.592. 153; XVII. 220; ~I. 2319, 240; Liptak Fr., czł. T. L., VII. 112. XXII. 122, 123; XiXiIII. 152, 160; Lisauer. A., XXVIII. 9. XXV. 38; XXVI. 106, 119-121; Lisiewicz Edw., XXV. 142. XXVII. 155 166; JCiXVIII. 48, 49, 51; XX!X. 235; XXXII. 164, 16'7; Lisikiewicz I., XXXIX. 251. Liske K, XVII. 124; XXXIx' 2,99. XXXIII 152; XXXIX. 2'95. Lisowski Al., V. 200, 3'91. Lilka Em., V. 280, 281, 284. Limanowski Bolesław, III. 100, 105. Lisowsk.i Miecz ... XXXV. 183. Lissa Z" "'XXVII. 462: Limanowski Miecz .. XXII. 72; XXVI. Liszke Józefa, czł. T. L., III. 91, 96. 151; XXIX. 125. Littre E., VI. 399. Linas Ch. de, XXII 56. Litwinowa P., VII. 3,35. Li!neke dr, IV. 116. Lityński Leop .. czł. T. L, I. 32; XIII. Lindberg C., XXXVII. 442.. 78. Lind:blum A., XXXVI. 325. Livi 1., X.XXVII. 360. Linde Bogumił, I. 17; II. 198; III. 85.. Livret, XXVI. 153. 26'7; VI. 2,98; VII. 96, 27u; VIII. Liwiusz, XXXIII. 153. 217; l1Xi 136; XI. 279; XIII. 11; Ljackij E., XXVI1.156. XIV. 59, 71, 318; XV. 6, 56, 58; Ljubic S., XVII. 27 XVI. 286; XVIII. 133; XIX. 73; Ljubic T., XXXVII. 435. XX. 177; XXI. 719;XXIV 95, 97, Lloyd S., XXXVIII. 398. 100; .XXVIII. 160; XXXII. 97, 139; Lobech, VII. 339. XXXIII. 27; XXX'V. 63, 66, 69, Lobsinger-Dellenbach M,. XXXIX. 71, 74, 75; XXXVII. 304; XXXIX. 499. 299. Locher Jac. Phil., XIX, 85, 86; XX. Lindworsky, XXI. 270. 150. Linew Eug., XVI. 160-165. Locke AI., X;XXVIII. 396; XXXIX. Linneusz, XXI 4. 176. Loewenburg W., VII. 238, Linnowe A., XXXVII. 442. Logan Josias XXXIII. 137. Lintilhac, XIX. 69. i Lohmann, inform., V. 321. Lohmeyer K, XVI. 112. Loiodice E., XXXiVII. 424. Loiseleur~Deslongchamps, I. 12 Lombardini A., V.311, 313, Lombroso. III. 371. Lompa Józef, VII. 229, 2310; XVII. 128. Lonczar D, VIII. 440. Londzin I., VI. 319; VIII. 444; IX. 111; XI. 109.. 110; XXiVIII. 110; XXXI. 151, 168; XXXIII 15Q; XXXIV. 2094,300; XXXV. 40, 172. UongiChamps Wanda, III. 175. Looritz O., XXIX. 132; XXXIV. 272, 2813,2 86, 301; XXIXV. 175. Lopasova, XII. 88. Loram C. F., XXXVIII 396. Lorentowicz Jan. X. 12'8. Lorentz Fr., V. 32!5,326; VI. 89, 90; IX. 91; XXII1.153; XiXV. 143; X'XVI. 97, 146; XXX. 261, 262; XXXIV. 183; X!XiXVI. 6 30, 265, 276. Loria, XiXXVII. 423. Losch R, VII. 220. Loskiel, VII. 13, 21. Lossius Lucas, XlVI. 360. Loth Edw_. XXI. 8, 16; XXII. 163; XXXiI 168; XXXUI. 15-2. Loti Pierre, X. 346. Lovi~ R., XXXVI. 113; XXXVII. 36, 68; XXXVIII. 391. Loyas, XXXVII 377. Loyko, X'XJX.VII. 190. Lowr R .. XXXVII. 434, 436. Loschke, VII. 325. Lowinger Adolf, XXV. 13~. Lubbock J., I. 15, 17, 36. 3'7, 45, 66, 145; II. 97, 117, 195; XIII. 57; XVIII. 230; XIX,. 160. Lubecka Z., organ., XXXVI. 20. Lubelczyk Jakób. XX,VII. 108. 1 -..f. 60' Lubertowicz Z., XXXI. 150. Lubicz Raf., zob. Łopaciński Hiero'nim, IV 396; V. 377; VI. 27; VII. 99. Lubiński Czesław, p. Damroth, III. 378. Lubomirow, XXV. 126. Lubomirski, And., V, 269; XXXV 5. Lwbomirski T_, XX. 156. Luboradzki, I. 62. Lubowicz, XX. 1213,155. Lubrichówna Klara, XXXIII. 152. Lucas Karl, X;XIX. 127. Lucek Kwrt, XXXIV. 293; x..,'\.XV. 175. Lu~jan z Samosaty, III. 137. Ludkiewicz dr, V. 206. Ludkiewicz Z.. XXXIX. 251. . Ludwik z Pokiewia p. Jucewicz ks., III. 117; IV. 47, 158, 165, 168.,389, 391, 392, 396" 3'99; V. 36, 317,43; VIII. 3rT7,445; LX 286. Ludwin, ]X. 264. Lugossy E., XXXVIII. 362. Lukasova L., XXI. 164. Lukjan, VI. 202, 2,27; XiII. 92, 94; iX"V. 31; XVI. 18, 19, 27; XXII. 43; XXIII. 3; XXVI. 72. Luknin M.., XXlXJrx. 357. Lullier H., XiX. 2. Lullus Rajmon alchem, X'XVII. 90, 91. " Lund T." I. 19. Lundberg H., XX.XVIII. 62i3. Lupiesek M., IV. 94, 95. Luquet G. H., XXVII. 200. Lurdege, III. 102. Luschan F., XVIII 229. 240; XXVII. 55; XXIX'. 174; XXXVII. 350. Lusel, IV. 264; VII. 83; X. 370; XV. 38. �949 948 Luter Marcin, III. 108, 117; V. 271; XIX. 111; XJXlXVI.148; XXXVIII. 273, 275. Lutosław z Chruścielowa .. XIX. 75. Lux, VII. 208. Lubkers Fr., XlIII 92. Lubner XI. 288. Luck, Xx",{VII. 254, 260, 262., 264,275. Ludtke G., XIXXVIII. 263 Luko G., XiXXVII. 354. Lyall A. C., XiXII. 158. Lyon O., V. 271. Lynd H. M., XXJXVI. 154. Lynd R. S., XXXVI. 154. Ł Ła·baj Jan, I. 23 Ła'bęcki H., VII. 212; XXXIII. 260. Łabęcki R., cz]:. T. L., V. 2{}0. Łabędzki, III. 86. Łacki Teodor, astrol., XXVII. 94. Ładyżenski<j, XXXIX 3. Łaguna S., VII. 54, 150; XXXV. 63, 65, 6:6, 69, 71, 74, 75. Łakomy Ludwik, XXXIII. 153. Łańcucka M., XXXI. 168. Łapczyń~k,i, V'Ll. 225. Łasicki Jan, IV. 25, 35; IX. 413; X. 110, 113; XXII. 10. Łaski, XIX. 140; XXV. 47. Łaski alch., XXVII. 89, 92, 94. Łaski Jan, czl T. L., VIII. 334, 335; IX. 208; X. 118, 23 8, 450., 471; XI. 96. Łaski Ludwik, X. 85. Łaskówna Br, czl. T. L., IX. 208; X. 168. 238, 450; XI. 81. Łaszczyński St., XXXV. 42. Łatkiewicz M., XXVII. 163. Łatyszew, XXXIII. 137. Ławrow P. A., IX. 422;XXXIX. 421 Ławrowski!, II. 95; lU. 2,88 Łazarska Stef., ofiar., XXXV. 35. Łazarski Z, XXIII. 1516. Łazęga R., VIII. 426. Łącznowolski Jak6b, XXVIII. 21. Łągwa Ant., XXXIV. 294. Łebiński Władysław, czl. T. L •. II. 95, 276; XI. 322. 1 Łempicki St., XVII.113, 114; XX.215. Łempicki Zygmunt, XXI. 166; XXIII 160; XXXV. 175. Łepkowski L, czl. T. L, II. 218, 334; XIV. 398; XVI. 212, 285; XVII. 29; XXI 50; XXVIII. 132; XXIX. 99, 101; XXXV. 2:9; XXXVI1.155, 164, 170; XXXVIII. 584. Łęczy;canin Sebas1:., XXXII. 5. Łęczyńska A", XXXVI. :ro5. Łęga Wł., XXVI. 146; XXXI. 168; x..,"CXIV.294; XXXV. 17·5;XXXIX. 283. Łęgowski JÓz., XXVI 146; XXIX. 180. Łęgowsk,i-Nadmorski, XXVI. 141; XXX. 262. Łęgwa A., XXXI. 168 ŁO'baczewska Stefania, XXIX. 131. 15L ŁcYbiodaA M., VI. 416; XXVII. 2,9. Łokietek Władyslaw, II. 12,2; III. 99; VII.113, 114; XIII. 64. Łomnicki A, XXVII. 166. Łomnicki Jan, IX. 186. Łomnicki Jarosl., prof., XXII. 162. Łomnicki Marian, czl. T. L., I. 267; II. 96. Łomanosow, II. 2. 306. Łoniewski, XXX. 2'18. Łopaciński! Hier101l1im, p. LU'bicz Raf., II. 282, 283; IV. 300, 453; V. 189; vr. 411, 413; VII. 92, 94, 96, 99, 327; VIII. 220; IX. 196, 228, 299; X. 461, 462, 464; XI. 112, 280, 341, 418; XII. 331, 347; XIII. 58, 78; XVI. 235, 338; XVII. 162-164; XVIII. 113-139; XIX. 85, 107, 132; XX. 301; XXVII. 9, 25, 126; XXVIII. 214; XXX. 86; XXXI. 13, 92; XXXVI. 402; XXXIX. 179, 589. Łopatin, XXXIX. 421. Łosik, Józ, czl. T. L., V. 200; VI. 414, 415. Łoś I. L., VII. 111, 112; X. 462, 463; XI. 99, 340, 389; XIV 192; XVI. 235; XXVII. 137.17'7., 178; XXXV. 30. Łowmiańska Maria, XXXIII. 153. Łowmiański H, XXXI. 168; XXXIII. 153; XXXVI. 381. Łoziński Br., dr., II. 373. Łoziński E., cz. T. L., V'l. 224. Łoziński Wal., VII. 32. Łoziński Władyslaw, czl. T. L, II. 93,96; Ul. 287; VII. 32, :1,10,212; VIII. 445; X. 472; XX 313; XXI. 48; XXII. 113; XXVIII. 22, 27; XXXIII. 153; XXXV. 40 Łuckiewicz Ant., XXXV. 175. Łuciów Mikołaj., inform., XIX 42. Łuczkaj, II. 4; III. 2.87. Łuczyński Witold, XXVII. 183. Łuka R, XXXI. 155. Łukan R., XXXI. 155. Łukasiewicz Jan, czl. T. L .. V. 101; VI. 400. Łukasiewicz K, XXXVI. 376. Łukasiewicz WIad., czl. T, L., VII. 112. Łukaszewicz J., III. 107; XIX. 38. Łukaszewicz, XXXI. 168; XXXIX. 582 Łukomski Winc., XXXV. 41, 42, 43. Łukowski L., XXVI. 141. Łumiński Ernest, X 459. Łuskina Ewa, XXXI. 168, 169. Łuszczkiewicz Wład. czł, T. L., I 188, 219, 2,22. Łużan, III. 374 Łychowska S., XXXVI. 395. Łyp Fr. F., XXXIII 1513. Łysik st. XXVI. 146. Łyskowski Ign., czl. T. L., IX. 208. M Mackensen L., XXV. 116; XXXVII. M. XXXIV. 294. 236, 248-251, 253--265, 2US,271M. D.,.v 189. 276; XXXVIII ZOO. M. W. Marian Wawrzeniecki, XJX.l52.. Maarschalkerwerd P., XJXJXVIII 368. Mach Hem •. XJX:xr. 165; XXXIII. 153; X'XXIV. 301. Maas A, XXXII. 135, 172. Machado J., (Alvarez A), XiXI. 00. Maavo M., IX1XlXlVII. 438. Machal M., IX. 311. Mac Lennan I. F. I. IS, 37, 45, 145; MachaIski Er., X:xlX. 103, IV. 3316,354; XVII. 31. Mac Ritsche D., XiXIII. 48; XJXiXII. Machay Ferd., XXIII. 157; XXXV. 11; XXXIX. 428 103, 12:8, 159. Machczyńska Anna, czl. T. L .., I. 32. Macalister R. A S., XiXXIV. 73. Macaulay Hutscheson Gosnet, III. 2,13 Machiavelli, XXXIV. 284. Maciaszek Jan, inform., V. 228. Macdonnel A A.,. XiXJXIV.2. Maciągowski W., XXiXVIII. 269. Maciejczyk St., XXVIII. 136. �95f 950 Madej z Miechowa, Miechowita. Magierska Małgorzata, XiII. 330. kronikarz, II. 101; XI. 435; XIX. M,"gnickij W. K., XVII. 136. 112; XXVII. 7 9, 82, 83; XXXIII. Magnino C" XXXVII. 360. 137; XXXIX. 329. Magnus Adolf, XIX. 6. Maciej z Raciąża, Kaz., XIX. 76, 78 Magnus Albert, p. Albert Magnus, Maciejowski Marian, czł. T. L., III. XIlX. 144. 2815;IV 116, 3,96. Magnuszewski Dominik, XUI. 154. Maciejowski Wacław, A historyk., I. Magr A, XXVII. 152. 20, 168; II. 100, 114; VII. 75, 229; Ma'grys Franc .., XXX. 242. Maiden, XVII. 16. IX. 331; XVI. 22; XVII 100; ~IX. 34, 74, 119; XX. l, 153, 167, 190; Maier I., XXXVIII. 469. XiXI. 163; x;xrx. 103, 172; XXXI. Maine, II. 97, 98; III. 216. 103, 104; XXXVI 102. Maine Henryk, Sumner, I. 14, 145; Maciesza Al., XlXII. 142, 144; XXVI. II. 97, 98. 140; ~XVII. 172, 184. Maj J., księgarz krak., XVIII 122, Maciszewski M., X'VII 115; XXXIX. 128. 59'3, Majcher Kazim., XiXI,X. 89. Ma cka i" XXXVII. 136, 138. Majchrowicz W,o czł. T. L., VI. 220, Mackiewlczówna I., X!XXV. 183; 224. ;xxxrx 251. Majer Józef, antropolog, III. 188; IV. Macoszek A, X. 125.,126. 62, 68, 74, 7 &, ~8, 403, 406; XVII. Maczewski Przemysław, XV. 21t. 63, 68; ~XiI. 97. Maczobius, ·xXXVII. 128 Majer, XXV. 11. Madarasy Wład., XIXIII. 168. Maj era nowski Fr., XXIX. 60., 62: Madejski K., czł. T. p".' I'X. 112. Majersk'i, czl. T. L., XI 99, 343. MadernJo., rzeźb., XlXI. 112, 123. Majewski Erazm, I. 23; IV. 116, 447; Madey Jan, czł. T, L., VIII. 238. VI. 223; VII. 95, 96, 237, 337; Madlówna Nimfa, X. 438; XI. '3'12. VIII. 87-89, 111,210 ..217,2119,320 Macpherson, VI. 322. 321, 425, 42~, 439; IX. 196, 228; Maget M, XXXVIII. 476. X-. 12'3, 350, 461.,462; XI. 350, 417; Magier J., V. 289,. 296; VI. 292, 315, XVI. 20, 28, 155, 347, 351; XIX. 130; XXI. 5, 6, 65, .228, 251-253; 316, 414, 415; VIII. 110, 219, 220, 405; IX. 427; XIII. 24'3; XXXIX. XXII. 153, 164, 166; XX.vr. 111; XXVIII. 1, 2, 3, 6; XXXVII. ~03. 588. Majewski Alojzy, XlXiXI. 169; Magiera Waw., VII. 238. Magiera W" XXXVIII, 461. XiXOCIII.1513. Magi'erowski Leon, II. 257; III. 146, Majewski, XXXI. 93. 188, 189, 191; IV. 50, 116. 117, 195, Majewski K., XXXIV. 68 69,114, 129; 307,398,453; V. 176, 293; VI. 222; XXXV. 199. VII, 224; VIII. 62, 89, 183, 424. Majewski K. J., V. 289. Majewski M., inform., XXIX. 155. 425; lX. 89. Magierowski Ludwik, I. 192,264,268; Majewski WoO_ XXXVI. m. Majkow, XiXiXVII. 100. II. 156. 1 1 Malicki Longin, XXXIV. 268, 288; Majkowski dr, XV. 154; XVI. 415. XXlXVI. 3195;XXXVIII. 440, 443, Majkowski A red. Gryfu, XJXJ:II.148 444. Majkowski Edm., XXI:X. 57 Malinowski Bronisław, XVIII. 14; Majmonides Mojżesz, uczony .. II 296, XIX. 153-171; XXIII. 51, 158; 302. XXVI. 71, 110; XXX. 8; XXXVI. Major Jakób, inform., IX-. 259. 20, 110, 117, 125; XXXVII. 21, 42, Mak W., XXX. 240; XXXVIII. 328. 445; XXXVIII. 3--8, 210, 221-Ma,karczyk Janusz, XXXI. 169. 213, 277--288, 336, 337, 343, 344, Makarewicz J., IV. 446. 384, 305, 396, 453; XXXIX. 223. Maklakiewicz J'r XXX. 245. MałLnowski E., XXVII. 166. Makosińska J., XXXIV. 294. Malinowski Lucjan, 1. 64; II. 126,373; Makowiecka B.., XXX. 27'1. III, 3,; IV. 118,453; V. 189; VI. 27; Makowiecki L., ofi.arod., XiX!. 79. VII. 95, 98, 99, 222, 224; VIII. 48, Makowiecki R., czl. T L., V. WI. 166..214; IX'. 301, 30:2;XI. 110;XVI. Makowski, organ., XXXV.76, BG, 149. 3,6, 103, 106,. 235; XXV. 47, 111; Makowski Bol., XXXUI. 153. XXVII. 23,24; XXVIII. 71; XXX. Makowsk,i W, VIII. 218; XXIII. 158. 134,256; XXXI. 48,50.51; XXXIII Maksimow A., XVII. 265. 112; XXXV. 46. Maksimowicz Bożydar, XXIX. 198. Malinowski Wacław, XiXV .143; Maksymowicz. fiilolog, III 288. XXX. 259. Maksymowicz M., XXXVI. 97, 100, Malinowski Z, V. 292; XX'XIII. 153. 101. Makuch M., czl. T L .. VI. 219, 3.14, Malińsll'i J. czl. T. L., V. 101. 224; VII. 110, 235, 338; VIn. 221, Malisz Michal, czl. T L., X. 470. Maliszak St., czl. T. L., VIII. 112. 3'31; I'X. 103; X 237., 470. Maliszewsk'j, E, XXIII. 151; XXVI. Malarz Maciej, czl. T. L., I. 144. 141; XXX, 260. Malczewski, XlIIr.. 50 Mally Frietzi, X,XlXVII. 247, 276. Malecki, p. Sandecki. Malten I., XXXVII. 400. Maleczyński K., XXVI. 147. Marte Brun, XXXIX.· sao Malej Jakób, .II. 33. MaIz Dawid, czł. T. L.. IV. 238, 346. Malew.ic1J S., XiXU 137; XlXIII. 161; Małiachijew-Mirowicz, XVIII. 22,9. OCXVII. 157. Małachowsll'i-Łempicki St., X;XVI. Malewska Aniela, czl. T. L., VIII. 335. 147; XXXI. 169. Malewska Zofia, czl. P T. L.,X~'xlX .. Malecki Ant., Ul. 83, 84; VI 302; 325, 355, 3ro, 451, 459; Xx:x.rx. 64, VII. 237; VIII. 394; X'. 131, 141; lal., 418, 424, 426, 529. XXII. 10. Malewsk'ii Bronisław, XI. 202, 344; Małecki K, XXVI. 141; XXVII. 166, XVII. 31, 56, 74, 124; XXVIII. 13, 17'2; XXIX. 197. 169, 173, 175, 179. Małeck'i, Miecz., XiXX 257, 256-260; M.alewski Fr., V. 28; XXXVI. 94. XXXIII. 153; XXXIV. 294; XJXXV. Malicki Adam., XXXIII.153; XXXV. 72, 183; XXXVII. 444; XXXVIII. 1715;XXXVI. 82. 203. Malina I., XXXVI. 244. �952 Małkowski St., organ., XiX:I. 70; XlXVII. 149. Małys L .., czł. T. L., IX:. 103; X 470 Manavy D. I., XXXVIII. 3198 Mandybur Tym., czł. T. L., I. 32. Manes Józef, I. 2W. Manga I., XXXVII. 3[)7. Mankowski Herrmann, XVI. 111 114. Mannerhiem l. G. XXXVII. 442. Mannhardt W, I. 9, 131; IX. 15'3; X. 468; XUI. 164; XVI. 16; XVII. 19; XVIII. 95, 98, 102-107, 109; XXII. 2, 3; XXXiIII. 11, 18; XXXIV. 130. Mannheimer., IV. 181. Manninen I., XJXXVI. 374; XXXVIII. 203. Mannipg, XXVI. 128. Manouvrie L., XXI. 16 Mansikka I., XXiV. 121; XXXVII. 438; XXXVIII. 665. Manteuffel G., VI. 400; VII. 229; XVI. 233. Mantuana Bapty5'ta, XVI. 359, 360. Manugiewicz Żołna Jan, XXX. 238; X!XlXIII. 153; XXXIV. 265, 294, 301; XXXVI. 82; XXXVII. 412, 475, 476; XXXVIII. 214, 225, 451, 452; XXXIX. 530. MaIrialra J. J., II. 17; IV. 339; V. 184. Mańkowski B., czl, T. L., 1. 3·2. Mańkowski, XXXIX. 592. Mańk~ski. Alfons, XXIII. 153; XXV. 143; XXXIV. 294. Mańkowski Tad., XXXIV. 182i 301; XXXV. 17·5,195. Marburg, XV. 171. M:ar~ellus Ernp.iricus, XXII. 44, 45. Marchewka Z., XXXVII. 241. Marchocka Teresa, XI. 402, 404, 405. Marci, odkrywca katakumb, XXI.112. Marci F., XXX~X. 161, 162. Marcin z Bracara, XIXVIII. 100. 953 Marcin z Urzędowa, X. 273. 274; Xl. 299, 303, 304; XXXI. 98; XXXV. 65, 72; XXXVII. 298; XXXVIII. 262; XXXIX. 300, 304, 349. Marcin z Żurawnicy, XXVII. 81. Marcinkiewicz Wincenty, XU. 186; XiXI. 151. Marcinkowski Ant. p. Nowosielski XVI. 352. Marcinkowski K., XXXVII. 142. Marco Polo, podróżnik, II. 110; VI. 25; XiXXiIII. 137, 138; XXXVII. 287. Marconi Władysła.w, II. 189. Marczak Michał, XXIX. 110; XXXI. 164. Marczewski B, VI. 3,19. Marek Aureliu5z, VII. 8. Marek Wojdech .. ofia·rod., X. 325. Marek z Gdańska, astrol., ~VII. ag. Maresch Q, V. 101; XVI. 115. Maret P. P., XVII'I. 231. Maretic, XXIX .. 174. Marewicz, I. 20. Margraff, XIII. 61. Margulies, XXX. 262; XXXI. 100. Mariański Al., czł. T.L., rXi. 426. Marillier, VII. 79, 83, 84, 85. Mavin LolUis, XXVIII. 5. Maringer I•. XXXVII. 393, 394, 39'1, 399, 4(){)-402. Marinus Mbert, XX'LX. 204; XIXX. 249, 240; XXXVIII. 203, 374, 475. 47·2, 478, 616. Mark Juliusz XXXIV. 2'86. Markianowicz Stan., XII. 186; XXI. 147. Markielowska Mada, XXXV. 184. Markin P S., XXXVIII. 397. Markiewicz, IX. 4:2:5. Markiewicz J., XXVI·I. 172. Markleberg. XXII. 74. Markowkz Maria, XXVII. 19. Markowski M., czł. T. L., IV. 114, 118, 342. Markowski Stan. IX. 258. Marków Włodzim., XXVI. 66. Marks, XVI. 320. Marks A., XV. 198; XVII. 101. Marks Karol, 1. 10, 227; XXXVIII. 10" 11, 336; XjXXIX. 15, 16, 29, 52, 54, 56, 416, 627. Marks M., pamiętn., II. 18<3;XXI. 136, 141; XXIII. 152. Marlinengo Cesaresco, VII. 80. Marolt Fr~ XXJXVII. 426. Marot K., XiX,XVIII. 361. Marr N. I.; XXXVIII. 3158;XXXIX 14, 34-3.7, 40, 42, 81. Marreco B-F., XVUI. 230. Marrene Waleria.. X:X:VIII. 252 Marriot Al., XXXVIII. 3'94. Marschall A., XXXIX. 155. Marschall F. H., Xxn. 33, 48, 49; Marsh Anton, XJXlXiIII.137. Marsówna A., X:XJXIV.294. Martin E., X'VI. 218. Martin F. R, XXV. 1. Martin R E., XXXVI. 26; XXiXVIII. 21; XlXiXIX. 351, 494. Martin L. T., XVII. 16, 244; XXI. 8, 13, 16. MartiniJ, VII. 00. Martius· VII. 24. Martonne E. de., :X:XiXVII.225; . x:xiXIx'. 604. Maruszewski, XXVIII. 226, 227. Marzec Franc., XlXlXV. 10. Masaryk T. G., IV. 117, Mascagni Piotr, kompoz., XiXiIX. 201. Masenius. X:XXI. 129, 130, 137; XXXVII. 296. Masł<xwa G. S., XXXIX. 422. Masłowski R., XXXIV. 265. Masłowski St, XXVI. 153. Masovita, III. 86. Maspero Gaston, III. 177, 17,9; VII. 64, 65; XII. 332., 335; XiIII. 259; XlIV. 1907. Massari G , XXXVII. 3,60. Massalaka Helena, XXXVII. 174. Massalski Edm., XXXVII. 4170.. Massalski Wł., XXVI. 15~·. Massa Izaak, XXXIII. 137. Massaryk T. G., XXXIX. 427. Massonius M., X. 462, 463; XXX,. 270. Masudi, IX. 131. Maszkowski Karol, XiI. 100; XXVII. 166. Maślanka L., czl. T. L., VII. 112 Mataphrastes Simeon, XX[. 111, 114, 1211. Matejko Jan, VII. 117; XXI 5,5; XXIV. 106, 123; XXVIII. 19, 167; XXXIX. 591. Matejko Katarz. org., XXXIII. 142 Matiegka Indrich, XXI. 97-100. Matijesek N., IV. 94. Matlakowski Władysław, II 76, 77, 285; V. 265; VI. 175, 180, 182, 18t7, 305, 313, 384; VII. 29, 31, 100-1012, 2,2i5,2.26,1237,YIn. 111,219; X. 100; XlI. W3, 204; XII. 272, 274; XIII. 151, 164; XV. 1317;XVI. 349, 392; XVII. 1; XX. 16, 21, 38, 73, 193; X,XiI. 56, 57; XlXiII. 104, 106; XXIII 154; XXIV. 12; X;x,VI. 82; XXVIII, a, 109; X:X:X'. 4; XXXIV 268; XXXVI. 239; XXXVIII. 215; xx.xTXI. 251. Matow dr, 1. 192 Matusiak Szymon, red. "LUDU", V. 197; VI. 107; VIII. 217, 324, 403, 435; X. 129, 219; XI. 97, 270, 419, 420; XII. 95, 98, 348; XIII. 1, 35, 55, 74, 76, 78, 168, 265; XIV. 1, 6, 89, 130, 178, 194-196, 201, 235, 295, 299, 309, 310, 325, 337, 399, 403, �954 404, 407; XIV. 7, 53, 137, 150, 155; XVI. 109, 112, 181, 186,214,235,337, 285, 291; XX. 311, 314; XXI. 266268; XXIII. 159; XXIX. 1; XXXVI 11, 45, 5B, 66; XXXI'X. 593. Matuszewicz, XIII. 346. Matuszewski Ignacy, II 5, 187; VI. 223, 311, 3,13; XlIX. 47; XXVIII 133, 139; XXx. 219. Matuszewski W., XIII. 149, 153, 154. Matuszewski Zygm.. XXiX!III. 153 Matuszkówn.a Stanisl., XXX. 243; XXXIV.294. Matyas Karol, Matias Karol, I. 52, 61, 63, 6'! 129, 130, 186, 192; II. 90, 186, 257, 308; III. 330, 383; IV. 154, 167; VI. 3, 412; VII. 29, 31, 3'1l, 350; X. 11, 127, 228 229, 239; 'XI. 112, 27'4, 418; XlXJXcrX.589. Ma tynia L, X:XVI. 141. Matyskówna E•. XXVI. 147. Maurer G. L., XXXiIiX. 159, 160. Maurer Henr., XXXV 184. Maurer K., VII. 153, 154. Mauss I., XlX.XIX. 579. Mauss M. XXXVI 158. Maudzzio Adam, X. 318, 319; XXiIII. 155; XXVI. 89, 127, 147; XXVII. 172; XXXIV. 268; XXXV. 64, 66, 67, 75; X:XXVI. 66 68; XXXVIII 214, 405. Maurelle Ie Maire, XXXVII. 377 Mayer A, II. 103, 297. Mayer F., XI. 350. Mayer John, XIXXIX!. 503. Mayer Zygmunt· ezl. T. L., I. 224. Mayerowa - Giintherowa, XXXVIII. 357. Maykowski Edm., XXXV. 35. Maykowski Stan., XII. 138, 198. MayI' J, V. 296. Mazanek W., czl. T. L., IX. 112. Mazanowski Al. czl. T. L, I. 32. 955 Mazanowski Jozaia,t, III. 200. Mazona Andre, XX-V. 124. Mazowiecki Bron., XXXI. 169. Mazurowski, Z., XXVI. 153. Mazzini G., XXXVI. 148; XXXVII.358 Mazur Józef, IV. 118, 235, 453; V. 99, 197, 288, 294, 391; VI. 96, 99; VIII. 244; IX. 188; X. 23'9; XXXVI 43. Mączyński XXXV. 12, 22 Mączyski arch., XJXiXV. 34. Mąezyński J., XXIX. 5'9,101; XXXIX. 575, 5:83, 584. Mączyński Przemyslaw, VI 186; X. 460; XVII. 112; XXIV. 106. Mądrzyk And., inform.. I:X'. 166. Malzl, XXJI. 36 Machal H., VII. 231; XIV. 27; XXV. 43, 4'6. Machal Jan, XIV. 3'3, 39, 68, 70, 72, 73, 82, 83, 222, 13,2., 405, 407; IX. 199; xvrr 61; XIX. 112; X,XXII. 120, 144; XXXIII. 13, 17. Me Covn, XXXVIII. 399. Me. Curdy, XXXVIII. 398. Me. Gregor, XXXVIII. 3'96. Meat M ... XXXVIII. 393, 395. Meeherzyński, XI,x.. 108. Medaković, V. 280 Medveckij A K., V. 308. Medwecki W" XXXVIII. 45'1. Mediński A, czl. T. L., VI. 224; VIII. 96.. 101; VIII. a20, 438. Meertens P. I., XXXVIII. 476. Megenberg C., XXXVII. 2.90 Mehoffer I., XXXVI. 222. Mehring G., XVI. 110. Meier E, II. 16; V. 183, 184; VII. 39. Meier J .• XXI. 165, 168, 169; XXIX. 127. Meillet, XiXV. 120; XXVII: 45; XXXIV. 44, 45, 56, 65; XXXVII. 311, 312, 315 Meingard L. F,. XXXVIII. 54, 55. Meinhof C., XX'X!VII. 75, 89; XXXVlI'I. 54, 55, 113. Meiners, XXXVI 352, 353, 356. Meisinger O., XV. 146. Meissen Karl, XXIX. 127; XXXVI. 153. Meissner Fr., XXVIII. 104 Meissner R, XXV. 13. Meitzen J., VI. 4~5; XXV. 22. Mejzner J. VII. 42. Melanehton, XVI. 110, 3,5Q;XIX. 112; XXV 119. Melchior, balakarz, XVII. 89. Melgunow .J., VI. 163. Melieh J., XiXV. 124. Melicher . Th, XXXIX. 154. Melichercik A, XXXVIII. 356, 357, 471; XXXIX. 3'52, 427. Melik Ant., XXIX. 131; XXX. 247. Melioranskij P, XXXIV. UH,. 182. Mellerowa Z., XIX. 3fT. Melnyk S., XXXIV. 266. Memphitieus Jos. Barbatus, X,XU. 57 MEmdana, XXXVII. 377. Mendel, XXVI. 30. Mendel G., XXI. 244. Mendol T., XXXVIII. 361. Menecius Jan, XIX, 203, 205, 200. Menedez Pidal Rom., XV. 146. Menger Ant., XXXIx.. 149, 163 Menghin, XXI. 270. Meng-Tschke, XXXVIII. 372. MenkeS Bert., ezl. T L., VI. 224. Mensik J., IV. 265. Menze~ XVI. 359. Mercator Gerhard, XXIXIII. 137. Merck, XJXXVIl'I. 347. du Merille E., XXXVIII. 247. Mer,inger R" IV 44(); X!I. 212; XII. 272, 273; XIII. 69; XVI. 324. Merk W., XXXIX. 175. Mersmann, XXI Xi. 203 Merunowicz Teofil, czl. T. L. I. 266. Mervyn W. H., XVII 111. Merwart, XXXIx.. 3. Mesko Absolon, V. 316. Metafrast, Metaphrastus; XXXI. 49, 50. Metelka Jindrfch, IV. 117. Metelski Aleks., XXXIV. 294. Metoga Jan, czl. T. L., VIII. 112. Metraux A, XXXVI'!. 3,80. Metrodor, VII. 33,9. Meulen, XIV. 202. Meuli K., XXXIX. 485. Mey" XIX. 69. Meyer, V. 370; VII. 32, 99; VIII. 9396, 98 Meyer C., XVII. 27. Meyer E., XX. 184, 188, 235, 300; XXI. 87; XXXIV; 130. X:X'XVII. 129. Meyer Elard Hugo, XXXIx.. 166~ Meyer G., XJXVlI. 25. Meyer Herbert, XXVIII. 97; XXX. 262; XXXVII. 359; XXXIX. 140, 17i9. Meyer K. XXXIV. 294. Meyer Paul, XV. 143, 144. Meyer R, XVI. 113, 114. Meynen E., XX~IV. 268. Meyrac A, XXXIII. 6, 8. Mezer Józef.. II. 114. Mękieki Rud., ozl. T. L., XJXII. 16'1. Mely de, XiXlB. 59 Miarka Karol XI. 328, 344; XXXI. . ' 167, 169. Miarten I. XXXVII .~ 351; XXXVIII. 357. lVłi-askCIWskiKasper, liX. 210, 211; X. 196; XJrX. 51, 103; XX. 58, 129. 143, 152, 167, 170, 172, 180, 188, 194, 198. Miehajlowski, XXXI Xi. 44, 62. �957 956 Micha,lka Jan, czł. T. L., VII. 112. Michalski, XXXIX 44l. Michalski J., XXVI. 153. Michalski Stanisław czl. T. L., VII. 340; XXI. 70; XXXVI. 69, 72. Michał Gliński, III. 105. Michał z Janowca, kazn., XVII. 29. Michał z Królina, XXx.rx. 313. Michał z .Wrocław:a, XXVII. 82. Michałowski P., maI. typ. lud .. XVI. 270. Michałowski P., XXVII. W5, 120. Michejda Adam XXXV. 184. Mi,chejda Jerzy, czl. T. L., II. 96. Michelet, X. 249. Michna E., czł. P. T. L., XXXVIII.456 Michoj;ljeska S....IV. 95. Michon A., V. 293. Mickiewicz Adam, I. 4, 168 171, 192. 14, 202, 207; III. 77, 347; IV. 31, 32, 39--58, 60, 141, 256--274, l Wo-l54, 173, 181, 401; V. 21-45. 190; VI. 174, 202--204, 400. 401; VII. 87, 227, 230; VIII. 1 129, 209; lX. 90, 98, 290, 295; X. 3'75-377, 472; XI. 99, 214, 2:.25; XiII. 171; XIII. 39, 50, 514, 154; XIV. 224, 348; XVI. 251; XXiI. 126, 136, 151, 267; XXIII. 125, 159, 175; XXVIII. 139, 140; XX,X. 2~, 200, 268; XXXI. 125; XXXV. 11, 179, 100; XXXVI. 97; X'XXVIII. 142, 157, 158, 336. Mickiewicz Wład .. I'X. 90. Miczan Vlad., XXV. 106. MiczyńsM Seb., V. 200; XXV. 17. Midtun G., XXX. 253. Miechowita,. p. Maciej z Miechowa. Mieczyński T., XXX. 242. Mielczarska Wład., XXXIV. 294. Mielczarski W•. XXXVIII. 203, 218. Mielert F., XXVI. 147. . Mielke, XXIII. 43, 44. Mielżyńscy org,. XXIX. 177. Mierczyński Stan., XXXI. 146, 148, 149; XXXIII. 154; XXXIV. 30'1. Mieroszewski.' III. 86. Mierzyński Antoni, I. 19; II. 187; IV. 154; XI. 110; X,III. 164, 3,59; XX. 155; XXI. 2, 3, 6, 11. Mierzyński. E., IV. 3,5. Mieses Mat., XXV. 134. Mieszczaninow,. XXXIX. 34. Migacz J., XXVI. 153. Mitliński, IX. 426.. Mike Emil, XXXV. 184. Miketta Janusz, XXXV. 184. Mikkola Joas dr, II. 188; VI. 91; V. 323, 324,. 326; XVI. 416; XXXIV. 181. Miklavec P., VIII. 349; IX. 102. Miklosich Fr. R., MakIosic Fr., III. 380; V. 315; VII. 204, 330; VIII. 166; IDe 302; x.. 7'5, 140.. 141, 153; XI'll. 5, 51, 88, 96; XIV. 3(}, 32. 3·a. 61, 62, 66, 72, 75, 76, 79-81; 187, 191, 201, 203, 204, 210, 2ła, 222.. 224, 2:116,229-232, 2B6, 331, 334, 349, 362, 367, 401; XV. 150; XVI. 290; XVII. 106, 195, 208, 222, 2123, 2'62; X]X. 25; XJXII. 144; XXIII. HM; XOCIIX.112; XXX. 263; XXXIX. 1'80. Mikłucho Makłaj M., I. 6; .xXXVIII. 211, 351; XXXIX. 6, 7, 27. Mikołaj z Błonia, XX. 178. Mikołaj z Polsk,i, XiXJI.230; XXiII. 54, 59. Mikołaj z Poznania, XIX. 54, 77. Mikołaj -- sołtys, VIII. 263. Mikołaj z Szadka, astrol., XXVII. 82. Mikołaj z Tuliszewa, astrol., XXVII. 82. Mikołajenko. VI. 27·5. Mikołajevic, XXIX. 201. Mikstein Ant., czl. T. L., VIII. 334, 335, 442; IX. 208; X. 238; XiI. 96. Miksiiczek M., II. 33. Mikulski J., XXXIV. 294. Mikulski Tad., XXVII. 172; XXXV. 175. MiladinoviC, XXV. 43. Milewska Jadwiga, IX. 200; X. 400. Milewski, XXXVII. 304. Milewski A., XXXIX. 578. Milewski Ka,rql, XXVII. 59. Milewski Tad., XXVlI. 59, 60, 64-72; XXIIX. 197; XXXIII. 154; XXXIV. 294; XXXVII. 309--319; XXXVIII. 214, 381, 454, 453; XXXIX.' 524. Mi,licz' Jan, VIII. 444. Miliczević, V. 28.0. Miller prof., II. 29·7 Miller O. F., VII. 233. Miller Orest, XII. 341; XIII. 55, Miller Wsewołod, II. 103; XVII. :1165, 266; XXIX. 181. Milligan dr., VI. 321, 334. Milne pr., XV. 141. Milski B., III. 387. Milutinovic, XXX. 266. Miloradowicz W., V. 190'. Minasowicz, XXJx.I. 126. Minch, XXXVIII. 368, 371, 3'72. Młner H., XXXlVIII. 3'94. Minkowska Eug., XXVII. 188; XXIX. 141. Minnicki Miecz., czł. T. L., VII. 112. MinosoWlicz, XXXII. 126. Minticz J., czł. T. L., V. 101. Minzloff R, lU. 189. Miodoński M., czł. T. L., VI. 224; XIX. 313 Mirabeau H., XXX,VI. 141. Mirek Franc., XXXIII.l54; XXXVIII. 405. Mirek Kar., XXXI. 169. Mis~ewicz J., czł. T. L., V. 200. Misiórs~i zacheusz, XXXI. 169; XXXIV. 295. Miśkowiec Jan, inform., XXI. 216. Miilik Szczepan, V. 241--244, 25,1,254, 255, 297, 303, 304, 311. MitrowIcZ C., XXIX!. 198. Mitternzet'l dr., XI. 300. Mittermeier Anna, XXVIII. 36. Mizerski Ludw., XXVII. 120. Mladenov St., XXV. 124; XXXIV. 173, 177. Mlcoch Jan, czł. T. L., VII. 112. Mleczko Teofil, czl. T. L., III. 340; VI. 224; VIII. 56; XI. 94; 95, 318; XXIII. 131; XXIXI. 169; XXXIX. 589. Młodnicka W., ofiarod. V. 2'95. Młodnicki, K., maI. typ. lud. XVI. 272. Młodzianowski Czesł., XXVI 125. Młodzianowski T., IX. 199. Młynek Ludwik, III 91, !n, 96, 170, 171, 2'73, 284, 347, 384, 385; IV. 107, 115, 289, 335, 342--344, 4319., 452; V. 71, 91. 98, 9:9, 101, 104, 195, 280, 288, 29,1; VI. 3, 206, 224, 316--318.. 382, 416; VII. 180, 218, 2128;VIII. 35, 86, 89, 9,9, 155, 1~8, 159, 161, 168, 2-02, 219, 43.Q; IX. 1000,102.. 169, 263, 406, 42\3, 425, 42·7; XII. 322; XII. 67, ~; XlII. 34; XIV. 252; XVII.32; .x.x.xV. 27; XXXVI. 49; XXXIX, 588, 589. Młynek K. S., XXXVI. 43, 44, 47, 223, 242--244, 246, 248. Młynkowa Anna, czł, T. L, III. 286, 290; V. 290. Mober Iwan, XXXV. 184. Mochnacki M, IX. 155; XXXIX,S2l. Moczarski, xxx. 269. Moczulski, inform., IV. 26. Modelska M., cz!. T L., I. 224. �959 '958 ModEński J" czl, T. L" VI 224, Modrzewski Frycz, Andrzej, III.109. 110; X!X. 117, 118, 124, 153, 154 Mogileński N. M. XVIII. 137; XiXlXi. 200. Mogiła P, XXXI. 50. Mogk E., dr, IV. 117; XX. 222, 223, 245; XXIX. 169. Mohammed ibn Togluka, XXXIV.38 Mohylczenko M•. VI. 403. Mojżesz, IV. 290; VI. 17; IX. 71, 161, 162, 164; XI. 218; XX. 215; XXVIII. 50, 52; XXX. 102-107, 113; XXXI. 82. Mokłowski Kaz ... X. 127, 234, 353; XI 97, 2 03, 204, 32'3, 422; XII. 272-274; XUI. 3 4'2,343; XV. 137; XVI. 286, 288, 289; XVII. 1, 5, 11, .34, 171J; XVIII. 2, 8; XXXI. 68 Mokłowski Tad., XUI. 342. Mole M., XXXIX 000. Mole-Truffi.er, VII. SB. Molendzińska- Wernerowa L.. XXVII. 161. Molitor, XIX 144. Molitor Ulryk, XXVII. 97. Molnar I., XXX:VIII. 3,62. Mondalski W., IX 310; XXVII. 166. Monc, XIX. 69; XXi. 2n9, 219. Monmerque-Michel, XIX. 69. Moniuszko Stanisław;III 122;X. 405. Monseur Eugene, III. 387; IV. 453; V. 190, 284; VII. 84, 85, 88. Montandon G., XXXIV. 273. Montaigne XXI. 166. de Montaivan Juan Pereza, VII. 215. Montana Marcin, XII. 87. Montanus Jan dr, II 2'90; X,XXI. 23. Monllbaćh, XXVI. 8. Montelius Oskar pr., VIII. 440; IX. 298; XVI. 413; XXI 17. 20, 21; 64; XXV.s.VI; XXVI.27; XXXIV. 74; XXXIX. 19. 1 1 Montesqieux C. L., Monteskiusz, XXXVI. 141; XXXIX. 176. Mooney James, I 184. Moore George, VII. 297; XVII. 2. Moraczewski, XVII. 178. Morawski, XIX. 127; XXII 160; XXXI. 126. Morawski Fr .. VIII. 209, 264; X.378 Morawski K., XXVII. 80, 87, 95. Mocawski Mar~an, XXlXV 10. Morawski Szczęsny, VII.7·5, 198.. 199, 203; XiIII. 61; XXVII. 58, 59. Morawski Z., III. 86; IV 300; V. 3'7, 39,44. Morcinek Gustaw;, XXIX. 172; XXlXI. 169; XXXIV.294; XXXV. 175. Mordkowicz Aleks., XXXI. 154. Mordock G P., XJXXVIII. 391,392,395. Morelowska Z., czl. T. L., VI. 320 Morelowski Marian, XXXV. 34, 184, 191 Moret A., XXXIX. 174, 179. Morgan Levis H., I. 14, 36, 37-39,. 45 65, 67, 7'5, 92, 145, 227; II. 27, 286; IV 33'6, 351; V. 84, 186; XIV. 71, 94; XVI. 185, 355; XVIII. 51; XXXVIII.5, 10, 11, 15, 224, 346; XXXIX. 15-19, 21, 24. 422, 627. Morgenthaler ,XXXIX. 509. Mortini. XXXI. 134. Moroń Bog, XiXXIII. 1M. Morosi G., XVI. 356. Morozewiczowa Hel., XI. 327; XXVIII. 170; XXIX 79. Morozow, XIX. 50. Morozowa A. S., XXXIX. 422 Mors'elli E•. XXI. 16. Morsztyn Andrzej Michal, VII 116; X. 193, 203-205, 210; XXVII.105, 120. 236, 244, 272, 314, 318--324, 452, 453, 457, 618; XXXIX. 111-113, 118, 121, 123, 126, 127, 132, 439, 454, 599, 606, 610, 611, 625. Mościcki Aleks., XXXV. 175. Mousquet, XV. In, 184. Moller Ant., XXVIII. 26. Moller H, XIX. 94; XiX. 155. Moser I., XXXVIII. 298. Motefind H., XXI. 28, Mroczko Ksawery, Franc., III. 91, 92, 96, 375, 376; IV. 396. Mrongowiusz, V. 3 21" 329; VII. 96, 97; XXX.2'62. Mrowjan, III. 374. MrQlZówna .E., XXX. 257; XXXIV 295,. Mróz Kazim., XXXIII. 154. Mściwojewski, czl T. L., I. 32. 329. MuchlińskiJ A., XXXI. 112~114. Moszczeńska lza, X. 472. Muck Fr., IV. 3'36, 447; XXIV. 121 Moszkow W. A., VII. 94, 233. Moszyńska Józefa, IV. 168; VII.3o.2; Mucke R., II. 286. Muczkowski Józ, VII. 198; XXVII. XV. 205; XVI. 351. 79, 83; XXIX. 6'1"63. Moszyński A., IX. 2'86. Moszyński Edm, czł. T. L., III. 28'5, Muennich Aleks., XXXV. 184. lVIuka Ernest, III. 374, 387; IV 116, 290. 117; VI. 309; VII. 89; IX. 97, 110; Moszyński Kazimierz.. XXII. 164; X. 219; XII. 3318; XVI 185; XXIII. 38, 51, 152-154; XXIV. XXVIII. 105, 106; XiXX. 246. 83; X~. 4, 123, 143; XXVI. 125, Murkbech G., VIII 289. 127, 132, 153; JCJCVII. 4'1, 44, 52, Mulkowski, XXXJ1X. 582. 56, 138, 140, 141, 149--152, 172; XXVIII. 107; XiXiIX. 126.. 171, Muniz M. A., VIII. 204-208 191; XXX. 216, 229, 247; XJGXI. Munkacsy Bernart dr, IV. 117; XXIVII. 137. 32, 169; XXXII. 38; XXXIII. 18, M; XXXIV. 1, 46, 51,. 154, 172Murdoch, XXV. 3. Murko Mathj.as.. II. 75; III. 95; XII. 174, 177-1719, 183, 258, 26'3.. 273, 272; XVI. 326; XIX,. 112, 197, 199; 295, 301; XXXV. 17, 34. 64, 65, XXXt 158. 71, 72, 74, 75, 184; XXXIVI. 19, Murray Malg., XV. 141. 82, 84, 150, 151, 153, 158, 285, 288; Musans J. A., XXIII. 28. 303-306, 318, 382, 408, 409; Musiał P., XXIX. 172. XXXVII. 222, 227, 303, 333, 443 --449, 475, 476; XXXVIII. 150, Musiałówna J. czl. T. L., IX. 310. Musianowicz K., XXXiIX. 172. 168, 203, 204, 206, 210, 216-225. Morsztyn Jan, VII. 116. Morsztyn Jarosz, X'. 204; XXXI 133. Mcrrtensen J., XIX. 69. Mortęzka Magd., XI. 402 Mortiez, XXIX. 207. de Mortillet Adrian, VII. 84, 85, 355. Mortillet G, XXIX. 207. Motrkowicz Hanna, XXVI. 153; XXXI. 295. Morton, XXXIX, 424. Morwitz Z., XXXVI, 4. Mosal Małgorzata, XXVI. 23. Moser K., XV. 145; XVI. 114. Moses H., XXIII. W. Moskan A, XXXVI. 355. Moskorzewski, III. 99. MoskOjrzewski alch., .XXVII. 75, 94. Mostrrik Michał, alias Pontanus, V. 1 �961 Musiol L., XlX)cIV. 301 Muskata Jan, bp. krak., V. 245. Musonius Jan, astrol, XVII. 86. Mussafia. XXII. 7'0. Mustaffa Pasza Fehni, XIV, 197. MUJSzkowskiJan, XXVIlI. 15. Muszyński Henr, XXXIV. 142. Mucke, VII. 325. Muller Frauenreuth, XXVIII. 190. Muhlmann W. E., XXVIII. 2, 366; XXXIII. 144; XXXV. 199; XXXVI. 111, 112, 117, 118, 120, 127, 343. 359, 362, 363, 365-368. Muldner A, XXI. 53. Mullenhoff Karol, II. 11, 14, 115; XVI. 4, 359; XX. 221-2123., 230, 2'31, 234, 245; XXXIV. 48. Muller Franc., I 105; III. 186; IV. 282; XXI. 83. Muller, I. 92. Muller Court, XVI. 111 Muller-Bergstrom, XOOXI'X.178. Muller I., IX. 304. Muller K O., VII. 339. Muller Max, I. 36, 102; V. 374; VI. 12"l; VII. 7, 8, 21, 339; X. 114; XiI. 212; XV 10; XVI. 320; XXII. 18; XiXVI. lO!. Muller S., XXV. s. VIII, XI, XXJ{V 196. Muller W., XX. 221, 2122,245 Muller Georg, XXV. 126. MUnster Seb., XXXIX. 3114 Mycieiski Jerzy, XXXIV. 295. Mycieiski Józef, VII. 2,36, Mydlarski Jan, XXVI. 129; X,XVII. 149, 187; XXXVI. 82; XXXVIII. 1'50; XXXIX. 442. Myves I. L., XV. 141; XVIII. 230. Mysar Wład., czł T. L., VII. 112; XIII. 160. Myszka Tad, XXXI. 169. N N. W., XXVI. 141. Naborowski, 'XXlIl. 122. Nadeżdin, XXI. 160; X,X1IV.48. Dadeżdin, XXI. 160; XXIV. 48. Nadmorski dr, Łęgowski, III. 387; V. 320; VI. 81, 83, 84, 85-95; IX. 91, 296; XVII. 217; XXIX. 180. Nagel Bron., X.XOCV184. Nagełberg Akiba, I. 1S3; III. 190, 290. Nagłowski, IXi. 98. Nagórski Z)"gmunt, X 472. Najman Jakób, astrol,) XXVII. 87. Najman Mirza Kryczyński Olgierd, XXiXI. 156. Naliwkin, XXVII. 125 Nałęcz Dobrowolski M. p. Dobrowolski Nałęcz M., XXII1.156; Xxx. 82 Nałkowski Wacław, I. 2'67; VI. 412; VII. 93, 337; VIII. 811, 111, 219; XIII. 158; XVI. 427. N~myslowsk~ Bolesław, XlXVI. 141, 147; XXVII. 166; XXXIII. 154. Na.nde Gabriel, XVII. 7'6 Nandris Gr., XXXV. 175, 184. Nanke'i mal. lud., XXX 15Q. Nansen Fritiof, V. 132. Napierski Kostka, XXXI. 147. Napoleon Bonaparte, II. 94, 171, 173. w pieśni: 1I..l71; XXI.60; XXIII. 1813; XXV. 98; XXXVI. 91; XXXVII. 157, 2·68 Naprstek Vojtą .. twórca muzeum etnogr. w 'Pradze, I. 220; II. 34, 35. Naramowski A, XJ{VIII 126; XXIX. 56, 57, 59, 63. Narbut Teodor, II. 101; III. 103,106, 114, 115; IV. 25, 35, 357; V. 78, 79; VI. 200, W3; VIII. 13'1; X.ll0; XIII. 89, 90; XXII. 2; XXIII 164; xx;rx. 65, 00, 69. Naratowski Wacław, XIX, 71; XX 1-138; XXIII. 159. Naruszewicz Adam, III. 108; VII. 114; X 393; XIII. 20, 50, 96; X'IV. 51; XVIII. 127. Nasredin Chodja, I. 55; XXVII. 126. Nasyrow K., XVII. 25. Nasz Adolf, IX:X'2tVIII. 341, 342; XXXIX, 289. Natali G., XXXVII. 360. Natanson J, czl. T. L., VII. 102. Nauman H., IX. 2'89, 290; XX'V. 130. Naumienko, XXXVI. 101. Nawalany Julian, XIV 378. Nawojowski P" XXXVII. 170. Nawrat St., czl. T. L, VIII. 442. Nawra,til A, I. 266. Nawrocki S, XXXVIII. 451, Necham B. Al., IV. 262. Negelein, X:X, 206,. 214. Nehring Władysł,aw, czl T. L., I. 26, 28, 223, 224; II. 174" 373; III. 8'5, 300; VIII. 94; X. 472; XiII. 340, 342; XIII. 53,' 55, 56; XIV 75; XV. 1-5, 158; XIX. 33,.,. 78, 06; XIX. 99, 155, 165. Nenko FeLiks, V. 221 NepLach, kron., XVII. 28. Neschelówna A •..XXVI. 130 Nesselmann, IV. 57, 159, 160, 390; V.42. NesterolWskij, XXIV. 50, 66 Nestor" kron., I. 62, 146, 148, 149; II. 100; III. 84; V. 83; VI 281, 203; VIII. 200; IX. 86, 148, 215; X'. 136, 139, 1450-149; XIII 96; XI". 31, 51, 207, 208, 222, 224; 61 Lud - Tom XL XVII. 36, 177; 179; XXI. 163; XX". 122; XXXVI, 96. Netolitzky F., XXXVI. 300 Nettesheim v H. Agrippa, alch, X'X'VII. 90. NeuJbJauer I 'l IV. 3'99. Neuburger A, XXVI. 94. Neumann Anna, VII, 237. Neumann Ed., czl, T. L., V. 200. Neumannowa, IV., 448; VI. ,223. Neuzil, VI. 178..:191. Newberry, X'V. Hl. Neweklowski E., XXV. 128 Newermann H., XXX'V. 200. Neyman Jerzy, XXXV 175, Neymann S., IV. 260. Nemcowa Bo:ilena" II. 33; IV. 265; XI, 111; XXX 119. Niceforo, XXVI. 101. Nickel, XVI. 216. Nicolaides, VII. 80 Nider Jan, XIX, 111, 116, 118. 144; X!XVII. 97. Niebrzydowski Wład., XXVII. 149 Niebuhr B. G., XXXII. 104, 111, 141; XXXIV. 173. Ni,ećko J., XlXVI. 153 ,Nidecki St., czl. T. L, V. 290, 296. N!iederhoffer. XVI. 3121. Niederle Lubor, I. 191, 220, 223, 22l4; II 35, 36, 79-"80, 147, 186; III. 95, 179, 100, 289; V, 317; VIII. 91, 321, 440; IX. 1196,198, 199, 311, 421, 427; 'XVIII. 223~ 226; XXI. 28, 98, 160, 162; XXII 144, 162; x,xIV. 81--84, 87, 88, 90; XXV. 94., 99, 120-123; XXVI. 30, 94; x,x"II. 41, 143, 162, 177; XXIX'. 163; XXX 46, 213, 245.; XXXlV. 4'8" 51, 58, 59, 17-1, 173, 176, 177; XXXVI, 102, 362; XXXVIII. 663; XXXIX. 53, 78. Niederstet, XXI 229. �963 962 \. Niedojadło Wine., X. 450. Niedźwiecki Wł., VII. 236; XIV.106; X 138; XVII. 16, 21, 31, 72; XXIII. 5l. Niekrasow, XXV. 53. Niemcewicz Julian Ursyn, II. 366; VIII. 209; XiIII. 50; XIV. 348; XJ:X. 129, 131; XiXVII. 104; XXvm. 161. Niemcorwa Anna, VIII. 260. Niemcowa Bożena, XVIII. 138. Niemcówna St., XIXllII. 150; XXXI. 169. Niemiec Aleksander, czł. T. L., 1.30 -32, 61, 64. N.iemiec Jan, czł. T. L., I. 92; III. 91, 92; IV. 107, 108; VI. 218; VII. 101; IX. 100; XI. 321. Niemiec B, V. 98. Niemilowicz Wł. dr, czł. T. L., I. 222, 268; II. 92, 93" 374; IX. 100; XI. 320; XXXViI. ~5, 38. Nieminen Eino, XXX. 261; XXXIII. 154. Niemirycz, XXXI. 126. Niemojewski Andrzej;" VI>!. 237; .•... 418, 419, 422;XIIII. 149, 152, 154; XX. 127; XXIV. 95. Niemojewski L., XXVII. 149. Ni,e-Owidyus, VII. 39. Niesiecki. XIXVII. 122, 12,3. Niesiol:owski Feliks, II. 236; X. 472. Niesiołowski .J., XXXVI. 91. Niiesłan'ik Fr, XXXII1.153. Nietyksa Jan, czł. T. L., X. 460. Nietschke F., XXXVI. 146. Niewenhuu's .. XVIII. 229. Niewiadomski Stan., czł. T. L, I. 96; XXVI. 147. Niewiadomski M., czł T. L., VIII. 335. Niewolak Fr., czl. T.L., V 296. Ni.ezabitowski L. E., czł. ':':'. L., XXXVI. 377. Niezbrzycki, XXXIX. 251. Niezgoda Fr, czł. T. L., VII. 112. Nigra M., VI 395, 3 96; XXXVII.403. Nikiel Eman, XVI. 103, 104, 107"235. N,ikander G., XXXVII. 403. Nikiforow A J., XXVI. 87, 88. Nikiforowskij N., XXVII. 156, 157. Nikorowicz Ign., czł. T. L., I 32. Nikosiewicz Kaj., 32,6; XV'll. 32 Nikulin, II. 307. Nimets Akdes,. X'XXIV. 183. Nind, XVII. 7. Nirvi N., XXXVII. 442; XXXVIII. 378. Nisard Oh., XIX. 69. Niss1m rabi, XiXX. 76, 88, 104., 108, 113. Niścirata, XVI. 127. Niśpajn, poeta gilacki, XVII lOa. Nitabe InazQ, X'. 472. Nitsch Kaz .• IX. 91, 204; XI. 112, 419; XIV. 310, 336; XVI. 215, 235, 416; XVII. 162" 164, 2'57; VIII. 114; xx. 312-3~0; XiXI. 70, 90; XXII. 152, 153; XiXV. 94, 143; XXVI.91-94, 130,141, 153; XXVII. 5, 45, 172; XX.IX. 197; XXX. 77, 81, 8~, 25i6, 257, 259-262; XXXI. 170; XXXIII. 1514; XXiXIV. 57, 60, 295; X:XXV. 72., 174, 182; XlX:XVI. 55, 62, 64-70, 82, 378, 409; XXXVII. 17" 443, 476, 4811 XXXVIII. 16, 150, 203, 204, 220; XXXIX. 128, 129, 132., 175. Nittman K J., III. 87; XXVII. 152. Niziński, XXXI. 17,0. Noak K., XXV. 129. No<łzeński st., XXVIII 163" 166, 172, 173; XXXI. 170. NoelO. Fr., XXXVIII. 372 Nogmow Sz., XXXVIII. 349. 1 Noll Kar, XVI. 112. Nowakowski St., XXXIV 295. Nominchanow G. D., XXXIX. 90. Nowakówna Elźb., XXXIV. 154. Nopes Fr., XXIII. 168; XXV 128. Nowicka-Gajzlerowa, XXXVIII.451. Nowicki, XX. 156. Norblin Jan Piotr.. maI. typ. lud., Nowicki F., XXXVI. 5. XVI. 268; XXXV 36, 174, 180; Nowicki Fr., czł. T. L, III. 91, 96; XXXIX. 574, 604. Nordenskjold, XXXVIII. 25. V. 197,289. Noreen A, IV. 282. Nowicki M. E, XXXVIII. 451. Norwid K. C., XV. 140; XXXI. 126; Nowodworski, M." VI. 2'3'5. XlXJXVI. :n. Nowodworski W., IX. 422 Nosek Stefan, XXXVI. 229, 377; Nowosielski A, I. 168; III. 137; IV. X:XlXV1II.329,334, 476; XXXVIII. 159, 39~; VI 202; XXXlU. 13. 314, 451, 457, 460; XXXIX. 253, Norwotarski Wł., czł. T. L., II. 96. 266, 530, 625. NtOwotna A, XXXI. 170. Noskowski 'Jan, astrol, XXVII. 83. de Noze Alfred, XVIII. 93, 100, 106, Noskowski Z., VIII. 324, 328; IX. Noldeke, XVI. 283, 284. 1'36, 2'2~. . Numelin R, XXXVTI. 442 Nosowicz L., XXVII. IW Nussbaum Józef, czł. T. L., I. 63. Nott, XXXIX'. 424. Nussbaum M., VIII. 112 Novak Jan, V. 254. Nutt Alfr., XVI. 218, 428; XX. 230. Novak Kar, XVI. 23l. Nuzikowska Helena., XV 69; XVI. Nowaczyński Ad., XXXI. 12. 190. Nowak P., VIII. 335. Niirerrberg, VII. 237. Nowak R, IV. lI8, 235; VI. 70. Nyavy Alb., XX![I. 169. NowakowsM Kaz., XXXV. 184. Nyczka J B., III. 374. NQwakowski Julian, czł. T. L., N.ystrom, XXVI. 69. 223, 224; V. 200. o Oberhummer R., XXXII. 171. Obmiński.; XVII. 2 Oborski W., IX. 208. Obręb$ki Józef, X:XX.14, 59; XXXI. 170; XXXII. 154; XXXIV. 155; 156, 295; XXXV. 184; XXXVI. 82; XXXVII. 443...:.-445; XXXVIII. 204, 223, 336, 337. Obstowa St., czł. T. L., IX. 112. Obuchowsk·i I., X'XXVII. 409. Ocheńkowski, prof. XI 426. Oehler, XXXVII. 337. Ochrymowicz Wl., VI. 402; VII. 87 61" Ocapowski Jan, XXXIX. 315 . Oczykowski R., VIn 219; XIX'. 317; XXXI. 50, 6l. Oderic z Pordenone. XXXVI. 361. Odrzywolski S., X. 460. Odyniec A. E., V. 21, 27, 28; VIII. 209; XXX. 139. Odziemski, XXIV. 95. Oesterley H., XXVII. 4 21; XXXI. 23 Oetteking, XXIV. 290. Ogonowski L., czł. T. L., VII.38. Ogclńczyk St., VI. 222; XII 273. �964 Ohnefalsch Richter, XXXIV. 680..72, 98, 101, 102, 105, 107, 128., 133. Ojerzyńska Maria, XXXI. 170. Okładnikow A. P .. XXXVIII. 3,99; XXXIX. 7lt 95, -ł20. Okolski" XXVII. 122. Okrzyc A, X. 472. Olbrich Kar., II. 187. Oldenberg, XXXIV. 2, 4. Oldenburg-Siergejew, XXXVII. 101. Olderogge D. A •.. XXXVIII. 351; XXXIX. 26, 55. Oldfield, VI. 322. Oldradus de Ponte Laudensis, XXVI. 5. Olearius Ad., XXXIII. 137. Olechowicz Wł., ,I. 23, 187; III. 97; IV. 62 77; VIII 320, 42,6; IX. 298, 300; XVIII. 231. Olechowski Gustaw, XI. 334, 335, 338. Oleksin Edw., XXVI 130, 132, 153; XXVJI. 191. Oleś. organ., XXXV. 11. Oleśnicki Zbigniew, XXXVI 172. OłLzarowski T. A, XII. 139, 174; XIII. 296. Olrik Axel, XVI. 177; XX. 223-226, 234, 243-245. Olsvanger Immanuel, XXXIII. 142. Olszak Rafał, XXXV. 17'5, 184. Olszewicz B., XXVI. 153. Olszewicz W., XXVII. 173. Olszewski M., czł. T. L., VI. 416. Oltenau P., XXXVIII. 356. Ołpiński K., XXXVI. 371, 372 Ołtuszewski, III. 86. Onacewicz pr •. IV. 158 Ondruś J., V. 307. Opaliński Łukasz, XX. 6, 131 OpIel' M., XXX'VIII. 3193,395. Opolski dr, XXII. 162. Oppert G. XXXU. 171. 965 Optołowicz Janusz, czl. P. T. L., XXXVII 448; XiXlXVIII. 451; XXXIX. 526. Opuchows~i Łukasz, III. 114. Orańska L, XXXVI. 395. Oroelli I, XXXIX. 34. Orbok A., XXXVII. 355. OrchowicL';. XXXVII. 138. Orel B., XXXVII. 436, 437. Orelli C. v., XXII. 158. Od-gines, VI 121, 330; XXXI. 13 Orkan Wład., VII. 236; VIII. 166; XIII. 1511 164; XVIII. ~27; XXIX. 193; XiXXI. 147, 148, 150; XXXIV. 271, 200. Orlik Filip, II. 19'5; V. 176, 177. Orłoś J., czł. T. L'l IX. 112. Orłow S. P., XXIX 163; X.XXIII. 2, 17. Orłąwicz Miecz., XXIX. 121. Orłowski Aleks., maI. tyP. lud., XVI. 268. Orłowski Bolesław;. XVH. 287, 288. Orm'icki Witold, XX.XI. 170; XXXIV. 301; XXXV. 184; XXXIX 246, 251. Or-Ot, Artur Oppman, VII. 237. Oroszówna Janina, XXXIII. 154. Orsini-Rosenberg Stan., XXXIII.154. Orszański L.., XVIII. 229. Ort J, or·g·an., II. 147. Ortegay G., ,XXXVIII. 22. Ortitay (Ortutay), J., XXXVII. 354. 355; XXXVIII. 362 Orygenes, Origenes, XXXVIII. 365. Orynżyna Janina, XXV. 143; XXV:I. 125, 153; XXXI. 165...170; XXXV 185; XXXVII. 463. Orzechowski, III. 101, 110; IV. 114, 118, 342; V. 99; XIX. 87; XX. 117, 118. Orzechows~i K., XXXIII. 154. Orzechowski St., XXXIX. 338. Orzelski, XIX. 129, 130. Orzelsk~ Świętosław z Bożejowic, XXVII. 105. Orzeszkowa El., IV. 170; V. 42; XVI. 233,; XIX. 47; XXX. 20'7-211. Oriewski inform, xx.."CI. 31. Osenbruggen E. X. 242, 246, 249, 250; XVII. 321. Osika JÓz., XXXIII. 154. osińska, Maria inform., II, 9. Osińska K., XXX. 11. Osiporwicz, VII. 95; XXIV. 95. Osnawienko-Kwitko G., P. KwitkoOsnawienko, XXXI. 18. Osowiecki S, XXXVI. 22. Ossian, IV. 311. Ossoliński J. M., XXVII. 93. Ossowski A, XXXVlU. 33·8. Ossowski Fel., XXXV. 36. Ossowski Gotfryd, I. 18'7; VIL1. 321; XI.2OZ; XVII 59, 62.. 67, 69, 70; XXI. 257; XXII. 154. Ossowski Stan., XXXV. 184. O.taszewski-Barański K., czł. T. L., n 200. Ostaszewski K., czl. T. L., I. 31-32. OsWić T. IX. 199. Ostroróg Jan, XXXI. 24. Ostrowska Anna, XXXV. 175. Ostrowski Janusz, XXXIII. 154. Ostrowski T, XXI. 127. Ostrowski Witclld organ., XXXV. 34, 35. Ostrowski Włodz ... XXXIV. 142. Ostrowskij W, XXVI. 147. Ostrożyński Wł., czł. T. L., I. 32. Osuchowski, czł. T. L., V. 200. Oswald Richard, II. 77. Oszanin L. W., XXXIX. 79. Otrębski J" XXIX. 197. Otte H., XXII. 61. Otto dr, I. 267. Otton bamber ski, kronik., x;rV. 29, 37, 2,16, 308, 300. Otwinowski, X!XXI. 22. Ovary Zoltan, XXIII. 168. Ovidius Naso, p, Owidiusz, III. 185. Owen, XXXII. 123, 144, 162, 171. Owidiusz Nasqn, p. Ovidius, XI. 2'96, 302; XIV. 57, 72; XVI. 22; XXI 119, 197; XXnI. 11; XXVIII. 3. Ożga W., czl. T. L., IV. 451, 452; V.296. Ożakowicz, czl. T. L.. JX. 112. Ożana Jan, czł. T. L., III. 96. p P. H., II. 78. Paasonen H., XXXVII 440. Pa<:ewiczowa Zofia, p. Hołub-Pacewict:owa }Q{VI. 129, 130, 153; XXVII. 173. Pachman, IV. 23, 249 Paciorek T., czl. T. L., VB. 238 Pa<:zowskyj Mychajło, X. 231; XX 155, 200. Padalica Tad. XXVIII. 136. Padechowicz M., XXVII. 173; XXXI. 170. Padellaro N., XXIX. 205. Paderewski Igna<:y, .I1II. 122; XXXI. 150. Pagaczewski Jul., XIV. 345; XIX. 34; XXVI. 125; XXXI. 170. Pajączkowski Franc., XXXV. 185. Paj.ąk Al., czl. T. L., V. 101, 19!7; VI. 200. Pająk Jan, czt T. L, VII. 238. Pajek Joseph, VUI. 349; XXV. 40, 43'; XXXIII. 10. �967 966 Pajgert J K., XIII. 149\ 150, 152, 154, 155, 157, 160. Palaeky F., IV. 344-346; VII. 239. Pal'iardi J., XVII. 73 Palingeniusz, XX. 84. Palkij S., XXI. 216 Pallan S., XXXV. 10. Pa1kowiez, II. l. Palmgvist E, XXXIII. 137. Palotay G., XXXVII. 354; XXXVJII. 336. Pałezyko,w, XVI. 163. Pałkowska Po" ezl. T. L., VIII. 335. Paukówna P., ezl. P. T. L., ;XXXIX. 526. Paminik J., XXI 215. Pampil Opat, n. 101. Panfil I., XXVI. 143, 147. Panfusow" XV. 142 Pankiewiez J., XXVI. 128. Pankowski L, IX. 2'94. Pankrates EgilpC., XII. 94. PanzerFriedrich, XX. 225-227,,230, 236, 2:42,245. Papaehażi P., IV. 94. Papierm.ann M, XIXVII. 164. PapierkowlSki St., Xx.x~I. 170; XX!XIII. 155; XXXVIII. 365. Papierkowski Z" X,X.xVU. 475. Papini G., XXXVI. 357. Pappenheim, VII. 155; XXXIX. 174 Pappee Fr., I. 146; IV. 157; XIII. 61; XV. 5'3; XX. 156. Pappee Stefan, XXXV. 175. Pappuseh O., XV. 144. Paproeka Maria, VU. 94. Paproeki! Bartosz, L 117; X. 447; XIII. 149-151; .XIV. 22 9; XXVII. 122; XXXI. 126, 127; XXXVIII. 238, ~'50, 256, 257; XXXIX. 306, 316, 3'17, 330. Paprzyc.a H., DX. 98; XIX. 119, Papuziński St., ezł. T. L., VIII. 22~. 1 Paraeelsus, fil. alch., XXVII. 90; XXXVIII 274. Paradowski Józef, XXXV. 185. Paravieini E., XXXIX 488, 491. Parehomenko Vlad., X!XV. 123. Parezewska Melania, X. 351; XIII. 166; XIX 36. Parezewski A. J., V. 322, 323, 326, 3.57, 358; VI. 309, 379, 416; VII. 89, 90, 236,. 237, 329, 331; VIII. 89; TX 91, 311; XIV. 401; XVII. 251; XVIII. 136. Parenti R., XXXVII. 360. Parfanowiez W., ezl. T. L., V. 198. 200; XXXVI. 48. de Paris Gaston, XI. Ill; XV. 171174, 17B, 180, IBl, 184, 187; XVI. 43; X!X. 235; XXI. 167; X:XX. 89, 102-106, 115; XXXI. 20. Pads Pierre, XXXIII. 146. Parkinson John, XVII. Ill, 250, 263. Parkinson R, VII. 62, 00.. Parnell, XXX. 89. Parthey G., :X;X[. 185 Partseh J., L 267; ,ul. 85; XI. 343. Parylak, XIV. 310. Pasek J. Chryz., X. 137, 196, 203, 205; XXXVII. 3U. P.assarge Z., XXXVIII. 5. Pasternak I. dr, XXXIV. 68, 86; XXXiI,X. 288. Pasteur, XXXVII. 337. Pasth, ]X. 145. Pastor I., XJQCVII. 360. Pastrnek F., III. 290; VIII. 91; IX. 196, 199, 421. Pastuszkówna H., XXX. 259. Pastwa J., XXVI 129. Paszkiewicz G., VIII. 89. Paszkiewiez T., XXI. 80 Paszkowiez Ad., XXXIV. 301. Patera, XIX. 66 Paterek, p. Jan z Szamotuł, XXV.46. Pawlikowski Jan Gwalbert, III. 264; Pathe, XXI. 34. XXXI. 150; XXXVI. 74, 75 Patkowski Aleks., XXVII 149; Pawłow L, X!XXVI. 188, 190. XXIX. 182; XXXIV. 301; XXXV. Pawlowiez Bła'żej, El. 374; IV. 49; 185. VII 222; XXIXIX. 587. Patoek Jan, XXXV. 175. Pawłowski, III. 287. Patzelt E .. XXV. 129. Pawłowski B., XX.X!II. 18; XXXV. Paul, IV.312 282; XXXVII. 311,281, 75. Paul H., X!XI. 90. Pawłowski Stan. dr, ezł T. L., .xx. Paulaharjus, XXXVI. 314; XXXVII. 3121 314, 316, 3017; XXIII. 151; 442. X1XVI. 153; XX'X. 261; XXXV. Pauli Jan, I. 117; V. 88; XXXI. 20. 185; XiXXVI. 66; XX'X]X. 2218,251 Pauli Józef, III. 260; VII. 219. Payer Hugo, V 315; XEI. 73. Pauli Żegota, iI. 198, 199, 288; II. 23, 193-196; III. 259, 348; IV. 159, Pa2Jdr-clZ., 387; VI. 2~, 22'4, 27:6,413; VII. 100, 103, 2·36; VIII. 99. 261,400; V. 42, 120, 243, 269; VI Panini, VII. 40; XXXV111. 310. 304; VII. 218, 219; VIII. 136, 445; Pata JÓz., XXX. 246. IX. 2/J:7, 3ill; X. 25'1; XII. 342; Peabody, VII. 287. XV 46; XVI. 2157; XIX. 52; Pearson K., łX]X(l 16; XXVII. 47, 186; XXIII. 150; XXIV. 101; XXVI. XlXiXIX. 425. 14, 15; X'XVII. 125; XXX. 91, 96; Peate I. C., XXXVIIII. 476 XXXI. 76; XXXV 42, 178. Peck Ed .., II. 33. Paulin Jan, XXI. 229. Peeekel, XXX1I 9, 143. Paulidni Paweł, p. Paweł z Pragi. Peet S., VIII. 97; XV. 142. astr., XlXIX. 62. Peez Aleks., I. 62 Paulisz Zygmunt, ezl. T. L., I. 64 Peisker I., XXIII. 164; XXIV. 88; Pauly- Wissowa, XIXI. 106. XXXIV. 46, 17:2-175-, 178 Pausanias, XVI 41. Pekarskij, x.XXVII. 100, 105. Pavic, XX'LX. 174. Pelayo I., XV. 146. Paweł Diakon, XX.XIX. 347. Pelbart, xXX 91, 96, 98. Paweł z Krosna, XIX. 8:2. Pelcza,rski Józef, ezl. T. L., XI. 323, Paweł z Pragi, Paulirin;' Paweł, 423, 424; XII. 95, 96, 96, 101, lOa, X:Xr:X 61-63<. 143, 347, 348; XIII. 75, 78, 79, 81, Pa,weł z Przem.ankowa, VII. 114. 83,'85, 168, 2165,351, 353, 355; XIV Paweł z Pyszkowic. X.XV. 47. 195, 196; XVI. 2'317;XX. 311. Pawełek M., XXXVII. 487, 488. Pelliot, XXXIV. 171. Pawiński A., XXXVII. 170. Pełenskyj Iw., XXXIV 295. Pawiński Ad., ezl T. L., L 24; Ul. Pentianen I., XX:XVTI. 440. 369; V. 2m; XlX. 8, 156; XXVIII. Pepłowski Ant., ezl. T L.. II. 288. 254. Perdti,zet P., XXII. 54. Pawlic.a F., ofiar, XXI. 79. Peregryn, XIX. IW Pawlik M., czl. T. L., I. 32; XXXI.13. Peretiatkowiez Ja'nina, XXXV. 185. Pawlik S, XXI. 57-60, n, 200; Peretz V., XXV. 126. XXIII. 155; XXXIX. 596. �969 Perger, XV. 205. Pergoli B., X!X!XVII.424. Perkowski JÓz., XXIII. 156; XXXV. 175. Perls Henryk, dr, XXVII.192; XXX. 99, 240; XXXVI. 5, 7; XXXVIII. 217. Persowski F. R, XXVI. 101, 153; XXVU. 131. 133; XXXIX. 251. Perszyc A J .• XXXIX. 56 Peschel Oskar, I. 19; XVI. 130; XXI. 83; XiX!XIX. 357, 611. Pessler W., XII. 340; X!XVII. 93; XXVII. 15,1, 200; XX·IX. 207; XXX. 252, 272; XXXVI. 64; X!X!xvrrr. 16, 147, 150, 151, 153, 194, 04; X!XIXJ]X.176. Peszczanskyj W., X!XV. 143. Pes2Jczerowa M. E., XIX!XVIII. 351; )cxXIOC. 422. Peszke Józef, VII. 92', 101, 102; XIX. 36; X!XJX!I.60-62. Petak· Arthur, X. 367; XI. 212; XJXIXV.40. Petazzoni R, X:XViII. 164; XXXVII. 360. Petenz Ign., czł. T. L., II. 200. Peter I, cz1. T. L.. VIU. 335. Peters Stan., X!OCXV.18'5. Petersen, X:XII. 58. Petersen Ern .. XXXI. 170; XXXVI. 295; XXlX1IiX271, 272. Peterson P., V. 373-375. Petewa E., XXIX 207. Petit de Julleville, XIX. 69. Petkovi~ W., X,XiIIX.00. Petneki I.. XXXVII. 355. Petranov~ B., IV. 59, 170; V. 280. Petrarka, X. 366; XXWI. 100 Petri, XVI. 130. Petrie, XV. 141. Petrie FI, XXXII. 119. Pełrikowich J .. V. 2M. Petroniusz, VII. 8; XVI. 12. Petrovic M, XXXVII. 430. Petrovic Peter, X,X!XIV.295. Petrow V. 21, 42; XXXIX. 34. Petrow A, IV. 49, 1~, 168, 169, 392, 400; VII. 23<3;XIV. 349; XV. 209; XVI. 348; X:XVI. 94; XXXIII 8. Petrow N., XXVII. 9. Petrus de Monte Nioris, XXVII95. Petruszewicz K., XXI. 48; XXXI. 170. Petrycy Se::>.,III. 110; X'X 118. Petzner dr, V. 31233-25. Peuckert W. E., XVII 173; XX!XWII. 327. Peyrony, X:XXVIII. 31. Pfaler K A, XXXVI. 314. Pfeiffer L., XXXIV. 2-69. Pfeipfer kronik., XX. 180. Pfimlin A. XXXIX. 155. Pflandler, JL"'{I.164. Pherekydes, XXXVII. 131. PhiladelphulS Egipc., XXX~II. 271 Philomates Wacłiaw, VII. m. Phi egon z Tralles, XXlI. 38. Piaget I, ~XXVI. 165. PiaseckiE., XXIII. 162; XXXIII. l. Piasecki P., XVII. 24, Piasecki Z., XXXVIII. 218. Pi.aścik Franc., XXXv. 1715;XXXIX. 251. Piiątek Jan, czł. T. L., ViII. 238 PiątkQ\Wka Ign., IV. 164.. 170, 260, 435;· VI 119; VII. 95, 126; VIII. 202; XVlII. 104; XIX. 37; XXVII. 156; XXXIII. 157. Piątkowski I., XXVI 129. Piątkowski K., XXIII. 151. Picard Max., XXX. 152 Pictet Ad., I. 104, 108, 109, 111, 184, 187; XXXVIII. 26. Piczeta W. J., XXXVIII. 353. Pic, XXI. 18, 211;XXVI. 30, 32. Piechaczek Domin., XXXV. 185. Piechocka M, XII. 85. Piechówna Magda!., XXXIV. 295. Pieciukiewicz M., X'X!X. 272. Piekarski A, XX'XVI. 20. Piekarski Edw., XXV. 143; XXXI. 170; X.x'XVIIJI. 212. Piekosiński Fr., II. 189; III. 83, 84, 189, 190; V. 245; VII. 100; X. 217; XUI. 61; XVII. 259; XIX 145; X,X. 156, 160; XlXI. 130; XXIV. 105; X!XV. 23; XXXVII. 283. Piela Paweł, czł. T. L., IX. 208. Pieniążek JÓz. XXXIV. 295; XXXV. 185. Pieniążek S., czł. T. L., IX. 112 Piepes Jan, czł. T L., III. 285, 290. Pieradzka K., XXXVII. 162. 170, 172 Pieskówna L., XXXI. 170. Pietkiewicz Cz., XXVI. 147; XXVII. 138, 141, 173; XXX. 14; XXXI. 170; X,X!XJIII.155; XXXIV. 269, 295,. 301; XLXXVI. 3~7. Pietk1iew.icz Ka-zim XXXVI. 397; 412, 484, 486, 49(); XXXVIII. 451; XXXIX. 550-1$62, 568. Pietkiewicz M., XXV. 126 Pietkiewicz Zenon, X. 472. Pietraszewski J., XXI. 65; XXVI. 154. Pietrow A. L., I.X. 422; XVII 29 Pietruszyńska Jadw., X'XiXV. 185. Pietryko!Wski Tad, x,XVI. 147; XXx,I. 171. Pietrzykowski J., VII. 235, 23&. 338; VIII. 222; X. 23"1,470. Piette Ed., V. 293. Piękoś Dominik, inform., XIV. 171. Piętka czł. T. L., VI. 414, 415. Pigoń Stan, XX]X. 16'1, 162; ~X!XVI:I 329, 334; XXXVIII. 4'58. Pigorini, XXXVII. 423. xxxvtr. PikuIski Piotr, czł. T. L, 1.224. Pilat R, IV. 48, 154; XIX. 94; XX. 154 Pilawska Fr., XXXIV. 301. Pilchowski Dawiid, XXXI. 30. Pilchówna Maria" XXXV. 176 Pilk I., Ul. 374. Pilna cek, XXXIX. 426. Pinard, XXI. 269. Pinard de la Boulaye H., XXXVI. 138.. 148, 153; XXXVII. 38, 66, 3'98, 400. Pinches, XV. 141. Pinda'r, XXXVIII 127, 136-138. Pineau P" VII. 79. Pineau Leon, VII. 84, 85, 37. PiniJ Tad., IV. 238; V. 101; XI. 323. Pinkowska A, XXXV. 176 Pinoczi Hieronim (PoHarca Micigna) XXVII. 93, 94. Piosik, XXXI. ln. Piotr, IX. 58. Piotr Wielki, XXXIV.182; XXXIX.7. PtQtr z Rybna, Xr:X 12:2. Piotrowicz Stan., XIII. 129, 232, 255, 263. Piotrowska Maria, z1bier., XI. 421. Piotrowska Zofia. XXXv. 13. Piotrowski A, XlI. 1M, 205, 329. Piotrowski Jan, II. 276; VIII. 335; IX. 286. Piotrowski M., XXVII. 173. Piprek J.. XXI. 93', 94, 96; XXlU. 89, 184, 185; XXVHI.95; XXXIII. 155; XXXVII. 276. Pirchegger S, XXV. 125. Pirquet, XXI. 164. Pischel R., XXXIV. 2. Pisiewicz Teodor, VII. Ill; VIII. 224. Piskorska H., XXXVI LI. 452. Piskorski S.• XXIX. 91; XXXI. 49. Piskowski H., XIII. 155. Pisz J., wyd., XXXV. 10. �970 971 Pisz W., XXXVII"!. 266. Pit Riv., XVIII 230; XXI. 92. Pitagoras, VI. 114; XVI. 320; XXlI. 35. Pitolówna M., XXXIV 301. Pitre Giuseppe, VII. 82, 88; XVI. 355; XXI. 178; XXXIII. 17; XXXIV. 88, 117; XXXVII 422, 423. Pittard Eug., XXXVIII. 471; XXXIX. 484, 486, 49,9, 500. P1warski A., XXXVII. 371, 372 PiwQcki Ksawery, XXIX. 1, 191; XXX. l; XXXIV. 295; XXXV. 185; XXXVI 164, 165, 167, 172175, 179. 180; XXXVII. 463. Piwkowski A, ofiarod., V. 391. Piacjukevic Marian, XXXV 176. Plachtowicz, II. 2. Planżanka, XXXV. 185. Platon, m. 97; IV. 3\31; V 274; VI. 114; X]1X. 123; XXII. 40, 147; XXIII. 4; xxxvm. 3,10 Platter6wna Emilia, XII. 183-186; XX,I. 136, 147. Plautu,s, VU. 207, 208, 212, 213; XXI. 1 97; X,x.u. 6. Plechanow G., XXXIX. 2. Plenzat K, XXIX. 1217. Pleszczyńsk;. Ad., I. 188; IV: 260; V. 43; VI. 411; XII. 268; XV. 71; XVII. 33; XXIV. 99; XXXIV. 269; XXXV. 66--7:2, 74, 75 Pleszczyński K. H., VII. 94. PIes N., )QL~vn. 4135. PIewińska Zofia, XVI. 229. Plich6wna Maria, XXXV. 185. Pliniusz, Plinius, X. 263; XV 29; XVI. 17; XIX, 125, 148; XXI. 190, 196; X.XII. 35, 37-3~, 47; XXVI. 70; XXXViII 282, 290; XXXVIII. 233, 2'39, 246, 247; XXXIX. 308, 324, 300, 357. Plischke H. XXXVI. 351. 1 Ploix, VII. 83. Ploss H., I. 152; IV. 180; V. 51; ViI. 202, 227; VII. 63; XIII. 57 Plucińs'ki, XXXVII. 213. Plutarch, II. 298; III. 214; IV. 180; V. 51; VI. 2'02, 227; XVI. 320; XXIII. 13; XXXI1.10o, Plutyńsk1 Ant., czl. T L, V. 200. Płachetko, I. 63. PIatkowski J" XX,XI. 171. Plochocki M., czl. T. L., l. 32. Plug Adam, X. 395'-397, 399, 440. Pniewski Wład, XXx,. 260; XXXI. , . .C , ln. Pobło~cki G., V. 320; VI. 33, 84; VII. 96, 97; XVI. 416; XX 29 5; XXXII. 96. Poczęto wsk a J., czl. T. L., XXI. 71, 75. Podbereski, IV. 46, 383; V. 36, 190 Podczaszyński, XXXI:X. 580. Podenzana G•. XXXVII. 424 Podgóreczny I., X:XXVIU. 462. Podgórska Mar., XXXI\II. 155. Podgórski I., czl. T. L., VIII. 335. Podhorski K., X:XI. 42. Podkowińska Zofia, XXII. 155. Podlacha W., IV. 23,8; XXVI. 125; XXXIV. 277. PodhosJcl. JÓze(. :x.x.VI. 1215. p.o'dtatrańsky-Uram G., V_o242, 248, 25,2, 254, 297, 303, 3~.. 306. Podwórzecki Jan, astrol., X,XVII 60, 85, 86-00. Podżorski. Andr., XXXI'll. 155; XXXV. 176. Pogats'Cher H, XXI. 228, 229. Pogodin A., .III. 288; VIII. 223; XXI. 152; x:~X. 215; XXXIV. 48, 58; XXXVI 99, 100; XXXVIII. 349. Pogonowski J., XXXIX. 147.426,427, 443. Poitou, VII. 87. 1 , ' , ,, ", PokIateck'i Stan., XIX 111; XXVII. 78, 86, 9}, 96; XX!XVIII. 264, 271. Pokornowa W., .x;.X:XiVI.395. P,Q'korny R, XXX,VI. 384. Pokrowskij E. A., XXXIII. 11. Pokrzywnicki, inform., XXII. 118. Pol Wincenty, I. 62; III. 379; VII. 203; XI. 46; XlII 1711;XVI. 262, 269; XVIII. 134; Xx,. 293, 302; XXIII. 150; XXX. 193; XXXV. 2·2;XXXViI 22,3,,226,250; XXXVII 161; XXXVIII 306; x.."CXIX. 368, 584. Polaczek St., I. 188, 224; III. 289; IV. 346; V. 3'7" 182, 184, 197, 288:. 289; VI 219, 2:21, 314; VII. 110, 111. 234, 235, 338; VIII. 109, 110, 221, 331, 333, 390; IX, 103" 87; X. 235, 2:37,238, 470; XtXIiII. 152; XlXV. 48" 88; XXXV. 64, 74, 75; XXiXVI 47; XXXIX. 586, 589. Polaczek T., VII. 33.a. Polaczkówna H, XXII. 162; XXVI. 4 Polakiewicz M., XXXVIIII. 432, 45'1, 462, Polaszek Maria,XiXIX 163. Polek" I. 154 Polek Jak., czł. T. L., I 32 Polek Johan, XII. 336, Polewoj M·, XXXVI 97, 99. Polgar, wódz Cyganów" XXXVIII. 263. P~Ubjusz, II. 107. PoliJkowski I., XXlXVII 459,*170 Polikrates, XXI. 196; XXII. 41, 42. Poliszk<iewicz Wiktoria, XXXV 185 Polites,. XXIH. 14. Poliwka Jerzy" II. 9, 31, 95; nr. 288, 289; IV 115, 23'7, 346; V 88, 100. 185, 193; VI. 2, 223, 277, 320.,365, 368, 369, 370, 372., 412; VII.92, 93, 2118, 235, 237; VIU. 91" 212. 330, 444; IX 198, 199, 3'1l. 417, 421, 42'7; X 228,232, 239, 364, 461; )CI. 110, 322, 417, 43~, 437, 439; XII. 87; XVI. 113, 114; XXIII. 173-175; XXV. 88, 120, 122; XXVI. 110; XXVII. 2, 26, 30, 124, 194-197; XXVIII. 187, 207; XXIX. 126, 127, 132; X)cX. 83, 109, 128, 260; XXXI. 20. Polkowski Franc" XVI, 318-320; XXV:III. 175. Pollak Hans, XVI. 160, 162. Pollak Ludw, XX. 48 Pollak Michał, XXXV. 34. Pollak Roman, XXXV. 176. Pollaschek Kirchnerowa Maria, J{."CXV.14, Pollek Stan., XiXtXV. 13. Balluks, V, 17'9 Polonec A, XXXVII. 35:1; XXXVIII. 31'16,357. Polony Tad., czl. T. L., V. 200. Poloszynowicz, czl. T. L.,. IV. 118, 23:5. Połotnicki Tadeusz, czl. T. L., VII. 238. Połujański Al., XXXI. 114; XXXIX. 362, 365, 366, 37~, 37:8,385. Pommer Józef, XVI. 160, 161, 410; XXl. 36, 165" 168-<9. PommeroI dr, XiX. 225. Pomorski, XXVI. 141. Poniatowsk'l; Józef, II. 266; XXI. 140; 'XXXVI. 92. Poniatowski Stan., prof., XXI.16, 70, ~86, 912;XXIII. 19, 20, 25,' 27, 32, 413, 113, 149, 1517, 178, 180; }CXV. l, 143; XXlVI. 125" 1219,154; XXIX. 129,200; XXX. 238; XXXiI. 145; XXXIII. 155; XlXXIV. 269, 27g; X.XXV! 5, 19------23', 29, 32, 35. 107, 108, 115; XtXXVII. ~2, 4J..,42, 68; XXXVTII, 28, 204, 214, 216, ~l. 223, 452; XXXIX. 180,526, 600. �Ponikło Z., czł. T L., VIII. 335. Ponornarew, XXX. 90, 115 Pontanus Michał, V. 322, 329. Poole Stanley Zane, VII. 297 Popiel J., XXXIX. 594. Popiel Leon, XXXIV. 142, 154, 187; XXXVI. 7, 409; XXXVIII 217; XXXIX. 454. Popiesek S., IV. 94. Popiołek Franc, XXXIV. 295; XXXVIT. 2,26. Popiołek G. M. K, XJXIX. 172 Popiołek L., XXXVIII. :17 P::l'pliński I., XXXVII. 143. Popławski, xx: 305. Poplawski M. St., XX!I. 148, 150; XXXIV. 301 Popow A I., XXXVIII. 353. Popow M" IV. 31; IX. 283; XXXI. 170; XXIXVII. 3'51. Poratyński J., czł. T. L, XXI. 272276; XXXVI. 5, 66, 75. Porazińska Janina, X,XVI 110; XXXV. 11, 185. Porernbski G•. czł. T. L V. 101, 197. Porębowicz Ed., czł. T L., VII. 238; IX. 300. Porfirogeneta Konst., X. 132, 147150; XXXIV. 174. Porfiryusz,. XV. 190. PosejdO'nios, XXXV1.35O, 351. Posnansky, XVIII. 233, 234; XXX.9. Posner S...XI, 340. Posnet, IIii'. 213, 214. Pospech J., V. 308. Pospiszil Frant., XVII. 115; XXVI. 128; XXXI. 162; XXXIII. 155. Possel Joach •. lek. nadw. Zygm. III., XXVII. 105, 115, 121; XXVIII. 134, 135; XX]~. 58, 59. Post A H,,; I. 36, 39, 182; V. 84; xxxrx. 159. Postel Paw., XnI. 98. Postuła J., XXVI. 154. Pościorz Kazimierz, inform., IX. 258. Pośpiech AIL XXXV. 185. Potapow L. P., XXXIX. 90. Po'tebnia A, XVII. 2,1;XX. 187. Potechin I. I., XXXVllII. 343, 345; XlX:XI'X. 13, 26, 416, 417. Potkański Karol, red. "LUDU", II. 81, 83, 102, 374; III. 370, 387; IV. 336, 337; V. 239, 243, 296; VI. 130, 302; VIII. 172, 168, 394, 432, 434; IX. 253, 298; X. 3, 115, 131, 135-137, 142, 146, 218, 344, 447; XI. 51, 92, 195, 316, 317, 322, 440; XII. 97: XIII. 348, 349; XVI. 217, 281, 392; XVIII. 65, 224; XX. 156; XXIII. 150, 152, 160; XXV. 19, 20, 26-34, 39; XXVIII. 163; XXX. 9; XXXI. 85; XXXV. 11, 37; XXXVI. 40, 41,45,46, 53; XXXIX. 170, 595. Potken I., x/XiXVIII. 370. Potocki, I. 21; VII. 39. Potocki Adam, I. 195. Potocki Jan, TlI. 94; VIII. 211, 444. Potocki Wacław, I. 117; V. 39; VI. 325; IX. 145; XI. 280; XV. 59; XVI.42; XX.86, 177; XXIV.9496, 103; X;XXI. 121-126-127, 134; XiX/XIX. 3~9. Potratz, XXXVlIiL 38, 42, 43. Pottier E., X'XU. 100. Potworowskil. XXXVII. 157. de P~let, III. 119. Poulsen Fr., XXIlI. 47. Povell I. W., V. .293; VIII. 205; XVII.6. Powdermaker H., XlX:XVnI. 397. Powodowski Hier., XJX. 117; XXXI. 13, 20, 21. Poznański S" XIXVII. 137. Poznański Zygm., czł. T. L •. I. 32. Późniak Włodz., XXlXV. 185. ,.0;; . ...•..•... Pracki Witold, VII. 96, 224; XII. 275, 2?6; X.IV. 90, 201, 221, 306; XVI. 235; XViII. 1~1-13~; XVIII. 139. Pracz Iwan, XVI. 163. Pradel Fritz., XV. 144. Praetorius, XXII. 6. Pra,głowski Robert, XlIII. 263. Prahov, XX:IX. 199. Prasek V., VII. 98. Prato Stan., V. 369; VII. 80, 85, 3.24. Prawdzie Celestyn Aureli, XIII. 153. PraZak V., XXVI. 127; XOCVII. 199; X;XJIX.200; XXXVI. 369; XXXVII 351, 352; XXXVIII. 356. Preen H., V. 178; XV. 145; XXIII. 19. Prek Ksawery, maI. typ. lud., XXXI. 66, 70; XXXiVI. 371, 37.2; XXXIX. 576, 004. Prel du, XIV. 202. PrelleI', XXXIV. 13'1. Prenn H"l XX. 294. Preobrażeńskij, XXXIX. 3. Preston I. P., ~XX!I'X. 288. Presern, XXx. 265. PrettenhtO'fer E., XiXiV. 1209. Preuss K Th., X'XII. 149; XCXXV. 199, 200. BI1ęgowsk'i P., czł. T. L., V. 101. Pribula Jan, XXXV. 185. PriklonskiL XXXVII. 101. Princep James, VIII. 2'98. Pripuzów, XXXVI'I. 125. Priscian Teod., x...XIII. 12. Pritcha,rd E. E., XXXIX. 184. Proboszczowicz Piotr, astrol., XXVII. 84. Procajłowicz E., Xi. 324; XVII. 419. ProhaS'ka, III. 100; XIII. 61. Prokopius, VIII 343; IX. 285; XIII. 93; XIV. 63. Prokunin. XVI. 163. Prokwi,t M., XXXVII. 181. Propp W., XXXIX. 28. Proudhcn, XXXVIn. 10. Prousek, II. 76. Prohle, V. 182, 183. Prahle H., II. 11, Hi. Prus przezw. Janiszewski Mateusz, XXx.rn. 25. Prus Konst. .. XJXV. 112; XIXXI. 171; XXXIV. 301. Prusek W., czł. T. L., VIII. 335 Prusiewicz A, XXXI. 171. Prusik B., XIII. 158. Pruskówna M., rysown., IX. 207; XI. 171, 188; XII. 99; XXXV. 13. Pruszczyk F., XXVII. 147. Priifferowa-Znamierowska Maria, p. Znamierowska Priifferowa, .xXXVIl. 455, 456, 474-477; XXXVIII. 230, 464; XXXIX. 464, 53,1, 625. Pryhoda M., XiX,I,X. 163. Pryłucki, XXX. 235. Przestrzelska Zygmunta, XIII. 343. Przewalski. I. 6. Przeworski St., XXiVI. 127; XXXI. 17,1; XXXV. 185. Przeździecki A, X. 218; XIII. 14; XIV. 20, 64. Przyborowski JÓz., I. 219; V. 364; X1XJI.258; XXXIX. 413. Przyboś Jul., XXXI. 171. PrzY'byls}{liJacek, XXIX. 60, 61. Przybyła Jan, XXX,I. 171. Przybyłowski W" X. 421. Przybysławski Wł.;.. r. 63; II. 92, 93; III. 91; XIII. 262, 263; XVII. 70, 84. Przybyszewski st., VI. 399. Przyjemski F., XXXVIII. 4501. Przyłuski Jakub, III. 110; XX. 117; XXXIV. 4, 18. Przypkowski Jan, XX" 59, 127. PszczółkowS'ka Jadw., X. 352. �974 975 Ptaszycki st., VII. 30i IX. 422; X. 351; XIX. 92, 110; XiXVII. 3, 6. ptaś JÓz., XXX. 193. ptaśnik Jan, V. 365, 391; VII. 235, 236; VIII. 110; XIII. 61; XXIV. 105-6; XXVI. 141; XXIX. 178, 179. Ptolemeusz, 1. 112; lU. 376--378; XXIV. a2; XXVII. 83. Ptuj,., .XXX. 236. Pucci-oni, XXXVII. 362. Puczyński P., XiXV. 143. Pudłowski Stoka, XX. '128, 151, 163. Pufendorf S. von, XXXVI. 185. Pulido Angelo, XV. 146. Pulikowski Jul., XXXII. 196; XX-XV. 176. Puławski Fr., IX. 19'5. Pulawski Kaz., XiXVIII. 228. Pumierus A, I. 20. Puppe WI., XiX!. 42. Purkyne Cyryl, XXII. 162; XXXVII. 145, Pursglove Wiliam, XXXIII. 137. Puryszkiewicz, XJXXłX. 46. Pusborg, kronik., X. 111. Pusch Gotlieb, Pusz Jerzy, III. 264. PusS!rumn Krzysztof, XVI. 39; XVII. 191, Puszet Ludwik, X. 127; Xl. 203, 204, 327; XVI. .287; XVIII. 4; XXXVIII. 217. Puszet Z., X. 126. Puszkin Al., XXXVI. 101; :XXXVIII. 349. Puteo Paris de, XXV. 15. Puzynina G., XEI, 150. 156. Pużylow, Ill. 284. Py,pin A., I. 195; IV. 33; VI, 319; XXXiVI. 100. Pyrek I., VII.!. 335; XI. 197; XII. 249. Q Quatrefages, IV. 60; VI. 2 17; VIII. 9'5-97; Xx...'X,lX. 79, Querat Fr., XiI. 2'83. Quezon M., XXX.VII. 387. Quetelet L. A, IV. 67; XXXVI. 354. QUinet, VII. 80. Quiting Ar., XVI. 360. Quitzmann. XII. 3'39. Quizos, XXXViII. 377. 1 R Raabe Henryk, XXXVII. 475. Rabczańs'ki Włod., czl. T. L., VIT. 112. Rabelais, V. 373. Rabiej Zofia, ,X1XXIV. 301. Ra'binowicz M., XXXVIII. 204. Rabowski, Ferdyn., XXX. 201. Racan, XIX. 49. Raciborski Aleks. czl. T. L., I. 32. Raciborski Jan, czl. T. L., V. 200. Raciborski Ludw.,. czl. T. L., I. 144. Raciborski Marian, X. 458; XXI, 50. 51; XXXV. 33. Racki Fr., Ul. 378. Raczyńska Róża, org., VI. 180. Raczyński Edw., org., ,XXXVII. 142. Raczyński Jerzy, XXXIII. 155. Radczenkowa Z., XVII. 23; XXVII. 15.6. Rademacher, I. 184; XVI. 20. Radie Ant., III. 367; IV. 349, 445; XXXVII. 434. Radimsky I., XXXIX. 427, Radin, XXXVII. 3'8, 68. Radiszczew, XXXlX. 49. Radlicz Halina, XXXV. 185. Rad1ińska Helena, XX:~X. 125. Radliński I., IV. 447; VII. 336; VIII. RadlowW., IV. 447; XVII. 260; XXV. 4. Radolińscy, XXVIII. 2B. Radomski B., czl. P. T. L., XXXVIII. 451. Radomyska S., XXXIV. 302. Radon, VIII. 397, Radonic I., IX. 199. Radonovic V., XXXVII. 431. Radulesco Andr., XXXIX. 159. Radvanwic ' V., XXXVII. 437. Radwańska L., czl. T. L., VI. 224, 314, Radwański A., VII. 20. Radwański Jan, VII. 325. Radwański P., XXXIX, 580. Radymiński M., astrol., XXVII. 80. Radzikowski Eljasz, Walery, Stanisław, I. 53; II. 77, BO, 81, 84, 9tl, 122; III. 190, 288, 381, 384; IV. 235, 442; V. 89, 98, 179, 196, 255, 287, 288, 320; VI. 3, 96, 193, 196, 197, 198, 218, 219, 222, 314, 413, 277, 303; VIII. 99, 111, 161, 218. 220, 322, 32·3, 3.30; I,X,. 100; XII. 195, 196, 325" 327, 346; XV. 214; XVII. 20, 112; XVIII. 70; XXIV. 108; X,XV. 79; XXIX. 157; XXXI. 91, 149, 150; XXXV. 14; XXXVI. 2.23; xtX..'XiIX,590, 5191. Radzimińskj, J., XXXI. 171. Radziszews~i B., XXXVI. 76. Radziwiłł, XXXVII, 264. Radziwiłł Al., Stan., IV. 262, 264. Radziwiłł Albrecht, XXXI. 104. Radziwiłł Karol, XXXIX. 317. Radziwiłł Jerzy, XIX. 127. Radziwiłł Mikołaj Czarny, III. lOB, 109. 116. Rafaez Józef, XX. 303, 3-10; XXI. 78; XXIX. 110; XXXIX. 170, 596. Ragie A, XXXVIII. 3,64. Ragin T. XXXVIII. 395. Rainey Fr., XXXVIII, 39B. Rajaczye, IX. 233. Rajewski W" X!x:.XVI. 395. Rajewski Z. A., XXXVI. 376. Rajn, XV. 174. Reinold W. pseud. Korotyński W., XNI. 373, Rak, II. 309. Rakowiecki I., XXXVI. 102. Rakowski dr, XI, 187. Rakowski K., XX. 156. Ralston, VII. 83. Rampol1, XiXI. 106, Ramstedt 1. G., XXXVII. 442. Ramult Stef., I, 29, 30, 32, 61, 222, 2:23; fI. 89, 90, 182, 200, 287, 374; III. 89-92, 190, 38,5; IV. 106, 235; V. 199, 325; VI. 84, 95, 97, 310, 311; VII. 97, 3ero; IX. 9'1; XI. 321; XVI. 235~ 416; XIX. 313; XoXIX. 161; XXX. 2518; XXXIII, 155; Q{.,"OCV1. 35. Ramultowa Maria, czl. T. L., 1. 32. Ranft, XIII. 2,9:2. Rank otto, XVIII. 234; XX, 228, 22:9. Ranke Fr., XXXIX. 485. Ranke K., XXXVII. 4. Rantasalo V. A, x:."CXVII. 438, 441. Ra-packi1 I, 62. Rappaport Samuel, XXXI, 160. Rappold, XVI. 20. Raschke G., XXXIX. 282~ Rasmussen Knut, XXIX. 136. Raszi, XXI. 201. Raizel Friedrioch, XI. 34B; XV. 10, XJXI. 84, 91; XXIX,. 174; XXXII. 157; XXXVI. Ill, 218" 355, 356; �9?'l .'1 ", XiXXVII. 301; XXXVIII. 13, 14, 16, 17, 24, 2Q4; XXXIX. 2, 335. Ratzki Tcmasz, XIXVII. 93. Rau Charles, V. 293. Rau P'o XXIV. 130. Rautenstrauchowa Lucja, III. 260. Rawdon'i!kas W. I., XXXI.X. 51, 59, 60. Rawicz Witanowski, p. Wltanowski Rawicz, XIII. 263. Rawita Gawroński Franc., p. Gawroński Rawita, II. 94, 95; III. 61, 138, 149; VII. W3, 233; XI. 95. Rayski KietHcz Konst., mal. p. Kietlicz Rayski, XV. 71; XXX. 180; XXXVII. 222, 224, 230, 235: XXXIX. 589. Rebczyński Wł., czl. T. L., I. 82, II. 92, 93, 287, 374; III. 89, 90, 190, 284-286, 385; IV. 107, 114, 235, 341; V. 90, 196; VII. 234; XX. 313. Rechowicz Kazirn., XVII. 1. Redfield Robert, XXXVIII. 394. Regner, H. XXIX. 207. Rehman A., czl. T. L., I. 24, 30, 32, 61.. 2122; II. 91, 92; III. 91, 284, 385; IV. 2,3·5;VIII. 438; XI. 340: XiX. 313; XXI. 53; XXXVI. 4,0. Rehor, I. 223, 224; II. 146; XXIX. 109. Rehsener Marie, I. 56. Reichan J., maI. typ. lud., XVI. 267. Reichel Franc., rx. 2'6. ReicheI'M., XXX. 269. Re'i'chmanówna, czł. T. L.. II. 2Sl!. Reimann F., XVII. 19. Rein, I. 154. Rejnach A. J., XV. 142. Reinach Sdl., XVI. 159; XXI. 196; XXII. 41, 42; XXXII. 107, 108, UR., 128, 139, 158, 167, 172. Reinert, XXVI. 37. Reinferd, XV. 187. Reinfuss Roman, XXXIII. 82; XXXIV. 152; XXXV. 176, 185; XXXVI. 82, 222, 370; XXXVII . 160, 162, 172, 195, 225, 228, 348, 444, 445, 458, 475, 476; XXXVIII. 217, 331, 340, 342, 431, 451, 453, 458; XXXIX. 251, 524, 570, 600, 625. Reinhold J., XV. 169, 170, 171, 174; XVI. 215; XXIII. 157. Reinhold M., XXXVI. 315. Reinkens J., XVI. 16. Rein.nann F.o XVI. 16. Reinsberg-Dtiringsfeld, II. 201; VII. 325; XVI. 16. Reiske, XXI. 229. Reiter J., XVI. 335, 441. Reiter M., VI. 4116. ReLter P., XXX'VIII. 397. Reiterer Karl, XVI. U5. Reiterowski W., czł. T. L., V. 200. Reitzenstein R., XV. 29;' XVI. 26, 156. Reizes J., XXVIII. 53. Rej M. Rey, IV. 44; VII. 32, 36, 93, 146, 147; X. 200; XI. 16, 127, 128, 304, 305; XII. 327, 328; XIV. 7, 347; XIII. 10; XVII. 22, XIX. 54, 58, 91-96, 98, UO, '115; XX. 6, 10, 11-13, 14, 20, 38, 48, 60, 87, 88, 70, 92, 93, 100, 107, 109, 114, 116, 117, 119, 130, 132, 135, 140, 143, 150, 163, 169, 177, 188, 189, 193, 196; XXVII. 108, 110, 124, 127; XXX. 88, 91, 95-98; XXXI. 12, 13, 124, 126, 127; XXXVIII. 235; XXXIX. 309, 331. Rek I. S., II. 79. Reklewski, IV. 37. Reljkovic I., XXXVIII. 365. Rellini U., XXXVII. 360. Rembacz, czl. T. L., IV. 451, 452; V. 99, 100, 290-292; VI. 221, 318; VII. 238. Rembowski Jan, XXX. 162, 166. Remer I., XXXVIII. 440. Renan Ernest, I. 235. Renel Ch., XXXII. 107. Reszetucka Wł., XXXIII. 155. Rettinger" I. 62. Retzius A., XXI. 98. Reumann, I. 41; XXXI. 26. Reuschel Karl, x:...X. 216. Reuss A. L., V. 24!2,245. Reuter Fryder., XIII. 157. Rewakowicz - ofiarod., VII. 328. Reychman Jan, X:XX]!I. 154; XXIXlIV. 296; XXXVIII. 350,. 357, 300; XXXVIII. 3'57, 451. Reyman T" XXXNIL 47·6. Reymont Wł., L 18:6; XXX,I. 167; XXXV. 70; XXXVIII. 14. Ręgorowicz Ludw., XXXV. 176, 185.' Reville ALbert, XXLI. 158; XXV. 38. Rhamm K., XVII. 1~181; XXIV. 87. Rhamnik K., XVI. U5. Rhode I. G., I. 108; XXXV:I.I. 299. Rhys T. W., XXXIV. 2. RiabiniJn Jan, XXVII. lU. Richards A. I., XXXIIX,. 212. Richardson I., X:X:XVI:Il. 393. Richling, II. 1818. Richter, VI. 300. Richthofen B., XXXVI. 351; . XXXVII. 362. Rieder O., I. 131. Rieger L., Ul. 88. R'iegl Alois, I. 2'4, Riegler Ri'chard,xXV. 51. Riehl, I. 40. Ries I., XXXVII. 314. Riess Clara Ern., X:XIII. 3, Rietsch H., x...'X:I.178. Rieux-Pont A., X. 341. RiJmskij-Korsak()w;, XVI. 162, 163. Rinczen, XXXVUf. 3'W. Rindfleisch J., II. 283. 62 Lud - Tom XL Ringerblum E., XXXV. 185. Rink, XXI}G. 137. Ripley, XI. 84, 98. Riquet Mich., XXX!X,. 155. Ristelhlliber, VII. 80. Riitlich" I. 258. Ritter R." XX XVII. 129. Ritterhaus Ad., XVI. 3fi,9. Rivers, XVIII. 22-24, 231; XIX. 161, 169; XXI. 92. Riviere G. H., XXXVIII. 470, 471; .xXX'IX. 483. Rizner, II. 80; V. 315-317. Rizzi O. M.,.,XXXVIU.3n. Robak Tomasz, IX. 258. Robak'idze A. I., XXXVI'II. 349; ,XXXIX.96. Robert Mnich, XV. 181. Robertson Smith, XL'C. 169. Roberts W. E., XXXiVIII. 401. Roberts Frank Jun. XXXVHr. 624. Robespierre M., XXXVI. 141. Robinso)m I., I. 183. Rocco Alfred, XXIX. 201. Rochholz .. II. 100; V. 31711;XII. 339. Rodakowski H;, maI. typ. lud., XVI. 270. Rodenburg J., XVI. 359. Rodoczenko, IV. 341. Rodysowa Maria, X. 127. Rodowsky BaWOl', XXVI. UO. Rodziewicz E., XXVI. 147. RQediger E., XVI. U4. Roediger M" XV. 144. Roehl E., I. 266. Roepel, XlII. 61. Rogalius, astr., XXVII. 86. Rogala Fr., XXIII. 162. Rogalski L., IV. 35. Roger Jul., V. 21, 42; VI'!. 233; XI. 110; XVI. 103; XXiV. IlQ, Ul; XXXII. 4!1; XXXIII. 140. Roggevenn, XXXVII. 377. �978 Roginski!j I. I., XXXVIII. 354; 'XXXI-X. 424. Rogowski J., VII. 328; XXVI. 90, 147. Rogozmski I., zbiory, XXI. 53. Rohde E., XV. 21; XVI. 24; XVII. 101; XX. 207. Rohde O., XXX. 89,,:96. Rohrbacher, XXI. 111: Riahrer E., XXXIX. 496. Rohrer Józef, XXXVIII. 289, 290, 296. Rohsener Mar1ia, XVI. Ill. Rokicki! Jan, mal. Iud.., XXX. 152, 204; XX~~VI. 395. Rokossowska Z., V. 43, 44; VII. 223, 232; XX'XIrI. 28. Rolland E., VII. 82; XXXIII. 17. Rolle Karol, czl. T. L., II. 288. Rolle Michał, ezł. T. L." II. 96; X. 1:28. Rolny, ezł. T. L." VI!'!. 99. Rolny M., czł. T. L., I. 32. Rolny W., czl. T. L., V. 385; X'XI. 2'111- 17ti; XXXVI. 66."75 Romanes, IH. 220. Romaniszyn" XXXI. 150. Romankówna M., XiX'XVIII. 458; XXX]X. 412, 590. Romanaw E., IV. 33'9; V. 88; X. 37'5---376; XXVII. 157. Romano~icz, III. 198. Romanowska E., XXXVII. 455. Romanowska Maria, XOOXIV. 302; XXXV. 176. Romansky, XXVI. 127; Romaszkan, czł. T. L., l. M. Romer E., gr, IV. 235, 237, 238; V. 199, 286; VII. 95; XXII. 162, 163; XXIII.150, 151; XXVI. 96; XXVII. 185; XXIX. 198, 199; XXX. 261; XXXIV. 194; XXXVI. 40, 69. Ronge Emanuel de, II. 332. 9'79 Ronsard, X:lX. 114. Ropelewski T., organ., XXIX. 183. Rosacjus Adam" XILI. 150. Roschner, XXX:II. 119, 138, 145, 151. RosOQe I., XVIII. 44, 45. Rose Jul." XVIII. 234. Rosen, XXX. 106. Rosenbaum A., XV. 146. Rosenberżanka Anna, XlIV. 195. Rosenblatt J., XXVII.' 61, 67. Rosenmuller, XXI. 172. Rosenvinger KolderUJPP. XXXIX. ln. Rosmski BOlesł., XXVIT.!Y5,( 18'3" 187, 190; XXXlVI. 7,8; XXXVIII. 480. Roskoff, XIX. Ill. Ross E. A, XXXVI. 147. Rosseger, X. 2,79. Roshandler Salomon, ezł. T. L., X. 470. Rossi J. B., VII. 298; XXI. 105----108, 110-112. Rossieres R., VII. 85; XXII. 140. Rosso G., XXXVII. 358. Rossowski Stan, ezł. T. L., IV. 114, 118 Rostafińsk~ JÓz., I. 187; VI. 222, 320; VII. 31, 38; XI. 320; XIV. 225; XVI. 290; XVII. 19;XIX. lIS, 147; XXVI. 147; 'XXX. 207-210; XXXI. 93; XXXIV. 46, s.7 58; XXXV. 63, 00, 66, 70, 71, 72. 75; XXXVI. 34, 3'82; XXXVII. ISS, 282., 298; XXXVIII. MO, 318, 3-19. Rostowski Dymitr, XXXI. 50. Rostworowski A. 1l. V., .I'lL 189; XXII. 137; XXVIII. 214, 223; XXXiI. 66. Roszko Emanuel, XXXI. 171. Roth Walter E.,XIV. 311; XVII. 45. RiCltter, ezł. T. L., V. 195,\ Rotterdamezyk" P. Erazm z Rotterdamu, I. 20. or I Rouse Irw., XXXVIII. 396. Rousseau H., XXXVIII. 333. Rousseau Jean Jacques, rII. 185. 281, 283; X:IV. 187; XXI. 82, 166; XXX:VI. 89 141, 185, ~2; XXXIX. 153. Rousselot, V. 177. Rowid Henryk, XXIX. 109, 110; XXX. 245. Rowiński D., XXXI. 17. ,Royzjusz P., XIX:. 99, 146; XX. 90. 91, 1317, 15-1, 100, 189--191, 194, 195, 212. Rozdolski J., ezł. T.' L., I. 144; II. 88. Rozdzieński Walenty, XXXVII. 28, 29; XXXVIII. 40, 59, 261; XXXIX 319. Rozgon, astro!., XXVII. 81. Rozmarynawa K., czł. T. L.) V. 198. Rozmarynowicz Teof., czł. T. L., 1.64. Rozov Vladimir, XXV. 122. RozrażewskiJ (kodeks), XIV. 71,72. RozwadowskJi J., VI. 416; VIII. 99, 110; IX. 302; XlIV. 336; XV. 150; XVIU. 113, 114; XXI. 7Q; XXVI. 147; XXXIV. 46-50, 53-56, 5961, 64, 66; XXXVI. 382; XXXVIII. 70 . Różańska Janina, XI. 416. Różański Jakub, XXX. 193. Różniecki S., VIII. 88. Różycki W.,czł. T. L., IV. 454. Różycki Jerzy, XXXI. 171. Rohr Erich, XXJ>:V. 203, 204. xx:xyrrr. 155, 206. Rohrensehef St., ezł. T. L., VIII. 335. Rohrer I., XXXVI. 8. ROmer K., XVI. 281; XXVI. 111, 112. Rubi Chr., XXXIX. 512, 513. Rubrue G., XXXIII. 137. Rudański, XXVII. 26. Rudezenko, IV. 168; V. 18Q. 62· Rudenko S. I., XVIII. 13'7; XlXX:I1X. 3, 96. Ruding R., VII. 298. Rudnicki Mik., XXV. 143; xxvr. H8; XXVLI. 114, 173; 262; XXXI. 171; XiXXIII. 155, 1'56; XXXIV. 46, 54, 55, 2.96; XXXV. 186; XXXVI. 382; XXXVII. 337. Rudniew G., XlViII!. 137. Rudolphi, XX. 4. Rudomański, XXiI. 131. Rufa,ch v. Bolz, XXX. 171. Ruffer I., ezł. T. L., V. 200. Ruf In Akwil., XXXVII. 288. RU'isbrock, XXXVI. 351. Ru~z Aloj'zy, VII. 32,6. RuliJk,awski E., IV. 153, 266; V. 36, 39; XV. 184. Rummlówna A!., IX. 299; XXlIII. 152. Rumełówna A., x" 3'52. Rumszewicz St., XXXIV. 296. Rundo M., X. 370. Ruoppil V., XXXVII. 442. Rus Joze, XXXV. 186. Rusiajikina S. P., XXXIX. 422. Rusie Br., XXXVII. 311, 314. Ruskin John, VI. 185; XXXV. 29. Rusnak Jędrzej, XXXIII. 26, 27. Russel Frank, XV. 142 Russoeki Mich., astrol., :X:XVU. 88. Rusten Jan, maI. typ. lud., XVI. 268. Rutar S., m.387. Rutebeuf, truhad., X!XIl. 71. Rutimayer, XXXIX. 4eB. Rutkowski Jan, XXXV. 186; XXXIX 252. Rutkowski K., XXV-I. 154. Rutkowski L., VIII. 426, 439; X. 351, 368; XVIII. 2311; XXI. 65, 181; XXII. 144; XXXIX. 594. Rutkowski W., X. 460. xxx. �980 981 Rydzewska Stan., inform. ofiar. XXVI. 84. Rygiel" Michał, ezł. T. L., ~II. 276. Rylski St., ezl. T. L., I. 144. Ryma'I"kiewicz, XI. 293., 297; XI'X. 107; XXXVII. 144. Ryma'równa Z., xXXI. 165. Ryniewiez A, XV. 44. Rypińsk!i A, IV. 173, 396; V. 40; XXVI,I. 156. Rysiewicz Zygm., X,XXIV. ~. 171. Rysiński S., I. 21; XUI. 1~6; XXIV. 97, 98; XXVII~ 27; XXXIX. 172. Rysówna, XXXIII. 4. Ryszezewski, VII. 1,98. Ryszkiewiez J., XI. 331. Rytarowska M.. XXX. 262. Rytk6nnen A., XXXVII. 442. Rzączyński, XII. 293; XXXVI. 211; XXXIX. 3~. Rzechorz Fr., VI. 2. Rzeezniowski, XXXIX,. 368. Rzepeeki Stan., ezl. T. L., III. 96. RzeSi,ński I. K.,.' IV. 35. Rzeszewski Ign., ,IX. 258. Rzeszowski Leon. VII. 219,3 1, 225; XV.145. Rzeszowski Leon, ezł. T. L., V1.224; Rzeszódko St., ezł. T. L., VI. 224; VII. 335, 338; VUI. 221; X. 235, 237, 47(). Rzewuski, V. 23; VII. 40, 42. Rzewuski Paweł, 111. 4. Ruckert H., XVI. 16. Rudiger, I. 24. Rus, VH. 7. Rvacovsky, XX. 174. Ry1backi E,. ezł. T. L., VI. 220, 224; VI[. 111. Rybakow, XXXIX. 77. Ry.blarski F., VII. 146. Rybczyński Julian, ezl. T. L., VII. 200. Rybiński, X,IIX. 101; XiX. 101, 128, 158. Rybn:ilkow, XII. 341; XJXXI. 152; XXXII. 89, 138, 160, 172. Ry1bowSki Mik ezł. T. L., I. 2 9, 30, 32, 144, 222; II. 92; V. 195; VI. 196, 197, 3Q4; IV. 346; VII. 31, 103" 107, 208; VIU. 2.9, 220; DX. 100, 425, 426; X. 115, 116, 469; XI. 92, 95., 321, 323, 419, 4'24; XIII. 95, 98, 193, 232; XIII. 75, 168, 178"2 65; XIV. 195; XV. 159; XIX. 113; XX. 320; XXXVI. 35, 1 1 38, 51. Ryehlak J., II. 374; III. 184, 186, 281. 1 Rychlewski Jul." ezl. P. T. L., V,rr. 112. Ryehliillski St., 'XXXI.V. 302; X}d{vm. 336, 338. Rydel Lu~jan, X. 41&--4.18,453, 472; ·x,r. ·99; XXVI'll. 139; XXXV. 16; XXXIX. 592. s Saad Zaglul pasza, XIV. 197. Saadi. XXX,I. 2Q. Saavedra, XXXVII. 377. Sabatier, VII. 298. Sabatowski J., ezl. T. L., III. 91, 96, 190. Sabin-us Jerzy:: Xr:X,. 134. Sacchetti A, xXXVIII. 360. Sacchetti F., XX'X,I. 122. Saehanev V., XXVII. 199. Sachs Filip, medyk, II. 2190. Sachs Hans, XV'I. 300; XX. 183; XXVIII. 204; XXX. 83, 91; XXXI. 23. Sadero Gemi, XXIX. 204. Sadkowski J., X. 352; XXXVII. 291. Sadowników, IV. 339. Sadowski B., ezł. T. L., ViI. 224; ViII. 7 5. Sadowski J., Xl. 7'6, 171; XXVI. 154; XXXIX. 586. Sadyk Pasza p. Michał Czajkowski, XXXVII. 157. Sadziak J., XXXIII. 156. safo, iIII. 222. saint-FaLx, VI. 125. Sajdak, prof., lXIX. 3'17. Sakowski, VII. 95. Sala W., IV. 94. Salminen W., XX'XVII. 438, 440, Salmonowiez Ant., XXXIV. 296. Sa1cl,mon, XlrII. 272. Salomon z Bassory, XVI. 221. Sal'oni Aleksander" . VII. 94, 336; \TFII. 88; IX. 112, 200, 307, 310; XII 61; X\T. 152; XIX. 62; XXIII. 152; XXVIiI. 30; XXX. 200. Salvini Luigi, XXXII. l, 15; XXXII. 14J3; XXXV. 17!6; XXXVII. 352. Sal!ZIIIlanSandor, XXX. W2,. 182. Samlicki M., org., XlliI. 307. Samokwasow, XVI. 413; XVII. 167, 168, 178. Samsonowic~; XXII. 154. Sam ter, XXII. 193. Samuely, XIII. 67. SanJbra Kahany, ezl, T. L., IX. 112. 8,anda Fr., XX,I. 270. Sandeeki J., p. Malecki. XXV<II.7,8. Sandeezanin Jan, XXXV. 10. Sanders, XXXVI'I. 459. 8an<Mus, XV. 251. Sande, XXX. 180. Sandłowski Ed., ezl, T. L... IX. 112. Sandwik O. M., XXx" 253. 1 Sanguinetto Dalla Torre de P., XXXVLIr. 368. Sandkowski J.,. ezł. T. L., IX. 1L2. Santandrea S., XXXVII. 359. Santoli X:X:XVoJI.4Q2, 403. Sapieha, II. 188; XII. 171. Sapieha Kaz., Nestor, XV. 138. Saipieha Leon, XXXIII. 156. Sapieha Wład., XV. 136. Sapir E., XXXI. 153. SllIPOtówna, XXIX. 17'3·. Saraja SzapS'za~) X-XXVLI. 26. Sarasin Paul i Fritz, XVII. 9; XxXIX. 487, 488, 491. Sarallqwicz Janina, XXXIII. 156; XXXV. 186. sarmatiuk Konst., czl. T. L., UI.289. Sarna Władysław, I. 61, 64; II. 281, 339; Ul. 7'2, 157; IV. IW, 4J5i3;V. 8:;-.00; XIV.245, 348, 35(); XXVII. 1~8; XXXV. 63, 69, 75. Sarnecka· M., VI. 224; X. 240. Sarnicki Klem., ezl. T. L., 1. 32. Sarnicki, kron., XLII. 93; XIX. 58. Sarnowska H., VIol. 912;VIII. 220. Sarnowski K., IV. 167. Sartori P .., I. 136; XV. 143; XIX. 116; XX. 88, 155, 2017,208; XXV. 184. Sas-Zubrzyeki J., XXXI. 167. Sasinek Fr., II. 78; V. 241, 254., 299, 300, 303, 306. Saternus J., XXVoI. 148. Satke Wł. U. 280, 200; lU. 88. Saturski Mikoła1. ezl. T. L., VII.23'8. de la Saussey Chantop, XXII. 158. de Saussure F., XXXVII. 3313, 315; XXXVIII. 380. Sauter R., XXXIX. 499. sauwe, VI,I. 83. Sauve L. F., XXXIX. 172. Savage Landler,. X'VUI. 88. Savigny, XXXIX. 154. v... �982 sawaryn Grzegorz, XXXIII. 126. sawczyński H., I. 90. sawicka r., Xx'!. 253; XXVI. 154. sawicki Aleks., XX. 313. sawicki Jan Nep., II. 25. Sawicki Ludomir, XViI. 425; XXI. 62, 63, 65, 70, 2501; XXII. 154157, 164, 1661 167; XXIII. 149; X}GVII. 176;xxrX. 198. sawicki Ludwik, XXV. Ul, 112, 129; XXXI. 171; XXXV. 16; XXXVII. 226, 444sawilcki Piotr. XXXV. 186. Sawiński W" V. 2Q0. saxon Gramatyk, saxo Grammaticus, I. U7; ~IV. 36, 50, 88, 214; ,XVII. 202-205; Xx:. 23; X:XXVUI. 23>9. sayce A H., VI. 218; X,v. 14,1. sayse M. W., XXXV1JI·r. 476. Saizonowa M. W., XXXIX. 422. Sąsiedzk,i A., V. 2194. Sągajło M., XXXVLI. 446; XXXIX. '590. SChafer dr, XXII. 160. Schaffer Fr., I. 223. Schall J., XVI. 114. SChambach-Muller, XXIII. 3'1. Scharf, XXXVoIII. 337, Schayer St., XXXV. 186. Schebesta P. p. Szebesta, XXXVIII. 12. Scheftelo;witz J.) XX. 296. Scheffler, XX,I. 167. SCheible J., XX1LI. 19, 168. Schelling, VI,I. 339. Schemann, XXIX. 143, Scherer W., XXI. 167. Schermann L.. I. 136; V. 193. Scherr J., XX. 155. SCheuer, XXXVII. 3'94. Scheve H., XXI. 172. Schieffner, XVII. 17. 983 Schier B., XXXVI·I. 276, 3e1. Schiff Fr., XXXVIII. 400. Schiller, L 77; IV. 45; Ul. 185, 283; XIXI, 41; XXII. 41. Schiller K., XXVI. 16. Schiller L., XXX. 245. Schiltberger, XXXHI. 137. Schinkel Wilh., XU. 340. Schlager B., XX}GII1. 156. SchIaginhaufen O" XX!. 16. Schlegel Aug. Wilh., XX. 219, 238, 244, 245. Schlegel Fr., I. 98,. 99; IV. 44; VII. 339. Schlekher ·Aug., I. 101-103, 106; IV. 390; IX, 302; XVI. 416; XXVII. 45; x:x:x.vn. 3U, 312. Schleiermacher F. E. D., XXXVI. 156. Schlenger H., XXVIII. 155,; 177,178, 205, Schlesinger, XXiI, 164. Schleyen A, IV. 114, U8. Schlimmann Henryk, VII. 286, 297" 298; XV. 18; XXXIV. 69, 94, 98, 100, 101. Schliz, XXIII. 47. Schlosser A'l III. 349; IV. 279. Schlitter, XXVII. 129. SChmanck, V. 242. SChmederer Max., ~bier., X,IV. 339. Schmeller Ch" x...'{. 296. Schmeller J., V. 370; XVI. 234. Schmid H. F ... XXV, 124, 125. Schmidt B., VI. 153~155, 162. Schmidt E., Xx.I. 16. SChmidt H., XXXIV. 72, 98. Schmidt Joh., I. 63, 103, 1M, 106; II. 100, UO; XX}GVIJ:I. 15. Schmidt Karol, IV. 357. Schmidt M. G., XXXIII. 145. Schmidt Max., XVIII. 233. Schmidt p., XXXIV. 180. ';;' ,'J . I r , 'j Schmidt W., XIX. Hrol; XXI. 16, 92, 269; XXVI. 135; XXVII. 159; X'XX. 255; XXXVI. 112, U3, Uli, 129, 217, 356, 363, 366, 3'67; XXXVII. 3'8, 43.. 44, 72, 313, 3,57, 394, 448; XXXVIII. 3-9, U, 15, 19, 25, 2~3~, 302,35-49, 205, 22'5, 228, 365, 468; XXXIX. 24, 62, 485., 4861.,505. Schmidt Wł., V. 182,391; X. 122; XU. 00, 100; XIII. 719, 80, 352; XXI. 13'3; XXII. 19; XXIII. 32, 44, 48, 178. Schmitt Henr., XVIII. 122. Schmoller Gust., XiXiXI~X.148. Schnaider JÓz., IV. 23'8, 453; V. 154, 195, 198, 2194.. 345, 395; VI. 160, 224, 267,3'61; XII. 27rt; ~III. 211, 3'6, 98, 2Q.2"243, 341; XVI·I. 138; XVIII. 141. Schneeberger A, XXXVIII. 24{). Schneeweiss E., XXV. 126; XXVI. 127, 128; XXVIH. 240; XXXIX. 240; XX,{x. 200; XXX. 224; :XXXIV. 200, 290. Schneider H., XX. 2'31. Schneider Józef, VII. 7,3, 176, 238, 272; VIII. 100, 112, 187; )C. 239; )CI. 418; )cVII. 138, 161. Scholten, XXXVII. 377. Schoneus Andr., XX. 213. Schopenhauer, XXXLV. 10. Schorr M., XXVI. 148, SChott, V. 183; XV. 203. Schottky" XU. 340, Schoułtz-Adajewska E., VIlI. 324, 326. Schomer Rosa, XXV. 128. SchOn F., XVI. 113. Schonbach, XXX. 89. Schonbach A. E., XV. 144. Schonwerth F" XU. 167. Schnopf, V. 370. Schrader O., I. 109, 111, U3-ll5; XII. 340; XVI. 113; XVIlI. 225; XXI. 200; XXIII.. 47; XXV. 138; XXVIII. 113; .. XXXHI. 13, 18; }G}GXNII.26; XXXIX; 82. Schrameck Józef, XI. 211. Schrammówna Helena, X1X'VI. 125, 148, 154; XlXVH. 1&7,173; XXI)C. 1,91; XXXI. 171; XXXIII. 156; XXXV. 186. SchranH, XXIX. 200. Schrei'ber M., XlX. 69. Schreiber WitoLd, IX. 303. Schreiner Fl!'itz, XV. 18. Schrenk L., XVI·I. 10; XVIII. 86; XXIII. 33', 34. Schneider M., XX~V. 199. Schneider St., IV. 2'38; VII. 234; XV. Schreuer H., XXXVII. 93. i217----J220; XVI. 17, 153--'1519; Schrijner, X:XI. 270. XVII. 106; X:X. 3:20; XXI. 228., Schr.o'eder, I. 95; XVIII. 225; XXXII. 2129;XXI.!. 4; xxrn. 158. 140, 150, 157. Schneidewin, XVI. ~20. SChroeter,. XIX. 108. Schneller, XI. 364. Schroller Fr., II. 188. SchnippeI Emil, XVI. Ul; XXXIV. SchrOder Edw., XX. 23,1, 300; }G}GXVIl.491; XXXVI,II. 3'&7,300, 2169. SChnurr BaIt., XVI. 360, 373. Schrutz dr, V. ~78. SChnu!l"-Pepłowski, VII. 237. Schubert,. X. 203. Scholensack O., VIlt. 97. SChuchall'dt K.. XXI. 20; XXIII. 35; Scholiasta.; XXIII. 12. XXV. 121, 125; XXXIV, 131. Schoeppsius K. G., XVII. 21. �985 Schuh Emil, III. 192, 285. Schulenburg, I. 18; IV. 171,266,391; XX. 174; XXIII. 29. Schulien M., XXXVII. 359, 360, 362; XXXVIII. 3'68. Schullerus A, IV. 117. Schulten, XXXLU. 144. Schultke, XVIII. 229. SchuHz A, VII. 39, 287; XlX. 183, 213; XXIII. 148. Schultz-Ewerth E" XXXIII. 144. SChultz R.. XXXVII. 240. Schultze-Galler, XXV. 126. Schultz A, XVII. 136. Schumacher Gn" XXVI. 32; XXXIV. 7'3. Schumacher P., XXXVII. 358. SChumann C., I. 1B4. Schumann Hugo, III. 189; XXI. 254. Schurz H., XXI. 84. SChutte O,) XVI. 114. Schutze H., XXVI. 142. Schrveda V., XXXVII. 27:1, 275. SChvindt T., XXXVI'I. 4140. SChwalbE., VII. 7,6. Schwalb H., XXXVIII. 469. Schwalbe G., XXI. 16. Sohwartz Er •.., XXV. 1'24, 125; XXXIV. 290. Schwartz H., XXXIX. 494. ."schwartz W., I. 92; III. 167; XV. 34; X,XIII, 2. Schwederle, XXVI. 93. Schwegler A, XXXVII. 135. Schiweinfurt, podróżnik, I. 6. SChwerdfeger, IV. 3i4tl. Schwerin Klaud •.. XXV. 116; XXVI. 99; XX]X. 1'51; XXXIX. 140. Schwidetzky J., XXXIII. 144. Schunemann H. K., X'X·XIIX. 69. SCialoja Wiktor, XXXIX. 161. SCialoja Antoni, XXXI'X:. 160. Scioano T., XXXVIII. 370. SCoolcraft, I. 14. Scotus Michał, alch. X,XVII. 90. Selberym, LI. 3. Sebestyen Jul., VII. 83, 85. Sedlaczkówna Janina, XXXV. 10. Seehansen, XXX. 180. Seeland dr, IV. 65. Seemann B.\ XVI. 16. Segel B. W., III. 49; X'XVIU. 48, 54. Seger H., XXXI. 196; XXXIX:. 258, 259. Seigndle Claude, XXXV. 203. Seingdle Jacques, XXXV. 203. Seignobos C" XXXVI. 156.. Seiler Fr., I. 266; XXIV. 93; XXXVI,I. 339. Seklucjan Andrzej Samuel, XXVII.7. Seklucjan Jan, V. 3 80; XXVII. 7. Seklucjan O., VU. 31. Sekułówna Pel., XXXIV. 296. Se~bor, czł. T. L., LI. 96. Seler Cecylią, XVI. 113. Seligman C. G., XVI. 413; XVII. 11.1; XVrI:I. 20; XXI. 161; 229; 245; XXII. 33; XXXIX. 179. Seliszczew A., XXx:. 246. 8elnecer N., XVI. 360. Semayer, XVII. 26. Semiblritzki, VIII. 95. Sem:brzycki Jan, VrI. 96; XV. 71; 1 XXXVlLI. 339. Semenovic A, IV. 260. Semkowicz Władysbaw" V. 101; VI. '391; VIn. 220; X. 154; XIV. 131, 158, 100; XIX. 311, 50; XX. 160; XXIII. 153, 158; XXVI. 129, 142; XXVIlI. 65, 167; XXiX. 271; XXXIV. 296; XXXV. 34, IW; XXXVI. 88; XXXIX. 43Q, 502, 589, 603. Seneka, 119; XXXI. 13. Senkal Ludwika, XV. 220. Sepet M.. XIX. 69. .xxI. '''1 Sera G. L., XXXVII. 360. Serapion, XXXVII. 296. Serawej M" XXV. 122. Sengi Giuseppe., XVIoII. 240. Sergi S., XXXVI1.36O. Sergiusz-Armeńczyk, r. 117, 118. Serner Arvid, XXXV. 195-199. Servius, XXI. 191; XXXVII. 132. Serwatowska J., czl. T. L., VflI.33'5. SetiHii E., XXlX,I. 157; XXXVI. 3'15. Seton, alch., XXVII. ~3. Severin Mlodszy, XXVI. 109. Serverin Paweł z Kapihory, XXVI. 109. Seweryn Tadeusz, red. "LUDU", XXIII. 155, 156, XXV. 143, 144; XXVI. 89, 142, 148; XXVII. 158, 161, 164, 167, 173, 193; XXVIII. 17, 226; XiXIX. 116, 117, 154, 155, 192, 208; XXX. 145, 148, 153, 172, 179, 182, 193, 267; XXXI. 24, 162, 171, 172; XXXIII. 156; XXXIV. 296,302; XXXV.29, 34, 36,176,186; X,XXVI. 170, 172, 231l,~370, 393, 402; XXVII. 23,4, 27'7, 33-8, 350, 360, 463. 465, 475, 476; XXXVIII. 229, 244, 3:311""-:3316, 440, 451, 457, 45&, 618; X:XXIX. 291, 3~32,502, 524, 531, 5198,599, 608, 625. Seyfarth C., XXI. 229; XXII. 57, 62. Sędzicki Fr'l XXXIII. 156. Sędziwój, alch., XXVII. 89, 92-94. Sęk, XXXIV. 200; XXXV. 176. SebillQt P., LI. 9; V. 269; VIII. BO,81, 8,\, 85, 87; XV. 143, 144; XVII. 93, 95, lm, 105-107, 109; XXI. 167; XXII. 140. Shapiro L., XXXVl'II. 398, 400. Sheldon W. H., XXXVIII. 389, 401. Shelley. III. 223, 224. Shirokogorow, SZirokogQl'ow, XXXVI. 3'65. ShoO'k, XXXVrII. 398. Sh<>rt, II. 106. Shorte, II. 303. Shaway Jol., XX. 293. Siacke Ern., XiXV. 413. Siarczyński Fr.\ XV. 71; XXVII.108. 112, 115; XXVIrI. 134; XXIX. 59 -61, 69. Siarkowski WI IV. 160, 159, 260, 392; V. 42; VII. 29, 3.1, 225, 2'32; XJ. 104; X,IV. 166; XVII. 124; X'!X. 89, 90; XXVII. 60, 63, 65; XXlXU. 90; XXXIX, 313,6,587589. Sichel'. XXXLX. 326. Siciński, V. 23'-"2Q1276; XII. 255. Siczynskyj Wołod., XXV. 144; X'lXVII. 200. Sieeke, XXXII. 119, 141-143, 156. Siedlak, II. 354. Siedlecka MariJa, XXXV. 11. Siedlecki Franc., XX:Xi[.l,I. 156. Siedlecki M., XX.XVI. 88. Siegerland, XXX. 228. Siemieński J., czl. T. L., I. 64; V. 40. Siemieński L., IV. 47,518, 2'60,,,265, 2'66, 2168,390, 3,91; V. 3'6, 154---'15,6,. 166, 171, 1716;VIII. 2109;XV. 38, 4U.. 41, 202; X,VI. 258; XXV. 45, 49; XXVIII. 134; XXIX. 59; XXIXVII. 155. Siemiradzki J., I. 144; IJII. 175; XXIII 163; XXVII. 192; XXXVI. 40; XXXVI'!. 213. Sienicki Ant., czl. T. L., II. 96; IV. 114, 235, 236, 400. Sieniewiez M., ezl. T. L., V. 296. Sienkiewicz fl., II 177; XIII. 50; XXX. 7'6, 77, 719,80, 84, 87~ 116, 139; XXXIV. 293; XXXV. 11; XXX'VlIl. 168. Sienkiewicz Jadw., ofiarod., XXI.79. Sienkiewicz Kar 'l XXXVI. 93. Sieńkowiez, XIII. 290. �986 o, J; Siergiejew M. A, XXXVIII. 351. Siennicki, czl. T. L., III. 91, 94, 100, 284-287. Siennik Marcin, I. 123; X. 273; XXVII. 104. Sieroszewski S., VI. 26, 193, 328, 331, 1334; XIII. 154; XV. 142. .Sieroszewski Wacl. V. 98; VI'I. 1, 2, 2Ą, 79, 237; VIn. 4'3'9; XVII. 15; XVIII. 9,1; XX!I. 7~; xxnI. 150; XXXVII.. 101---'12'5; XXXVIII. 212. Sierpiński Z. S., X!lX. 3'8. Sierzputowski A K, X\~III. 137; XXVII. 157. Sievers E., IV. 282; Xx. 231. Siewiński Aleks., VI'!!. 180. Siewiński Antoni, czł. L., II. 62, 96, 171, 256, 274; I'I!. 142, 152, 289; IV. 306; V. 199, 274, 375; VI. 224, 397; VII. 238; IX. 85; X. 59; XII. 263; XIV. 220. Sikora F., XJXiVII. 17'3. Sikora Ant., XiXI. 80. Sikora Jan, X:XJXI. 172. Siko'ra W., V. 101, 1917,229, 289. Sikorski M., XlXIX!VlI. 43. Sikorski Nar., czł. T. L., I. 64; VI. 316, 3'17, 383. Sikorzanka, XlXiI'X. 173. Silentiarios Paw., XXIII. 3. Silva Taroneca, II. 148. Sirnche Z., XJX.VI'I.l7'3; XXXIII. 15t>. Simel Fr., IV. 33u, 449. Simko Wojdech, II. 2. Simmel G., IV. 449. Simoni P. K., VII. 276. Simonicz Er., X. 239. Simonides z Amorgos, XXI. 210. Simonis Men., XV. 224. Simon6wna Alicja,. XVI. 113. Simons L., XXXVIII. 395.· 987 Simonsuri, XXXVILI. 379, 300. Simrock K., XVI. 16; XXXVIII. 275. Singer S., XXV. 121. Sinko T., XV. 250; XX. 154; X!XI. 210; XVII. 126; XXIX. 55, 60-62, 172. Sippko G., XXXI. 302. Sirelius U. T., XXXIV. 82. Sitnik, x.xrX. 155. Sitowsk~ Jan, X'XIV. 97. Sittono G., XXXVII. 424. Siwak Micha~. czł. T. L., I. 162; IX. 100, 112, 425, 426; X. 115, 2'34, 469; XI. 92, 94, 95, 324, 417, 419, 423; ,XII. 95, 96, 98, 193, 340,347" 348; XIII. 57, 68, 6~ 75, 78, 168, 263. Siwy Fr., XXVII. 167. Skalska, XXX. 196, 197. Skałkowski Adam, czł T. L., III. 285" 290. Skałkowski Bron., zbier., ~I. 274. Skarga PiJotr, XlII. 50; XIV. 171, 213; XV. 2205;XIX. 58; XX. 117, 153; XXI. 105, no, 111, 115, 116, 121; XXVII. 34; XXXI. 4'8, 50. Skihiński J., Ill. 200. Skierkowski W., XXVII. 174; XXVUl. 104; XXIX. 195; XXXV. 1716,186. Skinner, XXXII. 126. Sklarczyk Aleks., czł. T. L., II. 96. Skłodowski J., ofiarod., XX'I. 79. Skoczylas Wł., mal., XXI. 80; XXXV. 176. Skolarska W" XXV1.154. Skop Jan, zwany Tłuk, XXIX. 172. SkO'piiJlski Wilhelm,. IV. 3!26. Skopowski Cz., XXXVUr. 463. Skorski Aleks., czł. T. L., I. 32.. Skorupiński B., XXVI. 148, 150. Skorupski H., XXXVI. 394. Skoryk M., XXXI. 155. .:1: Skoryna Franc., III. 104. Skowroński J., czł. T. L., V. 196, 197, 200. Skodl Hannes, XXV. 123. Skrochowski Kazimierz, organ., XXXV. lI. Skrzencki A, I. 136. Skrzynecki Ant., XIX. 37. Skrzyńska K., IV. 260; XVI. 43. Skulski Jul., XXXI. 172; XXXIII. 156. Skurpski H., XXXVII. 415, 42'1; XXX'VlII. 339, 444. SkufiI, XXXIX. 426. Skwirut6wna, XXXIX. 5'88. Slama Fr., n. 126. Slaski B., XXX. 262; XXXVII. 457, 475. Slepcow, XXXVII. 125. Slizowski Stan., ~I. 148. Slaiboń P., XXVII. 154. Słapa Al.,XXIII. 161; XXXI. 147. Sł:awiczek J'l XXVII. 174; XXXV. 17'6. Sławkowski, pr., LI. 4. Sł:awutiński, J1H. 198. Słobo!dówna, III. 91, 96. Słomka Jan, XXIV. 112, 113; XXXIX. 3221 597. Słotwiński Eug., czł. T. L., X. 235. Słowacki J., XUI. 50, 54; XIV. 224; XVI. 29, 118, 153; XVII. 106, 107. Słupeck~. XXV. 17. Słupski, XIX. 102. Słuszkiewicz Eug., XXVII. 174; XXXI. 172; XXXIII. 156; XXXIV. l, 65. Słuszkiewicz Wł., czl. T. L., V. 101. Służewski W., IV. 93, 114, 118. Smal-Stocki S., XXVII. 44. Smirnow A P., XXXIX;, 97. Smirnow-Boyr, XVIII. 110. Smirnow S. R., XXXIX. 56. Smith C., XXII. 48. Smith Parcy., XXXIX. 87. Smokowski, maI. typ. lud., XVI. 269. Smoleński Jerzy, XXVI. 127, 148; XXXV. 34, 176. Smoleński Tad., XII. 272, 335; XIII. 149, 259, 260; XlIV. 193, 198, 295, 311, 405; XV. 140, 142, 143, 150; XVI. 107, 115\ 1'16; XVI.II. 122, 130; XIX. 143. Smoleński Wł., Xx:. 155, 156. Smoler I. A, XXX. 2146. Smolik Przecław, XXV. 144. Smolka F,r., VII. 35; XIX. 74. Smolka St... XXXIx. 596. Smolski Grz., VIII. 112, 218; XII. 323, 355, 417, 419, 420; XIII. 66; XVI. 229; XVII. 77, 277; XVIII!. 226. SmO'lwchowski M., XXI. Hi. Smołka I., V. 290-292, 29'6; VII. 327. XVI. 268. Smulikowska Jadw., XXXV. 186. Smuts S'I\XXXV]!II. 344; XXXIX.25. Snakenburg Antoni, kron., XVI. 10. Sdbczak Jan., XXXIII. 1516. Sobierański W., czl. T. L., IV. 114, 118; I,X. 100. Sobieska J:, XXiXVII. 466. 467. Sobieski Jan, IV. 3314,44'5; V. 362; VI. 406; VIII. 22'0; XlI. 258; XlXNII. 120; XXXI. 131, 158. Sobieski Marian, XXXVII. 462, 466, 467" 470; XXXVIrI. 462. Sobieszczański, XI. 63. Sobolewski, XXVI. 94; XXXIV. 58; .xxxIX. 81, 82. Sobolewskij A J., IX. 422; XXV. 125. SobO'lski Konst., XXV!'I. 183, 188; XX1'X. 14'1. Socha Szcz., XXVII. 169; XXXI. 172; XXXIV. 296. �988 Sochaniewicz Kaz,. XVHI. 131, 227, 239, 240; XX. 271, 318; XXUI. 151, 159; XXV. Hl, 23, 35, 3,6; XXVI. 80; XXVIII. 14'5, 158; XXIX. 181; XXX. 242; XXXI. 172; XXXVI. 68. Sochan Paweł, V. 241, 246, 312, 316, 317; XU. 88; X1XJX1VII.351. Soerensen A., II. 188. Soergel, XX;II. 7-3. Sofokles, HI. 217; VII. 200; XIV. 72; XVI. 2,5, 27. Sokalski, czł. T. L., I. 32; III. 91; V. 96, 195; VI. 21a. 228 Sokalski B., X1X1I,II.51; X:XVI. 47, 48, 86; X1xr~. 178. Sokalskij P.; X. 128. Sokolik A, V. 241. Sokolow Borys, XXIX. 181. Sokolow Matwij, XXI'X. 18L Sokołowicz, XXXIX. 433. Sokołowski J., maI. typ. lud., VI. 268. Sokołowski Marian. VI. 184; VII. 195; X:II. 274; XIII. 61; XVI. 287; XXXV. 64, 66. SokołowsMj, IV. 4. Sokrates, VLI. 3'3,9; XXII. 147; XXXI. 1,3"125. Solarz I., XXVI. 148; XX!IJC. 125. Solarzowa Z., XXXIII. 157. Soldan-Heppe N. G., XIX. 137, 138; XJXVII. 89; XXXVI'I. 154. So'leski Jan, czł. T. L., III. 96, 190; V. 98,. 195; VI. 219, 413; VU. 100, 103, 2134;VIIilI. 99; IX. 100. Sollas, XXXVIIiI. 29. Solan, IT. 298; X,IV. 189. Solymo!~sy Alek., XXIII. 168; XXV. 131; XX'VlIII. 253. Sołowiew, VII. 80; X. 462; XXVII.12 Sołtykow, Ul. 93. Sołtykowicz Józef, XiXVII. 81" 8Q. 84, 85. 989 Sołtys, prof., V. 195. Sołtys Mieczysław, czł. T. L., 'I. 32, 126, 1421 222; III. 284, 286, 287, 385; IV. 107, 114, 235, 236; VI. 3; VII. 100, 234; VIII. 99; IX. 100, 425, 426; X. 469; X:X;XVI. 40. Sołtys Henryk" II. 120, 92, 93, 375. Sombart Serner, X. 22,2. Sondheimer Z., XIX. 69. Sonnaburg-Hclbenstreit Hanna, XXXV. 14. Soński Wiktor, Dl. 192, 283; V. 294. Sorel G., XXJXVI. 147. Sosenko Ksen, X1XV. 116; X1XVI. 113. Sosnowski Kaz.,., XJXLII. 151. Sosnowski O., XlXVI. 134; XX,XiIX. 252. Sotain, XXXVIII. 308. Soucek J., Im. 387. Soukoup Jan, VITI. 440. Soureka K., XXIXVI. 3'68. Sowiński, VII. 205. Sowiński JÓz., maI. lud •., XXlX. 153. Sowiński Leonard, Zdanowicz, IV. 33,49. Sowmski M., X:XXIX. 596. Sozański Antoni, XXVLI. 81. Sozonowicz, V. 29; VI. 223; VII. 231-233. SOderblom" XXXVI. 149. Spammer A, XXIXVI. 181. Spann O., XXXVI. 150. Spanner A., XXV. 1OO. Spausta Wł., XXJCV. 66. Speiser F., XXXVLII. 468; XXXIX. 485-488, 491. Spektorskij E., XXLX. 198. Spence L.• XXXII. 139. Spencer Baldwin, XV. 10. Spencer Herbert, I. 15, 3'5. 36, 45, 66, 70. 73, 145, 156, 227; rr. 104, 106, 286, 3W; Ul. 376; IV. 336, ł ! ·1 A I 337, 354; VI. 7, 9, 10-12, 14, 15; VII. 339; r:x.. 304, 313; XI. 283; XIII. 293; XVII. 37-39, 42, 43, 46" 49, 50; XIlX'. 160; XXII. 13, 14, 16-20, 25; XXX. 12; XXXVI. 140; XXXVIII. 10, 277; XXXIX. 26. Spengler H., XXXV'III. 3,28. Sperenskij, XII. 333; XXI. 162. Spesz A, XXXVILI. 2'57. Spett J.,. XVU:. 2'54; X1X1XVnI. 235. Spicyn, XXI. 64. Sp;iczyński H., XIiX. 115; XXXVI,I. 284, 200, 290, 296-298; XXXVII·I. 240, 252, 2713; XXXIX. 304.. 305, 311. Spiegel Fr., VII. 61. Spier L., XXXV!IU. 392. Spiess Karl, XXVIII. 45. Spietzer, X.x.XVII. 315. &pitzer-Willerowa Olga" XXI. 67; XOCLX.186. Spławiński Lehr Tadeusz, p. Lehr 'Spławj,ński Tadeusz. Sprecher M., IV. 23'8. Sprenger Jak., XlIX. Ill, 144; XXI. 13'3; XXVII. 97, 101, 103. Spychalski Jan, XXXI. 1712. SpytkowS'ki I., XXXVIII.. 457, 458. Srebrny St., XXXIV. 2'9'6. Srezniewski, III. 288; XIV. 223. Sroczyński M., czł. T. L., VIII. 335; XXX. 163. Sroka M., XXI. 214, 215. Srokowski Stan., XXXI. 172. Stach z N.aściszo.wy..pseud., III. 387. Stachiewicz, XXX. 77, 83. Stachowicz M., maI. typ. lud., XVI. 268; XXIV. 113; XX.'>aIX. 574. Stade dr, I. 235. Staden Henr., XXXIII. 137. Stadnikiewicz Alfred, czł, T. L.., VII. 112. Staff Leop., XXXIX. 306. Stahl, I. XXX. 157, 163, 164. Staich Wład., XXVII. 174. Stalin J. W.,' XXXI,X. &' 11, 14, 15, 1'8, 20, 28, 29, 34-45, 49- 54, 57, 63, 64 67 7 3" 416---418. Stallewski J., czł. T. L., II. 288. Stamler W., XXXIX. 174. Stamm E., XXVII. 166; XXXV. 187. Stammler R, XXXnc, 155. Stampach Franc., XJXiX. 226.. 235, 238, 2139,255. Standmeier, XXTII. 182. Standlin, XXXVI. 156. Standt Ad., IV. 238. Staniewicz ,Emeryk, IV. 35. Staniewicz Wit., XXXI. 172. Stanisław z Rawy, astrol" XX VII. 86 Stanisław August, nI. 263; X.IX. 25; XXIV.97. ,Stanisław ze Szczodkowic, XIX. 89; x,'X. 213. Stanisławski Karol, czł. T. L., II. 3'16 Staniszewska Zofia, Lx.. 299; XVI. 373; XVI'H. 108. StaniS'zewski W" XX. 2'27. Stankiewicz A, XXVI. 14'8. Sllankiewicz Zofia, XVI. 61. Stanuchowski Karol, II. 3'3,5. Stapilńska Aniela, XXXV. 177; .XIXiXiVII.4:65. Starcke, I. 145. Starcke C. N., :x)UI. 57. Starczewski Feliks, X. 462,. 463. Starczuk Jan, XXX!UI. 147; XiXiXIV. 2'96; XXXV. 177. Starka Józef, czł. T. L., VII. 112. Starkar, XV. 253. Starkel Jul., org., I. 32; XXXI. 172. Stanlścik L., XVI. 103. Starowolski, IX. 199; XiI. 403; XIII. 54; XX. 6. Starr, VII. 2'87. 1 �990 Staruchowski Kar., ezl. T. L.., I. 32. Starzeński Edm., XIII. 263. Starzewski Leopold, ezl. T. L., VII. 238. Starzyński F., ~XXVIII. 291. Stasow, XIII. 55; XV.III. 139; XXX. 108. Staszel WaL, ezl. T. L., II. 288; XI. 212; )Q{:I 80. Staszewsk~ Kaz., XXXI. 172. Staszic St., I. 162, 163; I'EI. 253; IX. H9; XlI. 17'1; XUI. 164; X,X:I. 263; )CX1XrvL8, 89. Staszkiewicz I., ezl. T. L., V. 198. 200. Statius, XXXVII. 130. Stattlerówna Helena, IX. 299; XX.XIX. 588. StauffIer, XXXVliI. 3137. Stawarzówna, inform., XIV. 182"183. Stawirej, X,XXIliL 4. Stawowezykówna, XIV. 297. Stawoż, inf., X. 94. Stąezek A, ezl. T. L .•, VII. 112, 235, 338, 339. Steckin Konst., XI!]I. 29,5; XXI. 70; XXIII. 156; XXX. 146, 152, 162, 163, 164,\166, 168, 162, 180, 181. Stede W., XXXIV. 2. Steensby, XXI!X. 137; XXXI. 153. Steere Edward, VII. 221. Stefanic V., XXXVII. 434. Stefanowski, inform., ofiarQd.. III. 289. Stefański H., XXXVII. 410. Stefański S., XXXVI. 393. Stefczyk Fr., IV. 52. Steffen A, XXXVII. 4014. Steffen Aug., XXXIV. 296; XXXV. 187. Stegensek A, XV. 145. Stegger da Morris, XXXV1II. 400. Stein, X:XIH. 153; XXXV. 16. 991 Steinborn, XXiXVIII. 435. Steiner, Xx:..XU. 120, 142, 143, 160. SteineweI, XIII. 157, 158. Steinmann Alf., XXXV1IlI. 468; XXXIX. 493. Steinmetz S.R., I. 183; X. 244; XIII. 56; XXXVlH. 13, 14. Stei!nitz W., XXXVIlI. 205. Stein, LV. 339. Stelczyk Kazim., ezl. T. L., VII 238. Steller. XXXIX. (;7. Stelmachowska Bożena, xx.VIJ:. 174; XXXI.16o-16~, 172; XXXIII.152, 1'56; XXXV. 64, 7',1,714,177, 1817; XXXVI. 82; XXXVII. 236" 454, 455; XXXVHI. 218, 451, 462; XXXIX. 3 3'9,540, 62'5. Stemler J., XXXI. 172. Stempowski St., XXXVIII. 338. SteIlib I., XI. 366. Stenz E.• xxxvtI. 337. Stenzel, lI. 119, 120, 122; III. 379; XIII. 61. Stephan L., XXII. 48. Stepovic A I., XXIX'. 74. StercuIa Eug., XXiI. BO. Sterez Johannes, astroL, XXVII. 81. Sterling, lU. 325. Stern B. I., XXXVII. 40. Sternal TotIn., ezl. T. L., I. 32. tern bach, XIV. 246. Sternberg Leo, XXXV. 187; XXXIX. 421. Sternberg L. J., Szternberg, VII. 105, 226; XVIII. 86, 228; ..XXXIX. 3, 50, 421. Steuer Feliks, XXXV. 187. Stevens S. S., XXXVIII. 401. Stewart I., XXXVIII. 3'91, 3,95. Stewart Karolina,. XX. 179. Sterzenbach Th., 218. Stępień Józef, ezl. T. L., LX. 310; XX. 313. r 1 .:f • I 1 I Stępień Maria, ezl. T. L., IX. 310. Stiebel, WI. 80. .. Stieber Z., XXVII. 166; X'xx. 257, 258; XXXIII. 15'7; XXXVII. 162. Stiedy, I. 91. Stiefel A L., XV. 144. Stieler, VII. 80. Stiepanow I., XVLI. 22. Stigelius JÓz., XVI. 359. Stocki Smal St., JCX'V. 123. Stoczek J.~ XVII. 20. Stoeber A" XXXl:I[. 11. Stoilow A P., VII. 340; VIII. 22,3; iX. 467, 468; XX. 155; X,XVI. 128; XXViII. 181; XXXI. 165. Stojanowski Kar., XX:III. 127; XXV. 135; XXVIII. 187-1'8~; XXXVIII. 4152. Stojeński Piotr Statorius, XIX. 100; :XX'. 132, 151. Stoken Whitley, II. 102. Stoklosa I., V. 296; VI. 295; xrn. 313; XIV. .:?>5Z,263, 355; XVI. 291-293; XXIII. 155; XXVI. 125, 142; XXXVII. 2112. Stolarczyk Zygm., X. 53; XXX. 76; )ill{XI. 85. Stolarski Blażej" XXVI. 142; XXXVIII. 269. Stoll O" XXXVI. 26; X:XXVIU. 469; XXX[X.494. Stolz Fr., XlI. 339. Stolyhwo Kazim'j;erz, llX. 427; X. 126, 2J4O; X,VI. 347; XVII. 268; XXJ. 252, 255; X:XI1. 163, 164; x:x:rV. 179, 180; XXVI. 148; lXXXVI. 26" 217,W, 32; XXXVIII. 361, 351, 452, 480. Stołyhwo E., XXXVIII. 451, 457. Stołyhwowa, XXVI. 129; X.XX. 242. Stopa Roman, XXXV. 35; XXXVII. 69,) 79, 89; XXXVIII. 50, 5'8,59, 61; XXXIX. 530. Stopka Andrzej, V. l(H, 197, 288, 289; VI. 314-.316, 414; VII. 223; LX. 293; XII. 27~; XIII. 149, 150,)164; XVII. 115; XXX. 77-80, 87; XXXVII. 13. Storch, XXI'Ll. 54. Storożenko And., VI. 410. Strabo, Straibon, II. 97, 99, 105; XVIiI. 173. Stralllberg, XXIX. 1313,2<J.7. Strańska DrahO'Inira, XXV. 123; XXVI. 127; XXVLI. 200; XXIX. 200; XXX. 24'6, 247; X1XX'IV. 302; XXXVIiII. 459. Straskircher J. J." XXI. 229. Strassburger Edward, VII. 3'36. Stratanowiez G. G., XXXIX. 423. Strauch Ph., XXI. 17'8. Strausz, XX. lB7. Straża J., XXVII. 169. Sb!Wiewiez, XXX. 208. Streeke C. N., XIII. 57. Stredowsky J. G'l XIII. 96; XIV. 206, 207. Streng, XV. 247. Strehlow C., .xVII. 317-.39. Strelnikow, XXXII. 113" 148, 149, 153",155, 156. Stricker J., XlV. 1701;XVI. 360. Strimmer H., XX. 155. StrohaI, XXX. 118. Stronczyński K., VII. 298, 299; ,XXXIX. 299. Stroner Wlad,- ezl. T. L., XI. 95; XXXI.68. Strumieński O., VII. 31; XIX. 105. Strunz, XXI. 184. Struś Józef, lekarz, XVII. 84. Struwe P., XXXIX. 46, 55, 62. Stryjeńska Zofia, maI. XXXI. 173; XXXVII. 348; XXXVIDr. 286. Stryjeński Tad., XXXI. 173. Stryjkowski, II. 3'66; IV. 154-156, �992 993 396; IX. 413; X. 110; XIII. 89, 90; XIV. 22, 6~: 6'5, 317; XX. 205; XXIT. l, 3. Strzelecki A., I. 22, 29, 30, 32, 53, 62, 63, 78... 93, 131, 138, 144, 157, 185, 188, 189, 192, 196, 220; II. -38,. 89, 93, 97'1175-017'7, 180, 186, 222, 2·n, 287 305, 319, 375; III. 91, 95, 191" 285; IV. 101, 350-353; VI. 410; VII, 92, 007; VIII. 88; XI. 321; XVI'II. 236-233; XXIII. 147; XXVII'!. 113, 115. Strzelecki Henr., I. 3'1, 32, 56, 63, Strzetelska Grynberg, p. Grynbergowa, V. 13'6, 372; VI. 199, 222, 39,7. Strzonk Michał, czł. T. L., VII. 112. Strzygowski J., XXV. 1212, 128; XiXX. 3; XXXI. 17'3; XXXVI. 180; XXXVII. 257, 2160,264, 275. Strzyżowski Wł,., XXVI. 148. Stuart R., XXXVIII. 392. Stuchrath Otto, 127. StudniCka Am., V. 296. Studnicki WI., czł. T. L., VI. 316, 3120. Studyński K., VII. 277; XXXVI 40. Stur J .. XXV. 25. Studziński Cyryl dr, czl. T. L., IX. 100, 112, 425, 426; X'. 155, 234; XI. 92, 95; XII. 95; XXIX. 197. Stut7,. XXVIII. 95. Stwosz Wit., stosz Wert, II. 365; XX:XVILI. 23'5, 265. Stylites JO'zue, XVI. 221. Styś W., XXXVIl'I. 309, 311, 3,13. Suboczowa Marią, XXXVI. 405; 'XXXVI. 443, 445, 476; XXXVIII. 3129,451; XXXIX. 532. Suchten, aIch., XXVII. 89. Suchystaw, XIII. 67, 68. Suidas, XIII. 10; XVI. 320. Sujkowski Wł., XXVII. 174. Suk V., XXI. 246-248. xxrx. Sukertowa-Biedrawina E., XXVI. 148, 151; XX'VII. 174; XXXV. 266, 302; XXXVIII. 332. Sulatycki Paweł, XXXUl. 157. Sulkiewicz Al., XXXI. 157. Sulimirski Tad., XXVI. 101, 130, 131, XXIXI. 35; XXXIV. 296, 302; XXXV. 177, 187; XXX'VI. 291; XXXVIII. 480; XXXIX. 261, 273, 286. Sulisz Józef, XII. 57, 309, 33'6; XlII. 28-2; XIV. 171Q, 182, 27·7; X'XIlI. 12'7. Sumców N., III. 61, 137; IV. 116, 154, 159; VI. 223, 404; VII. 233; Xi. 46'1; XI. 342; XVI. 413; XXV. 42; XXVI. 4,9, 53, 56, 6:1, 66; XXVII. 27, 29; XXXII. 138; XXXIII. 27, 3'0; XXX. 4, 90. Sunthemiu8', XV. 17'8. Surowiecki Ant., I. 144. Surowieck] Lorenz,. :nI. 17,9. Surowiecki W., IV. 314; XII. 171; ~XXVI. 8, 12; XXXIX. 357. Surzycka J., ofiar., XXI. 79. Surzycki Stefan, XXx.rX. 596. Suski, XXI:V. 95. Suszil F., II. 32,133; XVI. 2'57. Sutermeister, V. 1m. Suwada K., of~rod., XXXV. 31. Siitterli L., XX. 299. Svatopluk Jazek, XXXV. 177. Svenson Sigfried, XXXIV. 2'86; XXXVIJI. 36'0. SverdruPl XXXV. lo96. Svjencickij H., XXV. 95. Svoboda, XXIX. 197. Svoboda Karol, 'LII. 387. Swaczyna Eug., XXXV. 187. Swan I. G., V. 293. Swanton I., XXXVlU. 391, 40l· 403. Swedenborg J., XVI. 2,9. Switlic J., XVIII. 139. i ,ł " l l , ! I J Sworacki, XXIV. 95. Sworakowslq Wit., X:X!XV.187. Sydenham, XXXVII. 337. Sydow, III. 227,.258,2159,263.2166,270. Sydow Marian, XXXI. 173; XXXV. 187. Sydow von Alb., VI. 3'66. Sygański, X. 242; XXVII. 59, 69. Sylwan, XXXV. 69" 71, 72; X{X1XVLl. 289; XXXIX. 3'68. Sylwester H. astrol., XXV1I. 89. Sylwestrowicz Dowojna, IV. 154, 170, 401. Symfoziusz, XV. 27. Symons B., XX. 242. Synowiec K .. XXVI. 149. Syrenjusz Szymon, Syreński, Sirenius, I. 123; X. 264, 278, 274; XIX. 115; XXXV. 65; XXXVII. 298; XXXVLII. 233, 262, 360; XXxrx. 300, 304" 338. Syrokomla, p. Kondratowmcz Ludwik, XLI. 171, 268; X1.X. 80; XX. 17; XXXI. 167. Syrowski-Gal1bner Mik., III. 3,69. Syfiste Fr., XXVI. 127. Sytniansky, VI. 280. . Szablowski I., VI. 314; XlXlXIV. 302. Szabó Kalmfm, XXI!II. 168. Szachmatow A., IX. 4l22; XLII. 137; XXI. 160, 162; XXV. 120; XXXII. 97; XXXIV. 50, 59, 64, 177; XXiXVI. 3'82; X.XXIX. 81. Smchówna Maria, XXXIII. 157. SzafarkiewIc~, XXXI. 93. Szafarzik I. P., Szafa,rzyk, II. 4, 3'2; III. 179, 3'118;IV. 3'1, 153; VI. 278; IX. 3Q, 1~'2, 3GI. 3157;X. 148; XV. 40; XVII. 251; XXIV. 92; ~V. 48; XXXVI. 101, 102; XiX:XVII. 145; XXXIX. 66. Szafer Wł., X.XII. 7,2; XXVI. 142; XXXIII. 12, 18; XXXIV. 57; 63 Lud - Tom XL xy..xV. 34, 63, 6~6, 69, 71, 72, 74, 7'5; XXXVII. 76. Szaferowa I.• XXVI. 149. Szaflarski J., XXXIV. 29'7. Szafran Tad., XXILI. 155; XXX. 150. Szajnocha, l. 268; II. 120. Szajnok inż., czł. T. L., XI. 427. Szaliński Tad., XXX. 241. Szamed Izyd., czł. T. L., IV. 118, 2G5. Szandor, II. 4. Szaniawski Br., V. 293. Szapil'ówna L., 270. Szapszał Hadżi Saraja, p. Saraja Szapszał Hadżi, XXXV. 187; XXXVII.26. Szarajewska B., XXXIX. 31, 32. Szaraniewicz Iz., I. 62; IiII. 190; XIII. , 61; XVII. 90. Szarffenberger, druk., XXXVII. 302, 303; X:XX~I. 229, 275; XXXIX. 3146. Szarzyński, XIII. 149, 150. Smrzyński Sęp, xrX. 103; XX. 128, 152. Szaszkiewicz, l. 195. Szczepanowski St., XXXIX. 594. Szczepańska Maria, XXXV. 177. Szczepański, XXXVIIII. 338. S~czepański org., XIII. 330. Szczepański Alfred" X:r:x:.37. Szczepański J., X:XXIX. 6'03, 6M. Szczepański Ludwik, X. 458. Szczepańsk,~ W., XX'I. 70. Szczepka Henr., ezl. T. L., VII 112. Szczerbakiwskij V., XXVII. 200; XlXlIlX.20111207. Szczerbiński Jan, czł. T. L., VII. 112. Szczęśniak Ambroży Józef ,inform. X.292. Szczodrkowic Stanisław, XX. 12, 62, 132, 150. xxx. �9Y4 Szczotka Stanislaw, XXXIV. 157; 157; XXXV. 41; XXXVIII. 89, 457. Szczudlo, IX. 262. Szczudlo Jan, XXXV. 187. Szczukin, XXXVII. 101, 116. Szczurkiewicz Tad., X'XXVIII. 336. Szczygielski T., XXX:IX. 266. Szeffer P. N" IX. 199. Szejn P. W., XXIII. 119; XXIV. 102; X!XVII. 156; XXXIII. 6. SzekfU G., XXXVII. 355. Szeląg P., XIXVI. 154. Szelągawski Ad., VI. 405; IX. 155; XVIII. 14; XX. 157, 160; XXIII. 159. Szeliga Z., XI. 69, 42'9; XIII. 61. Szeligowski T., XXXVI. 417. Szelutta Marcin, XXVII. 105, 119; XXIX. 67, 68. Szembera, XV. 137; XVll. 20. Szemłej JÓz., XXXUl. 27; XXXVII. Hi2. Szendrey Zygm., XXIII. 168, 169; XXV. 132. Szenkwicowa K, XXVI. 142. Szeptycki org. X;X'I. 48. Szewc B., XXIII. 157. Szewczenko Taras, n. 88; IV. 162; liX. 426; XXI. 48, 214. Szi1ling E., XXXIX. 31, 3'2. Szinagel Radwański, XXXVIII. 479. Szipot Comeral, II. 200. Sziszkow St., XVI. 415. Sziszmanow D. J .. VII. 231; 27~. Szkaradek R., XXXVI. 394. SzkoPQwski, XXXI. 17,3. Szkultety A. H., XVIII. 138. Szlachtowsk'i: Jan, XXXVII. 169; XXXlX. 173. Szlanga, XXXIII. 15'7. Szlebinger J., IX. 199. Szlemkiewicz, ofiarod" lII. 289. 995 Szlichting Jerzy, XIII. 299, 302; ~XnI. 113. Szklarczyk Józef, XIV. 372, 376. Szmit Z., XXI. 63, 253; XXII. 155. Szmotolocha G... XXXIV. 265, 266. Szoner St., IX. 2918; XXIIX. 197. Szostkowski R, XX~I. 173. Szrajberówna Wanda, XXX'I. 173; XXXIII. 157; XXXIV. 2·94. Szramek K, XX.VII., 174; XXXIII. 140. Szromba JÓz., czl. T. L.• VI. 416. Sztech V. V., XXXVI. 369. Sztychowski Woje., XIX. 62. Szty'rmer N., XiIII. 263. Szu:bert dr, 'II. 37,38, 146, 147, 150. 151. Szuchiewicz Wlodzim., I. 63; VJ:I. ,,334; VUI. 43'6; IX'. 94, 9~'1415417; X. 458, 472; XI. 421; XIII. 25·; XVIU. 100, 103; XX. 208; XlX1. 45; X\XlI. 68, 104, 106; XV. 5; XiXVI. 54, 56-66, 82. XXVII. 11:19,25,29; XJX!IX.154; XXX. 5; XXX:IlI. 1316; XXXIV. 00, 151, 152, 269. Szujski J., IV. 2,57; XIlI. 61; Xl~X. 313, 7'6; XlXiX:I,X.593. Szukiewicz Maciej, X. 414. Szukiewicz T., .xXV'I. 154. Szukiewicz Wandalin, V. 2'88; VI. 218, 3Q7; VEl. 211, 32{), 439; IX. 195; 259, 352; XI. 283; XV. 151; XVI. 232; XVIII. 96, 103, 139; XiX'XV. 31. Szula, Jexr£lI. 161. X. Szul~'1 XV. 2112. Szulc K., XVII. 16, 36; XX.xVII.155. Szulc Rogozirński, podróżnik, pt. Rogoziński, XXXV. 33. Szulc Stefan, XVII. 40, 58. Szulczewski J. W,. XXXI. 93, 96, 99; XXXIV. 302. Szulewski Pawel, XX::X. 202. Szulcówna M., XIII. 277, 278. Szuman Stef., XXV. 144; XXVI. 148, 162, 174, 200; XXVIII. }Ol, 102; XXIX. 124 ,125; XXX. 5; XXXI. 166, 173. Szwaibi, XXII. 148. Szwajcar St., XXVI. 154. Szwejkowski, XXX. 260. Szwernicki K, XXXVIII. 212. Szwjela Bogum., III. 374. SzydelskJi S., XXVII. 174. Szydlowski Józef, czl. T. L., VII.101. 112; XlXVII. 1516. Szydlowski Tad., XXXIV. 294; XXXIX, 434. Szygowski Juliusz •. XXXV. 177. Szyjkowski M. XXIII. IW; XXIX. 197. Szylko Edward, XXXV. 176. SzyBer Stet, XXIII. 154. Szymanowski, VIII. 134. Szymanowski I., XV. 243. Szymanowski Karol, XXV. 144; X,XXI. 150, }7;3; XXXV. 3{). Szymanowski Wac!., XIV. 345. Szymański A.; XlII.15,9; XXXVII.8. Szymański Wł., czl. T. L., I. 224. Szymczenko, II. Ba. Szyrtlko'Wicz Tembruk, XXXI. 156. Szymon Mag., XXX. 218. Szymon z Gindburga, astrol., XXVII. 84. Szymon z Łowicza. XXXlX. 3'43. Szymon z Łowicz.a, astrol., XXVII. 89. Szymanowicz J., czl. T. L., I. 63. Szymcnowicz Szymon, IV. 3,7, 42; IX. 209, 222. 2·27,2317;X. 137, 194, 195; XIII. 54; XIX. 100. 103, 120, 127, 129-13Q; XX. 42, '55, 74,. 85, 63' 86, 93, 96, 97, 99, 104, 129, 131, 132, 139, 140, 144, 143, 152, 154, 194, 197, 199; XXI. 189; XXiXV. 72. Szymu]ewiczówna J .. XXVI. 154. Szynkiewicz J., X:X'X'I. 156. Szyperski Alfons, XXXIII. 157. Szyrma Lach Kr" IV. 34, 35, 37; V. 27, 32, :H; VIII. 90, 209; XXVII. 89. Szyrwid, III. 200. Szyszkowski Wł., XIX::. 104; XX.161; XXIII. 159. Szyt1er J.an, XXXI. 30. Ściborowski WI., III. 188. Ścislowski J'l III. 210, 285; IV. 342. Ślaski R., XVI. UH, 214; XXIII.1515. Ślązak St., XIXVI. 142. Śli!rz JÓz., XXXIV. 302. Śliwa A., XXXVIII. 339. Śliwick~ XIX. ~ .. Śliwina Wanda, XXVII. 154, 174. Śliwiński Józef, infor., III.273; V.99. Ślusarczyk S" XXVI. 154. Śmialkowski, XXI. 219. Śmierniak K., XXXiVmI. 4H2. Śmieszek Ant., XXV.144; XXXIV. lO. Śmiglecki, X,X. 153. Śmiszko Marc., XXXIV.67, 261, 266. Śmiszko O" XXVI. 130; XXVII. 192. Śmfszkowa z Geldów Antonina p. Antoszka. Śniadeck'i Franciszek, VI.!. 94. Śniadecki Jan, IV. 37, 38; XIII. 159; XIV. 401; XVIII. 126; XXXVII. 336. Śniadecki Śniegocka Śniegocka Śnitko J., Śreniowski Jędrzej, XXXIX. 315. Cec., ofiarod." XXXV. 31. K., XXI. 50. VLrI. 222. St., XXXIX. 594. �996 Świaniewicz Olga, XXX.272; XXXI.7. Świątkowska Chełmińska Jadw., ~XXVr. 22, 32; :x.XXVII. 451, 454; XXXIX. 455, 54·±' ŚwiątkowskJ± Wad., XX:XI. 173Świba K., czł. T. L., IV. 454; VIII. 333, 3,34,442; IX. 208; X. 118, 119 238, 470, 47'6; XI. 96. Świ'bówna Ernest., XXXI. 173; XXXIV. 302; XXXV. 177, 187. Św±der Andrzej, XXXIV. 296. ŚwiderS'ka, czł. T. L., III. 286, 290. Świderska H., ~X!X. 251l. ŚwiderskJi Bron., ~XVIII. 103. Świderski Zdzisław, II. 126; XI. 110. Świdnicki Br., I. 64; II. 280; III. 154.. 289; V. 170; VI.3'97. ŚwiechowskJi M., :x.XIII. 151. Świer.czyński T., VIII. 336; X. 95. Świerkosz AUr., ~XXI. 173; XXXV. 177, 187; xx:xnI. 157. Świerz L., I. 53. Świerz St., X:XiVII. 167; XX'XI. 67. Świerzbińskli, XVII. 16. Świey}m'Wski Emanuel, X. 101; XIV. 345. Świeżawski Ernest, 'IV. 262; IiX. 87, 148, 24{),349; XVII. 100; X'XVIII. 126. Świeży Janusz, XXXIV. 287; XXkVI. 32, 3,70; XXXVIII. 451, 457, 460; XXXIX. 529. Święcitcki J. A, XIII. 259, 260; XX. 118, 100; XXI. 4:8; X:XVI. 125, :128; nvn. 1~7, 15ill"199. Święcki Tomasz, XXVII. 119. Świętek. Jan, 1.64; II. 195, 373; III. 171, 273,348, 3~a., 362; IV. 46, 49, 57, 115, 260, 3'29, 330, 33'3, 335; V. 37, 39, 104, 144, 146, 197, 258, 280, 288, 289, 360, 367; VI. 107, 315. 316, 320, 325, 33"\, 317,6,411, 414; 997 VII. 222, 223, 228, 235, 33lt 339; VIII. 99, 110, 257; X. 126, 128; XI. 202,. 273, 322, 323, 371, 419; XIII. 88, 90, 96, 161, 297, 345; XIV. 48,63, 77" 171, 172, 177, 220; XV. 7.2; XVII. 28, 31, 38; XX:II. 65; XiXIII. 120; XXIV. 101; XXV. 8, 84, 88; ~XVI. 117; XXVII. 26, 155; XXXI 152; XXXII. 61; ~IV. 269; XXXVI. 45" 47, 49; XXlX.VIII. 215; XXX:IX. 587. Świętkówna, XXXIII. 15,7. Świętochowski Aleksander, VII.228; XXXIX. ~94. Świętopełk pseud. Pauliego Józefa, VII. 2'18, 219. Świstek J., XXXVI. 322. Świtkowski WI., XXVI. 149, 1'511,154. Świtniewski S., X:XXVrII. 4,:n. Sarekelji K., III. 387; IV. 444; X. 293. Sauwowa lza, XX.iX. 191. Sebestova A, VIII. Ill. Sejn, V. 181. Sembera, II. 183; VI. 272, 358; VII. 3'61, 3'67, 368, 370, 317:2; X. 141. Siehara Fr., V. 199. Siilmcik A, XXX:VIII. 3'16. Sipka Samo. V. 242. Sirola B. XXIX. 200; XXX. 248; X'XXVLI. 427, 428, 433. Sismanow J. D., XXVI. 127. Skultety Józef, II. 3'f6; IV. 312, 314, 315; XXx,r. 165. Stefanicz Józe~, V. 254. Stepanek Jaroslav, XXXV. 187, Stepan I., XXXIII. 11. Subert F., I. 2.20,223. Sujanskij Fr., V. 313, 3,17"3,18. Sulek Samuel, ks., II. 2. Svam:bera W., XXII. 162; XXIX.198. T Tabeau Ferd., ezl. T. L" II. 200. Tabeau L, ezl. T. L. V. 296; VI. 320. Tabeński Stan., ofiargd" XXXV.36; XXXIX. 251. Tabor WiJhelm, XXiX:IV. 142; XXXV. 76. Tacyt, I. 107, 112; III. 363; V, 237; VIn. 435; X. 110, 267; XVII. 222; XXI. 200; XXIV. 83. Taczanowski W., X. 462, Taganyi Kar., XIX:IH. 187. Tagliavani G., XXXVH. 360, 362. Tagore Rabintlranath, XXV. 44; XXVI. 117. Taine Henryk, IV. 61. Tais-cher, IV. 33'5. Tajnowskij. V. 3'12. Talko. Hryncewicz J" II. 373; VII, 95; X. 128; Xl. 201; XXI. 49, 97, 243, 245. 246; XXIII. 87, 156; ~XVI. 149; XXXI. 137; XXXV. 30. 33" 69, 7;1, 7-2, 74, 75. Tallgren A. N" XXV. 1. Talmgren, XXI. 64, Talowski, VI. 186. Talvic, IX, 32. Talvj, IV. 260, Tampere H., XXXIV. 2'86. Tan p. Bogora7" XX!XlX. 2, 63. Tański, XXiV. 95. Taraszkiewicz J., XXXI. 17'3. Tarczyński Fr., VIII. 320, 440, 459. TarezyńS'ki W., XXI. 253. Tarde. IV. 336. Tarkiamen V., XXXVII. 441. Tarnaeki JÓz., XXXV. 177. Tarnowska M., ofiarod., XXI. 79. Tarnowski, II. 176, 177, 17H; XIX.75; XX. 154; XXXVII. 410. Tarnowski Iz. III. 289. Tarnowski Stan., I. 24, 186. Tarnowycz, XXXVII. 169. Taroni FeL, ezł. T. L., IV. 454; V. 291; VIII. 333, 3'34, 442; IX. 207. 208; X. 118, 119, 176, 177, 181,238, 452, 470, 471; XI. 9ą 97-164, 273; XXXV. 14, 30, 32. Taroniowa Helena, XI. 316. Tasman, XXXVII. 377. Tasso Torquatto, IV. 161. Taszycki W., XXVI. 149; XXVII. 164, 166; XXX. 260, 262; XXXI. 162; XXXV. 71, 187. Tatiszczew, II. 114. Tatomir, L 63,; XJXIXI,X.593. Taubenschlag R, XXXVIII. 287. Tawenson, IX. 46. Taylor Isa.ak. I. 260. Taylor R, XXX'lI. 172. Tchirkel W., XlII. 68. Tchórznicki J., II. 374; XX. 3>13. Te Rangi Hirva, p. Buck p, H .• XXXVII. 376. Teogenes, fil.' gr" VII. 339. Techmer,\ L 106. TeiJchmeier, XIXI. 4. Teisseyra, X:XII. 162, 163. TeliS'zewski, czł. T. L., IV. 114, 118. Temesvary R, XXIII. 21. Temper K., XXXVIII.52, 58, 85, 87, 98. Teodoryk kl'. Ostrogotów, XXVI. 3. Teofil z Samosaty, IX'. 131. Teofrast, X. 263; 38. Teokryt, XLX. 12'9-131; XX. 85, 13,9. Teolin, V. M. Teophilus, XX. 295. Tepa Franc.. mal. typ. lud., XVI. 259-280. Tepcow, VII. 58. Ter W., :x.XXIH. 157. Terezjasz, XV. 190. Terlecki T., XXXVII. 159. xxn. �991; Terlik Paweł, czł. T. L., II. 96. Terra Helmut de, XXXVIII. 398 3911. TertuHan, VI. 203, 33<0; XXIII. 11, 17. Tesdorpf, I. 222. Tetmajer Kazirn., XI. 329; XUI. 149 150, 151, 164; ~VI. 222--,224, 399; ,XVIII. 227; XIXI'X. 110; XXX.198; XXXI. 150. Tetmajer Włodz., czł. T. L., VI. 3'16,. 391; VII. 224; X. 324; XVI. 419; .xXIX. 110; XXXV. 30, 31; :XXXVIII. 286; XXXIX. 588, 591, '592, 594. Tetzner E., VI. 88, 90-92; VIII. 219; XVII. 184. . Teyseur Jul., organ., XJXXV. 10, II. Thalbitzer, XX liX. 137. Theen-Soby H., I. 182. Theodoretus, .xIII. 88. Thevet A.. XXXIII. 13łl. 'rhiele I. M., XVI. 3'59. Thilenius G., XiXI. 92. Thime A:dolf, XVII. 5:8; XXVIII.235. Thiersot Jul., XUI. 172; XVI. 174; ,XXI. 167, 17'8; XXIX. 151, 204. Thietmar,. II, 115; XH'I. 7, 8; XIV. 42, 48, 66, 218; XVII. 194, 202. Thomas Hel'b., X:XXVIIII. 400. Thomas N. W., VII. 83; XVIII. 98, r02. l Thome,X. 269. Thompson, xxxvn. 4, 10, 340. Thoms W. L, XXI. 85. Thomsen, IV. 447. Thugutówna, X,XIX. 13'1. Thuissen, XXI. 112. Thuven Hjalmar, XVI. 160, 174, 177. Thurnwald R., XXXV. 173, 199.200; XiX:XVI. 127; XXXVIII. 8, 27, 453. Ticinensis Johann ,alch., XXVII.90. Tichonrawow, XXVIT, 17. 999 Tichy Karol, XXVI. 125; XXII. 199. Tiele K. P., XXXVI. 149. Tilbiury Gerw., XXII. 22. Tilke M., XXVI. 149. TiU Stan., XXXV. 15. Tille A, XXII. 57. Tille W. dr., XI. 97, 417; XVI. 43; XXV. 106, 122. Tischendorf, XVI. 36. Titow, XXVI. 87. Tkalcic, VI. XXII. 141. Tlemsen, XVI. 3<11. Tłuk p. Skop Jan, astrol. To'bler A, XX. 185; XXXI. 20; XXXIX. 488. Todorowa R., X,XXVI. 407. Toeppen W., V. 184; IX. 144, 230; XIII. 297; XVII. 56; XIX. 134; .'XXXVIII. 339. Tokarew S. A, XXXIX. 31, 32, 65, 00, 9~, 610. Tokarski, II. 316. Tokarz Petro, VI. 274. Tokarz W., XXVIII. 122, 130. Toldo Pietro, XVI. 417. Tołstoj L., III. 368; VII. 94; XXX. 76, 87, 88, 90, 116, 137-140, 142; XXXI. 12, 14, 15. Tołstow S. P., XXXVIII. 343, 352; XXXIX. 8, 15, 17, 2(),\25, 29-32, 36, 41, 43, 82, 9()" 610. Tomanek L., XXVIII. 167, 174; ~XI. 151, 17~. Tomasz z Akwinu XIX.138; XXVII. 101, 90; XXXVIII. 271. Tomasz z Piotrkowa, astrol., XXVII. 86. Tomasz ze Szczytnego. VIII. 441. Tomaszewski A, XXVII. 166; XXX. 257, 258; XXXIII. 157; XXXIV. 302; XJX'XV. 187. Tomaszewski M., XXVI. 155. Tomasziwskij., XXVI. 94. Tomcsanyi Janos, XJx:xv. 186. Tomerle Zofia, org., XXXIX. 550. Tomicki, XXIV. 82. Tomkiewicz, VI.70. Tomkiewicz Wład., XX,XV. 177, 188. Tomkowicz Stan.) XI. 4'14; XIII. 61; XXXV. 39. Tompson Laura, XXXVIII. 393, 396. Toncic, XXXVII. 433. Topinard Paul, I. 92, 232; IV. 63, 67, 79,) 404, 406; XV. 10; XVIII. 232; XXI. 8, 16; XXXIX. 78. Topolecka L., czł. T. L., VI. 219, 224; VII. HO. Topolnicka J., czł. T. L., VIII. 336. Topolski, XII. 183; iXXI. 145-147. Toschi, XXXVII. 3'60. Toppen M., IV. 1M, 169; X. 3<71. Toth-Pauliny Z., V. 30'3, 300. Tracz F., XXVII. 154. Trail H. D., VI. 209. Trajan, VIII. 171. Tramper W., VI. 224. Tranczyńska Helena, czł, T. L., VII. 112. Tranda W" ofiar., XXI. 79. Trankfurt, XXI. 229. Trapellas. VII. 80. T,raugmann R., XXVI. 97. Trautmann, XXX. 213; XXXIV. 61. Trąba Mikołaj, XIX. 140; 141. Treblin M., XXXVIII. 328. Treichel, I. 183, 184; XXXV. 64, 69, 75. Trembecki Stanisław. VII.223; XIII. 50; XXIII. 122; XX,IV. 99; XXXIX. 573, Trentowski, XXIV. 94; XXXVII.145. Tretiak J., IV. 162, 163, 168, 171, 263, 27'6,.387; V. 45; VI. 406; XVI. 248, 256; XXX. 223. Tretiakow P. N., XXXIX. 00, 99. Treter Mieczysław, czł. T. L., XI. 85. 93,\ 95, 3<23,324, 325, 343; XII. 86, '905-98, 112, 193, 270, 274, 3'25,347; XIII. 75, 7'9, 168, 264, 343-347, 301; XIV. 195, 345; XV. 151; XVI. 226, 22:7,233, 259, 290, 32(), 3,23, 411, 414; XVII. 110; .XiX. 311; XXI. 248; XXVI. 125; XXVIII. l, 3" 4, 6; XXXI. 172; XXXVI. 11; X,XiXIX. 434. Trębacz, XXXVII. 168. Trifo'now, XXlXVIII. 349. Tr~gault O. N., XXXVIII. 371. Trithemius Joh., alch., XXVII. 90, 100. Troelsch E., XXXVI. 153. Troickaja A. L., XXXVIII. 347.' Trofimowa P. A, XXXIX. 79. Trojak, XI. 70. Trojanowicz Sim., XU. 273. Trojanowski Edw., XI. 108. Trojanowski W., XXIII. 157, 160. Trojnar JÓz., czł. T. L.,. XII. 98, 193; XIII. 75, 7,9. Tromatore Ant., V. 190. Trom:batti, XXXVII. 74. Troszczanskyj, XXXVII. 100-105, 108-111, 117" 118, 122, 123, 126. Tro'Yes Chretien de, XVI. 218. Trubecki, XXXVII. 3014. Trubn Ibn Foszlan, IX. 321. Tru<:hlarz, XIII. 153, 158. Truchly Stefan, II. 79. Truhelka C., XXXIV. 71, 94, 126. Truhlava Ant., VII. 207. Trutowskij, XVI. 163. Tryplin, XXVII. 50, 61, 66-72. Tryszczyła Franc. J" XIV. 246. Trzcieniecki r., XXVI. 149. Trzepaczówna M., XXXVII. 160,191, 192, 2'23; XXXVIII. 451, 458. Tscheraz Minas, VII. 85. Tschich K •. XII. 340. �1000 Tschinkel W., XI. 211; XV. 145; XXIII. 18. Tschiswitz L., XVI. 16. Tschudi F., xxxrx. 4186. Tschumi D., XXJ1X. 152; XXXIX. 496. Tsigara-Samureas M., XVII. 200. Tuci G., XXXVII. 3'60, 362. Tuczyński Ksaw .. XXVIII. 142. Tudebodus, XV. 181. TudecliJus S. A, XX,I. 229. Tuhan Baranowski, XXXI. 111. Tumy J., XV. 145. Turajew, x.x:..XII. 104, 121, 122. 123, 125, 126, 142, 143, 144" 146, 153, 172. Turchi N,., XXXVII. 360. Turczański ofiarod., III. 28'9; XI. 32~. Turczynowicz M., XXXVII. 466, 467; XXXVIII. 299. Turcin R., XXVI. 127. Turjański K., XXXI. 155. Tu,rkowski L., XXX. 2~'1, 292; XXXI. 7. Turnau I., XXXVIII. 33~. Turner, XVIII. 29. Turnsk M", XXXVII. 435. Turowiczówna Jadw., XXXIII. 15'7; XXXV. 177. Turowskil VI. 38, 70; XIX. 84, 103, 123, 150. Turowski K.. VIII. 445; XIII. 150. Tuszkówna Janina, XXXIV. 26:5, Tuszkó\vna Bron., XXVIII. 33, 34. Tuwanówna Janina, XXXIV. 265, 266; X'XXVIII. 480; XXXIX. 467'---483, 605. Tuwim Jul., XXIII. 159, 166; XXV. 78; X'X'VI.149; XXVII.104; XXXV. 188; XXXVII. 291 309. TwardOWSki dr, VIII. 99, 224. 1001 Twardowski Ant., czl. T. L., VII. 112. Twardowsk;i Kacper, IX. 138, 4115; XXI. 91; XXVII. 12'2. Twardowski Kaz., prof. XXII. 26; :X:XVII. 124. Twardowski Samuel XXVII. 106, 121, 124. Twardowski Wawrz., XXVII. 123. Twarecki Tad., XXXIV. 142; XXXVI. 7. Tworzymir, IV. 111, 272. Tyczyński St., IV. 118, 235. Tymeus4, II. 107. Tylor E. B., I. 15" 92; III. 85; IV. 3'36, 337, 396; V. 2{n~204; VI. 7, 1315, 16-18, 20" 22, 24, 113-124, 225, 227, 245, 32,1, 340; VII. 1--28, 94; XI. 283". 284, 285, 291; XIII. 56, 57, 164; XVI. 27; XVIII. 230, . 231; XIX. 154; XX. 190, 213; XXI. 4, 13, 83" 182; XXII. 13--20" 25, 27, 158; XXVI. 101; XX,x. 8; XXXIV. 4:1; XXXVI. 18~. 354, 3'55; XXXVII. 3'8, 68, 69, 165; XXXVIII. 15, 224, 283; XXXIX. 661. Tymieniecki K., XXVI. 133, 149; XXVII. 143, 174; XXXV. 188; XXXVIII. 3'9'2. Tyne BaL, IV. 451, 454; V. 99, 100, 291; VI. 318; VIE. 333, 442; XI. 2,12, 2,20. Tyne St., XXIIX. 166. Tyndar.. XXXVI. 181. Tyrszowa Renata, organ., II. 34, 3'5; XXVH.200. Tysowicz Maria, XXXIV. 142. Tyszkiewic7J E., organ., V. 205, 206; XXVII. 156. Tyszyński VII. 227. Tyzenhaus, XXXV. 181. Tzsehope, II. 120, 122; III. 379. u Uchtomskij, XlVIII. 137. Udalcow A D., XXXIX. 72, 82-'84. Udziela sew., red. "LUDU", I. 61, 64, 188, 192; II. 373; III. 285, 289; IV. 59, 83, 100, 299, 344, 345, 348, 451, 452; V. 36, 42-44, 91, 99, 100, 147, 235, 266, 276, 277, 278, 280, 290, 292, 294, 369; VI. 4, 112, 221, 315, 318, 319, 324, 326, 336, 384, 412; VII. 95, 208, 227, 233, 237, 275, 323, 336--338; VIII. 89, 100, 110, 144, 157, 170, 198, ~19--224, 262, 333, 334, 432, 443, 445; IX. 94, 102, 178, 197, 207, 301, 310; XI. 17, 96, 98, 100, 110, 200,214, 306, 312, 320, 327, 341, 342, 389, 394, 410, 418, 419, 422; 424, 440; XII. 42, 97, 190, 219, 220, 232, 268, 275; XIII. 43, 44; XVI. 222, 328, 347, 422; XVII. 128, 267; XIX. 148; XX. 298; XXII. 122; XXIII. 51, 115, 116, 124, 126, 146, 151-·156; XXIV. 116; XXV. 49, 60, 110, 111, 113, 144; XXVIII. 58, 136, 215; XXIX. 157, 192, 193, 208; XXX. 10, 36, 249, 267, 268; XXVII. 155, 156, 160, 169, 174; XXXI. 68, 86, 173; XXXIII. 95, 140,151; XXXIV. 265, 297; XXXV. 5'---41.)66, 69, 71, 7'2,74, 75, 168, 177, 188; XXXVI. 12, 34, 40, 41, 414--47, 53, 2123--226,242, 2'43, 250, 402; }(}CXVII. 161, 284, 303, 340; XXXVIII. 215, 304; XXXIX. 316. 587, 588, fj89. Udziela Sew., junior, XXXVU. 445, 446. Udziela Helena, organ... XXXV. 14. Udziela M., VI. 410; IX. 417, 427. Udziela Zofia, organ., XXXV. 14. Uhland I., XVI. 16; X'X. 220, 245; XXI. 166; XXII. 148. Uhlemann. XXXVI'I. 253. Uhlenbeck, XXXVIII. 46, 49. Uhma Rom., Xx. 155. Uhorczak F. prof., XXXIV. 302; XXXVII. 476. Uhowiee J., V. 85. Ujazdowski Tad., XVI. 252, 254. Ujejski Kornel, XXXIX. 355. Ulanowsrot B., X. 136; XIII. 60; XIX. 121., 141; Xx.. 156, 164, 197, 199; XXII1.158; XXVI. 5, 8; XX:VU. 101, 145; XXXVIII. 200, 2'1'1. Ulanowska Stet, I. 19, 187; IV. 46, 153 156; V. 22, 43; VII. 3U, 226, 23~; XU. 79; XVI. 350; XVII. 32; XV,mI. 108; XXXIX. 586, 589. Ulbrich-Kudelska 11'., XXVII. 189. Uldall Kaz., XXXIV. 283. Ulenieeki JÓz., ezł. T. L., I. 96. Ullmann, XXII. 6. Ulpian, XXXIX. 1'50. Ułaszyn H., III. 385, 300,; IV. 114; V. 289; VI. 4414, 415; VII. 100, 224, 2:26, 240; 336, 3138,339; VIII. 90, 92, 94, 210, 211, 214, 22'2, 2,23, 424, 440; IX. 190, 19 9" 422; X. 240, 352, 374; XI. 4<39;XU. 196, 3'3'8, 345; XIII. 70-74, 166" 167; XXXIII. 157. Ungar dr, I. 63. Ungarelli G., X.XXlIII. 17. Ungler F. druk., XXXIX. 324. Unterforseher, XI. 366. Urbańczyk Fr., ezl. T. L ... VI. 224. Usener Henryk, X. 114; XVI. 41; XX. 230; XXII. 2, 3, lO, 11. Usuąrd, XX,I. 109. Uwarow., XXI. 64. Uzdowski M., XXVI. 155. Uziembbo Henryk, X. 352. Uznański J., ofiar. XXI. 79. 1 �1002 Vaclawik Antoni, V. 183, XXVII. Venedykova V., XXXVI. 407. 199; XXIX 118, 200; XXx. 182; Venillot Ludw., II. 108; IV. 356. XXXVI. 369; XXXVII. 350; Ventzel H., XXI. 17'6. X,x,x,VIn. 3'57. Vergilius Maro, p. Wergiliusz. WirVache de Lapouge, XXXIX. 424. 'giliusz, XXXVII. 129, 130, 132, Vaihinger H., XXI. 184; XXXVI. 359. 1M., 136. Vaillant I., XXXVIII. Vernala Ken., XVI. 354. Vainov, XXVUI. 20. Vernean, I. 91, 240. Vaikai A., XXXVIII. 361. Verniet Ruiz, Jean, XXXIX. 483. Vakarelski Krist., XXX. 249; X'XXVI. Vers<:hner O. V..,X.XXIII. 145. 406, 407; XXXVII. 4<37. Veselowskij N. p. Wesełowskij N., Val Fontanalba. XXX. :'29. 'XXXIV. 182. Valentini G., 'X. 2712; XIV. 403; Vespu<:jusz, XXXIX. 34(J.. XX:XVIrI. 359. Vico G., XXXVI. 185, 352. Vallee-BO'Ussin de la, XXXIV. 2. Vidal de la Blanche, XX.XVIII. 205. Vambery H., VII. 55; XXIII. 46. Vidossi R... XXXVII. 362. Van der Ven, XXX. 252. Viellemarque, VB. 83. Vandal, XXXVI~iII.239. Vierkandt Alfred, VII. 220; XiXII I. Vanel, VI. 365. 182. Vanicelli L., XXXVII. 360, 362. Victor N. druk., X,XIXIX. 346. Vulkasovic T., XXXVII. 436. Vikśr Bela, VI. H~8. Vaphio, XXXVII. 289. Vilkuna Kustaa, XXXIV. 283, 285; Va'ragnac A., XXXVIII. 205. XiXiXVI,I.438, 441. Varigny dr, II. 99. Villard de Monneret, XXXVIII. 3u7, Varon Terene, XXXVII. 12,9. 368. Varro, XXI. 191. Villiere de Lille Adam XVII. 23. Vasmer M., XXV. 1,23-126'; XXVI. Vinson, VII. 85. 97, 1312,149; XX'X'IV. 46, 50, 56, Virchov Rudolf, I. 91; VIII. 321,440; IX, 2.98; XlXVIIrI. 9. 67, 60.. 62, 63, 177, 296; X:X1XVI. 3,81;.ixxvu. 82; XXXVIII. 319. Viski Kar., X!XiXIV. 297; XXXVII. Vasil: Alojzy, x X.XIX. 427. 3'55,3'54. Viterbo Gottfryd, XV. 178. Vavrousek Bohumil, XXIX. 165, • 6. Vaisanen O., XXXVII. 438, 441.. Vitiazewskij S., XX.XIII. 158. Vaananen L XX.XVII. 441. Vitry de Jacques, XXVII. 125; XXX. Veckenstedt E., IV. 59, 391; XV. 27. 91, 108, 113; XXXI. 17 142. ViV'iJanmistrz, XXVIII. 205. Vedel Valdemar, XX. 233, 236" Vedr, XXXVIII. 52. 68, 98. Vlachovic Mitar, XXiIX. 132; XXX. Veegtius, XXXVII. 138, 140. 248. Veleva M., XXXVI. 407. Vlastan B., XXXVIII. 357. Yen van der, XXIX. 134 203, 204, Vlislocki H. von, V. 37. 207. Vodicka K. St .., VII. 238. 1003 Vornander, XXXIX 87. Voges Th., I. 186. Vosler, XlXXVII. 315. Vogt Fr., XIB. 56; XI·X. 69. . Voyt F'l I. 25, 27. Voigt, VII. 210. Vries Jean de, XXXVUl. 149, 205. Vojenskij I., IX. 110. Vdatsky, V. 254, 303, 307, 317. Volf J., V. 314, 3,18. Volksmann., I. 184. Vrtel S", XVI. 2'32, 417; XiX. 314. Vollgrat K •• XXI. 83. Vrtel-Wierczyński, ~X;X. 82. Vuk, X'XX'III. 11. Vollschwitz J., XX'I. 172. Vuk St. K., IV. 59. ValneY,XJXII. 147. Vukasovic T., XXXVII. 436. Voltaire, p. WoIter, I. 55; XXX. 141; Vukasovic V. V., XXXIV. 124. X'XXVI'II. 3~1. Vulpesco Miichel, XXV. 138. VoItel', XXXIX'. 17:6. Vu1pius Chr., XXII. 168. Vołkov P. M. XXV. 123. Vurnik Stanko, X.Xx. 248; XXXV. Voragine de Jakób, XV. 22; XXVI'I. 17'3. ,lO, 11. Vutelic- Vukasovic, VII. 83. Vordemfelde Hans, XXVIII. ioo. Voretsch, XV. 174; XX'. 235-240. Vyskow, II. 150. w Wacław z Oleska, p. Zaleski Wacław .. I. 194; III. 128; IV. 49, 57; 394;' VII. 134-140; IX. 144, 223; XI. 293; XII. 342; XV.208; XXXI. 129; XXXVIII. 206. Wach I., XXXVI. 153. WachC'lz Leon, X. 225. W.achowski K., XXIII. 160. Wackernagel H. G., IX. 132; XVI. 321; X'ViII. 13'6; XXXIV. 131; XXlXVI.. 311; XXXVIII. 469; ·XJXXIIX'.485. Wackernell, XXI. 167. Wacławski, XliX'. 37. Wad deI L. A., XXXIV. 2. Wadowita Marcm, XliX. BO. Wadowski S., V. 3,91. Waffen'tlach., XlXVI. 5. Wagilewicz, I. 195; II. 280; III. 287; VI. 304. Wagner, XliX. 69. Wagner P., VII. 77, 194, 195, 199-203; XVI. 174. Wahle E., XXXHI. 145. Wahlenberg J., Hr. 267; X'II. 4. Wahylewicz D. J'l XVII. 162. Waitz Theod .• I. 154; II. 107, 110; IV. 3'56; VI. 24, 2~8, 24'3, 244; VII. 24; XV. 10; XXI. 83. Waizer R., XVI. 156. Wajs, VI. 38. Wajs Mikol. astr., XXVII. 86. Wakar Wł., xXrn. 150. Wakarelski Chr., XXVI. 128; XXVII. 182; XXXI. 173; XXXIV. 83, 297; XXXVIII. 205. Walczyński S, I. 64; V. 289; X.XXVI. 43. Walde A., XXI.119; XXII. 6; XXXVI. 3'84. Waldis B., XVI. 321. Waldstein Ch., XXII. 48. Walentyn Basilius, alch., XXVII. 90, 91. Walewska Cecylia, X. 127, 364. Walewska Maria, XXXIX. 525. �1004 Walewski.; III. 210. Walicki A., I'X. 314. Walicki Mich., xrxVI. 155; XXXI. 172,173; X.XXIV. 297, 303. WalLgórski Andrzej, XXXVIII. 211; XXXIX. 181..4'3'9,625. Wallace, I. 74. Wallas AItwood, XXXV. 179. Waller E.. XXXVIII. 468. Walles, II. 99. Wallis, podróżnik i odkrywca, XXXVII. 377. Wallis Ł.. XX'II. 64; X;XHI. 118; XXV. Hl; XXXIII. 140. Wallis St., XXVII. 174; XXX. 241; XXXI. 173; XXXIII. 158; XX'XVIII. 440. Wal1i:sch H., XXXlII. 158. Walters H, B., XXXIV. 69, 95, 120. Wałach Mich., czł. T. L., I. 268; V. 197, 288, 289; VI. 315; XX. 311. Wałecki A., XXXVI. 198. Wałęga Leon. I. aD, 63; XI. 321; XJXIXVI.40. Wałtari.a-Woślieanski Jan, III. 387. Waniek Gustaw. VII. 97. Wanke Ant., inform., XIXJXIII. 5. Wansowa T., V. 381. Wańtuła Andrz., XXXV. 177, 188. Wańtuła Jan, X,XX:IV. 300. Warchał Józef, infor., VII. 178. Warchałowska Helena organ., XXXV. 13. Warchałowski Jerzy, IX. 299; X. 98, 103, 231, 324. 368; XI. 108, 20a, 321, 418; XVI. 419; XX. 31; XJXI. 54; XXVI. 125. Warchoł St., czl. T. L., XXII. 161 Wargocki" X:III. 11. Wargowski M., XXVII. 166; XXXI. 174; XXXIII. 158. Warmiński I., XV. 249; XXVII. 7, 62, 68. 1005 Warmski M., czl. T. L., II. 28a. Warner L., X:XJXVIII. 397. Warschauer, X'iXVI. 4. Warsicki I., XXVI. 149. Warski, IV. 448. Warszewicki, III. 110; XX. 117. Wasiewicz Z., ofiar., XXI. 7.9. Wasilewski Edm., X. 383-386, 406. Wasilewski Leon, III. 189; VII. 223; VIII. 199, 200., 218; XVII. 251; XXV. 144; XIXVI. 155; XXVII. 157, 164, 166, 174; XXIXV. 177. Wasilewski Tad., XIiII. 155. Wasilewski ZygmUJnt, I. 152 188; IV. 49, 169; VI. 20; VII. 96; XI. 95, 320; XIV. 3·67, 3,68; XVI. 3i5; XVIII. 108, 136; XllX. 3'5; XXIII. 51; XiXIV. 99; XXIXVI. 35; XXXIX. 587. Wasilij Al., IV. 94. Wasilkowski Eustachy, XXI. .270; XXVI.83; XXXI.174; XXXIV.303. Wasiutyński B., XlXI'X. 148; XXXIII. 158. Wasylewski Edm., XXXIX. 578. Wasylewski Stan., XIII. 2,91; XIV. 195, 1.96; XVI. 110, 236,' 237,. 247, 3518, 371; XX. 31; XXIII. 168; XXXI. 127; XXXVI. 37, 54. Wassan Girej Dżalbagi, XXX'I. 156. Wasser Oz". IV. 238. Wasserschleben F. H., XXXI. 46. Wast Teod., XXV. 111. Wasung M., dr czl. T. L., VIII. 112, 221; XII, 98. Waszyn H.. X. 3'51. Watzinger C., XXXIV. 133. Wawrzeniecki Marian, VII. 94, 337; VIIT. 88, 89, 320, 439; IX. 299..301; X. 240. 351; XI. 20i, 202, '418; XVI. 3,36,412, 414; XVII. 29; XlXI. 43, 70; XXII. 1M, 113; XiXIII. 51, 158, 159, 187; XiXIV. 112, 116; XXV. 6; XXVI. 7{}-73..84; XXVII 62, 65; XXIX. 1B?-; XJXXI. 174; XXXVI. 5; XXXVIII. 269; XXXIX. 587-589, 591. Wawrzewski, II. 195. Wazowa E.,XXVII. 2'00. Wąs Stefan, XXV. 1~. Wąsowicz Dunin, VI. 224. Wąsowicz J.", XXVI. 96, 129, 149, 155; XX-X. '260; XXXIII. 156; XXXV. 177, 188; XXXVIII. 325, 326. Wąsowicz-Sopoćko M. mal., XXXVIII. 451. Wątor Michał, XU. 2'19. Waber Johann, XXXIX. 496. Wdowin I. S., XXXVlU. 346. Webb C. J., XXXVI. 148. Weber, I. 95. Weber A, VH. 40, 3126;XV. 197. Weber M., XXXVI. 145. Webiger A, XXV. 129. Webster H., XVI. 107. WecherHn" etnogr. muzyk, XIII. 172. Weddansi, I. 70. Wedderk,o'Pf Th., XV. 47. Weddingen, XXI. 167. Wedte Jan inform., VIII. 3'12. Weege F., XXXVH. 130. Weegli O., XXXIX. 496. Wehrhan Kad, XV. 257, 259; XVI. Ul; XiX. 216; XXrx. 127. Wehrli H. J., XXXIX. 494, Weidig, XLX. 69. Weier, XliX. 144. Weigel T., VI. 320. Weinhold Karol, II. 110; IV. 96; VII. 152--<154, 3'216; X. 24'5; XVII. 128. 261. Weinreich D., XX,XVII. 133. Weisbach, XJXI. 242. Weiser, XXVIII. 142. Weiss Rich., XlXlXVIII. 151, 15~, 187, 198, 202, 205, 468, 469; XXXIX. 48~l 503. Weisenberg S., XXIII. 33. Weissmann, IV. 448. Weitzel Aug., XXiXV. 188. Weliehowski J, ezl. T. L., I. 63; V. 195; VrI, 2134. Welcker G. F.., XVI. 320; X':X!II.47. Weller I. Th., XXXI. 18. Wellman I., XXXVIII. 361. Wells C., XXXVI. 210. Wells Jan' z Poznania, wychow. synów Kaz. Jagiell., XiXI:X. 62, 63. WeItzel, II. 193. Wełyczka Samuel, I. 162;X:XVII. 120, 121. Wendlinger E., XVI. 115. Wengrzenowski S." V. 189. Wenjaminow I., VII. 15~. Wenker, VI. 3,719. Wenker G., XXXVIII 15. Wenlersse G., X. 128. Wepnikówna W., XXXVIII. 461. Werchratski., XXVIl 16, 27; XJX.X. 117, 126, 127; XXXVIII. 165. Werczewic Wuk., XVIII. l3s---,g. Werdum Ludw., XXXIX. 572. Werdum M., XXXIX. 2'99. Werdum Ulryk, XXVI. 71. Wereńko F., II. 373, 374, 374;V. 37; VII. 222; XXVII. 157. Wereszczyński Jak, XXVII. 119; X!XTX. 64-66, 68; XXXI. 127. Weretelnyk' Andrzej, VII. 335. Wergili, Wergiliusz, p. Wirgiliusz, Vergilius Maro, XIX. 130, 133; XX. 85; XXI. 187; XXVI1.10o; 129, 130, 132, 134, 136. Werner A, XIV. 311; XV. 249. Weryha, VIII. 212; IX. 293. Weryha Wład., II. 17; IV. 50; V. 81. Weryho W., XXVII. 15'7. �1006 1007 Wesełowski A. N., XVI. 218; XX. 178; XXVII. 24; XXX. 115, 116; XiXXIV. 182; XXXVII. 7; X,X'XVIII. 352; XXXIX. 22, 28. Wesley, VI. 114. Weslowsky E., XV. 145. Wesselofsky, V. 369. Wessels E., XXX. 166. Wesselski A., XXVII. 2, 24, 35; :XlX,x, 83,; 95, 128, 141; XXXI. 17, 20-22. WeS'Sely A., XVI. 16. Westermann D., XXXV. 2'0. Westermarck E., I. 36, 40, 43. 68, 7'4-77, 145, 150, 151, 154; IV.336, 357-359; !lX. 304; :X:III. 57; XV. 27; XIX. 154-155; X,XIX. 134; XX.XVIU: 64, 277. Westrup C. W., XXVIII. 97. Weule, XVIII. 226. Wewiórski J., III. 91, 96; IX. 178. Wexówna M. rys., IX. 207. Weym.ann, XVI. 283. Weyssenhoff, II. 373. Węclewsk1'; XLX. 103, 128" 131, 151. Wędkiewicz S., X~XI.70; XXXIV. ID. Węgierski Albert, VII. 149. Węgierski Andrzej, VII. 146. Węgrzynowicz J •., VII. 37. Węgrzynowicz L., XXI. 70, 246; XXVI. 142; .XXVII. 174, 193; XXX. 184; XXXI. 174; XXXIII. 158; XXXIV. 2,97; XXXV. 16, 31; XIXXVI. 82, 327; X:XXVII. 475. 47,6; X.xXVIII. 162, 451, 457; XXXIX'. 600. White L. A., XXXVIII. 3.74,369. Whitting I., XX:XVIII. 393. Withe K, XVII. 260. Wiąz<l'wski K,X,."XVI. 129. Wiekram, XII. 3<28;XXVII. XXXI. 23. 125; Widajewicz JÓz., XXV. 144; XXVI. 155; XiXXI. 174; X!XXV. 178, 186. Widder,. X. 24'5. Widekind, X. 145, 150. Widmann K, VII. 3'5; XVI. 110; XIX. 124. Widżaja, V. 285. Wieczorowski T.ad., XXXVI. 376. Wiedemann kron ..., I. 116, 13'6, 184; :xX. 183. Wielhorski Wł., XXVI. 149. Wielkowiczowa-Motyczkowa, inform. XXX.2oo. Wielkowski, II. 195. Wielog~owS'ki Walery, XIX,XIX. 004, 585. Wielopolska Marianna de la Grange, VIII. 323. Wiener A.,' XXXVIII. 400. Wiener Leo, IV. 346; XV. 146. Wiener M., X. 3l7'0. Wiercieński Henryk, VI, 410; VBI. 111; X. 461; XVII. 255; XXVIII. 168. Wierczyński Wrtel Stef., XXVIII. 15; XXXVI. 66,.7,5. Wierusz-Kowalski Alfr., XXXIX. 592. Wieruszewski A., XX:VI. 149. Wierzbicki, X'XEX. 154. Wierzbicki D., XIII. 161. Wierzbicki Ludwik, czł. T. L., IV. 107< 235; V. 196; XX. 3'13. Wierzbowski, X.193, 199; XIJX. 98, 10Q, 105, 132. . Wier~bowski Erazm.; XXVIII. 176. Wierztbk>wskiTeodor, X. 240; XXIII. 114; XXv. 31; XXVII. 82-88, 89. Wierzchowski Zygm., I. 63, 64; IV. 393; V. '3,7; I,X. 302. Wiese, XXXVII. 40. Wieseman. XXI. 168. Wiesłowski El., IV. 94. Wiesner, XXXVIII. 38, 40, 42, 43. Wietor druk. p. Vietor,. XIX. 8,1, XXXI;X. 346. Wiewiórski Jan, III. 190. Więckowski M., XXiXIII. 158, Wiggers J., X:XXVI. 156. Wihtol Józef, XXXV. 178. Wijk N. van, XXV. 123. Wikman Rob. XXx. 253. Wiktor Jan, XXIII. 156; XX!X. 145, 147, 162; XXXIV. 297; XXXV. 188; XXXVI. 347. Wiktorowicz inform., IV. 376. Wilamowitz U., XV. 2,1; X:X. 220. Wildegahs., II. 291. Wilhelm Fryd., XII. 339; XV. 145. Wilhelm z Holandii, xrx~ 126. Wilk Bal., XXXV. 188. Wilke G., XX'!. 28; XIXXV. 195, 198. Wilken E., XIX. 69, 160. Wilkocki, X1\X. 130, 1413. Wllman-Grabowski, XXXV. 188. Willsein, XIV. 335. Wllmotte, XIX. 69. Wilson Th., VU. 2.87; XV. 10 Wincenty z Beuvais, XIX. 119. Wincenty z Szamotuł, XUI. 349. Windakiewicz St., VII. 30; VIII. 417, 431, 448; J{. 128, 193; XIII. 61; 'XVI. 254; XIlX. 50, 55-, 70, 80, 105; XOC.7.'1,154; XJXIU. 113-"114, 117, 1~; XXVIIi!. 108, 110; XXXIII. 158. Windakiewiczowa Helena, VII. 94, 340; VIII. 4; 3129,4117;IIX. 97~102; X. 211; XIII. 299;XV. 152; XLX. 105; XXII. 66, 7(Y, XXIII. 113; XXVII. 110; XXIX. 1~1, H)(), 1511; XXXV. 178, 188; XXX'!tX. 589. Windisch E•• XIX. 301, Winiarz Alojzy, I. 186; III. 87; VII.31. Winkowsk'i Franc.; nI. 192, 285; V. 284. Winogradow, XXVI. 87; XXXVII. 3'15; XiX:XIX. 36. Winter M., XVII. 261; XXX. 252. Winter Zy.gm., XVIU. 23'9. Wintera Wawrzyniec, J{'l. 317. Winternitz M., I. 93; XXI. 84, 92. Winzer Joh.) XVI. 3>58. Wińcza Henryk, XI. 418. Wirgiliusz, p. Wergiliusz, VergiHusWergili, II. 2; XIII. 92; XV. 42; XIX. 130, 133; X.x. 85; XXVII. 100. Wirtz) Paul, XXXVI'll. 465; X~X.:r~. 486) 491. Wiseman, XXI. 119. Wisk owa tyj Kon., X!XiXI. 158. Wislocki H., XlII. 161, 162; XXII. 4(} Wisłocki WIad., III. 228, 254; VII. 30, 31, 219; XVI. 42; XIX. 99, 160; XIXVII. 79, 89, 95, 96; XXXIX. 611. Wissler Cl., XXIX.138; J{J{XVIII.17. Wissowa, P. Pauly- Wi'ssowa. W:szniewski M., IV. 1:14 118; V. 43; X. 204; XIiX. 74, 102; XX. 15e; X,XVII. 84, 85, 91. Wiślicki J., VU. 112; XXXIX. 583. Wiśniiak I., XXJ{IV. 265. Wiśniewska, XXXI. 174. Wiśniewska Felicja,. czł. T. L'., liX. 208. WiśniowS'!ti Tad., czł. T. L., VIII. 336. Witenes, LII. 98, 106 Witanowski Rawicz Michał, czł. T. L., IV. 153, 260; V. 42, 293; VI. 198, 411; VII. 337; VIII. 88, 219, 440; IJ{. 294, 310; X 472; Xl. .,340; J{III. 337; XVI. 250, 414; XXVIII. 249; XXXI. 152, 156; XXXIX. 586.. Witaszewski'j, XXXVI1.10o. �l00~ 1009 Witek Jan, V. 50; IX. 303; X-XlXIX. 569. Witkney W. D., I. 110. Witkiewi'cz Ign., XXIX. UO. Witkiew~cz K., XXIII. 1:Ni; XIXVI. 12'5, 155; XXXV. 34; XXXVI. 394. Witkiewicz Stanisław, III. 626; IV. 279; VI. 17.5~1719,192, 183, 185, 319; VE. 191; X. 109, 240, 324, 460, 4.'63, 464, 4167; XII. 203, 204. 3127;XII. a3; x.rmI. 164; XVI. 62, 392; XVII. 1; XVIII. 70; XXI. 80; ,XXX. 7'6, 7'7, 81., 82, 98, 135-140; XXXI. 85, 150; XXXIV. 271; XXXVIII. 286. . Witkiew~cz. Stan., syn (Witkacy), XlXiXVIU. 285. Witkowski, VII. 2'34. Witkowski L., XXXVII!I. 46. Witkowski St." x:x.. 152 XXV. 144; XiX:VI. 1402, 149, 15·5; XXXIII. 100; XiXXV. 173. Wi:tlitz, U. 119. Witold W. Ks., LU. 99---,101,103, 100, 107; X'X. 278, 279. Witort Jan, I. 223, 224, 2162,26B; II. 9, 46, 97, 186, 1'97, 2017,277, 304, 13108365, 37'6; III. 6, 127, 13,7.,1711, 172: 181, 213, 224, 3'13', 3'70, 374; IV. 30, n6, 150, 2:56,3100.,3 81,449, 4513; V. 20, 25, 719, 100, 120, 18'5, 11819, 2104,208; VI. 26, 120, 213, 245, 340-, 410; 'VLT. 29, 94, 337; VIII. 21, 84, 100, 408; IX. 86, 174, 303; iXlI. 93, 95, 323; XVI. 217; XIX. 146; XXVII. 157; XXVIII. 113; 1 XXX. U. Witoszyński, V. 295. Witowt W., X. 352; XII. 268; XVI. 96; XVII. 74. Witryol Ar., IV 238. Witschel Leo, XXV. 144. Witsen Nicol., XXXIII. 137. Witte Hans, XXV. 125; XIXVI. 150. Wittyg W., wyd., XIX. 96, 117. Witwicki Stefan, VIII. 209; XVI 258; XlX1X.88, 91, 98. Witzig E., XXXIX. 519. WiJzel Adam, VI. 400. Wjela Rad. Jan, IX. 96; XII. 338. Wlis'locki H., I. 1317; IV. 200; XXXVII. 293. Władimirow, XXXI. 50. Władyczanka Maria, XXXIX. 600. Władysław leI, X,III. 59" 61. Władysław IV, III. 263" 266. Władysław król, II. 11'6. Władysław Łokietek, Xl'll. 59. Władysław Warn., HI. 112, U5; XIXV. 46; XXiX:I. 158. Własnowolsk,a Anna infor., VII. 177. Włodek L., X. 462, 4163. Włoideński Błażej, 1,1.218. Wodeckjj Hip., I. 64, 131. Wodzicki st., XlVII. 21; XX!I'X. 100. Wodziczko Feliks, cu. T. L., VU. 112. Wodzinowski Wine., mal. typ. lud., organ., X~V. 30; XXXIX. 592. WoelffHn H., Xxx. 9. Wohleb JÓz., XXIX. 127. Woilt Jacobus, XXIX. 56. Woj:ciech z Brudzewa, XI. 435. Wojciechowski, I. 2128; III. 369; V. 255. WQj~iech.owski F., VJI. 155, 161, 162, 164--166; VI'I:I. 2U. Wojciechowski Kar., XIII. 151. Wojciechowsmt T., XVI. 286. Wojciechowski Z., XXVII. 166, 175; XXXVIIiI. 300; XXXIX. 594. Wojdyła W., V. 200., 280. Wojewódzki B., XXVI. 150. Wojkowski A., XXXVII. 147, 159. Wojnar Kasper, I. 144. Wojnarowska J., V. 391. Wojniakowski Kaz.o maI. typ. lud., XVI. 267; XXVlU. 169. Wojnicz, I. 1218. WojnowskojjStan., X. 23 5. Wojtarowicz Ludwika, XXXV. 188. Wojtecki A., XXVI. 155. Wojtyga Franc., XXXV. 1'88. Wokroj Franc., XXXIV. 142; XXXVIII.309. Wolan, XX. 117, 153. Wolanowski Igna·cy, VI. 411; IX. 299; XLx.. 36, .w; Xx...x.I. 61. 1 Wolf G., IV. 181; XXI. 2,29. Wolf J" Xi£. 349. Wolff Fr. A., XX. 235. Wolfgang Wesely,' IV. 182. Wolfram z Eschenbach, XV. 184. Wolfsgruber, XILI. 69. Wolhaupter E., XXXIX. 160. Wollner W., VII. 231; Xx. :?i3O. Wolniewicz, VI. 224. Wolnik, I. 181. Wolny Wł., V. 101, 197, 289; VI. 315, 316, 414, 4115;VII. 23'5, 3i38, 339. Wolska M., IV. 107, 118, 235; V. 90, 195; vm, 2318;XXX VI. 40. Wolski Milk. aIch., XXVII. 94. Wolski Włodz." XI. 405, 4017;XII. 174. Wolski Z., ~xxvrl[. 299. Wolter A., p. Voltaire, VI. 415; VUI. 111; XVIII. 97. Wolter E., XXXII.103. Wolters P., XXII. 36. Woltmann, XXIX. 1503. Woltner., XXV. 124. Wołkow T. K., I. 96, 149, 183; II. 6, , 7, 8; VI. 400, <W3; VII. 81, 87; XVII:I. 13,7;XXI. 247. Wołłosowicz S., XXVI:. 142. WołłQ'Wicz I., XXXVII. 155. Wołos'zczuk JÓz., XXIX. 154. 64 Lud - Tom XL Womela Stan., czł. T. L., I. 63. Wondaś A., czł. T. L., V. 200. Woodbridge Wavis, VI. 217. Worbs J. G., II. 115. Wordsworth, VII. 7. Wormacki' Burchard. p. Burchard z WormacjL Worms E., XxXVII. 353, 359. Worobiew E. I., XXXIX. 96, 97. Worringer W., XXX. 8. Wosińsky M., XXXIV. WosIicański-Wabtaria Jan. p. Wołtaria- Woslieanski Jan, Ill. 387. Wotwiński, XIX. 273. Wowk Chwedor, VII. 334. Woynarowski St., czł. T. L., II. 288. Wozaczyńska Antonina, XXXVII. n. 47;Q Wozaczyńska Maria, czł. P. T. L., XXX:VUI. 451. Woźniak, XiXIX. '155. WoźniakowskiiI M.• XXVII. 175. Woźnowski M., XXVI. 155; XXXIII. 15:8. Woźnowski St., czł. T. L., VII. HO; X.470. Wójcicki K. W., I. 20..\ 21, 123, 168, 194, 195; IV. 4B, 49, 57, 93, 157,. 159, 171, 262-2·70, 300, 388, 396; V. 36, 37, 39, 40, 43; VI. 35; VII. 23'3; VIiIoI. 141, 223" 33'1; X. 193, 242, 252, 257, 289, 337, 372, 376, 3092;XI. 210, 300., 404; XlilI. 152, 153, 156, 157, 2164,295, 296 298; XIV. 342; XVI. 40, 45, 50, 51, n, 202, 208, 209; X:VII. 36; XVIII. 99; XIX. 47, 55 m, 59, 61, 63, 145; XX. 198; X:XIII,: 3'1, 174; XXIV. 101; XXV. 49; XXVII. 15, 66, 105.,' U9; XXVIII, 131-133, 137, 140, 142; XXIX. 64, 68-71. 109; XXX. �1010 1011 217, 220, 221; XXXI. 101, 102; XXXII. 94, 100, 1712;XXXIII. 13, 14, 158; XXXV. 69, 74, 76; XXXVI. 210; XXXVII. 145, 146; XXXVIII. 243; XXXIX. 17'3,.329, 1344,383, :ł85, 575,583. Wójcik A, XXXVI. 370, 37:2, 373. Wójcik KeurpruHan p. KeupruHan Wójcik Br., XX'DX. 130, 100, 154; XXXIV.3I03; XXXV. 188. Wójcikowski K. W., XXXVI. 97. Wrczevic, V. 280. Wright A R., XVI. 2184;XXrx. 134, 207; XXX. 96; XXXI. 21. Wr·ona WŁad., czł, T. L., VIII. 336. Wroński Ad., czł. T. L" I. 64; X. 234. Wroński M., czł.T. L., V. 101; VI. 320; VII. 100, 110; IX. 425, 426. Wroża L., XXXIV. 2,97. Wróbel Jan, czł. T. L., DX. 208. Wróbel ZdzisŁaw, XXVLI. 17'5; XXIX. 110; XXXI. 174; XXXV. 1!88. Wróblewski, Wróblewski XX'I. 79. Wróblewski Wróblewski Wujek Jak. ks., III. 200; X. 279; XX 117; XXXIX. 305. Wundt, IX. 291; XI. 283; XVII. 182, 183, 287--288; XX. 216, 217, 243; XXI. 91, 168; XXII. 21; XXX. 11, 12; XXXII. 102, 172; XXXVII. 312. Wurrn M., X. 369. Wutte M., XV. 145. Wuttke, I. 18; V. 3~1;XVII'I. 93-95, 98, 100, 103. Wunsch R., Y.XU. 36. Wiinsche A.., X VI. 32; XXII. 54; 'X~I:II. 32. WurZ'bach Konst., .XXXVnI. 29,1; XXXIX.1'/13. Wybranowski A, XXXIX, 594. WyhliJdal Jan, X. 240. Wyleżyńska Aurelia, XXXVII. 158. Wyrembek Anna, XXXV. 100, 188. Wyrolbek Em., XXVII. 16'2, 165, 167; XXX!. 17'4. Wyrobek P' XXXVLrI. 4511. Wyrostek K., XXXlrI. 158. Wysłouch Ant., VI. 4101. Wysłouch BoI., T. L., I. 64; XXX'VI. 75. Wysb)uch Sew", XXX. 27 1; XXXII'!. 158; XXXIV.303. Wysłouchowa Maria, I. 64; II. 14'1, '3'7'5; IIiI. 89, 95; IV. 116; VII. 100; XI. 103, 110; XV. 137. Wysocki Alf., XXXV. 188. Wyspw.ński Stanisław, XI. ~7; XIII. 165; XXX VII. 158, 159; XXXIX. 592, 604. Wyżyoki Gerald J., n. 21; VII. 148. j czł. T. L., 1. 64. J., czł. T. L., lX. Kaz., X. 126; XIII. T., XXX VIII. 461. 112; 78. 1 Wrz,es'iński Juliusz, czł. T. L., VII. 112. Wrześniowski Ay.gust, ViI. 225. Wrzosek Ad., XXI. 50, 7.8; XXXI. 85; XXXV. 35, 178; XXXVI. 73. Wszak, XX. 236. Wszelaczyński Wł., czł. T. L., I. 64. Wścieklica Wład .. IV. 4102,403, 404. y Yang M., XXXVIII. 394. YShrant Ides, X'XX'III. 13'7. Yule, XXVII. 44. z Z. C., I. 144. Zabagło JÓz., XVI. 224. Zabłocki Fr., XIX. 55; XXXI. 126. zabłocki J., XXXVIII. 462. zabłocki Lada Tad., XlI. 186; X1H. '50, 151, 152, 154., 157; 'XIXI. 147. zabłotny, XXIV. 94. Z<l'borowski M., IX. 298. zaiborski, II. 186, 187; III. 85; IV. 347--3518; VI. 411.6. Zaborski Bogdan, XXV. 144; XXVI. 100; XXVII. 128, 175; XXXV. 183; XXXVII. 225; XXXIX. 252. Z<l'brocki LudWik, .XXXV. 188; XXXV]!. 474. za'ch J., czł. T. L., VII. 238. Zacharia Theod., XV. 144; XVI. 111, 417. zachariewicz I., V. 195; XVII. 1. zacharow A, Vii. 62. zachemski A. inform., XXI. 219; XXIX. 95; XJL"<III. 157. zacher K., pr., IX. 4127. zachorowski, XXXVII. 173. za'czek dr" V. 321. zagórska El., czł. T. L;, VIII. 313.6. Zagórski W~odzmerz, X. 412-.....4i14. Zagrodzki, czł. T. L., I. 224. zahn, XlIiI. l n, laD. ZahO'rski Wład .• XIV. 402; XVI. 347; X!X:V.144. zahradnik I., XXIX. 172; XXXIII. 158; XXXIV. 29'7. zaj.ączkowska Hel., czł. T. L., organ. IX. 207, 208; XI. 99; XiXlXV.13, 98 Zajączkowska M., czł. T. L., organ., VII. 238; VITI. 334, 336, 442. zajączkowska Marcelina" organ., XXXV.13. 'Zajączkowski Ananiasz, XXXIV. 303; XXXV. 188. 64· za·jączkowski Włodzimierz, XXIXVI'I. 338. zajczyk Szymon, XXXI. 174. zakrzewska MilrosŁawa, XXXVIII. 459; XXXIX. 525. zakrzewski A., II. 317,3;IV. 62, 406409; XXXI. 174; XXXVI. 64. zakrzewski S., VIIJI. 4'3'2; XIII. 351; XX. 3Q5, 314; XXXVI. 66; XXXIX. 596.. zakrzewski Z., X'XI. 66; XXII. 157; XXXV. 178. Zaleński J., XXXI. 17'4. zaleski Bohdan, I. 1 95; IV. 41, 235; V. 411;VII. 227; VIII. 209; IX. 31, 291; X. 405; XII. r~l, 198. Zaleski Jul., czł. T. L., XX. 3U. Zaleski K., VI. 4112;XIX. 62. zaleski Stefan, VIII. 196; XlXJIlI. 150. Zaleski Wacław, p. Wacław z Oleską, rx. 2;2{j. zaleskij W. F., IX. 111. Zaleski dr, III. 288 ,300; X:XX:rX. 582. zaleski A, V.200, 2194;VIII. 204. zaleski Bron., XXXVIII. 212. zaleski K., XXIV. 98. Zallinger, XXVIII. 97. Zaloczecky W. R, XXVI. 150. zaŁatuchin, VIlli. 21. załęska H., XXXVI. 394. załęski Witold, VII. 226, 236, 237. załuski.> XIII. 150, 155, 158; XIV. 247. zamarski R., IV. 393. zambrini, XVI. 320. zamenhof L., III. 289; XVIII. 240. Zamorowski H., czł.P.T.L.,XXXVVII. 47'5; XXXVIII. 456. zan Tomasz, IV. 4!2. 256; V. 28; VIII. 209. i �1013 1012 Zanazw Giggi, XIII. 347. zanderew J., ViII. 238. zan'iJbal R•• XXXIV. 2917,303. Zarewicz dr, czl. T. L., XX. 3'18. Zaremba A, XXXlV. 297, 303. Zaremba Jan, A, XX.XI. 140, 150. zaręba WI., XXXIV. 297. Zariezny Mich., XXVII. 36. zarych Miron, XXXV. 188. Zarzy.cki 1., XXVII. 175. zarzycki Wiesław, .xXX. 163. zathey Al .• ofiar., czl. T. L .. I. 268; V.294. zatureckjJ A. P., V. 309; IX. 96. zaucha Jan, czl. T. L., V. 101, 197. zawacki T., VII. 31; XIX. 102. Zawada Paw., XXXIV. 2'69, 297, 303. zawadzka Maria, XXXV. 178. zawadzki Stan., XXVIl. 87. zawadzki Teodor, XXXIX. 330. Zawierucha Ja,cek, XXXV. 189. za wieysk i Jerzy, XXIX. 206, 207. żawilliJński Rom., I. 62, 64; II. 284, 288, 373; IV. 115, 171, 399, 454; V. 4tl, 2'64; V·I. 2:2.3,303, 3'15, 378, 379; VII. 222, 232; VIII. 89, 161, 214; IX. 301; XlI. H2. 202; XIV. 3110;XVI. 22i2,235, 35:1; XVII.80, 127, 251, 2'54; XVIIiI. 136; XI:X. 51, 87; xx;rU. 51, 1M; XXVHI. 6; XXXIV. 297, 300; XXXVI. 46. zawistowicz Kazim., p. ZawistowiczAdamska, Zawistowicz-Kintopfowa, XJXV1. 155; XXVII. 175; XXVIII. 94; XXJcr. 174, 175; XiXXIII. 158, 159; XXXIV. 297, 298; XXXV. 178, 189; XXXVI. 22, 82; XXXIX. 600, 610, 625. Zawisza J. z Kroczow.a, VII. 31; XlII. 346, 347; XXI. 2517. Zawisza Oskar, XXXIV. 303. Ząbiński, XIX 12:2. Ząbkowic, XliX. 111, 116; XXI. 133. Zbinden Hans XXXIX. 502. Zborowski Juliusz, XXI. 31, 60, 71, 75, 203, 204; XXII. 138; XXIII. 153, 155; XXV. 98; XXVII. 175; XXVIII. 106, 214; XXlX.98, 121, 128; XXX. 76, 200, 201; XXXI. 65, 145, 15il, 175; XXXIII. 159; XXXIV. 2.98,303; XXXV. 41, 42, 48, 178, 189; XXXVI. 82, 399, 403; XXXVII. 288, 458, 475; XXXVIII. 4'40. Zborowski M., IX. 00. Zbrożek Aleks., XII. 100; XiXl. 147. Zbyl'iitowski Andrzej, XIX. 102; XX. 38, 54, 55, 91, IZB, 139, 142, 143; 151; XXXIX. 309. Zbylitowski Piotr, XIX 102; XX. 38--411,11'3,128, 132, 13'9, 151, 177; XXVIII. Ul. Zdziarski Stanisław, II. 263; IV. 173, 236, 274; V. 45,-00, 12l, 190, 195, 196, 233, 2710,27'5" 287, 305, 309, 373, 377; VI. 3, 97·, 200.. 201, 311, 313, 314, 3119,37'5" 398, 401, 413, 414; VIiI. 100, 102, 110, 21&.,230'237, 33'8; VIII. 95, 99, .Ill.. 161, 200, 208, 209, 213., 214, 221, 330, 385, 4!2i7,432, 43'6".<M4; rx. 97, 100-10'3, 110, 198, 200., 207, 299, 300, 302, 3,06, 3U,. 3118,415, 417, 423, 425--4Z8; X. 110, 1140-118, 1261 2'28, 229, 234, 2,39, 352, 363, 364, 379, <122, 4'69; XI. 93, Ill, 432; XlI. 142, 175,; 268; XV. 44, lJ1, 248; XVI. 2'2, 24'8; XVIU. 123; XXVII. 179; XX.XVI. 53, 403. Zdziebłowski, nakładca, III. 156. Zed1er, XXI. 2'32. Zedzianowski Jęd., astro!., XXVII. 87. Zeeland dr, XVIII. 86. Zeiss'berg, IX. 146, 347; XVIII. 130. Zejszner Ludwik, I. 17, 194; II. 219, 262, 265; VI. 367, 372; V. 122; VI. 262, 265; IV. 367, 372; V. 122; VI. 76, 149. ZelenLn Dym., XVrIl1. 136; XXV. 123-125; XXVI. 97, 98; XXVII. 141; XXVIII. 240; XXIX. 108; XXX. 213; XXXIII. 28, 159; XXXIV. 89, 112" 114, 258; !XXXVIII. 351, 354, 378; XXXIX. 3,7,60. Zełga B., XXXIV. 265, 266. Zemrich, XIII. 69. Zenobius, XVI. 321. Zenze informat., I. 56. Zeumer J., XXV. 11-13. Zeuss, XXXIV. 48. ZiarkiewiJc.z W.. cz!. T. L., III. 285, 290. Ziarnko I., XXXVII. 304-306; XXXVIII. 2418,249, 264. Ztbrt Cenek, I. 191, 223; II. 33, 36" .200; ITI.. 95, 191; V. 100, 191, 1,92, 378; X. 462; XII. 27,6;XIII. 18-20, 87---89, 93; XIV. 221, 222; XVI. 230; XVII. 19., 23, 27, 3-7; XX. 116, 175, 183, 203, 204, 206; XXVI. 109, 110, 150; XXVIII. 152, 15'5; 156; XXVIII. 100. Zkhy K, XXVII. 200. Ziegler, I. 145. Zieleniewski, I. 123. Zielińska E., XXXV. 13. Zieliński E., XXVI. 150. ZieN,ński G •. IV. 257; V'IiI. 94; VI'll. 88, 2:19. Zieliilski K., XX.. 298; XXVI. 150. Zieliński L., XXXIX. 500. ZieHński O., XVII. lOa.. Zieliński R., czł. T. L., V. 290-292. 296; VI. 318, 411. Zieliński Tad., XV. 21; XXII. 147, 148, 159; XXXI. 175; XXXIV. 277. Zielonka Bonifacy, XXXVIII. 462. Ziemba J. S., I. 64; VI. 27; VII. 34, 96. Ziembicki Witold, XXXV. 1811. ZiemkiewiJcz R., XXVI. 125. Ziemiwwicz, XXXIX. 582. Ziemnowicz Mieczysław, czl. P.T.L., XXXVII. 475; XXXVIII. 453, 457. XXXIX. 529. Zienkiewicz Flora, XXVIII. 1. Zienkiewicz Roman, ViI. 416; XU. 186; XV. 46; XXI. 147. Zierhoffer A, XXII. 162. Zięba Jan, cz!. T. L., VII. 112. Ziębowicz Z., XXXIV. 266. ~lilmann Fr., XXI. 172. Ziłynskyj, XXXVII. 160, 164, 165. 173. Zimmer, VII. 207; XXXII. 104, 105, 153.,172. Zimmerowa N., II. 373; VII. 222. Z'imorowicz Szym .. IV. 37, 42; IX. 136, 137, l4'1, 2:22.;327, 3'30; X. 205; XI])II.54; XXIV. 95. Zingerle Oswald V., XII. 3'39; XV. 145; XVI. 19. Zink L., XXXV. 195. Zi!nkiewicz Włodz., XXXV. 179. Ziółkowska Wanda in£.. XXXV. 10. Ziółkowski Wiktor, pseud. Kot Julian, XXXVI. 82, 3,92. Zirkler Alb., XXIX. 127. Złotnik Iszaje, XXXIII. 159. Złoza Jan, VII. 225. Zmorski Rom"j I.. 168; IX. 31, 293; X. 332, 405. Znamierowska-Priifferowa Maria, p, Priifferowa-Znamierowska M., XXIX. 126; XXX. 270-272; XXXI. 1, 6, 10, ·175; XXXII. 21; XXXIII. 159; XXXIV. 156. 266, 303; XXXV. 179, 189; XXXVI. 373; XXXVI1.455, 465, 4740-478; �1015 1014 XXXVIII. 336, &'l8, 34(), 432, 437, 4>39, 450-452, 462; XXXIX. 455. ~. . Znaniecki F., XXXVEl. 40; XXXVIII. 336. Zniński Zenon, XXVI. 125. Zoch Stan., V. 300. Zoder Rajm., XV. 144. Zograf, IV. 68, 77 Zoller I., XXV. 134. Zołotarew A. M., XXXIX, 3, 71, 94. Zołotn:ik:kij, VII. SS. Zontak Wlad., ezł. T. L .., I. 96. Zautek Adolf, czł. T. L., X. 2135,237. Zollner, XXXIX.572. Zubaty J. prof., VIII. 91; IX. 198, 199; XXIX. 197. Zuber, XXII. 162. Zak6wna Mira, XXXIII. 159. Zardecki B., czł. T. L., IX. 112. Zarnowski J., XXVI. 155. ~bikowski Ant..~ XXXlII. 159. Zdanko T. A, XXXIX. 422. Zdanow A, XXXVl'II. 343; XXXIX. ~16. . Zubrzycki Jan Sas, XXVrL. 175; XXVIII. 132; XX.IX. 55. Zubrzycki Michał; VI. 186; VII. 335. Zwierzycki J., XXVI. 142. Zwinger Józef, I. 64. Zwolakiewi!cz H" XXV1II, 175; XXXI. 175; XXXIII. 157; XXXVII. 475. Zwongow A, IV. 156. Zyblikiewicz Józef, XXXIII. 126. Zych Franc., czł. T. L., lU. 285, 200; IV. 218, 342, '34l6;V. 99, 197, 2f75, Zygmunt !'III, król, III. 252; XXXIX. 358. Zygmunt August, III. 112, 114; VII. U5; XIX. ~9, 127, 129; XXVI. 70; lXXVII. 104, 113; XXIX. 58. Zygmunt Stary, Ul. 2.63', 266. Żernicki Emi!lian Szeliga, XXVII. 123. Zeromski Stefan, XIII. 55; XV. 201; XV'I. 258; XXXVIT. 29. Żganec V", XXXVII. 437. Zirmunskij W. M., XXXNII. 315; XXXIX. 51. Zebrowski Sl1częsny, XXVII. 719,817. Zmigrodzki Michał, I. 36, 92, 144, 190, 191; n. 176,321; IV. 2.60,3.98; Zegiestowski K, czł. T. L., VII. V. 3,6, 252; VI. 222, 3,06, 384; VII. 112. 89, 286, 3Q2; IX. 3'10.. 420; XIV. Zeg1llcki, I. 20. 185>---187,191; XV. 9, 19; XVIII.. Zegocki Krzysztof ofiar., III. 191. 225; XX. 1'97, 198; XX VII. 153; Zegota Pauli, p. Pauli Zegota, III. X!X;VfII. 96; XXXVIII. 218. 190; XlI. 298; XXXI. 66, 80; Zołna-Manugiewicz p. ManugiewiczXiXJXIVI.38; XXXIX. 582. Zołna J., XXXVI. 82. Zelichowski, . II . .20. Zółtaszek J., XXVII. 175. Zeleński Boy Tad., XXIV. 102; Zółtowska Halina, XXXIV. 298, 303. XXXVIII. 285. Zukowski O. M., IV. 100; V. 185. Zełechiwskyj, XXXIII. 27, 29. Zukowskij I., V. 21, 2B, 30, 31, 34; Zemela Demko, infOTm., II. 157. XXXIX. 2,52. Zera, XXXI. 124, 126. Zuławski J., XXXVIII. 285, 286. Zuławslq W., x.xxVII. 469. Zuławski Z., XXX\7lIlI. 285.• 286. Zunkowicz, XXIV. 81. Zupanic N., XXI. 240-242; xxn. 144, 145; XXXVII. 4126,346. Zurawski K, XXXV. 30; XXXVI,I. 410. Zurek J .., XXXV,I. 377. Zurowski JÓz., XXI. 65, 66, 70, 75, 252; X,\X.II. 157; XXIII. 137. Zurowski K, XXXIV. 266. Zyranik Bogdan, XXXII. 82; XXXIV. 303; XXXV. 179. Zywirska M., XXXVIII. 451. �1017 - INDEKS AUTORÓW "LUDU" Z ZEST AWIENIEM BIBLIOGRAFICZNYM - A recenzja, zawistowicz-Kintopfowa K"I Zawarcie małżeństwa prze~ kupno w polskich . obrzędach weselnych ze szczególnym uwzględnieniem roli orszaku pana młodego. Kraków 19129,Prace Komisj1i etnograficznej Nr 10. Lud XlX,vr:II., s. 94-98. AHerhand M.r Przysięga kobiety ciężarnej u Żydów. Lud IV., s. 180-184. - zapiski ludoznawcze z życia Żydów. (Wiara w znaczenie imion). Abraham Wi" Lud V., 23&--238. s. 50-52, 131-133, ALme Wanda, Święto "lata" w Skandynawii. Lud XXVI. 73-76. - recenzja, BoUnder G., N'iezwykłe ludy środkowej Europy. Stokhoilm 1928. Lud XJX,vII'I. 249-250. Auerbach W., recenzja, Danzel Th. W., Kultur und Religion des primiti'Ven Menschen. Stuttgart 1924. Lud x:x:rII.~ s. 177-178: AureHy Kazimierz, Powracanie zmarłych. Lud X, s. 44!8. - - - B. J., Siede)lldziesięciolecie prof. Wł. Demetrykiewicza. Lud XXIX. s. 193. B. J. K. z Gniezna, Wzm1lanki o zabobonach w książce ks. Marcina Krajewskiego "Nabożeństwo parafialne" z 1800 r. Lud XI, s. 63-66. - Używanie cymbałów w muzyce i piosntn< białoruskich na dwo. rach polskich w 17:~0r. Lud Xl, s. 181-182. . - Odczynianie uroków w 17:92 r. Lud XlI, s. 182. - Sobótki w mieście Wałczu w XVII wieku. Lud Xil, s. 183. - Wzmianka o "Monumenta historica dioceseos Vladislaviensis". Lud XI, s. 1'84. - "Latawiec" w XVII wieku. X:I, s. 402-405. B .braj z Lipnicy, Lud X, s. 448. Konie w dzień Lud X, s. 450. Bachmann - - Jan, Św. Szymon legenda. - Lud św. A. (Bachman Szczepana. A.), Biblio- grafia Ludoznawcza za rok 192'5. Lud XXV, s. 140--144. Bibliografia Ludoznawcza za lata 1925-1927. - Lud XlXVI.. s. 140. - Bibliografia Ludoznawcza za lata 1925-1928. Lud XJXrv;LI,s. 161203. Bibliografia Ludoznawcza za rok 1929. Lud X1XlX.163~175. Bibliografia Ludoznawcza za r·ok 1930. Lud XIXOCIII. 1417-159. Bibliografia Ludoznawcza za la ta 19311-1932. LudXiX~IV. 291-303. BubJ.iografia Ludoznawcza za lata 193J--..1934. Lud XJXJXV.172"-189. II zjazd Słowiańskich Geografów i Etnografów w Polsce w r. 1927. Lud XJXVI. 126. I Międzynar. Kongres sztuki ludowej w r. 192,8.Lud XJX'VliI.198. recenzja, Halberlandń M., EinfUhrung in die Volkskunde. Wie_ deń 1924. Volkstilmliche Biicherei. Herausgegeben vom Verein fUr Volkskunde in W]en. l Band. Lud XJXlIII, s. 1~172. recenzja, Chętnik A., Kurpie. Biblioteczka geograficzna "Orbis" seria HI, t. 4. K,raków 1924. Lud 'XJXiUI, s. 172-17(3recenzja. Ethnologischer Anzeiger, Jahresbrbliographie und Berkht tiber die volkerkundliche Literatur. t. I, z. l i 2. Stuttgart 1006. Lud X1XlV,s. 126---'128. recenzja, Bastrzykowski Aleksander, Monogra,fia historyczna parafii' Jankowilce Kościelne Sandomierskie. Nakładem autora. Warszawa 1927. Lud .XXV, s. 13'5. recenzja, Stojanowski Karol, Rasowe podstawy eugeniki. Nakładem Księgarni M. Areta. Poznań 1927. Lud xxv, s. 135-6. recenzja, Udziela Seweryn, Z podań i dziejów Ziemi bieckiej. Nakładem Księgarni geograficz- nej "Orbis", Kraków 1926. Lud XXVI, s. 89. - recenzja, Seweryn Tadeusz, Chrystusie frasobliwym. Nakładem Księgarni "Orbis". Kraków 1926. Lud XlXVI, s. 8!J.---.90. - recenzja, Rogowski Jan, Mazurzy Pruscy. Wydawnictwo zakładu Narodowego im. Ossolińskich. Lwów - Warszawa - Kraków 192u. Lud XXVI, s. 90. - recenzja, Persowski Fr., Osady na prawie ruskiem, p:J'lskiem, niemieckiem i wołoskiem w ziemi lwowskiej. Studium z dziejów osadnictwa. Lwów 1927. Lud XXVI, s. 101. - recenzja, Bystroń J. S., B~bliografia etnografii polskiej I. Biblioteka "Ludu Słowiańskiego" nr 1. Kraków 1929. Lud XXIX, s. 120-121. _ recenzja, Materiały do monografii przemysłu i sztuki ludowej w Polsce. Warszawa H~30. Lud .xXIX, s. 153~154. Badura Wincenty, Naśladowanie gł,osu zwierząt. Lud VnI, s. 393- ° 394. Husów, wieś powiatu łańcuckiego, zarys etnograficzny. Lud IX,. s. 1-18, 113--123, 268--280, 360 . -368; X. s. 31. - Życzenie zdrowia przy napoju. Lud L}G,s. 89. _ Dni feralne. Lud I'X. s. 89. _ Łamanie się opłatkiem. Lud rx, s. 89. - Błogosławienie wina w dzień św. Jana Ewang. Lud LX, s .90. - "Czterdzieści i cztery". Lud I:X, s.90. - Pisanki. Lud LX, s. 189. _ �1018 - Dyngus. Lud IX, s. '100. Jasełka. Lud IX, s. 189. CelLbat księży. Lud IX', s. 190. Błogosławienie ziół w dzień Wniebowzięcia NMP. Lud IX. s. 295. - Błogosławienie owsa w święto św. Szczepana Męczennika. Lud LX, s. 294. - Potrójna procesya w czasie rezurekcyi. Lud IX, s. 2195. - Świteź. Lud EX, s. 2195. - Kola{:ya. Lud IX, s. 296. - Wiejscy lekarze. Lud lXI s. 296. - Leczenie wścieklizny. Lud' IX. s. 296, 4i09. - Chleb św. Agaty. Lud IX, s. 410. - W Śródpoście. Lud IX, s. 410. - Obchody i strojenie grobów wielkopiątkowych. Lud IX, s. 410. - recenzja, Udziela St., Topograficzno-etnograficzny opis wsi polskich w Galicji. Lud IX, s. 197. - recenzja, Saloni A., Lud łańcucki. Lud IX) s. 200. - recenzja, Udziela M., Z ludowej weterynaryi w Bośni. Lud IX, s. 417. - recenzja, Kondelka Flori.an, Lidove le~eni dobytku. Lud IX, s. 4,18. - recenzja. Baruch Maksymilian, PaJbianice, Rzgów i wsie okoliczne. Lud IX, s. 419. - recenzja, Młynek L., "Konik", "Turoń", "Mi.ś") "Koza", "Bokkus". Lud iiX', s. 42;3. Barowa Irena, Bibliografia etnografii polskiej za rok 1947. Lud XX'XVIII, s. ~83-609. Batowski Henryk, Siedemdziesięciolecie Prof. Macieja Murki, Lud XXX, s. 263-,2,65. 1019 - Sześćdziesięciolecie Prof. Franciszka Hesicia. Lud XXX, s. 265 - recenzja, Miczan Vladimir, Obrazky z Horni a Dolni Lużice. Lud XXV, s. 108. - recenzja, Kuba Ludwik, Czteni o Luźici. Lud. XXV, s. 105. Bąk Stani~ław, Chata wiejska w okolicy Tarnobrzegu. Lud XXIX, s. 1~54. Biedrzycki Stefan, Kijanki. Lud XVIII, s. 115--121. Bieleś J., Zwyczaj chodzenia "po Grzegorzu" w Jordanowie i oko'licy. Lud X, s. 93. Blumówna Helena, recenzja, Seweryn Taideusz, Sztuka ludowa w Polsce - Malarstwo - rzeźbagrafika. Lud XXXVIII, s. 3'31. Błachut Augustyn, Zwyczaje dawniej'sze w Kamieniu powiat krakowski. Lud Xl, s. 196. 92. - Uroczystość poświęcenia pól w Kamieniu. Lud XiI, s. 196. Bogatyński Władysław, Nowotarszczyzna. Lud XV'III, s. 58--78. Bojko Jakób, Starodawna modlitwa wie{:zorna. Lud IX, s. 88. - Nie zginęŁo "czędo". Lud IX, s. 88 Brajerski Tadeusz, recenzja, Diamond Jennes, Canada's Indian problems. Lud XXXVII, s. 367310m. Breżgo Bolesław, Zwierzęta w wierzeniach Białorusinów guberni smoleńskiej. Lud XXV, s. 52-60. Bruchnalski Wilhelm, Dyabeł w Okszy 1649 roku. Lud VII, s. 146-150. - Pióro jako ozdoba wojaków i junaków i tzw. prośba o pióro. Lud Xl, s. 225--242. - Emilia Platerówna jako folklorystka. Lud XlI1 s. 183-186. - Z "Pamiętnika" M. Marksa, Witebszczanina. Lud XXI, s. 136153. - Jeden z niezapisanych przesądów myśliwskich ,i rybackich. Lud XXIV, s. 41-43. BrUckner Aleksander, Starożytności słowiańskie. Lud XXIV, s. 81-184. - i Matusiak S., recenzja. Berneker Erich, Slavisches ethymologisches WorteI1buch. Lud XV, s. 150, 362----264. recenzja, Czasopismo "Rocznik slawistyczny", tom I-II. Lud XV, s. 3m-----362. - recenzja, W sprawie rocznika slawistycznego. Lud XV, s. 361362. - recenzja, Rozprawy Akademii Umiejętności Wydz. BioI. t. 46. Lud XVI, s. 215. ,.. recenzja, Dąbkowski - - - - - P.rzemysław, Prawo prywatne polskie. Lud XVI, s. 216. recen2Jja, Rhamm K., Ethnographische Beitrage zur germanischslavischen Altertumskunde, II. 2. Lud XVII, s. 178. recenzja, KUnger W., Ziwo1moje w anti{:znom sowremiennom sUjewierii. Lud ~VII, s. 181. recenzja, Seefried-Gulgowski Ernst, Von einem unibekannten Volke in Deutschland. Lud XVII, s. 184. recen~a, Niederle Lubor, Slovanske Starozitnosti. Dil Kulturni. Lud XVIII, s. 223. recenzja., Szelągowski Adam, Wici i topory. Lud X.X, s. 157. - recenzja, Ciszewski Stanislaw, Prace etnologiczne t. 1. Lud ,X!XJ:U,s. 163-166. - recenzja, Moszyński Kazimierz, Kultura' ludowa Słowian., część I. Kultur.a materialna. Lud XOOX, s. 213-216. recenzja, Bystroń J. St., Przysłowia polskie. Lud XXXII, s. 174. recenzja, Fischer A., Etnografia słowiańska. III. Lud XJXfX'II, s. 177. Bryk Jan, Scytyjski kurhan w Kaczanów{:e. Lud XiXiX, s. 187-202. Brynerówna Halina, Pieśni łódzkich pracownic, z tekstami, Lud OCX:X;UI, s. 38-.....64. Brzega Wojciech, Materyały do poznania górali tatrzańskich. Lud ,X,VI" s. 62, 191, 294, 3192. - Materyały do poznania górali tatrzańskich. IV. Symcio Tatar. Lud XVII, s. 97-100. Bujak Franciszek, Przyczynek do kwes,tii "Lachów": i "GÓral'i". Lud VIII, s. 161-168. - Materyały historycz:ne. Lud X, s. 8'7-32'8. - "Odpowiedź" czyli "wrażda" u ludu w XVII w. Lud XI, 179-184. - Dwa świadectwa o zmuszaniu woźny{:h do zjadania pozwów. Lud XII, s. 82-84. - Śledzenie złoczyńców za pomocą czarów. Lud XVI, s. 54-56. - Przesuszanie się pieniędzy. Lud ,x,V'I, s. 516--58. - sty,pa doroczna, Lud XVI, s. 5859. - Kołtun. Lud XVI, s. 59. - Dwa bóstwa prusko-litewskie "Kurche" "Okopirnus". Lud XXU, s. 1-12. �1020 1021 - Wymuszanie urodzaju na drzewach owocowych. Lud XVIU, s. 92-111. - Okręcanie się obrzędowe. Lud XiXI, s. 93-96. - Czarność obcych. LudXX,I, s. 1719-182. - Pieśń o dziewczynie i prze.woźniku. Lud XlXn, s. 63-71. - Obcy jako ludożercy. Lud XlXII, s. 138--J.40. - Międzynarodowy Zjazd historyków religii. Lud XXII, s. 15&-160. - Wpływy pieśni szlacheckich w poezji ludowej. Lud XXIII, s. 112 -126. - List do RedakcJi "Lud" we Lwo_ wie. Lud XXIII, s. 187-188. - Kilkanaście. przyslowi. Lud XX,IV, s. 93-103. - Pieśń o spo'tkaniu się rodzeństwa (z tekstami). Lud XX.XJliI,s. 40--47 - O psie, kfórego uczono mówić. Lud IXXX'I'I, s. 48--50. -- recenzja, Barthel de Weydenthal Maria, Uroczne oczy. Lud XXI, s. 16'1-162. - recenzja, Fischer A,. Nazwiska polskie. Lud XXV, s. 13~138. Edward, Pamięci wybitnego etnologa polskiego prof. dr Stanisława Poniatowskiego. Lud XXXVI, s. 19-32. - Wykaz ważniejszych prac etnograficznych Sto Poniatowskiego. Lud XXXVI, s. 28~29. - Sprawozdanie z roczników "Annales lateranensi" za lata 1939~ 1946. Lud XXXVII, s. 357-'360. - recenzja, Gąsiorowski S. J., Le probleme de la classification ergologique et la relation de Fart a la culture materielle. Lud XXXJIV, s. 27,3.-279. - recenzja, Wilh. Miihlmann; Methodik der VOlkerkunde. Lud XXXVI, s. 34&-368. - recenzja, Hiroa Te Rangi - Buch P. H., An Introduction to Polynesian Anthropology. Lud 'XXXV.Il, s. 376-380. - recenzja, Schmidt Wilhelm. Rassen und V,(jlker in Vorgeschichte und Geschichte des Abendlandes. Lud XXXVIII, s. 365. Bystroń Jan, Gaiczek śląski. Lud X,VI, s. 98. Bulanda c C. Stefan, Nazwy topog'raficme. Lud :XiI, s. 190--.192. Cercha Stanislaw, Dzwonki gliniane i siekierki drewniane z kiermaszów krakowskich. Lud II, s. 217 --1220. Ch., Materiały do etnografii Żydów polskich. Lud IV; s. 436. Ch. A., p. Chybiński Adolf, Ottokar Hostinsky, nekrolog. Lud XVI, s. 116. Z lecznictwa ludowego w Łowickim. Lud X.X.XIII, s. 80-82. Chodzidlo Teofil, Mieszkanie u Jakutów. (8 jednobarwnych rycin). Lud XX XVII, s. 97-126. - Etnografia i etnologia w SZJWajChmieLińska Aniela, carii w latach 193~1947. Lud XXXVIII, s. 464. Cholewa M. Cz., Stroje ludowe Ziemi Sądeckiej. Rozwój stroju lu- dowego i jego zasięgi terytorialne Lud, XXX VI, s. 2'56--17'8. Chorowiczowa Anna, Problemy i me_ tody badań nad pieśnią ludową. Lud XXI, s. 16~178. Chybiński Adolf, O metodach zbierania i porządkowania melodii ludowych. Cz. I z 2 tablicami .Lud XIII, s. 111-,201. - Etnografia muzyoU1a na III międzynarodowym kongresie muzycznym w Wiedniu. Lud XVI. s. 160-178. - O organizację pracy nad melodiami ludowymi. Lud XXI. s. 29-39. - recenzja. O. Hostinsky, Ceskii svetskii pisen lidova. Lud XIII, s. 261. Chrzanowska Paulina, Muzeum w Tarnowie. Lud .xxxtr.X:, s. 444. Ciechanowska E., Pieśni ludowe ze wsi Wierzbicy w pow. miechowskim, gub. kieleckiej. Lud 'X. s. 7·5. Cieplik Józef, Boże Narodzenie w Rabce i w okolicy w powiecie myślenickim. LuCI X, s. 280. Ciolek Gerard, Wpływ środowiska geo.graficznego na formy osadnictwa i budownictwa wiejskiego w Polsce Lud XXXIX, s. 2213--252. Cislo R., Pochodzenie głazu na szczycie Jaworzyny. Lud VII, s. 22{). Ciszewski StanisŁaw, O atałykacie. Lud VII, s. 54-65., 150-168. - Grób królowej polskiej na cmentarzu żydowskim w Pradze Czeskiej. Lud VII, s. 91. - Czaszki ludzkie z kłódkami. Lud XVII, s. 19-30. - - - Anonimowa zapiska etnograficzna o góralach beskidowych z r. 1786. Lud X.VII. s. 125. W sprawie spuścizny naukowej po J. Lampie. Lud XVII, s. 128. Coby robił chłop, gdyby został królem. Lud XVII, s. 13'3. "Polski most". Lud XVII, s. 135. Przyczynek do słownika gwary mazowieckiej. Lud XVII; s. 161. Trepanowanie i skrobanie w celach leczniczych czaszek na Kaukazie. Lud XVI,I, s. 242~250. Samur. Lud xvn, s. 259. 270. "Sin po grijehu". Lud XVII, s. 261. Do bulli gnieźnieńskiej. Lud .xVIII, s. 112-114. Masło maślane. Lud XVIII, s. 138-140. Anonimowa zapiska o Górnoślązakach z 1783 r. Lud XXXIII, s. 112-117. Czaja Sta.nislaw, Wiara u ludu. Lud - iX, s. 434. Szopka krakowska. Lud XI, s. 17.,-5Q, 130~163. Święty Stanisław Szczepano'Wski. _ Lud XI, s. 83, 198, 317. Pierwszy grzmot. Lud XI _ 199, 317, 318. Krcek Fr. i K. C., Maj, gaik, Lud _ - - s. 84, XI, S, M, 199, 3UI, 319. zapusty. Lud XlI, s. 36-56, 122137. recenzja, D'Humiac L. Michaud, Wielkie legendy ludzkości. Lud X, s. 3164. recenzja, Henryk d'Almera5', Małżeństwo u różnych narodów. Warszawa 1004 r. Lud XI, s. 220------.224. �102> 1022 - "Ognisko" 190213. Lud X, s. 222, 3139. - recenzja, "Ognisko'.... Warszawa 1903/4 r. Lud XI, s. 428. CzapHcka M. A., recenzja, Myres J. L., B. F. Marreco i inni, Notes and Queries on Anthropology. Lud XiVHI\ s. 231. Czarnocki Napoleon, Betlejak (szopka). Lud X1XVI, s. 66-69. Czekanowski Jan, Antropologia, etnologia, prehistoria. Lud XXI, s. 3-16. - Jindrich Matiegka. Lud XXI. s. 97-102. - W sprawie artykułu P. Kazimierza Stołyhwy: W sprawie metod prof. Jana Czekanowskiego oraz recenzji j€go z odczytu Stanisława Poniatowskiego pt.: "Podłoże rasowe kultur zasadniczych. Lud XXIV. 46--49. - - - - - Metoda analizy typów antropolo_ gicznych p. Kazimierza Stołyhwy w świetle kryterium niezależności. Lud XXIV, s. 49-74. Sprawozdanie z działalności naukowej zakładu AntropologicznoEtnograficznego Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie za rok szkolny 1'92M5.Lud ~:XIV, s. 190 ~193. W odpowiedzi p. K. Stołyhwie i Dr st. Poniatowskiemu. Lud 'XXIV. s. 22S-2e8. Na marginesie recenzji p. Moszyńskiego o książce: "Wstęp do historii Słowian". Lud XXVII. s.41-56. Z działalności zakładu Antropologicznol..etnologicznego U. J. K. - we Lwowie 1914/1928.Lud XXVII, s. 183. - Półwiecze "Towarzystwa Ludoznawczego". Lud xDcXVI, s. 33-88. - recenzja, Spitzer- Willerowa Olga, Przyczynek do badań antropologicznych dziewczynek krakowskich. Lud XIX!, s. 67-69. - - - recenzja, Niederle L., Pocathy karpatske Rusi. Lud XXI, s. 160. recenzja, Lukasova L., Vliv vślky na tiHesny vyvoj prazkych ucnu. Lud XXII, s. 164. recenzja, Suk V", Prispevky k anthtropologii podkarpatskych Huculu. Lud XXI, s. 246- 248. recenzja, Poniatowski S., Podłoże rasowe kultur zasadniczych. Lud XX:III, s. 118-181. - recenzja" Wincenty styś: "Drogi postępu gospodarczego wsi". studium szczegółowe na przykładzie zbiorowości próbnej wsi Husowa. Lud XXXVIII, s. 30~113'. Czerkawski Włodzimierz, Ludność Galicj1i wschodniej według wyznania i narodowości 1000 r. Lud DX, s. 190. Czortkower S., recenzja, Rocznik Tatarski, I. Lud XXXI, s. 155-157. Czubryński Antoni, Podania domu "Krzysztofory" na rynku krakow_ skim. Lud XXIX .. s. 99. Czyżewicz Stanisław, Trzy formuły - zamawiania. Do wierzeń s. 184. Lud VIII, s. 86. ludowych. Lud IX, zabawa we wójta w Sterkowcu. Lud XI, s. 72. Wiązanka wierzeń i przesądów ludu z okolic Buczkowo-Okulic, tudzież Mokrzysk - Bucza. Lud XIII, s. 324-330. Cwikowski Jan, Stroje ludowe w pa_ rafii Łącko w powiecie Nowo- sądeckim. Lud XI, s. 5~2. D • D. J., p. Dembińska Jadwiga, cenzja, Whiting Biskop Carl, Beginnings of Civilization in stern Asia. Lud XXXVII. s. -365. - recenzja, Hrdlicka reThe Ea362 Ales, The Es- kimochild. Lud XXXVII, s. 3653,67. - recenzja, Densmore Frances, The Study of Indian Music. Lud XXXVII. s. 37'2<-.375. - recenzja, Mebraux Alfred, Easter Island. Lud XXXVII. s. 380-386. - recenzja, Krieger Herbert W., Peoples of the PhiUipines. Lud XXXVII, s. 386- 393. D. M., recenzja, Witort Jan, Prawo pierwotne. Warszawa 1899. Nakl. Redakcji "Głosu". Lud V, s. 185189. D. T., p. Detimat Tadeusz. Indeks nazwisk, miejscowości, rzeczowy. Lud XXXVI. s. 471-493. - Wyciąg ze sprawozdania. z konferencji naukowej P. T'. L. w sprawie Polskiego Atlasu Etnograficznego. Lud XXXVII. s. 476 --481. - Wyciąg z protokołu z XXIII Walnego Zgromadzenia P. T. L. Lud XXXVIII, s. 451 Dąbrowski Stanisław, Czapka i kapelusz w Lubelskim. Lud XXVIII, s. 167-185. - Wystawa regionalna w Piotrkowie. Obchód Wniebowstąpienia na Krzaczkach. Wesele piotrkowskie. Lud XXIX, s. 187. Dąbrowski Tadeusz, Z dziejów poezji ludowej, I. Lud XVI, s. 337346. Delimat Tadeusz, Sprawozdanie z XXI Walnego Zebrania T. L. Lud XfXiXVI, S.. 413--417. - Sprawozdanie z działalności Zakładu Etnografii i Etnologii Uniwersytetu im. M. C.-Skłodowskiej w Lublinie, za rok akad. 1946/47. Lud X:X1XVII,s. 4i48--450. - Muzeum Morskie w Szczecinie. Lud JCXlX'IX.s. 461---46'7. - recenzja, KutrzE!bianka Anna, Etnografia polskich grup ludnościowych na zachodzie (Prusy i Kaszuby). Lud XJXIX'VI,s. 379381 Dekowski Piotr J., Muzeum Regionalne w Tomaszowie Mazowieckim. Lud XJXlXVI,s. 4'00-401. Dembińska J., recenzja, Chamblis Ch. E., The Botany and History of Zizania Aquatica L. Lud XIXJXVUr, s. 405. - recenzja, Kennedy Raymond, Contour of Culture in Indonesia. Lud XJXJXVIII, s. 409. - recenzja, Deignan H. G., Siam Land of free Men. Lud XXXVIII, s. 412. �1025 i024 Dobrjański Kalist71at, w Samborskiem. s. 117-126. Humor i dowcip w Polsce X VI wieku. Lud }CI, s. 1-16, 113-129. .- Ludność w Soootce Kochanowskiego. Lud XI, s. 292-305. Domagalska Maria, Chrzestnik. Lud 'X, s. 94. Drozd F. A., Zagadka o św. Stanisławie Biskupie. Lud XiIII: s. 36-38. Drzażdżyński Stanislaw, Słowiańskie nazwy rniej:scowości na Śląsku pruskim. Lud XIX, s. 1~30. - recenzja, Hefftner P., Ursprung der Ortsnamen im Stadt- und Landkreise Breslau. Lud XVII. s. lS5. Dybowski Benedykt, Komety meteory, areolity. Lud XV, s. 290294. - recenzja.: Radli;ński J. M., Przeszłość w teraźniejszości, tom I. Lud YIU, s. 95-98. Znachorstwo Lud XXXIII, Dobrzycki - Bractwo kawalerskie im. Św. Mikołaja w Starym Samborze. Lud XXXHI, s. 126-136. Dobrowolska Agnieszka, recenzja, Seweryn T. i Stryjeńska T., Polish Peasants Costumes. Lud XXXVII, s. 348-349. A., Lud hrubieszowski. Lud I, s. 157-1{)7, 207-218, 244- Dobrowolski 256 Kazimierz, Seweryn Udziela, jako badacz kultury spo- Dobrowolski łecznej ludu mało'polskięgo. XXXV, s . .20-28. Lud - Zderzenie kultur. Streszczenie. Lud XXXIX. s. 102-109. Dobrzycka Eleonora, Maj. Lud XI, s. 67. Stanislaw, E E. St., Najdawniej1sze ślady złodziejskiej s. 257. Józef, Wę.gierskie melodie w naszej pieśni ludowej. Lud XIV, s. 326-32'9. Erich Robert W., recenzja, Nowe kierunki antropologii kulturalnej.: archeologiii i antropologii fizycznej. Lud xxxvm, s. 381. Estreicher Stanislaw, Wypraszanie od kary śmierci w obyczaju naszego ludu. Lud X.. s. 241. - Do Mstoryi drzewka Bożego Narodzenia. Lud XI, s. 69. gwary Ekkert w Polsce. Lud XIII, Cezaria, Święta Cecylia. (Przyczynek do genezy apokrY'fów). Lud XXI, s. 103-124. Materiał naukowy ,i przedmiot etnologii. Lud XXII, s. 26-32. Ehrenkreutz - Ludwik, Kronika etnologiczna (ś. p. Paweł Vinogradoff). Lud XXIV, s. 189--190, Ehrlich J F f. p. Fischer Adam. recenzja, Vlachović S. M. Lużicki Srbi i njichova domovina. Lud XXIX, s. 132. - recenzja, Jodkowski ludowy J., Przemysł w pow. sokólskim. Lud - recenzja, Gavazzi M. Jadvanska "Lira" i "Lirica". Lud XXIX, s. 132. - recenzja, Calvaruso M. G., 'U baccagghiu. Lud XXIX, s. 133. - recenzja, Corso-R., Tradizioni popolari meridionali relative luoghi e paesaggi carattel"istici. Lud XXIX, s. 162. F(ischer-Adam), K,atedra etnologii w uniwersytecie lwowskim. Lud XVI,s 331. - Powiat Swiętochłowicki. Lud XXX, s. 2411. - recenzja., Matuszkówna S., Zdobnictwo kobiecego stroju żywieckiego. Lud XXX, s. 243. - recenzja, Kucharski E., Pani Pana zabiła. Lud XXX, s.. 244. - recenzja, L. Schiller i Maklakiewicz J., Pastorałka. Lud XXX. s.245. - recenzja, Bystroń J. St., Socjologia. Lud XXX, s. 24'5. - recenzja, Czekano'Wski. J., RóiJllicowanie się dialektów prasłowiańSKich w świetle kryterium ilościowego. Lud XXX, s. 246. - recenzja: Sirola B. -·GavazZ!i M., Muzi!kolosklirad etnografskog Museja u zagrebu. Lud X)X!X, s. 248, - recenzja, Vlahovic M., Sredacka zupa. Lud XXX, s. 248. - recenzja, Djoudjeff S., Rythme et mesure dansla musique populaire bulga.ire. Lud XX:x, s, 249. - recenzja, Marinus A., Le neofolklorisme. Lud Xxx., s; 249. - recenzja, Vakareleszky K., BO'lgar ekevasak es csoroszlyak. Lud XlXJX1 S. 249. - recenzja, D. J. Van der Ven, Le jeu du drapeau. Lud XXX, s. 252. XXIX, s. 132. 65 Lud - Tom XL - recenzja, K. Rob. V. Wikman. JaruI. Acta Academiae Aboensis Humaniora VII, Anno 1931, s. 34. Lud XXX.\ s. 253. - recenzja, Klich Edward, Cygańszczyzna w "Chacie za wsilą" Kraszewskiego. Lud XXx., s. 255. - 'recenzja, IOimek Stanisław, Contributo all' analiSi raziale della seriIe craniologica dei Samoied.i. Lud XXX, s. 256. - recenzja, Frankowskii Eugeniusz, A caba~. Lud XXXIII, s. 143. - recenzja, Chmielińska A., Z życia Księżaków. Lud }cXXIII, s. 143. - recenzja, Salvini L., La Polonia nei canti popolari magiari. Lud XXXIII, s. 143. A. F., p. Fischer Adam, Latviesu Folkloras Kra tuves , Teiikas par Dievu. Lud XXix, s. 132. - Stanisław Ciszewski. Lud XXIX, s. 174. - Helena Cichowiczowa. Lud XXIX, s. 116. - Jan Ptaśnik. Lud }c}cIX, s. 178. - II Międzynarodowy Kongres Sztuki Ludowej. Lud XXIX, s. 2{)6. - recenzja, Sochaniewdcz K., Terminologia czerwonoruskich miar nasypnych (zbożowych) w XV i XVI wieku. LudXJXIV, ~. 188. - recenzja.. Tablice metrolo~icznonumizmatyczne. Lud XXIV, s. 1818. recenzja, Kultura wsii. Biuletyn XIII Konferencji Oświatowej poświęconej zagadnieniom kultury wiejskiej 'w Polsce. Lud XJXlX, s. 125. �1026 Adam, recenzja, Roy·aume de Jougoslavie. Aper~u geographique et etnographique. Lud XXIX, s. 131. - recenzja, Straubergs K. Le1tische Trachten. Lud X:XIIX, s. 133. - recenzja, Krohn E, Die Eheschliessung bei den Rumanen. Lud XXIX, s. 133. - recenzja, Pigoń S., Do źródeł Dziadów kowieńsko-litewskich. Lud XuCJIX"s. 161. - recenzja, Ramul:t S., Gwara ślemieńska I. Lud XXIX, s. 161. - recenzja, Dzwon, Pilsmo uczennic Państwowego Seminarium Naucz. Żeńsko im. A. Asnyka we Lwowie. Lud XXIX, s. 162. - recer zja, Orłow P. S., Hry a pisne deli slovanskych. Lud XXIX, s. 163. - recenzja, Udziela S., Polskie hafty ludowe. Lud XXIX, s. 163. - recenzja, Vavrousek B., Kostel na dedine a v mestecku. Lud XXIX., s. 165. - recenzja, Gorovei A. Descfmtecele IRomanilor. Lud XXX, s. 249. - Kalendarz Ilustrowanego Kuriera Codziennego na rok 193:3.Lud XXXI, s. 162. - Gennep van Arne'ld, Le Folklol'e de la Flandre et du Hainaut Fran~ais. Lud XXXV, s. 202. - recenzja, Hel1pach Willy, EinfUhrung in di~ Volkerpsychologie. Lud XXXV, s.\202. - recenzja, Seignolle Claude et Jacques, Le Folklore du Hurepoix. Lud XXXV, s. 203. Falkowski Jan, Gliniane paleniska i naczynia piecyk owa te. Lud X.X'XII., s. 5~66. A. F., Fischer 102'7 - Dziesięciolecie zakładu Etnologicznego Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie (1924--1934); Lud XXXII, s. 183. - Przyczynek do zagadnienia naczyń pierścieniowatych. Lud XXXJI:II, s. 19--21. - Inkluz-Diabełek. O sposobie uzy_ skii'wania dj'<l!bełka z jaja. Lud XXXIII, s. 78-7.9. - Ze wschodniego pogranicza huculskiego. Lud XXXIV, s. 42-156. - Przyczynki do mniej znanych narzędzi rolniczych. Lud XXXIV, s. 100-1>86. - O wewnętrznym ukłiadzie prac etnograticznych. Lud XXXV, s. 162--168. -recenzj·a, Wiener Zeitschrift fur yolkskunde. T. XXXI. Lud XIXV, s. 1218-12'9. -. re.cenzja, Hessische Blatter fur Volkskunde. T. XXIITI. Lud XXV, s. 1219--131. - recenzja, F,rankowski Eugeniusz, Sochy, radła, płużyce i pługi w Polsce. Lud XXIX, s. 1616. - recenzja, Zaran!ile śląskie, kwartalnik, rok ViI, zesz. 2. Lud 'XXIX, s. 17'2. - recenzja, Stampach Fr., Hejcedlo, studie o rozSireni primitivni keWbky. Lud XXX, s. 226--22'7. _ recenzjoa, Leser P., Entstehung und Verbre'iItung des Pfluges. Lud XXX, s. 227--.233. _ recenzja, Stampach Fr.) Zakłady narodopisu cikanu v CSR. Lud xxx., s. 2'38--239. - recenzja, Fischer A., Etnografia słowiańska. Lud X.XX, s.' 239. - recenzja, Litopys Bojkiwszczyny. Lud XXXI .. s. 154--155. _. Zei'tschrift f. Rassenkunde und ihre Nachbargebiete. Lud XXXIII, s. 144; XXXIV, s. 290. Fischer Adam, Ludowy p:osennik Ed·warda Porębowicza. Lud XV, s. 3&-5'2. - Wątek odkwitającej gałęzi. Lud XV, s. 200-210. - Pieśn'i o żołnierzu tułaczu. Lud XV, s. 24·7-248., 355--356. _. Uzupełnienie Dahnhardta. Lud XV, s. 32.0-3319. - Do wątku odkwitającej gałęzi. Lud X.VI, s. 3'3--34. - Zygmunta Glogera nekrolog. L~d XVI, s. 241-246. -' Basń o Krakusie. Lud X'VI, s. 281-285. - Bajka o kozie obdartej. Lud XVI, s. 347-3'57. . . Wątek nierównych dzieci E~. Lud XVI., s. 358-364. _. Jeszcze piLeśńo żołnierzu tułaczu. Lud XVI, s. 31711-373. - Polskie widowiska ludowe. Lud XIX, s. 31-~0. -. Znaczenie etnologii dla innych nauk. Lud XXI, s. 8l-m!. - Szymon Matusiak, nekrolo-g. Lud XXI, s. 266_268. Dziesięciolecie ludoznawstwa poL sldeg-o 1914-1924. Lud XXIII, s. 147-163. - Opowieści o czarownicach z doliny nowotarskiej. Lud XXV. s. 78-94. - Upiór, strzygoń czy wieszczy? Lud XXVI, s. 84. - Hnatiuk Włodzimierz, nekrolog, Lud XXVI, s. 117. - SWiętek Jan, nekrolog. Lud XXVI, s. 117. __ o 65' - - -. -. - - - -. - - Antoni P. Stoiłow. Lud XXVII, s. 181. Siedemdziesięciolecie prof. Jerzego Polivki. Lud XXVII, s. 194. Siedemdziesięciolecie prof. Ernesta Muki. Lud XXVIII, s. 105106. III Zjazd Słowiańskich Geografów i Etnologów w Jugosławii w 1930 r. Lud XXIX, s. 198. Międzynarodowa Konferencja Kom~sji Sztuki Ludowej. Lud XXIX, s. 201. Kiilka wyjaśniei'l w odpowiedzi na uwagi krytyczne prof. Kazimierza Moszyńskiego współredaktura "Ludu Slowiańskiego". Lud XXXI, dodatek, s. 4. Zasługi S. UdzieH na polu badań nad kulturą duchową. Lud XXXV. s. 23-28. S. Udziela lako współpracownik "Ludu". Lud XXXV, s. 37-41. Drzewa w wierzeniach i obrzędach ludu polskiego. Lud XXXV, s. 60-76. Zorian Dołęga Chodakowski. Lud XXXVI, s 89~106. Ryszard Wincenty Berwiński (1819-187<0). Lud XXXVII, s. 14>1 -1159. Prace etnograficzne Józefa Rohrera. Lud XXXVlI'I, s. 289--298. recenzja, Romania. 37-e annee (1908). Lud XV" s. 143. recenzja, Czasopismo "Zeitschrift des Vereins fi.ir Volkskunde 18 Jahrgang 1908. Heft IV". Lud XV, s.143-144. recenzja, Czasopismo ,,~tudien zur vergleichenden Literaturgeschichte, t. 8-~. J. 1908-1909". -Lud XV, s. 145-146. �1029 Adam, recenzja, Czas.: "Zeitderer Rucksicht auf T;huanacu. schrift fUr romanisohe Philologie", Lud XVIII, s. 233. 1908,XXXII Band. Lud XV, s. 146. recenzja, Rose Julien, Die deutrecenzja, Euphorion, Jahrgang schen Volkstrachten zu Beginn 1909. Heft I". Lud XV, s. 146. des 20 Jahl'hunderts. Lud XVIII. recenzja, Czas.: "Literaturbiatt s. 234. fur germanische und romanische -recenzja, Hartland Edwin Sidney, • Philologie XXX Jahrgang 1909. Primitive Paternity, the Myth of Nr 2". Lud XV, s. 146. supernatural Birth in -Relation to recenzja, Wehrhan Karl, Die the History of the Family. Lud sage. Lud XV, s. 25,7-260. XVIII, s. 234. recenzja, Zeitschrift des Vereins recenzja, Rank Otto, Der Mythus fUr Volkskunde 19 Jahrgang von der GeiJ:lurt des HeIden. Lud 1909, z. 2, 3, 4. Lud XVI, s. 110XVIII, s. 235. 114. ~. recenzja, Haas A., Pommel'sche recenzja, Zeitschriit fUr ostersagen. Lud XVl1II, s. 235. reichische Volkskunde XV Jahr-. recenzj.a, Keller Albrecht, Die gang I-II. Lud XVI, s. 114-115. Handwerker. im Volkshumctr. recenzja, Iselin L. E., Der morLud XVIII, s.' 235. genUindische Ursprung der Gralrecenzja, Eisner Paul, Volkslielegende. Lud XVI, s. 217. der der Slaven. Lud XXV, recenzja, Ziemia 1910, Nr 1-26. s. 108-109. Lud XVI, s. 2127. . -- recenzja, Bystroń J. St., Nazwiska 'recenzja, Janiewicz Dr., objapolskie. Lud XXV ,s. 136-138. sOlenia legendy o "Ibikowych - recenzja, Vulpesco Michel, Les żurawiach". Lud XVI, s. 320. Cou tumes Roum,alina3 P,eri<r recenzja, Worter und sachen. diques. Lud XXV'l s. 138-139. Band II, z. 1. Lud XVI, s. 32,3. -. recem;ja, Gądzikiewicz Witold, recenzja, Blummel ,E. K.. - Kohl Strój górali podhalańskich pod Franz Fr. Reiter Josef, Die względem higienicznym. Lud Volksliedbewegung in DeutschXXV, s. 13'9-14'0. osterreich. Wien 1910. Lud XVI, ~ recenzja, Volkskundł1che Biblios. 411. graph'ie fUr das JaM 1920. Lud recenzja, Studien zur vergleichenXXV, s. 140. den Literaturgeschichte, 9 Band, - recenzja,AJbraham WładysŁaw, 1909 z. II, rH, IV. Lud XVI, zawarcie małżeństwa w pierwoL s. 417. \ nym prawie polskoim. Studia nad recenzja, Hryncewicz Talko J., historią prawa polskilego IX. Szlachta litewska. Lud XVIII, s. 231. Lwów U~5. Lud XXVI, s. 85. - recenzja, Nikiiorow A. L, Etnorecenzja, Posnansky Arthur, Das grafia w szkole. Moskwłl-LeninTreppenzeichen in den Amerikanischen Ideographien, mit besongrad 19~. GOs'udarstwiennoje Fischer - - ~ - - _ - - - - Izdatielstwo. 88. Lud XXVI, s. 87- Adam, recenzja, Volkskundliche Btbliographie 1921-19~2. Berlin-Lipsk 1927. Wyd. E. Hoffmann-Krayer. Lud XXVI, s. 88. - recenzja, Czekanowski Jan. Wstęp do historii Słowian. Lwów l'!ló27. Nakład K. S. Jakub:}wskiego~ Lud XXVI, s. 9~94. recenzja, Husek Jan, Narodopisna hrenice mezi Slovaky a Karpatorusy Bratislava 1925. Lud XXVI, s. 94-96. recenzja, Hoffmann-Krayer E. Bachtold-Stau'bli H., Handworterbuch des deu tschen Aberglau_ bens. Berlin-<Lei>pZiigH~2'7. Lud XXVI, s. 96-97; :;~XVII. 133136. recenzja; Zelenm Dmitrij, Russische (Ostslavische) Volkskunde. Berlin~Leipzig 1927. Lud XXVI, s. 97-99. recenzja, Zibrt Cenek" Staroceske umeni kuchafske. Praha 1927. Nakł. "Stare gardy mistru kuchafu ". Lud XXVI, s. lO9. -. recenzja, Polivka Jifi, Vybor ludovych rozpravok. V Turcianskom Sv. Martine 1927. Lud XXVI, s. 110. recenzj.a, Porazińska Janina, Wesele Małgorzatki, w Wojtusiowej izbie Pastereczka. Warszawa. Lud XXVI, s. 110. _ recenzja, Bajr:aba'sz St., 'Sztuka ludowa na Podhalu. Cz. I-II. Spisz i Orawa. Lwów-Warszawa 1928. Książnica Atlas. Lud XXVI, s. 114. recenzja, Koranyi Karol, Ze studiów nad wierzeniami w historii Fischer prawa karnego. LJd XXVII, s. 1'37. - recenzja, Janusz Bohdan, Karaici w Polsce. Lud XXVII, s. 137. recenzja, Moszyński Kazimierz, Polesie Wschodnie. Piletkiewicz Czesław, Polesie rzeczyckie. Lud XXVII, s. 138-142. _. recenzja, Muzea regionalne, ich cele i zadania. Lud XXVII, s. 149. - recenzja, Biegeleisen Henryk, Wesele. Lud XXVII, s. 153. recenzja, Hermant P. Boa•... mans D., La medecine populaire. Lud XXVII, s. 153. -. recenzja, Sliwina W. J. F. Tracz, Ziemia Lubartowska. Lud XXVII, S, 1514. - recenzja, Bolinder Gustaw, Underliga Folk Europas mitt. Lud XXVII, s. 155. recenzja, Zi!brt Cenek, Ohlas obfadnich pisni vel'iikonocnieh o lidovem podani. Lud XXVII. s. 155. - recenzja, Karskij E., Geschichte der weissrussischen Volksdichtung und Literatur. Lud XXVII, s. 156-158. recenzja, Seweryn Tadeusz, Krakowskie skrzynie malowane. Lud XXVII, s. 158. -. recenzja.) Kosiobowicz Ed., Pro •... blem ludów pigmej'sk'ich. Lud XXVII, s. 1~9. recenzja, Antoniewicz Włod., Metalowe spinki góralskie. Lud XXVII, s. 159. _. recenzja, Świdersroi Bronisław, Ilustrowany opis Leszna i Ziemi Leszczyńskiej. Lud XXVIII. s. 103 �1030 - - - - - -' - - - 1031 recenzja, Pomorska sztuka ludowa zesz. l. Ceramika kaszubska. Lud XXVIII, s. 103-104. recenzja, Skderkowski Władysław, Puszcza Kurpiowska w pieśni. Lud XXV'III, s. 104-105. recenzja, Ehrenkreutzowa Cezaria" Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu polskiego. Lud XXVIII, s. 254-'255. recenzja, Baralbasz St., Sztuka ludoNV'a na Podhalu. III. Lud XXVI:IJI, s. 255. recenzja, Bogatyrew P., Actes magiques., rites et croyances en Rus'sie s4bcarpathique. Paryż 19219.Travaux publies par l'Institut d'etudes slaves Xl. Lud XXIX, s. 107-109. recenzja, Ckhowiczówna Wiesława, K,rótkd: zarys historii koronkarstwa, Lud XXIX, s. 111. recenzja, Murko M., La poesie populaire epique en Jougoslavie au debut du XX s'iecIe. Paris 192:9. Travaux pubłies par l'Institut d'etudes slaves X. Lud XXIX, s. 112-113, recenzja, Dobrowolski T., Śląska rzeźba ludowa w drzewie. Katowice 1930. Wydawnictwo Muzeum Śląskiego vi Katowicach ,dz. I, t. I. Lud XlXDX, s. 113-115. recenzja, Dobrzyck'i st., Kolędy polskie a czes.kie, ich wzajemny stosunek. Poznań 1930. \ Odbitka z IV t, Prac Komisji Ftl.ologicznej Poznańsk'iego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Lud XiXIX, s. 115-116. recenzja, Seweryn rzenice góralskie. Tadeusz, PaKraków 1930, - - - - - Nakładem Muzeum Etnografi'Cznego. Lud XXIX, s. 116-117. recenzją. Vaclavik A, Luhaeovske Zalesi. 1930. Nakł. Musejni Spolecnosti v Luhacovicich. Lud XXIX, s. 118-120. recenzj.a, Antoniewłcz W., Archeologia Po~ski. Warszawa 1928. Trzaska, Ewert i M'ichalski, Lud XXIX, s. 124. recenzja; Szuman S., Dawne kilimy w Polsce oj na Ukrainie. Poznań 192,9. Lud X;X:IiX, s. 124. recenzja, Polivka J,,) Supis slovenskych rozpravok. Lud XiXlIiX, s, 12:6-127, recenzja, Znamierowska - Priifferowa M., Rybołówstwo jezior trockich. Wilno 1930. Rozprawy i materiały Wydziału I Tow. Przyjaciół Nauk w Wilnie. T. III, z. 2. Lud XXIX, s. 126. recenzja; Me'ier J., Lehrproben zur deutschen Volkskunde, Lud XXIX, s. 127. - recenzja, Hoffmann-Krayer E. Bachtold-Staubli H., Handworterbuch des deutschen Aberglaubens. Lud XXIX, s. 121; XXX, s. 249; XXXI, s. 144-145; XXXII, s. 182; XXXIII, s, 139-140; XXXIV, s. 279-281; XXXV, s. 200. - recenzja, Z!blorowski J., Moda i wieś góralska. Lud XXIX, s. )28. - recenzja, Batky Z., Pasztor ivópoharak. Lud XXIX, s. 12.8. - recenzja, Poniatowski S., Geneza łuku tryumfalnego. Lud XXIX, s. 129, - recenzja, DobrowolskJi T.. Działalność Muzeum Śląskiego w Katowicach, Lud XXIX, s. 129. Adam, recenzja, Gavazzi M., Kulturna analiza etnografji Hrvata. Lud XXIX, s. 131. recenzja, Wdght R. A", English Folklore, Lud xxtx, s. '134. recenzja, D. J. Van der Ven, Heemschut, Volkskunst en de drooglegging der Zuiderzee. Lud XXIX. s. 134. recenzja, Byhan A., Europa. Lud Fischer - XXI~ s.135. recenzja, Czekanowski Jan, zarys antropologii Polski, Lud XXIX, s. 1413. T., Pokucka recenzja, Seweryn Lud XXIX, majolika ludowa. - s. 154, _ _ _ _ _ _ - - - recenzja, Vurnik S., Slcxvenska panjske koncniice. Lud XXIX, s. 15'5. recenzja, Vurnik S., Kmecka hisa Slovencev na juznovzhodnem pobocju Alp. Lud XXIX, s, 1-56. recenzja, Udzii€la Seweryn, Ludowe stroje krakowskie ich krój. Lud XXIX, s. 157. recenzja, W,ilno i ziemia W'itleńska. zarys monograficzny. Lud XXTX, s. 1518. recenzja, Chmiełińska A" Księżacy i ich strój. Lud XXIX, s. 158. recenzja, KQranY'i K., Podstawy średniowiecznego prawa spadko·W€go. Lud XXIX, s. 159, ['ecenzja, Corso R., Sopra i motivi ornamentali de'i tessuti popolarl italiani. Lud lXXIX, s. 162. recenzja, Jonval M" Les chansons mythologiques lettonneSi. Lud XXIX, s. 163. recenzją, Biegeleilsen H., Lecznictwo ludu polskiego. Lud ,x,XitX, s. 164. - recenzja, Tync S. i Gołąbek J,; BeSkid zachodni i Podhale. Lud XXIX, s. 168. - recenzja, SchneeweLs E.,j Feste und Volksbrauche der Lausitzer Wenden. Lud XXX, s. 224-226. - recenzj,a, Marilnus A., Folklore hrstorique et folklore sociologique. Lud XXX, s. 240. - recenzja", Byhan A. - Kron E .. Europa, Lud .xxX, s. ,24O--,24l. - recenzja, P. Geiger, Volkskundliche Bi'bliographie fUr die Jahre 1925-1926. Lud XXX, s. 24l. _ recenzja, Ignacy Czuma, Monografia statystyczno - gOlspodarcza woj, lubelskiego. Lud ,xXX, s. 24:1-J2'42. ~ recenzja, Kutrzebianka A., Budownictwo ludowe w zawoL Lud XXX, s. 242. _ recenzja, Franciszek Magryś, Żywot chłopa działacza. Lud XXX, s.242. recenzja, Chętnik A., Z kurpiowskich borów. Lud XXX, s, 24'3. _ recenzja, Hempler Fr .. Bsychologie des Volksglaubens insbesondere der VolksllimHchen Natur- und Heilkunde des Weichsellandes. Lud XXx, s. 12'43. _ recenzja, Barabasz Stanisław, Sztuka ludowa na Podhalu. Lud _ _ XXX, s. 2M, recenzja, Rowid H., Szkoła twór- cza. Lud XXX, s. 2~. recenzja, Pata J<l Krótki pfehlad łużiskoserbskeho narodopisneho dźeła. Lud XXX, s. 246. _ recenzja, Niederle L., Rukovet slovańske archeologie. Lud XXX, s. 245-246. _ �1032 103J Adam, recenzja, Melik A., Kozolec na Slovenskem. Lud XXX, s. 247. recenzja, Stranska D., Lidove abyteje hospodiirske. Zvyky pfi seti. Lud XXX, s. 24'6-247. Fischer - - - recenzja. Vurnik S'" Studija o glasbeni folklori na Belokranjskem, Lud XXX. s. 248. - recenzja, Seliszczew M. A., Sławjanskoje nasjeljenije w Albaniji. Lud XIX1X,s, 248-2ł9. - recenzja, Caravaglios C", Voci e Igridi dri venditori in Napoli. Lud XXX, s. 2"1!9. - recenzja, Kuhn W., Die jungen deutschen Sprachinseln in GaliZ'ien. Lud XXX, s. 2'5Il-252. - recenzja, Pess.Jer W., Niedersach_ sische Volkstrachten. Lud XiXX, s. 2:>2. - - recenzja, Pessler W"" KuIturkreis und Kernland Niedersachsen. ihre Bedeutung und Erforschung. Lud XXX, s. 252. recenzja, Sandvik M. O., Forening for norsk Folkekunst. Lud X:X,X, s.253. recenzjąl Czekanowski Jan, Rasy i ludy. Lud XXX, s. 253-254. - recenzja, Falkowski Jan, Narzędzia rolnicze typu ,rylcowego. Lud 'XJxtX, s. 254. recenzja, Koppers W., Die Frage eventueller aIter KuIturbeziehungen zwischen dem siidlłchsten Siidamerika und Siidostaustralien. Lud XXX, s. 254-255. - recenzja, Stampach Fr., Kulturni primitivismus a civilisace. Lud XXX, s. 255. - - - - - - - - - - - recenzja, Geiger Paul, Volkskundliche Bibliographie rur das Jahr 1927. Lud XXXI. s. ł48-149. recenzja, Londzin Józef, Kościoły drewniane na Śląsku Cieszyńskilm Lud XXXI, s. 151. ' recenzja, Wiskowatyj Konstanty, Pogłosy historii polskiej w epoce jugosłowiańskiej. Lud :X1xxr, s, 158-159. recenzja, van Gennep Arnold, Le fo1kloTe du Dauphine (Ilsere). Lud XXXI, s. 159-160. recenzja, Stelmachowska Bożena, "Podkoziołek" w obrzędowośeoi zapustnej Polski Zachodniej. Lud XXXI, s, 16~161. recenzja, Bystroń Jan, Przysłowia polslde. Lud XXXI, s. 161-162. recenzja, Pospisil Franciszek, Etnologicke mateI'i-alie z jihOlZapadu USA. LudXXXr, s. 162. recenzja, Stelmachowska Bożena, Rok obrzędowy na Pomorzu. Lud XXXI, s. 162. recenzja, Bystroń J. St., Pieśni ludowe z Polskiego Śląska. Lud XXXIII, s. 140. recenzja, Chętnik Adam, Spław na Narwi. Lud XXXIII, s, 141. recenzja, Dynowski W., Barwne kufry chłopskie z okolic Wileń,.. szczyzny ·i Polesia. Lud XXX:IrII, s, 141-142. recenzja, Gesemann G., Der montenegrinische Mensch. Lud XXXIII, S. 143. recenzja, Gładysz M., Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku. Lud XXXIV, s. 287. recenzja, Dąbrowski H., Pisanki lubelskie. Lud XXXIV. 287-288. Frankowska Maria, Regionalne murecenzja. Malicki L., zarys kultury materialnej górali śląskich. zea ludoznawcze w Polsce. Lud XXXVI, s. 3:I&---J47. Lud XXXIV, s. 288. - recenzja, Bystroń J. St., Kultura - Problemy atlasu etnograficznego. ludowa, Lud XXXIV., s. 288-283. Lud XXXVI'll. s. 147-205. FrankOWSki Eugeniusz, Zbiory etno- recenzja, Schneewe'iJs E., Grundgraficzne w Polsce. Lud XXI, riss des Volksglaubens und Volks_ s. 4()......J56. brauchs der Serbokroaten. Lud Kronika Polskiego Towa.rzystwó XXXIV, s. 289-290. Etnologicznego. Lud XXI, s. 70- recenzja, Preuss K. Th., Lehrbuch 77. der VOlkerkunde. Lud XXXV, - Wycinanki i ich przeobrażenia. s. 199. Lud XXI:I, s. 182-12'8. - recenz]a', Hal1mjanz Heinrich i - zabieg! magiczne przy pc>życzaniu. R6hr Erich, Atlas der deutschen kupnie i sprzedaży li ludu polVolkskunde zesz. 1-4. Lud skiego, Lud XXIII,S. 50-111. XXXV, s. 203. Sprawozdanie Oddziału poznańFlizak Sebastian, N·otatki etnograskiego P. T. L. Lud XXXVIII, fiezne z okolic Mszany Dolnej. s. 4tH. Lud Xx...XlII. s. 21-27. - Etnografia radziecka. L:.Id XXXIX - Ekspansja podhalańskiej kultury s. i-4i2. ludowej. Lud XXXIV, s. 269- recenzja, Bystroń J. St., Wstęp 2711. do ludoznawstwa polskiego. Lud - Dziadowskie obiady. Lud XXXV, XXV, s. 99-105. s, 513~55. - recenzja, Tilke Max" Osteuropa'- Moda w nadawaniru imion chrzestische Volkstrachten in Schnitt nych u górali pod Gorcami. Lud und Farbe. Lud XXV, s. 106. XXXV, s. 55'-59. recenzja, Bossert H. Th., VolksNekrolog ks. Władysława Makunst in Europa. Lud XXV, giery . Lud XXXVII, s. 534-535. s. 106-108. - Sprawozdanie Oddziału P. T. L. Friinklowa Giza, (Frenklowa G., w Mszanie Dolnej. Lud XXXVIII, Fraenklowa G.), Lilientalowa Re-· s.460. gina. Lud XXVI, s. 119. Franko Iwan, Najnowsze ,prądy w _ Wycinanka żydowska w Polsce. ludoznawstwie. Lud I. s. 4-16. Lud XXV·IU, s. 40-57. - "PsiJakrew" i "psi,a wiara". Lud - Muzea etn~graficzne we WłoI, S. 115-119 . szech. Lud XXXVII, s. 421- 425. _ recenzj.a, Mitteilungen zur jiidi- recenzja, Potkański K., Postrzyschen Volkskunde, t. 29. Wiedeń żyny u Słowian i Germanów. 1926. Wyd. dr M. Grunwald. Lud Kraków 1895. Rozprawy Wydz. histor.-filozof. Akademii Umiej. XXV s. 132-135. LHientalowa Regina, w Krakowie, t. XXXII. Lud IT, - recenzja, Dziecko żydowskie. Kraków 1927. s. 81---83. - �1034 1035 Nakład Akademii Umiej. Prace Komisji etnogr. Nr 3. Lud XXVI, s. 106-109, Friinklowa Giza, recenzja, Bałaban M., zabytki historyczne Zydów w Polsce. Lud XXX, s. 233-237. - recenzja, Kontny Piotr, Oaza srebrnych kw~atów. Lud XXX1, s. 160. - recenzja, Olsvanger I., Rosinkess mit Mandlen. Lud XXXIII, s. 142 -143. - - recenzja, Swieży Janusz, Ubiór i haft krzczonowski. Lud X.XXVl. s, 3li'0. recenzja, Santolj Vittorio, Die Sammlung Barb. italienischer Volks-lieder. Lud X:XXVII, s. 4'02 -405. • Fii.llbier A, B., Piosenki Jabłonowskie: 1. "Lamenta Jackowe", 2. W dzień św. Grzegorza Wielkiego. Lud IX, s. 174--176. G " G. F. R., Materiały ukraińsko-mśkoi etnologii. Lud V'1, s. ~'2-404. - recenzja, Zapysky naukowoho Towarzystwa imeny Szewczenka. Rocznik IX. Lud VI, s. ~Ol-402. J. G., p. Gajek Józef, recenzja, Kalendarzd1a Mazurów. Nakł. ;Instytutu Mazurskiego. Rocz. xvn i XVIII. Lud XXXVIII, s. 339. - recenzja, Reiinfuss Roman, Zagadnienia i potrzeby etnografii na Śląsku Śrcidkowym i Dolnym. Stan i potrzeby nauki polskiej na Dolnym ŚląS'ku. Lud XXXVIII, s. MQ. - recenzja, Znamierowska-Priifferowa M., Ochrona zabytków kultury ludowej. Lud XXXVII.!, s. 340. - recenzja, Rospond Stanisła'w, Stan i potrzeby językoznawstwa polskiego na Śląsku'1 ze szczególnym uwzględnieniem Dolnego Śląska. Lud XXXVIII, s. 342. - recenzja, Skurpski Hieronim, Uwagi ,o byłych muzeach na obszarze województwa olsztyńskiego. Lud XXXVIII, s. 444. O. G., Wyciąg z protokółu z X:X:IV Walnego Zgromadzenia P. T. L. w Torun~u w dniach 11-1'4. VI, 1949 r. Lud XXXIX, s. 52~532. - Konferencj'a etnografów w Krakowie. 17-1'9. II. 1951. Lud XXXIX, s. 624. Gajek Józef, Sprawozdanie z czynności "Koła Naukowego Antr." Stud. U. J. K. za 1928/29 r. Lud XXVII, s. 191. - - Dział 'etnograficzny na Wlsta'wie Regionalnej w Łowiczu 1929 r. Lud XXIX ,s. 182. Wystawa etnograficzna P. W. K. l.929 r. Lud XXIX; s. 184 Ś. p. Profesor Dr Adam Fischer. Lud XXXV!, s. 6-13. Wykaz ważniejszych prac etnograficznych A. F~schera. Lud XXXVI, s. 13-18. Na marginesie programu badań etnograficznych na Ziemiach Odzyskanych. Lud XXXVI,s. 403404. Polski Atlas Etnograficzny. XXX,VI, s. 408--412 .. Lud - C. I. A P. Information. Lud XXXVIII, s. 470. Gajek Józef, Commission Internationale des Arts et Traditions papulaires. Lud XXXViIII, s. 472--478. - W sprawie C. I, A P. oraz wystawy sztuki ludowej w Bernie. Lud XXXVIII, s. 614-622. - Zadania P. T. L. w okresie najblilŻiSzego 6-lecia. Lud XXXIX, s. 606-611. - Sześcioletni plan pracy P. T. L. (szczegółowy). LudXX'KI!X, s. 6.l2 ----624. - recenzja, Wójcik Adam, Strój Pogórzan, Lud XXXVII, s. 37'D--373. - recenzja., Znamierowska-'Priifferowa A M., Ości rybackie. Lud XXXV'!, s. 3Ii'&-374. - recenzja, Pigoń St., Główne problemy Hteratury ludowej. Lud XXXVII, s. 32~3030. - recenzja, Pigoń St., Z Komborni w świat. Lud X,X;XVH,s.3134-335. - recenzja, ZajączkQwski Włodz., PrzysłQwia, powiedzenia i for_ mułki Karaimów trockich. Lud XXXVII, s. 338-340. - recenzja, Mos(l~ński K., Z za,gadnień pochodzenia języka słowiańskiego. Lud XXXVIII, s. 3183'19. - recenzja, Czekanowski J., Polska synteza slawistyczna w perspektywie ilcściowej. Lud XXXVIII, s. 3,19. - recenzja, Czekanowski J., Perspektywy antropologiczne i etnograficzne ·woj. lubelskiego. Lud x,x:XVIII.. s. 320. Ganszyniec Ryszard, Czynnik racjonalny w wierze i w obrzędach. Lud XXI, s. 183-=202. - - - - - - - - O koronach żmijowych. Lud XXI, s. 228--2.~. Pierścień w wierzeniach ludowych starożytnych i średniowiecznych. Lud XJXU, s. 3,3~2. Pas czarowny. Lud XXIII, 1-31. recenzja, Lilientalowa Regina, Kult ciał niebieskich u starciŻytnych Hebrajczyków i szczątki tego kultu u współczesnego ludu żydowskiego. Lud XXI, s. 239. recenzja, Seligmann S.. Ananisapta und Sator. Lud XXI, s. 245. recenzja, Antonios Keramopullos~ Lud XXI, s. 146-147. recenzja, Fischer A, Święto umarłych. Lud XXII, s. 150-153. recenzja, Konopacki L., Misterium wiosny. Lud ;XXII, s. 147. recenzja., Zieliński T., Irezyona. Klechdy attyckie. Lud XXI'I, s. 147-114<8. recenzja, Poplawski M., Bellum Romanum. Lud X,XII, s. 148--150. recenzja, Tuwim Julian, Czary i czarty polskie oraz wypisy czarnoksięskie. Lud XX[!I'I, S. 166-168. recenzja, Kallenblach Joseph, Les surv·ivances traditionnelles du cuIte des ancetres dans la poesie de Mickiewicz. Lud XXIII, s. 175. recenzja, Hannay J. B., Sex Symbolism in Religion. Lud XXIII, s. 175>--177. recenzja, Danzel Th. - W., Die psycholog~S'che Bedeutung magischer Brauche. Lud XXIII, s. 181 -182. recenzja, Danzel Th. - W., Magie und Geheimwissenschaft in ihrer Bedeutung fill' Kultur und Kul- �103? 1036 turgeschichte. 184. Lud XXIII. s. 182- Zofia, Noszenie jednego buta w starożytności. Lud XXXVII, s. 127-14:0. Gargas Zygmunt, Statystyka samobójstw a pojęcie czci u ludów pierwotnych. Lud va s.220-2.21. - Kwestionariusz w sprawie zwyczajów spadkowych ludności włościańskiej. Lud VHI, s. 41:8-42.1 W sprawie badań nad sprawnością ekonomiczną szczepów' ludowych. Lud XI, s. 345-354. recenzja, Bucher Karl, Arbeit und Rhytmus. Lud VI, s. 213-2:15. - recenzja, Zalęski Witołd, Królestwo polskie pod względem statystycznym. Lud VII, s.. 226-227. recenzja, Bujak Franciszek, Maszkienice. wieś powiatu brzeskiego. Stosunki gospodarcze i spo'łeczne Lud VII, s. 3,3,1. - recenzja, Bujak Franciszek, Limanowa, miasteczko powiatowe w zachodniej Galicji, stan społeczny i gospodarczy. Lud VIII, s. 317-318. - recenzja. Koskowski Bronisław, Finlandia. Lud VIII, s. 436. Gavazzi MHovan, Dział etnograficzny Chorwackiego Muzeum Narodowego w zagrzebiu. Lud XXlI, s. 140--141. - Ludoznawstwo w Jugosławii (l939-UW7). Lud XXXVII, s. 426 --438. - recenzja, Moszyński Kazimierz, Kultura ludowa Słowian. tom II. Kultura duchowa. Lud XXXVIII, s. 3J.4-318. Gawelek Franciszek, Zwyczaje świąteczne w Radłowie (z tekstami) Ganszynie~ w pow. brzeskim. Lud XIII, s. 130 -144. - Wesele "staroświeckie" w Radłowie (pow. brzeski). Lu!! XIII, s. 313-{324. Boże Narodzenie w R21dłowie. Lud XIV., s. 131-156. - Dwie legendy w Kalwarii. Lud XIV, s. 3'00. - Przyczynek do czarów. Lud XV, s. 356--357. - W sprawie bibliografii etnografii polskiej. Lud XVI, s. 429. Palma, jajko i śmigus w praktykach wielkanocnych ludu polskiego. Lud XVIl., s. 15~39. recenzja, P.ospiSil Fr., Mecovy ta_ nec na slovanske pilde. Lud XVII, s. 115. 'recenzja, Czarnecki W...Gogolewo. Lud XVII, s. 27'1. Gawelek Józef, Z Jaworza na Śląsku austriackim. Lud XV, s. 6991. Gawroński - - - Franciszek Rawita Szczedrówkl z Tarnawy (Powiat Dobromilski). Uwagi wstępne + 10 pieśni. Lud IV, s. 84-93. Szczedrówki z Michowy. Lud V, s. 6~78. Sobótka w południowej Słowiańszczyźnie i w Grecji. Lud V, s. 17'6-177. Geneza legendy o smoku w związku z istnieniem człowieka czwartorzędowej epoki. Lud XI, s. 243248. recenzja, Andrejew Włodzimierz, Russkije swadiebnyje pieśni abriady. Lud IV, s. 444. recenzja, Bruckner A., Mitologia słowiańska. Lud XXI, s. 162-163. Polemika (Z. Glogel' contra A. Zdziarski). Lud VIm, s. 3316. Go~dstein Henryk. Szewc - krawiec w ustach ludu. Lud IX, s. 186. - recenzja, Ada~berg S., Przyczynki do "Księgi przysłów, przypowieści wyrażeń przysłowiowych polskich". Lud IX, s. 47, 368. Daszyńska-Gotińska Zofia, Badania nad alkoholizmem w zachodniej Galicji. (Odczyt wypowiedziany na pc'Siedzeniu Tow. Ludoznawczego we Lwowie 7 grudnia 1901 roku). Lud VIII, s. 62-7'7, 11312,6. Golqbek Józef, Dziady białoruskie. Lud XXIV, s. 1-40. Golębiewski, Zwyczaj wykupywania panny młodej na weselach. Lud n, s. 264---266. Gonet Szymon, Kilka szczegółów z wierzeń ludu z okolicy Andrychowa. Lud II, s. 62-63, 221228, 331-334. _ Dowcipne pytania i zag.adki. Lud II, s. 2213---<2i31. _ Kilka ,QlJ;yginalnychwyrazów. Lud II, s. 23,1-232. _ O cudownych listach. List z nieba. Lud II, s. 2'3~5. _ Sen Najśw. Panny Maryi (O cudownych listach). Lud II, s. 23'5. _ Odczyniani€ uroków. Lud II, s. OO(}.-3':3'1 . .:.-.Rękawka i skały Twardowskiego G~oger Zygmunt, - w Podgórzu. Lud III, s. 77.' Język polski w wojsku. Lud III s. 78-81. Szczegóły z gwary ludowej. Lud III, s. 138. Szcregóły z wierzeń ludu .• Lud III, s. 140. - _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ Strzygonie. Lud III, s. 154-155. Powstanie grzybów. Lud V, s. 167 -168 Widowiska w czasie świąt Bożego Narodzenia (Sucha, pow. żywiecki) Lud IX, s. 19. Wstępy do listów wiej!skich. Lud IX;, s. 188. Szczegóły z gwary ludowej z oko_ licy Andrychowa. Lud 1'x., s. 287. Herb szewski. Lud IX, s. 293. WY'oor burmistrza. Lud IX, s. 219'3. zagadki ludowe z okolicy Andrychowa. Lud IX, s. 406. Widowiska w czasie świąt- Bożego Nar<adzenta w Suchej, w pow. żyw,ieckirn. Lud X, s. 23. Przedrzeżnianie pacierza. Lud X. s. 220. List pisany przez dziewkę do parobka. Lud x., s. 337. Nazwiska w InwałąZ'ie. Lud XI, s. 69. Wierzenia ludu w okolicy Andrychowa. Lud Xl, s. 194-195. polowanie .Z nagonką. Lud XlV, s. 2\91&-2197. Litania dla młodych panien. Lud XIV, s. 2197. (Rozmaitości) Uwa'gi z powodu "F,iglików" Reja. Lud XIV, s. 302. .~ozmaitości) Wierzenia o gradzie. Lud XIVl s. 302. Rozmaitości ludQznawcze na Suchej (powiat Zywi~c). Lud XlV:. s. 3,68-37'6. Kurski pacierz. Lud XIV, s. 377 -378. Śpiewk.i z okolić Andrych'orw:a. Lud XV, s. 108-136, 22~7, 340--355. _ Wierzenia ludowe ze Suchej. Lud XVI, s. 86. _ �103tl 1039 "l' - Gadki z Inwałdu w okolicy Andrychowa. Lud s. 246-270. Gorzycki Kazimierz J., O antropologii etnicznej (na podstawie "Ludów" Krzywickiego). Lud I, s. 225-244. -,....Przyczynek do kwestii "lewiratu" na ziemiach polskich. Lud II, s. 277-27'8. - recenzja, Strzelecki Adolf, Ludoznawstwo i Zibieranie materiałów ludoznawczych. Odbitka ze "Szko_ ły" Lwów 1895. Lud II, s. 175177. recenzj,a, Licki B. A., Narodowość współczesna. Petersburg 189:6.Lud n" s. 367~373. recenzja, Konopnicka Maria, Nasz lud. Z odczytu M. K. w lwowskiej saLi ratuszowej dn. 27. XI. 1896. Lud III, s. 81--83. - recenzja, Małecki Antoni, Lechici w świetle historycznej krytyki. Lwów 1897. Lud III, s. 83-84. - recenzja, Hempel Antoni, Polacy w Brazylii. Lwów1894. Wyd. "Kurier Lwowski". Lud III, s. 175176. - recenzja, Longchamps z Dybowsk.ich Wanda, Pierwsze polskie usiłowania kolonizacyjne w Stanach Zjedn. Lwów 1895. Na.kł. ,,Przegląd Wszechpolski". Lud Ill, s. 17'5-17'6. - recenzja, Czerkawski Włodzimierz, Wielkie gospoda-rstwa, ich istota i znaczenie K~aków 1897. Rozprawy Ak. Umiej. Wydz. hist.filozof. Ogólnego zbioru t. XXXIV. Lud lU) s. 2'713'-2.80. - recenzja, Mroczko Fr.,Śniatyńszczyzna. Lwów 1897. Odbitka z Przewodnika Nauk. i Liter. Lud III, s. 375. - recenzja, Krzywicki Ludwik. Kurs systematyczny antropologii. 1. Rasy fizyczne. WarS'zawa 1897. Druk. K. Kowalewskiego. Lud IV, s. 60-7'9. - recenzja, Daszyńska Zofia, Zarys • ekonomii społecznej. Lwów 1898. Nakł. Księgarni Polskiej. Lud IV, s. 231-235. - recenzja, Potkański Karol, Kraków przed Piastami. Kraków 1,897. Rozprawy Wydz. hi,st.-filozof. t. XXXV. Nakł. Ak. Umiej. Lud IV, s. 336-338. - recenzja, Sarna Władysław, Opis pow. krościeńskiego pod względem geograficzno - historrycznym. Przemyśl 1898. Lud V, s. 85-88. - recenzj:a, Krzywick.i Ludwik, Historya rozwoju społecznego. (historia kultury). Lud VI, s. 1981199. Gotkiewicz Marian, recenzja. G6rn,a Orawa w pracach słowackiego etnografa. (na ma,rgines'ie II tomu Slovenskej vlastiJvedy. Slov._ Akad. Ved. a Umeni w Bratyslavie 1943 r.,. Lud XXXIX, s. 427 -435. Gottfried Kazimierz, Muzeum w Jarosławiu. Lud XXXIX, s. 447448. Goyski Marian. Dziecko urodzone w wilię Bożego Narodzenia. Lud X,IV, s. 302. - Odpowiedzi na pytania. Lud XIV, s. 396. - Rozmaitości. Lud XI'V, s. 400. Grochowska Helena, Podania, wierzenia i zwyczaje we wsi Tro- ściańcu. w pow. Śniatyńskim. Lud IX, s. 381. - Srul Rabi Bal-Szim. Lud X, s. 50. Grochowski Mieczysław, Przyczynek do znajomości wyro!bów garncarskich krajowych. Lud IX, s. 185. - O naśladowaniu śpiewu słowika. Lud IX, s. 289. Gumplowicz Maksymilian, Polacy na Węgrzech I. II. Lud VI, s.277-200. - Polacy na WęgiI'zech" Studium etnograficzno - statystyczno - historyczne. Lud VII, s. 74-78, 192-204. Gusfawicz BronisŁaw, O ludzie Pod_ duklańskim w -ogólności, Iwon'iczanach w szczególności, Lud VI~ s. 36----00,126---'167,245-25'7, 340-350. Lud VII, s. 43-54 (część wtóra). Lud VII, s. 128146, 241-256. - Rozmaitości. Kwestyon:aryusz w sprawie ludowych nazw miejscowych w powiecie chrzan,owskim. Lud VI, s. 200-'297. - Prima ApriHs. Lud VI, s. 297299. - Zabobony myśliwskie. Lud VI." s. 262-285. - Gregoryanki czyli gregoły. Lud vn s. 3M-025. - Lis mikita w ,bajce i wierzeniu ludowem wschodn'ieh Azjatów. :(Odezyt miany na posiedzeniu naukowem. Chrzanowskiego OddZWu Towarzystwa ~udoznawczego w Krzeszorwicach dn. 214. :LII.1900 tudzież na Walnem Zgromadzeniu Oddz. Tow. Ludozn. w Wieliczce dnia 11. IV. 1900 r.). Lud VIII s. 5--21. - Kilka szczegółów ludoznawczych z powiatu bobreckiego. Lud VIII, s. 265--274, 363----3'92. - O korzeniach czarodziejskich w lecznictwie ludowem u nas a indziej. Lud X, s. 258. - O góralach podblabiogórskich. Wra'Żenia i swstrz€Żenia ludoznawcze. Lud .x,rr, s. 3---34. - O zwyczajach świętomarcińskich. Lud XV, s. 217\5-2189. - Z życia Seklerów. Lud XV, s. 30i2-319. - Gniotek. Lud XV, s. 358-360. - O zwyczajach święt8marcińskich. Lud XVI, s. 1~li6. - Z życia Seklerów. Lud XVI, s. 13-3-15~. - KwestionariU'sz ginekologiczny. Lud XVI, s. 209-212:. Gross Feliks, Bronisław Malinowski Lud XXXVIII, s. 277~288. Grossowa - Baidoff P." Norweskie Muzeum 00 wolnym powietrzu w Bygd6. Lud XXXV, s. 168-l 'Ill. Strzetelska-Grynbergowa Zofia, Przypowiastka w swej wędrówce. Lud II, s. 22---30. _ Melodie niektórych ,pieśni ludodOlwych (Usta moi rużowiji, jak wy sia tułyły). Lud III, s. 134. - Polski brat. Lud V, s. 134-136. - Podanie o Uryczu i Korczynie., Lud V, s. 311---3'm. - Jeszcze jedna zwrotka do pieśni ruskiej "ZaŻtiryw sia czołowik". Lud VI, s. 397. Grzebieniak Władysław, Chaty włościańskie okolic Duibiecka w pow~ przemyskim. Lud XVI ,s. 364370. �1040 . 1041 H potrzebie etno-socjololgicznych nad .Halban Leon, O badań religij- nością. Lud XXXVI, s. 135-162. - Statut Komisji Międzynarodowej dla Spraw Sztuki Ludowej i Folkloru. Lud XlXXVIII, s. 610. .-:- Znaczenie zwyczajów prawnych i ich badanie. Lud XXXIX, 8. 14&-180. - Sprawozdanie z działalności P. T. L. za rok 19418.Lud XXXIX. s. 500-5219. - recenzja, Annali Lateranensi Publicazione del Pontifizio Museo Missionario Etnologico, tom XI. - Lud XXJXVIII, S. ~7. recenzja, M-arinus Atbertr Le milieu social. Lud XXXVIII, s. 374. recenzja.l Maringer Johannes, Menschenopfer im Bestatungs- brauch Aiteeuropas. Lud XX/XVII, s. 3'00-402. Haltsonen Sulo, O jednym z fińkich znaków ma,gicznych. Lud X:x,xVI, s. 313'---~H5. - Przegląd badań ludozna wczych w Finlandii po r. 1.939. Lud 'XlxrxVII, s. 4(ł&---44i3. - V. J. Mansikka. Lud XX:XVIII, s. 665. Klemens, recenzja, Klinger Witold, Ambrozya i Styks a woda żywa i ma'rtwą.. Studium mitoo1.-porówn. Lud XIU, s. 163164. Hammer Harasymczu.k bor Roman, Wilhelm, huculskich. Władz. Etnografia i Ta- połonin Lud 'XXXV, s. 76. I Malowanki ludowe w powiślu Dąbrowskim. Lud XIII, s. 113-121. Hn;atiuk Włodzimierz, Poszukiwania I. pług. Lud I, s. 1413. - Podanie o skale. Lud II, s.53--{)5. - Czy je prauda na świti? Lud II, s. 64. - FrycówKa. Lud IIiI; s. 70-701. - Pieśni rekruckie. (Waryant 1, 2 Szczisływa jim taj doroha). Lud III, s. 74-75. Horna Rys:zJa.rd,C.S.R., FOI1klorejuridiqu.e. Spolszczy): dr Jerzy Pogonowski. Lud XXXIX, s. 133147. Hradecka Stanisława, Przyczynki :io wierzeń ludu w Wier7Jbanowej, pow. Wieliczka. Lud IX, Hickel Władysław, s. 64. Legenda o budowie kościoła w Gdowie. Lud x., s. 94. -zagadki z Wierzbanowej, Lud 'X,I, s. 73. Talko-Hryncewicz J., recenzja, Zupanić A. Chrwaty. Lud XXI, s. 243. - recenzja, Baur-'F.ischer-Lenz. Grundriss der menschlichen Erb_ lichkeitslehre u. Rassenhygiene. Lud XXI, s. 243-245. - recenzja, Maciesza A., Puszcza-o nie przasnyscy. Lud XXII, s. 142 - -144. recenzja, Zupanić N., Bela Srbija. Lud XXII, s. 144-145. Hupka Stanisław, Z bada'ń nadrozwojem ludo:wego budownictwa drzewnego. Lud XVIII, s. 1-13. - Fr., recenzja, Kelemina J., Bajke in pripovedke slovenkega ljudstva. Lud XXX, s. 212-213. Iwaszków Michał, Ślady pobytu południowych Słowian na północ od Dniestru. Lud XXV'I s. 94--96. - recenzja, Sosenko Ksenofont. Pro mistiku hiajiłok. Lud XXV. s. 1-16-117. - recenzja, Slavia - Czasopis pro slovanskou filologii Red O. HuI!esić - - jer i M. Murko. Rocznik I, Praha 1922-23. Zeszyt 1-4. Lud XXV, s. 120---'123. recenzja, Zeitschrift fUr slavische Philologie. T. I-In, z. 1-2. Lud XXV" s. 123~126. recenzja, Sosenko Ksenofont. Prazereło ukrajińskoho religijnoho svitohladu. Lud XXVI, s. 113. J Kalenda'rz staropolski. Lud XlIII, s. 25,5-257. Ja(nik) M., Z przysłów flisackich. Lud XIIIl s. 258. Jakóbiec Jan, Dyabel w pojęciu ludowem. Lud V, s. 365-367. - Przyczynki do rozmowy z głuchym. Lud VII, s. 91~2. - Przyczynek do oznaczania granicy La chów. Lud VII, s. 2156-272. - Przyczynek do "mętowania". Lud VII, s. 3~~23. - Przyczynek do "Prima -aprilis". Lud VUI, s. 83-.84. Janasz Ignacy, Motyw Rejowski w opowiadaniach ludowych. Lud XXVII, s. 107. Janiewicz Orest, Mistrz Twardowski. Lud XVII, s. 100. Janik Michal, Flisacy. Lud X, s. 4. - Ludność polska w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej. Lud XI, s. 2<419-269. - Zbytek w pismach Mikołaja Reja. Lud XIV, s. 7-18. - Z dziejów miasteczka polskiego w wieku XVIII. Lud XIV, s. 286 -290. J(anik) 66 Lud - M., Tom XL - Menonici w Galicji. s. 224-.......22J8. Lud XV, Cech rotmański i sternicki w Ulanowię. Lud XXXII, s. 66-77. - recenzja, Poliwka Jerzy. Eine aite Schulanekdote und ahnliche Volksgeschichten. Zeitschrift fUr osterreichische Volkskunde 1905. Lud XII, s. 87-91. - recenzja, Kruszka W., His,toria Polska w Ameryce. Lud XU, s. 187-1'9:2. - recenzja, Diterich Karl. Aus neugriechischen Sagen. Lud XII, s. 336. - recenzja, Polek J'ł Die Armenier in Bukowina. Lud xI:I, s. 336-337. - recenzja, HnatiukWlodymyr, Kołomyjki. Lud XU, s. 34tl-344. _ recenzja, Nehring Wł., Die russische Volksepik. Lud XII, s. 340; - recenzja, Kaindl F. R, Neuere Afibeiten 'zur Volkerkunde. VOlkerbeschreibung und Volkskunde von Galizien. Russisch-Polen und der Ukraine. Lud XIII, s. 58. - recenzja, Kantor Józef, Czarny Dunajec. Lud XIII, s. 1M. �1042 1043 - recenzja, Ułaszyn K., Jakub Ciszyński, poeta łużycki. Lud XIII, s. 166--167. - recenzja, Łoziński Władysław, Życie polskie w dawnych wiekach. (XVI-XVIII w.). Lud XIII, s. 345. - recenzja, KencholSuyematsu, The ethics of Japan. Lud XV, s. 146 -149. Jankowski Władysław, Pierwiastek ludowy w poezji F. D. Kniaźnina. Lud VIII, s. 127-141. Janowski Al., Z poezji przedmiejskiej. Lud VIII, s. 421-423. Janów Jan, Żródła niektórych baśni ludowych w Polsce i na Rusi. Lud XXVII, s. 1-~. - Kaznodzieja z capią ,brodą. Lud XXVIl.\ s. 1.24--127. - "SaJbarowa bajka" H. Sienkiewicza. Legendy o dziwnych sądach bożych. LudX:X,X, s. 76-144. pów i sobrania XVII, s. 167. Lud Aleksander, Szopka w Dąbrówkach, pow. Łańcut. Lud XiXXI ,s. 53-65. Jaworski Zygmunt, Pasterstwo w Jaworczak Tatrach polskich. s. 36--48. Lud VIII, Julian, Polski Zibi6r swahelskich ludowych powieści. Lud VII, s. 221. Kumać po lembersku. Przyczynek do słownika lwowskiej gwary złodziejskiej. Lud VII, s. 276 -281. Jaworskij - Edward, Andrzeja Kucharskiego ,relacja z naukowej podróźy po SłowacH (Spiżu) 182.8roku. Lud n.l s. 1-5. Jodkowski Józef, O czarowniku Zna_ ku na inkwizycji w Grodnie w 16911roku i o ziołach czarodziejskich. Lud XXX, s. 202---211. Jelinek - Exemplum o czarcLe wiodącym do:z;brodni przez opilstwo. Lud XXXI, s. 12-23. - recenzja, Iwaszków M., Gwara małoruska Moszkowic i Siwki naddniestrzańskiej. Lud XXV, s. 117-120. Janusz Bohdan, Typy etniczne i kulturalne w prehistoryi Galicji - drewnostej. Stanisław, Święty Marynus. Kościelno-ludowe podanie o dziewicy-zakonniku. Lud XXXI, s.47-52. Jodłowski Józef z nad Wiszenki, II'zenia ludowe Niektóre wie- w Rudkach. Lud V, s. 34'~57. - Uroki Lud VI, s. 198. Jurkowski Wsch. Lud XVII" s. 57-94. recenzja, Samokwasow D., Opisanie archeologiczeskich rasko- B., Gdzie diabeł nie może, tam babę pośle. Lud XV, s.357 -358. K K. E., Gwiazdy i grzyby w podaniach ludu. Szkic etnologiczny. Lud I, s. 168--178, 197-207. Krótki opis Tatr. (Zwyczaje mieszkańców). Lud III, S. 228-232. K(lein) F(ranciszek), K. J., recenzja, Journal de la Societe finno-ougrienne. XLII. Lud XXXI, s. 157-158. K. K. + Kazimierz Sochaniewicz. Lud XXIX, s. 181. - + Rajmund Fryderyk Kaindl. Lud XXIX, s. 182. - + Karol von Amira. Lud XXIX, s. 182. K. W., Przepowiednia pogody. Lud :f{HI, s. 161. Kabat Wł., Muzeum w Zamościu. Lud XXiXIX, s. 448. Kaczmarczyk Kazimierz, Proces o "czalrostwo" w r. 1688 i 1689. Lud VII, s. 301-322. - Przyczynki do wiary w czary. Lud XIII, s. 3'31J.--332. - Dwie baśnie na tle lenorowem z Mikluszowic powiat Bochnia. Lud XIV, s. 181. - Wesele w Przy'borawie parafii szczepanowskiej. Lud XIV, s. 253 -2e2. Kagarow Eugen., recenzja, Festschrift fUr S. F. Oldenburg. S. F. Ol'denburgu k pjatidesiatiletiju nauczno-obszczestvennoj dejatelnosti 1882,.......193,2. Sbornik statej. Lud XiXiXU\ s. 178. - recenzja, Zelenin K. D., Imusz- . czestvennye zaprety kak pereżitki pervobytnogo komunizma. Lud X,XXII, s. 180. - recenzja, Zelenin D. K., Totemiczeskij kult derev'ev u russkich i belorussov. Lud XX:XII, s. 181. - recenzja) Bykowski S. N., K vopro'Su o totemisme. Lud XXXII, s. 181. - recenzja, Aleksiejew M. P., Sibir w izvestjach zapadnoje jevropej66' skich puteszestviennikow i pisatielej, Lud XXXIII. s. 137-138. Kaind~ Rajmund Fryderyk, Pastersterstwo i wierzenia pasterskie u Hucułów. Lud II, s. 201-210. - "Perepiczka" jako środek przy zamawianiu gradu. Lud VII. s. 2.21. Kalina Antoni, Wiadomości z dziedziny ludoznawstwa. Lud I, s. 27-28. - Poszukiwania. I. Pług. II Niecenie ognia za pomocą krzesania lub tarcia. Lud I, s. 28-29. - Poszukiwania. IV. Wybór imienia. Lud I, s. 57. - Brogram sekcji językowej. Lud I, s. 58-61. - - - - - O ludach aryjskich i o pierwo'tnej ich ojczyźnie. Lud I, s. 97115. Z puszczy kurpiowskiej (Pieśni weselne ze wsi Obierwi" paraf. Ostrołęcka iz okolicy Myszyńca). Lud III, s. 64--69. Polemika. Lud IV, s. 3'4!7-3'53. Pierwsze pięciolecie. Lud VI, s.1-7. Ludoznawstwo na III zjeździe historyków polskich w Krakowie. Lud VI, s. 37.2--.385. Ś. p. Jan Karłowicz. Lud IX, s. 312. recenzja, Zeitschrift fUr osterreichische Volkskunde (1895 1 zeszyt). Wiedeń 1895. Lud I, s. 24-25. recenzj.a, Mitteilungen der Schle_ sischen Gesellschaft fUr VoIkskunde (1894/95 - 1 zeszyt). Wrocław 1895. Lud I, s. 25--26. �t044 recenzja, Pamiętnik Towarzystwa Tatrzańskiego (1894. Tom XV). Kraków 1894. Lud I, s.52-53. recenzja, Zeitschrift des Vereins rur Volkskunde. Berlin 1895. Lud l, s. 53-56. recenzja, Winternitz M., Da's altindische Hochzeitsrituell. Wiedeń 1800. Lud I, s. 93-96, t:H13'5. recenzja, Koehler K., Przyczynek do kwestyi wyrytych stóp na ka_ mieniach. Poznań 1895. Rocznik T-wa Przyjaciół Nauk Poznań. t. XIXI. Lud I, s. 2118-219. recenzja, Erzepki B., BI"óbkigwary mazowieckiej z końca XVII i początku XVIII wieku. Poznań 1895. Rocznik T-wa Przyjaciół :t,auk Pozn. t. XXI. Lud I, s. 264 -266. recenzja, Blatt G., Kleine Beitrage zur slavischen Lautlehre. W sprawozdaniu c. k. gimnazjum w Brodach za rok 1895. Lud II. s. 74-715. recenzja, Radzikowski Eliasz, Tatry Bielskie. Kraków 1894. Pamiętnik T-wa Tatrzańskiego, t. XlV--XV. Lud II, s. 84--85. recenzja, Bruckner Aleksander, Kazania średniowieczne. Kraków 1895. Rozprawy Ak. Um. seria U, t. rx. Lud II, s. 8,5-88 recenzja, Dżaźdźyński Stanislaus, Die slavischen Ortsnamen Schlesiens. W sprawozdaniu Król. Katal. gimnazjum w Głupczycach za rok 1895/6. Lud II, s. 173-175. recenzja, Satke Władysław, Powiat tarnopolski pod względem geograficzno-statystycznym. Tar- 1045 KaLi~a Antoni, - - - - - - - - nOipOl 1895. III Rocznik kółka naukowego tarnopolskiego. Lud II, s. 280-282. recenzja, Sański Wiktor." Z przeszłości Szląska. Wydawnictwo "Kat lik" i górnośląsk. T-wa literackiego 1'895. Lud II, s. 2813284. recenzja, zawmński Roman, Przyczynek do etnografii górali polskich na Węgrzech. Kraków 1896. T. I, Dz. II Materiałów antrO'pOl.-archeol. i etnograf. Ak. Umiej. Lud H, s. 284-285. recenzja, Erzepki B., Masovita. Poznań 1896. Rocznik T-wa Przyjaciół Nauk Poznańskiego, tom Lud III, s. 94-85. recenzja, Niederle Lubol', O puvodu Slovanu. Praga 1896. Lud III, s. 179--184. recenzja, Koehler K., Osady z epoki kamienIa w W. X. Poznańskim. Kraków 1896. Nr 4 (2'Jb. ogólno 30) "Wiadomości Numizm.Archeologicznych". Lud III, s. 187'-188.' recenzja, MagierOIWskiL., Trwanie życia w JaĆmierzu. Kraków 1897. T. II Materiałówantropol., archeol. i etnograf. Ak. Umiej. w Krakowie. Lud III, s. 188. recenzja, Udziela Seweryn, Tyniec pod względem topograflczno-etnograficznym. Wieliczka 1897. Lud IV, s. 100--101. recenzja, Zych Franciszek, Zelman Wolfowicz. Lud V, s. 275-276. recenzja, Baudouin de Courtenay Jan, Wskazówki dla Zapisujących materiały gwarowe na obszarze językowym polskim. Lud VIII, s. 77~3. xxn. - - - - - Antoni, recenzja, Materiały antropologiczno-archeologiczne i etnogra~iczne. Lud IX, s. 300-302. recenzja, Materiały i prace komisyj językowej Akad. Umiej. Lud IX, s. 302. - recenzja, Zmigrodzki M., Przegląd archeologii do historii pierwotnej religii. Lud IX, s. 420. Kalinowicz Władysław, Nocna warta w Samborze. Lud XJXV, s. 97. K<tLityński M., recenzja, Schneider Stanisław. Badania nad źródłami twórczości Słowackiego w ostatnim okresie życia. Lud XVII. S. lOB. recenzja, Man. vol. XI Nr 1. Lud XVII, s. 111. KaUas Aniela, Garść zapisków z Bolestraszyc. Lud Xl, S. 411. Kamińskyj W., recenzja, Fischer Adam, Lud polski. Lud XXVI, s. 104. Kapral, Wojskowa uroczystość zmieniania stówki. Lud X:IY.,s. 178180. Kaputciński M., Piosnki ludowe z pO'W'iJatukrakowskiego. Lud II, s. 85'-74, 340-361. - Pałac podwodny, baśń z Łagiewnik przy-Podgórzu. Lud II, S. 361 -363. - O Michasiu głuptasiu. Lud II, s. 363~3fi4. - Pieśni dziadowskie o św. Helenie. Lud III; s. 161-162. - Pieśń o pustelniku z ptaszkiem. Lud III, s. 162--'1,63. - Niektóre imiona chrzestne. Lud III, s. 1m3-164. - Niektóre nazwy mleJ'scowe, nazwy miejscowe zagraniczne. Lud III, s. 164--165. Kalina - Słowniczek języka dziecinnego. Lud III, S. 16~16B. - Słowniczek gwary ludu krakowskiego (z okolicy Czernichowa). Lud V, s. 63-----64. Kaczmarczyk Kazimierz. Legendy o wieczności, Lud XIV, s. 291-294. - Ze starych aktów. Lud XVI, s. 45-53. Kaczmarczyk Zdzislaw, Przyczynek do gospodarki rolnej XVIII wieku w "Państwie Łodygowi<:kiem". Lud XXiXII, s. 78-81. Karłowicz Jan, Deska grobowa. Lud I, s. 16---19. - Gregorjanki. Lud U" s. 196--201. - Mycie nóg. Lud X, s. 369. Karwowski Stanisław, O zniemczeniu Szląska. Lud II, s. 1015-125. - .Nazwa i ludność miasta Koźla na Szląsku. Lud II, s. 193--195. - Choroby i medycy na Szląsku w XV!'! wieku. Lud II,- s. 289-292. Kasperowicz H., F·oilklorystyka w Rosji. Lud IV., s. 339~40. Biełorusskoje Polesie. Lud IV. s. 340-341. recenzja, Kautsky K., Entstehung der Ehe und der Familie. Lud IV., s. 44!9. recenzja, Simmel G., Zur Sociologie del' ReHgilon. Neue Deutsche Rundschau 1898 Nr 2. Lud IV, S. 449-450. - recenzja, Kovalevsky M., Tableau des origiJnes et de l'evolution de la familie et de la propriete. Lud Y. s. 82.-84. Keur Dorota L., Stan obecny archeologii północno-amerykańskiej. 'Lud XXXVIII, s. 622-635. Kietlicz M., Szczooraki w Krotoszynie. Lud III, S. 160--161. �1047' 1046 - Mętowanie. Lud V, s. 82. Przyczynek do terminologii garn_ carskiej Lud V, s. 166----167. - Lecznictwo ludowe. Lud Vln. 5.57-58. - List niebieski. Lud IX, s. 170. Kipa Emil. Nieznana piosnka flisacka z XVII weku. Lud XI, s. 30&-307. - recenzja, Maciszewski Maurycy, Brzeżany w czasach Rzeczypospolitej Polskiej. Lud XVII, s. 115. Klawe Janina, Teoria animistyczna w etnologii. Lud XIXII.. s. 13--.25. Kleiner Juliusz, Ślady animizmu w porównaniach ludowych. Lud XIV, s. 202-204. Klimaszewska J., Sprawozdanie z działalności Seminarium Etnologii i Etnografii Słowian Uniw. Jag. w Krakowie od 1925-1935 oraz od 1945-1947. Lud XXXVII, s. 443-44'8. Klimek St., recenzja, Matiegha J ... Lebky a hosti ze staroprazskych hi'bitowu. Lud XIXIV, s. 180-188. - recenzja, Birket-Bmith K., Ueber die Herkunft der Eskimos und ihre Stellung in der Zirkumpolaren Kulturentwieklung. Lud :x,Xl:X, s. 135. - recenzja, Gunther R F. H., Rassenkunde des deutschen Volkes. Lud XXIX, s. 138. - 'l'ecenzja, Gunther R F. H., Rassenkunde des judischen Volkes. Lud XIX;I'X,s. 145. - recenzja, Gunther R F. H., Rassenkunde Europa·s. Lud XXIX. s. Uł2. - recenzja, Koppers Wilhelm, Der Hund in der MythoIogie der Zi.r- kumpazifischen Volker. Lud XXXI, s. 153-1'54Klinger Witold, Do wpływów starożytności na folklor. I-III, 20. Lud XV, s. 1'88-199. - Do legendy o pochodzeniu kobiety. Lud XXI, s. 209. Koch Aleksander, Poświęcanie pól. (Ze zwyczajów Wielkanocnych). Lud IV, s. 184-185. - Święcenie wieńców zbożowych. Lud IV, s. 443 Koczwara Jan, Wierzenia ludQwe w Małych Kończycach koło Zębrzydowic na Śląsku. Lud XVII, s. 6(}-7:1. - Kilka wyrażeń ludowych z Małych Kończyc koło Zebrzydowic. Lud XVIII, s. 217. Koehler K., Czy prawda, ż·e srebrniki małe, w ziemi znajdywane, . są główkami św. Jana Chrzciciela? (Chmielowski Benedykt X. "Nowe Ateny", s. 47). Lud IV, 5.325. Kolbuszowski E., RoślilIly w wierzeniach ludu. Bez. Lud I, s. 119--'12(3- Grzyby w wierzeniach ludu. Lud II, s. 18-Z2. - Materiały do medycyny i wierzeń ludowych. Lud II, s. 157160. - Z wierzeń ludowych. Lud II. s. 160-163. Kołodziejczyk Edmund. Zwyczaje, obrządki, zagadki i pleśni ludu kaliskiego w okolicach Wielunia. Lud XV, s. 91----.107. - Z Andrychowa. Lud XVI, s. 79. - Podanie o księdzu, którego dyabeł do Rzymu zaniósł. Lud XVI, s. 100. Karol, Czary w postępowaniu sądowym. Lud XXV, s. 7-18. Czy tortury są dalszym ciągiem sądów Bożych? Lud XiXV, 5.96-97. Cza:ry i gusła przed sądami kościelnymi w Polsce w XV i pierwszej połowie XVI w. Lud XJXVI, s. 1-25. Łysa Góra. Lud X;XVII ,s. 57-74. Beczka czarownic. Lud XXVII, s. 110. Wypraszanie od kary śmierci. Lud XXVII, s. 111. "Snochactwo" we Włoszech północnych IX wieku. Lud XXVIII, s. 113~122. O pochodzeniu zwyczaju tzw. "oślego pog·rzebu". Lud XXXI, s. 44--4'7. recenzja, Nepelet t. I-m, (Az "Ethnographia" harmadik folyama) A Magyar Neprajzi Tarsasag KJ6zlonye liII/XXXIV! XXXVI Evf. 1-6 Filzet. Lud XXIII, s. 168-169. recenzja, Barwińskl B., Wypraszanie od kary śmierci w dawnem prawie polskiem w XVIXIX w. Lud XXIV~ s. 174-178. lI'ecenzja, Solymossy sandor. A Javaria - mese es a midasmonda. Lud XXIV, s. 178-179. recenzja, Prohrammy do z,byranni a materjałiw zwyczajewoho prawa. Lud XXV, s. 113-1,14. recenzja, KiinsS'berg von Eb€'!'hard, RechtSbrauch und Kinderspiel. Lud XXV" s. 114-115. recenzja, Keller Albrecht, Der Scharfrichter in der deutschen Kulturgeschi~hte. Lud XXV, s. 115-116. Koranyi - - - - - _ _ _ _ _ - - _ - _ _ - _ - recenzja, von Schwerin Claudius Frh., Die Formen der Haussuchung in indogermanischen Rechten. Lud XXV, s. 116. recenzja, Etnographia. Nepelet, a magyar neprajzi tarsasag folyokata es a magyar nemzeti muzeum neprajzi taranak ertesitoje. XXXVII evfolyam, 2 szam. Lud XXV, s. 131-132. 'recenzja, Fehr Hans, Gottes:' urteil und Folter. Lud XXVI, s. 99. recenzja, Biegeleisen Henryk, Matka i dziecko w obrzędach, wierzeniach i zwyczajach ludu polskiego. L'.ld XXVI, s. 102. recenzja, Weiser, Blocksberg. Lud XXVII s,. 142. recenzja, Tymieniecki Kazimierz Społeczeństwo Słowian Lechickich. Lud :,{XVII, s. 143. recenzja, Kilnssberg von Eberhard, Deutsche Bauernweistumer. Lud XXVII, s. 144. recenzja, Kiinssberg von Eberhaird~ Rechtssprachgeographie. Lud XXVII, s. 145. recenzja, Bruck Eberhard Friedrich, Totenteil und Seelgeriit im griecMgchen Recht. Lud XXVIII, s. 98-9. recenzja, Boudriot Wilhelm, Die altgermanische ReHgion in der amtlichen Literatur des Abendlandes vom 5. bis 11. Jahrhundert. Lud XXVIII, s. 99-101. recenzja, His R, Der Totenglaube in der Geschichte des germanischen Strafrechts (Schriften der Gesellschaft zur Forderung der WestfaliSchen WilhelmsUniversitiit zu MUnster, Heft 9). �I' ,~ I, f-r·; i 104H Lud XXVIII, s. 250-254. recenzja, Jobbe-Duva1 E., Les idees primitives dans la Bretagne contemporaine. Lud XXIX, s. 14-9. recenzja, Carusi E., Folkloristica giuridica e storia deI diritto. Lud XXIX! s. 151. - recenzja, Mogk E" Der Drsprung der mittelalterlichen Siihnenkreuze, Lud XXIX, s. 169. - recenzja, Hardung S., Die Vorladung vor Gottes Gericht. Lud XXXIV, s. 281-283. Kosiba Wawrzyniec, W,Y'bór Ojca św. Lud X, s. 219. Kosiński Władysław, Szewc-kJrawiec w ustach ludu. Lud IX, s. 5-9. - Zycie i pisma Jana Karlowicza. Lud X, s. 461. - Legenda o Matce Boskiej. Lud XI, s. 1m-1OO. - Przymówki i przezwiska rymowane do imion, Lud XlII, s. 2430245. - Nazwiska i przydomki mieszkańców Skawiny. Lud XIV, s. 1601,64. - Legendy Chrystusowe. Lud XIV, s. 1'64--0168. -' Jajko w trumnie. Lud XV, s. 356. - Bocian. Lud XV, s. 357. - Nazwiska mieszka,ń·ców Poronina. Lud XVI, s. 92. - Widowiska świąteczne w Makowie, Kalwaryi i Zebrzydowicach. Lud XVI, s. 304. 3,74. - recenzja, Tygodnik Ilustrowany, Warszawa 1-904r. Lud XI, s. 104, 205, 329. 1049 - recenzja, Nasze kłosy, Warszawa 1904 r. Lud X, s, 210. Koskowski Bronisław, O mieszkańcach i 'żywieniu się Żydów małomiasteczkowych w Królestwie Polskim. Lud III, s. 314-329. Kostrzewski Józef, Przyczynek do dawności niektórych wytworów polskiej kultury ludowej. Lu1 XXXVI, s. 280-288. Kotula lFranciszek, Muzeum miasta Rzeszowa. Lud XX1XVU, s. 418419. - Muzeum w Rzeszowie. Lud XXXIX, s. 44&--447. Kotowski Floryan, O ludności mieszkającej po prawym brzegu Wisły w ziemi krakowskiej. Lud VIII, s. 160-161. Kowalska A., recenzja, Gilltn John, Moche a Peruvtan Coastal Community. Lud XXXVIII. 5. 407. Kowalski A.,Powiaiowe muzeum regionalne Ziemi Międzyrzeckiej w Międzyrzeczu. Lud XXXVII, s. 416-417. Kownacki M., Chleb, Lud X, s. 95. - Łąka "Swińska krzywda" Lud X, s. 4511. Kozlowski Leon, Prablem etniczny w prehistorii. Lud XXI .. s. 17-28. - prof. Erazm Majewski, nek'rolog. Lud XXI, s. 256-266. - Stosunek zlodowaceń do wędrówek kultur paleoHtycznych i rozwoju cyklów kultufOlWych w paleolicie Europy. Lud X,XII, s. -m---a{). - W od,powiedzi p. L. Sawickiemu. Lud XXII, s. 167-168. List otwarty do Dr Zygmunta Zakrzewskiego. Lud XXIV, s. 75-80, Leon, Preblemat rozwoju formy w prehistorii. Lud XXIV, s. 149-164. _ N,iektóre zagadnienia polskiego neolitu. Lud XXV, s. I-XVIII. - Metoda kartograficzna w prehistorii, Lud XXVI, s. 26-45. - recenzja, Wiadomości Archeologiczne VI 1921. Lud XXI, s. 61- recenzja, Wiadomości Archeologiczne. Lud XXI, s. 248-255; XX 153-157. - recenzja. Sawicki LudwiJk, Jaskinia Nietoperzowa pod wsią Jerzmanowice. Lud XXVI, s. 111. Kohler Klemens, O belemnitach. Lud II, s, 39. Krajewska Janina, Sprawozdanie z Miejskiego Muzeum Etnogr. w Łodzi. Lud XXXVI, s. 396. - Sprawozdanie z dz·iałalności Muzeum Etnogr. w Łodzi.' Lud XXXIX, s. 4'48-455. Krawczyk Stanislaw, Dziergieniec. Lud XXXIII, s. 135-13,6. Krćek Franciszek, Pisanki w Galicyi, Zestawienie materyału, zebranego w r. 1897 star.aniem Towarz. Ludoznawczego. Lud IV. s. 18&-23{). - Sobótka w Galicyi. Lud IV, s. ~!24. - Kwestyonaryusz sobótkowy, Lud IV, s. 3,23-324. - Folklore polonais, folklore de la vallee de Resia. Paris 1898. Lud IV, s. 338-9. - Towarzystwo dla ludoznawstwa austryackiego (Verein f. osterf. Volkskunde). (Sprawozdanie z walnego zebrania). Lud IV, s. 440-441. Kozlowski - - - - Muzeum antropologiczno-etnograficzne w Petersburgu. Lud IV, s. 4'41. List do św. Piotra - białoruski. Lud v., s. 7·9----80. Zamawianie chorób. Lud V, s. 80. Z dawnych rad gospodarskich. Lud V, s. 00. Na bolenie zębów. Lud V, s. 80. "Ba·ba u farosa". Lud V, s. 81. Krew lekarstwem na "wielką chorobę. Lud V, s. 81. Jednorożec lekiem. Lud V, s. 81. Fonograf na usługach ludoznawstwa Lud V, s. 177-17'8. Zabawa w kota i myszkę u Greków starożytnych. Lud V, s. 178. Chińska paralela konia trojańskiego. Lud V, s. 178. Do pierwotnego oświetlenia chałup. Lud V, s. 178, 37,8. Dzwon zatopi~my. Lud V, s. 179. Zabawa w żółwia dziewcząt greckich w sta'rożytności. Lud V, s. 179. Podobieństwo z dziedziny lecznictwa ludowego. Lud V, s. 179. Zwyczaje styryjskie równoległe do naszych. Lud V, s. 180. Kołysanka: Jedzie, jedzie pan. Lud V, s. 81-82, s. 270. Głos Pusz.czyka. Lud V, s. 267. Z mowy ludowej. Lud V, s. 268. Do botaniki ludowej. Lud V, s. 268. Na febrę. Lud V, s. ~69. Do sobótki. Lud V, s. 269, 379-380 Sobótka na Korsyce. Lud V, s. 269. Pijany jak Polak. Lud V, s. 270. Ślimak, ślimak wystaw rogi. Lud V, s. 270. Śwlątniki. Lud V, s, 271. �1050 1051 Franciszek, Do obrzędu "Dzia_ dów". Lud V, s. 271. Krcek - - - - Do rozmolWYz głuchym. Lud V, s. 271-2,72. Do rozmowy z głuchym. Rozmaitości. Lud XIV, s. 300. Zdobnictwo przedmiotów do użytku codzi~mnego. Lud V. s. 2.72-273. - Kurza ślepota. Lud V, s. 273. Lekarstwo na oczy. Lud V, s. 273. Bretońska paralela do opowieści polskiej 'Lud V, s. 273. - Buzumczycy bretońscy. Lud V, s. 274. - Do obrzędów wigilijnych. Lud V, s. 27<4. - Do zabaw dzieci w dawnej Grecji. Lud V, s. 274. - W sprawie anegdoty o Stańczyku. Lud V, s. 375-376. .- W sprawie "bajeczki a pastuszku". Lud V, s. 373-375. - Z gwary złodziejskiej. Lud V, s. 376. - Do genezy mętowania "Ekite pekite". Lud V, s. 37,6. Podobieństwa z dziedziny lecznictwa ludowego. Lud. V, s. 377. Mowa zwierząt. Lud. V, s. 377. Kołtun lekiem Lud V, s. 377. Do genezy wyrażenia, mieć kogo za cztery litery. Lud Y, s. 377. Lekarstwo na jad żmii. Lud V, s. 3178. Zamawianie chorób. Lud V, 378. Młócka z użycLem bydła zamiast rąk ludzkich. Lud V, s. 378'---'379. W sprawie "bożej krówki". Lud V, s. 37,9. Do Sobótki. Lud V, s. 379. - Chodzenie Po kolędzie. Lud V, s. 31810. Wzór słowników gwarowych. Lud V, s. 380. W sprawie "domowika". Lud V, s. 3,81'---'382. Ciekawy zabobton polski. Lud Vi s. 382. - - - - Do przesądów myśliwskich. Lud I V, s. 382. Kwestionariusz w sprawie gwiazd. Lud VI, s. 95--96. W sprawie piosnek i zabaw dziecięcych. Lud VI, s. 194-195. Do dziejów zabaw i gier dziecinnych. Lud VI, s. 195-196. Pisanki z IV w. po Chr. Lud VI, s. 1,96. Rozmaitości. Odezwa ludoznawców do fotografów. Lud VI .. s. 392'---'395. Młócka z ulżyciem bydła. Lud VB, s. 220. W sprawie "Hagady". Lud VII, s. 324. Lek na chor'obę skórną. Lud VII, s. 3::!6. Pierwotne usuwanie części kości czaszkowych (trepanacja) w Peru. Lud VIII, s. 204--208. Pieśń ku poświęcaniu organów w Ustroniu 1842. Lud IX, s. 410. Czaja St. i K. C., Maj. gaik. Lud XiI, s. 84, 199, 318, 3119. Nowe przyczynki do drugiego wydania "Księgi przysłów" S. Adalberga. Setka 1. Lud XIII, s. 149-160. Podobieństwo z dziedziny lecznictwa ludowego. Lud XI'll, s. 161. Jeszcze w sprawie bajeczki o pastuszku. Lud XIII, s. 161. Franciszek, Do wędTówki dowcipów. Lud XIII, s. 162. - Do brzozy gryżyńskiej. Lud X.III, s. 162. - Nowe przyczynki do drugiego wydania "Księgi przysłów". S. Adalberga. Lud XIV, s. 23'6-246. 346-355. - Uwagi nad "Pieśniami dziewcząt jurgowskich na Spiżu". Lud XVI, s. 291-293. - Notatki etnologiczne. Lud XX, s. 293. - recenzja. Łuzica 18l/6. XV Rocznik. Lud III, s. 374-375. - recenzja, "Sezatoarea". 1897, wyd. Artur GoroveL Lud IV, s. 94-95. - recenzja. de Mortillet Gabryel: Napoje wyskokowe w czasach przedhistorycznych - W "Les boissons fermentees" (Revue de l'Ecole d'anthropologie 1897). Lud IV., s. 327. - recenzja. Blach Adolf. Typ wielkoruski w Bulletin de la Soc. d'anthrop. de Paris 1897. Lud IV, s. 327'---'328. - recenzja, Cornelissen J., Bezeichnungen der Trunkenheit in der Sprache des Volkes. Pijany jak Polak z "Ons Volksleven". Lud IV, s. 441. - recenzja, Ehrlich J., Polska w piosnce żydowskiej. Z Der Urquell 1897 r. t. I. Lud IY, s. 441---442. Krcek - - recenzja, Łopaciński H, Lucjan Malilnow,ski. Wspomnienia pośmiertne, Kurier Niedzielny Warszawa 1898. Lud V, s. 189. recenzja, Czenek Zibrt. Literatura kulturne-historycka a etnogra- - - - - - - - - _ _ ficka 1897-1898. Praga 1898. Czeski Lid t. VII. Lud V, s. 1!H193. recenzja, Monseur E., L'Inde et 1'0ccident. Bruksela 1898. Revue de l'Univers. de Bruxelles t. III, Lud V, s. 284-287. recenzja, Romer Eugeniusz, Spis prac odnoszących się do fizyograf H ziem polskich za lata 1891-95. Lwów 1898. Odbitka z "Kosmosu". Lud V, s. 2186-287. recenzja, Siewińsk1 Antoni, W sprawie "bajeczki o pastuszku". Lud t. IV, s. 305 i V, s. 374, s.373-375. recenzja, Bruckner Aleksander, Drobne zabytki języka polskiego XV wieku. Pieśni.-Modlitwy. Glosy. Kraków 1897. Rozprawy Ak. Umiej. Wydz. Filologiczny t. XlXV. Lud V, s. 318i2~385. recenzja" RaIny W., Dwie taksy towarów cudzozi€mskich z r. 1633. Kraków 1897. Archiwum Komisji prawn. t. V. Lud V, .s. 385--3'87. recenzja, Przyczynl}i do drugiego wydania "Księgi przysłów" S. Adalberga. Setka pierwsza. Lud VI, s. 27-36. Lud VII, s. 29-43, 205--217; IX, s. 149, 240. recenzja, Rękopis z zakł. Ossolińskich z poł. XVIII w. Kpiny 'z Ma·zurów. Lud VI, s. 200-301. recenzja, Gloger, Mowa zwierząt. Nawoływanie zwierząt. Lud VI ...s. 305---306. recenzja, Casopis Maćicy Serbskeje. Lud VI, s. 309. recenzja, l) Pazdro Z., statut czeladZi kupieckiej krak'owskiej z XVII w. 2) Łopaciński H., Z dziejów cechu mularskiego i ka- �1053 1052 mieniarskiego VI, s. 413. Kręcichwost w Lublinie. Katarzyna, Lud - Lubczyk. - Lud X, s. 97. Stanisława. Opis wese_ la serbskiego. Lud IX, s. 3l. Króliński Kazimierz, Odpowiedzi na zapytania. Lud XIV, s. 397. - O muzyce ludowej i jej kapłanach. Lud XV, s. 61-67. Kruczkowska Stanisława, Gromnice w Opatkowlcaćh. Lud XI, s. 185. Kryczyński Bronislaw, Śpiewy haiłkowe z Podhorzec: Lud VI, s. 16'1-172. - Szopka w Podhorcach. Lud V, s. 154-164. Kryczyński Leon, O Tatarach rzemieślnikach w Polsce. Lud XXXI, s. 111-117. Kryczyński Stan., Materiały etnograficzne: 1) Święcenie wody i soli w dawnych cza'rach mieszczań'Sk·ich. 2) UbiJory ludowe w Mieleckiem w XVIII w. Lud XXXI, S. 109---11101. Kryński A. A., recenzja, N,ikel E., Die polnische Mundart des Oberschles]schen Industriebezirks. Lud XVI, s. W3. - Leskien A., Ueber Dialektmischung in del' ser'bischen Volkspoesie. Lud XVIII s. 100. Kryński Mirosław, Macica. Lud XVI, s.400. Krzywicki L., Początki własności indywidualnej. Lud XVII, s. 1-18 Krzyżanowski Julian, Peregrynacja Maćkowa (szkic z dziejów romansu staropolskiego). Lud XXVIII, s. 186-213. - Facecje, zagadki i bajki ks. L Kuligowskiego. Lud XXXI, s.118-139. Królikowska Morfologia s.3-3l. bajki. Lud XJXXVII , Bajka ludowa, jako wyraz wzajemności słowiańskiej. Lud XXXVIII, s. 206-209. - recenzja, Zaremba J. A., Stare pogodki góralske łod Żywca. Lud XX XI., s 140-1413. recenzj,a, Anderson W.alter, Del' Schwank vom alten Hildebrand. Lud XXXI, s. 151-152. Kuba Ludwik, Moje styky s Oskarem Kolbergiem. Lud XXIX, s. 73-77. Kuchta Jan, Polskie poda.nla ludowe o człowieku na księżycu. Lud XXV, s. 38-51. - Nauki tajemne w Polsce w XV XVI wieku. Lud XXVII. s. 75:--107. Historyczność postaci Twardowskiego w świetle źródeł. Lud XXVII, s. 112-124. - RodlZime wątki lokalne w podaniach o Miistrzu Twardowskim. Lud XXVIII, s. 1211-144. Zabytki i tradycje historyczne po Twardowskim. Lud XiXIX. s. 55-712. - Motyw Matki Boskiej - Ucieczki grzesznych - w podaniach ludowych o czarnoksiężniku Twardowskim. Lud XXXI, s. 100-109. - recenzja, Polivka Jifi - Kubin Josef. LidQve Povidky oz: ceskeho Podkrkonośi. Podhori zapadni. Lud XXIII, s. 173-175. - recenzja, Hetzer Hildegard. Das VolkstUmliche Kindersplel. Lud xxvn" s. 146. - recenzja, Szuman Stefan, Wpływ bajki na psychikę dziecka. Lud XXVIII, s. 101-10Q. recenzja, Madeja Józef, Czytanka. Lud XlXVIII, s. 102-103. - recenzjal Rowid H., Psychologia pedagogiczna. Lud x,x.tX, s. 109. - recenzja, Wróbel Z., Zbójnictwo na Podhalu. Lud XXIX, s. 110. - recenzja, Czubryński A., Mistrz Twardowski. Lud XXX. s. 2172'24. Kuczerówna Maria, WróiJby z kichania. Lud X, s. 22l. Kuraszkiewicz Wł., recenzja, LehrSpławiński Tadeusz, O pochodzeniu i praojczyźnie Słowian. Lud XXXVI, s. 381~86. - recenzja, Lehr-Spławiński Tadeusz, Początki Słowian. Lud XXXVI, s. 386-3,88. recenzja, Milewski Tadeusz, zarys języ'koznawstwaog6Inego. Lud XXXVII, s. 309-319. Kurylowicz J., Gawro,ński Andrzej, nekrolog. Lud XXVI, s. 115. Kutrzeba Anna, Sprawozdanie z dzilałalności Oddziału Krakowskiego PTL. Lud XXXVIII, S. 457. - Rozwój badań etnogr. Ziemi Kra_ kowskiej. Lud XXXIX, s.569-604. - recenzja, Inglot Stefan. Kolonizacja wewnętrzna, a napływ Niemców do Polski od XVIXVIII w. Lud XXXVI, s. 378. - recenzja, Bujak FrancilSzek, Ogólny zarys historii osadnictwa niemieckiego na .achodni<:h ziemiach Polski. Lud XiXXVI, s. 37'8. - recenzja, Nitsch Kazmierz, Polskie gwary ludowe ziem zachodni,ch. Lud XXXIVI, s. 378-379. - recenzja, Lehr-Spławiński Tadeusz, Zagadnienie kaszubskie a plemiona słowiańskie na wschodillim pograniczu w wiekach średn~ch.Lud XXXVI, s. :ł78-3'79. - i Turnau I., recenzja, Przegląd socjol<Jgiczny. Kwartalnik Polskiego Instytutu SocjOl1. t. VIII i IX. Lud XXXVIII, s. 335. Kuźmicz B., Przemówienie delegata p. K. P. G. na Zjazd PTL w To'l'Uniu. Lud XXXI'X, s. 537-540. Kwiatkowska Mir., Sprawozdanie z prac w bibliJotece PTL. Lud X:X'XI'X,s. 532-53;6. L J. L., Przyczynek do zamawiania chorób. Lud v.. s. 177. - recenzja, Izw~stija muzejskego drustva za KranjlSlko. Rocznik V, VI, VII. Lublana 1695-1897. Wiadomości T-wa muzealnego dla Kramy. Lud V, s. 85. - recenzja, Lisowski I., Letopis matice srpska. Lud v., s. 19L Landau Alfred, Uwagi do "Hagady" (Wyjątki z listu. Tłomaczył Kalina). Lud V, s. 369. Jan, Wróżenie z miecza. Lud VII, s.217. Chrzest "Żyda". Lud IX, s. 408. Ś. p. Antoni Kalina. Wspomnienia pośmiertne. Lud XII, s. 107-112. NehTing Władysław, nekrolog, Lud XV, s. 1-5. Jesza, Jasza czy Jasz? Lud XVI, s. 181-184. recenzja,> Strekelej K., Slovenske I1aIroone pesml. Lud IV, s. 444445. Leciejewski - - �1054 1055 Jan, recenzja, Radić A., Osnowa Ui sabirańce i proc~łVanie gradże o narodnom zivotu. Lud IV, s, 445-446. recenzja, Glasnik zemaljskog muzea. Lud V, s. 2B0-284. recenzja, Dobrzycki Stefan, O tak zwanym mazurowaniu w języku po~skim. Lud V.II, s. 328. recenzja, ParczeWS'ki Alfons, Swanty Wid. Zywa nazwa w mowie ludu kaszubskiego. Lud VII, 's. 329. recenzja, Bieńkowski P., De simulacris barbararum gentium apud Romanos. Lud VIII, s. 92"93. recenzja, Dobrzycki St., Studya nad średniowiecznem piśmiennictwem polskiem. Lud YIn, s. 94. ~ecenzja, Dobrzycki Sł.,Polska poezja średniowieczna. Lud VITI, s. 94. recenzja, Zdziarski StanEsław, Pierwiastek l\łdt>wy w poezji polskiejXI1X w, Lud VIn, s. 2082110. recenzja, Ceskoslorvenske letopisy musejni. Vestnik musei a archeologii ceskoslovanskYch. 1902. Zeszyt 1-2. Lud VUI, s. 320. recenzja, Loncar Dragotin, O gostoti prebivalstwa in krajev na Krajnskem. Lud VIII, s. 440. Leciejewski - - - - - - - - recenzja, Soukup J., Staroceske vyrocni obyceje, slavnosti, povery, Cary a zftbavy prostolIlarodni ve spisech Tomase ze Sztitneho. Lud VIII, s. 440-441. - -recenzja, Nitsch Kazimierz, studya kaszubskie. Lud IX, s. 91. - recenzja, Kostal J., Lidova mluva na Bydzovsku. Lud IX, s. 92. - recenzja, Farnik Ernest, O poezji ludowl!j na Śląsku Cieszyńskim. Lud IX, s. 423. - recenzja, Paczkowskyj Mychajło, Narodnyj pochoronnyj obriad na Rusy. Lud X, s. 231. - recenzja, Kostal J., Zal'ikavani pri nemocech. Lud X, s. 232. - recenzja, Rodopski Postęp. Rocz-nik VII" 1909110,Lud XVI, s. 415. L~eg Leonard, Pieśń o Napoleonie I. Lud n, s. 171-173. Lempert Gizela, recenzja, P1prek J., Slavische Brautwerbungsund Hochzeitsgebrauche. Lud XXIII, s. 184-186. Lewicki Marian, Z 'rozważań nad kontaktem Słowian z ludami ałtajskimi. Lud XXXIV, s. 171-183. Lilientalowa Regina, Zycie pozagrobowe i świat przyszły w wyobra_ żeniu ludu żydowskiego. Lud VIII, s.350-3-53. - Legendy żydowskie o wyjściu Zydów z Egiptu. Lud IX, s. 160. Ł Łaska Bronislawa, Włosy rude. Lud XI, s. 81. - Powitanie księżyca na nowiu. Lud XI, s, 81. Łaski Jan, Błędny ognik. Lud X, s. 449. ludowe ! powiastki (z Prus Królewskich 1 Poznańskiego). Lud II, s. 274-.:....276. Łempicki Stanislaw, recenzja, Morawski Szczęsny, Aryanie polscy. Lud Xv, s. 249-257. Łebiński Wł., Piosnki recenzja, Grabowski Tad, Literatura aryańska w Polsce 15601660.Lud XV, s. 249-257. - recenzja, Biegeleisen Henryk, Aryanie polscy. Krytyka. Lud XV, s. 249-257. recenzja, Gawełek Fr,,. Konik zwierzyniecki. Lud XVII, s. 112. - recenzja, Gawełek FI", Przesądy, za'bobony, środki lecznicz"! i w;ara ludu W RadłJ:wej, tenże Czarownik z Rzącilowej. Lud XVII, s. 113. Łempicki Zygmunt, Podania a bohaterach. Lud XIX, s. 215-245. Łobaczewska S., recenzj<1, WójcikKeuprulian B., Melodyka Chopina. Lud XXIX, s. 130. recenzja_ Księga pamiątkowa ku czci prof. A. Chybińskiego. Lud XXIX, s. 150. Łopaciński Hieronim, Próba wyjaśnienia początku jednej z zapomnianych gier dziecięcych. Lud XI, s. 280-291. - Uwagi z powodu Figlików Reja. Lud XU, s. 327-331. Łoś _Jan, recenzja, Zmigrodzki M., Lud Polski i RUsi wśród Słowian i Aryów. KS'ięga I. Obrzędy weselne. Lud XIV, s. 185-192. Łukasiewicz Jan, recenzja, Przybyszewski Stan~sław, Przyczynek do psychologii czarownicy. Lud VI, s. 3 !}9-400. 1 M recenzja, Rapaport Samuel, Aus dem ostjiidischen Volksle'ben. Lud XiXiX!, s. 160. M. L., Przyczynek do artykułu Witorta: Godła rodowe chłopów archangielskich. Lud II, s. 365-366. - Gdy kura kwocze. Lud II. s. 366. - Rzucanie zębów. Lud II, s. 366. - O płanetnikach. Lud II, s. 366. Mandlówna Nimfa, Topielec w Czeladzi w pow. będzińskim w gub. piotrkowskiej, Lud X, s. 438. - Topielec w Czeladzi. _Lud XI, s. 311. Magiera Jan, Początek kowalstwa w Sułkowicach. Lud VI.~s. 2902:92. ~ Przezwiska rymowane do imion, Lud VIII, s. 403--405. Magierowski L., Pieśni z miasteczka Jaćmiet'za i Posady j'3ćmiórskl-ej M. A., , -, - - w pow. sanockim. Lud I, s. 262264. Leki używane przez lud polski we wsi Wesołej w pow. brzo:?JOlWSkim. Lud II, s. 155--15,6. Kichanie, świąd i dzwonienie. Lud II, s. 256-257. Przyczynek do wierzeń ludowych. Lud III, SI 142. Słowniczek gwary ludowej ziemi sanockiej. Lud IV, s. 307. Bajki. Lud V, s. 170-176 Kilka wierzeń ludowych. Lud VIII, s. 61-62. Bajki z okolicy JaĆmierza. Lud VIII, s. 1,BO-183. Sobótka. Lud VIlIs. 424. Dlaczego pieS' nie lubi kota? Lud VIII, s. 424. Przyczynek do rozmowy z głuchym. Lud VIII, s. 424-425. �1056 105'2' - ° gradzie. Lud IX, s.89. Malicki Longin, recenzja, Dział etnoK. W., recenzja. Acta graficzny Muzeum Śląskiego w ethnologica. I. Kobenhavn 1936. 2o-lecie założenia instytucji. Lud (Levin und Munksgaa'rd). Lud XJXiXVIII, s. 439. XXXIV, s. 283-286. Malinowski Bronislaw, TotemiJZm - recenzja, Serner Arvid, On "dyss~ i egzogamia. Lud XVII, ~.3156; XVIII, s. 14-57; XIX, burial and beliefs about the dead s. 153-171. during the stone age with speManiecki, Wywoływanie dyabła. Lud cial regard to south Scandinavia. Lud XXXV, s. 195. X, S. ~6. Manugiewicz J., recenzja, KlingerW .• Majkowski Stanislaw, Lud w poezji Doroczne święta ludowe a traM. Konopnickiej. Lud XII, s. 138dycje grecko-rzymskie, Lud XXX, 182, 197-'---211. s. 237---.;238. Maksonowa, Uroki. Lud X, s. 96. Mankowski TadeuBz, recenzja, Rahm - Dusza po śmierci. Lud Xl.. s. 316. Konrad. Ostpreuslsische BauernMalewska Zofia, Indeks nazwisk teppiche, Lud XXXV, s. 190, nazw etno-geograficznych, czaMarków Włodzimierz, Słownik nazw sopism i wydawnictw. Towai przezwiSk ruskich grup plerzystw i Zakładów Naukowych. . miennych i lokalnych. Lud XXVI, Lud XXXVII, s.575-619. s. 46---66. - Indeksy. Lud XXXIX, s. 741-800. Matusiak Szymon, Piaście. Lud - recenzja., Lauferski Antoni, LudVIII, S, 394-403. ność wiejska pow. pyzdrskiego - Lech czy Lęch? Lud X, s. 129. w świetle zapłsek sądowych XIV, - Piast, Krak i Popiel. Lud X, i XV w. Lud XXXVIII, s. 322. s. 219, - recenzja, Etnografia w Z. S. R. R. zbieraniu imion własnych. Lud 3 Zeszyt "Sowieckiej Etnografii" XI, s. 27i1~279. za r. 1948. Lud XXXVIII, s. 343. - Sobótka. Lud XIII, s. 1-20., 87 - recenzja, Stranska Drahomira, ~97. Zivotky a kabatky Slovenskych Dlaczeg()l zajmujemy się ludo_ kraju. Lud XXXVIII .. s. 359. znawstwem? Lud XIV, s. 1-7. - recenzja, Instytut Etnogr. im. Mi- Olimp polski podług Długosza. k!'llcho-Makłaja AN, Z. S. R. R. Lud XIV, s. 19-89. "Kratkije Soobszczenija" V i VI. 1949 r. Lud XXXIX, s. 4'19--424. - Dodatek do "Olimpu polskiego". Lud XI·V, s. 20s-.235. - recenzja, Lewin M., Roginskij J., - Co myśleć o Kraku? Lud XIV, Czeboksarow N., Anglo-ameri_ s. 128--130. canskij rasizm. Sowietskaja Et- Święty i przeklęty. (bocian). Lud nogr. z. 1. 1949 r. AN. Z. S, R, R, XIV, S, 17()'-178. Lud XXXIX, s. 424--426. - Piorun a Per kun. Lud XI v.., s. 198 Malewicz S., "Betleem" na Białej Rusi. Lud XXII, s. 12.9-140. -2IH. Majewski ° -° Szymon, Poszukiwania, Lud XIV, s. 298-299. - "Tria idola" na Łysej Górze. Lud XIV, s. 313---<325. - Olsza czy Olza? Lud XIV, s. 330 -337; XV, s. 355. - Rozmaitości. (Wypis z książki: Ułamek z podróży archeologicznej po Galicji w r. 1849 przez Józefa Łepkowskiego i Józefa Jerzmanowskiego). Lud XIV, s. 399. - Estreicher Karol. (Nekrolog). Lud XV, s. 6--18. - Wieliczka i Bochnia. Lud XV, s. 5'3-60. - Jaryneć. Lud XV, s. 138-137. - Soboty. Lud XVI, s. 212. - Kasztan czy kostań? Lud XVI, s. 200-291. - Wieszczba czy źreb? Lud XVII, s, 193-241. - recenzja, Materiały antrop01logiczno-arc.heologiczne . i etnograficzne t. V. Lud VIII, s. 214-217. t. X. Lud XV, s. 151-52. - recenzja, Karłowicz Jan, Słow. nik gwar polskich I-II. Lud VIII, s. 323-<324. - recenzja, Rozprawy Akademii Umiejętności, wydiiJal histc~ycznofilozoficzny, serya II, tom XVIII. Lud VIII, s. 4302---4135. _ recenzja, Bruckner Aleksander, Dzieje języka polskiego. Lud XIII. s. 49----55. -"ecenzja, Pracki Witold, mowie wsi Turowa. Lud XIV, s. 306309. - recenzja, zaranie śląs'kie, Kwartalnik liter. Lud XIV., s. 300. - recenzja, Rocznik Towa.rzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie. Tom 1. 1907. Lud XIV, s. 401--403. Matusiak ° 67 Lud - Tom XL - recenzja, Emil Kałużniacki, Ober Wesen und Bedeutung del' Volksethymologischen Attribute christlichel' HetHger. Lud XV, s. 403oW4. - recenzja, Machal Jan, Bajeslovi slovenske. (Mitologia słowiańska). Lud XIV, s. 405---4{)7. - recenzja, Krymki Ad. Ant., Języki słowiJańskie, ich rozwój i stosunki wzajemne. Lud XV, s. l5~1513. - recenzja., Krcek Franciszek, Teorya Peiskera o niewoli prasłowiańsk~ej w świetle krytyki. Lud XV, s. 153. - recenzj,a, Lilientalowa Regina, Święta żydowskie w przeszłości i terażniejoszości. Lud XV, s. 153 -1514. - recenzja, "Gryf" pismo dla spraw kaszubskich. Lud XV. s. 154-155. - recenzja, Saloni Aleksander, Lud rzeszowski. Lud XV, s. 364-365. -- recenzja, Roczniki Tcrwarzystwa Przyjadół Nauk Poznańskiego. Tom XXXIV 1908. Lud XVI, s. 107. zapust-Popielec- Wielkanoc. Kilka zwyczajów ludu w Tarnobrzeskim. Lud l. s. 4852, 79-89. Kilka zwyczajów wielkanocnych w Tarnobrzeskim. Lud I, s. 129- Matyas Karol, - - 130. Ludowe nazwy miej\scowOści w powiecie Brzeskim w Galicj i. Lud I, s. 123-129, 179-182. II, s. 257-264, 308-320; III, s. 330346; IX, s. 123, 263, 350; X, s. 12. �1058 Józef, Kołowrot czyli krutyło zabawa ludowa. Lud VI, s. 96. - O miłości u ludu w życiu i pieśni. Lud VIII, s. 225-244. - "Posła baba do farosa". Lud IX, s, 187. Mqczewski Przemysław, Konik zwierzyniecki w Troi. Lud XV, s. 211 .-216. Medyński A., recenzj.a, Czermiński M., Z Grecji i Krety. Lud VIII, s. 319-320. - recenzja, Materyały do ukraińsko-ruskiej etnololgii. Lud VIII, s. 436-438; IX, s. 94. Miklavec Piotr, Zwyczaje, zabawy i zabobony ludu słowiańskiego w południowej Styryi. Lud VIII, s. 3'37-349. Milewski Tadeusz, recenzja, Studia fennica. Revue de linguistique et d'ethnologie finno1ses. T. V. Lud XXXVIII, s. 377. Mirek Fr., recenzja. Swaton John R, "The ewolution O!fnations", Are wars inevitaJble? Lud XXXVIII, S. 401--405. "Misiewicz Jan, Muzeum Ziemi Sanockiej. Lud XXXV,I, s, 398--400. Mleczko Teofil, Świat zmarłych, .Zwyczaje i zapatrywania ludu Polskiego w Galici'i zachodniej. Lud VIII, s. 48-56. - Olsza. Lud X, s. 94. - Chleb. Lud X, s. 95. - Ogień. Lud X, s. 95. Młynek Ludwik, Pół godziny szkoły po egzecyrce Lud III, s. 273. - Polemika. Z powodu recenzji "Raj i upadek pierwszych ludzi w podaniach narodów. Lud III, s. 282 -284. 1059 Mazur - - - - - - Uwagi nad pieśniami ludu wielickiego. (Pieśni weselne). Lud III, s. ~368. Dodatki i: uzupełnienia. Lud III., s, 384. Zycie sierskich pasterzy przed 2'0 laty. Lud IV, s. 279-289. Przyczynek do polskiej "Hagady" "Stworzył Pombóg gruske" ["Łoracyjq"l, Lud IV, s. 438, 439. zarYs pierwotnej rel:gii Lachów na tle podań ludowych. Lud V, s. 53--56. Pisanki wielkanocne w Zachodniej Galicji. Lud VII. s. 176-180, Do pisanek w Zachodniej Galicji. Lud LX, s. 168. .za·bawy sierskich pasterzy przed 20 laty, Lud VI'll, s. 22-35, 141159, Odezwa w sprawie nazwy ludowej "lach" i jej pochodnych form. Lud VIII, s. 84-86. W sprawie "Lachów" . L'ud IX, s, 2'5'3, Kilkanaście p]eśni z Wadowickiego. Dud IX, s. 391. Głupi Maciuś. Lud XII, s. 31932(}, recenzja,. Witort Jan, Kucya na Litwie. Lud III, s. 171·-175. recenzja, Rychlak J" Raj i upadek pierwszych ludzi w podaniach narodów. Kra,ków 1896, Sprawozdanie gimn. św. Anny, Lud mI, s, 184-187, recenzja, Świętek Jan, Lud Nadrabski. (Od Gclowa po Bochnię). Lud IV, s. 3219--335. recenzja, Udziela Seweryn1) Dwa_ naście legend i podań z pod Kra- kowa. 2) Z podań i dziejów Ziemi Bieckiej. Lud V, s. 27:6-280. recenzja, Kallenbach Józef, Tło obrzędo,we "Dziadów". Lud VI s. 201-206. - recenzja, Bruckner Aleksander, Powieści ludowe. Lud VIII, s. 427 -430, -. recenzja, Włndakiewiczowa H., Ballady Mickiewicza wśród ludu. Lud IX) s. 97. .Moszyński Kazimierz, O wewnętrznym układizie prac, obejmujących całokJształt kultury materialnej. Lud XXIII, s, 38--42. - 1 ryc" Chrapki z Siemienia, do art. Chrapki - PoniatowskI Stanisław. Lud XXV, s. 5. Zasługi S. U. na polu badań nad kulturą materialną. Lud XX!XV, s. 17-20. _. Ewolucjonizm krytyczny na tle innych kierunków etnologii. Lud XXXVIII, s, 3-27. - Stan i zadania etnografii polskiej. Lud XXXVIII ,s. 210-·228. Musiał Szczepan, Do obrzę<low wigilijnych. Lud IV, s, 325-326. Mydlarski, recenzja, Czekanowski J, Polska - Słowiańszczyzna, perspektywy antropologiczne. Bitbl. Wiedzy o Polsce t. III, 'Warszawa 1948. S. Arzt. Lud XXXIX:, s. 438 -,-442. Mysor Wł., Zwyczaj przedwIelkanocny w Krakowie. Lud XIII, s. 1600. N N. Fr., Do artykułu o przysiędze kobiety ciężarnej u Zydów, (Lud IV.1 s. 180). Lud IV, s. 442-443. Nadmorski, Słowińcy i szczątki ich języka Lud -Y, s. 320-3>3'6, Nartowski Wacław, Stan włościański w utworach poetyckilch' pisarzy polskich doby renesansowej ~XVI w.). Lud XIIx., s. 71-103; XX, s. 1-157. Nawalany Julian, Opis wesela w Juszczynie (powiat Myślenice). Lud XIV, s. 378-396. Niedojadło W. zapadnięta karczma w Wierzchosławicach. Lud X, s. 450. Nikosiewicz Kajetan, W sprawie pisanek i Wielkiejnocy. Lud IV, s. 326--327. NitschK., Polemika (Z Leciejewskim). Lud ~X, s. 202. . 67' Znaleziska w Biskupinie a współczesna kultura ludowa Słowian. Lud XXXVI. Nosek. Stefan, - - s.289-312. Lubor· Niederle. Lud XXXVIII, s. 663. Przedhil5toryczne budownictwo mieszkalne na ziemiach polskich. (Referat wygłoszony naW. Z. PTL w Toruniu 19.49),Lud XXXIX, s. 200-290. recenzja, Gniezno w zaraniu dziejów (od VIII do XIII w.) w świetle wykopalisk. Praca zbiorowa pod redakcją J. Kostrzewskiego. Lud XXXVI, s. 374-377. recenzja, tura Kostrzewski Józef. Kul- prapolska. s. 330-334. Lud XXXVIl, �1060 1061 ......,recenzja, Leht-Spławiński Tadeusz, O pochodzeniu i praojczyźnie SłowiJan. Lud XXXVII, s. 319--328. - recenzja, Kostrzewski Józef, Pra_ słowiańszczyzna. zarys dziejów i kultury XXXVIII, Prasłowian, Lud s. 313-314. Nuzikowska Helena, Kometa r. 1812 w Muszynie. Lud XV, s. 67-69. - Andrzej Suleja, chłop - poeta. Lud XVI, s. 187-190. o E.. Koło nauk antropologicznych U. J. K. we Lwowie. Lud XXVI, s. 130. O~eksin Kazimierz Marian, Runy sbowiAńskie u ludu. Lud XV, s. 22()....-..,223. Osiński p P. K., recenzja, Stoilow A. P., Le. geń grad w jugosławiaskata narodna poezya. Lud X, s. 4674168. - recenzja, Stoiłow A. P., Brada na niwa ta. Zetwarsky obred, Lud X, s. 468. Papierkowski S., recenzja, Ga vazz i Milovan, Przegląd etnografii Chorwatów, t. I. Lud X'XlXVHI, s. 3'63. Parczewski Alfons, Badanie kresów polskich. Lud ViII ,s. 89--90. Pawlik Stefan, N,azwy krów w początkach XlViu wieku. Lud XJXI, s. 203--209. Pazdro Zbigniew, Proces o "perepiczkę". Lud V,I, s. 2'68--276. Perls H., recenzj.a, Mak W., O akademiach pedagogicznych w Prusiech. Lud XJX'.x, s. 240. Persowski, recenzja, zabors,ki Bogdan, O kształtach wsi w Polsce i ich rozmieszczeniu. Lud .xXVII, s. 1~8---13:3. Piasecki Eugeniusz, "Jaworowi ludzie" Studium z po,granicza fol- kloru i pedagogiki, Lud XXXIII, s. 1-19. Piątkowska Ignacya, Obyczaj~ ludu ziemi sieradzkiej. Lud IV, s. 410 435. - Zamek Sieradzki w historii i powieści ludowej. Lud VII, s. 113 -128. ......,W sprawie piosnek i zabaw dziecięcych. Lud V'1'1'I,s. 20{}--4.02. Pierzchała Ludwik, Wierzenia ludu, Lud II, S. 3350--338. - zagadki ludowe. Lud II, s. 33.'8 -339. - Piosenki mazurskie w Krośnieńskiem. Lud HI, S. 156--160. Pietkiewicz Czeslaw, Hig.jena w źyciu Poleszuków. 'I1ud XXX, s. 14-35. Pietkiewicz Kazimierz, stan muzeów i Zbiorów etnograficznych w Polsce. Lud XXXVI, s. 3893'96; Lud XXXVII, s. 409-412. - Wystawa sztuki ludowej. Lud XXXVII, s. 484-486. - Zniszczenie w architekturze ludowej w woj. Pomwskim. Lud XXXVII, s, 487-481. Kazimierz, Komunikaty. Badania w zakresie ceramiki ludowej. Lud XXXIX, s. 549-550. Wystawy i konkursy sztuki ludowej Min. Kult. i Sztuki w 1946 r. Lud XXXIX, s. 002-568. Piłsudski Bronislaw, Szamanizm u tubylców na Sachalinie. Lud XV, 261-274; Lud XVI, s. H7-132. - Poezja Gilaków. Lud XVII, s. 95 -123, - Dział etnografii na XII zjeździe rosyjskich przyrodników i lekarzy w Moskwie. Lud X.VII, s. 264. - W sprawie zjazdu .etnografów polskich. Lud XVII, s. 267. - Trąd wśród Gilaków i Ajnów. Lud XV'HI, s. 79-'91. Prace rosyjskieg';} Towarzystwa geograf-icznego. Lud XVHI, s. 136-138. - recenzja, Talko-Hryncewicz J., Materyały do etnologii i ant'ropologii ludów Azji Środkowej. Lud XVII. s. 189, _ recenzja, Charuzina W. N., otczot' o letn'iej pojezdkie w Germaniju. Lud XVIII, s. 22'1, - recenzja, Hupka St., W sprawie muzealnictwa etnograficznego zagranicą i u nas. Lud XVIII, s. 227. - recenzja, Sternberg L., Muziej antropologii i etnografii imiena Impieratora Piętra Welikago. .Lud XVIII, s. 228, - recenzja, Igruszka, jeja istoria i znaczenje. Sbornik statiej pod redakcjo N. D. Bartrama. Lud XVIII, s. 229. Piotrowicz Stanislaw, Znachorka i wróżka Jewdokia Bojezuk. Materiały folklorystyczne ze wsi Pietkiewicz Bartnik na Pokuciu. Lud XIII, s. 118-129, 216--232. Przyczynek do zwyczajów prawnych ludu polskiego przy końcu XV'III stulecia, Lud XIII, s. 254 -255. recenzja, Przybysławski Wł., Reperto,ryum zabytków przedhistorycznych na obszarze 16 powiatów Gali<:ji Wschodniej. Lud XIII, s. 262. Piwocki Ksawery, Zagadnienie metody w badaniach nad sztuką ludową. Lud XXX, s, 1-13. Plezia Marian, Ś.p. Jerzy Kowalski. Lud XXXVUl, s. 656-660. Pobratymiec, Zagadki ludowe z okolicy ~yślenic. Lud II, s. 40-43. - Godka. Lud II, s. ~. - Środki lecznicze ich nazwy aptekarskie u ludu. Lud V, s, 164-166, Pogonowski Jerzy, recenzja, J. Filirp; Pocatk,y slovansk.eho osidlene w Ceskoslovensku. Praha 1946. Spolecnost pratel staroźitnosti, S. 96. Lud XXXIX, s. 426. - rece~zja, Casopis vlasteneckeho spolku musejniho w Olomouci. Roc. 58, 1949 r. v. I Oddil duchovedny w Olomouci 1949. Lud XXXIX, S. 426-427. - recenzja, Batowski H., Zwięzły zarys dziejów Słowiańsz<:zyzny. Kraków 1948 r. Czytelnik s. 198. Lud XXXIX, s. 442-44'3 . Polaczek Stanislaw, zwYczaje, zabobony, przesądy i wierzenia ludów słowiańskich przy budowlach. Lud IX. s. 200, Polivka Jerzy, My trzej bracia. lUrywek ze 'studiów nad podaniami ludowymi). Lud II, s. 9 �1062 1063 Jerzy, Odmianka anegdoty "Ka;pucyn z capią brodą". Lud .VIT, s. 217-218. Polivka Karol, Materyały historyczne. Lud X. s. 217-2'18, 44i6447. Potkański - recenzja, Gotthelf Bronisch, Kaschubische Dialectstudium. Lipsk 1896. Lud V, s. 180-185. Poniatowski Stanislaw, Przyczynek do genezy pierścienia. Lud XXIII s. 32-37. ' - - •- - Z wierzeń i przesądów ludu na Podhalu. Lud XI, s. 51-54. - Wiatr. Lud XI, s. 195. - Sprowadzanie deszczu. Lud XI, s. 316. Prac ki Witold, Gwara ślesińska. Lud XlV, 90-127. Bańka. Lud XVII, s. 131-133. Znamierowska-Priifferowa M., Dział etnograficzny Muzeum Miejskiego w Toruniu. Lud XXXVIII, s. 432. - Organizacja działu etnograficznego Muzeum w Rapperswilu. Lud XXXVIII, s. 445. - Sprawozdanie z działalności Towarzystwa Lud. w Toruniu. Lud XXXViIII ,s. 462. ' - Muzeum etnograficzne w Toruniu. Lud XXXIX, s. 45'~1. - Ludoznawstwo i ochrona kultury ludowej w Szwajcarii. Lud XXX:IX, s. 484-5'19. ptaśnik Jan, Podania i wierzenia kaszubskie' a nasze. Lud V s 3,57-365. " . s, O pochodzeniu zwyczaju siedzenia z cpuszczonymi nogami. Lud XX1II, s. 43-49. -18. W sprawie polemiki pomiędzy p. J. Czekanowskim a p. K. Stołyhwą. Lud XXIV, s. 200-202. Chrapki.. 17 ryc. LUd XXV , s . l -6. - Mahavrata, Metoda badania genezy wytworów kulturowych w etnologii. (Część I "Mahav,raty). Lud XXXVI, s. 107~134. Fakty etnologiczne i metody ich badań. Lud XXXVI~. s. 32-68. Zagadnienie paralelizacji kultur paleolitycznych z kulturami etnologicznymi. Lud X:X:XVIII, s. 28-34. Leon, Stępa w Polsce. 26 map l tablica, l tabela. Lud XX'XIV s. 187-269. Porębowicz Edward, Berta z dużemi stopami i Rycerz z łabędziem. Lud XV, s. 169-187. Popiel Trzy podania z powiatu bocheńskiego. Lud V, s. 360-,3'65. Pyrek Jan, O księdzu i parobku. Lud XI, s. 186. - Piosnki żołnierskie. Lud XII, s. 233-249. R Korzeniowski Józef, O Hucułach. Lud VI, s. 398399. Radzikowski Eljasz Stanislaw Polscy Górale tatrzańscy czyli PodR-r. J., recenzja, - halanie i Tatry na początku wieku XIX. (Wstęp). Lud III, s. 225 -228. Z folklory'styki słowackiej. Lud V, s. 23'8-255. 297-320. siens. Wyd. w 1896 r. Lud III, s. 378-381. - recenzja, Gwiazdka Cieszyńska z 1895 r. Nazwy słowiańskie w cieszyńskiej ziemi. Lud III, s. 3,81-384. - recenzja, Hauptmann. "Dzwon zatopiony". Lud IV. s. 442. - recenzja, Firla Józef, Nazwy słowiańskie w ziemi cieszyńskiej. Lud V, s. 8&-lł9, Rafaez Józef, PodJej.rzenie o. czary w Krościenku. Lud XX, s. 302. - Z dziejów zbójców podtatrzańskich. Lud )GX, s. 303. Ramult Stefan, Kilka słów o Słowieńcach pomorSkich. Lud VI, s. 81-95. _ recenzja, Czartoryski Zy,gmunt, O s'l;y1lukrajowym w budownictwie wiejskim. Poznań 1896. Lud II, s. UI()-Jl00. _ recenzja, Karasek Józef, Postorna, Novaves, Hlohovec. Wiedeń 1895. Lud II, s. 162-184. recenzja, Łopaciński Hieronim, DyalektolOgia czeska na Wystawie ludoznawczej w Pradze 1895 r. Warszawskie "Prace filologicz18!l5. Lud II, s. 77-80. ne" t. V. 1896.Lud n, s. 282-283. recenzja, Jelinek Ed., Pohledy do Rawita Fr., p. Gawroński, Rawita Litwy. Praga 1895. Lud II, s. 80. Franciszek, Ze Z'bioru apokryfów. _ recenzja, Jelinek Ed., Listy o Lud III, s. 61. rzeczach morawskich pisane _ Pobratymstwo i posestrie. Lud przez Czecha. Kraków 1894. OdIII, s. 137-138. bicie z "Czasu", Lud II, s. 81. _ recenzja, Clouston W. A., Narod~ _ recenzj.a, Kralicek: Anton, Die ni kazki ta wyhadki, jich wansarmatischen Berge, del' Berg driwki ta pereminy, perełoż. Peuke und Karpates des Claudius A. Krymskij, Lwów 1896. Lud Ptolomaeus. Kromierzyź 1894/95. III, s. 176-179. Rechowicz Kazimierz, Sztuka budoLud III, S. 316-378. wania z drzewa w okolicy Sko- recenzja, Damroth Konstantin, lego Lud XVII, s. 1-14. Die iilteren Ortsnamen Schle- Eljasz Stanislaw, "Wilcze zęby" czy Smocze zęby? IJud VI, s. 96. - styl zakopiański. Lud VI, s. 172 -193, - Źródła lecznicze w folklorze. Lud VI, s. 197. - Fonograf na usługach ludoznawstwa. Lud VI, s. 198. -, Lachy w Polsce i na Słowaczyźnie. Lud VI, s. 301-,303. - Świętopełk, autor "Mojej podróży do Karpat", z r, lIlGO. Lud VII, s. 218-219. "Zakopiański". Lud XU, s. 323325. - Jaworzyna Spiska, Zbójnik. Krudynhop a Madej Zbój. Lud XII, s. 325--327. - Jeszcze w ollionie wlJasnej. Lud XII, s. 346-34:6. - recenzja, Prousek Jan, Dfevene stavby starobyle orou'bene i lidoVy nabytek v severo - vychodnich Cechach, Praga 1895. Lud II, s. 75--77. _ recenzja, Osvald Richard, Tovarystvo. Sbornik literarnych prac. Radzikowski �1064 Fr., Poświęcenie mieszkania ruskiego w Galicji (z okolic Żydaczowa). Lud II, s. 141-146. Reinfuss Roman, Budownictwo ludowe na zachodniej Łemkowszczyżnie. Lud XiXXIII, s.84'-112. - Po,granicze krakowsko-góralskie w świetle dawnych i najnowszychbadań etnograficznych. Lud XXXVI, s. 222-255. - Próba charakterystyki etnograficznej Rusi Szlachtowskiej na podstawie niektórych elementów kultury materialnej. (28 ryc. jednobarwnych). Lud XXXVII, s. 160---.235, Rehor - !I: :i- fi' Etnografia w produkcji Filmu Polskiego. Lud XXXVII, s, 34Q348. ...,.... zakład Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego. Lud' XXXVII, s. 4!Y5-458, - Stan muzealiów etnograficznych w woj. wrocławskim. Lud XXXVIII, s. 416-431. ~ recenzja, Gaj'ek Józef, zarys etnograficzny zachodniej części Podola. Lud XXXVIII, s. 329. - recenzja., Nasz Adolf, Opole. Lud XXXVIII, s,3I41. Reychman Jan, Z nowszej literatury etnograficznej srowackiej. Lud XXXVI'I, s, 350-353. - Literatura etnograficzni! węgierska z lat 1939-194'4.Lud X;X'XVII. s, 353-357. recenzja, Umeni na Slovensku Odkaz zeme a lidu. Dzieło :lJbiorowe pod red, K. Soureka. Lud XXXVI" s. 368-369, - recenzja., Narodopisny sbornik Rocznik VI-VII z. 1~2 i 3-4; rocznik VIII, z. 1 i 2, Lud XXXVIII, s, 355. - recenzja, Narodopisny sbornik. Casopis \ Narodopisneho Odboru Matice Slovenskej. Roczn. vn, z. 3. Lud X'XXVIII, s, 357. - recenzja. Węgierskie wydawnictwa etnograficzne z lat 19451M7, Lud XXXVIII, s. 361. Romanówna Eugenia, Sprawozdanie z ekspedycji Pomorzoznawczej w lecie 1948 r.' Lud XXXIX, s. 540 -544. Janina, Uroczystość św. Jana Nepomucena. Lud XI, s. 416. Rybowski Mikolajl Sopleńce. Lud VI, s. 196, - O latawcu. Lud VI, s. 19&--197, - Rokita czyli iwa. Lud VI, s, 197. - Gościec. Robaki w zębach. Lud VI, s. 303-304. - Diabeł w wierzeniach ludu polskiego, Lud XII, s. 212--232. Rych~ak J., Polemika nad recenzją "Raj i upadek pierwszych lu.dzi w podaniach narodów". Lud III. s. 200--282. Rysiewicz Zygmunt, O praojczyźnie Słowian. Lud XJXXIV, s, 46-66. Różańska s S. Justyna, Pisanki we wsi Mołodycz. Lud XI, s, 188-190, S. K., Pierwszy powszechny kongres ras w Londynie. Lud XVIII, s.23.9, - Dr Zygmunt Winter-nekrolog. Lud XVIII, s. 23,9. Doroczne zgromadzenie Towarzystwa "Gesellschaft f. Physi- Sawicki Ludwik, W odpowiedzi p. sche Anthropologie" 1929 r. Lud L. Kozłowskiemu. Lud XlXII, s. XXIX. s, 196. S. T., recenzja, Jagła Michał, Chłop16&-166. ska kultura - uwagi nad krzepSchmidt Withe~m, Pochodzenie Innącą kulturą wsi. Lud XXXVl.l, doeuropejczyoków i ich pierwsze S. 3'49--3'50. przybycie do Europy. Lud St(rze~ecki) A(doU), recenzja, NieXXXVIIIl s. 35-49. derle Lubor. Pravek zemi cesSchnaider (Sznajder, Szneider) Jókych na narodopisne vystave zef, Z kraju Hucułów. Lud V, ceskaslovanske, Praga 1895. Lud s, 507-62, 147-154', 207-220, 336 II, s. 186. .~ -345; VII, s. 65-73, 169-176,. - recenzja, Spis rzeczy z drugiego 259-272. pięciolecia "Przeglądu Powszech- Z kraju Hucułów. Legendy, ponego" 1890----1895.Kraków 1896. dania, klechdy i baśnie. Lud VI, Lud II, s. 186, s. 157-160, 257-267, 351-361. Saake W" 28 kongre3 międzynaro-- Jeszcze o Hucułach tatarowskich. dowy amerykanistów. Lud Lud XIII, s. 338-341. XXXVIII, s. 480. _ Wśród mar. Lud VIII, s. 183-187_ Sadowski Jan, Lanie świec wosko_ Lud Peczeniżyński, cz, I, Lud wych w Witanowicach, Lud XI, XU, s, 27,7-308. s. 7,9, - Baśń o trzech braciach; dwóch - Młocka w powiecie wadowickim. mądrych, a jednym głupim. Lud XI, s. 17'1-178. - Podanie o Doboszu opryszku. Saloni A" Polemika (z W, Badurą). Lud IX, s. 306-307. Lud XIII, S, 34-36, Salwini Luigi, polska w ·ludowych _ Garść podań, zebranych w popieśniach madziarskch. wiecie dolińskim i kałuS'kim. Lud XJXx:II, s. 1-21, Lud XIII, s. 23'3-2'43. Sapieha Wladysław, Wystawa etno- Z życia górali nadłomnickich, graficzna, Lud XV s. 13,7-138. Lud XVII, s. 138; XVIII, s. 141. _ Poszukiwania. Lud XV, s. 138. Schneider Stanislaw, Sowij SoSarna Wladysław, Obrzędy weselne fija. Lud XV, s. 217-220. w Jaszczwi Lud II, s. 23~251. _ Król wężów, Studyum etnologicz._ _ Zwyczaj wykupywania panny ne. Lud XVI, s. 17-32. młodej w Korczynie pod Kros_ Bóg domowy. Z ludowych wienem, Lud II, s. 339. rzeń u Słowackiego. Lud XVI, s. - Kolęda. Lud In, s. 72. 153-Irl>9. _ Pieśń ludowa religijna o odsieczy Sehulien p, M. Sprawozdanie z ruWiednia przez Jana III, Lud III chu naukowego w dziedzinie ans. 156-157, tropologii, etnografii i etnologii Sawicki Ludomir, Nowe muzeum podczas wojny we Włoszech. Lud etnograficzne na ziemiach pJIXXXVII, s. 360--362. skich. Lud XVI, s. 419. �W66 Wierzenia i lecznictwo ludowe Zydów. Lud III, s. 49-6l. Semkowicz Władysław, Dwa przyczynki do historii wierzeń ludowych. Lud VI, s. 385-39l. - Boże Narodzenie w Radłowie, pow. tarnowski. Lud X, s. 154. - zagadki ze wsi Łoniowy w powiecie brzeskim. Lud XIV, s. 156--158. - Dwie legendy. Lud XIV, s. 159160. .Seweryn Tadeusz, Hafty opoczyńskie. Wzory haftów białych. Lud XXIV. s. 128-148. - Kaszubskie złotogłowie nowe hafty wdzydzkie. Lud XXVIII, s. 17-39. - O śpiewaj,ącymzbóju. Lud XXVIII, s. 226-239. - Technika malowania cbraZJków na s~kle (8 ryc. jednobarwnych 6 ryc. kolorowych). Lud XXX, s. 145-18,6. - Łowiectwo ludowe na Wołyniu (4 ryciny jednobarwne). Lud XXXI, s. 2·4--35. - Seweryn Udziela 1857-1937. Lud XXXV, s. 5-17. - Seweryn Udziela jako twórca MIHeum Etnograficznego w Krakowie. Lud XXXV, s. 29-37. - W nauce u zwierząt. Lud XXXVI. s. 185-2,19. - Ikonografia etnograficzna. Lud XXXVII, s. 27-308; XXXVIII, s. 229-276; XXXIX, s. 291-354. - recenzja, Alek.sandrowicz J., Z zagadnienia współczesnej bioklimatyki lekarskiej. Lud XXXVII, s. 336-338. Sienie ki Antoni, Czy się wyradzamy? Lud IV. s. 4(}l~9. 1067 Segel, Antoni, Bajka o wężowym królu Lud n, s. 56-62. Bajka o trzech zaklętych królewnach. Lud II, s. 163-17l. Wierzenia (o chowańcu, farmazonach, płanetnikach. miesięcznikach i błędach). Lud II, s. 252 -256. Do pieśni o Napoleonie I, str. 17. Lud II, IS. 366. Bajka o Wojtku. Lud III, s. 146 Siewiński - "- ---,l5i2, - Bajka o ciekawej bahie. Lud IV. s. 299-304. - Bajeczka o pastu'szku. Lud IV, s. 305-306, - Legenda o zameczku w Bełzie. Lud VIII, s. 171-180. - Bajki, legendy i opowiadania ludowe, zebrane w pow, S'okalskim. Lud IX, s. 68. - Opis wesela w Liskach. Lud X, s. '59. - Opowiadania ludu w powiecie sokal:skim i buczackim. Lud~IL s. 250-276. Siwak Michał, recenzja, Zeitschrift rur osterreichische Volkskunde. Lud XII, s. 339-340; XIII, s. 68 -69. - recenzja, Kuwada. Lud XIII, recenzja, lwowscy i XVII w Cisrewski Stanisław, Studyum etnologiczne. s. 56-57. Majer Bałaban, źydzi' na przełomie XIV Lud XIII, s. 67-68. Skopi7l.ski Wilhelm, Do zwyczajów wielkanocnych. Lud IV, s. 326. Skurpski H., Muzeum skansenowskie w Olsztynku. Lud XXXVII, s. 412-415. _ Muzeum mazurskie (wojewódzkie) w Olszty·nie. Lud XXXVII, 419----4Q,1, Eugeniusz, O duchach, duszach, djabłach i demonach indyjskich. Lud XXXIV, s. 1-46. Służewski W., Powinszowanie na nowy rok w Buczaczu. Lud IV, Słuszkiewicz s.93. Tad., Dodatek do Słownika Języka Polski'ego Kartowicza. Kryńskiego Niedżwiedzkiego. Lud XIV, S'.294-295. _ recenzja, Revue des Etudes Ethnographiques et Sociol>o.giques. Paris 1908. Lud XIV, s. 193, 31l. _ recenzja, Ahmed Bey Kamal, Livre des perles enfouies et du mystere precieux au sujet des indii:cations des cachettes. des trouwailles et des tresors. Kair 1907. Lud XIV, s. 404-405 Smoleński Tadeusz, Z egipsko-arabskich opowieści ludowych o Panu J'ezusie (z tekstami). Lud XIII, Smol - - s. 144-14'9. Analogie "BoS'kiej Komedii" w Egipcie i Persyi. Lud XIII, s. 259. "Kto. daje i odbiera ten się w piekle poniewiera". Analogia ~ndyjiska. Lud XIII, s. 25!}.-260. Lud górno-egipski. Lud XIII. s. 267-291. U: Międzynarodowy Kongres Archeologrczny. Lud XIV, s. 197198. Dodatek do słownika Języka Polskiego Kartowicza, Kryńskiego i Niediwiedzkiego. Lud XV. s. 138-140. - recenzja, Frazera, Dzień Zaduszny. Lud XII, s. 271-272. - recenzja, Maspero G.. Les Contes populaire de l'Egypte ancienne. Paris 1906. Lud XII, s. 332-334. - recenzja', CzasopilSIllo amer.: "Annals of A!rcheology and Anthropology, issued tby the Liverpool Institute of Archaeology". LLverpool 1908, Lud XN, s, 141-142. -- recenzja. Czasopismo amer.: "TwentY~Sixth Annual Report of the Bureau of American Ethnology to the Secretary of the Smithsonian Institution". 19041905. Lud XV, s. 142. _ recenzja, Revue des EtudeS' Ethnographiques et Sociolog:ąues. Nr 6-7, 8, !}.-10. Lud .xV, s. 142-143. _ recenzja, Falls Ewald J, C.., "BeduLnen-Lieder der libyschen WUste". Lud XV, s. 15<l. _ recenzja, Arnold van Gennep, Les 'rites de passage. Lud XVI, s. 107. Smolka Jan, ,J~onik Zwierzyniecki" .'I zabawy ludowe Indyan boliwijskich "Aimara" i "Laniacos" . Lud VII, s. 32'6--327. Smólski Grzegorz, Ze zbi'Cru podań. opowie~ciL baśni kaszubskich. Lud VIII, s. 27,5-316. _ Ślady słowiiańskie na ziemia;ch dawnej Recyi i Windelicyi. Lud XI, s. 3~5-370. _ Zagadki i łamigłówki górali polskich w Tatra'ch i Besk:dach. Lud XVII, s. 77. _ recenzja, Kaindl R. F., Geschichte del' Deutschen in del' KarpathenHindern. Lud XIII, s. ~8-66. �1068 Marian, zachodnie Archiwum Fonograficzne w Poznaniu. Lud XXXVII, s. 458-462. Sochaniewicz Kazimierz, Gustawa Smólsk~ego nekrolog. Lud XVII, s. 277. - Kołłątaj jako pierwszy metJdyk etnografii. Lud XVIII, s. 122-132. - S. p. Adolf Strzelecki, nekrolog. Lud XVIII, s. 236. - Stosunki narodowościowo-wyznaniowe w dyecezji podlaskiej w roku 1863. Lud XX, s. 271. - Przyczynek do czarów na Żmudzi w XVII wieku. Lud XXI, s. 125-135. 1069 Sobieski - O potrzebie systematycznego wydawnictwa materiałów do historii procesów o czary w Polsce. Lud XXIV, s. 165-169. - Miary roli na Podhalu w ubiegłych wiekach. Lud X:XV, s. 19-37. - W sprawie zwyczaju tatuowania Lud XXVI, s. 77. - Miary i ceny produktów rolnych na Podolu w XVI w. Lud XXVIII. s. 143-166. - Held, Bajki murzyńskie. Lud XVII, s. 274. - recenzja Smólski Gustaw, Gwara tatrzańska i jej piśmiennictwo. Lud XVIII, s. 22fj. Soltys Mieczysław, Program sekcji muzycznej. Lud I, s. 138-142. Stankiewiczowa Zofia, Swięto M. B. Zielnej na Mazurach. Lud XVI, s. ~1. Karol, Piosnka o koLud II, s. 334-335. Starczuk J., recenzja, Deedes C. N,., The Double headed God. Lud XXXIII, s. 145-147. Stanuchowski marze. Stawoż, Księżyc i gwiazdy. Lud X, s. 94. Bożena, Na. drodze do teorii s'ztuki ludowej, (Szkic informacyjny). Lud' XXXVI. s. 163-184. - Etn:grafia Polski w planowaniu niemieckim. Lud XXXVII, s. 236 276. - Sprawozdani,e' z działalności Zakładu Etnologii i Etnografii U. M. K. w Toruniu. LudXXXVII, s. 454-455. Stoklosa Józef, Za'b1awy mlodzieży męskiej w Jurgowie na SpiJiu. Z 2 ilustracjami. Lud XUI, s. 305-313. - Pieśni dziewcząt jurgowskich na Spiżu. Lud XIV, s. 262-277. - Budownictwo i zdobnictwo w Jurgowi'e na Spiżu. (Przy.czynek do budownictwa podhalańskiego (20 rycin). Lud XIV, s. 355-368. Stołyhwo Kazimierz, W odpowiedzi p. L. Kozłowskiemu. Lud XXII, s. 164. - W spra'wie metod prof. Jana Czekanowskiego oraz recenzj i jego z odczytu Stanisława Poniatowskiego pt "Podłoże rasowe kultur zasadniczych". Lud XXIV. s. 4445. - Odpowiedż p. Czekanowskiemu na jego wyj,aśnienia w sprawi; recenzji z odczytu Stanisława Poniatowskiego pt. "Podłoże raSowe kultur zasadniczych". Lud XXIV .. ~1%. . Stelmachowska - W sprawie badań nad podłożem rasowem populacyj antropJlogicznych. Lud XXIV, s. 202-225. Stopa Roman, Archaizm kultury buszmeńskiej (z 7-ma jednobarw_ nymi ryc.). Lud XXXVII, s. 6996. - Hotentoci, kultura, język, baj~ ki, pieśni. Lud XXXVIII, s. 50--,146. Strzelecki Adolf, Poszukiwania, do-tyczące obrzędów Wielkanocnych. Lud I, s. 29. - Sprawozdanie z pierwszego Walnego Zgromadzenia. Lud 1,5.29-30. -- Z dziejów pierwotnej rodziny. Lud I, S. 3-431 65-78. - PoS'Zukiwania: V tatuowanie. Lud I, s. 5'7-58. - i Wodecki H., Do "deski grobowej". Lud I, s. 130-131. - Fragment z dziejów rodziny. Lud I, s. 145-157. - Poszukiwania: I Pług. Lud L s. 188. II Niecenie ognia za pomocą tat·cia. Lud I., s. 189. III Wiara w znaczenie i moc imion chrzestnych. Lud L s. 189. - Żegota Pauli. Lud I. s. 193-196. - Bibliografia. Lud I, s. 23-24, 185, 188, 21-222, 266-268; II, s. 89, 187-189, 373-377; III, s. 85-88', 189-190. . _ Wystawa etnograficzna w Pradze. Lud II, s. 30-38, 146-154. _ Odpowiedź. Lud II, s. 178-180. -recenzja, Adalberg S., Księga przysłów. Warszawa 1889-1894. Lud I. s. 19-22. _ recenzja, Finkiel Ludwik Bibliografia historii polskiej. Kraków 1895. Lud I, s. 9(}-93. _ recenzja. Am-Urquel1 (1895, 1, 2. 3, 4, 5 zeszyt). Wiedeń 1895. Lud I, s. 135'--138, 182-185. - recenzja, Narodopisna Vystava ~eskoslovanska w Prare 1895. Lud I. s. 22(}-221. - recenzja, Etnohraficznyj zbirnyk. Lwów 1895. Wyd. Naukowego T-wa im. Szewczenki t. 1. Lud II, S. 88----89. - recenzja, Cybulski N., Próba badań nad żywieniem się ludu w Galicy'j, Kraków 1894. Nakł. T-wa "Opieki i Zdrowia". Lud II, s. 18>4--1186. - recenzja, Badeni J., Między Słowianami. Kira!ków 1800. Lud U. s. 186. Strzelecki Henryk, Poszukiwania. Niecenie ognia za pomocą krzesania lup tarcia. Lud I, s. 56, 143. Suboczowa Maria, Sprawozdanie z działalności Komisji Etnograficz_ nej Instytutu Śląskiego w Bytomiu. Lud XXXVI, s. 4040--405. - recenzja, Wąsowicz Józef, Stosunki językowe na Slą;sku w świetle nauki niemieckiej. Lud XXXVIII, s. 325. SulimiTski Tadeusz, Rytbołówstwo na górnym Sanie (6 rycin jednobarwnych). Lud XXXiI, s. 35---44. _ recenzja, Corso Raffaele, Folklore. Lud XXVl, s. 100. _ recenzja, Van Gennep A., Le Folklore. Lud XXIV, s. 17'9-<180. SulisZ Józef, zapiski etnograficzne z Ropczyc. Lud XII, s. 57---811. _ Zwyczaje wie]k,anocne w Sanockim. Lud XII, s. 309-318. _ Kilka zapi!sek z Sanoka. Lud XIII s. 38---4<3. _ Tyrawa Solna. Przyczynek do historii prawa niemieckiego w Polsce. Lud XIII, s. 282--2190. _ Przyczynek do "mętowania" i do zabaw dziecinnych w Ropczyeach. Lud XIV, s. 168--170. �10,0 - Rymowane ImIOna z Ropczyc. Lud XlV, s. 182. - Ce~h tkacki w Ropczycach. Lud XIV, s. 277~286. - Szk'oła w Ropczycach. Lud XV, s. 295--301. Szczotka Stanislaw, Żywot zbójnicki Józefa Baczyńskiego zwanego Skawickim. Lud XXXIV., s. 1571710. - Materiały do dziejów zbójlnictwa w Żywiecczyźnie. Lud XXXV, s. 41-53. Szemlej Józef, Przyczynek do wielkopostnego pieczywa ludowego. Lud XXXIII, s. 27-31. Szuchiewicz, 1 ryc. "Raky" huculskie, do artykułu "Chrapki" Poniatowskiego Stal11isława. Lud XXV, s. 5. Szukiewicz Wojciech, Wydawnictwa Smithsonian Institution w Washingtonie. Lud VI, s. 215-218. - Muzeum W. Fiedorowicza w Miń. sku. Lud VI, s. 3'O~307. Szulc Stefan, Przeżytki w baśniach. Lud XVII, s. 40--59. Szulczewski J. W" Rośliny w mianownictwie, .przesądach i lecznictwie ludu wielkopolskiego. Lud XXXI, s. 93-100. Szyszkowski Wladysław, Pierwiastek ludowy w poezji polskiej XN i XVI w. Lud XIX, s. 1Q4:-152. XX, s. 161-214. Ślqski Boleslaw, Z legend, przysłów i piosnek flisackich. Lud XVI, s. 179----181. - Przyczynek do przysłów Adalberga. Lud XVl., s. 214. Zwierzeń i gwary ludu wodnego. Lud XVII, s. 74. 1071 - Z gwary i obyczajów ludu wodnego. Lud XVIII; s. 132-136. Ślqzak, recenzja, Orędownik językowy dla wychodżtwa polskiego w Ameryce 1906. Lud XIII, s. 165-166. Śliwina J. Wanda, Lud lubartowskL LudXXlOC., s. 78. Śliwiński Józef, Przygoda Szymka z dyabłem. Lud I'X, s. 175. Smiszko Marcjan,' Naczynia pierścieniowate. (8 tablic, 2 mapy). Lud XXiXJV, s. 67-141. Swiqtkowska Jadwiga $ka-Swiqtkowska (Chelmiń- J.), Sprawozda- nie z dzia'lalności Zakładu Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego. Lud XXXVII, s. 451--45'4. - Sprawozdanie z działalności Zakładu Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego 1945~1948. Lud XXXIX, s. 5144-549. Świdnicki Bronislaw, Korespondencja. Lud II, s. 271~280. - Opowiadanie o dyalble. Lud III, s. 152~154. - Przyczyna burzy i niektóre wyobrażenia ·reli:gijne. Lud V, s. 116~170. - Kartki korespondencyjne z widokami a ludoznawstwo. Lud VI, s. 3'96-397. Świerczyński Teofil, Służba. Lud X, s. 95. - Zmarły bierze cząstkę z' g~sp. Lud X. s. 97. Świeżański Ernest, SIady historyczne świekrostwa na Litwie itd. Lud IX, s. 86. - Z przeszłośCi ludoznawstwa polskiego. Dyalog pogrzebowy tzw. Kadłubka na cześć Kazimierza u - Z nad Wisłoka, rysy etnograficzne ze wSi Białobrzegi w pow. łańcuckim. Lud Vln, s. 24>5--257, 354-368. - Liczby 3 i 9 w mitach, wyobrażeniach, mistycznych praktykach. i w zwyczajach ludowych. Lud XI, s. 371-3'88. _ recenzja, Młynek L., 2a-rys pierwotnej religii Lachów na tle podań ludowych. Lud VII, s. 228. Sprawiedliwego. Lud IX, s. 129, 200, 321. Swieży Janusz, Sprawozdanie Oddziału Polskiego Tówarzystwa Ludoznawczego w Lublinie 1947 r. Lud XXXVIII, s. 459. Świętek Jan, Odpowiedź p. L. Młynkowi. Lud V, s. 101-104. - Sobótka. Lud V, s. 256-258. - Przyczynek do "Hagady" Lud V, s. 367-369. T Feliks, ·w nowo zbudowanym domu. Lud X, s. 452. - Kapliczk'f i krzyże przydrożne na Spiżu. Lud XI, s. 164-170. Taraniowa Helena, Opowiadania z pod Krakowa. Lud XI, s. ~12. Taszycki W., Diallektologioa Polska w w,tach 1915--19'30. Przegląd bibliograficzny. Lud XXX, s. 256-2'62. Tokarew S. A., Zagadnienie etnogenezy w etnografri. (SowetJskaja Etn(\gr. zesz. 3. 1949 - tłum. za zgodą atltora Malewska Z). L\ld XX'XlX, s. 65--113. ToZstow S. P., W. J. Lenin i aktualne zagadnIenia etnografii (w 25lecie zgonu) Sowetskaja Etnogr. zesz. 1. 19ot9.Wyd. AN ZSRR tłumaczyŁa za zgodą autora Malewtska Z. Lud XXXIX, s. 43---64. Treter Mieczysław, Przegląd treści dziesięciu roczników czasoprsma e~nogrąficznego pt. "Lud" (18951904). Lud XII, s. 1-50. _ "Redde quod debes" ("Urodzony Jan Dęboróg" WI. Syrokomli a wątek szwajcarskiej pieśni lud,owej). Lud XII, s. 268--270. Tarońi - _ - - _ _ _ - Typy ludowe Franciszka Tepy. Lud XViI.,s. 215'9----280. Zbiór szopek w bawairskiem muzeum narodowem w Mona,chium .. Lud XIV, s. 338-345. Znaczeni,e wyrazu "Soboty" w architekturze. Lud XVI, s. 285- 290. recenzja, Łopaciński! Hie,ronim, SIady powodzi u nas. Warszawa 1904 r. Lud Xl, s. 34>1-343. recenzja, Piechota Maria. O czci ludu do NajiŚwiętszej Maryi Panny. Lud XI,I, s. 85--86. recenzja, Udzfela Seweryn, Hafty ludu krakowskiego. Lud XJI, s. 190-'192. recenzja, Murko M., Zur Geschichte des volk.sti1mlichen Hauses bei Siidslaven. Lud XII, s. 2712-273. recenzja', Ogończyk St., Wszystko się poma'łu traci. Lud XII, s. 1'm>-274. recenzja, Ka~prowicz J" Bajki,. klechdy i baśnie. Lud XIII, s. 263. recenzja, Przestrz'elska Zygmun~· ta, Zwierzęta w kolędach, wróżbach i przesądach. Lud XIII,. s. 342. �1072 1073 recenzja. Mokłowscy Kazimierz i Tadeusz, Sprawozdanie z wycieczki odbytej kosztem komisyi w roku 1904 w celu badania sztuki ludowej. Lud XUI, s.342. recenzja, Bren:stej'n Michał, Krzy_ że i kapliczki żmudzkie. Materyały do sztuki ludowej na Litwie. Lud XIU, s. 344. recenzja, Giggi zanazzo. Novelle favole e leggende romanesche~ Lud XHI, s. 347. Treter Mieczysław, '- '- - kiej, Piotrkowskiej... Warszawskiej, części Siedleckiej i Luibelskej, Lud XVI, s. 412. - recenzja, Witanowski-Rawita Michał, Przewodnik po dawnem opactwie Cystersów w Sulejowie. Lud XVI, s. 4114. - recenzja., Wawr:reniecki M., Dr Włodzimierz Demetrykiewicz. zarys życia i prac. Lud XVI, s. 414. - recenzja, Gawełek Fr., Nowe Mu zeum w Krakowie. Lud XVlI~ s. 110, Tryszczyła Fr., Muszyna w powiecie Nowo-Sądeckim. Lud XIV .. s. 246--253. ' recenzja, Konig Edward, "Ahasvel', »der ewLge Jude«". Lud XV, s'. 15'1. '- recenzja, Ubiory ludu polskiego. 1. Krakowskie. Lud XVI, s. 222. recenzja, Sztuka stosowana, z. 13. Lud XVI, s. 226, z. 19. Lud XVII, s. 110. - recenzj1a; Kwartalnik litewski _ marzec uno. Lud XVII, s. 232. '- recenzja, Polkowski Fr., Krzyże na Li.twie. Lud XVI, 8.318. '- recenzja, Hadaczek K., Cmentarzysko ci'ałopalne koło Przeworska. 'Lud XNI. s. 3'22. '- recenzja, KoLberg Oskar, TarnÓw-Rzeszów. Materyały etnografi.czne. Uporządkował i wydał Seweryn Udziela. Lud XVI, s. 410. - recenzja, Wawrz~ni.ecki M., WiSpó.l'C1JeSnezewnętrzne strony życia ludu w ,guberniach: Kielec_ Maria, BagumLł Hoff stosunek do Oskara Kolberga. Lud XXXV:III, s. 200-308. Tuwanówna Janina, Kongres nauk antropologicznych i etnograficznych. Bruksela 15---;23 sierpnia 1946. Lud XXXVIII, s. 479. - Zarys organizacji muzeów we Francji ze specjalnym uwzględnieniem muzeów etnograficznych. Lud XXXIX, s. 467-483. - Kongres Towarzystwa Etnografii Francuskiej. Paryż 18-20.' VII. 1949. Lud XXXiIX. s. 604-605. Tync Bolesław, recenzja" Zeitschrift fUr oesterreich. Volkskunde, Wien 1904. Lud XI, s. 211. s. 96. Bajki i opowiadania ludu kowskiego: 1. Wędrówka po śmierci. - i jego - recen>zja, Stahel Ka'rol" Wspomnienia o Słucku. Gniezno 1905. Lud XI, s. 212-220. M., Gry i zabawy dzieci w Bośni. Lud V, s. 137-147. Przyczynki do medycyny ludowej. Lud XI, s. 3'94--401. Udziela - - - ! ! - - kra- 2. Djabeł i niedźwiedź. 3. Jak można pozyskać mleczność krów. 4. Dlaczego szewcy piją w niedziele i poniedziałki. Lud IV, s. 80--83. Turczynowicz u U. S. L., Illustracya polska (1901). Lud X, s. 4!58-400. Ul. W., Gościec - Kołtun. Lud X. Seweryn, Poszukiwania, I. Pług. Lud I, s. 188. Udziela - Strój świąteczny wieśniaka w Po_ degrodJziu. Lud XI, s. 195. - Od5zczekmanie obmowy, Lud Bajki i opowiadana ludu kraXl, s. 306. kowskiego. Lud VIU, s. 518--~il, - O potrzebie zestawienia i upoHagada. Lud IV, s. 200-299. rządkowania opowiada,ń ludoO miastach zapadłych, kościowych. Lud XI, s. 389-393, Łach, dzwonach i karczmach. Lud - Z Łęk • .(5 TYC.). Lud Xl, s, 406. V, s. 2W-l2~'5. -Budownictwo. 3 ryc Lud XI, Wzory ludowego haftu białego. s 4114-416. Lud V, s. 265---J266. - Z kronik kościelnych, I. KroniWzory haftu białego krakowka .w Milówce. Lud XXI, s. 153'skiego. Lud VI, tab!. V-V'III. 159. Cepy, Lud VII, s. 2'12-27'3. 1. Przemysł domowy. Lud XXI, Czy jest prawda na świecie. Lud s. 233-236, VIII, s. 16&--'170. - II. Opowieści o istotach nadprzyDożyyvocie w Jazowsku w powjecie nowo-sądeckim w XVIII wiel'odzonych. Lud XXI, s. 23'6-2137. - III. Nazwy topograficzne. Lud ku. Lud VIn, s. ~57-262. XXI, s. 237-;238. Dwie bajki ze Sławkowa w Kró- Ocieka, pow. Ropczyce. Lud lestwie Polskiem •. Lud ~X, s. 178. K. Potkański, Od redakcji. Lud XXIII., s. 127-146, X, s. 1-3. - Pasy wieśniaków polskich użyPoezya na wsi. Lud X, s. 39. wane w południowej części MaZ 'aktów i rozpraw sądowych. łopolski i na Sląsku Cieszyńskim. Lud X, s. 83, 214, <M4. ryc. 8. Lud XXIV, s. 104---127, Powołanie. Lud, s, .2.2:1. - Z Przesławia, 2 ryc. Lud XXV: Mureum Etnograficzne w Kra,s. 60-77. kowie. Lud x., s. 322. - l ryc. Chłopcy z gwiazdą w PrzeCygani. Lud X, s. 4'51. . cławiu do art. Z Przecławia. Lud XXV, s. 61. Odmiany wilków. Lud X, s, 452. - l ryc. Turoń w Przecławiu, do Sen i loterya. Lud X, s. 452. art. Z Przecławia. Lud XXV, s. 62. Słowo polskie 1904 Lud x., s. 453. 68 Lud - Tom XL - Kilka słów o strojach, budowlach, sprzętach i naczyniach w Sądeczyźnie. Lud X, s. 168, 299.\ 423. Szachy. Lud XI, s. 70. KUlka zapisków ze Starego Bystrego. 3 ryc. Lud XI, s. 7,6----81. CZarownica w8i.eprawiu. Lud XI, s. 192---,194. �1074 Udziela Seweryn, zabawki z roślin. Lud :xxvnr, s. 58-70. - Sprawozdanie z działalności Muzeum Etnograficzneg,o w Krakowie za ostatnie trzy lata 1927, 1928 i 1929. Lud XXIX, s. 190. - Rośliny w wierzeniach ludu krakowskiego. Lud XXX, s. 36--75. - recenzja, "Wisła". Miesięcznik geograf-etnograf. Tom X. Lud VI, s. 410-412. Tom XI, XII. Lud VII, s. 92-336. "Wisła" 1899. TOql XIII. Lud VIII, s. 87-89. "Wisła" 1900. Tom XIV. Lud VT I, s. 217-220. - recenzja, iBadura Wincenty, Chów drobiu i bydła oraz weterynarya ludowa w wioskach parafii Pobiedr i Krzęciu. Lud IX, s. 93. - recenzja, PoiskaJ 8z'tuka Stosowana. Materiały, zesz. I, IT, III, IV. Kraków 1002, 1900, 1904. Lud X, s. 98, 352. - recenzja, Materiały Towarzystwa "Poiska Sztuka Stosowana", zesz. V i VI. Kraków 1904 i 1905. Lud XI, s. 108, 341. - recenzja, Głosy katoliokie. O przesądach i zabobonach. Lud X, s. 3,53. - recenzja, Petak Arthur, Grabschlriften aus Oesterreich. Lud X.. - - s. 367. recenzja, Witkiewicz Stan., Styl zakopiański. Z. 1. Pokój jadalny. Lud X, s. 463. recenzja, Lond2lID Józef, Bibliografia druków polskich w Księstwie Cieszyńskim od r 1716 do 1904. (2 ryc.). Cieszyn 1904. Lud XI, s. 109-111. 1075 recenzja,. Gregor Józef, Mapa Górnego Szląska z uwzględnieniem stosunków językowych. Mikołajów 1904. Lud XI, s. 343. - recenzja, Dónaj Herman, Kolędy górnośląskie czyli opis zwyczaj i ludowych w czasiJe Bożego Narodzenia oraz32 starych kolęd górnośląskich Z melodiami zeibranych 2l ust ludu. Lud XXV, s. 1~110. , - recenzja, Gatzka Paweł, Zbiór starych górnośląskich pieśni ludowych z nutami według dr med. Rogera. Lud XXV'I s. 110--111. - recenzja, Dolina Jan, Pieśni ludowe Górnego śląska z melodiami. Lud XXV, s. Ul - recenzja, Aus dem Beuthener Lande. Heimatkundliche Beilage der Oberschlesischen Zeitung. I Jahrgang 1924 - Bytom. Lud XXV, s. lU-113. Ulaszyn Henryk. Bronisław Grabowski,Ą nektrolog. Lud VII, s. 238-24'S. - OdJpowiedrź: p. Stanisławowi Eljasz-Radzikowskemu. Lud XII, s.. t95. ~-.~ - (Polemika). Druga' i óstatnia odpowiedź p. Stanisławowi EljaszRadziroowskiemu z powodu Jego "Obrony", rozpoczynaj·ącej się od słów: "Sprawa dość dawna". Lud XliI, s. 7'0-74. - recenzja, Prace filologiczne. Lud VII, s. 95. - recenzja, Materiały antropologicZlllo,archeologiczne i etnograficzne (tom I-IV). Lud VII, s. 22,1---.224. - recenzja, Sprawozdania komisji językowej Akademii Umiejętno- ści (tomy s. 2.24-226. - - - - - - I-IV). Lud VII, - recenzja, (Gargas ZY'gtnunt), Materiały do ukraińsko-ruskoi etno_ logii. Lud VII, s. 3G'ł'--33a. recenzja" Dropiowski Wł., Pierwsze ślady zajęcia się twórczością ludową w literaturze polskiej XIX w. Lud VIII; s. 89-00. recenzja, Jaworskij J. A, Oczerki po istorit russkoj narodnoj sliowiesnosti. Lud VITI; s. 90--91. recenzja, Vestnik slovanske starozitnosti, tom l, 1901. Lud VIII, s. 91-92. recenzja, Zdziarski Stanislaw, Na Babią Górę. Lud VIII, s. 9495. - - - - recenzja, Jaworskij J. A, K istoril halicko-russkich koliadok. Lud VIU, s. 210. recenzja, Światowid tom I, 1899. Lud VIII, s. 210-211. Światowid tom II 1900. Lud VII, s. 320-322. Światowid tom III, s. 439-440. Światowid. Lud IX, s. 195. recenzja, Zdziarski Stanisław, Gruzya Gruzini. Lud VIII; s. 2'14" recenzja, Grabski Stanisław, Słowacy. Lud VIII, s. ~2. recenzja, Pamiętniki T'Owarzystwa Tatrza;ńskiego 1001 tom XXII. LucI VIII, s. 322-32.'3. recenzja, Radyserb Wjela Jan, Metaforiske Hrona. Lud XII, s. 338. v Vrtel S., roeeen2lia,Cesky lid. R. XIX, N,r 1--8. Lud ~, s. 230. - recenzja, Gryf R. IiI z. I-VIII. Lud XVI, s. 415-417. Vakarelski Chr., Etnografia bułgarska po 1944 roku. Lud X,XXNI, g. 4000---4(}7. w W.r recenzja, Janiewicz Orest, K woprosu o proszłom goroda Czernigowa. Lud XVI, s. 413. W. Józef. Garncarstwo w KclJaczyeach. Lud XI, s. 196--197. .' Walewska M., Sprawozdanie z prac nad uporządkowaniem archiwum PTL. Lud XXXIx, s. 536. Waligórśki A., Gleboznawstwo pierwotne. Rozpoznanie i wybór gleb pod uprawę wśród nilockich Luo. Lud XXXIX, s. 181-2.27. - recenzja, Raymond Firth, Malay Fishermen: Their Peassant Eco68' nomy. London 1946. Kegan Paul s.12+354. Lud XXXIX, s. 345-438. Warchalowski Jerzy, Wzory haftów polskich. Lud X, s. 229. Wasilewski Leon, Najnowsze przyczynki do polskiej mapografii etniczno-językowej. Lud; XVII, s. 251-258. Wasilkowski Eustachy, Rozeta w zdobnictwie ludowem. Lud XXVI, s. 81. Wasylewski Stanislaw, W sprawie wampiryzmu. Lud XIII, s. 291298. �1076 t077 - Pieśń o zołnierzu tułaczu. Lud XVI, s. 247-2518: - Strzelec czarownik w Łukowie w r. 1840. Lud XXXIII, s. 35-37. - Jak się śpiewało Tadeusza. Lud X:XxIII, s. 37-38. - recenzja, Lament chłopski na pany. Wyd. J. Kallenbach. Lud XVI, s. 109. Wawrzeniecki Marian, Dwa procesy o czary z 1684 r. Lud XXIV, s. 1170_17~. - Przyczynek do procesów o czary. Lud XXIV, s. 173. - Szkoła Magii w Krakowie. Lud XXVii, s. 69-'-70. -.:: Rytuał picia. Lud XXVI, s. 70. - Jak konstruowano u nas stos do palenia czarownic. Lud XXVI, s. 711. - Namaszczanie się czarownic. Lud XXVI, s. ,7.2. - "PaŁamarka". Lud XXVI, s. 83. - Szczęsny Jastrzębowski. Lud XXIX, s. 177. Wewiórski Jan, Pieśń lirnika 'o Kamieńcu Podolskim. Lud IX, s. 177. Windakiewicz Stanislaw, Pieśni i erotyki popularne z XVII w. Lud X, s. 193. Windakiewiczówna H., Ballady Mickiewicza wśród ludu. Lud VIII, s. 1~. - Czaty. Lud VIU. s. 4. ~ Switezianka. Lud VIII, s. 4. - Pieśni ludowe z Dobczyc. Lud VOil, s. 4{)8-'4!r7. - Wiersze Olbrychta Ka·rmanowskiego, Jerzego Schlichtinga i inne z "Wirydarza Poetyckiego" zachowane w tradycji ustnej + teksty. Lud XIII, s. 299--<304. Windakiewiczowa A., recenzja, Juszkiewicz Antoni. Melodie ludowe litewskie. Lud VIII, s. 324~ 329. Rawicz- Witanowski Michal, kwestionariusz Q Kaziimierzu-królu "chłopków". Lud VI, s. 198. - Podania o śpiącym wojsku. Lud IX, s. 293. - Ze starego manuskryptu. Lud XIII, s. 333-33'7. .... - recenzja, Ba5tr.zykowski Aleks .. Monogra:fiia historyczna parafii Jankowice Kościelne Sandomiei·skie. Lud XXVIII, s. 248--249. Witek Jan, "Zwodzenia", zagadki, facecye u dzieci ludu. Lud, V, s. 45-50. Witort Jan, Ludność polska w gub. K.Qwieńskiej. Lud l,. s. 256-262. - Godła 'rodowe chłopów archangiel:skich. Lud II, s. 5-9. - Autor nieznany ,nadesłał Witort Jan, Bajka o dziesięciu braciach. Lu<t II, s. 46-5'3. - Jus primae noctis. Lud II, s. 97115. - Przyczynek do historyi przesądów (Rozstrzelanie cholery na Syberii w 1892 r.). Lud II, s. 195~197. - Przeżytki starożytnego światopoglądu u Białorusinów. Lud II. s. 210. - Przyczynek do artykułu: "Gwiazdy i grzyby w wierzeniach ludu". Lud li, s. 277. - Przyczynek do dziejów rodziny (Lewirat). Lud 11, s. 292-304. - Kilka słów o świekrostwie. Lud II, s. 305-308. - Kucja na LitwiE!. Lud III, s. 1-6. - Zarysy prawa zwyczajowego ludu litewskiego. (Wstęp. Rozdz. 1. - Prawo familijne. Rozdz.' 4) Lud III, s 97---'121,193~4" 293-313. Witort Jan, zarys prawa zwyczajowego ludu litewskiego. (Rozdz. 2. Prawo rzeczowe - Rozdz. 4. Prawo zwyczajowe karne). Lud !IV, s.1-30, 119-150, 239-256,359-3811. - Przyczynek do przeżytków kulturalnych. (Pismo ol:razowe). Lud Ill. s. 135. - Etnografia i najnowsze studya na literaturą. Lud III, s. 213-,224. - Polemika z powodu "Uwag do artykułu J. Witorta »Kucya na Litwie«". Lud III, s. 384-385. - Odpowiedź ks. W. za·oorskiemu. Lud IV, s. 353-358. -Ze stepów Azyi Srodkowej. (Szkic etnograficzny). Lud V, s. 1~20, 105---.120. - "Kunigowanie» na Litwie. Lud V, s. 78--7.9. - Statystyka a etnografia. Lud y. s. 201-204. _ Przyczynki kulturalne. (Przeżytki kultu wody i kamieni). Lud V, s. 204i--206. _ Filozofia pierwotna. (Animizm). Lud VI, s. !7-26, 113"""';126, 225245, 3'2:1-<331.Lud VII, s. 1-219. Zamówienie s. 21. od sądu. Lud VlII., - Opowiadanie z Poniewieża. Lud VIII, s. 405-408. Lud IX, s. 172. - recenzja. Ateneum tom LXXXIII i LXXXIV za rok 1896. Lud III, 368-370. Ateneum, 1897. Lud IV, s. 446-449. Ateneum z roku .1898 -1899. Lud VI, s. 206-213, 405410. - recenzja, Prawda za rok 1896. Lud nI, s. 37lQ-374. Witowt W., Leki ludowe (pow. radzyńskiego). Lud XII, s. 264-267. - Z przysłów kujawskich. Lud XVI, s. 96. - Bugaj. Lud XVII, s. 72-74. Wolkov T., Poszukiwania. VI. Nowonarodzone dzieci ·(kształt głowy). Lud I, s. 96, Wozaczyńska Antonina, Stan badań w zakresie etnografii muzycznej w Polsce. Lud XXXVII, s. 466470. Wyslouchowa M., Przyczynki do opisów wsi Wisły w Cieszyńskiem. Lud 11, s. 126-141. - Z ust górala zakopiańskiego. Lud VII, s. 181...,.192. z Z. C., Poszukiwania. IV. Wiara w znaczenie' i moc imion chrzestnych. Lud I, s. 143-14'4. Z. F., Swińskiebagno, Lud X. s. 97. Z. St., Z nad Buga. {Szkic etnograficzny). Lud lU, s. 7--46. Zalewski A., Przyczynki dl) Hagady. Lud VIII, s. 2{)2~204. Zalewski Stefan, Bajki i opowiadania z okolicy Krzeszowic. Lud VIII, s. 1ij1~198. Zawiliński Roman, Sprostowanie. Lud IV" s. 454. Przy,czynek do twórczości ludu myślenickiego. Lud V, s. 258-264. Zborowski Juliusz, Nazwy krów w 'XVIII wieku. Lud XXI, s. 56 -60. - �1D79 1078 Pieśń o Napoleonie. Lud XXI, s. 60. - Kronika etnograficzna z Podhala. Lud XXI, s. 77-80. - Zapiski z powiatu limanowskiego. Lud XXI, s. 214--219. - Przezwiska górali powiatu nowotarskiego. Lud XXI, s. 219-22.7. - Opowieść o synu Napoleona na Podhalu. Lud XXV, s. 98. - Pieśń o standrechcie i Proćpakowej bandzie w roku 17195.(przy_ czynek do dziejów zbójnictwa w Żywieckiem). Lud XXVIII, s. 7193. - Ludność góralska w powiatach limanowskim i nowotarskim w r. 1813. Lud XXVIII, s. 214-2.25. - Przy(:zynki do zwyczajów na Boże Narodzenie na Podhalu. Lud XXIX, S. 95. - Drobne notatki z Podhala. Lud XXX, s. 192~200. - Powstanie węgierskie w pi€Śniach góralskich. (Tekst: Na wysokim wirsku ... ) Lud XXX, s. 200.-202. -,.. Ludoznawcze przyczynki z góral. sz.czyzny. Lud XXX'!, s. 65-9!2. - Nowe przyczynki z góralszczyzny. .Lud XXXIII, s. 3'1--3'5. - O zapomnianej twórczości Żegoty Paulego. Lud XXXII, s. 77-78. - Odszukanie teki ,podhalańskiej Oskara Kolberga. Lud XXXVI, s.402-403. - recenzja, Murczyński St., Muzyka podhalańska. Lud XXXI, s. 146 -148. -' recenzja, Wierchy t. X. Lud XXXl, s. 149-1511. ZbOTowski M., Dwie małoruskie wersye lenorowe. Lud IX, s. 87. ZbOTowski Juliusz, Pierwiastek ludowy w poezyj A. Mickiewicza. Lud IV, s. :U-60, 150-173, 256-274, 381-401. (Dokończenie). Lud V, s. 21-45. ZdziaTski - Stanislaw, Wstęp dlo artykułu "Przyczynki do etnografii tatrzańskich górali>.. Lud V, s. 1200--121. Sobótka w Korsyce. Lud V, s. 2'69 -2.7'0. - Dwa' moty'wy bajeczki Q pastuszku. Lud V, s. 274--275. - Z ziemi pagórków leśnych, z zie_ mi łąk zielonych. Lud VI, s. 400 ---4101. - - - - - - - W sprawie baśni lenorowych. Lud VIl, s. 218. ' Przyczynki· do ha,śni lenorowych. Lud VIII, s. 198>----200. Klemens Koehler. Lud VII, s. 340. Polemika (St. 'Zdz'iaI"ski contra Z. GIoger). Lud VIIl, s. 336. Ludowy waryant komedyi BarykL Lud :X, s. 3'33. Ludowość w poezji polskiej XLX wieku. Lud X, s. 374. recenzja, P'oIivka Georg, Seit welcher Zeit werden die Greise nicht meh[' ,getotet? Lud V, s. 88. recenzja, Kijewskaja Starina 1898. Tom 62-63. Lud V" s. 189-191. recenzja, Asmus F .. Knoop O., Sagen und Erzahlungen aus dem Kreise Kolberg - Karlin. Kolberg H198. Lud V, s. 193'-1,95. ·recenzja, Strzetel!Ska - Grynbergowa, Staromie}skie, ziemia i lud_ ność. Lud VI, s. 199-200. recenzja, BaygerJan Aleksander, Powiat trembowelski. Lud VI, s. 200-201. Stanislaw, recenzja, Żegota Pauli Cyganie w Galicji. Lud VI, S. 304--305. recenzja, List niebieski, List Pana Jezusa Nazareńskiego, króla Juckiego. Sen Przenajświętszej Panny. Lud VI, s. 307-309. recenzja, Ramułt Stefan, statystyka ludnośCi kaszubskiej. Lud VI, s. 31()...-,311. recenzja, Matuszewski Ignacy, Dya'beł w poezji. Lud VI, s. 311 --313. recenzja, Ciszewski Stanisław, Bajka o Midasowych uszach. Lud VI, s. 3197'--3'98. recenzja, Kolessa Aleks,ander, Ukraińska rytmika ludowa w poezyach Bohdana Zaleskiego.· Lud VII, s. 227~2:2<8. recenzja, Księg·a pamiątkowa na uczczenie setnej rocznicy urodzin Adama Mickiewicza. I-II. Lud VII, s. 228--.230. recenzja, Klechdy czyli baśnie ludu polskiego na Śląsku. Lud VIl, s. 230~231. recenzja, Sozonowicz J., K woprosu o zapadncim wlijanii na sławjanskuju i russkuju poezioju... Lud VII, s. 2:n-233·. recenzja, Federowski M., Lud białoruski na Rusi litewskiej., t. II. Lud VIII, s. 211-213. Lud oX, s. 2:27. .recenzja, Gloger Z., Obrzęd weselny polski z pieśniami i przemówieniami. Lud VIII, s. 213. recenzja, Goldstein H., Przyczynki do "księgiprzysłJÓW» S. Adaiberga I-III. Lud VIlI, s. 213. recenzja, Wisła, 1901, tom XV. Lud VIII, s. 425-427. Wisła 1902, Zdzia.rski - - - - - - - - - - tom XVI. Lud IX, s. 297. Wisła, 1903. Lud X, s. 345. recenzja, Windakiewicz SL, Teatr ludlowy w dawnej- Polsce. Lud VIII, s. 431-432. recenzja, Udzłela Seweryn, Świat nadzmysłowy ludu krakowskiego. Lud VIII, s. ~32--435. - recenzja, Cerny Adolf, Isioty mityczne Serbów łużyckich. Lud VIII, s. 436'-436. - recenzja, Wjela Radyserb J., IPi'isłowa a pi'isłowne hroncka a wusłowa Hornojołuziskich Serbów. Lud IX, s. 96. - recenzja, Bruckner Aleksander, Z dziejów języka polskiego. Lud IX, s. 197. _ recenzja, Vestnik slovanske filologie a starozitnosti, tom II. Lud _ IX, s. 198. recenzja, Kawczyński Maksymilian, Folklor a historya literatury. Lud IX, s. 300. recenzja, Schreiber W., Małżeństwo i jego dzieje. Lud IX, s. 303. _ recenzja" Bruckner Aleksander, Literatu,r.a religijna w Po'lsce średniowiecznej. Lud Ix', s. 413. _ recenzja, Szuchiewicz Wł., Huculszczyzna. Lud IX, s. 415. -.recenzja, Polivka GeOl'g, Slavische Sagen vom Wechselbalg. _ Lud IX, s. 417. recenzja., SŁawianowiedienije w 1901 godu. Lud IX, s. 42<1. _ recenzja, Karłowicz J., O człowieku pierwotnym. Lud X, s. 107. - recenzja, Bruckner Aleksander, Starożytna Litwa: ludy i bogi. Szkice historyczne i mitologiczne. Lud X. s. 111. _ �1080 1081 StanislaU?, recenzja, Matyas Karol, "Z życia Cyganów" "Boski policyon". Lud X, s. 228. - recenzja, Hnatiuk Wł., "Ruski oseli w Bac ZJe]" "Słowak i czy Rusyny" - "Rusyny priasziwskoi epaa'chii i ich howory" , "Uhroruski duchowni wioszi" - "Lirnyki". Lud X, s. 31Y9, - recenzja, Polivka Dżuro, "Paralele narodnim pripovijetkama u Strohalovu iborniku. II. Lud X, s. 364, - recenzja, Bolivka Jerzy, Zu der Erzahlung von der undakbaren Gattin, Berlin 1'903.Lud XI, s. Ill, - recenzja, Polivka Jerzy. Pohadkoslovne studil, Praga 1904. Lud :XI, s, 435-43,9, Zdziarski Flora, Projekt i uzasadnienie skorowidzów do wydawnictw etnograficznych Akademii Umiejętności. Lud XXVIII, Zienkiewiczowa s. 1-16. Znamierowska-Priifferowa Maria, p. Muzeum Etnograficz- Priifferowa, ne U. S. B. w Wilnie i jego przyszłość '(5 rycin jednobarwnych). - Lud XXXI, s. 1-11. Rybołówstwo w okolicach - skienik. Lud XXXII, s. 21-35, Paski w okoHcach Druskienik. Lud XXXII, Zwolakiewicz Dru- s. 35-309. Henryk, Pauli, Przyczynek do etnografii tatrzańskich górali. Lud V, s. 120-I::ł1. Żmigrodzki Ukraina. Michal Lud II, s. ~1- 329. _ Kongres - odczyty - Folklorystów w Paryżu, 1900 r, Lud VIII, s, 78-39. Historya pierwotnej religii. Dwa na kongresie Folklory- stów w Paryżu s. 2,86---299. 1900. Lud VII, Szemat tablicy przedstawionej archeologic:lcnej na kongresach w Krakowie i Paryżu 1900 r. Lud VII, s. 2'39. s. 661. - O megalitach w Europie. Lud VII, s. 2:99--302. - Totemizm, Lud XV, s. 9----'19. Żurowski O, M., recenzja, Kaindl. Reimund Fryderyk, Rozprawy odnoszące się do etnografii Bukowiny i wschodniej Galicji. Lud IV, s. 95'-100. - recenzja, Kaindl Raimund Fryderyk, Ethnographische Streifzuge in den Ostkarpathen. Wiedeń 1898. Lud V, s. 185. Żyranik Bogdan, Przeciwieństwo bóstwa drzewa i 'bóstwa kamienia, w wyobrażeniach ludowych. Lud rxxXII, s. &2-170, WYKAZ INSTYTUCYJ AKADEMIE, INSTYTUCJE, American Acad. of Arts and Sciences. VI. 319. NAUKOWYCH 182. Akademia Krakowska ści. Nauk, p. Akad. Umiejętno- - Lubrańskiego" XV. 200. Nauk Artystycznych, XXXIX. 9. Nauk w Petersburgu, XXXVI. _ 95, 97. Nauk w Pradze, VII. 234. Nauk w za'grzebiu, XXXIX. 160. "Nauk Z. S. R. R., .XXXVIII. 343. Polska Akademia Umiejętności:- XXVII. p. Akademia Umiejętności w Krakowie. - Umiejętnośąt w Krakowie, III, 273; IV. 62, 335, 3'36, 405; VI. 223 320, 325; VII. 236; VIII. 193.. 324; X. 126; XIII, 56, 149; XVII. f»l; XXI. 53, 57, 98; XXII. 137; XXIII. 147; .XXV. 50; XXVI, 13tl; XXVln tl, 12; XXXV. 11, ~'9;. 3'2. 35; XXXVI. 37, 39, 45, 48, 74; XXXVIII. 318. 319; XXXIX. 102, 416, 5019, - Vied a Umeni. XXXIX. 427. - Wszechzwiązkowa Akademia Nauk, XXXIX. 12. Biblioteka Jagiellońska, III. 225; .xVI. 3!8; XXXV. 42. - Narodowa, XXXVI. 22. _ Pawlikowskich, XIII. 68. ~ Pwbliczna w Petersburgu., X.XXVI 100; XXXVIII. 560. TOWARZYSTWA I INSTYTUCJE Amer. Academ. of Arts and Sciences, VI. 3109, Amer. Anthrop, Assoc., XXXVHf. 33'5. Anthropos Institut, XXXIX, 485. Bund fur Schwyzer Dutch., XXXIX. NAUKOWE 453, 470-478; XXXVIII. 470; 614-622; XXXIX. 165. Del' Verein Deutsch-Schweizeri:scher Bienenfreunde, XXXIX. 509. Fińskie Towarzystwo Sta,rożytności, XXXVII. 4319. Bureau of Ethnologie., IV. 238. Centralny Instytut Kultury. ..XXXIX. 400, 461; XXXVII. 406, 462-'46tl, Genossenschaft Schweizer Heimatwerke, XXX rX. 513, 514 . Geographisch Commerziele ~sellschaft, XXXlX. 509. 476, 480, 482., 484. Ceska Spolecn. nauk., Geographisch Etnographische schaft in Basel, XXXIX. 519. III, 290; V. 199. cercle liJnguistique de Prage, XXXVII. 314. Ciba Aktien GeselLschaft, XXXIX. MUZEA I TOWARZYSTWA Bułgarska - S,P. Walerian Batko, Lud XXXVIII, ż Żegota Cesarska Akademia Umiejętności w Petersburgu, VII. 236, Fińska Akademia Umiejętności, XXXVII. 439 .. Akademia Górnicza, XXXVI. 378. - Historh Sztuki, XXXIX, 9. - Jugoslav. Akad. Znanosti i umj. IV. 237; VIII. 293, - Jugosław Akad. Nauk Sztuk, XXXVII. 427. 509. Qommision Internationale des Arts et Traditions Popula,ires, XXXVI. GeseIl509, GeselIschaf f. Schwiezerische Theaterkultur. GeseIlschaft f. Forderung Kunst Deutsche Wissenschaft u. Literatur, III. 387. Heimatschutz Trachtenvereinigung, XX.XIX. 5H. �1082 1083 Histol'isch. Gesellscha.ft im Warteland, XXXIX. 2.76. Hrvat. Airch. Drustwo u Za.grebu, IV. 238. Instytut Antropologiczny Uniw. Rzym. XXXVII. 361. - Antr-opologiczny Uniw. Neapol.. X.XXVIII. 361. - Anthropos Institut, XXXIX. oW5. - Badania Sztuk.i LudQwej, XXXVII 462, 4172;XXXIx.. 460. - Badawczy, XXXIX. 9. ~ Bałtycki, XXXVI. 7, 12, 403; XXXVU. 450, 4172, 4189. - Carnegie ~XXXVIII. 400. - Etnograficzny im. MikłuchoMaiklaja, XXXIX. 419, 607., 625, 628. - Etnologiczny, XXXV. 7,6. - FiJmowy, XXXIX. 341. - Folklorystyczny" XXXVII. 42.6, 4139. - Geograficzny, XXXIX. 3. - Hungarystyczny, XXXIX. 3~5. - im. Miklucho- Makłaja, XXXIX, 27. - Jafetycki, XX.XIX.. 3. - MazurskL Naukowy Naukowy OddZltalu Orjental., Północy, - Sewera, XXXIx' 4. p. Instytut Północy. Słowiański w Pradze, XXiX.. 264; 'XXXI. 159; XXXVI. 6. - - XXXVII. 421. Zydowski, XXX. 271. judaistycz., XXX. 233. Nauk Społ., ,XXXIX. 9. XXVI. 117. XXXIX 4. Służby Społecznej, XXXVII. 453. Smithsonian Institut, IV. 347; V. 293; VI. 215, 221, 319; VIII. 223; XXXVIII. 401, 407. Śląski, XXXVI. 404, 405; XXXVII -M-3,456, 477; XXXVIII. 340, 342. Volkspolitisches Instit., XXXVII. 236,266. Współpracy Intelektualnej, XXXVI.7. - Zach'Odnio Słow .., XXXVII. 473, 474. Instytucje etnograficzne, XXXIX. 625. Kasa im. Mianowskiego, 1. 19,22; XXIV. 44, 46, 47. ;I·~ . .. ' ," '~If~:' ,. o" ",.'';l" ,~:j,,,' ';,', 'I" '?i~' ,:';:~~~;; ;. "",~:ł}:' MUZEA Muzej Slovens,ke Spole~nost w Turc. sv. Martinie, III. 388. Muzeum Akademii Nauk Z.S.R.R. XXXIX. 3, 4, 33. - A!kademii Umiejętności w Krak., XXI.66. - Alpejskie, XXXIX. 497. - Antropologii i Etnografii im. Piotra Wielk., XVIII. 228; XXXIX.7. - Baskijskie, XXXIX, 472. - Bazylea Gewerbe Museum, XXXIX. 492. - Bawarskie, XIV. 343. - Bernisches Historisches Museum. XXXIX. 4196,'507. Bi:shop Museum, XXXVII. 3763'1.6. Bośni i Herz.egowiny, XXXVII. 430. - Brytyjskie, XXII. 47, 46; XXXVII 289. - Budapeszteńskie, XXV. 106. - Bytomskie, XXXVIII. 449, 493. - Czartoryskich, III. 263, 266. ~ Etnograficzne, II. 30; X 322-327, 332, 338, 419, 420; XVIII. 227; ::t~ .• XXI. 29, 33, 34, 37, 33, 42, 4'3, 00; XXII. 85, 121, 122.,126; XXV. 103; XXVII. 181; XXVIII. 210; XXIX. 178, 182, 190, 192, 198; XXX. 175, 235, 2146, 266,. 2170; XXXI. 2, 32, 164, 173; XXXIV. 87; XXXV. 7, 20, 29; XXXVI. 7, 225., 226, 230, 237, '371-313; XXXVII. 407, 421, 4241 425, 430, 431; XXXIX. 348. - Etnograficzne papieSklie, XXVI. 135. - Etnologiczne, XXI. 200. - Fedorowicza, VI. 306. - Finlandzkie, XXXV. 36; XXXVII. 439. ~ fUr Volkerkunde w Dreźnie, XXV. 127. _ fiirVolkerkunde und Schweiz. Mus. fUr Volkskunde, XXXIX. 482. - fUr VOlkerkunde w Hamburgu, _ XXXIV. '11, 91, 185. fUr VOlkerkunde w Wiedniu, _ _ -, _ _ _ XXXIV. 84, 86. _ Frankfurckie, XXXIV. 76. _ Hamburskie, XXV. 106. _ Historii religii A.N. Z.S.R,R., XXXIX. 3, 33. - Historyczne, XXXV. 36. _ Histor. .archeolog., XXXIV. - _ _ im. Szewczenki, XXXIV. 83, 91; XXXVI. 481. Kaszubskie, XXXVII. 410. , Kostromskie, XXV. 127. Kirajowe w Kamieńcu, XXXIV. 91. Krajowe w Szczecinie, XXXIX. 464. Krajoznawcze, XXI. 37; XXXIV. 114. Kralośtwi Ceskeho, X. 239. Kultur Ludowych, XXXVII. 412. Kunstgewerbe Museum Zurich, XXXIX.495. Kurpiowskie, XXX. 243; XXXI. 174; XXXIII. 141; XXXVII, 412; XXXIX. 292, 3·75,37:6. Landesmuseum w Zurichu, XXXIX. 494, 495. Literackie w Moskwie, XXXIX, 9. Lotaryńskie, XXXIX. 472. Luibels'kie, xxx.. 23'5; XXXVII. 472; XXXVIII. 4490-4'54. Ludoznawcze, XXIX. 177; XXXVI 418,316, 392. MazurS'kie, XXXVII, 419. Narodnopisne Cesko Slov., XXII. 140 Na.;odowe, X. 119, 239; XII. 121; XVI. 422, '4l23; XXI. 40, 417, oW, 2'62; XXX,. 2'35; XXXV. 29, 37, 192, 194; XXXIX. 468. _ Narodowe Chorwackie, XXII. 141>. _ Narodowe stan. Zjedn. XXXVIII. _ 90, 122. _ Histor. etnogra.f., XXXV. 36. - Histor. i etnograf. NormandiH, XXXIX. 472. _ im. Baranieckiego, XXI. 40, 51 -54. - im. Dzieduszyckich, I. 63; VIII. 17.1; X. 115; XVI. 278; XXI. 4046, 49, 64; XXIX. 178; XXXIV.83. - im. Majewskiego Er., XXII. 155. - im. Matejki, XXXVII. 410. - im. Ossolińskich, XIII. 7'8. 3'75. _ Narodowe w Krakowie, XXI. 40, 47,48. _ Narodowe Węgierskie, III. 388. _ Narodów Z.S.R.R" XXXIX. 33. - Naturhistorisches Museum, XXXIV. 70. - Nordiska Museet, XXXVI. 326. - Norsk Folken, XXXVI. 333. �1085 1084 - Olsztyńskie, XXXVIII. 448. Pigorini, XXXVII. 360. Pocztowe w Bernie, XXXIX. 497. Podolskie, XXIX. 209; XXX. 268. Polskie w Rappe~swille, XXXIX. 501. - Post Museum w Bernie, XXXIX. 497. Poznańskie, XXXVII. 2:44; XXXVIII. 448. ProwincjonaIne, XXXIX. 470. Przemysłowe, XXL270; XXII. 121; XXIII. 148, 1516;XXX. 175; 235; XXXV. 1'5, 1'93. Przemysłowe w Bazylei, XXXIX. - - 4!92i - Szczecińskie, XxrXVII. 411; XXXVIII. 448; 'XXXIX. 494, - Sztuk i Tradycji ludowo w Paryżu, XXXVI. 318. - Szwajcarskie, XXXIX. 490. - Śląskie, xxrx. 129; XXX. 156, 183; 'XXXI.67, 165; XXXIV. ~66; XXXVIII. 43e. - Świętokrzyskie, XXXVII. 410. - Tatrzańskie.. XXI. ~, 31, 7"8-80; XXVI. 142; XXVIII. 108, 109; XXXI. . 174; . XXXVI. 393; XXXVIII. 449. -.:....Techniczno-przemysł., XXXV. 29, 3·6. 493. - Przemysłowe w Chrudzinie, III. 3:86. - Przemysłu Artyst. ·,XXI. 40, 46, 4i7; XXXIV. 83; XXXV. 192, 194, - Przemysłu artyst w Zurichu, XXXIX'. 4'95. - Przemysłu i Rolnictwa, XVI. 4i20; XXI. 42, 7'6; XXXVI. 27. - Raetisch Museum, XXXIX. 501. - Regionalne, XXVII. 149, 151., 172; XXIX. 191, 209; XXXI. 1,64; XXXV. 17'2; XXXVI. 3'18, 32'1, 325..,328. - Retyokie Museum, XXXl!X. 501. -;' Schlo.ssmuseum w Berlinie, lXXXIV. 76. - Schweizerisches Alpin Museum, XXXIX. 497. - Skandynawskie, XXI. 37; XXVII. 15'1. - Skansenowskie, XXVII. 151; XXXI. 10; XXXV. 16, 34, 168; XXXVI. 333; XXXVII. 406, 407, 412; XXXIX. 501. - Słowackie, II. '80. - Starożytności w Łowiczu, 'XXI. 253. - - - - -' - - - St. Army Medical Museum, VIII. 205. U. St. N,atiolloal Museum, VIII. 205; XXXVI. 27. w Aquilei, XXXVII. 130. w Bazylei, XXXVIU. -re6. w Belgradzie, XXXVII. 4i31. w Białogl'odzie, XXXVII. 411. w Burgdorfie. XXXVIII. 466. w Cambridge, XXXVII. 381. w Cassel, XXXIV. 79. w Chorzowie, XXXVIII. 444. Częstochowie. XX,XVII. 412; XXXVIII. 4148. w Derłowie, XXXVIII. 448. w Friedbergu, XXXIV. 76. w Gdańsku, XXXVIII. 448. w Glilwicach, XXXVII. 443; XXXVIII. 44'9. w Grudziądzu, XXXVIII. 448. w Jarosł:awiu, XXXIX. 447. w Karlsruhe, XXXIV. 76. w Katowicach, XXXVIII. 439, w Kielcach, XXXVIII. 448. w Kopenhadze; XXI. 38. w Krakowie, XXI. 22, 31, 4{), 49, 52, 65; 'XXXIV. 265; XXXV. s.. 14, 15, 29, 30, 37; XX,xVII. 160, U. 22:2.\295, 444, 445, 473; XXXVIII. 449. .-: w Lublanie, XiXX 160. - w Łodzi, XXXVIII. 448; XXXIX. 448. - w Łomży, XX.XIX. 352. - w Międzyrzeczu, XXXVII. 416, 417; XXXVIII. 448. - w Moskwie, XVII. 167. - w Neuchątel, XXXIX. 498. - w Olsztynku, XXXVII. 415. - w Ołomuńcu, II. 35. - w Opalu, XXXVIII. 449. - w Rabce, XXXVIII. 449. - w Radomiu, 'XXXVIII. 448. - w Rapperswilu, XXI. 53; XXXVIII. 4450----447.450. - - - - - - w Rzeszowie, XXXVII. 4'58; XXXVIII. 449; XXXIX. 445-447. w Salem, XXXVII. 381. w San Martino, XXXVII. 425. w SkopIu, XXXVII. 431, 436. w Słupsku, XXX.VIII. 448. w Szafuzie, XXXVIII. 466. w Tarnowie, ,xxXIX;. 444. w Tivoli, XXXVII. 361. w Toruniu, XXXVII. 455; XXXVIII. 432, 433, 436-438, 448; XXXIX. 45l>-461. w Trewilrze, XXXIV. 76. w Wałbrzychu, XXXVII. 410. w Wilnie, XXXVII. 459. - w Warszawie, XI.40, 41; XXXIV. 265; XXXVI. 7; XXXVIII.448. - w Włodoawkui XXXVIII. 448• - w Wrocławiu, XXX.VIII. 449. - w zagrzebiu, XXXIV. 8'7. - w Zakopanem, XXXVIII. 449. - w Zamościu, XX.XVIII. 449. - w Zurichu, 'XXXIX. 493, 494. - we Florencji, XXXVII. 422. - Wi'elkopolskie, XXIX. 177; XXX. 170, 235. - wojskowo medycyny st. Zjedn., VIII. 205. - wołyńskie, XXXV. 185 Muzeum zaszeregowane, XXXIX. 468, 4169. Muzeum Zemedelskie w Bratysławie, XXx.. 182. - Ziemi Bytomskiej, XXXVII. 410. - Ziemi Zbąsk~ej, XX.XVII. 412., - Ziemi Żywieckiej, XXV. 2'9, 36. - Żydowskie we Wrocławiu, XXX. 23,5. - Żytomierskie, XXXIV. 90., 112.' Musee des Arts et Traditions Populaires, XXXIX. 467. - de I'Homme, XXXIX.468. - de Valere, XXXIX. 000. - de Vieux Lozanne, XXXIX. 500. _ Ethnogra,fique de la ville de Geneve, X:XXIX. 499. - H~rique de NeuchateL XXXI. 468. TOWARZYSTW A . Towarzystwo, Historii i Starożytności rosyjskich, XXXVI. 9. - Historii we Lwowie, XXXVI. 6. - im. Kopernika, V. 286. - im. Szewczenki, VI. 320; VII. 236; X. 359: 360; XXVI. 118; XXXVI. 101. - Krajoznawcze, XXIU. 148; , XXVII. 17'6; XXXVI.49; XXXIX. 460. -.:. Król.-Czeskie Tow. Nauk., IV. 116; VI. 319. - Literackie im Ad. Mickiewicza, XXXVI. 6. �1086 1087 - Literatury fińskiej, XXXVII.434, 439. -,. Ludoznawczel IV. Hn-106, 117, 342, 345, 34B: 451, 452; V. 89-91; VI. 1-6, 373-375, 383; VIII. 418; XII. 110; XXXVI. 9'--11., 33 -411, 43, 45-49, 54, 50, 61, 64. 65; 10,. 72, 719,81-83, 85-87, 412415. pt. P a l s k i e T a war z ystwo Ludoznawcze od 1945 r. - Ludoznawcze Bułgarskie,XXXVI. 406, 407. - Ludoznawcze Fińskie, XXXVII. 440. - Ludoznawcze Szwajcarskie, :XlI. 268; XXXVIII. 467; XXXIX, 508. - Ludoznawcze Węgierskie, XXIII. 168. - Miłośników HistoriD i zabytków Krakowa, X. 1206;XXXIX. 590. - Miłośników Przyrbdy., XVII. 190. - Muzealna S10venska Spolecnost, V. 240. - Naukowe we Lwowie, XXVI.115; XXXVI. 43. - Naukowe Warszawskie, X_XXVI. 27. Polskre Towarz. Językoznawcze, XXVI. 117. - Towarz. Ludoznawcze, !p. Towa1"z. Ludoznawcze, XXXVII. 446, 476, 478, 484; XXXVllI. 353, 450, 4:53464; XXXiIX. 460, 464, 609, 610, 611, 625. - Towarz. Orjentalistyczne, XXVI. 115; XXXVI. 27. Societe du Folk'lore Walion, III. 388. Schweizer. Gesellschaft f. Anthropol., Ethno1. u. Urgeschichte, XXXIX. 509. - Trachtenverein, XXXIX. 517. - Troppen Inst~tut, XXXIX. 486. Szwajcarski Związek Chłopski, :X.X.."TIX.514. Szwajcarskie Towa,rz. Ludozn.a,wcze, XXXIX. 502. The American Folk-Lore Society, IXXXIX. Tow. Prehistoryczne, XXXVI.6, ~74. - Przyjaciół Ossolineum, XXXVI.6. - PrZJyjaciół Nauk w Lulblinie, iXIXVI. 1'38; XXXVI. 370. - Przyja'ciół Nauk w Poznaniu; IV. H6; V. 200. - Przyjaciół Nauk w Przemyślu. 'XXV.141. - Przyjaciół Nauk w Warszawie, XXXVI. 94; XXXIX. 262. - Brzyjaciół Starożytności Czeskich III. 289. Towarzystwo szowskiej, l1owarzystwo XXXVIII. Reg~onalne Ziemi RzeXXXVII. 41'8. Socjalne Lond., 309. WYKAZ ILUSTRACYJ, MAP, RYCIN I TABLIC Anioł i antychryst, drzewor .., 'XXXVIII. 275. Bachleda Marcin, fot., XVI. 398. Bańki ze słomy, XVII. 132 fig. 1 i 2 schemat. Bazyliszek, drzewor., XXXVIII. 247. Beczka do robienia masła., XXXV. 93, ryc. 16. Belek przy dachu sztychowym, 'XXIX. 29, ryc. 63. Berbenyc'a, XXXV. 95, ryc. 17. Berwiński Ryszard Wincenty, XXXVII. 151, wg drzeworytu. I ~. Betełew, x..."'CXV.96, ryc. 18 A, ryc. 18 C, 18 D, 18 E, 18 F'l 18 G, 1&H. Bieda z nędzą, drzewor.,XXXIX.344. Bieguniec, sieć do bródkI, XXXI. 40, ryc. 4B.elenie płótna, miedzior., XXXIX. 327. Biesiada czarownic, sztych, XXXVIII. 249. Bodnarka, XXXV. 112,.ryc. 52. Boruta w starej wierl)bie, litogr., XXXIX. 348. Boże drzewkQ, (Artemisia Abrotanum), drzewor., XXXIX. 316. Braj., XXXV. f11, TYC. 23. Brama w Karłow~e na Huculszczyznie, XXIV. 143, tabl. I, ryc. Brama zagrody seklerskiej, XV. 202, 313. Brama z dasZJkiem w Jurgowie, XIV. 362. Brony" XXXI. 4, ry'c. 2. Bróg, drzewor., Xx..."'aX. 309. Bruclik góralski z Istebnej, XXXVI. 235, ryc. 2c. Bucz na ryby, XXXIl. 31, ryc. 3. Budynek gospodarczy,,, XXXVII. 194, tabl. II, ryc. 8. Bunt, XXIX. 30, ryc. 65. Bursztyn, jak powstaje, drzewor., ,XXXVII • .296. - o węższym końcu. używany do leczenia oczu, ,XXXIX. 300, ryc. 5, nr 29. Bursztyniarz, spod Myszyńca, XXXIX. 332, ryc. 7. - XXXIX, 3'61.l ryc. 1. Buszmen, z ,plemienia (A)in. XXXVII. 80, ryc. 4. - z płdn. zach. Afryki, XXXVIII. 70, ryc. 1. Buszmeni przed pontokiem, XXXVII. 81.) ryc. 5. -, ze szczepu Bakalahari, XXXVII. 82, ryc. 6. -, ze .I1ZczepuNaron, XXXVII. 84, tryc.7. Buszmen wchwiliJ wymawiania mlasku wargowego, XXXVUI.65. Bykl "babl~l" rasa radowiecka. XXXV. 719,ryc. 2. ----lIrasy .szwajocaTskiej, XXXV. 80, ryc. 3. - rasy mieszanej, ,XXXV. 00, ryc.4. Bylica, (Artemisa Vulgaris), drzewor,_ 'XXXVIII. 262. Ceramika hueulska, na Wystawie Etnograf. we Lwowie, XI. 421. Cerkiew drewniana wOrawie, ,XVI[. 3. Charaktery przeciw morowemu powietrzu, drzewor. ludowy,. XXXVlII. 266. Chata bielona u .góry, część dolna malowana niebiesko, szczyt pokryty grzebieniem, DlŻurów, XXXIV. 147'1ryc. 4. - kaszubska, XXXIX. 247, ryc. 23. - kurpiowska, XXXIX, 247, ryc.22. - kultury ceramiki malowanej, XX!X:Vl. 2,91.1tab1. I, ryc. 1. - kultury ceramiki sznurowej, XXXVI. 291, tab1. L ryc. 2. - kultUiry ceramiki siwej, XiXjXVI. 297, tab1. 5, ryc. 2.,3. - kultury łużyckiej, XXXVI. 200, tab1. II, ryc. 1.1 2. - kultury łużyckiej, XXXVI. 294, tabl. III, ryc. 1 i 2; XXXIX .. 265, ryc. 6. tab1. III, ryc. 1 i 2. XXXIX. 265, ryc. 6. - kultury lipickiej, XXXVI. 297, tabl. IV,\ ryc. l. - kultury wenedzkiej, XXXVI. 295, tab!. IV. �L088 - z okresu wczesnohistorycznego, XXXVI. 299, tabI. VI., ryc, 1, 2. Chaty w XVI w., drzewor., XXXIX. 3'31. Chata góralska, VI. 178... ryc. - łowicka, XXIX. 183, - malowana w pary, XXXIII. 105, Q·YC. 5. - w Łękach. XI. 406. w Piekielniku, XI. 330. - w Piotrkowie p. Lublin, XXIX. 189. - wiejska na podmurów.ce, II. 134. - wnętrze, XXXI.II. 1M, ryc. 11. Chlew na nierogaCiznę, ,XXXIV, 145, ryc. 2. Chłop z Potu~zyny w k'ożuchu, XVI.27<7Chłopcy z gwiazdą w Przecławiu. XlXV. 61, ryc. 1.s. Chodzenie z niedżwiedrz:iem. i kozą, drzewor., XXXVIII. 242. Chołośnie, krój, XXXVII. 217, tabl. IV. ryc. 3. Chrapki, czuk()ckie, XXV. 2, ryc, 8. - eskimoskie., XXV. 3, ryc. 10. - huculskie p. Raky, XXV. 5, ryc. 16. - koriackie, XXV. 3, II'Y'C. 9. - 'rumuńskie, XXV. 5, ryc. 17. - z delty Woł~i, XXV. 3, ryc, 11. - z Michałowa Starego, XXV. ryc. 14. , - z nad Narwi, XXV. 4, ryc. 12, 13. - z Siemienia1 XXV. 5, ryc. 15, Cichowiczowa Helena, f()t., XXLX. 176. Ciszewski Stanisław, fot, XXIX. 174. Cyganie, drzewor., Xx.,XVIII. 263. Czajka, XXJXH. 33. Czapka., barania w XV w., XXXVIII. 2S5. - batorówka, XXVIII. 171, ryc. k,l. 1089 - kuczma, XXXVIII. 172,'ryc. a-e. kowadło, XXVII.!. 17'l. g, h. męska w krakowskim, XVI. 227,' H-pn. - rogatywka, XXVIII. 171, ryc, i, j. -', - rozłupa, XXVIII. 171, ryc. b, 172, 1-3. ~ ślachmyca, XXV1II. 17'1, ryc, d, e, f. - staroświecka w lu'oortowskim, X!XI:X. 80. Czarna msza, XXJEVII. 306, wg drzewor, Czarownice jadące na diable, sztych XXXVIII. 264. Czart, wypędzony z człowieka, drzewor., x.,'CXVII.. 291. Czółno na Niemnie, XXXII, 33, ryc. 5. Cztery bestie, drzewo r., XXXVII, 28'1. Czwórka, drzewor., XXXVII, 300. Dach krokwiowy, XXLX, 27, 'ryc. 5i3; XXVII. 199, tabI. III. ryc. 3. - na stolce, Xx.,'CVI'L 199. ta'b!. Ul, ryc. 4, - sztychowy, XXIX. 30, ryc. 65. - z balkonem, XXXVII. 194, tab!. II. ryc. 6. - z koszyczkiem i pazdurem, XXXVII. 1i94~taibI, II, ryc, 5. Delfin, drzewor., XXXVIII. 252. Deszcz kamienisty i ognisty, drzewor., XXXVIII~ 239. Diaber skrzydlaty, drzewor., iX.XXVIII. 273. Dijnyc'a (dojnica).; XXXV. 123, ryc. 69. Dolina Wisły, iI., II. 127. Dom modlitwy muzuhnański, XXXI. 112, ryc. l, 1'16, ryc. 4. - podcieniowy w pow. Rawa. Xl. 109, Dom w czasie budowy, XXXVIII. 194, tab!. II, ryc. 9. - z wyżką w Piekielniku, ryc. XXXIX. 434. Dyl drewniany do wiercenia otworów w bursztynie, XXXIX. 379, ryc. 4, nr 18. Drzwi, biegunowe, XXIX. 41, ryc.98. - cerkiewki, XVII. 8, ryc. - dworku, XI. 333, - gontowe, XIV. 364, ryc. - góralskie, VI. 177, ryc. - kościelne, XI. 335, ryc. - podwójne chlewu, XIV. 364, ryc. - przy szopie. XIV. '3'63,ryc. 10 i 11. - śpiehlerza, XXXIII. tabI. IV. ryc. 4. Dworek w Giżyeach p. Kalisz, XI. 334. Dzbanki z Sądeezyzny, X. 428. Dziergniee, XXXIII. 136, ryc. 1. Dziewczyna z wiadrami, XVI. 2'67. Dziki mąż, drzewor., XiXiXI:X.321. Dziw morski, drzewor., XXXIX.324. Dzwon na kuropatwy, miedzior., XXXIX. 3'26. Dzwonek gliniany, II. 217, iI. - loretański drzewor., XXXVII. 285. Dzwonica cerkiewna w Stynawie WyŻI1ej, XVII. 10. Elbelan, ;XXXVH. 119, ryc. 8. Facjat prosty, XXIX. 32, ryc. 73. - promienisty, XXIX. 33, ryc. 74 i 75. - wklęsły, XXIX. 314,ryc. 76 i 7'7. tylny z drzwiczkami, XXIX. 35, ,ryc. 78. - wycięcia ozdobne, XXIX. 35, ryc. 81, str. 36, ryc. 82 i 83. Faj'ka bursztynowa, ryc., XXXIX. 392. 69 Lud - Tom XL Figurki z szopki, x.,'CXI. 55. ryc, V -IX. Folusz, XXXIV. 151, tabl. nI, rye.5. Fragment osady kultury łużyckiej z chatą słupową, XXXIX. 267, ryc. 7. Futryna okienna, XXIX. 20, ryc. 40. Gadej.a Tomasz, fot., XVI. po stron. 64. Gagatek, drzewo!'., XXXVII. 200. Galar na Wiśle, miedzior., XXXIX. 322. Gazda ze starego Bystrego, Xl. 77. Gazda podegrodzki, XXXVI. 259. Gaż·dzina ze Starego Bystrego, strój głowy, XI. 78. Głowae, XXIX. 37, ryc. 86; XXIX. 381 ryc. 91; XXIX. 39, ryc. 92, Gont, ryc. XXXVII. 199. Gospodarz w płaszczu ty;pu śląskiego, XXXVI. 243, ryc. 4. Górale pytace od Łącka, XXXVI. 267. Górnik, drzewor., XXXVIII. 260. Grabcie, (grabie) do grzebania w ziemi bursztyn'odiajnej., XXXIX. 363 ,ryc. 2, nr 10. Gra:bie drewn., x.."CXVI.284, ryc. 2. Grządka do wieszania uhrań, XXIX. 48, ryc. a9. Gunia, XXXVI. 237, ryc. 3e. Gurmana - sukmana z Moszezenicy, X. 17·5. - z przodu, z tyłu, rozłożona, X. 176, 177; XXXVI. 237, ryc. c. Guz1k bursztynowy, ryc., Xx.,'<IX. 392. Gwiazdy, drzewor., XXXIX. 343. Haft., szlaczek do fartuszka, V. tab!. I; VI. tabI. VIII. - róg chustki, V. tabl. :II; VI. tabl. V, VII; X. 188. - róg fartuszka, V tab!. III. !; �1091 1090 - szyjka do koszuli, V. tabl, IV; VI. tabl. VI. - kołnierz koszuli, XII. 114. Haft na gurmanie, ,X. 178-180. - na koszuli X. 171, ryc. 1-3. - na poduszce, XII. 115. - na spodniach, koszuli, X. 173. - opoczyński, XXIV. 132., ryc. 10. Hafty kolorowe opoczyń., XXIV. 136, rys. 14, 15. - krzyżykowe opoczyńskie, XXIV. 133. 134. 135, rys. 11, 12, 13. Haft motywy na spodniach góral., XXXVI. 271. - z laj:byka męskiego, XXXVII.2'17, tab!. IV, ryc. 6. Hak, na którym osadzone są drzwi, XXl,X. 40, ryc. 96. Hanka Krochmaluczka z Hołubicy .. XVI. 271. Holowanie ~odzi, miedzior., XXXIX. 323. Iglice do wyrobu sieci, XXXrI. 43. ryc. 6. Jasła; do karmienia owiec w zimie, XXXIV. H~l, tabl. Ul. ryc. 3. Jednoróg, drzewor., XXXIX. 3()8. Jeleń z krzyżem, drzewor. XXXVIII. 2'68. Jupa lubartowska, XXIX. 83. Jurta w zimie, XXXVII. 110, ryc. 4. - wewnątrz, XXXVII. 113, ryc. 5. -:- przekrój podłużny, przekrój poziomy, XXXVII. 116, ryc. 6 i 7. Kadłub na żródle, X,X,XIV. 151, tabl. HI, ryc. 4. Kadź, do kwaszenia skór, XXXI.l13. ryc. 2. Kaftan męski z okolic Krakowa, , XXXVI. .23'5,ryc. 2a. .:..:... męski ze wsi Dobra p. Limanowa, XXXVI. 235, ryc. 2b. - męski z boku, z tyłu, X. 181. Kalenica, XXIX. 39, ryc. 93. Kalina Antoni, fot., XII. 107. Kałyman, XXXVII.' 106, ryc. 2. - wewnątrz, XXXVII. 107, ryc. 3. Kamier}. smoczy, drzewor., XXXVII. 282. - żabi, drzewor., XXXVII. 287. Kamizela i pas z Podegrodz,ia, xxiv. 107, ryc. 1. Kamizelka góralska, X. 174. Kapelusz męski w krakowskim, XVI. 229. Kapelusze plecione, XXVUI. 175. ryc. 45a, b, c, d, e; XXVIII. 177, ryc. 46a, b, c, d; 182, ryc. 48a, b, c, d, e, f, g, h. - kawalerskie.,' ze słomy, XXVIII. 181, ryc. 47, a. - z psiarki, xXVIII. 181, ,ryc. 47b, c, d. Kapliczka z Poronina .. XI 110. - murowana z Jarzębiny na Spiżu, XI. 166. - murowana z Hopgartu na Spiżu, XI. 1.67. - murowana z Sadku na Spiżu, XI. 167. - murowana z Nowej Lubowni na Spiżu, XI. 168. - murowana z Kezmarku na Spiżu', Xl. 169. - na murze z Jurgowa, XIV. 367. - koło Brzostówki woj. Lubelskie XXIX. 91. Karabuszka, XXXV. 00, ryc. 27. Kartka z dzieła Codex Byzantinus, X.266. - z elementarza dla dzieci hotentockich, XXXVIII. 75. Karykatury ludowe Stolarskiego Błażeja, XXXVIII. 269. Kaszubki, rys. Dan. Chodowieckieg'o, X...•. "{XVIII. 267. Kij próbny do poszukiwania bursztynu, XX,.XIX 363, ryc. 2, nr 6. Kijanki drewn., XXXVI. 284, ryc. 9a i 9b. Kleć tatarska, drzewor., XXXVIII. 272. Klepki drewniane, XXXVI. 284, ryc. 14a. Klepki i dno wiadra wczesnohistor. , XXXVI. 284, ryc. 12. Kleszczki drewniane, XXXVI. 284, ryc. Ha. _ drewniane współcz., XX.XVI. 284 ryc. 14b. Klitoczka z dógami, XXXV. 113, ryc. 61. Klamki, XXIX. 43, ryc. 105, 107. Klucz drewniany, XXIXA5, ryc.113. _ żelazny, XXXVI. 284, ryc. 3. Kłódka, ryc. XXXVII. 199. Koszerka, XXXV. 96, ryc. H~A, 19B. . Kobyłka, przyrząd do obróbki skóry XJXIX.I. 115, ryc. 3. Kohucik, aplikacja, XXXVII. 217, ta·bil. IV. ryc. 7. Kołatka" iI., II 217. Koto, promienisto-szprychowe, (ułamek.) X,XlXVI. 284, ryc, 10. _ tarczowate przedhist., XXXVI. 303, ryc. 2. Kołtun, sztych, X,.XXl X. 3'15. Kołyska na biegunach, X,XXIII.lOO, ryS. 6, tabl. III. _ wisząca, XXXIII. 100, ryc. Ba. Komin na chacie w Karłowie i Widynowie, XXXIV. 143, tab!. 1. ;~ ., ryc. 2. Komora z podcieniem, XXXIV. 147. Konstrukcje chaty, schemat, XVI. 366. - ślegowa kleci tatarskiej, XXXVIII. 272. Koń rasy huculskiej, Xx"'{V. 82, ryc. 6. Kopystka, XXXV. 98, ryc. 25. Korale bursztynowe, ryc., XXXIX. 390. Koromesło XXXV. 115, ryc. 65. Korowód sobótkowy, drzewor., x:x,XIX. 3f49. Kosa, XXXV. 81, ryc. 9. Kosz na rY'by otwarty, XXXII. 33, ryc.7. - na ryby zamykany-, XXXlI. 33, ryc. 8. Kosze używane do płókania błota bursztynowego, XXXIX. 363, ryc. 2, nr 13.' Koszera z szałasami dla cieląt, X'XXV. 114, ryc. 63. _. i zawatra, XXXV. 101" ryc. 34. Ko'sznica, XXXIV. 143, ryc. 5. - XXXIV. 150, ryc. 6. _ XXXIV. 151, ryc. tab!. 3, ryc. 2. Koszule męskie, kJrój, X.XXVII. 217, tatbl. IV, ryc. 2. Kościół drewniany, XXXV. 169, ryc. l, _ drewniany w Dzierzbriiku p. Kalisz, XI. 332. _ drewniany w Korzennej, x,I. 414. _ drewniany w Sękowej .., XI. 415. Kożuch, z Łęk, przód i plecy, Xl. 408. Krikwa, X,X'XVII. 199, ryc. Krokodylej drzewor., XXXVIII.251. Krokwie, XXIX. 28, ryc. 61; XXIX. 29, ryc. 62, 64; XXIX. 30, ryc. 66, 67; XXIX. 31, ryc. 68, 69, 70, 71; XXIX. 39, ryc. 92. Krowa rasy mieszanej, X,X:XV. 81, . ryc. 5. Kruh, XXXV, 98, ryc. 25. KrLlżo~{ podstawka drewn., 98, ryc. 26. XXXV. �!: , l~'., I i.·1· I .' 1092 1093 Krzesiwa żelazne, XX X VI. 284, ryc. 4a, b, c, d'l e, f. Krzyziak, XXIX.. 4, ryc. 4, 5. - XXIX. 39.. ryc. 93·, 94, 95. Krzyż z krępaku na Spiżu. X,r. 159. Krzyżyki magiczne, fotogr., XXXlX 339. Kuchnia czarownicy, rys. ołówkiem Ociepki Teofila, XXXVIII. 276. Kulka na ptak, XXXI. 25, 'ryc. 4. Kuna i k~oda; miniat., XXX.LX. 299 Kurnik, XXXi V. 143, ryc. 4. . Kuźba, Ci, huc.), przyrząd do zawieszania kotła, X XXV. 109: ryc. 52 i ryc. a3. Kuźniki uboże, drzewor., XXXVII L 261. Lajbyk, krój, XXXV£!. 217. tab!. IV., ryc. 5. Lew i słoń, drzewor., XXXIX. 306 Lewiatan. drzewor., XXXVII. 302 . Lis w stępicy, drzewor., XX.XVII. 2~3. List z nieba, reprodukcja. XXXIX. 313. Listewka do okna z wyżłobieniami XXIX. 23, ryc. <t7-49. ' - do zatykania szpar w facjacie, XXIX. 35, ryc. 79. Lu!l)czyk, drzewor., XX.X.IX. 300. Ludzie z długimi uszyma, drzewor., XXXIX. 294. Łata, ryc. XXXVII. 199. Ława z Podegrodzia,. X. 424. Łodzie rybackie, XXXI. 30, ryc. 3. Lopata do chleba, XXXIV. 284, ryc. 5. - do poszukiwanLa bun:ztynu, XXXIX. 363, .yc. 2 nr 3. Łowienie ptaków na lep. dr;:ewor., XXXVII. 301. - na poły, drzewor., XXXVIII. 245. • -- na sidła podrywane, drzewor., . XXXVII. 302. Łowy na słonie, drzewor., XIXXIX. 341. Łóżko składane, XIV. 359. Łuk Mordwinów drzewor .xXXVIII 236.' " Łyżka próbna do poszukiwania bur sztynu, XXXIX. 363, ryc. 2 nr 9~ Łyżkaj, XXXV. 97, ryc. 21. Łyżnik rzeŹJbiony z Zakopanego. XI. 1M. . - z Jurgowa, XIV. 366. Łzy Matki Boskiej, (Kręczynka jesienna), Spirantes Spkalis, XXXVII .. 307. Magnes drzewor., XXXVII. 288. Maj, ił., XI. 6B: Malowanki z pow. Dąbrowa, XII. 11B, 119, 1.20. na piecu w Zalipiu, XII. 121. Malowidła wapnem na wrotach drzwiach w pow. Gorlice. XX.XIII. 106, tabl. IV. ryc. l-lh. Mandragora, x,. 267, 269, 2'H. - samiec, samica, drzewor., XXXIX 304, 305. Mapa, zasięgu ~tępy mechanicznej., X.XXIV. 247. - zasięgu dawnych stęp, XXXIV. 249, 25~, 253. - syntetyczna róz...c"Yych odmian stępy w Polsce, XX:XIV. po s. 264. - rozmieszczenia budynków drewnianych i glino'bitnych na wsi, XXXIX, 246, ryc. 21. - rozmieszczenia typów konstrukcji drewnianych ścian, XXXIX. 248, ryc. 24. - rozmieszczenia pokrycia dachowego, .xx....•UX. 249, ryc. 25. - terenów bursztynowych, XXXIX. 265, ryc. 3. - zalesień w Polsce. XXXIX. 245, ryc. 20. _. zasięgu haftów opoczyńskich, XXIV. 130, ryc. 9. Mapka l. Wykaz miejscowości polskich góralszczyzny, :x1XXV. 229. - 2. Ubiory lud. na pograniczu góral. krakowskim, XXXVI. 245. 3. Granice góralszczyzny polskiej, XXXVI 249. - 4. Zasięgu grup etnicznych i typów stroju, XXXVI. po s. 272. - deformacji wsi łańcuchówki, .xXXIX. 231, ryc. 2. - miast posiadających muzea etnograficzne, XXXVI. 391. rozpowszechnienia naczyń pierścieniowatych od czasów najdawniejszych dQ okresu wędrówki ludów, .xXXIV. 1'34. _. rozprzestrzenienia naczyń pierścien~owatych od okresu wędrówki ludów do czasów najnowszych, ,XXXIV. 13,5. _ rozmieszczenia osadnictwa na równinach, XXX VII. 232, ryc. 3. _ ,rozmieszczenia osi€d1i w krajobrazie wyżynnym, XXXlX. 233, ryc.4. Ruś szlachtowska i jej sąsiedztwo, XXX.VI. 163, ryc, l. _ Biała Woda p. N. Targ, XXXVII, _ _ 183, ryc. 3. Jaworki p. N. Targ, XXXVII. 178, ryc. 2. _ rekonstrukcja pierwotnego podziału gruntów w Białej Wodzie. XXXVII. 185, ryc. 4. _ zasięgu świerka, linia Tornquista rubież antrogeograficzna, - XXXIX. 230, ryc. l. zwartość i rozproszenia osiedli w zależności od form terenowych w górach, XXXIX. 234, ryc. 5. Maść czarownicy. sztych, X XXVIII. 248. Maślnica, XXXV. 96, ryc. 18 B. Medaliony bursztynowe, XXXIX. 386, ryc. B nr 61-67. Medalion srebrny z dwoma osobami, XIV. 79. Międlenie lnu, drzewo!'.. XX:XIX. 29,1. Międlica, XXXI. 7, ryc. 4. Miotełka do mycia naezyń, XXXV. 99, ryc. 30. Miski z Sądeczyzny, :x. 427. Młocka... drzewor., XXXLX. 3i37. Młynek Stopki w Zakopanem, vr. 1'82, iI. Most drewniany w górach, V. 306. Motyka do poszukiwania bu.rsztynu, 'XXXIX. 363, ryc, 2 nr 7 i 8. Motyw farbiarski z zapaski druko-wanej, X.XXVII. 2l7.~ taihl. IV" ryc. 8. Myska, .xxXV. 98, ryc. 28. Myszy jedzą Popiela, drzewor., XXXIX.314, pożerają 'biskupa Hattona, drzew. XXXIX. 295, Naczynial do przyrządzania sera,. XXXV. 98, ryc. 24. - pierścieniowate, XXXIV. 9'5. tabL 1, ryc. 1-11. 1, ryc. 1-11; str. 99, tabl. 2,ryc. 1-12; str. 103, tabl. 3. ryc. 1-7; str. 107, tabI. 4, ryc. 1-11; str. 111, tab!. 5, ryc. 1-12; str. 115, tabl. 6, ryc. 1-11; str. 119, tabI. 7, ryc. 1-13; str. 123, tabl. 8, ryc. - 1-10. Nakładanie siana na XXXV. 87., ryc. 12. ostrewkę, �10,0 - Rymowane ImIOna z Ropczyc. Lud XlV, s. 182. - Ce~h tkacki w Ropczycach. Lud XIV, s. 277~286. - Szk'oła w Ropczycach. Lud XV, s. 295--301. Szczotka Stanislaw, Żywot zbójnicki Józefa Baczyńskiego zwanego Skawickim. Lud XXXIV., s. 1571710. - Materiały do dziejów zbójlnictwa w Żywiecczyźnie. Lud XXXV, s. 41-53. Szemlej Józef, Przyczynek do wielkopostnego pieczywa ludowego. Lud XXXIII, s. 27-31. Szuchiewicz, 1 ryc. "Raky" huculskie, do artykułu "Chrapki" Poniatowskiego Stal11isława. Lud XXV, s. 5. Szukiewicz Wojciech, Wydawnictwa Smithsonian Institution w Washingtonie. Lud VI, s. 215-218. - Muzeum W. Fiedorowicza w Miń. sku. Lud VI, s. 3'O~307. Szulc Stefan, Przeżytki w baśniach. Lud XVII, s. 40--59. Szulczewski J. W" Rośliny w mianownictwie, .przesądach i lecznictwie ludu wielkopolskiego. Lud XXXI, s. 93-100. Szyszkowski Wladysław, Pierwiastek ludowy w poezji polskiej XN i XVI w. Lud XIX, s. 1Q4:-152. XX, s. 161-214. Ślqski Boleslaw, Z legend, przysłów i piosnek flisackich. Lud XVI, s. 179----181. - Przyczynek do przysłów Adalberga. Lud XVl., s. 214. Zwierzeń i gwary ludu wodnego. Lud XVII, s. 74. 1071 - Z gwary i obyczajów ludu wodnego. Lud XVIII; s. 132-136. Ślqzak, recenzja, Orędownik językowy dla wychodżtwa polskiego w Ameryce 1906. Lud XIII, s. 165-166. Śliwina J. Wanda, Lud lubartowskL LudXXlOC., s. 78. Śliwiński Józef, Przygoda Szymka z dyabłem. Lud I'X, s. 175. Smiszko Marcjan,' Naczynia pierścieniowate. (8 tablic, 2 mapy). Lud XXiXJV, s. 67-141. Swiqtkowska Jadwiga $ka-Swiqtkowska (Chelmiń- J.), Sprawozda- nie z dzia'lalności Zakładu Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego. Lud XXXVII, s. 451--45'4. - Sprawozdanie z działalności Zakładu Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego 1945~1948. Lud XXXIX, s. 5144-549. Świdnicki Bronislaw, Korespondencja. Lud II, s. 271~280. - Opowiadanie o dyalble. Lud III, s. 152~154. - Przyczyna burzy i niektóre wyobrażenia ·reli:gijne. Lud V, s. 116~170. - Kartki korespondencyjne z widokami a ludoznawstwo. Lud VI, s. 3'96-397. Świerczyński Teofil, Służba. Lud X, s. 95. - Zmarły bierze cząstkę z' g~sp. Lud X. s. 97. Świeżański Ernest, SIady historyczne świekrostwa na Litwie itd. Lud IX, s. 86. - Z przeszłośCi ludoznawstwa polskiego. Dyalog pogrzebowy tzw. Kadłubka na cześć Kazimierza u - Z nad Wisłoka, rysy etnograficzne ze wSi Białobrzegi w pow. łańcuckim. Lud Vln, s. 24>5--257, 354-368. - Liczby 3 i 9 w mitach, wyobrażeniach, mistycznych praktykach. i w zwyczajach ludowych. Lud XI, s. 371-3'88. _ recenzja, Młynek L., 2a-rys pierwotnej religii Lachów na tle podań ludowych. Lud VII, s. 228. Sprawiedliwego. Lud IX, s. 129, 200, 321. Swieży Janusz, Sprawozdanie Oddziału Polskiego Tówarzystwa Ludoznawczego w Lublinie 1947 r. Lud XXXVIII, s. 459. Świętek Jan, Odpowiedź p. L. Młynkowi. Lud V, s. 101-104. - Sobótka. Lud V, s. 256-258. - Przyczynek do "Hagady" Lud V, s. 367-369. T Feliks, ·w nowo zbudowanym domu. Lud X, s. 452. - Kapliczk'f i krzyże przydrożne na Spiżu. Lud XI, s. 164-170. Taraniowa Helena, Opowiadania z pod Krakowa. Lud XI, s. ~12. Taszycki W., Diallektologioa Polska w w,tach 1915--19'30. Przegląd bibliograficzny. Lud XXX, s. 256-2'62. Tokarew S. A., Zagadnienie etnogenezy w etnografri. (SowetJskaja Etn(\gr. zesz. 3. 1949 - tłum. za zgodą atltora Malewska Z). L\ld XX'XlX, s. 65--113. ToZstow S. P., W. J. Lenin i aktualne zagadnIenia etnografii (w 25lecie zgonu) Sowetskaja Etnogr. zesz. 1. 19ot9.Wyd. AN ZSRR tłumaczyŁa za zgodą autora Malewtska Z. Lud XXXIX, s. 43---64. Treter Mieczysław, Przegląd treści dziesięciu roczników czasoprsma e~nogrąficznego pt. "Lud" (18951904). Lud XII, s. 1-50. _ "Redde quod debes" ("Urodzony Jan Dęboróg" WI. Syrokomli a wątek szwajcarskiej pieśni lud,owej). Lud XII, s. 268--270. Tarońi - _ - - _ _ _ - Typy ludowe Franciszka Tepy. Lud XViI.,s. 215'9----280. Zbiór szopek w bawairskiem muzeum narodowem w Mona,chium .. Lud XIV, s. 338-345. Znaczeni,e wyrazu "Soboty" w architekturze. Lud XVI, s. 285- 290. recenzja, Łopaciński! Hie,ronim, SIady powodzi u nas. Warszawa 1904 r. Lud Xl, s. 34>1-343. recenzja, Piechota Maria. O czci ludu do NajiŚwiętszej Maryi Panny. Lud XI,I, s. 85--86. recenzja, Udzfela Seweryn, Hafty ludu krakowskiego. Lud XJI, s. 190-'192. recenzja, Murko M., Zur Geschichte des volk.sti1mlichen Hauses bei Siidslaven. Lud XII, s. 2712-273. recenzja', Ogończyk St., Wszystko się poma'łu traci. Lud XII, s. 1'm>-274. recenzja, Ka~prowicz J" Bajki,. klechdy i baśnie. Lud XIII, s. 263. recenzja, Przestrz'elska Zygmun~· ta, Zwierzęta w kolędach, wróżbach i przesądach. Lud XIII,. s. 342. �1072 1073 recenzja. Mokłowscy Kazimierz i Tadeusz, Sprawozdanie z wycieczki odbytej kosztem komisyi w roku 1904 w celu badania sztuki ludowej. Lud XUI, s.342. recenzja, Bren:stej'n Michał, Krzy_ że i kapliczki żmudzkie. Materyały do sztuki ludowej na Litwie. Lud XIU, s. 344. recenzja, Giggi zanazzo. Novelle favole e leggende romanesche~ Lud XHI, s. 347. Treter Mieczysław, '- '- - kiej, Piotrkowskiej... Warszawskiej, części Siedleckiej i Luibelskej, Lud XVI, s. 412. - recenzja, Witanowski-Rawita Michał, Przewodnik po dawnem opactwie Cystersów w Sulejowie. Lud XVI, s. 4114. - recenzja., Wawr:reniecki M., Dr Włodzimierz Demetrykiewicz. zarys życia i prac. Lud XVI, s. 414. - recenzja, Gawełek Fr., Nowe Mu zeum w Krakowie. Lud XVlI~ s. 110, Tryszczyła Fr., Muszyna w powiecie Nowo-Sądeckim. Lud XIV .. s. 246--253. ' recenzja, Konig Edward, "Ahasvel', »der ewLge Jude«". Lud XV, s'. 15'1. '- recenzja, Ubiory ludu polskiego. 1. Krakowskie. Lud XVI, s. 222. recenzja, Sztuka stosowana, z. 13. Lud XVI, s. 226, z. 19. Lud XVII, s. 110. - recenzj1a; Kwartalnik litewski _ marzec uno. Lud XVII, s. 232. '- recenzja, Polkowski Fr., Krzyże na Li.twie. Lud XVI, 8.318. '- recenzja, Hadaczek K., Cmentarzysko ci'ałopalne koło Przeworska. 'Lud XNI. s. 3'22. '- recenzja, KoLberg Oskar, TarnÓw-Rzeszów. Materyały etnografi.czne. Uporządkował i wydał Seweryn Udziela. Lud XVI, s. 410. - recenzja, Wawrz~ni.ecki M., WiSpó.l'C1JeSnezewnętrzne strony życia ludu w ,guberniach: Kielec_ Maria, BagumLł Hoff stosunek do Oskara Kolberga. Lud XXXV:III, s. 200-308. Tuwanówna Janina, Kongres nauk antropologicznych i etnograficznych. Bruksela 15---;23 sierpnia 1946. Lud XXXVIII, s. 479. - Zarys organizacji muzeów we Francji ze specjalnym uwzględnieniem muzeów etnograficznych. Lud XXXIX, s. 467-483. - Kongres Towarzystwa Etnografii Francuskiej. Paryż 18-20.' VII. 1949. Lud XXXiIX. s. 604-605. Tync Bolesław, recenzja" Zeitschrift fUr oesterreich. Volkskunde, Wien 1904. Lud XI, s. 211. s. 96. Bajki i opowiadania ludu kowskiego: 1. Wędrówka po śmierci. - i jego - recen>zja, Stahel Ka'rol" Wspomnienia o Słucku. Gniezno 1905. Lud XI, s. 212-220. M., Gry i zabawy dzieci w Bośni. Lud V, s. 137-147. Przyczynki do medycyny ludowej. Lud XI, s. 3'94--401. Udziela - - - ! ! - - kra- 2. Djabeł i niedźwiedź. 3. Jak można pozyskać mleczność krów. 4. Dlaczego szewcy piją w niedziele i poniedziałki. Lud IV, s. 80--83. Turczynowicz u U. S. L., Illustracya polska (1901). Lud X, s. 4!58-400. Ul. W., Gościec - Kołtun. Lud X. Seweryn, Poszukiwania, I. Pług. Lud I, s. 188. Udziela - Strój świąteczny wieśniaka w Po_ degrodJziu. Lud XI, s. 195. - Od5zczekmanie obmowy, Lud Bajki i opowiadana ludu kraXl, s. 306. kowskiego. Lud VIU, s. 518--~il, - O potrzebie zestawienia i upoHagada. Lud IV, s. 200-299. rządkowania opowiada,ń ludoO miastach zapadłych, kościowych. Lud XI, s. 389-393, Łach, dzwonach i karczmach. Lud - Z Łęk • .(5 TYC.). Lud Xl, s, 406. V, s. 2W-l2~'5. -Budownictwo. 3 ryc Lud XI, Wzory ludowego haftu białego. s 4114-416. Lud V, s. 265---J266. - Z kronik kościelnych, I. KroniWzory haftu białego krakowka .w Milówce. Lud XXI, s. 153'skiego. Lud VI, tab!. V-V'III. 159. Cepy, Lud VII, s. 2'12-27'3. 1. Przemysł domowy. Lud XXI, Czy jest prawda na świecie. Lud s. 233-236, VIII, s. 16&--'170. - II. Opowieści o istotach nadprzyDożyyvocie w Jazowsku w powjecie nowo-sądeckim w XVIII wiel'odzonych. Lud XXI, s. 23'6-2137. - III. Nazwy topograficzne. Lud ku. Lud VIn, s. ~57-262. XXI, s. 237-;238. Dwie bajki ze Sławkowa w Kró- Ocieka, pow. Ropczyce. Lud lestwie Polskiem •. Lud ~X, s. 178. K. Potkański, Od redakcji. Lud XXIII., s. 127-146, X, s. 1-3. - Pasy wieśniaków polskich użyPoezya na wsi. Lud X, s. 39. wane w południowej części MaZ 'aktów i rozpraw sądowych. łopolski i na Sląsku Cieszyńskim. Lud X, s. 83, 214, <M4. ryc. 8. Lud XXIV, s. 104---127, Powołanie. Lud, s, .2.2:1. - Z Przesławia, 2 ryc. Lud XXV: Mureum Etnograficzne w Kra,s. 60-77. kowie. Lud x., s. 322. - l ryc. Chłopcy z gwiazdą w PrzeCygani. Lud X, s. 4'51. . cławiu do art. Z Przecławia. Lud XXV, s. 61. Odmiany wilków. Lud X, s, 452. - l ryc. Turoń w Przecławiu, do Sen i loterya. Lud X, s. 452. art. Z Przecławia. Lud XXV, s. 62. Słowo polskie 1904 Lud x., s. 453. 68 Lud - Tom XL - Kilka słów o strojach, budowlach, sprzętach i naczyniach w Sądeczyźnie. Lud X, s. 168, 299.\ 423. Szachy. Lud XI, s. 70. KUlka zapisków ze Starego Bystrego. 3 ryc. Lud XI, s. 7,6----81. CZarownica w8i.eprawiu. Lud XI, s. 192---,194. �1074 Udziela Seweryn, zabawki z roślin. Lud :xxvnr, s. 58-70. - Sprawozdanie z działalności Muzeum Etnograficzneg,o w Krakowie za ostatnie trzy lata 1927, 1928 i 1929. Lud XXIX, s. 190. - Rośliny w wierzeniach ludu krakowskiego. Lud XXX, s. 36--75. - recenzja, "Wisła". Miesięcznik geograf-etnograf. Tom X. Lud VI, s. 410-412. Tom XI, XII. Lud VII, s. 92-336. "Wisła" 1899. TOql XIII. Lud VIII, s. 87-89. "Wisła" 1900. Tom XIV. Lud VT I, s. 217-220. - recenzja, iBadura Wincenty, Chów drobiu i bydła oraz weterynarya ludowa w wioskach parafii Pobiedr i Krzęciu. Lud IX, s. 93. - recenzja, PoiskaJ 8z'tuka Stosowana. Materiały, zesz. I, IT, III, IV. Kraków 1002, 1900, 1904. Lud X, s. 98, 352. - recenzja, Materiały Towarzystwa "Poiska Sztuka Stosowana", zesz. V i VI. Kraków 1904 i 1905. Lud XI, s. 108, 341. - recenzja, Głosy katoliokie. O przesądach i zabobonach. Lud X, s. 3,53. - recenzja, Petak Arthur, Grabschlriften aus Oesterreich. Lud X.. - - s. 367. recenzja, Witkiewicz Stan., Styl zakopiański. Z. 1. Pokój jadalny. Lud X, s. 463. recenzja, Lond2lID Józef, Bibliografia druków polskich w Księstwie Cieszyńskim od r 1716 do 1904. (2 ryc.). Cieszyn 1904. Lud XI, s. 109-111. 1075 recenzja,. Gregor Józef, Mapa Górnego Szląska z uwzględnieniem stosunków językowych. Mikołajów 1904. Lud XI, s. 343. - recenzja, Dónaj Herman, Kolędy górnośląskie czyli opis zwyczaj i ludowych w czasiJe Bożego Narodzenia oraz32 starych kolęd górnośląskich Z melodiami zeibranych 2l ust ludu. Lud XXV, s. 1~110. , - recenzja, Gatzka Paweł, Zbiór starych górnośląskich pieśni ludowych z nutami według dr med. Rogera. Lud XXV'I s. 110--111. - recenzja, Dolina Jan, Pieśni ludowe Górnego śląska z melodiami. Lud XXV, s. Ul - recenzja, Aus dem Beuthener Lande. Heimatkundliche Beilage der Oberschlesischen Zeitung. I Jahrgang 1924 - Bytom. Lud XXV, s. lU-113. Ulaszyn Henryk. Bronisław Grabowski,Ą nektrolog. Lud VII, s. 238-24'S. - OdJpowiedrź: p. Stanisławowi Eljasz-Radzikowskemu. Lud XII, s.. t95. ~-.~ - (Polemika). Druga' i óstatnia odpowiedź p. Stanisławowi EljaszRadziroowskiemu z powodu Jego "Obrony", rozpoczynaj·ącej się od słów: "Sprawa dość dawna". Lud XliI, s. 7'0-74. - recenzja, Prace filologiczne. Lud VII, s. 95. - recenzja, Materiały antropologicZlllo,archeologiczne i etnograficzne (tom I-IV). Lud VII, s. 22,1---.224. - recenzja, Sprawozdania komisji językowej Akademii Umiejętno- ści (tomy s. 2.24-226. - - - - - - I-IV). Lud VII, - recenzja, (Gargas ZY'gtnunt), Materiały do ukraińsko-ruskoi etno_ logii. Lud VII, s. 3G'ł'--33a. recenzja" Dropiowski Wł., Pierwsze ślady zajęcia się twórczością ludową w literaturze polskiej XIX w. Lud VIII; s. 89-00. recenzja, Jaworskij J. A, Oczerki po istorit russkoj narodnoj sliowiesnosti. Lud VITI; s. 90--91. recenzja, Vestnik slovanske starozitnosti, tom l, 1901. Lud VIII, s. 91-92. recenzja, Zdziarski Stanislaw, Na Babią Górę. Lud VIII, s. 9495. - - - - recenzja, Jaworskij J. A, K istoril halicko-russkich koliadok. Lud VIU, s. 210. recenzja, Światowid tom I, 1899. Lud VIII, s. 210-211. Światowid tom II 1900. Lud VII, s. 320-322. Światowid tom III, s. 439-440. Światowid. Lud IX, s. 195. recenzja, Zdziarski Stanisław, Gruzya Gruzini. Lud VIII; s. 2'14" recenzja, Grabski Stanisław, Słowacy. Lud VIII, s. ~2. recenzja, Pamiętniki T'Owarzystwa Tatrza;ńskiego 1001 tom XXII. LucI VIII, s. 322-32.'3. recenzja, Radyserb Wjela Jan, Metaforiske Hrona. Lud XII, s. 338. v Vrtel S., roeeen2lia,Cesky lid. R. XIX, N,r 1--8. Lud ~, s. 230. - recenzja, Gryf R. IiI z. I-VIII. Lud XVI, s. 415-417. Vakarelski Chr., Etnografia bułgarska po 1944 roku. Lud X,XXNI, g. 4000---4(}7. w W.r recenzja, Janiewicz Orest, K woprosu o proszłom goroda Czernigowa. Lud XVI, s. 413. W. Józef. Garncarstwo w KclJaczyeach. Lud XI, s. 196--197. .' Walewska M., Sprawozdanie z prac nad uporządkowaniem archiwum PTL. Lud XXXIx, s. 536. Waligórśki A., Gleboznawstwo pierwotne. Rozpoznanie i wybór gleb pod uprawę wśród nilockich Luo. Lud XXXIX, s. 181-2.27. - recenzja, Raymond Firth, Malay Fishermen: Their Peassant Eco68' nomy. London 1946. Kegan Paul s.12+354. Lud XXXIX, s. 345-438. Warchalowski Jerzy, Wzory haftów polskich. Lud X, s. 229. Wasilewski Leon, Najnowsze przyczynki do polskiej mapografii etniczno-językowej. Lud; XVII, s. 251-258. Wasilkowski Eustachy, Rozeta w zdobnictwie ludowem. Lud XXVI, s. 81. Wasylewski Stanislaw, W sprawie wampiryzmu. Lud XIII, s. 291298. �1076 t077 - Pieśń o zołnierzu tułaczu. Lud XVI, s. 247-2518: - Strzelec czarownik w Łukowie w r. 1840. Lud XXXIII, s. 35-37. - Jak się śpiewało Tadeusza. Lud X:XxIII, s. 37-38. - recenzja, Lament chłopski na pany. Wyd. J. Kallenbach. Lud XVI, s. 109. Wawrzeniecki Marian, Dwa procesy o czary z 1684 r. Lud XXIV, s. 1170_17~. - Przyczynek do procesów o czary. Lud XXIV, s. 173. - Szkoła Magii w Krakowie. Lud XXVii, s. 69-'-70. -.:: Rytuał picia. Lud XXVI, s. 70. - Jak konstruowano u nas stos do palenia czarownic. Lud XXVI, s. 711. - Namaszczanie się czarownic. Lud XXVI, s. ,7.2. - "PaŁamarka". Lud XXVI, s. 83. - Szczęsny Jastrzębowski. Lud XXIX, s. 177. Wewiórski Jan, Pieśń lirnika 'o Kamieńcu Podolskim. Lud IX, s. 177. Windakiewicz Stanislaw, Pieśni i erotyki popularne z XVII w. Lud X, s. 193. Windakiewiczówna H., Ballady Mickiewicza wśród ludu. Lud VIII, s. 1~. - Czaty. Lud VIU. s. 4. ~ Switezianka. Lud VIII, s. 4. - Pieśni ludowe z Dobczyc. Lud VOil, s. 4{)8-'4!r7. - Wiersze Olbrychta Ka·rmanowskiego, Jerzego Schlichtinga i inne z "Wirydarza Poetyckiego" zachowane w tradycji ustnej + teksty. Lud XIII, s. 299--<304. Windakiewiczowa A., recenzja, Juszkiewicz Antoni. Melodie ludowe litewskie. Lud VIII, s. 324~ 329. Rawicz- Witanowski Michal, kwestionariusz Q Kaziimierzu-królu "chłopków". Lud VI, s. 198. - Podania o śpiącym wojsku. Lud IX, s. 293. - Ze starego manuskryptu. Lud XIII, s. 333-33'7. .... - recenzja, Ba5tr.zykowski Aleks .. Monogra:fiia historyczna parafii Jankowice Kościelne Sandomiei·skie. Lud XXVIII, s. 248--249. Witek Jan, "Zwodzenia", zagadki, facecye u dzieci ludu. Lud, V, s. 45-50. Witort Jan, Ludność polska w gub. K.Qwieńskiej. Lud l,. s. 256-262. - Godła 'rodowe chłopów archangiel:skich. Lud II, s. 5-9. - Autor nieznany ,nadesłał Witort Jan, Bajka o dziesięciu braciach. Lu<t II, s. 46-5'3. - Jus primae noctis. Lud II, s. 97115. - Przyczynek do historyi przesądów (Rozstrzelanie cholery na Syberii w 1892 r.). Lud II, s. 195~197. - Przeżytki starożytnego światopoglądu u Białorusinów. Lud II. s. 210. - Przyczynek do artykułu: "Gwiazdy i grzyby w wierzeniach ludu". Lud li, s. 277. - Przyczynek do dziejów rodziny (Lewirat). Lud 11, s. 292-304. - Kilka słów o świekrostwie. Lud II, s. 305-308. - Kucja na LitwiE!. Lud III, s. 1-6. - Zarysy prawa zwyczajowego ludu litewskiego. (Wstęp. Rozdz. 1. - Prawo familijne. Rozdz.' 4) Lud III, s 97---'121,193~4" 293-313. Witort Jan, zarys prawa zwyczajowego ludu litewskiego. (Rozdz. 2. Prawo rzeczowe - Rozdz. 4. Prawo zwyczajowe karne). Lud !IV, s.1-30, 119-150, 239-256,359-3811. - Przyczynek do przeżytków kulturalnych. (Pismo ol:razowe). Lud Ill. s. 135. - Etnografia i najnowsze studya na literaturą. Lud III, s. 213-,224. - Polemika z powodu "Uwag do artykułu J. Witorta »Kucya na Litwie«". Lud III, s. 384-385. - Odpowiedź ks. W. za·oorskiemu. Lud IV, s. 353-358. -Ze stepów Azyi Srodkowej. (Szkic etnograficzny). Lud V, s. 1~20, 105---.120. - "Kunigowanie» na Litwie. Lud V, s. 78--7.9. - Statystyka a etnografia. Lud y. s. 201-204. _ Przyczynki kulturalne. (Przeżytki kultu wody i kamieni). Lud V, s. 204i--206. _ Filozofia pierwotna. (Animizm). Lud VI, s. !7-26, 113"""';126, 225245, 3'2:1-<331.Lud VII, s. 1-219. Zamówienie s. 21. od sądu. Lud VlII., - Opowiadanie z Poniewieża. Lud VIII, s. 405-408. Lud IX, s. 172. - recenzja. Ateneum tom LXXXIII i LXXXIV za rok 1896. Lud III, 368-370. Ateneum, 1897. Lud IV, s. 446-449. Ateneum z roku .1898 -1899. Lud VI, s. 206-213, 405410. - recenzja, Prawda za rok 1896. Lud nI, s. 37lQ-374. Witowt W., Leki ludowe (pow. radzyńskiego). Lud XII, s. 264-267. - Z przysłów kujawskich. Lud XVI, s. 96. - Bugaj. Lud XVII, s. 72-74. Wolkov T., Poszukiwania. VI. Nowonarodzone dzieci ·(kształt głowy). Lud I, s. 96, Wozaczyńska Antonina, Stan badań w zakresie etnografii muzycznej w Polsce. Lud XXXVII, s. 466470. Wyslouchowa M., Przyczynki do opisów wsi Wisły w Cieszyńskiem. Lud 11, s. 126-141. - Z ust górala zakopiańskiego. Lud VII, s. 181...,.192. z Z. C., Poszukiwania. IV. Wiara w znaczenie' i moc imion chrzestnych. Lud I, s. 143-14'4. Z. F., Swińskiebagno, Lud X. s. 97. Z. St., Z nad Buga. {Szkic etnograficzny). Lud lU, s. 7--46. Zalewski A., Przyczynki dl) Hagady. Lud VIII, s. 2{)2~204. Zalewski Stefan, Bajki i opowiadania z okolicy Krzeszowic. Lud VIII, s. 1ij1~198. Zawiliński Roman, Sprostowanie. Lud IV" s. 454. Przy,czynek do twórczości ludu myślenickiego. Lud V, s. 258-264. Zborowski Juliusz, Nazwy krów w 'XVIII wieku. Lud XXI, s. 56 -60. - �1D79 1078 Pieśń o Napoleonie. Lud XXI, s. 60. - Kronika etnograficzna z Podhala. Lud XXI, s. 77-80. - Zapiski z powiatu limanowskiego. Lud XXI, s. 214--219. - Przezwiska górali powiatu nowotarskiego. Lud XXI, s. 219-22.7. - Opowieść o synu Napoleona na Podhalu. Lud XXV, s. 98. - Pieśń o standrechcie i Proćpakowej bandzie w roku 17195.(przy_ czynek do dziejów zbójnictwa w Żywieckiem). Lud XXVIII, s. 7193. - Ludność góralska w powiatach limanowskim i nowotarskim w r. 1813. Lud XXVIII, s. 214-2.25. - Przy(:zynki do zwyczajów na Boże Narodzenie na Podhalu. Lud XXIX, S. 95. - Drobne notatki z Podhala. Lud XXX, s. 192~200. - Powstanie węgierskie w pi€Śniach góralskich. (Tekst: Na wysokim wirsku ... ) Lud XXX, s. 200.-202. -,.. Ludoznawcze przyczynki z góral. sz.czyzny. Lud XXX'!, s. 65-9!2. - Nowe przyczynki z góralszczyzny. .Lud XXXIII, s. 3'1--3'5. - O zapomnianej twórczości Żegoty Paulego. Lud XXXII, s. 77-78. - Odszukanie teki ,podhalańskiej Oskara Kolberga. Lud XXXVI, s.402-403. - recenzja, Murczyński St., Muzyka podhalańska. Lud XXXI, s. 146 -148. -' recenzja, Wierchy t. X. Lud XXXl, s. 149-1511. ZbOTowski M., Dwie małoruskie wersye lenorowe. Lud IX, s. 87. ZbOTowski Juliusz, Pierwiastek ludowy w poezyj A. Mickiewicza. Lud IV, s. :U-60, 150-173, 256-274, 381-401. (Dokończenie). Lud V, s. 21-45. ZdziaTski - Stanislaw, Wstęp dlo artykułu "Przyczynki do etnografii tatrzańskich górali>.. Lud V, s. 1200--121. Sobótka w Korsyce. Lud V, s. 2'69 -2.7'0. - Dwa' moty'wy bajeczki Q pastuszku. Lud V, s. 274--275. - Z ziemi pagórków leśnych, z zie_ mi łąk zielonych. Lud VI, s. 400 ---4101. - - - - - - - W sprawie baśni lenorowych. Lud VIl, s. 218. ' Przyczynki· do ha,śni lenorowych. Lud VIII, s. 198>----200. Klemens Koehler. Lud VII, s. 340. Polemika (St. 'Zdz'iaI"ski contra Z. GIoger). Lud VIIl, s. 336. Ludowy waryant komedyi BarykL Lud :X, s. 3'33. Ludowość w poezji polskiej XLX wieku. Lud X, s. 374. recenzja, P'oIivka Georg, Seit welcher Zeit werden die Greise nicht meh[' ,getotet? Lud V, s. 88. recenzja, Kijewskaja Starina 1898. Tom 62-63. Lud V" s. 189-191. recenzja, Asmus F .. Knoop O., Sagen und Erzahlungen aus dem Kreise Kolberg - Karlin. Kolberg H198. Lud V, s. 193'-1,95. ·recenzja, Strzetel!Ska - Grynbergowa, Staromie}skie, ziemia i lud_ ność. Lud VI, s. 199-200. recenzja, BaygerJan Aleksander, Powiat trembowelski. Lud VI, s. 200-201. Stanislaw, recenzja, Żegota Pauli Cyganie w Galicji. Lud VI, S. 304--305. recenzja, List niebieski, List Pana Jezusa Nazareńskiego, króla Juckiego. Sen Przenajświętszej Panny. Lud VI, s. 307-309. recenzja, Ramułt Stefan, statystyka ludnośCi kaszubskiej. Lud VI, s. 31()...-,311. recenzja, Matuszewski Ignacy, Dya'beł w poezji. Lud VI, s. 311 --313. recenzja, Ciszewski Stanisław, Bajka o Midasowych uszach. Lud VI, s. 3197'--3'98. recenzja, Kolessa Aleks,ander, Ukraińska rytmika ludowa w poezyach Bohdana Zaleskiego.· Lud VII, s. 227~2:2<8. recenzja, Księg·a pamiątkowa na uczczenie setnej rocznicy urodzin Adama Mickiewicza. I-II. Lud VII, s. 228--.230. recenzja, Klechdy czyli baśnie ludu polskiego na Śląsku. Lud VIl, s. 230~231. recenzja, Sozonowicz J., K woprosu o zapadncim wlijanii na sławjanskuju i russkuju poezioju... Lud VII, s. 2:n-233·. recenzja, Federowski M., Lud białoruski na Rusi litewskiej., t. II. Lud VIII, s. 211-213. Lud oX, s. 2:27. .recenzja, Gloger Z., Obrzęd weselny polski z pieśniami i przemówieniami. Lud VIII, s. 213. recenzja, Goldstein H., Przyczynki do "księgiprzysłJÓW» S. Adaiberga I-III. Lud VIlI, s. 213. recenzja, Wisła, 1901, tom XV. Lud VIII, s. 425-427. Wisła 1902, Zdzia.rski - - - - - - - - - - tom XVI. Lud IX, s. 297. Wisła, 1903. Lud X, s. 345. recenzja, Windakiewicz SL, Teatr ludlowy w dawnej- Polsce. Lud VIII, s. 431-432. recenzja, Udzłela Seweryn, Świat nadzmysłowy ludu krakowskiego. Lud VIII, s. ~32--435. - recenzja, Cerny Adolf, Isioty mityczne Serbów łużyckich. Lud VIII, s. 436'-436. - recenzja, Wjela Radyserb J., IPi'isłowa a pi'isłowne hroncka a wusłowa Hornojołuziskich Serbów. Lud IX, s. 96. - recenzja, Bruckner Aleksander, Z dziejów języka polskiego. Lud IX, s. 197. _ recenzja, Vestnik slovanske filologie a starozitnosti, tom II. Lud _ IX, s. 198. recenzja, Kawczyński Maksymilian, Folklor a historya literatury. Lud IX, s. 300. recenzja, Schreiber W., Małżeństwo i jego dzieje. Lud IX, s. 303. _ recenzja" Bruckner Aleksander, Literatu,r.a religijna w Po'lsce średniowiecznej. Lud Ix', s. 413. _ recenzja, Szuchiewicz Wł., Huculszczyzna. Lud IX, s. 415. -.recenzja, Polivka GeOl'g, Slavische Sagen vom Wechselbalg. _ Lud IX, s. 417. recenzja., SŁawianowiedienije w 1901 godu. Lud IX, s. 42<1. _ recenzja, Karłowicz J., O człowieku pierwotnym. Lud X, s. 107. - recenzja, Bruckner Aleksander, Starożytna Litwa: ludy i bogi. Szkice historyczne i mitologiczne. Lud X. s. 111. _ �1080 1081 StanislaU?, recenzja, Matyas Karol, "Z życia Cyganów" "Boski policyon". Lud X, s. 228. - recenzja, Hnatiuk Wł., "Ruski oseli w Bac ZJe]" "Słowak i czy Rusyny" - "Rusyny priasziwskoi epaa'chii i ich howory" , "Uhroruski duchowni wioszi" - "Lirnyki". Lud X, s. 31Y9, - recenzja, Polivka Dżuro, "Paralele narodnim pripovijetkama u Strohalovu iborniku. II. Lud X, s. 364, - recenzja, Bolivka Jerzy, Zu der Erzahlung von der undakbaren Gattin, Berlin 1'903.Lud XI, s. Ill, - recenzja, Polivka Jerzy. Pohadkoslovne studil, Praga 1904. Lud :XI, s, 435-43,9, Zdziarski Flora, Projekt i uzasadnienie skorowidzów do wydawnictw etnograficznych Akademii Umiejętności. Lud XXVIII, Zienkiewiczowa s. 1-16. Znamierowska-Priifferowa Maria, p. Muzeum Etnograficz- Priifferowa, ne U. S. B. w Wilnie i jego przyszłość '(5 rycin jednobarwnych). - Lud XXXI, s. 1-11. Rybołówstwo w okolicach - skienik. Lud XXXII, s. 21-35, Paski w okoHcach Druskienik. Lud XXXII, Zwolakiewicz Dru- s. 35-309. Henryk, Pauli, Przyczynek do etnografii tatrzańskich górali. Lud V, s. 120-I::ł1. Żmigrodzki Ukraina. Michal Lud II, s. ~1- 329. _ Kongres - odczyty - Folklorystów w Paryżu, 1900 r, Lud VIII, s, 78-39. Historya pierwotnej religii. Dwa na kongresie Folklory- stów w Paryżu s. 2,86---299. 1900. Lud VII, Szemat tablicy przedstawionej archeologic:lcnej na kongresach w Krakowie i Paryżu 1900 r. Lud VII, s. 2'39. s. 661. - O megalitach w Europie. Lud VII, s. 2:99--302. - Totemizm, Lud XV, s. 9----'19. Żurowski O, M., recenzja, Kaindl. Reimund Fryderyk, Rozprawy odnoszące się do etnografii Bukowiny i wschodniej Galicji. Lud IV, s. 95'-100. - recenzja, Kaindl Raimund Fryderyk, Ethnographische Streifzuge in den Ostkarpathen. Wiedeń 1898. Lud V, s. 185. Żyranik Bogdan, Przeciwieństwo bóstwa drzewa i 'bóstwa kamienia, w wyobrażeniach ludowych. Lud rxxXII, s. &2-170, WYKAZ INSTYTUCYJ AKADEMIE, INSTYTUCJE, American Acad. of Arts and Sciences. VI. 319. NAUKOWYCH 182. Akademia Krakowska ści. Nauk, p. Akad. Umiejętno- - Lubrańskiego" XV. 200. Nauk Artystycznych, XXXIX. 9. Nauk w Petersburgu, XXXVI. _ 95, 97. Nauk w Pradze, VII. 234. Nauk w za'grzebiu, XXXIX. 160. "Nauk Z. S. R. R., .XXXVIII. 343. Polska Akademia Umiejętności:- XXVII. p. Akademia Umiejętności w Krakowie. - Umiejętnośąt w Krakowie, III, 273; IV. 62, 335, 3'36, 405; VI. 223 320, 325; VII. 236; VIII. 193.. 324; X. 126; XIII, 56, 149; XVII. f»l; XXI. 53, 57, 98; XXII. 137; XXIII. 147; .XXV. 50; XXVI, 13tl; XXVln tl, 12; XXXV. 11, ~'9;. 3'2. 35; XXXVI. 37, 39, 45, 48, 74; XXXVIII. 318. 319; XXXIX. 102, 416, 5019, - Vied a Umeni. XXXIX. 427. - Wszechzwiązkowa Akademia Nauk, XXXIX. 12. Biblioteka Jagiellońska, III. 225; .xVI. 3!8; XXXV. 42. - Narodowa, XXXVI. 22. _ Pawlikowskich, XIII. 68. ~ Pwbliczna w Petersburgu., X.XXVI 100; XXXVIII. 560. TOWARZYSTWA I INSTYTUCJE Amer. Academ. of Arts and Sciences, VI. 3109, Amer. Anthrop, Assoc., XXXVHf. 33'5. Anthropos Institut, XXXIX, 485. Bund fur Schwyzer Dutch., XXXIX. NAUKOWE 453, 470-478; XXXVIII. 470; 614-622; XXXIX. 165. Del' Verein Deutsch-Schweizeri:scher Bienenfreunde, XXXIX. 509. Fińskie Towarzystwo Sta,rożytności, XXXVII. 4319. Bureau of Ethnologie., IV. 238. Centralny Instytut Kultury. ..XXXIX. 400, 461; XXXVII. 406, 462-'46tl, Genossenschaft Schweizer Heimatwerke, XXX rX. 513, 514 . Geographisch Commerziele ~sellschaft, XXXlX. 509. 476, 480, 482., 484. Ceska Spolecn. nauk., Geographisch Etnographische schaft in Basel, XXXIX. 519. III, 290; V. 199. cercle liJnguistique de Prage, XXXVII. 314. Ciba Aktien GeselLschaft, XXXIX. MUZEA I TOWARZYSTWA Bułgarska - S,P. Walerian Batko, Lud XXXVIII, ż Żegota Cesarska Akademia Umiejętności w Petersburgu, VII. 236, Fińska Akademia Umiejętności, XXXVII. 439 .. Akademia Górnicza, XXXVI. 378. - Historh Sztuki, XXXIX, 9. - Jugoslav. Akad. Znanosti i umj. IV. 237; VIII. 293, - Jugosław Akad. Nauk Sztuk, XXXVII. 427. 509. Qommision Internationale des Arts et Traditions Popula,ires, XXXVI. GeseIl509, GeselIschaf f. Schwiezerische Theaterkultur. GeseIlschaft f. Forderung Kunst Deutsche Wissenschaft u. Literatur, III. 387. Heimatschutz Trachtenvereinigung, XX.XIX. 5H. �1082 1083 Histol'isch. Gesellscha.ft im Warteland, XXXIX. 2.76. Hrvat. Airch. Drustwo u Za.grebu, IV. 238. Instytut Antropologiczny Uniw. Rzym. XXXVII. 361. - Antr-opologiczny Uniw. Neapol.. X.XXVIII. 361. - Anthropos Institut, XXXIX. oW5. - Badania Sztuk.i LudQwej, XXXVII 462, 4172;XXXIx.. 460. - Badawczy, XXXIX. 9. ~ Bałtycki, XXXVI. 7, 12, 403; XXXVU. 450, 4172, 4189. - Carnegie ~XXXVIII. 400. - Etnograficzny im. MikłuchoMaiklaja, XXXIX. 419, 607., 625, 628. - Etnologiczny, XXXV. 7,6. - FiJmowy, XXXIX. 341. - Folklorystyczny" XXXVII. 42.6, 4139. - Geograficzny, XXXIX. 3. - Hungarystyczny, XXXIX. 3~5. - im. Miklucho- Makłaja, XXXIX, 27. - Jafetycki, XX.XIX.. 3. - MazurskL Naukowy Naukowy OddZltalu Orjental., Północy, - Sewera, XXXIx' 4. p. Instytut Północy. Słowiański w Pradze, XXiX.. 264; 'XXXI. 159; XXXVI. 6. - - XXXVII. 421. Zydowski, XXX. 271. judaistycz., XXX. 233. Nauk Społ., ,XXXIX. 9. XXVI. 117. XXXIX 4. Służby Społecznej, XXXVII. 453. Smithsonian Institut, IV. 347; V. 293; VI. 215, 221, 319; VIII. 223; XXXVIII. 401, 407. Śląski, XXXVI. 404, 405; XXXVII -M-3,456, 477; XXXVIII. 340, 342. Volkspolitisches Instit., XXXVII. 236,266. Współpracy Intelektualnej, XXXVI.7. - Zach'Odnio Słow .., XXXVII. 473, 474. Instytucje etnograficzne, XXXIX. 625. Kasa im. Mianowskiego, 1. 19,22; XXIV. 44, 46, 47. ;I·~ . .. ' ," '~If~:' ,. o" ",.'';l" ,~:j,,,' ';,', 'I" '?i~' ,:';:~~~;; ;. "",~:ł}:' MUZEA Muzej Slovens,ke Spole~nost w Turc. sv. Martinie, III. 388. Muzeum Akademii Nauk Z.S.R.R. XXXIX. 3, 4, 33. - A!kademii Umiejętności w Krak., XXI.66. - Alpejskie, XXXIX. 497. - Antropologii i Etnografii im. Piotra Wielk., XVIII. 228; XXXIX.7. - Baskijskie, XXXIX, 472. - Bazylea Gewerbe Museum, XXXIX. 492. - Bawarskie, XIV. 343. - Bernisches Historisches Museum. XXXIX. 4196,'507. Bi:shop Museum, XXXVII. 3763'1.6. Bośni i Herz.egowiny, XXXVII. 430. - Brytyjskie, XXII. 47, 46; XXXVII 289. - Budapeszteńskie, XXV. 106. - Bytomskie, XXXVIII. 449, 493. - Czartoryskich, III. 263, 266. ~ Etnograficzne, II. 30; X 322-327, 332, 338, 419, 420; XVIII. 227; ::t~ .• XXI. 29, 33, 34, 37, 33, 42, 4'3, 00; XXII. 85, 121, 122.,126; XXV. 103; XXVII. 181; XXVIII. 210; XXIX. 178, 182, 190, 192, 198; XXX. 175, 235, 2146, 266,. 2170; XXXI. 2, 32, 164, 173; XXXIV. 87; XXXV. 7, 20, 29; XXXVI. 7, 225., 226, 230, 237, '371-313; XXXVII. 407, 421, 4241 425, 430, 431; XXXIX. 348. - Etnograficzne papieSklie, XXVI. 135. - Etnologiczne, XXI. 200. - Fedorowicza, VI. 306. - Finlandzkie, XXXV. 36; XXXVII. 439. ~ fUr Volkerkunde w Dreźnie, XXV. 127. _ fiirVolkerkunde und Schweiz. Mus. fUr Volkskunde, XXXIX. 482. - fUr VOlkerkunde w Hamburgu, _ XXXIV. '11, 91, 185. fUr VOlkerkunde w Wiedniu, _ _ -, _ _ _ XXXIV. 84, 86. _ Frankfurckie, XXXIV. 76. _ Hamburskie, XXV. 106. _ Historii religii A.N. Z.S.R,R., XXXIX. 3, 33. - Historyczne, XXXV. 36. _ Histor. .archeolog., XXXIV. - _ _ im. Szewczenki, XXXIV. 83, 91; XXXVI. 481. Kaszubskie, XXXVII. 410. , Kostromskie, XXV. 127. Kirajowe w Kamieńcu, XXXIV. 91. Krajowe w Szczecinie, XXXIX. 464. Krajoznawcze, XXI. 37; XXXIV. 114. Kralośtwi Ceskeho, X. 239. Kultur Ludowych, XXXVII. 412. Kunstgewerbe Museum Zurich, XXXIX.495. Kurpiowskie, XXX. 243; XXXI. 174; XXXIII. 141; XXXVII, 412; XXXIX. 292, 3·75,37:6. Landesmuseum w Zurichu, XXXIX. 494, 495. Literackie w Moskwie, XXXIX, 9. Lotaryńskie, XXXIX. 472. Luibels'kie, xxx.. 23'5; XXXVII. 472; XXXVIII. 4490-4'54. Ludoznawcze, XXIX. 177; XXXVI 418,316, 392. MazurS'kie, XXXVII, 419. Narodnopisne Cesko Slov., XXII. 140 Na.;odowe, X. 119, 239; XII. 121; XVI. 422, '4l23; XXI. 40, 417, oW, 2'62; XXX,. 2'35; XXXV. 29, 37, 192, 194; XXXIX. 468. _ Narodowe Chorwackie, XXII. 141>. _ Narodowe stan. Zjedn. XXXVIII. _ 90, 122. _ Histor. etnogra.f., XXXV. 36. - Histor. i etnograf. NormandiH, XXXIX. 472. _ im. Baranieckiego, XXI. 40, 51 -54. - im. Dzieduszyckich, I. 63; VIII. 17.1; X. 115; XVI. 278; XXI. 4046, 49, 64; XXIX. 178; XXXIV.83. - im. Majewskiego Er., XXII. 155. - im. Matejki, XXXVII. 410. - im. Ossolińskich, XIII. 7'8. 3'75. _ Narodowe w Krakowie, XXI. 40, 47,48. _ Narodowe Węgierskie, III. 388. _ Narodów Z.S.R.R" XXXIX. 33. - Naturhistorisches Museum, XXXIV. 70. - Nordiska Museet, XXXVI. 326. - Norsk Folken, XXXVI. 333. �1085 1084 - Olsztyńskie, XXXVIII. 448. Pigorini, XXXVII. 360. Pocztowe w Bernie, XXXIX. 497. Podolskie, XXIX. 209; XXX. 268. Polskie w Rappe~swille, XXXIX. 501. - Post Museum w Bernie, XXXIX. 497. Poznańskie, XXXVII. 2:44; XXXVIII. 448. ProwincjonaIne, XXXIX. 470. Przemysłowe, XXL270; XXII. 121; XXIII. 148, 1516;XXX. 175; 235; XXXV. 1'5, 1'93. Przemysłowe w Bazylei, XXXIX. - - 4!92i - Szczecińskie, XxrXVII. 411; XXXVIII. 448; 'XXXIX. 494, - Sztuk i Tradycji ludowo w Paryżu, XXXVI. 318. - Szwajcarskie, XXXIX. 490. - Śląskie, xxrx. 129; XXX. 156, 183; 'XXXI.67, 165; XXXIV. ~66; XXXVIII. 43e. - Świętokrzyskie, XXXVII. 410. - Tatrzańskie.. XXI. ~, 31, 7"8-80; XXVI. 142; XXVIII. 108, 109; XXXI. . 174; . XXXVI. 393; XXXVIII. 449. -.:....Techniczno-przemysł., XXXV. 29, 3·6. 493. - Przemysłowe w Chrudzinie, III. 3:86. - Przemysłu Artyst. ·,XXI. 40, 46, 4i7; XXXIV. 83; XXXV. 192, 194, - Przemysłu artyst w Zurichu, XXXIX'. 4'95. - Przemysłu i Rolnictwa, XVI. 4i20; XXI. 42, 7'6; XXXVI. 27. - Raetisch Museum, XXXIX. 501. - Regionalne, XXVII. 149, 151., 172; XXIX. 191, 209; XXXI. 1,64; XXXV. 17'2; XXXVI. 3'18, 32'1, 325..,328. - Retyokie Museum, XXXl!X. 501. -;' Schlo.ssmuseum w Berlinie, lXXXIV. 76. - Schweizerisches Alpin Museum, XXXIX. 497. - Skandynawskie, XXI. 37; XXVII. 15'1. - Skansenowskie, XXVII. 151; XXXI. 10; XXXV. 16, 34, 168; XXXVI. 333; XXXVII. 406, 407, 412; XXXIX. 501. - Słowackie, II. '80. - Starożytności w Łowiczu, 'XXI. 253. - - - - -' - - - St. Army Medical Museum, VIII. 205. U. St. N,atiolloal Museum, VIII. 205; XXXVI. 27. w Aquilei, XXXVII. 130. w Bazylei, XXXVIU. -re6. w Belgradzie, XXXVII. 4i31. w Białogl'odzie, XXXVII. 411. w Burgdorfie. XXXVIII. 466. w Cambridge, XXXVII. 381. w Cassel, XXXIV. 79. w Chorzowie, XXXVIII. 444. Częstochowie. XX,XVII. 412; XXXVIII. 4148. w Derłowie, XXXVIII. 448. w Friedbergu, XXXIV. 76. w Gdańsku, XXXVIII. 448. w Glilwicach, XXXVII. 443; XXXVIII. 44'9. w Grudziądzu, XXXVIII. 448. w Jarosł:awiu, XXXIX. 447. w Karlsruhe, XXXIV. 76. w Katowicach, XXXVIII. 439, w Kielcach, XXXVIII. 448. w Kopenhadze; XXI. 38. w Krakowie, XXI. 22, 31, 4{), 49, 52, 65; 'XXXIV. 265; XXXV. s.. 14, 15, 29, 30, 37; XX,xVII. 160, U. 22:2.\295, 444, 445, 473; XXXVIII. 449. .-: w Lublanie, XiXX 160. - w Łodzi, XXXVIII. 448; XXXIX. 448. - w Łomży, XX.XIX. 352. - w Międzyrzeczu, XXXVII. 416, 417; XXXVIII. 448. - w Moskwie, XVII. 167. - w Neuchątel, XXXIX. 498. - w Olsztynku, XXXVII. 415. - w Ołomuńcu, II. 35. - w Opalu, XXXVIII. 449. - w Rabce, XXXVIII. 449. - w Radomiu, 'XXXVIII. 448. - w Rapperswilu, XXI. 53; XXXVIII. 4450----447.450. - - - - - - w Rzeszowie, XXXVII. 4'58; XXXVIII. 449; XXXIX. 445-447. w Salem, XXXVII. 381. w San Martino, XXXVII. 425. w SkopIu, XXXVII. 431, 436. w Słupsku, XXX.VIII. 448. w Szafuzie, XXXVIII. 466. w Tarnowie, ,xxXIX;. 444. w Tivoli, XXXVII. 361. w Toruniu, XXXVII. 455; XXXVIII. 432, 433, 436-438, 448; XXXIX. 45l>-461. w Trewilrze, XXXIV. 76. w Wałbrzychu, XXXVII. 410. w Wilnie, XXXVII. 459. - w Warszawie, XI.40, 41; XXXIV. 265; XXXVI. 7; XXXVIII.448. - w Włodoawkui XXXVIII. 448• - w Wrocławiu, XXX.VIII. 449. - w zagrzebiu, XXXIV. 8'7. - w Zakopanem, XXXVIII. 449. - w Zamościu, XX.XVIII. 449. - w Zurichu, 'XXXIX. 493, 494. - we Florencji, XXXVII. 422. - Wi'elkopolskie, XXIX. 177; XXX. 170, 235. - wojskowo medycyny st. Zjedn., VIII. 205. - wołyńskie, XXXV. 185 Muzeum zaszeregowane, XXXIX. 468, 4169. Muzeum Zemedelskie w Bratysławie, XXx.. 182. - Ziemi Bytomskiej, XXXVII. 410. - Ziemi Zbąsk~ej, XX.XVII. 412., - Ziemi Żywieckiej, XXV. 2'9, 36. - Żydowskie we Wrocławiu, XXX. 23,5. - Żytomierskie, XXXIV. 90., 112.' Musee des Arts et Traditions Populaires, XXXIX. 467. - de I'Homme, XXXIX.468. - de Valere, XXXIX. 000. - de Vieux Lozanne, XXXIX. 500. _ Ethnogra,fique de la ville de Geneve, X:XXIX. 499. - H~rique de NeuchateL XXXI. 468. TOWARZYSTW A . Towarzystwo, Historii i Starożytności rosyjskich, XXXVI. 9. - Historii we Lwowie, XXXVI. 6. - im. Kopernika, V. 286. - im. Szewczenki, VI. 320; VII. 236; X. 359: 360; XXVI. 118; XXXVI. 101. - Krajoznawcze, XXIU. 148; , XXVII. 17'6; XXXVI.49; XXXIX. 460. -.:. Król.-Czeskie Tow. Nauk., IV. 116; VI. 319. - Literackie im Ad. Mickiewicza, XXXVI. 6. �1086 1087 - Literatury fińskiej, XXXVII.434, 439. -,. Ludoznawczel IV. Hn-106, 117, 342, 345, 34B: 451, 452; V. 89-91; VI. 1-6, 373-375, 383; VIII. 418; XII. 110; XXXVI. 9'--11., 33 -411, 43, 45-49, 54, 50, 61, 64. 65; 10,. 72, 719,81-83, 85-87, 412415. pt. P a l s k i e T a war z ystwo Ludoznawcze od 1945 r. - Ludoznawcze Bułgarskie,XXXVI. 406, 407. - Ludoznawcze Fińskie, XXXVII. 440. - Ludoznawcze Szwajcarskie, :XlI. 268; XXXVIII. 467; XXXIX, 508. - Ludoznawcze Węgierskie, XXIII. 168. - Miłośników HistoriD i zabytków Krakowa, X. 1206;XXXIX. 590. - Miłośników Przyrbdy., XVII. 190. - Muzealna S10venska Spolecnost, V. 240. - Naukowe we Lwowie, XXVI.115; XXXVI. 43. - Naukowe Warszawskie, X_XXVI. 27. Polskre Towarz. Językoznawcze, XXVI. 117. - Towarz. Ludoznawcze, !p. Towa1"z. Ludoznawcze, XXXVII. 446, 476, 478, 484; XXXVllI. 353, 450, 4:53464; XXXiIX. 460, 464, 609, 610, 611, 625. - Towarz. Orjentalistyczne, XXVI. 115; XXXVI. 27. Societe du Folk'lore Walion, III. 388. Schweizer. Gesellschaft f. Anthropol., Ethno1. u. Urgeschichte, XXXIX. 509. - Trachtenverein, XXXIX. 517. - Troppen Inst~tut, XXXIX. 486. Szwajcarski Związek Chłopski, :X.X.."TIX.514. Szwajcarskie Towa,rz. Ludozn.a,wcze, XXXIX. 502. The American Folk-Lore Society, IXXXIX. Tow. Prehistoryczne, XXXVI.6, ~74. - Przyjaciół Ossolineum, XXXVI.6. - PrZJyjaciół Nauk w Lulblinie, iXIXVI. 1'38; XXXVI. 370. - Przyja'ciół Nauk w Poznaniu; IV. H6; V. 200. - Przyjaciół Nauk w Przemyślu. 'XXV.141. - Przyjaciół Nauk w Warszawie, XXXVI. 94; XXXIX. 262. - Brzyjaciół Starożytności Czeskich III. 289. Towarzystwo szowskiej, l1owarzystwo XXXVIII. Reg~onalne Ziemi RzeXXXVII. 41'8. Socjalne Lond., 309. WYKAZ ILUSTRACYJ, MAP, RYCIN I TABLIC Anioł i antychryst, drzewor .., 'XXXVIII. 275. Bachleda Marcin, fot., XVI. 398. Bańki ze słomy, XVII. 132 fig. 1 i 2 schemat. Bazyliszek, drzewor., XXXVIII. 247. Beczka do robienia masła., XXXV. 93, ryc. 16. Belek przy dachu sztychowym, 'XXIX. 29, ryc. 63. Berbenyc'a, XXXV. 95, ryc. 17. Berwiński Ryszard Wincenty, XXXVII. 151, wg drzeworytu. I ~. Betełew, x..."'CXV.96, ryc. 18 A, ryc. 18 C, 18 D, 18 E, 18 F'l 18 G, 1&H. Bieda z nędzą, drzewor.,XXXIX.344. Bieguniec, sieć do bródkI, XXXI. 40, ryc. 4B.elenie płótna, miedzior., XXXIX. 327. Biesiada czarownic, sztych, XXXVIII. 249. Bodnarka, XXXV. 112,.ryc. 52. Boruta w starej wierl)bie, litogr., XXXIX. 348. Boże drzewkQ, (Artemisia Abrotanum), drzewor., XXXIX. 316. Braj., XXXV. f11, TYC. 23. Brama w Karłow~e na Huculszczyznie, XXIV. 143, tabl. I, ryc. Brama zagrody seklerskiej, XV. 202, 313. Brama z dasZJkiem w Jurgowie, XIV. 362. Brony" XXXI. 4, ry'c. 2. Bróg, drzewor., Xx..."'aX. 309. Bruclik góralski z Istebnej, XXXVI. 235, ryc. 2c. Bucz na ryby, XXXIl. 31, ryc. 3. Budynek gospodarczy,,, XXXVII. 194, tabl. II, ryc. 8. Bunt, XXIX. 30, ryc. 65. Bursztyn, jak powstaje, drzewor., ,XXXVII • .296. - o węższym końcu. używany do leczenia oczu, ,XXXIX. 300, ryc. 5, nr 29. Bursztyniarz, spod Myszyńca, XXXIX. 332, ryc. 7. - XXXIX, 3'61.l ryc. 1. Buszmen, z ,plemienia (A)in. XXXVII. 80, ryc. 4. - z płdn. zach. Afryki, XXXVIII. 70, ryc. 1. Buszmeni przed pontokiem, XXXVII. 81.) ryc. 5. -, ze szczepu Bakalahari, XXXVII. 82, ryc. 6. -, ze .I1ZczepuNaron, XXXVII. 84, tryc.7. Buszmen wchwiliJ wymawiania mlasku wargowego, XXXVUI.65. Bykl "babl~l" rasa radowiecka. XXXV. 719,ryc. 2. ----lIrasy .szwajocaTskiej, XXXV. 80, ryc. 3. - rasy mieszanej, ,XXXV. 00, ryc.4. Bylica, (Artemisa Vulgaris), drzewor,_ 'XXXVIII. 262. Ceramika hueulska, na Wystawie Etnograf. we Lwowie, XI. 421. Cerkiew drewniana wOrawie, ,XVI[. 3. Charaktery przeciw morowemu powietrzu, drzewor. ludowy,. XXXVlII. 266. Chata bielona u .góry, część dolna malowana niebiesko, szczyt pokryty grzebieniem, DlŻurów, XXXIV. 147'1ryc. 4. - kaszubska, XXXIX. 247, ryc. 23. - kurpiowska, XXXIX, 247, ryc.22. - kultury ceramiki malowanej, XX!X:Vl. 2,91.1tab1. I, ryc. 1. - kultury ceramiki sznurowej, XXXVI. 291, tab1. L ryc. 2. - kultUiry ceramiki siwej, XiXjXVI. 297, tab1. 5, ryc. 2.,3. - kultury łużyckiej, XXXVI. 200, tab1. II, ryc. 1.1 2. - kultury łużyckiej, XXXVI. 294, tabl. III, ryc. 1 i 2; XXXIX .. 265, ryc. 6. tab1. III, ryc. 1 i 2. XXXIX. 265, ryc. 6. - kultury lipickiej, XXXVI. 297, tabl. IV,\ ryc. l. - kultury wenedzkiej, XXXVI. 295, tab!. IV. �L088 - z okresu wczesnohistorycznego, XXXVI. 299, tabI. VI., ryc, 1, 2. Chaty w XVI w., drzewor., XXXIX. 3'31. Chata góralska, VI. 178... ryc. - łowicka, XXIX. 183, - malowana w pary, XXXIII. 105, Q·YC. 5. - w Łękach. XI. 406. w Piekielniku, XI. 330. - w Piotrkowie p. Lublin, XXIX. 189. - wiejska na podmurów.ce, II. 134. - wnętrze, XXXI.II. 1M, ryc. 11. Chlew na nierogaCiznę, ,XXXIV, 145, ryc. 2. Chłop z Potu~zyny w k'ożuchu, XVI.27<7Chłopcy z gwiazdą w Przecławiu. XlXV. 61, ryc. 1.s. Chodzenie z niedżwiedrz:iem. i kozą, drzewor., XXXVIII. 242. Chołośnie, krój, XXXVII. 217, tabl. IV. ryc. 3. Chrapki, czuk()ckie, XXV. 2, ryc, 8. - eskimoskie., XXV. 3, ryc. 10. - huculskie p. Raky, XXV. 5, ryc. 16. - koriackie, XXV. 3, II'Y'C. 9. - 'rumuńskie, XXV. 5, ryc. 17. - z delty Woł~i, XXV. 3, ryc, 11. - z Michałowa Starego, XXV. ryc. 14. , - z nad Narwi, XXV. 4, ryc. 12, 13. - z Siemienia1 XXV. 5, ryc. 15, Cichowiczowa Helena, f()t., XXLX. 176. Ciszewski Stanisław, fot, XXIX. 174. Cyganie, drzewor., Xx.,XVIII. 263. Czajka, XXJXH. 33. Czapka., barania w XV w., XXXVIII. 2S5. - batorówka, XXVIII. 171, ryc. k,l. 1089 - kuczma, XXXVIII. 172,'ryc. a-e. kowadło, XXVII.!. 17'l. g, h. męska w krakowskim, XVI. 227,' H-pn. - rogatywka, XXVIII. 171, ryc, i, j. -', - rozłupa, XXVIII. 171, ryc. b, 172, 1-3. ~ ślachmyca, XXV1II. 17'1, ryc, d, e, f. - staroświecka w lu'oortowskim, X!XI:X. 80. Czarna msza, XXJEVII. 306, wg drzewor, Czarownice jadące na diable, sztych XXXVIII. 264. Czart, wypędzony z człowieka, drzewor., x.,'CXVII.. 291. Czółno na Niemnie, XXXII, 33, ryc. 5. Cztery bestie, drzewo r., XXXVII, 28'1. Czwórka, drzewor., XXXVII, 300. Dach krokwiowy, XXLX, 27, 'ryc. 5i3; XXVII. 199, tabI. III. ryc. 3. - na stolce, Xx.,'CVI'L 199. ta'b!. Ul, ryc. 4, - sztychowy, XXIX. 30, ryc. 65. - z balkonem, XXXVII. 194, tab!. II. ryc. 6. - z koszyczkiem i pazdurem, XXXVII. 1i94~taibI, II, ryc, 5. Delfin, drzewor., XXXVIII. 252. Deszcz kamienisty i ognisty, drzewor., XXXVIII~ 239. Diaber skrzydlaty, drzewor., iX.XXVIII. 273. Dijnyc'a (dojnica).; XXXV. 123, ryc. 69. Dolina Wisły, iI., II. 127. Dom modlitwy muzuhnański, XXXI. 112, ryc. l, 1'16, ryc. 4. - podcieniowy w pow. Rawa. Xl. 109, Dom w czasie budowy, XXXVIII. 194, tab!. II, ryc. 9. - z wyżką w Piekielniku, ryc. XXXIX. 434. Dyl drewniany do wiercenia otworów w bursztynie, XXXIX. 379, ryc. 4, nr 18. Drzwi, biegunowe, XXIX. 41, ryc.98. - cerkiewki, XVII. 8, ryc. - dworku, XI. 333, - gontowe, XIV. 364, ryc. - góralskie, VI. 177, ryc. - kościelne, XI. 335, ryc. - podwójne chlewu, XIV. 364, ryc. - przy szopie. XIV. '3'63,ryc. 10 i 11. - śpiehlerza, XXXIII. tabI. IV. ryc. 4. Dworek w Giżyeach p. Kalisz, XI. 334. Dzbanki z Sądeezyzny, X. 428. Dziergniee, XXXIII. 136, ryc. 1. Dziewczyna z wiadrami, XVI. 2'67. Dziki mąż, drzewor., XiXiXI:X.321. Dziw morski, drzewor., XXXIX.324. Dzwon na kuropatwy, miedzior., XXXIX. 3'26. Dzwonek gliniany, II. 217, iI. - loretański drzewor., XXXVII. 285. Dzwonica cerkiewna w Stynawie WyŻI1ej, XVII. 10. Elbelan, ;XXXVH. 119, ryc. 8. Facjat prosty, XXIX. 32, ryc. 73. - promienisty, XXIX. 33, ryc. 74 i 75. - wklęsły, XXIX. 314,ryc. 76 i 7'7. tylny z drzwiczkami, XXIX. 35, ,ryc. 78. - wycięcia ozdobne, XXIX. 35, ryc. 81, str. 36, ryc. 82 i 83. Faj'ka bursztynowa, ryc., XXXIX. 392. 69 Lud - Tom XL Figurki z szopki, x.,'CXI. 55. ryc, V -IX. Folusz, XXXIV. 151, tabl. nI, rye.5. Fragment osady kultury łużyckiej z chatą słupową, XXXIX. 267, ryc. 7. Futryna okienna, XXIX. 20, ryc. 40. Gadej.a Tomasz, fot., XVI. po stron. 64. Gagatek, drzewo!'., XXXVII. 200. Galar na Wiśle, miedzior., XXXIX. 322. Gazda ze starego Bystrego, Xl. 77. Gazda podegrodzki, XXXVI. 259. Gaż·dzina ze Starego Bystrego, strój głowy, XI. 78. Głowae, XXIX. 37, ryc. 86; XXIX. 381 ryc. 91; XXIX. 39, ryc. 92, Gont, ryc. XXXVII. 199. Gospodarz w płaszczu ty;pu śląskiego, XXXVI. 243, ryc. 4. Górale pytace od Łącka, XXXVI. 267. Górnik, drzewor., XXXVIII. 260. Grabcie, (grabie) do grzebania w ziemi bursztyn'odiajnej., XXXIX. 363 ,ryc. 2, nr 10. Gra:bie drewn., x.."CXVI.284, ryc. 2. Grządka do wieszania uhrań, XXIX. 48, ryc. a9. Gunia, XXXVI. 237, ryc. 3e. Gurmana - sukmana z Moszezenicy, X. 17·5. - z przodu, z tyłu, rozłożona, X. 176, 177; XXXVI. 237, ryc. c. Guz1k bursztynowy, ryc., Xx.,'<IX. 392. Gwiazdy, drzewor., XXXIX. 343. Haft., szlaczek do fartuszka, V. tab!. I; VI. tabI. VIII. - róg chustki, V. tabl. :II; VI. tabl. V, VII; X. 188. - róg fartuszka, V tab!. III. !; �1091 1090 - szyjka do koszuli, V. tabl, IV; VI. tabl. VI. - kołnierz koszuli, XII. 114. Haft na gurmanie, ,X. 178-180. - na koszuli X. 171, ryc. 1-3. - na poduszce, XII. 115. - na spodniach, koszuli, X. 173. - opoczyński, XXIV. 132., ryc. 10. Hafty kolorowe opoczyń., XXIV. 136, rys. 14, 15. - krzyżykowe opoczyńskie, XXIV. 133. 134. 135, rys. 11, 12, 13. Haft motywy na spodniach góral., XXXVI. 271. - z laj:byka męskiego, XXXVII.2'17, tab!. IV, ryc. 6. Hak, na którym osadzone są drzwi, XXl,X. 40, ryc. 96. Hanka Krochmaluczka z Hołubicy .. XVI. 271. Holowanie ~odzi, miedzior., XXXIX. 323. Iglice do wyrobu sieci, XXXrI. 43. ryc. 6. Jasła; do karmienia owiec w zimie, XXXIV. H~l, tabl. Ul. ryc. 3. Jednoróg, drzewor., XXXIX. 3()8. Jeleń z krzyżem, drzewor. XXXVIII. 2'68. Jupa lubartowska, XXIX. 83. Jurta w zimie, XXXVII. 110, ryc. 4. - wewnątrz, XXXVII. 113, ryc. 5. -:- przekrój podłużny, przekrój poziomy, XXXVII. 116, ryc. 6 i 7. Kadłub na żródle, X,X,XIV. 151, tabl. HI, ryc. 4. Kadź, do kwaszenia skór, XXXI.l13. ryc. 2. Kaftan męski z okolic Krakowa, , XXXVI. .23'5,ryc. 2a. .:..:... męski ze wsi Dobra p. Limanowa, XXXVI. 235, ryc. 2b. - męski z boku, z tyłu, X. 181. Kalenica, XXIX. 39, ryc. 93. Kalina Antoni, fot., XII. 107. Kałyman, XXXVII.' 106, ryc. 2. - wewnątrz, XXXVII. 107, ryc. 3. Kamier}. smoczy, drzewor., XXXVII. 282. - żabi, drzewor., XXXVII. 287. Kamizela i pas z Podegrodz,ia, xxiv. 107, ryc. 1. Kamizelka góralska, X. 174. Kapelusz męski w krakowskim, XVI. 229. Kapelusze plecione, XXVUI. 175. ryc. 45a, b, c, d, e; XXVIII. 177, ryc. 46a, b, c, d; 182, ryc. 48a, b, c, d, e, f, g, h. - kawalerskie.,' ze słomy, XXVIII. 181, ryc. 47, a. - z psiarki, xXVIII. 181, ,ryc. 47b, c, d. Kapliczka z Poronina .. XI 110. - murowana z Jarzębiny na Spiżu, XI. 166. - murowana z Hopgartu na Spiżu, XI. 1.67. - murowana z Sadku na Spiżu, XI. 167. - murowana z Nowej Lubowni na Spiżu, XI. 168. - murowana z Kezmarku na Spiżu', Xl. 169. - na murze z Jurgowa, XIV. 367. - koło Brzostówki woj. Lubelskie XXIX. 91. Karabuszka, XXXV. 00, ryc. 27. Kartka z dzieła Codex Byzantinus, X.266. - z elementarza dla dzieci hotentockich, XXXVIII. 75. Karykatury ludowe Stolarskiego Błażeja, XXXVIII. 269. Kaszubki, rys. Dan. Chodowieckieg'o, X...•. "{XVIII. 267. Kij próbny do poszukiwania bursztynu, XX,.XIX 363, ryc. 2, nr 6. Kijanki drewn., XXXVI. 284, ryc. 9a i 9b. Kleć tatarska, drzewor., XXXVIII. 272. Klepki drewniane, XXXVI. 284, ryc. 14a. Klepki i dno wiadra wczesnohistor. , XXXVI. 284, ryc. 12. Kleszczki drewniane, XXXVI. 284, ryc. Ha. _ drewniane współcz., XX.XVI. 284 ryc. 14b. Klitoczka z dógami, XXXV. 113, ryc. 61. Klamki, XXIX. 43, ryc. 105, 107. Klucz drewniany, XXIXA5, ryc.113. _ żelazny, XXXVI. 284, ryc. 3. Kłódka, ryc. XXXVII. 199. Koszerka, XXXV. 96, ryc. H~A, 19B. . Kobyłka, przyrząd do obróbki skóry XJXIX.I. 115, ryc. 3. Kohucik, aplikacja, XXXVII. 217, ta·bil. IV. ryc. 7. Kołatka" iI., II 217. Koto, promienisto-szprychowe, (ułamek.) X,XlXVI. 284, ryc, 10. _ tarczowate przedhist., XXXVI. 303, ryc. 2. Kołtun, sztych, X,.XXl X. 3'15. Kołyska na biegunach, X,XXIII.lOO, ryS. 6, tabl. III. _ wisząca, XXXIII. 100, ryc. Ba. Komin na chacie w Karłowie i Widynowie, XXXIV. 143, tab!. 1. ;~ ., ryc. 2. Komora z podcieniem, XXXIV. 147. Konstrukcje chaty, schemat, XVI. 366. - ślegowa kleci tatarskiej, XXXVIII. 272. Koń rasy huculskiej, Xx"'{V. 82, ryc. 6. Kopystka, XXXV. 98, ryc. 25. Korale bursztynowe, ryc., XXXIX. 390. Koromesło XXXV. 115, ryc. 65. Korowód sobótkowy, drzewor., x:x,XIX. 3f49. Kosa, XXXV. 81, ryc. 9. Kosz na rY'by otwarty, XXXII. 33, ryc.7. - na ryby zamykany-, XXXlI. 33, ryc. 8. Kosze używane do płókania błota bursztynowego, XXXIX. 363, ryc. 2, nr 13.' Koszera z szałasami dla cieląt, X'XXV. 114, ryc. 63. _. i zawatra, XXXV. 101" ryc. 34. Ko'sznica, XXXIV. 143, ryc. 5. - XXXIV. 150, ryc. 6. _ XXXIV. 151, ryc. tab!. 3, ryc. 2. Koszule męskie, kJrój, X.XXVII. 217, tatbl. IV, ryc. 2. Kościół drewniany, XXXV. 169, ryc. l, _ drewniany w Dzierzbriiku p. Kalisz, XI. 332. _ drewniany w Korzennej, x,I. 414. _ drewniany w Sękowej .., XI. 415. Kożuch, z Łęk, przód i plecy, Xl. 408. Krikwa, X,X'XVII. 199, ryc. Krokodylej drzewor., XXXVIII.251. Krokwie, XXIX. 28, ryc. 61; XXIX. 29, ryc. 62, 64; XXIX. 30, ryc. 66, 67; XXIX. 31, ryc. 68, 69, 70, 71; XXIX. 39, ryc. 92. Krowa rasy mieszanej, X,X:XV. 81, . ryc. 5. Kruh, XXXV, 98, ryc. 25. KrLlżo~{ podstawka drewn., 98, ryc. 26. XXXV. �!: , l~'., I i.·1· I .' 1092 1093 Krzesiwa żelazne, XX X VI. 284, ryc. 4a, b, c, d'l e, f. Krzyziak, XXIX.. 4, ryc. 4, 5. - XXIX. 39.. ryc. 93·, 94, 95. Krzyż z krępaku na Spiżu. X,r. 159. Krzyżyki magiczne, fotogr., XXXlX 339. Kuchnia czarownicy, rys. ołówkiem Ociepki Teofila, XXXVIII. 276. Kulka na ptak, XXXI. 25, 'ryc. 4. Kuna i k~oda; miniat., XXX.LX. 299 Kurnik, XXXi V. 143, ryc. 4. . Kuźba, Ci, huc.), przyrząd do zawieszania kotła, X XXV. 109: ryc. 52 i ryc. a3. Kuźniki uboże, drzewor., XXXVII L 261. Lajbyk, krój, XXXV£!. 217. tab!. IV., ryc. 5. Lew i słoń, drzewor., XXXIX. 306 Lewiatan. drzewor., XXXVII. 302 . Lis w stępicy, drzewor., XX.XVII. 2~3. List z nieba, reprodukcja. XXXIX. 313. Listewka do okna z wyżłobieniami XXIX. 23, ryc. <t7-49. ' - do zatykania szpar w facjacie, XXIX. 35, ryc. 79. Lu!l)czyk, drzewor., XX.X.IX. 300. Ludzie z długimi uszyma, drzewor., XXXIX. 294. Łata, ryc. XXXVII. 199. Ława z Podegrodzia,. X. 424. Łodzie rybackie, XXXI. 30, ryc. 3. Lopata do chleba, XXXIV. 284, ryc. 5. - do poszukiwanLa bun:ztynu, XXXIX. 363, .yc. 2 nr 3. Łowienie ptaków na lep. dr;:ewor., XXXVII. 301. - na poły, drzewor., XXXVIII. 245. • -- na sidła podrywane, drzewor., . XXXVII. 302. Łowy na słonie, drzewor., XIXXIX. 341. Łóżko składane, XIV. 359. Łuk Mordwinów drzewor .xXXVIII 236.' " Łyżka próbna do poszukiwania bur sztynu, XXXIX. 363, ryc. 2 nr 9~ Łyżkaj, XXXV. 97, ryc. 21. Łyżnik rzeŹJbiony z Zakopanego. XI. 1M. . - z Jurgowa, XIV. 366. Łzy Matki Boskiej, (Kręczynka jesienna), Spirantes Spkalis, XXXVII .. 307. Magnes drzewor., XXXVII. 288. Maj, ił., XI. 6B: Malowanki z pow. Dąbrowa, XII. 11B, 119, 1.20. na piecu w Zalipiu, XII. 121. Malowidła wapnem na wrotach drzwiach w pow. Gorlice. XX.XIII. 106, tabl. IV. ryc. l-lh. Mandragora, x,. 267, 269, 2'H. - samiec, samica, drzewor., XXXIX 304, 305. Mapa, zasięgu ~tępy mechanicznej., X.XXIV. 247. - zasięgu dawnych stęp, XXXIV. 249, 25~, 253. - syntetyczna róz...c"Yych odmian stępy w Polsce, XX:XIV. po s. 264. - rozmieszczenia budynków drewnianych i glino'bitnych na wsi, XXXIX, 246, ryc. 21. - rozmieszczenia typów konstrukcji drewnianych ścian, XXXIX. 248, ryc. 24. - rozmieszczenia pokrycia dachowego, .xx....•UX. 249, ryc. 25. - terenów bursztynowych, XXXIX. 265, ryc. 3. - zalesień w Polsce. XXXIX. 245, ryc. 20. _. zasięgu haftów opoczyńskich, XXIV. 130, ryc. 9. Mapka l. Wykaz miejscowości polskich góralszczyzny, :x1XXV. 229. - 2. Ubiory lud. na pograniczu góral. krakowskim, XXXVI. 245. 3. Granice góralszczyzny polskiej, XXXVI 249. - 4. Zasięgu grup etnicznych i typów stroju, XXXVI. po s. 272. - deformacji wsi łańcuchówki, .xXXIX. 231, ryc. 2. - miast posiadających muzea etnograficzne, XXXVI. 391. rozpowszechnienia naczyń pierścieniowatych od czasów najdawniejszych dQ okresu wędrówki ludów, .xXXIV. 1'34. _. rozprzestrzenienia naczyń pierścien~owatych od okresu wędrówki ludów do czasów najnowszych, ,XXXIV. 13,5. _ rozmieszczenia osadnictwa na równinach, XXX VII. 232, ryc. 3. _ ,rozmieszczenia osi€d1i w krajobrazie wyżynnym, XXXlX. 233, ryc.4. Ruś szlachtowska i jej sąsiedztwo, XXX.VI. 163, ryc, l. _ Biała Woda p. N. Targ, XXXVII, _ _ 183, ryc. 3. Jaworki p. N. Targ, XXXVII. 178, ryc. 2. _ rekonstrukcja pierwotnego podziału gruntów w Białej Wodzie. XXXVII. 185, ryc. 4. _ zasięgu świerka, linia Tornquista rubież antrogeograficzna, - XXXIX. 230, ryc. l. zwartość i rozproszenia osiedli w zależności od form terenowych w górach, XXXIX. 234, ryc. 5. Maść czarownicy. sztych, X XXVIII. 248. Maślnica, XXXV. 96, ryc. 18 B. Medaliony bursztynowe, XXXIX. 386, ryc. B nr 61-67. Medalion srebrny z dwoma osobami, XIV. 79. Międlenie lnu, drzewo!'.. XX:XIX. 29,1. Międlica, XXXI. 7, ryc. 4. Miotełka do mycia naezyń, XXXV. 99, ryc. 30. Miski z Sądeczyzny, :x. 427. Młocka... drzewor., XXXLX. 3i37. Młynek Stopki w Zakopanem, vr. 1'82, iI. Most drewniany w górach, V. 306. Motyka do poszukiwania bu.rsztynu, 'XXXIX. 363, ryc, 2 nr 7 i 8. Motyw farbiarski z zapaski druko-wanej, X.XXVII. 2l7.~ taihl. IV" ryc. 8. Myska, .xxXV. 98, ryc. 28. Myszy jedzą Popiela, drzewor., XXXIX.314, pożerają 'biskupa Hattona, drzew. XXXIX. 295, Naczynial do przyrządzania sera,. XXXV. 98, ryc. 24. - pierścieniowate, XXXIV. 9'5. tabL 1, ryc. 1-11. 1, ryc. 1-11; str. 99, tabl. 2,ryc. 1-12; str. 103, tabl. 3. ryc. 1-7; str. 107, tabI. 4, ryc. 1-11; str. 111, tab!. 5, ryc. 1-12; str. 115, tabl. 6, ryc. 1-11; str. 119, tabI. 7, ryc. 1-13; str. 123, tabl. 8, ryc. - 1-10. Nakładanie siana na XXXV. 87., ryc. 12. ostrewkę, �1095 ·1094 N.amiot Kanibalów, drzewor., XXXVII. 280. Narożnik dachu, XXIX. 36, 37, ryc. 84, 87. Narty Permiaków, drzewol'. XXX.VIII. 236, Naszyjnik bursztynowy z medaljonem, ryc. XXXI x.. 3'94. Niecki gliniane do prażenia zboża XXXVI. '24, ryc. 6 a. b. ' Nosorożec, drzewor., XXXVIII. 256. Noże do czyszczenia bursztynu. X:XXIX.379, ryc. 4 nr 14-15. Nożyce żelazne wczesnohistoryczne, XXXVI. 284, ryc. 16 a. - współczesne, XXXVI. 284, ryc. 16b. Obchód Wniebowstąpienia na Krzaczkach, XXIX. 188. Obhoniaczka, narzędz~e do oczyszczania skóry, .x:XXI. 115, ryc. 3. Obierze, (sieci), drzewor., X.xXVII. 289. Oblewanie wodą przodownicy u Seklerów., XVI. 14'2. Obraz, podhalański Matki Boskiej, XXX. 149, ryc. l. - św. Anny i M. B., XXX, 154, ryc. 2a. - podhalański na szkle św Anny i M. B., XXX. 155, ryc. 2b. - św. Weronika, XXX. 158, 159, ryc. Sa, 3b. - eglemizowany, zdjęcie z krzyża, X.XX. 165.,ryc. 4. - podhalański M. B: z Dzieciątkiem, ,XXX. 169, ryc. 5. - Janosikowa freirka, XXX. 173, ryc. 6. - Adam i Ewa, tabI. barwna, XXX. ryc.7. - Chrystus na krzyżu, tabl. barwna, XXX. ryc. B. - w grobie, tab!. barwna, XXX. ryc. 9. Obrazek kaS'zubski, św. Rozalia, tabl. barwna, XXX. ryc. 10. - Chrystus na krzyżu, XXX. ryc. 11, tabI. barw. - św. Ignacy, tabl. barwna, XXx. ryc, 12. Obrazy rzeźbione na skałach, XXXVII. 76, ryc. 2. Ocap, XXIX. 23, ryc. ~O, 5'1. - xxrx. 24, ryc. 5~54. Odpoczynek podczas powrotu z połonin, XXXV. 117, ryc. 68. Odrzwia, XXIX. 41, ryc. 99. - zakopiańskie, VI 173, iI. - XXIX. 8, ryc. 15 i 16; XXIX. 9, ryc. 16 i 18, str. lO, ryc. 19. - XXXV 108, ryc. 418. Odzież kobieca z Białej Wody, (chustka, czepiec, hunka, g,o'l'set,spódnica, zapaska), XXXVII 221, tab!. V, ryc. 4, 5, 6. - męska z Białej Wody., (huńka, hunia, spodnie, czapka, kapelusz), XXXVII. 221, tabI. V, ryc. L 2 3. - męska w Widy.nowie, XXXIV. 146, ryc. 3. - i ceramika w sali etnograficznej Muz, Narod., X. 3'26. Ofiary z ludzi, rys. XXXIX.. 297 Okienko nad drzwiami. XXIX. 41, . ryc. 101; XXIX. 42, ryc. 102. Okiennica, XXIX. 18, 19, ryc. 35, 36. Okno w starej chacie,- :DX.1'9,ryc. 41. Okrąglaki, łączenie przy pomocy węgła, XXIX. 15, 16, ryc. 27,28, 30. Olejnica, XXXIV. 148, tabl, II, .rye. 4. Oman, (Jnula Helenium), drzewOl'., XXXVII. 298. Opasek, (trzos), krakowski, XXIV. 115, ryc. 4. Orka, drzewor" XXXlX, 354. Ornamenty na siekierkach drewn .. II. 217, iI. Ostrywjanyća, ostrewka, XXXV,87, ryc. 11. Oś wozu, XXX VI. 313. ryc. 2. Oś wozu wczesnohistor.. współczesnego, XXXVI. 284, ryc. lla, b. - współczesnego, XXXVI. 284, ryc. llb. Otwór okienny, XXIX. 19. ,ryc. 37, 21, ryc. 42 i 43, 22, ryc, 44. - w powale do komina od świecaka, XXIX. ryc. 7. Owalnice, skupiają się nad sadzawkami, XXXIX. 239, ryc. 11. Ozdoba na szczycie dachu, XXIX. 36, ryc. 80. Paciorki Ibursztynowe, XXXIX. 387, ryc, 9 nr 68'-74. Para góralska z Sidziny, X XXVI. 23'3, ryc. 1. Pas krakowski XXIV. 109, Ul, ryc. 2,3. - gÓl'alski, XXIV. 120, ryc. 5. - srebrny spod Cieszyna, XXIV. 126, ryc. 7.' - z Jabłonkowa, XXIV. 127, ryc.~. Paski z okolic Druskienik, XXXII. 37, ryc. 2, ryc. 3. . Pasterz, drzewor, XXXIX. 345. PastuS'zek, repr., XVI. 27,5. Peczytło, do znakowania koni, XXXV. 142, ryc. 71. Pejzaż, drzewol'. z XVI w., ,x,X XVII. 278, Peki cementowe, XXIX. 5. ryc. 9. Pętle z włosia na kuropatwy, XlXXI. 25, ryc. 3. Piec bity z gliny, XXXIII. 102, ryc. 10. _ z okapem, XXXVII. 199 tabl. III, ryc. 7. _ z u.rządzeniem do odprowadzania dymu wykonanym z worka, XXXVII. 19, tabl. Ul, ryc. 8. _ ze świ.ecakiem, XXIX. 49, ryc. 120 _ bez św~ecaka XXIX. 50, ryc. 121. _ w kuchni z ogniskiem, XIV. 357, fig. 2. _ w izbie głównej, XIV. 357, fig, 3. _ w kurnej chacie, XXIX. ryc. 3. Piecyk do prażenia nasion na olej, XXXIV. 143, tabl. II, ryc. 3. Pies owczarski wóroch., xxXV. 84, ryc. 18. _ wyry.wa mandragorę (z zielnika Syreniusza), X, 264. Pidplatow, ryc. XXXVII. 199. Piwnice. z kamienia polnego, XXXiVII. 194, tabl. II, ryc, 2. _ X:X,XIU. 106, tabI. IV, ryc. 2, 3a, 3b. Plan chałupy podlaskiej. ,X,XiXIX, 242, ryc. 15. _ chaty kultury łużyckiej, XXiXIX, 268, 269, ryc. 8, 9, _ chaty pomorskiej, XXXIX. 270, ryc. 10. chaty z okresu wpływów rzymskich .•,X.XXIX. 2'72, ryc. 12. _ budynków z okresu późno-lateńskiego, XXXIX, 271, ryc. 11. _ cha,ty z okresu wędrówek ludów, XXXIX. 275, 276, ryc. 14, 15. _ odkopanej części osady z okresu wędrówki ludów, .xXXIX 277. _ _ _ _ _ _ ryc. 16. odkopanej części osady w Lisewie, ,XXXIX, 283, ryc. 19. koszery, XXXV, 102, ryc. 361. zagrody w Ju.l'gowi!e, XIV. '361. zagrody w okolicy Tarnobrzega, XXIX. 2, ryc, 1. pieca w dymnej chacie, .xXIX. 3, ryc. 2. �1095 ·1094 N.amiot Kanibalów, drzewor., XXXVII. 280. Narożnik dachu, XXIX. 36, 37, ryc. 84, 87. Narty Permiaków, drzewol'. XXX.VIII. 236, Naszyjnik bursztynowy z medaljonem, ryc. XXXI x.. 3'94. Niecki gliniane do prażenia zboża XXXVI. '24, ryc. 6 a. b. ' Nosorożec, drzewor., XXXVIII. 256. Noże do czyszczenia bursztynu. X:XXIX.379, ryc. 4 nr 14-15. Nożyce żelazne wczesnohistoryczne, XXXVI. 284, ryc. 16 a. - współczesne, XXXVI. 284, ryc. 16b. Obchód Wniebowstąpienia na Krzaczkach, XXIX. 188. Obhoniaczka, narzędz~e do oczyszczania skóry, .x:XXI. 115, ryc. 3. Obierze, (sieci), drzewor., X.xXVII. 289. Oblewanie wodą przodownicy u Seklerów., XVI. 14'2. Obraz, podhalański Matki Boskiej, XXX. 149, ryc. l. - św. Anny i M. B., XXX, 154, ryc. 2a. - podhalański na szkle św Anny i M. B., XXX. 155, ryc. 2b. - św. Weronika, XXX. 158, 159, ryc. Sa, 3b. - eglemizowany, zdjęcie z krzyża, X.XX. 165.,ryc. 4. - podhalański M. B: z Dzieciątkiem, ,XXX. 169, ryc. 5. - Janosikowa freirka, XXX. 173, ryc. 6. - Adam i Ewa, tabI. barwna, XXX. ryc.7. - Chrystus na krzyżu, tabl. barwna, XXX. ryc. B. - w grobie, tab!. barwna, XXX. ryc. 9. Obrazek kaS'zubski, św. Rozalia, tabl. barwna, XXX. ryc. 10. - Chrystus na krzyżu, XXX. ryc. 11, tabI. barw. - św. Ignacy, tabl. barwna, XXx. ryc, 12. Obrazy rzeźbione na skałach, XXXVII. 76, ryc. 2. Ocap, XXIX. 23, ryc. ~O, 5'1. - xxrx. 24, ryc. 5~54. Odpoczynek podczas powrotu z połonin, XXXV. 117, ryc. 68. Odrzwia, XXIX. 41, ryc. 99. - zakopiańskie, VI 173, iI. - XXIX. 8, ryc. 15 i 16; XXIX. 9, ryc. 16 i 18, str. lO, ryc. 19. - XXXV 108, ryc. 418. Odzież kobieca z Białej Wody, (chustka, czepiec, hunka, g,o'l'set,spódnica, zapaska), XXXVII 221, tab!. V, ryc. 4, 5, 6. - męska z Białej Wody., (huńka, hunia, spodnie, czapka, kapelusz), XXXVII. 221, tabI. V, ryc. L 2 3. - męska w Widy.nowie, XXXIV. 146, ryc. 3. - i ceramika w sali etnograficznej Muz, Narod., X. 3'26. Ofiary z ludzi, rys. XXXIX.. 297 Okienko nad drzwiami. XXIX. 41, . ryc. 101; XXIX. 42, ryc. 102. Okiennica, XXIX. 18, 19, ryc. 35, 36. Okno w starej chacie,- :DX.1'9,ryc. 41. Okrąglaki, łączenie przy pomocy węgła, XXIX. 15, 16, ryc. 27,28, 30. Olejnica, XXXIV. 148, tabl, II, .rye. 4. Oman, (Jnula Helenium), drzewOl'., XXXVII. 298. Opasek, (trzos), krakowski, XXIV. 115, ryc. 4. Orka, drzewor" XXXlX, 354. Ornamenty na siekierkach drewn .. II. 217, iI. Ostrywjanyća, ostrewka, XXXV,87, ryc. 11. Oś wozu, XXX VI. 313. ryc. 2. Oś wozu wczesnohistor.. współczesnego, XXXVI. 284, ryc. lla, b. - współczesnego, XXXVI. 284, ryc. llb. Otwór okienny, XXIX. 19. ,ryc. 37, 21, ryc. 42 i 43, 22, ryc, 44. - w powale do komina od świecaka, XXIX. ryc. 7. Owalnice, skupiają się nad sadzawkami, XXXIX. 239, ryc. 11. Ozdoba na szczycie dachu, XXIX. 36, ryc. 80. Paciorki Ibursztynowe, XXXIX. 387, ryc, 9 nr 68'-74. Para góralska z Sidziny, X XXVI. 23'3, ryc. 1. Pas krakowski XXIV. 109, Ul, ryc. 2,3. - gÓl'alski, XXIV. 120, ryc. 5. - srebrny spod Cieszyna, XXIV. 126, ryc. 7.' - z Jabłonkowa, XXIV. 127, ryc.~. Paski z okolic Druskienik, XXXII. 37, ryc. 2, ryc. 3. . Pasterz, drzewor, XXXIX. 345. PastuS'zek, repr., XVI. 27,5. Peczytło, do znakowania koni, XXXV. 142, ryc. 71. Pejzaż, drzewol'. z XVI w., ,x,X XVII. 278, Peki cementowe, XXIX. 5. ryc. 9. Pętle z włosia na kuropatwy, XlXXI. 25, ryc. 3. Piec bity z gliny, XXXIII. 102, ryc. 10. _ z okapem, XXXVII. 199 tabl. III, ryc. 7. _ z u.rządzeniem do odprowadzania dymu wykonanym z worka, XXXVII. 19, tabl. Ul, ryc. 8. _ ze świ.ecakiem, XXIX. 49, ryc. 120 _ bez św~ecaka XXIX. 50, ryc. 121. _ w kuchni z ogniskiem, XIV. 357, fig. 2. _ w izbie głównej, XIV. 357, fig, 3. _ w kurnej chacie, XXIX. ryc. 3. Piecyk do prażenia nasion na olej, XXXIV. 143, tabl. II, ryc. 3. Pies owczarski wóroch., xxXV. 84, ryc. 18. _ wyry.wa mandragorę (z zielnika Syreniusza), X, 264. Pidplatow, ryc. XXXVII. 199. Piwnice. z kamienia polnego, XXXiVII. 194, tabl. II, ryc, 2. _ X:X,XIU. 106, tabI. IV, ryc. 2, 3a, 3b. Plan chałupy podlaskiej. ,X,XiXIX, 242, ryc. 15. _ chaty kultury łużyckiej, XXiXIX, 268, 269, ryc. 8, 9, _ chaty pomorskiej, XXXIX. 270, ryc. 10. chaty z okresu wpływów rzymskich .•,X.XXIX. 2'72, ryc. 12. _ budynków z okresu późno-lateńskiego, XXXIX, 271, ryc. 11. _ cha,ty z okresu wędrówek ludów, XXXIX. 275, 276, ryc. 14, 15. _ odkopanej części osady z okresu wędrówki ludów, .xXXIX 277. _ _ _ _ _ _ ryc. 16. odkopanej części osady w Lisewie, ,XXXIX, 283, ryc. 19. koszery, XXXV, 102, ryc. 361. zagrody w Ju.l'gowi!e, XIV. '361. zagrody w okolicy Tarnobrzega, XXIX. 2, ryc, 1. pieca w dymnej chacie, .xXIX. 3, ryc. 2. �1096 - rozmieszczenia mebli w izbie, XXIX. 47, ryc. 118. Plany wnętrz, XXXIII. 100, ryc. 5a-5f, tabl. In. Plecionki ze słomy żytniej, XXXVIII. 173, ryc. a, b, c, d. - z psiarki, XXVIII. 173 ryc. f. - z sitowia, XXVIII. 173, ryc. e. Płanetnik, maI. olej. XXXVIII. 255. Płatow, ryc. XXXVII. 199 Płatwie, XXIX. 27, 28, ryc. 57, 58, 59. - przekrój poprzeczny, XXIX. 28, ,ryc. 60. - łączenie z krokwią, XXIX. 32, ryc. 72, Płoty płecione, .xXXIII. 106. tabl. IV. ryc. B-I0; XXXIV, 143, ryc. 3; XXXIX. 296. - żerdziowe, XXXIII. 100, tab!. IV, rys. 6, 7. - do bielenia przędziwa, XXXIV. , 14'3, tabl. 1, ryc. 6. Płozy sa,ń wczesnohistorycznych, XXXVI,2,86, ryc. 18. Płóciennica, płótnianka z Łęk, XI. 407, Pochówek bez trumien. drzewor., XXXIX. 303. Podcienie cerkwi w Orawczyku, XlVII, 6. - jako ochrona przed deszczem i wiatrem, XXXIX.244, ryc. 18, 19. Podrywka, x,xXI. 41, ryc. '5. Podwórze huculskie, XXXlV 150, ryc. 6, Pogłębiacz żelazny do poszukiwania bursztynu, XXX>IX. 363, ryc, 2, Polonnyk, XXXV. 97, ryc, 20, Połów ryb na sznury, XXXII. 29. ryc. 2. - na bródkę, XXXI. 35, ryc. 1. Popereczka, ryc. XXXVII. 199. Portret A. Kaliny, .xU, 107, 1097 Potrzask na ptaki, XXXI. 25. Potwór wodny,drzewor., XXXIX. 347. Próba, rekonstrukcji wyglądu osady neolit., XXXIX. 257, ryc. 2. Prządki, fot., XIII. po stron, 304. Przekrój, przez konstrukcję dachu i górnej części zrębu. XX;XVII. 199, tabl. III, ryc. 1. - przez budynek gospodarczy z priczyną, XXXVII. 199, tabl. III. ryc.2, Przekrój szopkI, :x.x\Xr. 53, ryc. 1, 54, ryc. II, 54, ryc. III i IV, - figurki czarownicy z masielnicą, XXXI. 5'6, ryc. 21. - przez zrąb; stodoły z występem, XXXIII. HJ6. Przenoszenie jagniąt, XXXV. 115, ryc. 66. - siana za pomocą noszaków, XXXV. 86, ryc. 10. Przód gorsetu z Gostwicy, X, lB6, l8!7. Plecy gorsetu z Gostwicy., X. 186, -8f7, Przyciesie, XXIXi, 5, ryc. 8. - łączenie za pomocą węgŁa w zamek, .xXlX. H, ryc, 20. - podłużna, poprzeczna, XXIX. 12, ryc. 22, 23, 24; XXIX. 15, ryc. 26. Przygartaczka, sieć do podrywki, XXXI. 41, ryc. 5. Przyrząd .do młócenia kukurydzy, XXXIV. 1418,tab!. II, rye, l. Puszczanie krwi, drzewor., :XXiXIX. 311. Rachwa na masło, XXXV, 98, ryc. 29. p, chrapki huculskie, XXV,5, ryc. 16. Rama okienna XXIX 22, ryc, 45, 46. Raszpla do czyszczenia bursztynu, XXX[X. 379, ryc. 4 nr 17. Rataj, drzewor., XXX VIII. 23'5, Romowe, drzewor., XXXIX. 350. Raky, Rozbijacz żelazny używany przy poszukiwaniu bursztynu.. .xXIXIX. 363, ryc. 2 nr 4. Rozjazd, sieć na ptaki, drzewor., XXXVIII. 257. Re,zmieszczenie v.'ysokości opadów atmosferycznych i średnich izoterm zimowych w Polsce, XXXIIX. 240, ryc. 12. Rozs'Zczep na kuny .. XXXI. 25, ryc. 8. Ruta, drzewor" XXXVIII, 233. Rybaczki gdańskie, drzewor., XXXVIi. 299. Rydel do kopania bursztynu, XXXIIX. 3·00,'ryc, 2, nr 2, Rygiel, XXXVII. 199. Rysunki Buszmenów, XXXVII. 77, .ryc, 3. RzeiJba na dolnej ścianEe tragarza, XXXVII. 199, tab!. III., rye. 5, - na bocznej ścianie tragarza, XXXVII, 19, tabl. HI, ryc, 6. _ w drzewie, góralska, VI. 184. Samojedż ,drzewor. XXXVII, 281. samołówka stróżykowa, tzw. tuleć, Sąd sołtysi, miniatura, XXXIX. 298. Sen, drzewor., XXXVIII. 271. Serce Tursasa, p. tursaasydiin, znak magiczny, Sianokosy, drzewor" XXXIX. 336. Sidła nadrzewne na jemiołuchy i drozdy, litogr., XXXIXI. 301. - na kuropatwy. XXXI. 25, ryc. 5. Sieci rybackie, X.XXI. 9, ryc. 5. - n.a zające, XXXI. 25, ryc. 6. - przewieśna na dzikie kaczki, XXXI 27, ryc. 11. - podrgubna na kuropatwy. XXXI. 29, ryc. 12. - wleczona (rozj.ezd), na przepiórki, XXXI. 31, ryc. 3. Sieć na przepiórki, drzewor., XXXVIII. 244. - pojazdowa) XlXXI 37, ryc. 2. Siedmiogłowiec rogaty, drzewor., x:x.x.V:H, 27'9. Siekierka drewniana, ii. II. 217. 185, n. Sień prz~budowana, XJV. 364, - Brzegi, XVI. 62, Sier:pżelazny, XXXVI.Z84, ryc. 1. Rtodkiew samica, drzewor., XXXVII. 284, Siew i: bronowanie" drzewor., Rzuty poziome cerkwi, XVII. 4. XXXIX,. 294, Siodło drewniane obite skórą (przód) Rzut poziomy domu słupowego, XXXI. 284, ryc, 17, XXXIX. 27'9, ryc. 17, Skarbnik, rysunek Ociepki Teofila, Rzuty poziome domów trapezowatych, XXXIX, 256" ryc, l. XXXIX. '319. - i profil ziemianki kultury trzciSkobel, XXIX. 4:2, ryc, 103, 104. Skrzynia malowana z Podegrodzia. nieckiej, XXXIX. 263, ryc. 5. XI. 426, Rzut poziomy domu w Jurgowie, - ze Świniarska, XI. 42 .6 XIV. 356, Skrzynka okrenna, XXIX. 19, ryc. Sabat czarownic, XXXVII. 304. Sadzka na ryby, XXXI. 41,. ryc. 5. 38 i 39. - na narzędzia druciarskie, Salamandra ogniista, drzewor., XXXVII. 217, tabl. IV, ryc. 1. XXX VIII. 246. Slupy w przyciesi, XXIX. 5, ryc, 10. Samcis, (j. lit.), czerpak, XXXI. 131, Sm:k i lampart, drzewor., XXXIX. ryc. 4. 307. Samojed, drzewor., XXXVIII 253. �1098 - zasłania słońce, drzewor., XXXVII. 293. - zi:emny, drzewor., XXXVIII. 253. Socha) XXXII. 4, ryc. 2. Sochar, (drabina), XXXV. 111, ryc. 57. Sokół myśliwski, drzewor., XXXVIII. 2'37. Sosrąb w chacie góralskiej, VI. 180, 181, il. Spaga, która łączy deski drlJWi, XXIX. 41, ryc. 100. Spal' na ptaki, miedzior.. XXXIX. 292. Spodnie górals'kie z Podegrodzia, X. 173. Sprzęty i narzędzia rybackie, XXXII. 27, ryc. la-p. Staja, XXXV. 105, 106, 107, ryc. 42, '13, 44, 45, 4.6, 47. -- plan, XXXV 108, ryc. 51, 110, 54. - z iwą, XXXV. 110.. ryc. 55. Stajnia dla bydła, XXXIV. 151, tabl. III, ryc. 1. Stara Hotentotka, XXXVIII. 57. St.ary dom w Białej Wodzie, XXX VII. 194.. tabl. II, ryc. '3. - Hotentot, XXlXVUI. 53. Starzec 11o-letni z okolic Krakowa, XVI. 273. Stępa, XXXIV. 148, ta,bl. II, ryc, 2; XXXIV. 267, ryc. 3 9. - meehan., xx.x::rV. 267, ryc. 7 i 8. _. nożna, XXXIV. 151, tab!. III, ryc. 6; XJXJXIV.267.,tabl. ryc. 4 i 5 Stępor, XXXIV. 267, ryc. la, ib, 2; XXXVI. 284, ryc.7. Stodoła w Widynowie, XXXIV. 145 ryc. 1. - z chlewem w Jurgowie, XIV. 364. z dobudowaniem, w Jurgowie, XIV. 360. z występem, XXXIII. 110, ryc. 16. 1099 Stojak do świecenia,. X.XIX. 4, ryc. 6. wisnyj, XXXV. 112, ryc. 60. Stolec, XXXV. 103, ryc. 38 A i 38 B. . St:łki z Sądeczyzny, X. 425. Stoły w Jurgowie, XIV. 358,.ryc. 4 i 5 Stóg ogrodzony, XXXV. 88, ryc. 13. Strącenie do piekieł, drzewor., XXXVII. 303. Strój, chłopów polskich w XV w.. XXXVIII. 232, w XVI w., XXXIX. 346. Stolec - dru2ibów weselnych S'pod Star. Sącza, XIV. 122, ryc. 6. - dziewczęcy, X. 184; XlV. 78. 80, 82, 84, 86; XXIX. 87. - gazdy z Podegrodzia, XXXiVI. 259. - góralek i górali sądeckich, X. 182; XI. 56, 59, 79; XXXVI. 267, 277.. -kobiecy letni i zimowy z Łęk, XI. 409, 41Q. - kobiecy z Giehułtowa, XiVI. 225. - kolędników j Jaworza na Śląsku, XV.90. - Lacha Sądeckiego, XXXVI. 257, 263. - Laszki sądeckiej, XXXVI. 275. - męski w Jaworzu na Śląsku, XV. 74, 76. - w Krakowskiem, XVI. 223. - z Haczowa, XXXV. 13, ryc. 4. - z Podobina, XXXIV. 270, ryc. 1, 2; XXXIV. 271, ryc. 3. - państwa młodych w Jaworzu na Śląsku, XV. SB. - seklerS'ki kobiecy i męski. XVI. 146. Strunka, XXXV. 102, 103, ryc. 36, 37. Strychowiec ,narzędzie do rozciąganila skóry, XXXI. U5, ryc. 3. Strzecha od wewnątrz. XXIX. 39, ryc. 92. "i·'''' Studnia z żórawiem, XiIV. 301. Sufit, XIV. 367. Sukmana biała, XXXVI. 237, ryc. 3a. - lubartowska, XXIX. 79, 80. Sumiec, X1XIX. 7, ryc. 12; XXIX. 18, ryc. 34. _ okrąglak, XXIX, 7, ryc. 13, s. 8, ryc. 14. Swynynec, XXXV, ryc. 64. Syrena, drz~wor., .xXXIX. 317. Szałas pod Baranią, il. II. 132. Szafka z Jurgowa, XIV. 367. Szczotka na krety i starki z koziołkami miedzior., XXXIX. 293. . Szeski'r~a, . (cyrkiel drewn.), XXXV. 113, ryc. 62. Szkło do szlifowania bursztynu, XXXIX. 380, ryc. 5) nr 2,7, 28. Szlaki druciarzy, xx.xvn. 208, ryc. 5. szlifka, kółlko do obróbki skÓ'l'y. X!x,x\I. 115, ryc. 3. Szmaragd. drzewor., XXXIX. 325. Szopka z 1837 r. akwaf., XXXVIII. ~43. SztukH podhalańska na Wystawie Etnograf. we Lwowie, XI. 422. Szufla drewniana do poszukiwania bursztynu, XXXIX. 3 63, ryc. 2. Szymon Tatar1 rzeźba Brzegi, 'XVII. 1 po stron. 96. Ściana, dzieląca izbę od S'ieni, XXIX. 46, ryc. 117. _ tylna, XXIX. 6, ryC. 11. _ szczegóły, XIV. 365, ryc. 14, 15,16. Śmierć grzesznika, drzewor., XX},."VII. 286. Śpichlerz z. r, 1739, rys. XXXIX. 328. _ klasztorny na Zwierzyńcu w Kra_ _ _ kowi€. Xl. 415. w Mlliku, XXXIII. 109, ryc. 14. w Muszynce, XXXIII. 109, ryc. 15. z piwnicami, XXXIII. 108, ryc. 13. Świderki do borowania w bursztynie. XXXIX. 4, nr 19, 20. Świnie starej rasy otworów 379, ryc. huculskiej, XXXV. S3. Tabela l. podział melodii, XIII. Tabela 2. nuty, XlII. Tabela stosunku pomiędzy Słowianami a uprawą kartofli, XXVII. 44. Tablica godeł rodowych chłopów archangielskich, II. 8. - narzędzie do watkowania skóry, XXXI. 115, ryc, 3. Tablica 1. plany zagród. budynków gospodarczych i domów miesz,. kalnych w Białej i Czarnej Wodzie i w Sz,lachtowej, XXXVII. 191, ryc. 1-12. Tablica I. przeciętnych różnic czaszek staropraskich, XXIV. 182, _ II. wskaźniJków długości i szerokości czaszek, 'XXIV, 18'5. - III IV i V. wskaźników długości i ;zerokości czaszek, XXIV. 18.6. _ graficzne przedstawienie przeciętnych ,różnic, XXIV. 1M, I i II, zestawienie 12 układów skorowidzów do wydawnictw etnogr ..\ XXVIII. _ właściwości języków iudo-europejskich, lXXVII. oW, _ zestawienia stopnia powinowactwa międz·y językami gockim i staro-cerkiewna-słowiańskim, - XXVll.47. I i II powinowactwa języków indoeurop., XXVII. 49, 50, 51. _ stat. ludno w Husowie, VIII. 113. _ pomiarów antropometr. ludności w Husowie, VIII. 114, 115. - �1101 1100 I , zes ta··Wienie znalezisk roUbiory ludowe z Wisły, II. 138. ślin hodowanych w czasach Uczesanie w czub, XXIX 81 przedhistorycznych. XXXVI 305 Udziela Seweryn, fot., XXXIV 1 n, zestawienie roślin zbier~nych - wśród członków Zjazdu . ~łoi użytkowanych przez człowieka dZ.ie~y Krajoznawczej, .xXXV. 7,.. . przedhistorycznego, XXXVI. 307. - wsrod członków obozu krajoTablica właściwości bóstwa dodatznawcz., XXXV. 9, ryc. 3. niego, 'XXXII. 129. - wśród ludu haczowskiego, - zdobin na haftach opoczyńskich XXXV. 13, ryc. 4. XXIV. 1-36. ' Ulei drzewo"., .xXXVIII. 234; Tablica z rysunkami symbolicznymi .xXXIX. 330 352 . religii pierwotnych, VII. po stroUrasa, .xXXVII~ 104: ryc. l, nie 240. Wa~ik na sarny, XXXI. 25. ryc, 10. Tabele z wyliczeniem ilości pożyWajdelota z kozłem ofiJarnym, drzewienia Zydów, III. 389 wor., XX.XIX. 321 Talizman, drzewor., XXXVLI. 295. Walka kogutów, litOg;., XXXIX 333, Tanir, ozdobiony haftem, X.XXVII, Walka kozaka z tygrysem, drzewor., 217, ryc. 4. XXXIX, 33'3. Targ w mieście Sepsi-Szent-Gyi:irgy, Warsztat tkaoki, XXXI. 7, ryc. 4. XVI. 139. Wąż, drzewor., XXXIX. 342. Tebel, XXlXi.1'3, ryc, 24. - miedziany, drzewor., XXXIX. 335. Terchacz z jukami, XXXV. 116. r. 67. Wbudowanie domu we wnękę skalną, Tłuczenie bryndzy, XXXV. 92, r. 15. .xXXIX, 235, ,ryc. 6. Tokarka do ibursztynu, XXXIX, 18il, Wędka na dzikie kaczki, XXXI. 25, ,ryc. 6. ryc. 2. - drążkowa do :bursztynu, XXXIX Węgły lekko ukośne, XXIX. 12, 3 8(J, ryc. 5 nr 216, ryc, 23, - pecLał!owa, XXXIx.. 379, ryc. 4 - na obłap, XXIX. 17, ryc. 31; 18, nr 23. ryc. 3,2. - smyczkowa, XXXIX. 379, ryc, 4, - w rybi ogon, XXIX. 13, ryc, 29; nr 22. Xx,rX. 18, ryc. 33. - sznurowa do bursztynu, XXXIX. - utworzone przez ~biełkl poprzed300.,ryc. 5, nr 24. cznej ściany wewn., XXIX, 14, - wiatraczkowa do bursztynu, Xx...'XIK. 380, ryc. 5, nr 25. ryc, 25. Topielec, olej XXXVIII. 254. - w chacie z okrąglaków, x...XIX. Topielica, rysun. o ciepk i TeofHa. 15, ryc. 2.6; XXIX, 16, ryc. 29.. XXXIX. 3,18. Węże w zaczarowanym kręgu, drzeTunguzka na renie, drzewor., wor" .xXXIX. 340. X.XXVIII. 259. Wiązanie bierwion w uchły, (na węTuroń w Przecławiu, XXV, 62, ryc. 19. gieł.), X,XXV, 105, ;ryc. 41. Twardowski w Rzymie, litogr., Wiązanie bierwion w uhły, XI. 410. XXXIX. 334. W..eszczka, drzewor., XXXVIII. 274. Wieśniaczka . .xVI. 269. Wilcze płotki, miedzior., XXXIX.3l2. W:T powietrzny, zwany diabli taniec, XXXIX. 329. Wisiorki bursztynowe, XXXIX. 388, ryc. lO, Wiszka, XXXV. 97, ryc. 22. Włók, w leg. o św, Jadwidze, miniat. XXXVIII. 230, Worota, XXXV. IQ{), ryc. 31. - XXXV. 101, ryc. 32, ryc. 33, Wozy, .xXXI. 3, ryc. 1. Wóz w XlIV wi'eku, miniat., :XXXVIII 231. Wrota przedhistoryczne, X-XXVI. 301, ryc, 1. Wróżby, fot., XIII. po stron. 3'06. Wróżenie ze snów, litogr., XXXI,X. 351. Wrzeciona z glinianymi przęślikami, XXXVI. 284, ryc. l3a. _ współczesne, 'xXXVI, 284, ryc. l3h. Wulkany, drzewor., .xXXVIII. 250. Wybieranie wurdy z kotła, .xXXV. 9'1, ryc. 14, Wycięcia ozdobne na belkach, XXIX. 25\ ryc. 55a-h; XXIX, 26, ryc. 56a-m. Wycinanki kurpIowskie nagrodzone na konkursie w r. 1'948, Il'yc. XXX,IK.. 556, Wycinek ozdoby na gorsecie, XXXVII. 217, tabl. IV. ryc. 9. Wylot czarownic na Łysą Górę, 'xXXVII. 3'05. Wyrób pasków nicielnic, XXXII. 36, Ta:.ela .<.: " ·1 1 ~ I ryc. l. Wyściigi Leszka nad Prądnikiem, drzewor., XXXVIII. 238. Z kogutkiem, drzewor., XXXIX. XXXIX. 332. zabawki z roślin, XXVIII. 59, 60, 63, 68, 69. Zabudowania jako ochrona podwórza przed wiatrami zach. XXXIX. 241, ryc. 13. Zagroda czworoboczna, XlXX;VII. 194, tab!. II, ryc. 1. Zagroda góralska, VI. 178 ił. - jednobudynkowa, x,xxrx. 194, tabl. II, ryc. 4. norweska, XXXV. 170, ryc. 2. - podhalańska, .xXXIX, 241, ryc. 14. - seklerska, XV. 313. Zając morski, drzewor.. XXXIX, 353. Zakończenie dachu, XXIX. ryc. 90 i 91. Zakośnik czyli zakos, XXIK 36, ryc. 85; XXIX. 308,ryc.90. Zakrętka drewniana, XXXV. 108, ryc. 50. - przy drzwiach, XXIX. 44, ryc,l09. Zależność kierunku osuedli od rzek i strumieni. XXXIX\ 238, ryc. 10. _ nachylenia dachów od wysokości opadów atmosf., XXXIX, 243, ryc. 16. wysunięcia okapów od wysoko 'opadów atmQsf., XXXIX. 244, ryc. 17. _ osadnictwa od gleby, XXXIx.. 235, ryc. 7. _ rozbudowania zagrody od urodzajności gleby, 'XXXIX, 236, ryc. 8, 9. Zamek drewniany, XXXV. U, ryc.58. Zapaska wyszywana, .x.. 185. zapusty, iI., .xII. po stronie 122. Zarys chaty neolitycznej kultury ceramiki wstęgowej ... .xxXIX. 259, _ ryc.3. _ chaty słupowej, XXXiIX. 260, .ryc. 4. _ chata z późnego okresu wpływów rzymskich, .xXXIX. 274, ryc, 13. �1102 .Zasuwa drewniana, XXXIII. 1OD, ta'bl. III. rys. 2. - przy drzwiach, XXIX. 44, 45, ryc. 110-112, 114; XXIx.. 46. ryc. 115 116. . , Zatalek, XXIX. 38, ryc. 88 i 89, Zawatra, XXXV. 104, ryc. 39, zawias u drzwi, 'xXLX. 40, ryc. 97. Zawiasy drewniane, XXXV. 108, ryc. 49. Zaworotna kosa do falcowania skóry XXXI. 115, ryc. '3. ' Zbiór wycinanek na Wystawie Etnograf. we Lwow~e, XI. 423. Zielarka, drzewor., XX,XVIII. 240. Złota baiba., drzewor., X.XXIX. 4'10. Znak magiczny tursaasycii:in, ,XXXVI 313, ryc. 1. . Znaki własnościowe na uszach owiec XXXV. 141, ryc. 70. ' Znaleziska minusińskie z epoki bronzu, X1XV. 2, 3, ryc. 1-7. Zrąb chaty z Opola" XXXIX 28'1 ryc. 18. . . ' Zwózka zboża w Jaworzu X~ W, H. na Śląsku ' OA ~ymarka XXXV. 111, ryc. 56 Zródło ogrodzone ' XXXV 104 , ryc. . . '. 40. Zarna w w. X'IV., miniat. lXXXVIII 27Q ,. nonbCKoe typu B. (forma.), XXXII. 54, tabl. II. rys. 1-23. - typu B. (forma b.), XXXII. 58 tab!. III. rys. 1-11 ' - typu C,''' :XXXlII .. 61, tab!. IV. rys. 1-14. ~niwa, drzewor., x...XXVII. 292. o~~. Tatarów, drzewor., Xx..XVII. 3THorpaepl14eCKOe 1945 - 6nl1HCKOM Zarownie typu A. XXXII. 52., tabl. I. rys. 1--6. 1951" - HMelOT Konb6epra, ~" 4aTI1 KynbTypbl nepeA 06nHKoM B "n10- B nonbCKoro MOHorpaepl15łMI1, B03C03AaHI1eM pa60T 3aTpYAHeHI1H paccMOTpeHl111 11 CBeAeHI1H, 11 H<ypHanax. C04I1HeHI15ł C perl10HanbHblMI1 CI1CTeMaTI14eCKOM HapoAHoH npeAnpl1HI1Ma5ł TpyA COBpeMeHHblM npeAcTano CT05łw,eM , 6bITb 06w,eCTBO nepl10Ae f\Tnaca 3THorpaepl14eCKOro Topble f\BTOpOB 3HaHI1H, pa36pocaHHblX BI1AY Hal1114115ł04eHb KO- OCKapa npl1 npeA- KaCalOw,I1XC5ł B Hay4HoH ne- HecoBepweHHblx 3THO-. 'i~, ": <\ rpaepl14eCKI1X I1HAeKCOB n. 6116nl1orpaepl1H a TaKH<e B 3THorpaepl14eCKI1X, H<ypHanax, BC5łKl1e nOnblTKI1 HOH 06pa60TKe nonbCKOH B BI1AY KpaeBeA4eCKHX, HeAOCTaT04HOCTI1 perl10Hal1bHblX CI1CTeMaTI14eCKI1 3THorpaepl1l1 nOAOHTI1 HaTanKI1BaIOTC5ł 11T. K Hay4- Ha 60nbWl1e 3aTpYAHeHI15ł. B TaKOM 'łeCKOe a TaKH<e neHl1eM B K nonbCKOH "nIOAa" ew,e nObCKoe B 1947 3THorpaepJ.1'łeCKl1e 60nee npl1rOTOBneHJ.11O 113AaHI15ł npJ.1H5łTb nOH Y4aCTI-1e npJ.1 3Toro 3aAa411 pOAa rpaepl1'łeCKI1X 6peTeHHbIX AY noro TonbKO pa60T; BO BpeM5ł He3Ha'łHTel1bHO KnlO4eHHblMH pa3pa60TKJ.1 HHAeKCl1pOBaHI15ł CTaHOBHTC5ł, pa3HI1TC5ł no B HHCTpy1<lI,1111 VI. pa60Tax. B nOAP06HOH "nIOAa" TenepeWHHH cpaBHeHl110 raHl<a H 3THOnpl1o- H B rOAY; BH- I1HAeKC C YKa3aHI15łMH 1952 Ha OCHOBbl, Ha OnblTaX, TOMOB 'łTO TOMOB 3aTpYA- 11 BaH<HeHWHX. I1HCTPYKlI,l15ł 6a311pOBanaCb HeYAHBI1Tel1bHblM 39. pa3peWeHI111 Hay4HblX H<ypHanoB BCTyn- 3HlJ,I1KnOneAJ.111 J.1HAeKCa I<pl1CTanl13J.1pOBanl1Cb 5łBn5łIOw,l1eC5ł Al1peKTJ.1BaMJ.1Al15ł Hay'łHOH I1HCTpyKlJ,J.111K HHAeKCl1pOBaHHIO B f\KlJ,111O 3Ty, C411TaTb ,,6011bWOH f\BTopaM 3THorpaepJ.1- J.1HAE'KCl1pOBaTb "nIOA" np0I13BeAeHI15ł. KYl1bTYPbl." BbICOBblaalOw,I1XC5ł BbtnOnHeHJ.15ł 06w,eCTBO rOAY Wl1pOKI1X MaWTa6aXMOH<HO HapoAHOH npl1WnOCb HeHI1H, Bew,eH aBTopaM 11 HHble 3a'łep'łeHHylO XOAY nOnOH<eHI1H nopYYl1no 11 3a- HeAocTaeT �1105 1104 B HeM nepe4HSI I<HOBeHHOH H<ypHaJlOB, om1CblO. ll.(eHHbIM. cryOC060M BJleH CJleAylOll.(eH co nOJlyo<;:TpoBa, H CTpaHbl MeHTbl 6) HX HCXOAHJlH H3 Toro 04eHb 60raTblH rpa¢a, y4TeHHeM B nJleMeH, 4TO H He06bll<HOBeHHO CKOM nopSlAl<e AJlSl Toro, Hl1pOBaHI1H JleT, C y4TeHHeM 4T06bl a) peH, Jl03YHrH CJlOBa "nIOAa" rpynn H 3THH4eCI<HX T04HOCJlOBHble, 4yH<AOrO 1<0TOpOro T. e. B Tpex MaTepHaJl npOHCxOH<AeHHSI, pacnJla- B ce6e: Yl<a3aTb Ha H<eHHeM yH<e TopaSI OTMeHax: rOBopOBblX UHTHpOBaHHble nOJlbCI<OH CJleAyeT TOMax /' i. \ ) CTBHe 3Toro, Ha ; aTOMbl; HeCTH 6) Jl03YHrH ynoTpe6JlSleMble CJlOBHOBell.(eCTBeHHble, B 3Tł-fOrpa¢HH I<OH I<JlaCCH¢Hl<aUHH C) l<yJlbTypHblX CI1H Tenl4eCI<He HO C4HTaTb Jl03yHrl1, I<al< Jl03YHrH Ha cOBol<ynHocTb a HJlH Hay4Hble BbITel<alOll.(He H3 TepMHHbl, ¢aI<TOB; 1<0TOpble OTCbIJlalOll.(He, np06JleMaTHI<H, TeCHO HapOAHblH no H npel1Myll.(eCTBy YKa3blBalOT CBSl3aHHOH HyH<- I-iHAeKc 3THoreorpa¢H4eCI<HH 3BaHHH, 3THOHI1MOB, CTJ.1KI1, OCHOBa 3. I-iHAE'I<C JlH4HblH HOBeAeHl1e AHOH KOTO poro 6bJJla 3aKJl104aeT COCTaBJlSleT KyJlbTypbl); T. e. HHAeKC ¢113110rpa¢H4eCKI1X yH<e 411TaTeJllO nepe4eHb BaH<HbIH OTAeJl reorpa¢H4eCI<I1X 3JleMeHTOB, paHbwe Ha- TonOHOMa- BbISlCHeHa; ¢aMI1JlHH B Kpyry HCnOJlHHTb C OAHH04HblMI1 np06JleMaMH. 2. SO MHorOCTH 11 I1MeH (I1MeC06blTI1H Hapo- r BKJlaA, .HM l<aH<eTCSI, 4TO - 6y,D,yT B ce6e TeM He Bce pa60THHI1HTepecylO- MeHee O,D,HaI<O HHAeKca XOTSI aBTopbl nOT "mOAR c03Ha1OT, TO npeACTaBJleHHaSl MOH<eT 4TO BCJle,D,~ Kal< 6bl pa3611T0l1 XL) B HX Hay4HblX npOSlBJleHI1H, 11 He• Hel<o- SlBI1JlaCb pe3YJlbTaTOM (T. e. TOM H a,D,enTOB HayKI1 OTpa- 3THorpa- cOBepweHcT~a Ha CTOJl6uax MOJlO,D,bIM y4eHbIM CBOIO 3a,ll,a4Y· SlBJlSlTbCSI Hay4Hblx ,D,JlSlBcex H3,D,aTeJlbCTBa oka3blBaeTCSI, KyJlbTypHblX n03YHrOB ,D,OCTOSlHHSIB ,D,l1ana30He O,D,HaKO TOM 06Jler4eHHe npe,D,npH- HH,D,eI<C SlBnSłeTCSI JlHWb ny6Jll11<yeMblx aBTOpOB, ueJlOCTb eCJlH 4TO Tpy,D,Oa TaKH<e npl1rOTOBneHHI1 JlO,D,bIX3HTY3HaCTOB CHCTeMaTH4ec- caM COBMell.(aeT ,D,06pOCOBeCTHOCTH CJlOBaB AeTaJlbHOCT a C I1H\.jTo6bl n03I1UI1I1· I1X l<yJlbTypOH 4TO cyll.(eCTBylOll.(erO l<aK Tal<OBOH BeJlHKOrO 1l03~HrOB, ,D,JlSl3THorpa¢oB, ll.(11~CSI HapoAHoH AOCTaTl<11 nOCTaHOSOI< ,D,1lS1Toro, 3Toro nO,D,4epKHyTb, npOCBell.(eHHSI TO, Tpy,D,a CBSl3aHHoro COCTas pe3yJlbTaTb, 06Jler4eHHeM I1Il:11IOCTpaUI1I1. aaTopbl 100,000 60Jlee >t<enalOT ·I1MH pa60THHKOB ¢1111 H npOAOJlH<aJlOcb OH 3al<Jl104aeT C Jl03YHraMH KOB nepe- B aJl¢a6eTWle- B 06ll.(eM aBTopbl Tpy,D,a, caM peueHv nepe\.jeHb 3Ha4eHHH 4TO H nHO- CTaTel1, " "nlO,D,a", a TO, 06HI1Man 3Ha4HTeJlbHblM AJlSl 3TH 0- Tal<}I{e nOArpynn. 4HTaTeJlSl npHrOTOBJleHHe HHAel<C MaTepHaJl K()HUY IOAe. noro TOMoa Ha npe,D,CTaBJleHHble COCTaBJlSlIOT npeACTaBJleH H HaUHOHaJlbHOCTeH BbISlCHSlIOT, 4TO Bell.(eCTBeHHbIH A) copHeHTHpOBaTb HHAeI<Ca, aBTopbl HHTepeCHblH H To A" HapOAOB HaHMeHOBaHHSI uellOCTH 4HTaTenSl ynopSl,D,04eHHblX K B " n C HapOAOBeAeHHe~ TOrO nepeCMOTp y\.jpe}l{AeHHH, 39. SlTI1S1 YKa3bIBalOT aBTopbl KpOM e ny6JlHKyeMblx Hay4Hblx COpl1eHTl1pOBaTb MOpSI CHCTeMe. npH4eM T. n. nepe4eHb nO,D,BO,D,SIHTorH C) 3Jle- pel<H, H H JlI1U CB513aHHbIX 3al<Jl104alOll.(eH Ael<Cl1pOBaHHeM HaHMeHOBaHHSI ye3Abl; 3TH 3HH 5. rocYAapcTBa c. C. C. P., aBTopOB rpa¢l1eH npHrOTO- aJl¢a6eTH4eCI<OH COOTBeTcTBylOll.(He I-1HAel<c ynpo- OCTpOBa, 03epa, TonOHOMaCTH4eCI<He 3aJlO}l{eHHSI, pOAOB, Ha H ropbl, B OTAeJlbHOH 6blJl apXHneJlarH, nOJlbWH I<al< AOJlHHbl, Sl3bl1<OBeAa, HCTOpHl<a, 4eHb HHAel<C a) 4. SlBnSleTCSI 06bl- HHAel<CHpOBaHbl C nOApa3AeJleHHeM BO BHHMaHHe C BI<Jl104eHHeM I. CBeTa 04ep4eHbl 6blJlH 6blJlH 04epeAHOCTblO: CO CneL\HSlJlbHbIM npHHSlTbl neCHH 3THoreorpa¢H4eCI<HH 4aCTH 6blJlH CBOAl<a HJlJlIOCTpaUI1H H ¢H3Horpa¢H4eCI<He, H Ol<eaHbl, nSlTb a Tal<H<e CMOH<eT nOHCKax, npl1a. MO- ycoBepWeHCTBOBaTb 1<0TOpble aBTopaMH COCTaBJlSlIOT Haw pa60Ta CMOH<eT �Om-1Cb JII' BEli..\EH PREFACE 1. 60neCnaB CKOrO 2. 3. 4. 5. OT EepYT - eAI1HCTBa CTam1H OCHOBaTenb HenOKOne6I1MOrO, 6paT- HapoAoB aBTopOB Pa3bSlCHeHI1e COKpalll,eHI1H Belll,eCTBeHbIH I1HAeKC 3THoreOrpa¢I1"leCKI1H Rpxl1nenarl1 I1HAeKC • OCTpoBa nonyocTpoBa 4acTI1 CBeTa CTpaHbI • • rOCYAapCTBa ClJl13110rpa¢l1'leCKl1e 3THWleCKI1e 6. fll1'lHbIH 3neMeHTbI rpynnbl 11 nOArpynnbl I1HAeKC HapoAHble HMeHa . Ha3BaHI1S1, Melll,aHCKl1e 11 I1Hble • HHAI1BI1AyanbHble np03BI1ll1,a aBTopOB, 3aHHblX RBTOpOB nepe'leHb np03BI1ll1,a rpynnoBble ClJaMl1nl111 7. pOAOBble. • '1neHOB C 3THOrpa¢l1eH "fllO,D,R" 't; Hay'll1blX HaY'lHble . OpraHI13aTOpOB, • 6116nl1orpa¢l1'-JeCKI1M nyHKToB Y'lpe>KAeHI1S1 06ll1,eCTBa 10. 11. 12. 13. PeecTp I1nmOCTpal\I1H, .OT aBTopOB Onl1Cb OT Ha Belll,eH aBTopOB Ha KapT, pyCCKOM 'la rpaBlOp S13bIKe pyCCKOM 513blKe aHrnl1HCKOM Onl1Cb Belll,eH Ha Onl1Cb Belll,eH • aHrnl1HCKOM 513blKe 513blKe • . 11 Ta6eneH • • nl1l\ . conOCTaBneHl1eM, MY3el1 8. 9. • 06ll1,eCTBa, • 1 11 14 17 643 643 643 646 646 646 646 779 795 818 818 848 862 870 CBSI• . 876 1016 1080 1081 1082 '1085 1086 1103 1106 1107 1110 1111 , The Polish Ethnographical Society, initiating during its "Lublin period" (1945-1951) investigations concerning the Polish Ethnographical Atlas and regional monographs which are intended to be a modern reed-ition of Oskar Kolberg's works, had to face a lot of difficulties in gathering systematically the notions about folk culture, dispersed in numerous works and periodicals. Considering the very imperfect ethnographic bibliographies and the lac:k of indexes in ethnographic, topographic and regional periodicals, there arise numerous difficulties in giving a synthetk elaboration of Polish Ethnography. The Polish Ethnogr!aphical Society charged the authors already in 1947 with the task of preparing an index of "Lud" and other ethnographic waTks. This action, designed on a larger scale, is an introductive work for the preparation of a Great Encyclopedia of Polish Folk Culture. The authors of the index for the 39 volemes of "Lud" had to take up the matter of solving the difficulties which occur in such cases. In the course of its accomplishment principles had been fixed foT the elaboration of a detailed index instT'uction for periodicals and important ethnographic work,s. Basing upon experiences attained, the present index of "Lud" editions differs·somewhat from the indications included in professor J. Gajek's instruction dated from 1952, namely: it contains no separate index of periodicals, the index of illustrations is a simple list. 'Songs arealso indexed in a simplified manner. The ethnographic index was performed in Itlhefollowing way: It contains a) archipelagos, islands, peninsules, b)continents of the globe divided into states and countries with special regard to· Poland and U.S.S.R., c) physiographical elements as valleys, mountains, lakes, rivers, s'eas and oceans gathered into a special alpha- �1109 1108 betic order. There were also taken into account toponomastic names added to corresponding districts because we considered them; a rich and interesting material for the ethnograph, the linguist, the historian etc., d) a list of tribes, communities and nations in alphabetic order with regard to groups and ethnic S'ub-groups. In order to make the reader acquainted with the general disposition of the index, the compiling of which lasted five years, the authors inform that it contains: l) index- subjects, including three :.:inds of words: a) strictlyexpressional words, i.e. lexical material of irlioms and expressions o,f foreign origin quoted in the ,;Lud" editions, b) subject-words or terms admitted in Ethnography and resulting from systematic division ofcultural facts, c) synthetic words being principally words o'f reference which have to inform the reader about the whole problem connected with the particular questions; 2) index- eth!l1ogT.aphical,i.e. index of geographical terms, ethnonymes, . physiographical elements, toponomastics, the disposition of which has a1re.ady been explained; 3) index of names, containing a list of family and christian names (onomatology being one of the most important positions in the history of folk culture); 4) index of authors ana persons, connected with ethnography including also a review of articles, reports etc. published in "Lud"; 5) list of scientific institutions and illustrations. Conduding the whole work connected with the index of 39 volumes of "Lud", and in order to inform the reader about the enormous task, the authors remark that the list of w.ords already grouped contains more than 100000 positions. Finally the authors wish to stress that the result of their work presented here ought to furnish a great facilitation for ethnographs, scientists and for all those who are interested in Polish folk culture. Nevertheless however, the index itself is only a reflex of the achievements in the field of ethnography and as such it has all the advantages and defects of the previous elaborations published in "Lud". A certain precision in the preparation of the index can be attributed to the authors' scrupulous work, though by such proceeding the whole of the publication has been so to speak "atomised". Yet the present wor~{ will have fulfilled its task if it will make research-work easier for men of science and give a helping hand to young enthusiasts and adepts of ethnography in finding their way through the multitude of phenomena of our national culture. Poznań, June 1953. ) �. '\ < li SPIS TABLE OF CONTENTS 1. Bolesław Bierut Stalin The Creator of Fraternal Unity Among Nations 2. Preface 3. Abbreviations 4. Index of Subjects 5. Ethno-geographical Index Archipelagos . Islands . Peninsules Continents of the Globe Countries States Physiographical Elements Ethnic Groups and Sub-groups. 6. Index of Persons and Names Names, popular, surnames, family and other names Christian names . Individual nicknames . Names of authors, organizers, members of the Society, persons connected with ethnography Authors of "Lud" wit1\. bibliographical list 7. Index of Scientific Institutions Scientific institutions Museums Societies 8. Index of Illustrations, Maps, Drawings and Tables 9. Preface in Russian . 10. Table of Contents in Russian. 11. Preface in English . 12. Table of Contents in English 13. Table of Contents . 1 11 14 17 643 643 643 646 646 646 646 779 795 818 818 848 862 876 1016 1080 1081 1082 1085 1086 1103 1106 1107 1110 1111 łII RZECZY 1. Bolesław Bierut Stalin Twórca ni:ezłomnej braterskiej jedności narodów 2. Od autorów 3. Wyjaśnienie SĘrótów 4. Indeks rzeczowy 5. Indeks etno geograficzny . Archipelagi Wyspy Półwyspy Części świata Kraje Państwa. Elementy fizjograficzne Grupy i podgrupy etniczne 6. Indeks osobowy Nazwiska ludowe, rodowe, mieszczańskie inne Imiona Przezwiska indywidualne Przezwiska grupowe Nazwiska autorów, organizatorów, członków Towarzystwa, osób związanych z etnografią Autorów "Ludu" z zestawieniem bibliograficznym 7. Wykaz placówek naukowych Instytucje naukowe Muzea Towarzystwa 8. Wykaz ilustracji, map, rycin i tablic 9. Od autorów w języku rosyjskim. '10. Spis rzeczy w języku rosyjskim . 11. Od autorów w języku angielskim. 12. Spis rzeczy w języku angielskim . 13. Spis rzeczy 1 11 . 14 17 643 643 643 646 646 646 646 779 795 818 818 848 862 870 876 1016 1080 1081 1082 1085 1086 1103 1106 1107 1110 1111 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5d5c7d06bdf1714cda6b35e4b8984b73.pdf 4cfb88c273bd2654e164ca9d6d195edf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2174 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2021 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.259-303 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 80, 1996 IV. RECENZJE Carlo (i i n I b u l' g. I/('Xcnsabbut. Ent::ifJerung I a,chenhllch Verlag.. Frankfurt am Main 1993, ss. 460. einer ndch/lichen Geschichre, Fischer \\ iislPpaJ/.ie 1993 roku nicmicekic wydawnictwo Fischer Taschenbuch Verlag pod numerem katalogo\~: m :U,90 IV serii Cieschichte Fischer wypuściło na rynck pracę C. Ginzburga pl. !lć'.\(,Il.m!>!>a! r:Il/::il/erung ein£'r niich/lichen Ceschich/e. Carlo (,in/burg urodzony w Turynie w 1939 roku znany jest polskiemu czytelnikowi jedynie / c111('Khpo/.ycji I\ydanych \V nas/ym kraju - książki Ser i robaki i artykulu zamieszczonego II Ibior/c: iJieillli i h().~{{ci '. Picrwsze wydanie lIexensabba/ nie znalazło należytcgo oddźwięku II pobkic.i pr;l,ic J:ICIHl\\ej, tak/c picrwsza wersja niemieckojęzyczna książki nic została w Polscc i'IIedst;111 iOl1a i skomentowana '. Drugie nicmicckie wydanie wydaje się być dobrą okazją do i1dciwiJieni;1 dotychc/asO\vych lalcgłości i omówicnia tcj wartościowej pracy. l'OI1l\ ,I podjJ,:cia bad,lIi uwieliczonych omawianą publikacją zrodzi l się w latach 1964-196:'\ i clClgk pr/cllijal ,;ię II ró/nych etapach działalności naukowej C. Ginzburga. Pierwsze namaCClil1c'ckkl: badali I.nala/ly wyral IV s/kicach przcdstawianych na seminariach prowadzonych pr/o.l. I.c (;olra II (cole I'ractiquc des Ilautes I~tudes i.l. P. Vernant'a w Centre de Rechcrehes Ci1ll1parc'cs sur ks Socićlćs Ancicnncs. Tak/c inne rozlicZl1e spotkania, wykłady i seminaria :'lled/: 11,lllldO\\c (ldbytc II lalach 197:'\-1987 mialI' wpływ na kształt i zawartość książki'. CI;mHlnicc i CI.<lrO\\Ilicy I.bicrali się nocami w miejscach leżących na uboczu - na polach I e"r,lCh T<I~ic pol(lienie miejsca spotkali wymuszało na uczestnikach specyficznc metody docier;lIlia n;lIl. Nocnc 101: na miotłach, trzonkach od łopat, na zwierzętach lub też bez rekwizytów ,[a h ·,i.,:nicodl;lc'In,! L'l.J,:ściąwyohrażcilia sabatu. Specyfika topograticzna umiejscowienia sabatu 111;:\<l/lal;lklL' uj;cic w pO\lsl<lniu milu o mo/liwości przemiany wiedźm w zwierzę i w tej postaci Pl/clllicr/'lnill leśnych OSIJ,:PÓW Innymi elementami sabatów były też: wyrzekanie się wiary c;ll/c~eipliiskicj pr/cl nowych uczestników zgromadzenia, bezczcszczenie sakramcntów, sl..:ładani,' oli;lr lud/kich IlIh /llier/.J,:cych. uczty. tmice, seksualne ekscesy a także przyrządzanie rnagicz;l\Cilm<l~ci ,kl<ll\;Jj,\c\'Ch siJ,:g.łównie I nicmowli;ccgo lub trupiego tluszczu i innych odrażających jn~r.:dil'Jlc.ii. S.! lo elenlClll\' POdSI;I\I'()lIe składaj'łce się na wyobrażenie sabatu. Oczywiście istniały różno:"dnc II ;lri<lnty lokainc. Iec/ zr"b pozostawał niczmienny. \\ IlaNII ic Ilwhalncj tak/c mol.na zaohscrwować pcwne różnice. Obok stosunkowo mlode~" tCllllinu ..,abat" (s<lhhaL sahalh). którego etymologia jest niejasna, funkcjonowały już wcześi11C1UClonc' okrcślenia ..S<lgarlllll synagoga" czy ..Strigarium convenllls", które w łokalnych 'l!td\CI!ICh IlldO\I\ch pr/y.J111ollaly formy najróżnicjsze: "Striaz", ..HarlotC', ,.Akelarrc" ". Choć lid/II' hy'II~t1yn'l/Ile. to Ilyohra/enic sahatu pol.Ostawało dośćjcdnolite i spójne. Od pOCli)tkll XV \\Iekll do klllica XVII w miej Europie prowadzone bylI' procesy przcciw C/!1IU11nICOIll. powstawaly traktaty teologiczne na ieh tcmat '. Z akt procesowych i rozwahui ,!uehl1\lnych lICIonych 1I}lania się jednolity ohraz nocnych zebrań. Ostatecznie doprowadziło to ]'ll·I\\ ..... I\: \\.\Ii l' (ill\/hu[~> Jllfll"'iI: ..'.)~f() \'(')'1/11, Torillo 1976: artykuł: C Ginzburg, K()lIwer.~l(/ 7.\d611':: Allil orkI -.~!,; i f.. \jh'l"I/ł/r'/I1 II 1t/\/dUi !J •.\(fltI"grll/i" \'t" Hl4'dJ1l i /w,!.:,(I(/, red, M. AYlIlard 1 in., Warszawa 1992, s. 21-31 ~l. ('IJl/huq.! .'(onu lI'IIf/lr/l1f 1·'!liI de:_:i!rlfCf(J/ll' del sahha, lonna 1981); I wyd. niemieckie, Ikrlin 1990. \! III \\ ~ "bd~' I (ldc/~ I~ \\' Villi Le.:r Foundation w Jerozolimie, College de Francc, uniwersytetach \\" GCIlC\\'IC. :\ !1r'!llr~lI. ') ak. HlllolllI. Pm h.:""l011_S,lIlla M{lIlICa I ill . J 11,1I!:,""ll. 1.1111'111'1I flIul' '·wl.'rslfchllllgell :111' (;(,,\(:/IICIl(: des /lcxl.'lIU'C1hns 1I/uJ del' l/cxCIIl'f ..'ljo/J.!,II11J.!, 1111 ,\ /'''elllller, :3 ',l·: ] 'h' i !Ild~\.:-.\ IIndł'ilM.lul.. _'"()C)5: P F I.nlll1li~r, FI)'IJJO/OJ.!,/(' tle .\uh/wl ,.rhlIIiolI n/ucl/c (h, .wrn!'r,\' ", l1ibliolhequc 4,' .: / ~l'lr ~:; ! •... i'l...- d ..... '" 1.,'11.11'11-:" I~"I ·:,tI;; I"XI Il' .... l\\leld/l.·lll~ it .//, /1\ rllll (','1111",'\ . ..., :·17 ..:.~{) hal d/li ll~l)llle lIJ1t1l"'ł'ljJ!lITfC.\, Ił,,'(.,/lla 'Jotrzehy omówiellla możliwe- do przyjęcia, szerzej o cd n Ankarloo, G. 1lclll1ingscn, Oxford 1993, passitll. Iylll \\' /;'llr~l' ,~'10l/('1'I1 �260 do uznania czarownic za sektę religijną i masowego ich prześladO\I·aniil. l'''i-'Lllh o II rogiej i spi.'kowej wręcz działalności czarownic istnialy nie tylko II' wiekiIch X V -X V li. Icu I'llll niL'1 Iml;ih częściowo przyjętc przez naukowców XIX i pocziltku XX lIieku .Ii1skrilll\Jll lego pr/:- kl;llkll' moi.e być kuriozalna praca M. A. Myrray. The Wilch-( '/111 III lI'e.l'lem le/lmlw. (l\ I<'rd 1')21 .Jak i dlaczego doszlo do skrystalizowania się takie)..'o obralll silbillU') ( " si~ krYle Id 1:- n' obrazem? Na te pytania odpowiada praca C. CiinzbuIWI. .lei lIylhlnie popl'I:cdmnc 111I" drukowaniem drobniejs/.yeh rozpraw mieszez,\cyeh się w pow,Iięlej teJlliltycL' ". .Iilk Ile "'I~'pie d" drugiego niemieckiego wydania napisal aulor s/.Cl.eg()IOIle ro,lllii\lilniil konc<;pc::ine pOl1lied/\ trzema kolejnymi wznowieniami ksiąi.ki byl)' Ilcryfikl)\\ ilne i CIęSIU dOj1"uII ad/;l!l' 1(> d" istotnych zmian w treści. W efekcie wydanie z I99] roku jest II istocie .lui. niL'l1lil! nOli il pritel Kilkanaście lal naukowej pracy C. Ginzburga nad lematyk" cIarOIlIlic doprollild/ilo do lego. IL' otrzymaliśmy książkę o pierwszorzędnych walorach naukollych. Zakres podWI:-ch badali ulll"illwil calościowe pr,ledstawienie dziejów i ewolucji pewIlego Icnol1lellu. I lak pk lil)..'ildnlenil· .1'>\ obszerne i wieJopłaszC7:yznowe, tak i dziclo wioskiego badacza uka/uje IIspomlliilny Il:nonlen ilL' wszystkich jego wymiarach, zarówno chronologicznych jak i lopogralie/nlch. W~/cśllie.i ":- l1lienione elementy fundamentalne składające się na stereot:- psabalII L'lilH1\\nie poddilne I"stah w pracy C. Ginzburga interdyscyplinarnej analizie. ł'O/lIolilo lu na uj;"1 nicnic iSlnlenl;1 II 1\ m obrazie elementów mitologii całej Eurazji. Po hliższym pr/yjr/.eniu się Ilspolrllliillll'lnu 'l<:r<:,\typowi udało się wyodrębnić z niego m. in. gerJnal1skie OpOli ieści o ..d/ikim !'ilnu" (II ilden 11..:1"11. mityczne orszaki greckiej bogini Diany, eurazjatyckie praklyki S/am;lJ"lskie. Ul hliiS/e naS/el11il kręgowi kulturowemu mity o przemianie ludzi w zwier/.ęw (ball\'cb milolo~I;1 "ilko!;ICIII;li Wszystkie te odlegle od siebie czasowo i przestrzennie clementI POliiUI II ,iI; II .Ies/ue di" powszechnie znany obraz nocnych wojaży i spotkall czarownic. I )mgajnhlk do Ic~,\ ,III ILTdzenia była bardzo długa. Swe rozważania C. Ginzburg rozpoczyna od analiz:- podubielisIlI' l.acIHlllal·1 llid/klch ""hL'C określonych grup ludzkich. Pierwszą grupą spoleczną Idaniem II loskic~o b;ld;lcza. "II \ bL'/I'II;'" ze spoleczności lokalnej, a następllie również pr/.eśladollillli\ hyli trędll\\aci. t\aslępnc II iek: przyniosły innych - szalel1ców, i.ebraków, kryminalist(l\\. i.yd(l\I· \\'.S/yscl oni hyli n;l/naCl"ll:. izolowani i ostatecznie zwalczani. Jcśli idzie o trędowatych to bardzo znamienny .jest ClilS i miejsce (okoliunuści) pIL'lIlSl>l'i: koniaktów spolccZllości europejskiej z nimi. PojawiCl1ie się triIdu lIa kOllt:- llelKie IHIWjC ,iL' n.: XIII/XIV wiek. a rejonem, w którym się pojawili pierwsi trędowilci 111Iii pli.-/ach I:ranei;r \;hiłająec się kontakty ze światem arabskim doprowadziły do pr/eniknięcia kj lropiblllcj clll\1(\h\ d" Europy i odtąd by la ona utożsamiana z wrogami religijnymi i poiil>czn\'ml. Slild tCl i Irędo\\;I'" f:uropejczycy 7.yskali nowy wymiar spolcczny - hyli postr/.egani j;lko a~cllci ar;d)scI. kll'>rl Lh zadaniem miało być m. in. zatruwanie studni i źródeł. f)ochod/i 1 do lq'o odl'aiajqc\ "I gl~I'! i nicprzyjemny zapach ich ciał. Podobnie sprawy się mialy I Zldalni. niechęć do nich 1)ć\IL'g,,wana była przez ich monopol kredytowy. Okrutna klęska glodu. klóra nawiedziła francję (II' slCleg<'llności .jej rejolI pd-I;lcll.) " lalach 1315-1] 18 zaostrzyła nienawiść wohec Żydów. StopniOlI'l) dopnl\1 ;Id/ilo to d'l 1I;lI/l1ecni;1 II~; obowiązku oznaczania ubrail jaskrawymi barwami. mimu że i.:- d/i IC II Igkdll 11;1specI Ij~" religijno-obyczajową swej nacji i lak różnili sir; zel\llęlrl.llie od spok'ClnośCl jok.alnc,ilu ,dc'l' nadmienić. 7.C próby narzucenia Żydom przymusu o/.nau.aniil IIhr,II1 pOdL'.I111oll;lnL' hl I: 11'/ wcześniej. W roku 1215 na Soborze Laterailskim nakazanI) i.ydom nilS/) II ;IĆ 11auhrania pskra" ( wstążki - żółte, czerwone lub zielone. Także i trędowaci mieli być spl'ejal111e 11;l/naUelll szare habity, szkarłatne czapki lub kaptury i cl.asem laki.e drelllliilne. IIldajilcc dOllośnl od~i,'>. chodaki '. Również w Nogarew 1290 roku nakazano lrędlmalym naS/\'1I ać IW uhrania Ii1.: (1 C. Ginzburg, Ihe 1983: Tenże, l'reSlllllpfifJłls NI}!,hf sur /.Jaules: la t-VifclJc.;I"~/f slIhhClf, "I\IIII(lles Wili .-Ij.!,J"{JrJa/1 L S C" R ('/lit., ."\C) 11/ 1!J1' SH/n'l!/l. 1<)~·1:lL:ILI.l.', 1)11' (/I/.f 'IITI'llft'ClUh i(/ł1.~(· ill( (i.'\( "FrcibclIler"125, 1985. 7 X Tenże, l!exenso!J!Jaf. 1:'IIf=!f!~~rllllg ClJHT//(IC!l'/ic!lcl/ (ic.I'c!l/('ilfc, Frallh..fll1t dill lJ. Robert, I,es sigl/L's {J'iJ!fÓI111e mi i\4oye/l .{t;c, Paris I sse;, s, 1 l ()O ~ l) I I.:łS l'vh\ll )\)().1 )(1 I ·t Ilfl' iffli! ,i{., j .;', f,'xc:!' li'r,;.· :1, �261 ['ichiacll luh r.,:ka\\acll) Cln\\on'! taśmy. Za oznaczeniami zewnętrznymi szlo przypisywanie ..\1: ląelOII\ m·· określon: ell eeell li/.yeznych i psychicznych skłonności. i:d/.i. k!llr/.y odn\/niali siy od olocz<:nia swą obyczajowością, początkowo sami tworzyli ,\10.i" odr<;hnc dzielnice (gcUa) dla obrony przed przcjawami wrogości, alcjuż po 1321 roku, jak piSie C C;in/hurg. ich gelta staly siy w istocie obozami internowania. [lolOrnie odlegle Oli tcmatyki czarowniczej rozważania autora prowadzone są zgodnie z zapoII ledliana \\C \\ stypie .jasn;\ i logiczną konstrukcją pracy. Rozpoczynając swe rozważania od tn;,\,'\\al: cll. /nkm I 111L1/.ulmaIH\wnastypne analizy przenosi na kacerzy i czarownicc. Pr/.y czym gl(\\\ n: nI \\;,Ik iem .icst tu \\ skalanic na tożsamość mechanizmów zachowail spolecznyell \I odniesieniu do ;1I1;Jii/o\\·anycll grup. Druga eI<;Ść ksi;l/li poś\\·io;cono c\\·olucji obrazu i dl.ialail czarownicy 1.C wskazanicm na rozmaite tego implikacje antropologiczne. Omówiono kolejnc wcielenia cech, klórymi zwykle obda1'/;1 si..: Qanl\\ nic.,: Od Diany-llerodiady przedstawionej w .,Canon Episcopi'· i jej germariskicll \\arianH\\\ .... I:ra\\ Ikrtll..:". ,Traw I klt--. przez mo;ską ich odmianę "WUtischend Ilcrr-- aż do ILkl,'lIl1o\\anego pr/.LI czas i wyohra;ni.; ludową ich XVI-XVII-wiecznego wizerunku czanmnic\ Idic I k\l'. Ihe Wild1. La Sorcicn;). Komparatystycznc ujęcie poz\volilo na ukazanie pelnego ,pektnll11 lLrytoriaill..:go i chronologio:nego I'enomenu czarownicy (od Chin do Anglii i od eza,,1\\ alHyeln: cll do ery Ilowo/.ytncj). Kolejne rozdzialy ukazują czarownice ukrywające się pod '\ Ilri10IiCln\ IJli maskain i I.\\ier/.ąt i stworzcli zapełniających demonologiy łudową. l tu również. pr/ehadany material pod \\I.gl,,:dem ilości i różnorodności może budzić podziw. Ostatnia Cl":ŚĆ ksi;l/ki nosi t)IU!: ..I·:urasische Konjckturen". Ty tul w pclni odclale zawartość ;ej Clcsl'i. (·harakler ro/\\ ai.;lIi lU za\\artyeh jcst naj hardziej spekulatywny. Autor doskonale Id~l\\al sobie I lego sPr<J\\c. leC!. stara I si.; przedsta\\·ić jedną z możliwych dróg interpretacyjnych. Illaid/ienl\ m. in. pn\hy inlerpretacji znalezisk archeologicznych IV grobO\\cach scytyjskich. \I kt(\r:ch male/iono sl<lrle na prusz..:k rośliny Canobis sll/h·a i powiązania tych/c znakzisk / prakt: k;lIlli ebtill: un: mi szamanó\\· (czarownic). Podobnie charakter domniemali mai'! r"/\\~lI.ania na lenl;1I implikacji kulturowych konIaktów w czasach antycznych cywilizacji cllrop"J,kiej I ludami ;Ilj<ll: ckimi. IV sl.czególności chodl.i tu o możliwość przeniesienia na grunt ,'I!ropei,;ki lransseksu:dn)ch i lrans\vestyckieh praktyk s!.amanów sybnyjskieh czy profetyunej II I cli!.) SC\ tÓ\\ \limo S\\ej ,I\skusyjności ostatni ru!.dzial pracy C. Ciin/.burgajest istotny, gdyż. wskazuje na llll\\l' IIHl/ii\\OŚCl i drogi poSl.ukiw;dl hadawC!yeh. NOwo7.ytny ohraz sabatów czanl\\nic ma. Jak j(l\\(1d/i aul(lr. kor/ellil~ niejednorodne chronologicznie i kulturowo. Trudno jest mówić o 1;lkimk,,11Iil·k cal"śc:(l\1 \ m i slrukluralnie 1.\\ artym archctypie. Przez przemiesl.anić rOl.proszo11\ ch elniC!nie element,·m i nakladanie anomalii doS/lo do I.aistnicnia w świadomości ludzkiej .Icdnoi ilego obr<l/.u nocn\ ch spolkali Clarownic i wszystkiego co się l. tym łączy. Praca C. (jin/.hurg:1 ,t;lra sic naś\\ ietlić wsz)stkie niejasności wokół problemu i. jako że udaje sic .iej to /nak(lnlicic'. j":sl godna polecenia nic Iylko historykom. lecz również etnologom. antropologom. ~II<lk/e po Cl<;ści i sdcjologom. f:r=ys=to(S=kllrlll/o\vski \lic(/\Sla\\ T r o jaiL IIjllDlllld:enie do elnnln,f~ii r'uropy. Orientacje. problem\', =aln::enia \\\da\\ niCI\\ (\ l!niwersy teIU Wrocławskiego, Acta Universital is Wratisla\·ićnsis \(,.'4. Ilhnolo~ic<l .'. Wroclaw I,)')·t ss.220. !'iielill> \" c:<'. KSI;!ikc ~1. Troj~III;1 mo/n:1 ch: ha potraktować jako podsumowanic pewnego etapu 1;llnl,'ICSO\\ ;11·1 autora prohlemal\k;! etnologii Europy i niwnucześnic próbę. pierwszą tak obszerną \\ n;Js/e.i lilnalilr/e (sl'ld pi,)uiersk;\). pr/edstawicnia rozwoju i stanu ..curopeistycznych-badal1 el!HliogiC!n\ch. 01'1;lco\\.anie składa si\, z d!.iesi\,ciu rOIdziałów, poświ.;conych kolejno: zagad- �262 nieniom terminologicznym. początkom badaJl, inspiracjom !llll\\nych kicrunk('m c:tnologlc/n.'el1 (ewolucjonizm, dyfuzjonizm, funkcjonalizm. strukturalizm) \1 studiach nad ludolV\'mi kulturami Europy. glównym w tej dziedzinie etnografiom narodowym, wybranym prohl..:moln Ilar,lll.' tcoretycznej \V etnologii europejskiej, mctodologicznym aspektom hadali, pot!ejmO\lan) m analizom niektórych slCr kultury (budownictwo, pasterstwo, obrzo;dollosć rodzinn;J. /vci..: rodzinnej. próbom regionalizacji ludowych kultur Europy. monogratiom spoleunosci lokalnych i IITesLLie .,ideologieznemu" kontekstowi badań nad europejskimi kulturami i spoleczl]()~eiami \\ieio,ć poruszanych wc Wprowad::eniu do etnO/aRii feuropy I.agadnieli (zlVi'lzana zres/.t'l ze /Io/ono~cla samego przedmiotu analizy) sprawia. że ograniczy siC; III tylko do dll (')ch najog<">lniejsz.' ch kwestii: charakteru opracowania i prezcntowanej w nim koncepcji "etnologii Furop\" O źródłach powstania książki sam autor pisze "moje l.aillleresO\I·'ll1ia Iym lenlalćm wywodzą się z dydaktyki", zaznacza. że jest ona utrwaleniem własnych doslliadCll'!i /d(lhyt\ ch podczas realizacji uniwcrsyteckiego przedmiotu nauczania "c:tnoiogia Furopy" i. jego zdanicm. "Praca ta może więc pełnić funkcję podręcznika-skryptu" (s('). (ltM tej roli wypclnić nic 1Tl(l/e. WprolVad::enie do etnologii Europy M. Trojana, co uściśla podlytul. jest II istocić OpraCl)lIanlCI11 tylko z zakresu historii samych badań w obrębie lZlI' etnologii I':uropy. I to I'aczej lI;tsko i II'~Idycyjnie rozumianej. Dość umowne pojęcie ,.etnologia hIlOpl'" ma IHlLill(·'.jn;\ konolac!,;. Il',I nu zwą używaną dla określenia z jednej strony ..przestl·/ennie·· wyd/ićlonej d/icd/iny podcjnh'wanych przez etnologów budail. z drugiej samego przedmiotu hat!a\lc/ ..'ch /;Ul1lcrĆ:;(lll;1I1 (z powodzcniem realizowanych także przez nic-etnologów). I Jniwcrsyleeki pr/.edmwl nauC/an!i: .,etnologia Europy" (ze względu na wymiar zaj,,:ć i zakres problematyki. lilktyClni..: IIpr,)1I ad/cnl~ do niej) winien być raczej zwrócony w tym drugim kicrunku, a eclem I.aj:;l· pOll inno być II S/Clególności ukazanie w ogólnym zarysie historycznych procesów kS/wltO\lania SI:; kuliUIO\lći!" i etnicznego oblicza Europy oraz przcdstawicnie niektórych aspeklllll /rll/nicowani:1 i .ićl!lh)~ci wybranych elementów "iudov,rych" kultur w Europie, Pewną próbą czynioną dziś w Europie rozról.nienia etnologii I:urop) .jako d/il'll/ln\ h;llL:!1 uprawianej przez etnologów oraz samego przedmiotu analizy .jest określanic tej pienl's/cj tenninem "etnologia curopejska·'. Nie jest on oczywiście jcdnoznaC/ny, ale \\'\T:I/anll pr/u. \1. irojand jego zdecydowana negacja (s. I O) musi budzić zastrzeżenia. W nomenklatur/c zachodnloeuwpClskicj to poj:;cie odnosi si,,: przede wszystkim do europeistycmic zorienlOIl;lIlej ćlnologii la nic etnologii uprawiane.j w Europie). jest wyrazem odchodzenia od tradycYlnćgo Il<Ue\1I1iel\\d. COI;'I szerzej pojawia siO; nie tylko w tytulaeh oplaeowali, ale i nazwach ćlnologiClnych in:;l\ IUI,"\I (np. w Rerlinie czy Lund); co wi,,:cej formę przydawki przymiotnikollcj stosujc ,i:; \"nl tabe ,!i~: okrcśleniu ..narodowo" !.Orientowanej etnologii w pos/czególnych krajach (t~lkl cl1;lr"ktel 111;1,i:: np. terminy "etnologia szwedzka" lub "etnologi<J francuska") Etnologi:; Europy M. Trojan traktuje jako wydzicloll<l subdyseyplll1:; etnologii. ogl;JnIClon" glównie do "syntetyezno-porównawezych studiów nad kulturami ludO\l\lllI n"s/ćgo kOnl\nCnlU" (s. I O). /. tym równicż w pełni zgod/.ić si,,: nic można - ;Jrgulllellll)\\ doslarC/a ,am;1 pr~lcd P%stali my przy dwóch. Po pierwszc. przeprowadz.ona pr/.e/. :Iulora ;Jnali/;1 ,IOS(1II~1I1\ch dlli;I'! \I' europejskich hadaniaeh porównawczych mctod i /.alol.ć!i lelll"el\Cl.uo-mctotlologiCl.n.' ch ,!:Ib" rysuje subdyscyplinarny charakter (specylik,,:) etnologii Europ\' (SI.koda. żć S/ćr/c.j nil' prlc'dstawiono prób jej organizacyjnego wyodr,,:bnienia). stll'indza - ..i:lnologia I:urop\ nic .ićstiedndj, w pełni swoista na tic ealej dyscypliny" (s.Só) .. kst olla raczej tylko d/ict!/ln;1 hadali. I lO o eharaktcrl.e interdyscyplinarnym. Po drugie. etnologi:; ":urop\" mo/na (na!ci.y) u';lktOIl;I( 1;1j.j, jako sumy poszczególnych etnologii narodowych - \lick partykularnych opr;lcolI ;JJi pOll -;Iail c:I~ w ich ramach dostarcza wil,:eej \\"iedzy o kultul7e (kulturach) Furopy i proJlo/\ ejl jC'j ćllll>l,'gic7.nej analizy niż niezhyt udane próby ogólnoeuropejskich UjC;l'p<>I"<')\1 lIall c/\ ch pi'l>: o 1\ Iii zresilą sam autor Wprowac/::enia do etnologii f~ill"()!Jl"..!.II;lezellić konkl'elll\ch Opr;ICtlll ;11; \I etnologii Europy zalcży od wielu czynników, ale nic tylko od ich Ill'II)IIII~IIIC1ćg(' >:h;lIaklc'ltl i ujmowania zjawisk w szerokim wymiar/.c przestrzennym. 'vV' tej d\·sc.' pl inie u,J:;ci:1 dol\"Clą(~ krajów i pojedynczych regionów zajmują nicjednokmInie miejSC": dOIliosIe. ;IClko!1I ick nić Inajd one etykiety "europejskieJ"' (s.IS5) Zajmujc si,,: \li,,:c np. an:i1i/;t ".' hr;JJ1\ch mono!lralii spokcz- �2()] nO~ll lokalnvlh w Luropic. klórej to cz.;~ci w pracy być nie powinno, gdyby ograniczyć si.; do prl.~j~ICj dclinicji wyjsciollej ..clnologii Europy" (szkoda. żc pomini9to w opracowaniu choćby kn')lkic OIJl('>wicnic etnograticlJlnych monogralii narodowych, nie wspomniano te7. np. o ..syntczic" _. !ro-'·o!kskulld". l:·urrJ!)(lIsc!le UI/u!er. Mlinchen 1963). W bi;lżCC dominujc statyczno-deskryptywne podejście do kultury i raczej wąskie jej rozumienic (VII. kultura IlIdo\\i\'chlopsh:a l. Chyba szcrzej należało zwrócić uwagę na obiektywnc \Jgranlll.cnia \\ rozwoju porównawczych. etnograficznych studiów nad Europą (odmicnne drogi k:;7[alto\\ania się etnologii narodowych w różnych częściach Europy i odmicnny w nich ,.stan" kultury chlopskicj). nardl.O kompetentnie przedstawiono rolę głównych środowisk narodowych \\ dzicu/inic etnologii Europy (Austria. Szwecja. Niemcy), zbyt skromnie. zwłaszcza angloalllcr~ k;lIiskiego. li'ancllskiego i rosyjskiego (radzieckiego). Właściwie nie zwrócono uwagi na cor,1/ pOll S/cchnicj \\ ~st~pującc w ctnologii curopejskiej rozszerzanie pola badali takżc na kultury i spoJccznosci curopcjskich cmigrantów na innych kontynentach (przykład szerszego niż geogrationc spojr/cnia na ..curopcjsko~ć"). We IFprowad:::eniu do etnologii Europy nie brak tab.e uproS/uel·l. nicdop(l\\ied/eli czy nieścisiości, np. środowisko muzealne z kręgu badaczy Muzeum .\ 1"1' II Paryżu nie moglo I.yskać na znaczeniu w polowie lat międzywojennych (5.77). skoro l11UZCUl11 po\\slalo II !1).'7 roku: M. Maget w Muzeum w Luwrze nie rozpoczął regularnych \\~k/;ldó\' / ctnolo,l!ii Is.7X). ale I. zakrcsu Vw. etnologii francuskiej (co bardzo nobi!itowalo to; d/lcd/in.,: hadali): l/W. dom halowy (s. J:i9-140) ma w istocie więccj wariantów (np. t\·y7.yjski). bard/iej zlożon<l .icstie,l!o ,l!ene/a: kloda wigilijna (bożonarodzeniowe polano) nic jesl tylko clemcntcm balh:ariskim (s 155). byla szeroko znana w świecie romańskim i germańskim. S7.koda. I.C bl<lżki nic laopatrz.ono w bibliografio,; - ciągła numeracja przypisów (ponad 7(0) hardzo lItrlldnia posz.ukillanic pcinego zapisu bibliograficzncgo źródla (niekonsekwcntne pisanie tylulll\\' cza.sopislll II cudz\'slowic. d/iwna maniera tlumauenia nazw miejsc wydania najęzyk polski). Pl)(z)nlone uII<lgi krytyC/nc nic umnicjszają znaczenia pracy M. Trajana dla etnologii polskiej. kj naj II io;ks/,\ wartości,! jest to. że IV ogóle powstala. żc jest krokiem we wlaści\\ym "-ie'runkn. i..c etnologia I-:urop~ stala się u nas dziedziną nieco mniej ..deficytową" niż dotąd byla . .!ac!!k Bednarski l!ilu!ogie /lo/JlI!ome. S~A1C"~ III I lro!}(}!og ii ll'spó!c::e,\'llo,';ci. red. Dariusz I--:r;lk,," I ')1).1. ss. 20(1. Czaja ... lJni\'crsilas". it. RzcC/y\\ iSlllŚĆ n<lSZ,1pcln<l .iest dziwnych rzecz)'. zjawisk. wydarzeIi. ludzi. Dziwnych. bo nic/lozllmiah-ch dla n'ls. pr/.ynajmmej IV pierwszym zetknięciu z nimi. Wielu z nas próbujc ową dzill ność os\\oić. umieścić \\e IIlasnym uporządkowanym świccie przekonali. znaleźć dla nich takie' II'~tlumaCl.enic. kt,'lre lIyda się nam możliwe do przyjęcia i zaakceptowania. Pragniemy 7H.\Zllll1ieć Droga. ktllra II iedlie do lego zrozumicnia jest nicrzadko barclzo clługa i nie zawsze prosl'l. I.ccz gdy majdz.iemy sic u jej kresu odzyskujemy spokój. czasami jedynie na krótką c!mile. I~o pr/cciC/n'lszc rozumienie rzeC/,y okazać się może tylko zludzeniem . .\ntmpologoll ie' i ci IIS/ySCy badacze kultury. którym bliskie jest antropologicznc spojrzenie 11:1rzcc/\ \\ isto~ć. n'l\\ Ilicż d.!ż.! do /rozulllienia lego, co się wokól nich dzieje. [)o zro/umienia d(\lhodz.i sic n;1 II iek sposohów. Jcdnym l, nich jest odnajdywanie. odkrywanie znac/eli. sensów zai:<tniah ch zjallisk kultury. Igodnie z. \"aSlUl intuicj'1 badawczą. Po dokonaniu tego następuje /azll~uaj prC/cntacja ollych intuicji. C/cgo przykladcllljesl ksi'lżka poci redakcją Dariusza C/.aji. pt I/I/u!,,!.!.!e /}{)/JII/"me. S~kice ~ (fl/lro!lo!ogii W,\pó!c::esllo,';ci wydana przez Towarzystwo \utl\r()1I i Wyda\\u·)\\· Prac Naukow~ lh ..l ini\'Cl'sitas" w Krakowie w 1994 roku. Na dzido to ,"-lada si,': siedcm artykui<'l\\ anln1pologów. pięć artykułów lilmoznawców. jeden literatnra/n:l\\c~ i jeden pisar/a. OpatrlOne s;ł one siowem wSlypnym D. Czai. Autorzy książki i'I!c'lbt:l\\ iaj;1 oyl<:lllikolli \\ lasnc analiz\' zjawisk wspl')iczcsnej kultury popularnej z zakresu �264 ti Imu, reklamy, telewizji, literatury, prasy. Dariusz C/.aja n,I/\'\\ a m\ c /j<l\l iska !Cnulllcll,llni kultury popularnej, czego podstawą zdaje si9 być pewna niczwykłość tych /jawisk. 1'.\\ \ CIajn\ ch przecież i powszechnie występujących. Fenomenami bowiem s,r Pal<lc Kultury i :\allki \\ \\<lrszawie, seriale telewizyjne "Dynastia", ..Twin Pcaks". ,,07 - zgioś si.;" MTV. pisllla crnt\CIlle'. powieści typu janta5Y. reklama. Autorzy tekstów zamieszczonych IV książcc. prz.edsta\\ i,q'lc i upisuj,!c !<:1l0Illc'n\ "Ulll11\ popularnej. próbują wyjaśnić je, zrozumieć poprzez odniesienia do mil{l\\ i Illilologii. kt<'lrc 'd odwiecznym i w tym sensie niezmiennym elementem kultury Niu.Illicnna .Icst lu \\ /,Isad/ie' treść mitów, przewijają się w nieh bowiem te same od wieków \I'It"i i prnhlclll). odn,i1cić' IllOZIl,1 te sam c co kicdyś archctypy i symbole. Zmicnnym wydaj c si.; 11\ć jcdynic kontcksl. \I jakim Inll\ są opo\\iadanc oraz sposób i forma tego przekazu. Od\\ icuność' mil(')\\ i ich .icdnoczC'lld zmicnność pozwalają badaczom kultury. w tym równiei. autorom oma\\ iall\ch ,III) "ul{m. lIa ppszukiwanie i odnajdywanie śladów obecności mitów w l'('lżn)ch przcja\\dch "Ulll1l\ pOPULIIIlC.! a to w warszawskim Pałacu Kultury i Nauki. a to w ja"imś serialu tclc\li/yjJl\11l. \\ rdl;lllllc' CI\ piśmie erotycznym. W poszukiwaniach tych prowadz.cni S,! oni pr/u \I lasn,! inluic.l';. Inluicii samej w sobie nic można krytykować. ale można to uuynić \V slo~unku do trop(·m. Ila J'I"ie' kieruje ona badaczy. Wydaje się, że wyobraźnia niektórych spośród autor{l\l' "s i'\i.ki punusi troch.; llaZI1\1 dalc"\l. kiedy pozwala im na dokonywanie wielce niezwyklych. zaskakuj"c\'\:h i daj'IC\ch \\ iele du myślenia, także o twórcy tekstu, porÓwnaJl. Niezwykłość ta bm\ iCIll nic l)(td/i 11\Ilajmnle:: zachwytu. a raczej wątpliwości co do wlasnej sensO\\llości. I)olyu~ to chocia/.h) prz\ r(l\\ 11;11'1<: bohatcrów serialu "Dynastia" do greckich bogów Olimpll uy Il)togl,llii n,lgich p:llliellck / Cia."" pism erotycznych do ikonicznych przedstawiell świ~tyeh. Rod/i si.; tli pytanic CI\ 1I"1\ Ie' znaczenia w treści obu porównywanych ~iawisk \V przcdslawion\'ch po\\yi.ej pr/y"bdach. ich istota i funkcje są rzeczywiście takie samc. a w związku z I"m uy /aprC/.ento\l allc tli 'Illalugic rzcczywiście prowadzą do zrozumienia opisywanych fi::nomcnó\l' "ultllry poplllal'l1ej·.' .kśli Ilic. 1\' nasuwa się kolejne pytanic o cel powstania tego rodzaju tcksló\\ .lak wynika z lektury mityczne znaczenia. sensy moz.lla liy pr/ypls;lć \\icllI \I'p('lluc'll: 11: zjawiskom kultury. Możliwe. że jest w tym jakaś metoda. "tóra lila dOpnl\\;ldzić do "oll"lu/i:. iż w dzisiejszym. tak szybko zmieniającym sic,: świecic, wci'li. nwi.lla odllalch Ic sam c CO pr/\'d wiekami wartości i symbole. Świadomość odwieczllości tr\\'ania i niCl.miellności pc'\\Il\ ch wartości dajc poczucie jakiegoś ladu, porz'ldku. a w kOllse"'\ellcii pOCIlIcie hCl.picClclisl\\ ,i .Jednakże Ilie wszędzie tam. gdzie byśmy tego chcieli. 1ll0Zlla odllalc;ć prastalc S) mbolc. () 1\ Ill. Jak również o picrwotnym waczeniu owych symboli. Ilieklór/y z.daj'l ,i.; z.;lIl1Hnillać'. CI) r,ljcm ,., ciala pięknych kobiet i równic wspaniale samochudy. Ilawel Jcśli 1;lsll·zei.cmy. Ie 1l1(')\\'illl) (l raJ L; kultury masowej (M. Sznajderman, Teologia piękllveh ko/Jicl). Met;i1llra pOIlIaga U,I"lIlli \\ ie'k zrozumieć. potrati wiele wyjaśnić. ale potrafi tak/e zapl·owad/.ić Ila trpp. kh')ry do zrP/.1I1l1icllla Ili, wicdzie. Nic na micjscu jednak wydać si~ może postawione pytanie i IlIC'/Hl/1I111IaL\ O\..a/'k powyższa aluzja w czasach. gdy wszystko można pO\lied/ieć. a slm\()m Iladać' sens i /llaClCllie' najodpowiedniejsze dla danego kontekstu. W miarę czytania kolcjnych artykułów można \\' pcwnynl nHHl1ellCie dOlllać' (l\ICllIC'i,lt:l"le'goś nadmiaru. przcsytu, wynikającego z ci'lgicgo powtarzania określollCi.'o sehelll:ltll illtc'rpICldC]1 rzcczywistości. odwołującego się do mitów, mitologii. symboli. arciJL'I) P(·)\\. "a\let Il1<IpC n.l uwadze założcnia książki oraz pomijając już problem zasadnuści użycia pm\ y/vcgo Illtl\kltw niektórych przypadkach. nasuwa sil,: wątpliwość Cly Ilie na/.h) I ch<,:lllie ';c'he!llal ('1\\ .ic'< wykorzystywany. Nadmiar. jak wiadolllo, niesie /e sob,! nicliC/.pieuel·lst\\U Zlllld/CIli,1. .\ teg" pragną chyba unikać wszelcy twórcy. Ijcszczcjedna uwaga dotycząca tym razem lekstul.bignie\la Iklledy"to\l iua. 111111110.'1'11,/':.,: .1:\1'iata.I'r::vGvnek do antropologii \Vspólc::esl1w'ci.. lest to tehl. "t('H'\' pO\l'\lal pr/CI s"n')C(IlI(' arytkulu zawartego w ..Polskicj Sztuce Ludowej. KOIlIekst\''' Ill' I / I ()l) I 10"11 p"d t\ 111><1111\ 11~ tytułem. Wydaje się, że zabieg ten byl niezbyt trafil)', bU\l iem tekst z\/i/%.l'./I /)(i/i IIlui'll I prcz.entuj::jc obszernie Illit pozytywny istniellia Pałacu Kliltul'\ i ";Iu"i \\ \\;JIV;\\\ IC i \\'1'0;[11- �265 ndi~!c.icd: nic II kilku Idaniach II micie negatywnym. przedstawia nam w tym momencie niepelny ,)br~JI rA'UI II iS\<lści. Autora mo/na by II i.,:c IH1S<ldzićo nicrzclclny opis zjm,iska, jednostronność i II I hii\rupść. slu/~lq IIdOllodnicniu Cly /obrazowaniu jakiejś tezy. )larzutów tych oczywiście iJhl/ll~J hl IInil-.Il'll· lallJies/uaj'lc calość pierwotnego tebtu. I,si'lika lalI icra 1(')11 IJil'/ kilb nie/lych artykulów, w których dokonane są nic w/bud/njące II telu Spl/l'cill (lII llpis i in!clpl'clacja I\;nomelH'lIV kultury popularnej. Dla nich mo/na si.,:gnąć po [C'II Ibi(lI, ~I Iektllra il'h I pCllności.\ zmusi czytelnika do refleksji nad otaClaj'leą go rzeczy\1 h!\lściil i In l' mOle doslillC/\ mu r()IInió przyjemności. .Halg(),.~ala :Ilaciejell"ska * '\ic' majcdncj IIpllll ieści o r/cuywistości ludzkiej. Jest ich raczej tyle, ilu Jest przedstawicieli 11~lllkhlllllanist\un: ch. Tladycp akademicka spowodOlvala wielostopniowc pod/.ialy na dyscyp:111\. sllbd\ SC\plill\ i II il:h IIbl\;bie rllnkejonuj'lce nurty C/.y prądy. Podzialy te, chocia/ lale/ii od ull\\ ,i1llnych pl~lkl 11 b'ldall ulch. apar<lt ury poj.,:ciowej czy ,'akorzclI ionych paradyglllatóI\, <I Ulllll\\ nl' II Ie!,'a.iil billi icm Imianlllll II wyniku plljawiania si.,: nowych sposllbób ujmowania ;\\ 1~ltaklllturl. pr/cllliiln postr/.cgania proCCSII wyjaśniania. Pojawiają si.,: nowe prądy, pr/.eks/talC"j;ICc',ic u'lscnl II salllOd/.il'lne dyscypliny . .kllni! I lakich dISc': plin. stosunkowo nicdawno zaistnialych, jest antropologia lI'spólczcsl1\hci. (·llOCi'l/ 11\ Ipnilil si.,: onil z <lntropologii kulturowcj, jej odn;bność jcst I.auwa/alna. Tak/c '~IIUi jej pl/cdstall icicle kladil n<lcisk nil je.i ccchy dystynktywne. upatrując ich, jak Wojciech 1\111'/1;1. prlcde Ils/\Stkilll II" I. spllsllbic'. II j.iI, i ,i<; bada Ijallisko, <lnic w jego przedmiotowym 7akresie, vlllcc intclplctacji. , "lllal!-,incS<lch" sl\;ladl, ktt'lrych !coria kultury nie podjt;!a, I mspililcji innylIIi d/led/inllmi nauki i sztuki, :i nlc,krcpOlI all iu przcd w:Tllzan i.:m S<ldów aksjologiczny.:h, h. \Ichl Llnlu sic od Ilj<;Ć"stcmatyC/.nych, micszaniu sposobów i poziomów wypowiedz.i. .\lItropologla wsp('llClcsności jest dyscypliną niezbyt I.naną i działką wą~ko raczej uprawianą. !dl. dot'ld w Polscl'. I)orohck w jej lakresie jest jeszcze bardzo szczuply. Tym bard/.iej cieszyć ;111l/C lilkI. i/ pojaw i1a sic na rynkll wyda\lniczym p07:ycja nawiązująca, ba, programowo w'Vcz :c.d I/uj'!GI w~I/.nicjS/l' I.ilo/cllia w sbzallej powy/ej cłyscypl iny. Mit%gie popu/arne IV) clanc w I ')')-1 roku noS/.! pod t: lui .\~/..ic(' ~ IIn/m/)(}/(}gli \j's/)(jlcesl1o,~ci i są pracą zbiorową, skladajflCq ,ie' I kilkllll;"tU csejllw. ()g('llny proiii i sto.sunek do badanćj rzeczywistości przedstawiony jcstllc '''lcpic prlCl jcj rcdaklora Dariusza Czaj.,:, Czytajilc ów wstęp staralam sit; wychwycić stosunek ,h, tr ••d:cii hadawCll'j. do Ja.stanych" praktyk naukowych. ustalell, dorobku. \\iszak l. punktu \lld/Cniil antmpo!o!-,i i tr'ld: c:Jnc.i, antropologia wspólClesności może być postr/cgana jako nurt luihardzić,i kl\ 1\ unl. nicmal/c rćwolucyjny Autor wst<;pu bardzo delikatnic, ale i stanowC/o, !"'lkjllllljć pmhknlillyk<; spćcyliki antropologii współczesności i jej odniesienia do tradycyjnic ul'rdlliiUJĆJ antmpologii kllllllmwej U) etnologii: "Nic chodzi rzecz jasna o jakiś radykniny. "dWi"('11 od «nju')1I liilO/\cicli». od klasyki etnologii". Raczej podkreśla odmicnność w podejściu d" hadan\ rh lag<ldnic't"\, dostr/.egając takic wyznaczniki reprezentowancj gałę7.i jak sztuka Id,l/ill ic'nia i surrcalist)un\ sposób poslr/.egania kultury. "Iączący sztukę i metodę, wyobra/ni,,: i intekkt" ,,'10 opow icść o ohrości swojskiego, o niczwyklości zwykłego, dziwności banalncgo, '.1 ~1/11l\'U IlIl'wazne!,'o ,,1\'lko" w jednym akapicie mo/cmy spotkać 7.arzuty w stosunku do '1'111 dl pmccdllr had'I\\CI\ ch. "Tc siekicrą robionc podzialy więcej zdaj" się mówić () ich Iw,',rracl1 ni/ o r/cuywistości. kt('lril usilują nazwać. Arbitralne dekrety byly jedynymi .. tlIlW o,\;nlli Ila istnienie» t) ch kultur". Ostra to, ale nicrcwolucyjna obrona "rzeczywistości" przcd nar/llceniclll nil ni., si'ltki pOj<;l' w postllci grubych krat i przed dowodami wyssanymi z palca. Nic �266 jest równ ież radykalnym odci~ciem si~ od klasyki (wrycz przecil\l1ie) UpalI') Ilallie "kollklctll,'~' \ zysku poznawczego" w "zbliżeniu kultury popularnej do kUltiii'\' ludollcj", chocia/,. ,I mOl,' zwlaszcza, gdy ..najistotniejszym wyznacznikiem" ki dlugicj hlabl ..mit)Clna perccpCl,1 rzeezYI\istości" Przewodnim lematem lej pracy jest kultura popularna i ,ic.1Illilolol-'lCllla percepcj,1. \\' ram,lch tego poszczególni autorzy star'1ją siy wydobyć symboliClny. 11Iitolol-'iClnl 1II'IlIial eakgp wachlarza zjawisk funkcjonujących w kulturze, Od serialu telcll izyjnego, Ili(kokllPU, l'Opl/O ró/ne aspekty reklamy. literatury po kompuler i Palac Kullllry, Ponlella/ anlojogi,1 ,klada SI, I 1-1 esejów. nic b~dy omawiać poszczególnych szkiców (krótkie proentacjc lallarte S,! lIC lISkpi," Nic ehel,: robić wyjątk<lI\ i wyró/niać jakiegokolwiek artyklilu, ol-'lanie/e si, do kl,)tki,'~" scharakteryzowania lej książki jako calości, .Jest to praca o charakterze interdyscyplinarnym. o Clym Śll iaduI 1;lkl. i/ pololla e"ejl'>" ie't autorstwa antropologów, druga zaś - lilmoznaIIC(lI\. litelaturo/llallC) i pisalza, !n'lJdui,' 11' zdecydowanie wyraz w charakterze pracy. którcj różnL' ohliua pml i'iI,"IL' S'l z grllbs/a I dl'lra:"· terami dyscyplin uprawianych przez aUlOrów, Mamy tu do c/Ynicnia nic lIlko, ,iak laUIl<l/d D, Czaja, z hranżowymi różnicami. odmienności,) stosol\anycb j,z,'k''>11 i Stl 1t'1\11111'0\1icdzi, ak i z doslrzegan'1 przeze mnie różnicą w rozumieniu antropologiunego pode.lści,1. .Je,l lo laU\l a· żalllC wyraźnie, gdy zwrócimy uwag.; czym jesl milOlogia II' IlJyciu povl'I.cg(',ln) ch aulorÓI\ Z jcdnej strony mamy mitologiI,: pojmowaną szeroko. pko pe\l ien Spos(',b \I idzcnia Śll iata, ,i:lk,' pewne struktury myślenia. b~dące podslawą kulturowego ur/'ldz,enia rzel'l.l'\I isloścl. I drugi,'l strony mitologia traktowana jest w'1sko i sprowadzana jest do OpOlI ic:~ci, 111i11')\\, kOllkrctlll,'h systemów mitologicznych, Owocuje to oczywiście pewnym rozdilli,kielll eksponO\I anI ell Ihl'ekI{jW. ukazywanych kontekstów. tworzonych obrazów, (jd) .Icdni koneentrllj'l sil; na od,I;lni,lIl1t; milOlogicznego porządku naszej pOlOczności, s/,ubniu milolo!!iuncgo proc,"11 \\ C111l/iel1llln~ ludzkim myśleniu. drudzy usiluJą odnajdywać analogie pomil,:c.!/\ konki'L'tn) mi IdIlI/Clli:lI!ii. /;Iklami. sytuacjami l, kultury popularnej a konkretnymi histOrl,lIl1i, prz) pOll iC"eianll, 11I11.111i: Oczywiścic można tak i lak, Pojycie milU .lest \\Ieloz.naC/,ne, II leloplavC/1 InOlIL', symhollonl,' wyrzucające nas w kosmos, Nic mam nic przeciwko prost) m IInlllol-'ll\lIl, dO'/ukill:lI1iu ,i<: Ie'!', II badaniach nad kulturą .Jednakże gdy do mitó\\' podcllOdziml wII'IOllic: II lcn SI"'''>!'' dokonujemy pewnej redukcji, pozbawiamy opis sll'oistego II I lIlIaIII :lnlrol)(,loglC/n,'~,' Pomini.;cie szerszego kontekstu milologiczno-kullurll\lego 111:1.leSICIe d,dsze konsL'k" en<:;<: Sprawia ono. ;i.e brakuje pewnego zaplecza kulluroll'ego. w kt('>rYIIl mO/na l" osad/jc' IIS1,d(l11l: analogie, Uniemożliwia lO jakiekolwiek odniesienia do rzeC/YII isto,ci, lalI ieva mil i ,iego anall" gie w radosnym żonglowaniu, Sprawia to. że "konkrelnl I,ysk pOlnalICZY" 11'1\1n:1 sic lelII, II pl" czynione konstatacje stają sil,: ..arbitralnymi dekretami", Ale i II laki '1)('S1,h 1110/1111n\llIlle'l opisywać rzeczywistość, Antropologia \\'spółczesności dopllvcza sąd\ odalllorskle (" tl m 11:1\1 c' te aksjologiczne). ale docenia intuicjI,:, Naciągając troch, to ostatllie l:do/clliL' mo/liii j,'. stwierdz.ić. że niektóre artykuly odważnie podjyly postulat) anllOpol(\gii "'IH\lueSlIO,ci, ,\ ,Ic,:: wzi,\ć poważnie zalo/enia wst<,:pu, dotyczące po/.l1a1IC/ego charaklClu dl snpliny i odnOVelll,j sil,: do rzeczywistości, to zdecydowanie nawet je prz.ekrouyl', .lilka to zlltClllles[ PI:I<::I' Pomijając zbyt dużą polaryzaci.; antropologicznego W) miaru nW/lIa VI określi<.: ,jako Ib\ [ nieśmialąjak dla antropologii wspó1czesności i zbyt nienaukOlqjllk dla anlropl>!ogii klllsle/l",! Dużym plusem tej książki jest obszar poruS/anej tematyki, KultlIla popld:lIlla .Iest.jllk pi'/c D, Czaja. bardzo istotnym nośnikiem znaczcr'l. SenS\lI'. l1\'ć n1\\/e naj lepie,j II I r<l/ai,lcI ch [", co nazywamy wspólezesnością. dlatego nic mo/na lwierdzić,. iz ,1:11111\1 i lelIlai IIieiSlotnI , hLlhl �267 ,\ndl'le.1 ,1 i I' ~ d. I.eeh I I' Ó l. C\r,a17ie OdllliC'17I1(),vĆ \;Iukolle I'\\\:. \VdrS/,l\Id Il)')". ss. :n(l. rot.. mapy . ..../lIi . ./o,i·kllll·i. i'ro"\, ,',I{)1'1111 l'III/TklJl!'i 111'ro.v!i lIie ::nając I.. ) II' ohl'lJllie l\, 1!/.1·IIIi.illll' "::\,.1/11 hrllklJ\!'alll Ulllilj('tllll,VCl 17ienmFi,ici IIdr::uCOIIVCh, adresując i lIieIOlel'llllc/a. i he:: lI'rogo.ici ją do W) uall nietl\o do «ohcyc!IJ" llie-Cvga17ó1F, lak::e In'h. tolerilllcji" Ikd) kaC!,1 skicrollan<l do SI\(lich d/ieci pr/el Andrzeja Mirgy i Lecha Mroza i przedostatnie (,Lillie I ich bi,vki (\1:(1/1/('. ()c/llllellllo,vei Ilielolerancja. precyzyjnie wskazuj,) na intencje pr/l ,II iC'GIj;lcc' illl prl) pisaniu pracy. Podtytul laś jasno okrcśla poglądy tych dwóch etnologÓII. l'r/l,idcllll. t"g,1I1<l i Polak<lnd istol.,: stosunku do Cyganów ich niecyga(lskiego o\ouenia . .\kt) II n<l pOSI;111d haddua kultury pr/.ceiw Ilu. niesprawiedl illości spotykajclcych pr/edmiot .'c~o h,l,hll'l c/lml ieka 11\'1<1II polskiej elnoJogji obecna "od 1'1I\·s/e". iero/dzielnie blczyla si.,: I !J'lIlk,!. ellllćhl II Gd) ni /ycill !arii /namierowskicj-Prlil'krowej, ze by przYllolać tylko postać. klllr,l II ieb/ość I uas Jeszcze pamiyla. Przymajmy jednak. ;ie postawa laka 11')'lVolywala nic Iylko '/;lcunek środml isk,\. ak kto II ie cz.y nic c/ ..,:ściej _. także pCII'Il<: lekcclla/.cnic. posąd/.cnic " br<lk "n<lukll\1 ości" I>latq~o. nail cI gdy pisal iśmy o ludach, na których dokonano ClI idcllIn\ ch Ibl,)dni. <lspc'kl mOraiii) poj,l\I ial si<; co najwy;icj gdzieś w dalekim tle. mocno zazllyCl.aj 1()/Cic'lic/oll\ I l'llllć Ilid<lć lU 1\)Ta/nic wplyw nauki pOlytywistyczncj (a mo;ic tylko kompleks i1llnl<lllisl\ Ilohec' PI'I,IT<1Llnika). lo jednak cz)nili tak równicż ci z nas. którzy od zlviqlkll\\ ( PI'/I II II i/lllelll glośno si<; od/egnyll<lli, / pc't ik ch\hd rO/umi;1I1cJ ..naukollcj ohieKtywności" zaC7ynamy si<; II·y/llalać. Wystqpienie / "Ii iSokokIl icz II roku Il)l)·1 nd kon l'crencjach II' Poznaniu i WarS/all'ie o postall'ic etnologa ,,,,hc'c /hrodni lIojenn\ch II In lej .Iugoslallii. pelen pasji glos Mariusza Kairskiego o losic Indian \111<:1'1 ki PoludnimIej i ludności niekt<irych krajów ali·ykmiskich. przejmui'lc)' referat Michacia \hdalli o ckslcrlllin<lcji /\sITI.ju\'ków wygłoszonc na tychże sesjach ". a pr/.ede IIszystkim i'"rd/o 1\ ulilIc. <lkeeptuj;lce prz)'j<;eie Iych wystąpiell przez wi<;kszość zcbranych. 10 przyklad\' ,II i'ldc/ącc. /c. sklani<llll) si<; II' slrony bard/.iej otwartego lączenia postawy etnologa - hadau.il kuliliI') I post;III,! IIHlI,tlncgo/.aanga/owania. W takim też duchu napisana I.ostala ksią/.ka Adama IJ<l11I"/,1 pod 1111ll(\\ln)'llll\lulem ,\'ii' h6i sil' Cvglllla "', PI'aea Andrzeja Mirgi i I.eeha Mrn/ajcst 'ol !cc pr/e}lllelll "g,linic.js/ci tendencji l'(\j,lll ienill Sic'. :1 1·'luc.i lIasileniu. ,Iktywnyeh, wartościujących poslaw etnologów wobec h;l,\;[ncl I/eUI II IS1(\.śL·iIllUS/,t 1(\\larz) szyć dwa pytania: czy takie podcjśeie nic ciqży ujemnic na '1;11'1"Ś<:ilI'IUk(\\le.l ich pracI" or;ll uy jes!. II Janym przypadku. potrzeba I.aj<;cia takiego lIlaśnie '['"1(\11 i,k'I" "si'!//..<I .\ndr/ep r--jirgi i I.eeha IVlrOl.a jest I.nakomilym przy/..lackm. je zaanga;i.o\\'anic 'k'/lICioll e ,1111(\1"')\\mo/.rl<l p"iąu.) Ć I wysokim poziolllcm nilukowylll . .Icst te/.. co przy s£eruko ,,,lr<:.'lIll;11111ll pr/.c'slalliu b'lI'll/.o istotnc. napisana w sposób przyst<;pn) dla przeciylnie [lIleligclllll<:gll u.ll)\\ ieka. \utor/l skupili si<; kolejno na genezie Cyganów. ich jyzyku. strukturze wewn<;trzncj i wiy/i c'tlliullc,i. ,poleuno-<:konomiun)'ch ralllach kuilury Cyganów. ich religijności, tojsanlOśei ,'llIlc/llei i ohccllości II kulllll'ZC nie-Cygallów. PodziaJ len pozwolił im w sposób systematyczny l"prezcllloll <I': lIa.lII<l/.lIicjs/c clelllent)' d/.iejów i najbardziej charakterystyczne cechy kllltur)' \1'1\ slkicll (" g'IIHill. ze s/uególnym jednak uwzglydnieniem Europy. a zwJaszcza Polski. Wąt!'IIIIO'CI 11Ildzi 1\ Iko z;\.S<ldnllŚĆodd/,ielenia części ksiąi.ki, poświęconej strukturze wewn<;tr/nej I II [ę/i etniullc'j od u.,:śei olllall'iaj'lccj toi.salllość etniczną Cyganów. m/dzialami na temat spllke/no-ekonollliczn) ch ralll kultury i wicr£eJi. ",tlei.\ podkrcślić. /c Andr/.ej Mirga i Lech Mróz nie tylko przcdSlilwili nam aklualne 1I.'lalelli<l Śll ialoll'l:j c)ganologii (por. przypisy i bibliograti<;). ale te/. wnieśli do niej swój istotny. " \1(1\\.1 ',;kll "':/':'1 PIIL'/ III tl kOllk'IL'l\q;ll:h 111"1\1111I-:llIl)It)~~11 l In ....1.\ lIII 1\ILllL'olo!-!lIll:lIIPloglll'i\N :":\ pob!.." 1I11c:Jzy ludoznawstwem i alllropologi;:f' (zorganizowanej \\" maju 1()<J4 Kulturowej łlAM w Poznaniu) i .,Konflikty crnic7.lIc" (przygolo\V£llIcj \\' grlldullI \V Wars/<lwic) Malcrialy' z ohu sesji \V druku. .. Ll1HJI(l~la t\lIllOpologii H;1I1os/. .\"/(' h,i! \I~' (·l,'.!,lllltl, SeJIIY ]l)t)..l �"It .. \\; '1':'0.1 JIf\,lfti iI' \\ -1.lIl1ill.y I" T!,','ltl)S I \'!-),'IP 'Dl '111'11/ \\\ -I."'IIIO~ IlJ,)1II ;lIII I.)~O/S~,'>III ,);lqll.'\1 ?~Ol;bltl [;I[lIll1rl!lI od m ,,[I;];lll!.IIS Iq [/PIHI tl"I.")~11 ''1 I"!,II\\I "I -/''.'I.IU \I yl !""I [ "!,!I II Ul li!;] \) >,'II.'I.','1.1U \' '" "P '1'\/' 'q,w \1I!I\p"d l.1Sllllll;]qJ,1 I'JI \, I" "I II IlIhl:O l,ul'\ 'I,)" 1 0,),1 II 01",~0 llI"I'j:JlqO IllU/,\jHUIl.l :JlI.plq'jll l[,)['ISllI:;],i:111 Dl \, )-:111111liII -iii/,WI[1 :'lIS i:['Il'jIlZSO(] ,ii'sqlqs \'!"I,llod 'I,'! ','!llIl!d /,'1 " 'IV1!,,~ ll'j:lIUP /:J/.ld ~i1II'''" ','I/p;]) -1"'I.\lolil'o \/.Ill1'lI: 1\\.)r.'l/p i'II!I\lI!UI!ISI!/ HU 'Ille,!)! r.)DI!}1 [ II pll I ',)IIlJlo'jod :11:1"/.1] '" Z 'j:1Z\',t\11 ,II oii~:lHIlUllUOp '(I';-,,\lo'jUl 'jRlq 1I0.l]S ljJ'\i'Sqlqsleu IIJlo,\\S "/I'wq """'1 I 1I:1,\IIA1:J.I'jI1D;'U'j ?:'lIUltld 'lIpIlI lj:l,\1 \lIP I~ZSr:lIUl0ISI m\IIZ:1,(.Illlslq unw'jJz.lu IIIJllAI.I]1l "lU :Jllle;}.i,) SIl'l IIBJ~IA\~od IlunS i,) \lOlll,'lIl')I" 'lIE'j:JI:lOp 'I,) \1I11111~ [ [1.10)>;[11 0l' iill[ '1II')I''1''''.I~lh'U l'i!IOI' q,"!,1I11~JI od i'IlI' "l.nIlJ;] 111I l'r,)I!I~ld"'llll l[lI"".IWou "/!'II:q EIII:JI;]0IOIl),' m) ljJ,(zsIHP IlUt~'jllll.l;'lI'j IUI;\,IIII'(OlU illl\l;}:Jl:Jzsod pllU OU~OI<l:\1S OUJOIU '1IlUp:Ji'l:q ,(Z::lUJD I'.IIIJIB]Sn luoq9.1c1 ;lJ1:zs,\Z.W\\01 'II>V 1![III~IO\\PO "lIpOąOAIS ?~OP Us "UBISZO.l :J:Jzl~ls'j r"lll.' ~I!I' 'IS"r \I'!IUlIlIO.l/ qo,ou, " 1I11E'jdl:UI IIU,illIJI,\'n 'I~I Illuds I ,(zszlją :JIUZJlllli' Z UI.(p('ll'j :\IS "rl!)S HIU:JJ,,(j\\lj:111Bq9.1d o;bz.I;)r 1l[IIr.UO'jOp IJ~:\Z:J Al PA\IlN oq ':J'(:J/,ljSOp oil OIl\)Eł 'jllll:Jj,,(/,}) I:llnSOU 'II ~BI ,11\ljl:l/pLO.l 'lj:l,(lId~lS0p U'j11l1:J),(ZJ Iqp q:J1 'O;bDISAIO:1IJ IUI'js~m;}'\:1 r:JuOJ~I,\I~od 1,'pIUi' 0l' ;\1Si~I'1l10'''PO\Z.lOltW lHIOLS'j:\I.WI. (M\O'jll~P()P 1:1~O,\\()IPL\\Il.lcl '1J,\J\)lhd;')lS'\M [ E)sii'.lbi'.ld '1IlOllllql!'jS ozp,mq IVI 1';-,]llI;1.10Il!.\\ q"HII:I./PZO.l 11\ ·1:J~:J.l1 ?~oll.\\o,ml)l) i:1l/p.lEq I!:1I!illll"~,T/.Id ,)111111.'1;) bl,WUO '1"1 'l[] \1I/')~IE.I;]Ol'[I!,1 lI,'!,!IS[) 'l';-,III{l}d 1lI.l\l\\'I. 0'11'.1' '1:JIU]S1Il/ O.l"IUOp ''\I~).lOlIlV UlI HI~pIW :1111 iiz.lOII1Il :lZ '?II~J.I'jpod lp.\IIll:J:\I.\\~od J!~lU,') \11l!1I/,,,1 01'!1Il 1l\IO~li?r,i \I 11:11 ,v ! 'II"II.P"I.\\ :JIU ,i:1qo IIlJI:1,\Q.\'I,td ll:Jz.ld I1S;'I.I'jo lP,,(JUZ:J,\)OP HZ:JZS""'\\L 'j:Jp\)J'( q:JllI b[l!1 ;\IIE)SOd \"0111 I>UOIII\\I!,ldIlJIU '1"1 1 .\lOIII~;1i,) bZ:1I~.1Hl Z lwp:Jr H/OU I:Jl~;';:\1SO'jpH/.I uU'/:JI;]'0II::lIl:1;]' lj~J(),\IS AI lUI P~oIlD"lods ,,,<lII".1 :1:Jqo'\\ I1PIlI '('\J\l.ld ,ii \lI)O)" I/\q 1'110.1'1L\lO'jIUI::l],\/.;) llI:illHp rnZJ,\"'ZW; 0p\IIl.ld IpE'jIlIO.l'j IIIV ',\'D"Z,I b'joą:'lI'J 'lll<lII:J.I huu\\O,ml'j:lp ,II :J/S,\\I'.Z Ipi\:Jbl:(z 'j1!1' '1I11)ISIlI r",1S ;lIS,'.I~O Illil\\ \do.lll'lllPIIOIII!;]\,) \.l111111~ 1"'1~"n:;] ;,"1I1'0'l,'!!/ q,'1l11 ,'IN 1!/sld 1~II/.1):'lU,II:JZ IlZ :\IS 1J:J[zp"IAlodO p\.qii"'I.lu l:uI~.\\,izt~u 'lp,iW\\OUL\\od III 11 I.Ill1 \.IJI '1!,)SI','[11l0/111' ) \q/ '[I!.Iq \nl~IIlI1[1 "'Dlqmq po I:1S01l/')II:1 1,"/llp I.'[,),V,IU II~[II "1"[ !~[I! '\I','IlI!;]\,) -,'I I I i!rlll.l:~S\\ li') \1I1!/1!1.111111[[[ /lqOP\D "llil![lll":'1!/[[ '1,'lll \.I01l"0.l011ll! o3;nll'I;lII".1 I f:J1l),,(jSU 1 "UOJ]S :JI OU'\\9,m'l If:JUldHP1! UIIVjsod ,II) ""I1!\lllllIl'\/.ld ll;]",)qo Allp,I:JL\\OUUI 'llLUZ,\]tąU;}OP 0<1,,1''I Il'j'lh\\z 1,'Il[,)) I!II l:i'p,)[ II )s~I' I [;lOloUI:<l,\:1 h\IOII:I,II~ 'S) I!II!,!IIIOI '''Z.lOl I J;)SO/ 111)UI:;i\,) ,\'DU:J;; 11'j'/llL\\Z ~Z:l)Ol!Jlj HOAIS '11.\11nsp:J'I.ld li ,)II 1 /,'1,11' '1!III,V,)"IO 1lI1 ,,(U1rlu'jl'(,,,/\ pO :J1S".I'jO ,II bl:'l~OUrl;)II;)J 11~'pi!I;)OU (1II,iIlD,\.I0]SIII I!II r:J1 Z "',(.)lIn lU.il Al JUUI ~['flS,(I.SNI I 'jn[' 't?) 1U:l)ocillj I 1!;],III''\ 1':1/.1pIlV 'l~DU:1;] h~sL(pul 'IIIHII!;] lj:ll rJUAI,,(l'jl'. 'I'j('his'j IlUnSHZ:JlU,\lIIl'j,\)ods Op l:niq.ii'.Id \:W.l11li' I 1:1,\I0:1SI'''"11op) lll\l'lE'j'\PIU 'J"~.I'j1U \dIUII:'1 ,rJB1HOllkp ;lZ :\IS 1IIlIS :JIU 'i\\9'j,(PJ::llj,\z;, I.',,"[I[;-;[[",I '( Lt'- L~' A\ P,\\ IlHU:JIU 'Jlllllpl~ISOU 'jI'.Up:lr I 'j1~1''lj:J,(urriill::l.l (,,;l'l~.1 '1Il,)pi!I;]OlI 'l[,WIlI,V,[,'''' po qSIA\OpO.l~ I'.'jll~ 'lhl?lU.lOj:J.I 'I:1\\IO;):1D/S Op :1IU l~llI) '''''lil!,~\.) [ Iq \li ,\1 'hl:l~lll.l lj:J,\:Jhlp.L(Z.ldSdIU ozp,lllq lj:JI mphnocl "[il'!lI/\\I :",,' I';lUMHp ,\llIr.U/I [':'>zsnll :l:140,11'''I:J~IA\,,(Z:lO j;)IU:JZ:'lZSO.ldll :l1'jI:1L\\ Ol 1'j:'lIZp '\I'),'\lI!II/\\\ lI;l1 1:111\\.1;]0101l1!;] \,) \1U.''1''qlll lU,,(1 '\nu [':JI:1~ll.ldrell '['''Url;)'1:J.I J;)~OUi'qOlU lj:'ll '''III;);)qO ,)i:II~11I1l 1111 1!!'1'"1/0d If)!! 11I!1"'1l1II ,,0,'1 'Al9.10l1W HIUJZOIHi' 1!lq:\p'l ':Jr<1I1.1p Od '(l~III;)ZpOJpO lj:J\l'łII~z:Jod I 1lZ;):1I,\\ O ,\/p"I.II"11I 1,'[l'I!1 II 1I:11l1OI,IU :"\',\lIIl,V~,IIh!/ 1\ r~I'jS~m<l,,(:l ?~oql~łs ,(ąoIUZ:lUUZll O:l 'IlIU:JZ:1010 lldlhu",\q:JSUO~"IU nJi'.1 II,' \lli! II ,)sOI' I!II 1",,1 nll:do / I I[;)q",[ \!:-jP.1 ~/J,1. l';llIIOdSOU/\Z:XlZł! 11;]'1:1.1r:dd'I1I1I1UOp :JIUIl!\\OlIlL\z.lU i':11' ':1/\II,I,1IU '1!1I0\1"1![ "I!\ I II.' \1I\"OIIHI, Wlli,'l .'l1nl1 ,,11,)\I"'~IIII!1UI~,\IOS".I"]UW/ IIllly \1','!'I,'[I[ (i,)[';luuo.lqo" 0l,\q .'1:IIlll,).IU.I:>III[ ,)i!"!/,w.I~\\ !!'I[J!I~I"I"Il[ -/,'llI Oi'.IU 111[111111 1[;\11'1[1111 II;]"WI)S ':.I'I.IIi'! IpH'jUll.Ir.,\1 1,'11111[11'11 \/.IU Ol,\q ~In Ji' ',\n;1Z.llh~z 1 11l;l1~IlIlIJd [[Iqllll ?;\z:mlllnll,,('\1 A\ '\Pr.PI'\Z.lU ,)[UO,IWI OU 'F\I\l.lP:\AI q.)\lIrl;]'1~.1 "IU,h',I 1.'111110.1 \lUIII!;) \,) -'lI! ,\1 IWHAlo,mppp q,)IUpOq.'S,'\1 1';-,1'I~U ez:JzslqAlZ) 'PM" ~ 1!J\\P.lsod \IS ~/,I,'II11 I':Vl1p ,II Ol '1llllZII!pl1I' ;lIUI~A\,IP.lU HZJZSUIA\ZE '.,(dOJI1::!r;lZSr:JISIZp ?~IMI \I 1,'\ll!1I l! 'IIOIII!;]\,) -"llIp,'[' n:ll~fHtlo:-jJZ_1(1~ ;)~IU;:'lZsqo ozp.mq '1 pllpl~'I~/1l q~l~jEl ·~861 l!A>tSOV\J <.I0J>!P!/II.Y_,'/lO'if:I:J :,lI';;'O.IOp ,l 'du qeZBJAA\ PCI;lod . \lIqopod '9 (( '5 LI ~~i\\O.lI~-,1l01ll,) 1!11I~[lIjSlIOUSII O;]~UpO;JZ :'l,mllll II ','I.)~/.I) ','~" I\I[UP! II ,"":;\) '(IPI!Olql1.1 [!I \q ,Vo;\lIV -"[lIl'lI/\\lO[,)[ '/(.).llAJ 11~.I/f,H) 'I.' \li!IS~I/PIIl~1S0 'WI' -I!II ,V 'I!\lI)"PI!1 'V ~ :111.1(1 J ,\:n"!Zpl!.l " .I:1f'S:I!) 1 l1~JII/J;"\. J 1f-'1 o;bll."'liO 'r:'tluII'\/.IU .\:WJtf f.Y~fJY.': o '(,,(UI:JJ;1Z.I 'I rJE):1.1 U.I:JI U1 I Al ,(UZ:10PL\\ PHI'j,'\ ,\UI'Hllil,\.I0 �269 1'1/\ n,lic:iność cz.;ści polskich I,owalów do świadków Jehowy? Wreszcic, nie plzeprowadzono I'I/-:cici. pclnych. I/ctclnych hadail nad Ieligijnością współczesnych Cyganów. Wiadomo . .i.e s,! "ni ()d lal ..ohieklclll·· ,Iktywnych oddzialyw,1I1 kościolów ehrześcijailskich (co zreszl'! autorzy /all\\<liy li 11l1la\\'iaj'lc innc kwcstie) Dlaczego więc po Iekturz.e tej książki ma się wrai.cnic, i.c po'e'ci,' Iloga i .rvlatki noskiei lo dla Cygan(m krcs możliwości religijnego poznania'! Andr/.cj Mirga \\ '1,,')l<nltOl"Ollla\\ianc.i pr,lC\ -- pr/.c\Vodzil cygalIskim pielgrzymkom do papicża. Świctnic ,IUinIOI)] /n,n1\. /apI/.yjainiony Cygan j<lko katolik (i Czlowiek) zostal chrzcstnym ojcem moje.i c,"ki lid. ilp. Kicd\ b,ldalcll1 stosunek Polaków do Cyganów, slyszalcm Cl.ęsto opini.;: "Cyganie. i--illJ\ch /n'lIl1. S,( inni nii leS/la (un t<lcY.iak my. dobrzy). alc pozostali odpowiadaj'l sten;o1\ 1'0\\ i". ('/\/hy allłor/y ksiąiki 10 podeszli do przedmiotu swych badalljak moi rozmówcy') Istoln,!- \\Iaśei\\ ic dominuj'\C<1 warsIwą pracy Andrzeja Mirgi i Lecha Mnll.a. obecną II C \\ >/y sl\..ich 1"J)/.d/i,t1'lCh. "I ro/.\vażania na temat tożsamości kulturowej Cyganów i możliwych J" /<lSI(',o\\ani<l \\ odnicsicniu do nich klasytikacji . .icst to (wraz zc sposobem przedstawicnia \'ldblclllU) \1\ slarczaj'l"y PO\\ (·lli. hy ksi,!żka ta stala się obowi'IZkową lekturą sludiuj,\cych nauki " kllllllr/c i /nal,I/I,1 \\ hihliotekach hadaezy problematyki clnicznej. Cyganie są bowiem przy\..I'hklll hldu \\\IJl\bj,!ccgo si.; wszelkilJl próbom sztywnej klasyfikacji. Autor/.y książki \\ spo,(\b 11<11d/oC/Ytclm pr/cdst,J\\ili nam skomplikowany problem tożsamości tego ludu. rozmaitość !uI1kcjonui<lc\ch pl'lsl.cz\z.n .icgo pod/.ialu, omówili dotychczasowe próby klasyfikacji. zwrócili ll\\<lg~' Ila \\l.gl~dn,! 11"\\i1lość i adckwatność nazw wlasnych (zwłaszcza, alc nie tylko, odnosząL'\ch ,i.; do kr,Jju i1klll;i1llcgo pobylu). W odnicsicniu do terenu Polski wykazali. wbrew inti1l'lmlCI,'ln .lcr/cgo lico\\Skiq~<l. niclStnicnic grupy 8ergitko Roma i niewłaściwość wprowadzonego I"k/,' pu:c/ Il'!-,Oh'ldaC/.a IlTlllinu (\fl.ollie Ili::inlli. 131.;dy cyganologa tak wielkiej miary jak .Jerzy lil'O\\ ,\..i \\ illn\ln ś\l"ietk s(,I\\'iaj,! nieporadność pozn3l1skiej milicji. która w latach sicdemd/i,',i'lly cli Ollnotll\I<I!<J obccllOŚć w Wielkopolscc przedstawicieli s/.czcpów LobwicI' i RIIIIIIII1,f!,rV /,III11<I,tSlI.ITI/,lI {<"1I111 i {',,/s/'lI N"1/1lI ". \\" lc~i C/.;ści ksi,!iki napotyka czytclnik na trudnć do zaakccptowania lenniny ..szlucmic '[\\Ol'/on,j spokC/ność··. ..vlucznic stworzolla kultura" (odnicsione lu do spokcz.ności \'(\\\\Iilhch / C\!-,i111>;\..ieh ni,'\\olnikó\\ II' Rumunii i Murl.ynów pólnocnoamerykailskich - s. 102III; I... S/IIIC/IHJŚĆ·· t\ ch spolcczllości. kultur ma. zdaniem autorów. wyplywać z I~lktu. i/ loslaly "liC .. s!\\m/ol1C·· / pr/edsta\\icicli r()i.nych grup. z wykorzystanicm ćlcmcntów odmićnnych kUlili!". \\sktlll'\.. silowcgo Olld/ialywani<1 zcwn.;tr/nego otoczenia. Dalibóg, przecież to "najnor:ll,dlllCIVC \\ ,\\ iecll'" pJ"lll'csy kulturowel Nowe jakości kulturowe to przecież żywe spokuIIO'CI. \..ultuJ"\ / \\ I<I:;n,( toisamości,!. stworzone przez Cyganów i Murl.ynów w konkretnych l!\\;lrul,\..o\\aniilCh spokC/nych. hislOrycmych. a nic wymyślone i sil" im nar7.ueone przez lowL,"\\ i \\ laścicicli nic\\olnik,'\\\ (choć ci mieli niewątpliwy wpływ na okolie7.ności towarl.ysz.ące liilmd/ill\\1ll 1l11\\·\"ch.jilkości)' Id/i\\ icnic C/\"ll'lnika. /\\'I<IS/cza I.dająccgo sobie sprawę I. fachowości obu autorÓ\v. uzćwn(lr/ni,III''j \\e/l'śnicj pr/y \\ ielu okazjach, Jllusi budzić stwierdzenic, żc: .. Istniejąca terminologia (Inoh'giczn,1 zdajc si.; być nicl.byt dopasowana do możliwości nazwania poszczególnych p,,/i(\nH"\\ /.re·)iniCl\\\i1nia i (Hgani/,acji spolecmej Cyganów" (s. 102). Można by w tym miejscu ,\ck,I;IĆ autm()\1 do odpowicdniej literatury (choćby I. międzywojennej Polski, w które.i Ill/\lll.yg'IIlO nic Illlliej skolllplikowanć problemy) i wykazać. żc już kilkadziesiąt lat tcmu ',1 \kil/Y\\ ;IIlO Ila \\iclopi;rszczyznowość lakich formacj i kulturowych. jak lud cl.y grupa etniczna. !),I \\ j,'lmilkic IlH)/liwc ich uklady z takimi formacjami jak szczep. plcmii; czy naród. Można by. ;Ik po co. skoro \\iadomo sk;\din'ld. żc autorzy w literaturze tej świetnie się orientuj,\, a poza tym. wyłącznic z illfonnacji uzyskallych od Lowarów (dokialIna lIa podstawie infoIlllacji od innych Cyganów). f.lI/lilllCt' to .Jedna ~. \\~I":1I Jl(l~;lld!l\\c~(l przl'/\\I:;kil OdlHJ.'V.OIll:goI.\\'y~lc do Cyganów z Podkarpacia, H//II/l1I1p'IY to najpewllicj przcnie:sicnic :.I~I.~ P"'J\II.Il\wllcgo o~r"'~kllla /,.IIlatllill'Y·Zll\\'ttllych Cygallów węgierskich (NUIJIlIIl}!.ro). Takie CI nie inne odniesienie tych .'~I"'"klldo .'"'''llko NUl1IlIl /',,"klf No11lo ptViłwalfl przypuszczać, ze \V opinii Lowarów zmadzial)'zowtlni Cyganie węgierscy ;': li Icdlla" hald/il'j _.CY~;IIISL'\·" od mil's/kilJllCYL:h Ila naszym Podkarpaciu (por. W. Olszewski, OyS/(fłJ.'· C1J71c:ny /)a/u()' ,':(/1/11" I/ł//'C\ k/(/rI~/i' '/:"11'/111("\ I'O:IIt1/1W, praca IIlIl!!.istcrska \V archiwum Illslytutu Etnologii i Antropologij Kulturowej UAM I, \\ :->/\:-.ll-tl \\-'.!-,;lllllt.: ;"..1\..;1hkdu.J 'I, !>O/Il:lIl1l1) F1ClI\\ "klL:~o. Ie PO/llilfl';cy lIlilicjanci ,.twOlI"jCl'i-!O·' H£'I).:"/.:(I korzystali Humu �270 używając przyjętcj w etnologii terminologii. świetnie sobic z kl<ls~ lik<!cj;l !-,rup c~ !-,;!Iiskidl poradzili' Ol. zwykly lapsus. Wspólczesna polska cyganologia znana byla ogólowi glówllie z. kSI'Vd; .lcrze!-'u liu)\\skic!-'I\ (a takt.e Alberta Pawlowskiego i pierwszej ksi;\żki I.echa Mroz;I). b.;d;,cych ukorollO\\;lnlcm badali znacznie już odległych w czasie'4 Później. przez lala. manikslll\\;i1<1 S\\;[ Obc'UHlŚC:'jcd\ ni,' na lamach specjaiistyC7.nych czasopism. Wydana w roku 1')')2 ruz.pr'l\\a habilitac\.in" I.cch;: Mroza (niestety. mało dostępna). książka Adama Bartosz.a z roku 11)1)'1 I' oraz oma\\ i,lna lul"l praca Andrzeja Mirgi i Lecha Mroz.a (niezależnie od uczyniollych ;Iuturolll drobllych U\I ag) ,a zewIH;trznym świaclectwem owocnego rozwoju polskiej cyganologii. a lakże. plHlkreśll1l\ lO r;J7 jeszcze. ważnego miejsca, jakie autorzy tych prac zajmują \1 CV!-"lllOlogii Ś\\ "llm\Cj Wskazaliśmy wcześniej na koniecz.IlOśĆ postawienia lu jeszczcjcdnego ,wl;mia: eL\ zai,'clc się historią i kullurą Cyganów wymagalo od elnolog()\1 posta\\~ IllOr,i1ne!-,o zaang;I/.O\\;lnl,1 IV obronie przedmiotu ba(hlli~ /\ndrzej Mirga i Lech Mn',z \\ uzasadnic'nlu S\\ ej pustin\ \ koncelllruią się na przykładach ze wspólczesncj Polski (choć z.azn"cza.i;'. zc nie .ic,1 lO kr:l.i 1",,1 tym względcm wyjątkowy): pogromy Cyganó\\ IV I 'Jl{I roku \\ f..:unini\.'. (h\\ I ,'C I/IIIII. \Ilqbku. niedawny pogrom w Mławie. Jednostkowe prz.ypadki'! Na pC\lno lIie' \\' !;11,lchsledcmd/ic'S"li\ d, lirz."dnik palistwowy odpowiedzialny za Cyganów \\ duż~ III mi,'śL'IC lal'ilOdniej Puhk: przedstawi I mi program działari administracji: __ a doroslych pllsla\\iliślll\jllz krz~ Z\ k. la" Jl11lujemy mlodych za pomoe;\ szkół i dom()w dz.iccka i probkm C\!-"II'"ki si.; ,kll(leL\" \\ lIlilic\;no-urz ..;dowym sprawozdaniu o mies/.kaj'lcy'Ch w tymmicścic S"srl!'" /(1I1Ii" 1I,IplSilllll .. kh dZ]((1 chodz'l do szkól i jesl to jedyne dobrc. co można o nich ptmiL'dfiec'-I l;dci. 1\ Iko dlalc'~". żc mieli licznc rodziny, a w palistwowych I.akladaeh pracy malo zalabi;dl. st\\ll'ldZOII\I. Ii I\j'i Z kradzicży, gwałtów i rozbojów, choć w ..okrcsie spra\\ozdawC/..\ Ill" IIi,' pllpclnili ndllcc'" przestępstwa ani wykroczenia (pisanie slowa Cygan prz.C/....c" to 1'1'/\ I~III dl"llIlO'lb). \\ :-'[;1111,' wojennym w wojewódzkim mieście Pomorz.a ad\\-iślaliskiq~o SJllżh,1 IlczpicczCllS!\\a pn',b,,wala, za pośrcdnictwem prasy i KM PiK. podburz.yć micszk<!lidl\\ przcei\\ ('~ g;lnolll Schem"l h\ i prosty: "Ci"żko pracujecie, a żyje wam si" źle bo Cyganic kradn;l". W ,Ikcj i ICJ pr,\hll\\;IIW wykorzystać także moj;) osobę i.. książki Ficowskicgo. W Iym/c lIlie';cic od z;lI11ic'jsC\l\\\ ch Cyganów pobierano odciski palców i telegraficznic przcsyłano do spra\l'dzenia II miej,cu zameldowania. Uczestniczka odprawy SB i MO przcd akcj'l na lobi rozr\ \\ km\\ hCl skr.,:powania na lamach prasy cytowała roz.kaz: ..l.atrz~ 1I1y\\aĆ II sz~ slk Ich hOJllose"'";d i,I('\1 Arabów i Cyganów" !h. PI'zyklady można mnozyć bez kOliea. SlolVo J\ ganic" zroslll si.; lak nl\.eno I hilldzll Iii 11\ wizerunkiem tego ludu. i.e niektórzy działaczc cyg;lIiscy nie \\idz;l illncgll \\yj.ści,1. .1'lk IlSlIllal.I" z nasz.ego jęz.yka i zastąpić clnonimcm ROII/owie, pochodzi\cYIII od n;I/.\\ \ IIJasllcJ C/,<C! Cyganów·- Roma 17 Nic podziclam wyraż.onego IV podtytule ksiąiki ( )dlllicnlHlść i Iliclllkl,ml.pi Illllilll Zd<llll(ll1. zbyl uproszcz.onego poglądu Andrzeja Mirgi i Lccha \ilroza lIa istol,' kOIlI1Jklll\\ c'tnILLII\l.11 Przychylam się racze.i do tych badaczy. dla którydl wroga posta\\;1 \\ohcc plZelbla\1 ieiL'li in II ,'.1 grupy nic jcst prostą funkcją odmienności. lecz wynik<! z pl'zl'kollalli<l plldllllllltl o i,llllclli" konlliktu wartości. Badaczy, wcdlug którycll. postawie ot\\artc.i 11;1illnc kullllJ"\ naibard;;"1 sprzyja silne, niczagrożone poczucie wlasnej toż.samości narodll\\ej. ~vl;lIn tu \\;llpli\\o\ci. CI\ można oceniać przeszłość. zwłaszcza odleglą o wieki. we wsp(,lczl:snych krYll'liac:h Illor;dn\dl. w niewielkim tylko stopniu uwzglydniając - na prz.yklad z hrakll i.](·\del 1)\\ Ul'sm klllllc"'l 14 J Ficowski. (}'gul7ie IW 1M/skich droj!.(lch, Wc'lr.szaw(1 It)()) I ",\'d 11;1.'\!. \l1n'l/. ('\,~~(IIIII \\'iI1":-'/,I\\,1 1"A. P(lwlowski. ();,!!,lInie. ,\ll1dlll Hud jJr:('s1(;lJc:().~Clą. lidona Góra I(J7'-; 15 A. 8Cłrtosz. Nil: htiJ si\. .. , 0l) CIf.: L. Mró/.. (;L'JlCtl ('yg(l/}(!\\ .. 0Il. tl/ Irl Przykłady z materiałów wlasnvch. 17 W ;locie -redakcyjnej napisane; 0/\. Mirdze ..urodził sil; \ ••..rod1.11lic CY~;I1'l;-;h:.ICI IW SP1~/,l\" S<'Ill1l ;llll1ll/\ wyra/iii :'1',.-" M LakatoslI ..pisarz w<;gierski cygallskiego pochodzenia" Czyżby Ilc!:-,:al)'\\"IIL' kOllotacJI: slo\\<l ("Tall b~ Iy ;lI l;lk ,jJ:k'. /~. nawet w tcj książce użyto, przyznajmy, dość bclkotliwydl eufemIzmów. lal1l1;ISl 1l;II)l~;II'::po plO:--11Il"\r;lII II..:. \ph/;1. C~~'r1I;';"; i polski etnolog; Cygan l Węgier. węgierski i cyg.a(lski pisarl.'} �271 kulturol\\ ,\ lak zlbrzalo siC; uynić autorom bi'lżki. między innymi kiedy pisali o zwrocie \\ 'i(l,unk,lch Luropy l.acllOdniej do Cyganów z końcem średniowiecza i poez<)tkicm renesansu . .Ie'si lei oe/yll·iste. ie nic wszystkie niesprawiedliwości doznane. takie wspólczeŚnie. przez. l\~iIlHl\I. ,polkal) ich tylko dlalego. ie są Cyganami (na przykład cZC;Ść represji jakich dll~\\ iaduyli II PRl.. II mika!;1 z relacji pailstwa do spokczeilstwa w ogók. na płaszc/yźnie nic ł1laji\Ce.j/11 iiI/ku / elniunością: bylo to zreszq paI1stwo antynarodowe także dla Polaków). :\ie /[nniejSl.a to .lednak ogromu kr/.ywd jakich doznali w historii. skali popelnionych na nich /hrodni. \lic /mienia I;[ktu. ic w \\ it;kszości hajll\\i zajmują upośledzoną pozycjt; spokczną /e 'iI \\ciąi odtri\Cilni pr/CI II'it;ks/OŚĆ SpOICCl.CllstW. spotykają się czt;ścicj niż inni z nieu/.a"adnlon\ mi pr/ej,l\\ami niechc;ci. przemocy. ie stosujc sit; wobcc nich powszcchnie zasadc; l'dpo\\ iedziahlOści I.bionll\ej. :\ie mam wic;c wąlplillo~ci. ie elnolodzy pisl.ący o Cyganach nic tylko mogli. alc IIWU nlu,ic'li I.a.l"ć akly\\nil postallC; moralną i.e każdy z badaczy kultury zabicraj,)cy glos na lemal lc'~(l ludu. 1lllas/.Cla II swej działalności dydaktycznej. powinien. tak jak Andrzej Mirg,L I.ech \lnl/.\dilll1 Ililrtos/. II liluyć w sw;, wypowiedJ. apel: ..Nie bój sit; Cygana". IVojciecli O/s:cen·.I·ki h a J) a I i d o I :1. (·c.llr NOlllil NOIIWIIO f)rolJ1 /945-/990. Olomouc 1995. ss. 244. iJrlJ:" i /(Olllf;lI". lak .jesl latltulOlI ana najnoll s/.a książka Evy I)alidovej. która naki.y do ,/Pitl\1 ki naj IePS/I ch /na\\ CI"\\· romsk iej kilItury w Czechach (i w krajach bylcj Clechoslowacj i). 1'1iI IJal idol:1 lo jcdl10ucśnic jcdna z pierwszych osób. którc zajt;ly sit; szczególO\I")'mi had,II1iillni kulimy ('y~al1{)\\ 1.'lmic'szkujących Czcchoslowacjt; jcszczc iii lalach pi<;ćdzicsi,\I) ch. '"1'1" nadania koncelllrollala glbwnie na Slowacji. gromadząc ogromny zbiór m,llerialbw .fe/\ ko\\ ych. oh) CI aj OlI \ ch i Illlk loryslycznych. Jest alItorką wiciu opracowali lolklorystycl.llych. taUc' inicjatllll'l i picrll SI" dyrcktork" Mu/cum Romskicj Kultury. Powstało ono w 1991 roku \\ [lillie. i choć du d/i~ nic udalo siC;pracownikom tej placówki utworzyć stalej ckspozycji. to jest 1')1,11-. d(ltild jcdy'nc olicialnic powolanc [llll/.cum cygailskic w Europie. Ksi,tik,1 I,:. 1)011 idOl cj \\\Tosla /. jej wieloletniej z.najomości kultury Cyganów. ich ji;zyka. :<ld/'lcy dl si~ prohicnHiw na styku dl\u kultur - cygailskicj i niecygaliskiej. Składa się z -ł cz.t;ści. \\ PIU\\ Slcj Autork,l charaktcryzujc sytuacji; Cyganów/Rolllów jako grupy etniCl.nej. omawia ich .ic!' k. pr/edslall ia inlcrcsuj;lcc danc dcmograliCl.ne na temat Cyganów. analizuje przcjmly \\/rasl,lj,lccj ś\\ iadomości ctniczncj. narodom;j Cyganów w Czechoslowacji. Próbuje też dokonać 1)I/e~I,!du ~rup \\ ystC;puj'lcych na tcrcnic krajów czcskiego i slowackiego. podzialów rodowych Iii' [)Iu~a lICŚĆ Si,IIW\1i pr/cgl"d tradycyjnej kllltury Cyganów z charakterystycznym dla dawncj c'l[lll~I:llii pudziaic-llI na prokslC. lllicSlkanic. strój. religijność ctc. Bardzo interesujący Icst i\l/d/[al trilktujilCY o rOLilinic. pohcwiclistwie. strukturach rodzinnych i mit;dzyrodowych. tcrllliIi,Ji()~ii rod/inne.i. Kuicjn). nielviclki rodzi a!. wskazuje na sposób nazywania jednostek lIasolI\ch i Ilakto\I,[nia liasu II kultur/c Cyganów. (/~'Ść tl/cciil PO.ś\\lI;Cunajcst proccsowi migracji Cyganów zc Slollacji do Czcch. 1'0 1945 I"I-.U II (/cchach niem,t! nic hylo ("yganóIV. joslali wymordowani prIcI. Niemców w obozach ,m[clci. g/(")lInie II" ()S\\ il;Cillliu. Slowacey Cyganie żyjący w ..niczaicżnym" paristwie ocaleli \1 l)~rolllncj \liC;ks/ośc·i. C/cchv staly sic dla nich ziemią obiccaną Tysiącami mignl\lali do illlasl. do o~rodkl')\\ przclllyslolvych. do regionów opuszczonych przez Nicmców. NalWit;kszYIll ,kupiskielll C) g,"Hill slala siC;Ostrava, gdzic i.yjc ponad .HlOO Cyganów. w Karvinic i.yje lIit;cej 111/ 2.()()() (\·gal)(·)\\. XO"·;, I\szl'stkich zalllicszkalych I\' Czechach Cyganów micszka w miastach. \\ !c'j Cl0ci :\ulorb analizuje stosunki My - Oni. Oni - My. Rclacjc te rodzą sit; na styku CI g,lI1 nic·( 'y gan. spolcClność e\'gal'lska - spoleC!.ność niecygaI1ska: Cyganie koczownicy �272 osiadli. Cygan - spoleczność cygarlska. R07.(izial jest bogato iltl.st.rollall\ pr/\ kl;,(1;11111t.; l'h relacji. także rodzących się kontliktów. aż do pogromów wląemie. CZyŚĆ czwarta odnosi sir; do losów Cygan!)\v pr/edstawion) ch od slron\ r/qdoll \ eh zabiegów, które mialy na celu-· w różnych okresach - produkt.)"lVi/aejr; (·yg;lIll·l\\. ieh as) l1lt!acj". umożliwianie rozwoju własnej kultlIIY ... Już w IW)') roku powstal II ('/l'choslm\ ;Icj i III iaZc'k Cyganów . Romów. który jednak rozwiązano IV czt.ery lata pl·l/niei. 1\\ 1 t.o /;t!;l/ek 1",lit.\C/neg" ruchu Romów. który pod koniec 1989 roku zaowocowal pOllstaniel11 lie/l1\ch pdil.li. ,tO\\"I/\' szeli i organizacji, Rozd/ial ostatni podsumowuje wiedzr; na temat polilycz.ncj i knlturalnej d/I;t!;i1no,ci (\:,';1' nów, zarysowuje skomplikowane ich p%żenic IV nowej politycz[lL'.j s; t.11;lcji. Książkajest bard/.O bogato ilustrowana (okolo J'iO II)\ogr;J1ii· gkl\\nil' !\ulmki ksi;!żk,) l p". siada streszczenia w jr;zykaeh: romskim. angielskim i niemieckim. Joseph and Yehudit S h a d u r. .Jewish /'opel'cl//s ./ !lis/on' 111/1/ (;I/Ii/ Muscum. Berkeley. California. Gefcn Publishing Ilouse I.td .. ,lenJs;i1e[n I')')!. •.. Judah!. \1;'12l1l" Wycinanka w papierze jest jednym z bardziej interesuj'lc)ch pr/\kl;)(km Ir;)(he).jnei '/I;;k; żydowskiej. która nic zaginr;ła. a nawet wprost pr/.eciwnie. roIllIp ,i\' /\ 110 n'l\\nil'l i II O;I'''cJ, współczesnych. M ima. że lradycja wycinania w papierze l.nan;1 byla II śn',,1 II il'ln grup l; dOli Skki diaspory. została ona stosunkowo pó/no odkryta i lcmat ten nic eies/\I SIC \\ icks/\'111 /ainler," sowanicm badaczy. Literatura. zarówno na temat lrad) C)J ne.l Ż) dm'Sk ic.l II) cllI;lnk i, .lak i IlJ wspólczesnej. jcst niezwykle skąpa, ogranicza siy prIede II slysk im do kal;liog,'l\\ 11\da\\<1I1\l'h I. okazji wystaw. Jedynym dotychczasowym calościO\\ym opraeo\\'aniem probknlu 11\Li mOll'" gralia Ciizy Frankel ". znanej pionierki w zakn;sie hada['1 llad /1 dm\sk., \\ I ci Ilallk:t. ;llll, 'lk i licznych artykułów propagujących tcmat. Tolc/. uk;l/.ani,' si,; prill') 111;Ji/c'li'I\\;) Sh;""li lI;du:powitać z prawdziwą radością Praca. jak podkreślajq autorzy. l,ostała napisana wspólllie. lesl I'll;) Il'lllllil!c[l1 \\ Il'llolC:lnl"]: zainteresowall badawczych nie tylko żydowsk;ł Ilycinanką ;i1e problelllem \\\CIII;lnki \\ o~(,k Do glęhokiej znajomości prohlenl<1tyki pr/.ycz\'nił si.; nil pe\\no 1;lkl. /c u Y,'hlldil Shildll: f~lscynacja pi<;kncm tradycyjnej wycinanki rozpocz.;la sit; od pr/Cl\ ci;) 1\\(')JCle).'o \\ I '}I,(, ll'i..~, zrobila ona duży //li::rach. którym ozdobi la sl/kr;. SI.alas /blldo\\;)II) \\ kibllUl SdL' l\okeT IIi. świyta SI/kko!. W tymże szalasic przyjmowal gości byl) pll'min I/I;I,'/;r I );111id Ikij-( r\lli"li Pomysł I.astosowania tradycyjnej wycinanki jako centralnc:go nlllllllll /dobllil'/e~o "poibl ,I,' I. niezwykle przychylną oceną zarówno Ben-(;uriona. j;)k i je!,'o )."lsU. u' 11I/l'koll;llo YeJllldit Siladur o slusznośei wyboru, Od tego czasu jej zaintl'reSoll;)nie tm'lrCle \\\ cin;l11kq ro/II inl'lo 'l,' Wypracowała swój własny styl i stała sit; jednil I n;lj\\ ickSl\L'iJ \\ sp"lc Il"11\ ch ;)1'1.\,Ic'h pracujących IV tej dziedzinie '''. Omawiana praca dzieli siy na dwie lasadnicze Clt;śei I'iellls/il oln;11I 1;1ir;ld) C\.I[lil /"Io\\,k;, wycinanky w ogóle, w drugiej artystka dzieli sit; I. Clytclnib[l1i dO;;1Ii;l(k/c'nie[11 1Ii1 !cmiII wlasnych inspiracji - pracy nad wycinanką proccsu IlIor/ellia i ploblem")\\ ledllllCln\ ch. I kt(·,· rymi sir; boryka. Ksiąi.ka przcmaczona jcst dla masowego odbiorcy. nic Iylko dl" h;)d;IClI s/llIki l;dm"kilT zawicla wir;c szereg wiadomości ogólnych. koniecznych dla Irozlll11ielli;) c';Jio;;ci prohlem;'l\ ki Prace Cj. Frallklowcj Z!laIlC są polskie1llu czytelnikowi I. oprdCO\\;11l )1'\'('11111111,11 :\'I/f!\I\kl/ \1 /'1)(,11 ( I lid" I l'!:, :ydoll'sku, .. Polska SZluka J.ll(lowt1·' R. 19, z .\ 19(,). Calu.ścIO\\\JlI llIJl,1(lI\\,lIIIL'111 11IOhk11l11 IL,,1 1-."1.1/1--.1 _~JI-':'::,: .\:ljur. 011/(111/11 }('1I1I"1101l1011l;/ (Wycinanki \V pi1piLTZl.'. /.ydow:-,ka "'/lllhil ludm\ill. :-'·L1s~;ld;l I d··:\\ 1\ II}S~ l') 1.nanajcs! ona nic tylko \\' IZrrłclll, ak równicz \\' Wlchl kril.iach 1-:11101'\· IHil/ \\ ~1;t1l,lch Ill·d,IlIC/PII\I·h l'I,l;...l'lt:llY,h {(I !latem wiciu \\·yst£lw /.arówllo indywidualll}'ch. jak i zhlOrowych la~ \\·1-.1",1111.1;11, 1 /;1 ~~Llllll.a \\\<.:111;1111..1 Y SII,n!;lr hh·!".: wll<;lrza izradsklCh al1lb(tsad, urz\=dó\\, p£ll'lslwowycli i innych iHst.\'IIIl.:.lL Hll' IlHJ\\ lill" P /!lłtll.lcll pl ~\\ ;1111\dl I~ If\c/łJUJ1ku �273 I'<'nadto ;:aopatr/llnajcst II slowniczd: tlumaczący podstawowe pojc;cia z zakrcsu judaistyki. II I ,t,,:pu.iące \\ ll'kście. "-si'lik.,: ollliera ro/.d/ial o hislorii Iv)'cinania w papier?c. w którym podkreślona i uwypuki'1I1'1.lest rola h,!l'lII \\ rolwoju lej s/.tuki. I.najdujcmy tam równie7. krótkic omówienie historii. lllnkc.il \\)cinanki i jej podstawowych l<lrIll w poszczególnych krajach, gdzie sztuka ta była lub IC,l ro/.\\ini.,:ta Mam)" IVi.,:ckrótkie opisy wycinanek spotykanych w Cbinach, Egipcie, Imperium (l1m1w,iskim , w Stanach /jcdnoczonyeh Ameryki Pólnocnej, oraz w pojedynczych krajach lCuropy.jak NicnlC). S/.II<lJcaria. Ilolandia, Polska. Opisy te ilustrowane są przykladami. które ;'tl/ll,i1aj:j czytl:!niko\\ i ;:apozna': si.; z podstawowymi różnicami w zakresic technik i motywów. \utor/.) sluS/nic nil' lr;:)'maj,! si.,: jednego. ustalonego z góry schematu w opisach sztuki II \ einania \\ papier/.e. ro/.\\'ijaj;(cej si.; w poszczególnych krajach. Przeciwnic. podkrcślają oni ;:.111 'IC okrcS'. na kt()rc pr/.ypadal szczcgólny rozwój wycinanki, alho te, w których uwidacznialy ,ic problemy \\sp(llnc dla poszczcgólnych krajów i dla wycinanki żydowskicj. Tak wic;c w tekście JOI\cząC\ln '\liemiec s/czcgólnie omówiono XVI i XVII-wieczne Spii:;enhilder. gdyż znane są ,\nc i \\ tralheji zydOlvskiej. W tekście dotyczącym Polski autorzy skupiają uwage; na od\\'iecznej ,h skns.ii. c/y \\ycinanb polsb powstala pod wpływem wycinanki żydowskicj. lub byla przcz. nią iIl,pirol\ an.!. CZI' tei proccs 11/.ajemnych /apo;i.)'c/ci\ byl odwrotny'''. Autorzy omawianej pracy pl)dkrdlai;l podobiellst IVa pomi<;d/y prostszymi formami wycinanki żydowskicj i polskiej i sklasi.,: ku tl\ierd/enin o \\plywie wycinanki żydowskiej na polską Problem ten zreszt'l jest 1\ 1\-.11/.;I;IIHlnS()\I<In\,II książce. Naleiy ;i.alowa':, że wycinanka polska jest potraktowana w om<l\\ 1;lne.i pr<lC\ niczwykle skr(ltmV(}. Poświ.;cono jcj tyle samo micjsca ile wycinankom szwajcar,~im. CI\' lei holenderskim. Fakt. ie wi<;kszość ZIlanych nam dziś egzcmplarzy tradycyjncj III eilwnki ż) dm\ skiej pochod/.i wlaśnic z tcrenu Polski oraz. że sztuka ta najintcnsywniej Ill/\\ i.i;da si.,: \Iśród polskich /ydów, wymagałhy bardziej szczegółowcgo omówienia polskiej lradleji 11)'Cinania \\ papier/c. ora/ przytoczenia więcej przykładów polskiej wycinanki ludowcj. :\utlll/Y ilustruj;, Sl\(·\.j lc\-.sI Irzema polskimi wycinankami, nie podając nawel regionólI. I klór) ch one pochodzą Ilustracje Ie nic są leż moim zdanicm właściwic dobranc: dwie z puhlikl\II;II1)ch \\ycinanc:k to pr/.y\-.Iady wycinanki lowickicj, wiclobal'lvncj. wykonanej odmienną od pllll szeehnie stoS()\\anel. lechniką w/.bogm:ania wzoru nakle.ikami w innym kolorze. Wydajc mi 'I'~. /e ohok tradycyjnych lowickich kogutów, nalcżałoby pokazać te odmiany wycinanki. którc \I 'II ojej Jlllll1ie n'lwi;(l.uj'l hezpośrednio do żydowskich roi:::elech. Również okrcślenie ch araklcl'\ Sil l'Illcgo dla polsk ie.i \\\cinanki kolorowego błyszczącego papieru jako ..tani". jcst moim dalllem dyskusyjne. na pelIno nic byl on 1;\IISZY od białego papieru, używanego w tym samym ,)kresie W/CZ i.yd(m. u/.yskihancgo najcz.;ściej z kartek zcszytów szkolnych. I nic ccna koi'l1'\lllegll papieru moil' stanowi': jakikolwiek punkt wyjściowy dla dyskusji o walorach c,let) Cl1l\ ch I,mic\-.ie.i \\')'Cinanki. RO/.d;:i;d dlllyCZ'IC) historii żydowskicj wycinanki potraktowali autorzy niezwykle troskliwie: ,lIll<Illiaj:1 ;:;Iró\\no Ila.islarsze /nane nal11 przykłady wycinanck. jak i iródła inspiracji wycinank;II/\. kt('\f~l11i jak widonw hyli pr/.ede ws/.yslkim uC/lliowie chcdcrów i jeszybotów. ich i\<lIIC/\ciele. Cly tei pis;II'/.e. biegli II pr/cpisywaniu I'ięcioksiągu. czy innych tekstów judaistyl'l.11\ch .Iako na.i\\ażniejv.e ;J'(·lllla. /. których i.ydzi czerpali wzory, autorzy książki uznają mai owi did \\schodnilleul'Ope.iskich synagllg, przcdc wszystkim drelVnianyclL clementy wystroju architeklLiI\ S\nagllg;dnej. (·I.erpanie \V/.orów z architektury podkreślają autorzy szczególnie w przypadku /\d(lIIskiej Ilycinauki / p(')lnllcnej Afryki, tak zwancj menorv. Wplywów w zakresic stosowania ;','s/.Cleg('llnych mOlYllllll' i kompozycji całości dos/.llkuj'l si.; autorzy książki lakie w bogato <l/d••hion) ch stl'Ollach tytulo\\'\,ch starodruków hebrajskich. które jak wicmy można było znaleźć n;1\\ et \\ mail'Ch gminach żydm\skich. Koic.jn) l'O/d/i:r1 ksi;IŻki omawia poszl:zególne rodzajc wycinanki i ro/maile fi.lI1kcje. jakic ,'dgl) \\ala II trad\ cyjllej spoleczllośl:i iydowskiej. Ponadto w rO/llziale tym <Iutorzy o m;)II iają na.iCl..;ścicj spolykalle. wkomponowane w wycinanki tl:ksly oraz. poszczególne symhole i powta'li J)\'sl\lIS.l\': h; 1';" "l:': kllll1L"t.:/l1\"l11 ił' Lud t. LXXIV SI.Cl.c~{·)lo\\o pOWI;lI/illlil.: s\!cSlill\. Illachllwskl \\' pracy f'o/ska lil/. polskiclllU czytelnikowi 1L"ljcS/C/c ~lYCIIWJ1k(/ luduwo, Tonu'l 19S6, s. 11-13. Nic wydaJe �274 rzające się powszechnie motywy zdobnicze. Ten o.'itatni temat potraktowanyjc'it raucJ popularnie: jedynym oryginalnym wkładem autorów są tutaj rwwa/.ania nad motywclll bukrcsncgo węzla. znanego w ikonografii żydowskiej z terenu Europy Wschodnicj nic Iylko I lI\cinankl. Motyw ten lączą autorzy z pojęciem nieskoi\czoności. CZl,:sto II ystl,:pui'lcym w ro/.1I ,liani,lch kabalistów. Interesującym i nowym w dotychczasowych opracowaniach iyd()\\ skicj II: cinanki .. ie·'1 rozdzial poświęcony sylwetkom. Autorzy zcbrali jcdyny w SIVOilll rod/aju Il'stall II: Cln,ll1\ch portretów sylwetkowych. pochodz'lcych ziJrówno I Europy. jak i Stan('lII /iednoc/On\ ch I drugiej polowy XVIII oraz pierwszej XIX wieku. Portrety Ie pr/cdsta\1 iaj,( la"\IIIJ() Inanc osohi,tości świata żydowskiego. jak np. sylwetka atana 1. Rots/.ylda. Jak i bli/ej nic lidcllt\ likowanych iydowskich mieszkai\ców miasta Kassel. sportreIOl\an: ch 1\ IX27 roku. RO/d/lal ICII doprowadzają autorzy do pierwszej połowy naszego stulecia. publikui'lc I\:cinanki \'1 (iur-.·\ril· przedstawiające życic pionierów w kibucach przed powstaniem p,n1stl\a Izracl 'i W kolejnych dwóch rozdziałach autorzy pisz'l o kokkejach I\ycinanck. zn'lIduj,!c:ch SI, w poszczególnych zbiorach. przede wszystkim muzcaln: ch. o I\ain iejsz: ch II \SIalI ,Ich i\ d'lIlskiej wycinanki. oraz pojedynczych artystach biorących II' tycilIc 1\\SI,II\,lch ud/ial l'on;ldltl zwracają się do ewentualnego posiadacza. czy znalazcy tradyc:jnej ":cinanki. tlumac/'l na CI\m polega jej wartość i udzieląją rad. jak naleiy obchodzić się Ie Slar'l IIvcinank'i. aby nic ukgid zniszczcniu . .lak zaznaczylam na wstępie. oddzielną i nie/.wykk intcrcsuj'lGI kOl1cOlI<I uę.ścią pran ';1 rozważania autorki na temat procesu powstalvania wycinanki. Artystka stara się pr/eka/<lć czytelnikowi zarówno inspiracje twórcze wywod/,jce się przedc I\·s/\".-;Ikim I tr,ld\ CIi l: lhlll sk ie! i myśli judaistycznej. jak i ilustruje krok po kroku technikę wycinania. sztuk, dohoru odp()\\ ie'd· niego papieru i problemy kompozycji wZ.orll. Książ.ka zawiera bogatą bibliografiI,: dotyuącą żydol\skiej \Iyclnilnki. aUlorl: 1,lI11icŚCllidll Ie" listy prac. zarówno wykorzystanych w tekście. j<lk i nic wykor/ystanych pr/.el nich huposrclilwl. ale którc mogą być pomocne czytelnikowi. Podstawową wartością książki jest jej bardzo bogata slata ilustraC)Jnil (1:1.' i1uslrilc.ie U;trl1(lbiale. 48 kolorowych). Ilustracje wykonane są bard/.O dobrze techniunic. a co najll;l/nil·jsze. dobrane zostaly niezwykle starannie. Autorzy starali się równici dać niullykle dokladn,l dokumentaej9 każdej wycinanki. Teksty opisujące ilustracje lawieraj'l nic tylko pOdSla\\ OIle dilnc .. i"k rodzaj papieru, stosowane kolory. wymiary. ale wymieniai'! leż mic.isce ~dlll' I.najduje ,le: wycinanka. Autorzy starają si,. nieraz drog,\ bard/o drobia/.gO\\) ch docickal·l. ustalić na/lli,k,) i imię autora. rozwiązują hebrajskie daty powstania wycinanki. odClylui'l nierill bardzo slah() czytelne teksty i podają ich źródla. Daje to uytelnikolli lllożlillOŚć ITozlllnicnia caloks/wltl! problematyki I.wiązanej z tematem. Do niezwykle ważnych osiągni<;ć autorów należy zaliuyć i to. że 1\ iele ilustral'I i pllhlikol\ <1nych jest po raz pierwszy. Wyszli oni ze siusznego zalożeni,). ie konlynuilcji sztuki IllClnanlil w papierze należy szukać wśród żydowskiej społeczności St,lI1ÓI\ Ijcdnouou\ch. "I",lIn Inakili wiele starych egzemplarzy. zarówno przywiezionych z I':uropy Wschodnic.i .iCSIUC nil pr/clolllic X IX/XX wieku. jak i wykonanych w Ameryce przez Iych. kl('lI"zy s/tuk'l \,( lajllHlI\ali si, II Sl\ \ III pierwotnym miejscu zamieszkania. Po zapoznaniu się z całym opracowaniem pozostaje tylko jedno pytanie do 'Hlton·m. il nl(l/C ial za ograniczenia ram czasowych opracowanego lemalu. I"ak jak prilca (,i/y Irankcl. opracowanie J. i Y. Shadurów dotyczy przede wszystkim i.ydowskiej lI\cinanki trad:c\lncj. 1/11 tych egzemplarzy, które uszly calo z zaglady wojennej. Ale IV ro/ważani,lch SI\ :Th autor/\ nie" 'd konsekwentni. Piszą bowiem o wycinankarzach tworz'lcych II I/radu jcszuc 1\ lal;lch 70 ... idk .I. Crossbarc!, czy M. Reifel'. Wspominają wystawy wycinanki org,lnizollanl' II I/T,lclu 1\ l"liki! 19~W 22 czy też 1986-1987 2'. Jednak ten temat potraktowany mstal b;lrdm pohic/nic. it ,111\<I ]1 Jak wiadomo prZl:L (Hltoró\\ wycinanka wczcsnicj. ~~ Wyslawa sylwetkowa Konieczllość illdywiduahm lat 10 Ilaszego sllllccia me jes1 jak najkrótszego Y. Shadllr \V Jcrozolilllil:. tl,il;Cm prohklJlu nic h\"',»osn.:dllli! IHl/wilia IlII "'1l1l1\"lllIal:1i1 II;' d(I"'I;ulill-':.I-"/\ \\\(.:ill;IlIl'!\. \\ \ \\ Ill! ()llI;I\\'al:~L·!. �275 "'illln1l1i,Jni tylko II·YT\"\\'ko\Hl. Byloby na pewno z korzyścią dla książki. gdyby pos/.cr/ol1<.I I<hlala choćby królkic opracowanie współczesnych prądów w wycinance Inacla "'. "olk/;Ie olll(l\\'icnic nakzy podkreślić. żc otrzymaliśmy ksi'lŻkę cickawą. opartą na szerokiej ba/ic dokllmcnlacyjncj. kl(Jra I\nosi wick nowego do dotychczasowej wiedzy o żydowskiej \I \ cinancc II papicr/c. ° Olga (;oldberg-\Iulkie\l'ic \adi,J l. I a I a n o l' a - S I r c n k. /?odowod]!. Idea wspólnoty Wydawnictwo lJniwersytclll '/1(/ ".\·hl'llll."'/1 /1l1llel'il/le sIOl,-illliskilll). 1'J9.j. ,;,;. 1')2. \I' fJl'::eka::(/ch rodowodowych Wars/,awskicgo. Warszawa Od najdallniejszy ch uasl')\\' CI.IlJ\vick stara I siy przekazywać następnym pokolcniom wiedzy ,l ,"oich pr/(\dkach. Wicd/.a ta i.yla tylko d/.iyki przekazowi ustnemu. bowicm ani wśród niepi~lIliennych chlop"l\\. ani wśród mieszczan nic praktykowano ..prowadzenia" drzewa gcnealo"IClllegO Wspl')luc~nic probkmatyka poszukiwania wJasnych ..korzeni" poprzez rcjestraciy geneaiogiun,\ 10l1<'l\1 i rodzin budzi duże zaintercsowanie. Zjawisko lO w kulturzc masowcj up""';/ecilnih 1/11/1'.1' lIIerfiu. a pr/.cde wszystkim prasa i telcwizja. które popularyzują różnc f-,'nklllS) dOlYCl'łce Il'icd/y o protoplastach rodów. \adia 1IaI'\IllJ\·a-Sln;nk. HIllgarka. która w Polsce ukOllezyła studia doktoranckie i w UniII er,1 tecie \Varv.all skilll (na Wydziak Polonistyki) obroniła pracy doktorską. interesowala si.,: lI,p,)lucsnymi pr/.ekazami rodowodowymi (/.Ob. np. jej artykuł Relacje mdowodowe wohec !lrohh'llIfill' se/JIIl'flil'::lIl1ill'. II': A:ulegol'ia /~'uI'OfJYHl kulturach slowiwiskich, pod red. T. Dąbek\\·ignl\\l·.i i /\. I. rvlakollieckiego. Warszawa 1992) . .lej książka o ..rodowodach" stanowi wlaśnie Illliclli<)Jl'1 lI.:rsj.,: rozprall) doklorskicJ Zdani.:m autorki jcst ona ..próbą przcdstawienia typologii pl/.,:k<l/I')II rodOllodOlI yeh i IInikni.,:cia IV bogaq problematyky historii rodzinnych /. perspek1\ \I \ K,;/t<lltOlI,lIlych i II yraianych w rr'Ji.ny sposób wiyzi wspólnotowych. a takżc prób,! opisu ;11/eblll rmllll\odllllcgo pko \\(órnego .'iystemu semiologicznego" (s. !(i2l. Nakży zauważyć. lć pi'TIISZ'i n<l gruncie polskim praq, w której podjyto problematykę gcncalogiczną /. per'i'L'kt\\l: liJlklol'\stICln,'j. i do kt()rcj odwoiuje sit; Zlatanova-Strenk (przywolując w rr'Jinych ,'/c·"jach ~\\e) pran IICleslJicjSl.e usl,i1enia i wyniki bad<lll) jest ksi'lika Tcresy Smoli(1skicj !" ,d~11I1I"SO!>U' !-dIJor( sll'cm' 1I.I'!Jcklrorf~i/llrej Irlle/Feji kulturowej (Opok 199.1). I )mall i;lIla praGI 1.1;II<lnolcj-Slrl'nk sklada siy z Irzeeh czyści. W pierwSl.cj (o charakterze \I pl'l'\\ <ld/'I.I'1"·\m) <lutorb pr/edstall ia stosunek różnych dyscyplin humanistyki ..do tego 11"1"llego l,ia\\l\h.a. stoj'icego na pograniClu kilku jej gait;zi" (s. 9). jakimi "l leksl\ ",dolIodolle. \\\ mienia b(l\\iem lakic dyscypliny. jak: socjologia. historia rodziny. heraldyka. ".:nl';i1ogi<l. la/nac/a);IC .jednoueśnie. iż ..traktowanie rodowodów wyląclI1ie jako materia lu Iltldhl\\l'gO. nil' /a~jako osohnego pr/edmiolll badali jest eharaktcrystyczne i dla socjologii. i dla '11'!<lIii" t, III I)dllolujc si.,: n'lII'nicż do ba'\;lIl etnograliunyeh. etnologicznych i rolklorys"c/IlI,'11 nad hl\tmi,! rodzil1\. <I s/ucg,')lnie do prac takich specjalistów. jak .lózcr Ilurs/ta. /Illglli,·\\ .I<lSlL'1I ICI i Teresa Smolil)ska. Ilalanova-Strenk przedstawia równiei Ivyniki badal) 'Icl\lll) ch <lmcrlblhkieh Il<ld pr/c:kazami rodllllOdowymi. eksponując ich dorobek. który -jak Clili<l)C .. 11<11'1 jl'sl \\/i~'cia pod IIl1ag<; lakżc poduas badania kullur europejskich nie lyk /c II/gkdu n<l 1l\l\J'Il'b~' d'lceni;lIlia hadali nad ustnymi źródlami historii rodziny. ile przede \I ,II ,tki)Jl Il' lI/gl.,:dll na pOlli;vanic probkmatyki histl}['ii rod/.iny I. zagadnieniem pouucia c'lnlClnej t"i""110~CI (l·thnicit) j" (s. I.' l. W podnl/.dziak /atytulowanym ..Aparat pojyciowy i I.ai"lelll': IlJetodologlull':" aulmka por/.,\dkujc rclkksjc o rodowodach. ull1aj,\e i.e .. idea lIspólnot) '. \\ \..,lil\\;1 pod 1\!IIk-1ll .. \\\·ull;lIJk;IIl<l ; 1'11[\1\\11.11kl'-llkIL' (lpl.lCI)\\;IIlIL' s\\I~l"ic" 1.0r~aIllZn\\"(l1ltl prohklllll pl"/l.'/ w Ilallie. ;ł\llork~ ninil:jszcj rceCIl/JI, _.Polska Szll1ka 1.lIdowa" R. -il,"I.. ! - ..•. �276 wymaga posiużenia sit; podstawowymi pojt;eiami Sloso\\anymi do opisn I'tl/mail\eh ILld/~ich zbiorowości - od rodziny po naród - i definiującymi ogóln" Illlm,lnislyun'l ~ale~ori, \\spl'llnOI\ oraz instrumentarium umożliwiającym opis oraz systemaly/ac.;<; zarl)\\'no pr/ebzólI ,j'i~ i spost'bów wyrażania w nich idei wspólnoty, Są to poJt;eia l. dzied/in\' nau~ lajlllLlJ'IC: ch si, slrLl~tLlI',lIn~ spolccznymi. jak równicż nauk badających komuni~aci.; ~ullurową \\ Iym tabe ,j<;z\'~(l\\ ;1" (s. 20), Radaez~a wymienia wit;e i analiluje takie krmin) . .ia~: Illit. slcreot:p i II splllno\iL wyróżniaj,jc jednocześnie Iróżnicowane rodzaje wsplllnot. np \\spl'llnot.; I'tldLl. II spl\IIl(lI' ideologiczne. W dalszej części książki, zatytulowanej .Yragmatyb przebz.óI\ rodO\I odoll\Ch". llatanO\ ;1Stn;nk podj.;!a próbt; analizy pragmatycznej przekazów rodO\\'od\l\1 I ch. lIslal'li'lc lakre' pojęciowy tego gatunku. bowiem według niej podstawowe znauenie lila o~rc'śkllie granic Ic'LIlI i jego spójności (jedność autorstwa. odbiorcy i przedmiotlI). Sl,!d jedlI) m z. pwbkml\\I. ~ló"':nlll poświt;ca L1wagt;. jest ..k\vestia granic tekstu, a w szczeglllnośei delimitacja lckstll \\!'lści\lego oel otaczającego potoku mowy" (s. 33 l, Autorka wykorzystuje tu wyni~i hadar'l pols~ieh LIczonI ch. glównie Tcresy Dobrzyńskicj i Marii Renaty Mayenowej. choć I\ydajl' sit;. /.c dla syskmatyzac,ii przekazów rodowodowych bliższa Zlatanovej-Strenk jest koncepcja r(\żnorodnośei gelll'{;\I' /I/()\rl Michaiła Bachtina. która - jak podkreśla - .. wydaje si.; wyj'lt~oIlO (liJil'cuj'lca dla Ibiid,lIll',i irki wspólnoty zawartych w naj rozmaitszych wypowiedziach o lem,ll: ce rodollodoll ej" (s .'-1! W ostatnim podrozdziale pierwszej cz.;ści pracy autorka anal izuje wybrane przeka/\ rodll\\ odoll c pochodzące z Polski. Bułgarii, Macedonii, Serbii. Czarnogllry. I iL'rcl'g(l\1 in) 01',1/ l (IS!\ i kdnady. Zlatanova-Strenk pozyskala je w wyniku wlasnej penetr,lCji terenowcj orilZ ~lIercnt" arch iwaliów (np, herbarzy. "encyklopedi i" rodnwodo\\ yeh l. alakic Il1on<>gr;ili i gcne,llo).'iunl ch i zbiorów folklorystycznych. Drugi ro7.dzial książki. zatytulowany "Typologia przeka;{l\\ wdo\\(ldoll) ch z persl'e~11 11\ wspólnoty" sklada sit; z czten:ch ezt;śei, W picrwszej ( .. Wstt;p") alllorka piszc o U:IlI]lkacil decydujących o wewnętrznym zróżnicowaniu prz.ekazów rodollodoll )eh. tak iclL .i'I~ s: 11l,ląl ~(,munikowania wiedzy genealogicznej. odbiorca. cel przekazywania lIiedz) gene,Jiogiczllej. rebejc mil,:dzy nadawcą a treścią przekazu, materialny nośnik pr/ckazu II iedzy gClleal<>,l2.iullcj oral referencje rodowodu. W konsekwcncj i wyróżnia ona lrzy grupy przekaz()\\ rodollodo\\ \ cli: prywatnc. o charakterze przejściowym i przC7.naczone wylączllie do U/.yl~u pO/arodzillnegp Kolejlla część pracy "Wewnątrzrodzinne przekazy rodowodowe" dot)uy pr/.c~azll rOdl)1I oelpwego w wybranych rodzinach. Badaczka przytacza wiele przyklali<'m "wdzlnnvch roZIlHl\\' o krewnych i przodkach, uznając. że wcwnątrzrodzinny prze~az. rodowod()\\: ma kilka cech je"l dialogiczny, posiada charakter raczej historyczny ... ma hyć szczer,! pr,l\\d'l <>historii roclzin~" a jego celem jest przede wszystkim ustalenie relacji mi.;dzy krewnymi oraz uZllpelnienic' II iC'd/l o nich. Trzeci podrozdział (.. Przekazy o charakterze przejściowym") poś\\i.;con) jesl l: 111 przekazom rodowodowym, które wykraczają poza Ivewnt;trzlly obieg rodzinny. llatanll\a-S\rel1~ pisze tu o warunkach uzewnętrzniania wiedzy genealogicznej. zl\Tacaj;lc uwag.; ji ..odp<l\\!ednia koniunktura społeczno-polityczna. w tym zmiana ustroju spolecznego. moic 11\ Ć podq<l\\oll: n] czynnikiem sprzyjającym względnie hamującym ujawnicnie dziejów rodzinllych" (s (,-1) Iladauka powoluje się na wywiady. zjazdy rodzinne. ~roniki domolle. pall1i<;\Ili~i. II SIHlIIlIlicnla .ia~\; Iypy prze~azów rodowodowych. dzi.;ki którym dochodzi dn uzellllt;trzlliallia ()\\ej \\Ied/\ rodowej, Czwarta część pt, "Przekazy rodowodowe przeinaczoIle do u/.yt~u pO\\S/echllego" clot\ Cl\ jedynie tej grupy przekazów, która przcznaczona jcst dla sz,crokiego ~r.;gu odbioru·l\\. !\lI\(lrka zalicza do nicj "autobiografie oraz biogralic wybitnych osobistości. historie lokalllc. lI'spomllicnl:l o czasach i ludziach (rodowody\I' tym taki,e wlaslle rodO\\ody pami';llli~arzy Só!IUlra~\(lllan,' jako dokumenty historycznc, istotne dla rekonstrukcj i dzie,i(m \,spólnol\ szers/cj l1ii sam ","d I. sz~ice lub monografie i historyków w celach genealogiczne wybitnych rodzin, pisane przcz profcsjoll<llnycli hcraldl ~(')\\ naukowych: opowicści o rodowodach I.glaszalle Ila ~ollhlrS\ prasolIc (1/\1 pamit;tniki konkursowe) lub okazjonalnie na konkursach gawędziarskich, wreszcie publi~owane w prasie: OP(l\\ ieśei II )głaszane ze SC,'I1: rozmaite lbiory (cney~lopcdie) rmlowodll\\c, grom'ld/:l- �277 (( II i~(ci gcncalogi i poS/ucg6lnych docickaó I.latanovej-Slrenk znalal.!y (s. 117). W centrum szczególowych oraz mctatckstowc tych przekazów. rod/in i osobistości" si.; elementy tekstowe klllll' spelniaj'l II a/n'l funkcj~ fnacz'lc'l II i~'fi II spólnotowych. Dlatego wyróżnia ,! Illl,II111llle!e: .J·odolVody wpisane w ..puhlikollallc" masowo (s. 117 - 118), polcgającą mi.;dz)' innymi na wyrażaniu i ksztallowaniu ona trzy podstawowe grupy wśród tego typu przekazów, kroniki", biografie i rodowody wzorcowc, rodowody kt6rc s/czególowo charakteryzuje, ilustrując je wieloma 1'1/; kladami KynClewa, II fll"IClIIII(/ (np. I d/iclo /c,l'.cl/dll/l/iI. il!II-1 ·!I/"dcCl'." popa Minua kronikil I/('~csll/ICI' sl'isk/)Ir. dO/llOw(/ teksty /)~Iedl/s~vckich. Il'ir;::niowle slanl/. /e zbioru M. Pavicevicia CrnogorCl dzido .I. Bialyni-Chłodeckicgo 8i(ily- lVyc!loc/icy O ~ ~lel11i ujc:yslej, pr::oc/k(/('!I ""fl'li mil, SIe/al/iI ":ilr{/(/~." (klórego tylUł L.ostal zmieniony przez B. Nejkowa na ;( ~ycia narodl/). liunc biogralic bohater()\l narodowych (Bulgarów: F. Totju. Serbów: AjduKa-Veljka Petrovicia. \liloS<1 I'ocerskiego). prasowe rubryki rodzinne (tu przede wszystkim .,LącL.nik Rodzinny"). prasolI e konkursy rodowodowe. \\. o,latnim nlldziale ksi'IŻki. skladaj'lcym się z dwóch części (.,Przckazy rodowodowc jako 'ol' rai II i~/i IIsp(')lnolowych" i .. Symbolika wspólnoty"), autorka podsumowujc i porz'ldkuje IIClcsniejs/e rclleksje o pr/.ekazach rodowodowych. wyróżniając ostatecznie dwie grupy tckstów' op(llIic';ci natur\ ctiologiCl.nej (najCl.yścicj spotykanymi lU motywami ściśle rodowodowymi są: ,\111 clk<! oral 1\ cic pn1loplasly. zasicdlcn ie lub opuszczenie gniazda rodzinnego). wyrói.n ien ie '1\; danego mdu (rOLI/iny) lub utrata dawnych zaszczytów. opowieści nicetiologiczne. czyli OpOli ic~ci wspolllnicni(\\ve o różnych prl:ygodach poszczcgólnych członków rodzin)' (s. 157). IhdaClka Iliele uwagi poświ~ca również symbolom wspólnoty rodowcj, dzieląc jc na cztery podstallollc grupy (poslaci. a szczególnic wyróżnia tu ..protoplastę". symbole ,.imicnne. czysto i';I; kowe". np. na/II isk<!. teksty. przedmioty (herby. sygnety polskich rodzin szlachcckicb. 'lIandar; . clelllcnt\ ubioru " elemcnty przcstrzeni (toposy domu, ogniska. drzewa, pojawiające się ..lako 117.ajclllnic I.amicniainc symbole wspólnoty rodowcj") (s. 162). ,\utork<! \\ omalvianej pracy lIwzgll,:dnila cenny i zróżnicowany material. przydatny ella dal'I; ch badaó komparatystycznych nael rodowodami. genealogiami rodzin. Zlatanova-Slrcnk problem,!t;k,: genealogiCln;\ pl'lcdslawila w szerokim kontekście kulturowym, jak podkreśliła w tytule bieliki IllI IF\'hmtn'lIl /lllller/ale s/O\vimlskim. Ową nowatorską na gruncie polskim prac,: 111\11:11<1 ul:naćjako pn')b~ scmiotvClnej analizy przekazów rodowodowych. Doro la .~;wilala f'o/aCl' II'. ;\/"ld())l'ie 1I1I)IFią () sobie. wybór i wstęp ks. Edward WalewandcI'. Lublin 1995. 's 21J:2. i L Po I'(I/w'.\' sukcesie \I wydallniczylll No.l'Ii 1Ill!\\'ią II ;!l1dcra: dwa trzech tomów wspomnień opatrzonych wymownym tytulem (Lublin 1993. 1994. 1995, wszystkie tomy pod red. ks. E. WaleIllialy już drugie wydania). przyszedl czas na wspomnienia Polaków o sohie picrwsfe cglOtyClnej dla nas dziś Mołdowy, c/yli dawnej Radzieckiej Moładwii, krainy niegdyś hlslOl';Clnie Iwi,vanej /. dziejami I Rzcczypospolitej. potcm też nieźle znanej Polakom. którzyL IllasncJ \mli cly wbl'l;w niej - znaleźli się na tym obszarze. \\1 prezcntowanym tomie. który jest czymś w rodzaju WSlępu do kolcjnej konferencji organizo\\ancj przez Katolicki Uniwersytet Lubelski, a ściślej mówiąc przez znany dobrzc w kręgu badaczv zbiorowości polskich na świecie Instytut Badań nad Polonią i Duszpastcrstwem Polonijnym. pOlllieszclOno 7 wspomnień ludzi. którzy albo mieszkają jeszcze dziś w Mołdowie, albo pr/cS/li pr/.cl ty l.iemil,: IV różnym e/.asie . I pis/e autor wyboru i wstępu, fUI'!- że taili. na pogranielU .. Wspolllnienia odwiecz.nych stepów, wspomniany istniały już ks. E. Walewander diecczje. licznc paratie, - ( ... ) uka- klasztory - pla- �278 cówki katolicyzmu i w jakimś sensie też polskości, AdministnlcJa kościcln'l I'lJsl'l kied\ś"z\ hk" w pobliżu kresowych stanic i szła przeważnie dalcj niż sieć sz.lachcckich i magnackich n:zydcnclI Tworzyła swoistą duchową lorpocztę", Za to placilo się prześlado\\ aniami. zaró\\I1O \\ prZl"Zlości carskiej. jak i - jeszcze bardziej - w okresie wladzy slmieckiej Ale przedmiotem zamieszczonych w tomie wspomnieli jest nic l\'lko mal'l\'rolo~ia p,)lskil'g'\ narodu w czasach wojennych i okupacyjnych. jest lab,e ukazany los inny ch ~rllp, rÓ\\ nic prześladowanych przez kolejne władze, Mamy tu również nader cieka\\y obr.1/. kszta!to\\anla ,I c, wbrew wszystkim przeciwnościom. swoistej kultury polsko-l'lJw,jsko-molda\\,kie,l. a prz\najmnici swoistego slatus quo na obszarze, gdzie różne kultury. \\ yznani;]. J'(')żne systemy wartości islni.til w warunkach politycznej dominacji coraz to innych organizm(l\\' p,lI'lst\\()\\\'Ch, Najdluższy tekst. wojenne wspomnienia kapelana polskiej zbioJ'(\\\'ości \\ iVlolda\\ ii okrC:,lI II wojny światowej, ks, Stanisława Skudrzyka. niesie ogromn,! ilość piem,slOl'zędnego makri.till do dziejów Polaków-tułaczy, jest to również doskonale hódlo do zrozumlcnia Ich ,iiy l,lOrainc,i i woli przetrwania w najtrudniejszych czasach, Inne teksty ukazuj,! życic Polakl'\\\' w Ilcsarahll w okresie międz.ywojennym (T. Gaydamowicz). indywidualnc losy Pl)laka z K ivy nio\\;1. ';1 tu również próby o wyrainych ambicjach literackich (K, C,:upryniak) Tom Polacy w Mo/dowie mówią o sobie ma ef'ckto\\ny. ale nicco n1\I;ICI ly lUI. Polacy nU')II1<1 nic tylko o sobie. są na ogół doskonałymi obserwatorami calc:go otacz'IJ;lccgo Ichś\\ lilia, hl II ,I,i" mniej lub bardziej obiektywni w ocenie innych nacji. ale nigdy nic zapomina}1 o tym, ŻC z\11 I zyj'l wśród obcych, Ci obcy jednak. to przecież towarzysze doli i niedoli, IlItilie hard/o n'l/.ni. dk przecież ludzie, Z tego też względu wspomnienia Pol(lków-llllau,y ~'I integlllj'lcvm iJ'(')dicm dp poznania różnye[J kultur. różnych systemów w(lrtości i róż.nych posta\l \\ ohcc ŚWidl,,- prZCnHll'1 i zla. BareL/o to w sumie cenna, tak:ie dla etnologa. i wielce pOllc/,aj'lc.t Ie~tura, Teresa L c w i li ska. Kolurowy świat ::abawek. /ah{{\,-ki 111110"',, " D7. 82 il. barwne, liczne czarno-biak, /'o/SI'l'. Kil'lec: I ')'J.', ss, Muzeum Zabawkarstwa w Kielcach. które w 1994 ro~1I ohclwdzilo pięln,l,loiccic Sil l'gO istnienia, wydalo dzit,:ki licznym sponsorom p07.yCj>; pię~n'l i \\ idce poż' leC/n.t Z'lrdzem ,Ic,! nl,l K()(()r01I~V;'wiat ::abawek. pierwsza oel wielu lal i przeznauon'l dla velv\cil J..1\,!c'<""odhllIlCI'" puhlikaeja o zabawkarstwie ludowym, Autorka. Teresa Le\\ ili~ka. starv\ J..U\IOV !';II'l~t\\Il\\l'~P Muzeum Etnograficznego w Warszawie. znana Jest l, lIieloletnil'j dzi;t1;t1ności had:l\I C/C.I. iC,1 glówne zainteresowania to ludowe instrumenty muzyC/,ne i \\ laśnlc zdh,1\\ k<tlst\\(), Wieelza o zabawkach i zabawkarstwie, nie tyl~o ludo\\y m. ,j"l II n;l' slosunJ..lIl1l1 slah.\. li II Il'le mniejsza niż. w innych krajach europejskich. gd/.ie iSlniej;1 \11 \pecj.tiiz(l\\;lIlc ilh!) lik),' zajmujące sir; wszechstronnie problemami dziejó\\' zah;lI\ki. ,jc:j 1'1In~ci()I](1\\ania itd, \limo ladle'ly ze strony nielicznych autorów. klórzy -, w mniejvym luh \\'Iękvy III '!lIll1lin IlId,,\\ \ 11111,1balikami sir; z,ajmowali. tu wymienić należy R, Reinl'ussa. T, Se\\n\ n;l..1 !l up k<!, nic lIlLti" ,Il' w Polsce tej dziedziny wiedzy oż.ywić, Być może om,l\\iand biVl'1 <lI;IZ, COldZ iiclIllcl'!" inicjatywy hadawcze i popularyzatorskie Muzeum /.ahawkar~t\la \I Klelcdch "I ś\\ "ldcel\\l'lll, iż z.la passa zosIala wreszcie przelamana, Praca T, L.ewillskiej ma charakter popularnonauko\\y. st;1Il0\\ i rodz<l.i bl'/prC!C1hIOnall1l'.1 gawędy na lemar dtiejów zabawki w ogóle. a polskiej \\' szczegl·)lności. g.I\lI,'dl op'lrtlj nic I-,Ik" na bogatej literaturze światowej i mniej bogatel pobkic.I- <lic: także \\, nlJ..<I.i:lcCJz 1,"hl,lL'g" kontaktu z zabawkami polskimi. a wlaśeiwie z, calymi istniej'lcyml \\ !,pbce ,1Śl'l1dk<tlni /<lhd\l blSl\\'\. Zabawka i zabawkarstwo to problem bard/,o iSlotny. choć pl'dĆ o nllll Inllzn;1 \I 'J1'hl',h lekki i zgrahny, "Zabawki - pisze T, Lcwit'lSka - znane S'l C/1()\l'ie~()\\ i t'lk dlu~lI, jilJ.. lin i'lnil',il' Są obecne na calej kuli ziemskiej. bez \\'zglr;c1u na kultu",;. ~1I11\1sk<')IY I lIsldgnlęCla ll'chnlonl' �279 :c'rupl ludzkie:j. Są uymś nie:zh~dnym dla dalszej cgzystencji, czymś wspólnym, co -- jak muzyka i ,/tuka lilUY wie:1kil ludzką rodzinę. Pomimo dużego zróżnicowania stanowią wartość LIniIIe:rsalnil. ponade:zasolvil" . .\utOlka o uniwe:rsalnośe:i labawek, ie:h występowaniu w innych kulturach, w odległych. IWIIe:t arche:ologiunych e:pokach, pisze: dość syntetycznic w rozdziale pierwszym: ,,Zabawki 11aj'lars/e:". Tu równie:/ I.najd/.iemy niceo informacji z dziejów zabawki polskiej. Gros miejsca II ksiijlce: lajmuji\ jednak dzieje: polskich ludowych ośrodków zabawkarskich: /ywieckiego. m,.śknickie:go, kie:kckie:go. rze:szowskiego oraz krakowskiego. T LewiJlska ukazuje genezę P(\SICle:g,-'lnych ośrodk()\\. ich specyllk~. prezentuje typowe dla nich rodzaje zabawek i wiele nHIII l o dallll\ ch i w.sp(lICle:snych twórcach. W rezultacie powstał prawdziwie "kolorowy świat lah'llle:k-- ty III pclniej staj'lcy pr/e:d oczami czytelnika, że obecny na licznych barwnych Iiu,traclilch Trzcha bOlvie:m psno powiedzieć, iż rzadko zdarzają si~ książki, w których si owo. kompe:kntne: aCI se:rI\OI\ane dość lakonicznie, tak zgrabnie koresponduje z ilustracją i jest przez. nlil u/upclnialK. Ilu \Ii\tpicnia, to pol,\czcnie slowa i obrazu, tak charakterystyczne dla albumów, II prClc l1t OlI alla praca w duzym stopniu jest \\;Jaśnie albumem, czyni ZCJl pozycję szczególnie illrakcljnll zan-'wno dla nielicznych, niestety, badaczy zabawek i zabawkarstwa, oraz dla miejmy nildzIew znaCl.llle liunicjszych milośników tej ważncj i pięknej dziedziny kultury ludowej. \IICJl1l1 nad/iej~. je: !\O/OI'Olt']' .I:wiol :;o!Jowek osiągając powodzenie na jakie z pewności'l DIS!lIgUjc ta I'zele:lnil i jcdnoucśnie atrakcyjna pozycja wydawnicza, przyczyni się również do III IckS/enia zaintcresowania labawką i zabawkarstwem, nie tylko ludowym, w Polsce. Rys=ol'd !\onlol' llillhilra j c d I n a k. ()!J\'Coie domu flo/skiego 11' cosoch niewoli 1795-1918, Lublin 199(,. 's 7--1. i I. I'rClcntowana praca stanowi Cragment większej calości, a moie raczej rodzaj konspektu do d/iela o \\le:k obszcrniejs/ego, prze:dstawiającego "dom polski", czyli właściwie polską rodzinę II "lllilcji znie:woknia narodu. (Jw polski dom w czasach niewoli pelnił, jak pisze B. jedynak, Inilllaju/ jako autorka antologii obyczaju polskiego i wielu wartościowych artykułów P11Ślli~cony ch polskiej kulturze. "wiek istotnych funkcji w życiu okaleczonego narodu: pozwolil pr/elrll ać. schronić pamiątki narodowe, wychować dzieci na Polaków, zapewnial elementarną Cg/l ,kncW J)z.i~ki domowi polskiemu zachowały się obyczaje, język, religia ojców. Mimo IraglC/ll\ ch los()\\ mial sil~ tWOIlenia nowych wartości w kulturze, byl gniazdem, z którego stale 1111I\(l II o zrywaly si~ do lotu COlaz to nowe, kolejne pokolenia, zawsze walczące o to samo (\ lIolnośC (Jplerajilc si~ nil rozwazaniaeh Staszica, Mochnackiego, Mickiewicza, Norwida i wielu innych lIulOrÓII. kreśli Il. jedynak wi/j~ roli polskiej rodziny i polskiego domu jako reduty, nilllstotnlejs/e:j placówki obronnej zagr%nego w swoim bycie narodu. Polska kultura mogla llllać i rozwijać si~ jcdynie w domowych pieleszach. Dom, choć nic by!, bo nic mógł być "spokojny m gnia/dcm", sianowi I jednak obszar prywatności, tu rodziły si~ i były przekazywane lIartoścl patriotyune. tu tWOIzono "wewn~trzną, domową tradycję", tu by la ona chroniona, tak '111110jilk pami~ć i wiara, wcdlug Mickiewicza naj istotniejsze siły zdolne do ożywiania i podtr/l 1\1\ willlia uuyć narodowych. Wokól domu polskiego, w sytuacji pocizialu życia na sfery: publiczną poddaną dyktatowi zaborców i prywatną, właśnic domową, w zasadzie wolną, choć (\granlc/On'l. lIytwor/yla si~ niezwykle bogata obyczajowość, a jej opisy znajdziemy na kartach pilllli~tnik()\\. lIspomnieli i listów, I których B. Jedynak czerpie znamienne cytaty. Owa obyczaI()IIość lostaia IreS/lil raC/ci lasygnalizowana niż opisana, co zresztą jest zrozumiale ze wzgl~du nil nlllkl skn'llm\\ charaktcr prezentowanej pracy. Jeclnakże nawet w tej formie niesic ona �280 interesujące informacje. np. na temat patriotycznego lIych(mania dzicci popr/cz ~J"\ i I.ah<l\\\ poprzez jakże malo znanc a niegdyś bardzo popularne zabawki patriolycznc. Praca 8. Jedynak. choć nickiedy robi wrażcnie katalogu prohkm(·l\\. choć l·aCle.j :;ugerllle sposoby analizy niż ją przeprowadza. choć roi si.,: II niej od nierozwini.;tycb sąd()\\ I opinii. Je'l niezwykle pożyteczna i wartościowa. Uświadamia ogrom i wajno~ć tematu. jego ~ci:;l: III ią/ek z caloksztaltem polskicj kultury (zarówno tworzonej w kraju .. jak i na emigracji) II okre:;ie zaborów. Uświadamia, ił. bez zrozumienia fenomcnu bytu domu pol:;kiego w tym eza:;ie nic <hi SI'; pojąć speeytiki i sily polskiej kultury w ogóle. nic da si.; zrozumieć fCnomenu jej pr/<:ll"llania \I skrajnie nicsprzyjających warunkach. Wi.;cej. nic da si.; zro/.llmieć odporności narodu polskie~o na wyzwania rzucone mu przez wiek XX. w cza:;ach hitlerowskiej i :;owieckiej okup;lcjl.jcgl' reakcji na próby odebrania mu tożsamości w czasach PRI.-ll. Opisanie polskiego domu. jego funkcji w okresie zaborów. opisanie hogateJ ob\'CI;!.i0llości rodzinnej, to zadanie niezwykle szerokie i trudne. Wymaga ścislych :;tlldióll. odel'l\Cu1\;1 ,ie od stereotypów i łatwych uogólniel\. Wydaje si.;. /.e B . .lcdynak jest do tego la)..'adnlenia II pelni przygotowana. stąd z niecierpliwością b.;dziemy czckać na je.j dzie.lo. kt("re~o lJhiecllj~!GI lapowiedziąje.st omawiana tu, cenna i bogata myślowo broSl.ura. Bogumila S z u r o w a. Pr::emiany osadnictll'{/ wiejskiego Illl ;":il'/l'cc.1'::ilIc \I' d,,/l/, pr::eduw/as::c:::eniowej. Zmiany uk/adll pr::estr::ennego 1"si. Kie.ke I (j')'i. ~;:;,14X. il .. map: Wspólczcsny obraz osadniczy Kie.lccczyzny powstał w wyniku pl'l:eohrażel\ ukladu prze.strze.nnego wsi dokonanych w czasie tzw. urz<ldzania wsi w polowic XłX Ilieku. Chlo urz<ldzanic wsi datowane jest na łata I R 15-1 R64. I)oln<\ granic,; slanOlI'i 1;lkl utllol'/cl1ia Królc.stwa Polskicgo. co omaczalo podstaw.; stabilizacji administracyjncj i POC/;llck d/i~dall mających zmodernizować wieś. Górna data zamyka ten okres. otwieraj;lc epok.; UlI bV.Clenio\\ a. W nią jednak wieś kielecka wes7.1a już przcksztalcona w sensie pr/.esll';:ennym. I uSlaloll\ 111 type.m zagród. z administracyjnie narzucon<\ np. bezkurnością chalup. I.l' ścislymi zahC/pieczcniami prze.ciwpożarowymi itp. Bez wątpie.nia ul'/.<\dzenie wsi, dokonane administracyjnie i dość kOIlSek\\el1\lIle. PI/\lIio,I" korzyści ekonomiczne zarówno państwu. jak i samym chłopom. m<ll c<llkOlI icic Imiellil" dOlychczasowy obraz osadniczy wsi kielcckiej. CI..;sto (k\\'i<łCYjeszcze II' śrctiniOllilT/n. /.1'1\\ isk,l lego nic sposób przecenić i nawet dziwić si.; mo/na. i/ dotychcz~l:; nic I("l~do II pl'lnl opracowane. 13. Szurowa z nadzwyczaj bogale.go materialu archiwalnego. r,,:kopi~llllcnnego i bl'logl'<lliClnego, zgromadzonego głównie w !\rchiwum Pailslwowym w Radomiu. <l dolYCl;lce~o proce,u urz<jdzania 276 wsi, wybrała dane. dotycząe.e 97. co stanowi 14.1.j(~"o \\SI.ystkich. J\i<lle.i pOl!:;!:11\Il' przeanalizowała zasady, jakie stosowano pr;.y ur/.ądzanill. a Ili.;e I\P kroj,')\\ n;lll/.ial()\\. ieh wielkość. rozłożenie w areale wsi. sposób z.abudo\\')' dzialki. ks;:t;dl I.a)..' rod: l;, o~roml'a plac;! pozwoliła autorce zapreze.ntować rozpraw.;. która odznaCla si,,: nad/llyCl;I.in'l r/etclności~1 i q~IIJl)' wi ważny głos w badaniach nad dziejami kultury materiałnej wsi polskieJ m;1I d;lie tio:;konab podstaw~ do dalszych studiów. Zgodzić się bowiem trzeba ze stwierd/cnicm I~. S/ur(ll\e.i. iż radykalna przebudowa struktury osadniczeJ WSI powodow;da dal:;/e konsek\\encje . .. Indywidualizacja gospodarstw i prac nicgdyś wspólnie wykonywanych plS/C ona ro/111ie'lczenie jcdnej społeczności wicjskicj przy kilku oddalonych od :;iehie drof!.~lch nie\\ ;Ilplillil' mialy wpływ na rozluźnicnie więzi sąsie.dzkich. l.Illiany II' sw:;unbeh spo!eCl.lIO-ekonomlc/11I l'h Oczynszowanie zaś ehlopów zadecydowalo o dalszym rolwoju veroko poj';lej kulllll\ IllLlo\\l'l' Z kolei dogł.;bne poznanie struktury współczesnych ukladóll' pr/estr/enll\ ch pOIlIoli n<l l'" �ni I'(lll ni<:i IIHaC<1 u\\a!,!.; autorka - na ich kpszą ochronę. a takżc właściwc z ich istotą zagospo- lbrO\\allil'. /nakolllit,1 praca 1\. Szunl\\<:j. konccntrująca się na przeobrażcniach wsi pod \\'zglęclem ukl,ldu !,!runlóll i b/.t,t1lu osad. I /.<Ilożcnia pomija kwcstię konsckwcncji gospodarclO,poku[l\ ch i ściśk kulturowych. dokonanych Imian. Nic obniża to w żadnym stopniu j<:j II '[r!ości. sug<:r()\\ac j<:dnak tu:<:ba autorce. by i t<: zagadnienia z czasem 7. równym powodzeni<:m plllii.;!;1. Rys::ard f.:ontor l.lihi<:ta K o l ,I l' ska ... /rll·.vci .I/Jod -"leech.". Wydawnictwo s, 2-lX. ok. 100 il. ni<:lllIlll<:nmanych. PTIX ..Kraj--. Wars;!")wa 19'J3. \\"i.;b/Ośc I...reportai.y-opowicści-I.cbranych w tomik powstalo w latach 1982-84. kiedy to :11[lnrk,\. Ie Ilz!,!i<;du n,1 slloje zainteresowania reporterskie i wcześniejszy dorobek. miala I,[()bknl\ I II e['yiikacjil i tylko lllicsi';Cl.nik krajoznawczy ..Gościniec" udostępnił jej SIV(: lamy. I),) Ilyd,[n[,[ ksi'Vk()\lcgo /OstalI u/.upclnionc i zaktualizowane. Najwięcej ich dotyczy rzdbiarzy I 11l'1!;lr/;. bolwtLr;lnli innych Sil garncarze. wycinankarki. pisankarki. kowale. podhalallski "1';1\1il'c i hall:I,lrl lara/l:lIl. piernikarl. Illalarka wlocławskich lajansów. wykonawcy tradycyjnych ;nslrUnlCnll)\\ IIlUZ; Cl.nych. koronczarka z Beskidu ŚI'lskiego. tkaczka dywanów dwuosnowo\llclL IHeS/cic rodlina krakO\lskich szopkarl.)'. Kilka opowieści traktujc o osobach. upra\\iajqL;ch rl'1\lnoicgic po kilka dyscyplin artystycll1ych. czascm oprócz plastycznych równici. poezję (II nlll/\ kc Dob<)! spccjalności odpowi,lda mniej więcej strukturze wspólczesnej twórczości lud,)\Ic:.i i nlc:proksjllnalnl:j. !lajwi.;cej bowic:m zwolenników znajduje rzdbienie i malowani<:. :\til,\rCC nic chod/ilo o odkrywanie nowych lalcnlów. wybierała na swych rozmówcóII' osoby I pOll <1/11\ m i uznanym dorobkiem. bowiem intcresowały j'l __przede wszystkilll ich biogralie. \Ijaki sposI"h detclluinują tllórcmśc. slają się tworzywem. jak dalece 7nając ich przeżycia l1Wicln) lrol.L1luicć ich d/.ich· (s. :s l. Stqd do każdego podchodziła indywidualnie. starając sit; I.:,:khić· .i<:.C'Oiwjsilniejsz<: pr/eżycia. I.aintercsowania i pasje. jego motywacjt; uprawiania Sl:\uki ! '11"IIIICk d" lllasncj I\\(·)rcmści. W jcdnym przypadku kontrapunkt stanowią więc wydarzeni,l lI"jennc. II inll\ch na pienIszy plan II'ysuwajq się tradycje rodzinne, patriotyczne. aktywnośc 'IH\kull<l b"di kullllr,i1na. !\utorka Iwraea uwagt; na pozycje; poszczególnych lWlJreÓw w Olacza:aCl'.i ich "poicunosci. kl('ml b\ wa ogrnmnie zróżnicowana. począwszy od pelnej sukc.esów pracy dla 'rodolI isl-.'I I 11/1',bnJ<1 sporego II' nim autorytetu. poprzez samotność z wyboru. do ealkoII ile;l'\ odr/llcenia. !\utlnb. obdar/Onfl talentc:m nawiązywania bliskich i serdecznych kontakt(l\\' I ludimi. polralil<l pr/<:lamac opon' os(',h zamkniętych we własnym świecie. zrolllmieć It;ki ; "hses.ic p,\chicl.ne. doccnić' role; tWlJrczości w życiu gluchoniemego. \\. opis\ ,,1\\ ciel-. os(')h upr<l\\i,lj'jcych tradycyjne r/.emioslo lub re;kodzielo charaktcrystYClne c1!:1 okll'~lonego rei-'iollll. \\ pkciolle loslilly ini'orlllacje dotyczące genc/.y. historii danej dyscyp11111.taUe lecI1l1["1 (lU. ill. IlIdo\\e p<llmajoliki i ich zdobllietwo, tkalliny dwuosllowowe o molyIIdch lii-'1II1ill1\cIJ.kmonk,1 kOIliakowska). czasem przyklady czy porówllania l. dakkich stron. Nic: I.a\\ 'Zl' \\ lllkiclJ pr/l plldkach [uoi.na si.; I.orientowac. C/.y są to opinie rozmówców. czy \I}CZY[;lIll' gd/il'ś II i,ldoluości (np. o Zllią/lu l<lIm piernikarskich z wynalazkiem druku. s. 91 l. \ Llkrilil Igmlu,ld/oll\ dmg" rcporterską. a pos/.erzony lekturą podany zostal bal'\\nie i inte"c'uj,!CP l,m"\\1l0 dl:l prorcsjonalisty. amatora jak i przypadkowego czytelllika. Na uwagę laslu.~lIie cl,!'-I\ C/Il\j,,?1 k kk,tll. kt'''ry od starallnego. literackiego chwilami. nabiera cech specyliClIII ch dla IIIIlIII III <nu') II . i'['zybliżaj,! i<:h rówllież obszerne cytaty wypowiedzi. W niektórych pr/\ p"dkadl I"pis magu<:\oll>no\\y stajc sie; osnową calego reportażu. 1',l/lh esej jl'sl u/llpl'lniony krótkim biogramem. wyrazistym portretem lotograflcznYIll h,h;lIer,1 01',1/ Idjcl'illllli .ie!,!o rc:pruentatywnych dziel. Poziom i dobór I<llogralii znamionuje �282 wrażliwe oko autorki, W sumie Arty.l'c! spoe/ str::echv, to Jedna z najlepszych dOl\chczas POi)C,i1 popularyzujących wspókzesną twórczość ludow'l i ..inIH'''. szkoda tylko. żc nic Oll'/) Illab bardziej okazalej szaty edytorskiej. a kolor pojawil si.,: tylko na okladcc. f..1I'1i Jerzy L i t w i n. Polskie s::kllln!ctwo IIle/owe XX \l'leku. (jd,u'lsk Fn,-I'ielrlis::kmlli 1l)'):'. ss .. ,7:', iI. Szkutn ictwo to. jak wiadomo. umiej.,:tność budowy ..drclI' n i,lI1ych KonstruKcj i ph II aj'IC) ćh lodzi i statków", Umiejętność ta. niegdyś bardzo rozpowszcchniona i II') SOKOL'cnlona Ie' II /gkdli na wielkie znaczenie transportu wodnego. zarówno morsKi<:goj;lk I śrl\(llqdollcgo. /;IC/(Ia zanikać od początku wieku X IX, Parowe holowniki i idazn<: harki II) rugolIal) wiślane SZKUt\, rozwój kolejnictwa pomniejszył roi.,: transportu wodnego, "Dziś - piSl<: J I.it II'in II idoCln\ ni śladem dawnych, wspanialych jednostek plywają<:ych Sil przypolllinaj'ICc ,i<: ksztaltall1i niL'lioll, już typy łodzi rybackich i komunikacyjnych, spotykanych zlVlasz<:za na Wiśle, W i<:h KonstruKcjach przetrwaly też pewne elementy lokalnych tradycji szkulniu) cb". ('boć oKr<:śknie "vkutnietwa" funkcjonuje do dziś w polskim języku. nic oznaCl.a jui bud()\1 y stalK(11I drnl nian\ ch. tradycyjny material - drewno ust'IPil już dawno metalowi i tIIOJ'/Y\\(11ll SItUOlI) 111. Autor prezentowanej pracy wyznaczyi sobie niezwykle trudn<: zadani,. postan()\lil dal' p,lnl' opracowanie zjawiska ludowego szkutnictwa polski<:go IV XX wieKU. lo J<:st II oasach. gd\ la szlachetna umicjytność trwałajedynie IV lokalnych warSl.latach, Ludo\\ i s/kulni<:y nie /.nali dOKUmentacji technicz.nej. nie ucz.,:szczali do szkól zawodowych. II S\vojcj prac\, cz.,:sto II'I'kOn) Il<lnl'i na marginesie innych zajęć, stosowali wiedz.,: zgromad/()n;l pljl'l pokoleni" popr/ednt!';(l\\ Rezultaty ich pracy służyły im samym i wspólmieszk,uieom nadr/<:Clnych lIsi. I.god/ić ,ię /alen: należy z Autorem, iż to szkutnictwo było iście ludowym. Dotychczasowa wiedza o ludowym szkulnictwi<: Sproll adlala si.,: do cCllllyeh. ku II :'UInll' drobnych przyczynków, stan dokul1lentacji IjawisKa b) I daleKi od /.'HI()\lal~li~lcego \\ ki S) IlI~kll Autor byl zmuszony niemal z detektywistyezm, wniKliwości" pr/cślnl/ic ploblem U ill)dl;:. co oznaczało niezwykle żl1ludne pOSZUKiwania terenowe. system'I!) un~1 pe:n<:tr;lcjl; d,11I11\ cb dr<'~ wodnych i rekonstrukcj.,: dawnych ośrodków produkcyjny<:h. ;\b) COkoill'ick j)()lIied/lL'l' o d/il'· ja<:h ludowego szkutnictwa w Polsec. trzeha bylo dOKonać gigantyc/I1l:.j dOKlIllleni<J',ii /~Ich()\\:tnych w nalurze łodzi ludowych. cz.,:sto po prostu i<:h SZCZ.,IKÓII. oraz rL~j<:stlacii IL'chnlK '10'0\\;1nych w lokalnych warsztatach, Ogromna praca, I nic d/iwne:go, Ie 1~lJęl;l ;\utOIlI\\ I I:' 1;11 Roultat przeszcelI jcdnak wszelkie oczekiwania, JcSI dOllodem. iż lIauk(l\\ a p;lsja. jloi'lcmn'l / 111,1,1dyczną starannością, moie przczwyciężyć wszelkie pr/.eszkod) , Nie sposób w krótkim sprawozdaniu oddać nad/lVyez.ajncgo bog;letll<l trcscl pr;K) .1 j il\lIn:1 Autor na wstępie daje zarys dziejów szkutnictwa w Polsc, do kOl'lC<1:\ 1.\ II i,KU i 11<11\ Iii lic dopiero analizuje szkutnictwo ludowe, Dowiadujcmy si.,: tei II iek o gcne/iL' vKutniclll;1. " ndlstarszych slowiailskich konstrukcjach pływaią<:yeh. o (hm nYlll SZlll!ni<:\1I Ie si,,"i,HisKilll ndd Baltykiem, a nawet o dawnych poludniowoballyckich statkach morSKich. P il'I'IIV; I uęśl' prac\ daje również czytelnikowi podstawy terminologiczne, a takie: sporo inllll'tl1:lcji o -;t;lIliL'b;,d,lIi n'I,; szkutnictwcm ludowym nie tylko w Polsce. ale i w innych krajach <:uropcjsklch. CZyŚĆ druga pra<:y. zasadnicza. bo prezentuj1lca ogromn\' m,lt,rlal /,hr;ln\ 1'1'/0 ,\U!"L:. stanowi systcmatyczny opis wspólczesnego, to jest dIlUcizi<:stolllcc/ncgo, SlKutnictlla IlIdoll",,\1 w Polsce, .I. Litwin przedstawia \\' uj.,:ciu geogralie/nym typy lod/i pr"duK<I\\;ln, PI/O'/KUlników ludowych, W pierwszej kolejności zapoznajcmy się / produKcj'l -;/.kulnicz;ln<ld dop" lIiIII:! Wisly. następnie nad samą Wisłą i Zalewem Wiślanym, dllkj .. nad Odr:!, iel doph 1\~II11,i hleIlem Szczeeiilskim, Nie zapomina równic/. Autor o lod/iach budollall\Th n'ld jL"zioralnl i ,tall;;mi. oraz tych, które byly lub są budowane na wybrzeiu morskim, S/o,g(')!ni, inl,rcslIp<:\ ie-' roZ(lzial o szkutnictwie ludowym na polskich ziellliach IIsl'hodnieb. chol' II 1\ III pr/\ pad;"'I. �283 C"lcst r/cu psna u/asadnionc, Autor opiera się na materialach zastanych, a analizę prowadzi t\ Iko d" r"ku I ')YJ. (lJlISo\lą uęść pracy lamy b podsumowanie, na które składa się szereg wniosków mających \llclkie Inaclenic dla hadauy dziejów szkutnictwa nie tylko ludowego. Czytclnik nic będący '!lCcjallsti\ laduma się hu w'ltpienia nad faktem, iż żywe jeszcze pięćdziesiąt, osiemdziesiąt lat temu ośrodki ludowego szkutnictwa dziś najczęściej należą już do tradycji. Mimo wszystko szkut11ICt\\" ludowc nic zaniklo lupelnie. choć oczywiście występuje już tylko szczątkowo. Należy lalO\\ ać. IC nic zachO\val się. przynajmniej w terenie, folklor szkutników. Być może należy go '/ubc IV Ibiorach I(llklorystycznych, choć nadzieje w tym względzie nic mogą hyć chyba zbyt e1U/C KSląi.ka .icr/.cgo Lit\\ina, wicedyrektora Centralncgo Muzeum Morskiego w Gdalisku, pięknie II \ elana. bogato ilustrowana. rewelacyjna pod względem informacyjnym, stanowi bez wątpienia 11\hltnc oSli\gnięcic naukO\ve na skalę europejską I?ys::ard Kanlor red. A StawalL 1992-1994. l/uli'l"/(l/1' do ('/I}(},~/'(//ii lilias/a. Ilulkl-LaskO\\Skicgo. /yralll()\\ Ośrodek Badania Kultury Miasta TPj im. P. \\ Litach 1')')2-1 ')')4. w ramach "Zeszytów Naukowych Ośrodka Badania Kultury Miasta IUI\iII/\ st Ila Prz)Jaei(ll /yrardowa", ukazaly się trzy zeszyty pod tytulem Materia/y do elnografii nIlUI/O. Rcdaktorl~m wS/ystkich jest Andrzej Stawarz, inicjatol", w połowie lat siedemdziesiątych. billtui nad /yrardowcm. \ /0(,1"/0/1 do ('/I/ogra/ii Il1wsla przynoszą teksty, które są przyczynkiem do rozwoju c:ttlllglallClll\ch hachu'] miasta. w szczególności społeczności robotniczych, Są to artykuły. Il1dlellah. raporty I badaó. ktl'lrych autorami są badacze rekrutujący się glównie z ośrodkćl\\ II dlS/il\\ skicgo i I.Ylaldowskiego, skupieni w OBKM, wspólpracujący także z badaczami z innych \>SlodKcl\1(Il)di. PO/niui, Olsztyn. Kraków) /eS/1 t picrwszy wydany w 1992 roku otwiera serit,: ,,Zeszytów Naukowych OBKM'". \\)oelll;hnione Sil w nim tlzy części: "Artykuly i Materialy", "Raport z badali" i "Stan badmi". [)(ldC!tkoIIO opatl/()ny jcst on "Wstępem" redaktora A. Stawarza i krótkim przeglądem dotychClasoll\ch publikacji z kilku krajów na tcmat etnografii miasta z lat 1990-1991. \. Sl;lllarl II slomc wstępnym przypomina krótko o znaczeniu ośrodka żyrardowskiego, nad kU'lIl1l1 hadania pl'/yClynily się w dużym stopniu do postępu w dziedzinie etnograficznych bad,lIi Il1lihta "ltV prucntll.ic kn)tko picrwszy zeszyt. Zawiera on teksty powstałe w latach 19S9-1991 Si! to tut\ kul) i s/kicc o róznym charaktcrze: opracowaó syntetycznych, szczegółowych. IlliI1c:riakll\. 1,lpmtóI\ l. badiul i stanów bachlli. les/) t drugi Ilydany II' ł 99.1 roku prezentuje taki sam podział: "Artykuły i Materialy", ..Rapon I bada(]" i .,Stan bachui". Szkoda, że zabrakło w nim zapisków bibliograficznych. leS/yt tr/.L'ci .\/oler/ll/riw do ellllJ,r,l"Ofil mios/o, dotychczas ostatni, wydany został II' 1994 r(lku i r(lll11 się nicco od pozostalych. Stanowi on zbiór pi<,;ciu szers/ych artykulów wraz z prze~ladclll publlkacii dotYCli]cych ctnogralii miasta z łat 1992-1994. \/o/e!"i"l) do t'il/ogm/il lIliasio zawierają w sumie ponad dwadzicścia artykulów. szkicc)\\ I \lprau)\\iul. SwnO\\it\ onc całość pod względem podejmowanej problematyki, jednocześnie k,lIcl\ 1 tckslr'l\\ tl',lktujc o innym jcj aspekcie. Dlatego tcż każdy z nich wymagalby osobnego (llm)llll'nia. Nil' spos()b tu jednak omówić wszystkich. Pragnę zwrócić więc uwagę na kilka 11\ bral1\ch pozycii. Ics/) t picrws/y I.awiera międ/Y innymi artykuł A. Stawat'za pt. W::ory zachowań )1' sfJo/ecm!J(}(IIICe! o.i'mdko /.)ml'i!(}\I'I/). w/rjkiellllicego /yrardów stanowi, na peelomie według dziewięlnaslego autora, typowy i dwud::ieslego przykład "miasta wiekIl jednej �284 fabl Vkl", którym można si<; poslużyć dla omówii:nia probkmatyki liICI10\\ iU" rohotuik,')\\ tlil przelomie dzicwiętnastego i dwudzieslego wieku. Aulor sIwieni/a \1 artykuk, IC ż:cic' SI)(,k<Juc' robotników IV dużym stopniu bylo okrcślone przLl organizację proccsu produkC\jllego Iilkliidu (rytm pracy) ora/. system rm:winiętycb instytllcji socjaln:cl1 i klllllll;i1l11cl1 l)(l\lolall\ciJ prlc'l wlaścieieli i zarząd fabryki (fundusz emerytalny, mali:rialna i socplua 1)()UlllC dla'(alv\ ch \I iekiem robotników. zasilki dla polożnie. ochronka dla dzieci, dmoc/Il;1 "g\l i;l/dKa" " ochrOliCe'. orkiestra I~lbryo:na, park t~lbryczny, w którym organ iZ()\\ilJlo /ab,1\\ \. lotnie I kOllcenl. ,alii gimn<lstyezna. biblioteka. chór). Wplyw<lly one silnie na okrcślellie i kvlalto\l;luic' ,i\' pCHbl,l"tIwych ram życia codziennego robotników żyj,!i:ych II (lSildzie lilhryC/ne.I, \:Ie l)milC/iI lIltedmk, zdaniem autora artykulu. żc wszystkie zachowania I ohyc/a.1c Inil ,klcmllnOIl allc pl'/I'I org<lniz<lcj<; pracy w fabryce i systcm j~lbrycznych instylL1cji. ISlniala Gila ,skril nicsform,ili/o\\,,nych zacbowali wplywającyeh n<l tworzeni.; się nO\l'ych IIllln'm klillill'\, k()rc' l)(l/ll;iI,lh robotnikom funkcjonować w spolceznośei, rozwIjać syslcm II/ajelllJlej PlllllOC\ 01;1/ lacllill\;:,' ..cykl obrz<;dowy". Artykuł ten korcsponduje z innym anyklllem lego s;1Il1ego aulm;1. /all iui\ Il~ IV zeszycie drugim. pod tytuit:m /..vcie cod::ieJllle ro/)o/I/iklill' II' /l'l'IIl'I/liII'lC 1/<1 /lCC/liI/IIC' II'fe/,il: t/::iewię/naslego i d1l'1It1::ies/ego, Można pO\viedzi.;ć, Ie anykul: li: II/ajclllllic' sil; 1I/lljle'llllal" ,"Iutor prezentuje w nim najbard/.iej eharakterystyc/ni: \llllry lilclw\I illl ohO\I iii/llnCe: \ISII 'ci rohotników żyrardowskich na przelomie dziewic;:ln<lste!!o i d\\ lId/iestcgo II'Il'kll. .Iesl lo 1;ld;lIli,' o tyle trudne, stwicrdza autor artykułu. że miasto jest or!!<Illizmcm Ilo/.()Jl\ II\. Oei/llilC/,1 'Ic' skomplikowaną przestrzenią i swoistymi struklurami spolcc/,n) mi. dlar,lkler\ IUjc' si\' illlell,S\ \\. nośeią kontaktów mic;:dzyludzkieh, ruchliwości,! spoleC/llil I silIl: 111 "dd/I;lh\\illllell1 \\ le'ILI rozmaitych instytucji. Naslc;:pnie. cofając się w historiI,', <Illlor prC/elilllle ill/\\'·l.l osad\ t;il1I'IUIl':: \I' Żyrareiowie w dziell'ic;:tnastym wiekll 01';1/ analizu.le c(ld/.iellllllśc lej osalh. ah\ lIkll/ac cccln charakteryzujące żyjących w niej rohotników, I'opr/,e/ opis 1':Inlll pr;ll" ob,"c i;l/lll;!C':;c" rubolnikó\\'. ram przestrzennych II' jakich żyli i sposobu or~alli/(\\\illlia (c'j pr/l:str/elli. doci]()c!/! do opisu życia rodzinno-domowego ora/ obo\\'i;vującycil II' nim \\/uroII' /achll\\ ii!l, Podsumowując autor stwierdza. że życic rohotnik(m lou: III sil,' \\ ,hl ('lch POdSI,I\\ (\\\:- eh phls/,czy/nach: ..hali fabrycznej". gdzie obowi;VY\l,iI\' 1(1I'I11;J!nienar/lICOllc' r\~(lJ'\ lIral ..d"1l1l1 fabrycznego", gdzic z kolei kształtowal się Iw)'c/ajowv i bupośredni lIklad st"stlllk,';\\ r"d/in:it" domO\I ych i s'jsiedzkich. W drugim przypadku, konlynllllwane hyl: Irad: c\(ne \\/\lr: /;lcil(11\ ;:11 naeiające spoleczności robotniezcj cechy trwa!osci, spoistości. ci;I!,dllsci i pllC/lICil' hupi~c/cllSIwa. Obok zatcm szybkiego i trwalcgo oddzialY\l ania II'/orot \\orC/ego 1;lbl'\ ki (11l1i';lslru"llIl ,\. c/aso-przestrzenne ramy pracy. regulamin użytkowania ..domil I'ilhrYClnegll") \\ /\ cill clld/lCl1nym robotników istniala wolna przestrzell kultlIrowa dla lacl\(l\\;II'1 opartlcil Ila niel<llln;ill1ccl: kontaktach, Tak więc. pisze Stawarz, IV życiu rodzinno-s,!sied/kim dhanu (l Iril,h c:jllc' \\ IlnOŚC!. klóre byly istotne dla stosunków międzyludzkich i poz,\\alal\' fllnkcjolHl\\llC II' Irtld Ile.j i /I'l/unc'! codzicnnośei. Autor artykulu uważa za ważne \lS/ecl1strollne hildillliil e:LJlllgriiliClI)e 1\ ci:: codziennego spolcczności robotniczcj, Innym artykulem temalycznie pozostaj;lcym \\' ż\Tard(\\\S"im kr<;gll .ic'st ,111\"lii ,\lIdr/(I,: Woźniaka z pierwszego zesz.ytu pl. Nad::ieja lI/)ogiei dllll!.'·, <'::.\-/io II/I!(/=i<, 1I',':l'Iiti~l'I'III'clo\1 Skil.; robotników na pr::elomie t1::iewięll1aslego i t/wlId::ies/<,go ll'iek/l .Ie,st to iln\ klll hogal() illl,lrl'wany materi<llem empirycznym zcbranym wśród llliCSZKallet'I\\ Ż: rardoll a ora/ praCII p;lIl1iellllkarską P. Hulki-Laskowskiego Mój /..vrard()\l·, A Woilliak pre/elltlljc ohrllz pr/emilln "I)\l'/~llll i wkraczania mody w ró/nc dzied/.iny /ycia zyranlo\l'skich roiJolnik,'l\\ Ol;!/ ,1;11';1,i,; IIdll\\ pdnlswoją tC/ę. że lata przed pierwszą wojn;\ świato\l,! to okres vyiJkii:go I Uliil/ velS/l'gp Ill/p.)\\· szechniania sic;: modnych zachowa"\. Dopiero okr.;s bied\ \I czasie piel'\\vc'j \10\11\ ,\I i;lIp\I,·., zahamował ten prou;s. M imo, że tematyka i.yrardolVska dominuje \\' ,Jes/yt;lch Ol II' fi. I" (/\1 IlIvC/;! \\ /C'I\ CI,' picrwszym), to znalazly się wśród nich również artykuly ocllH1s/'lce się do Illnych l'e~ipIH'\\ C/\ ośrodków IV kraju. Takim artykulem jest prac<l Haliny 1\rI1I1;l\\skiej Skąd III/S:: I'lid elli" "/'" . l10ści kill/lilY /r([{(vc)jl1ej li' rodc:inach imigraJ/hill lFiejskich II' lIIi(',\:('I(' Ilev\ t tr/,cci), St;IIHl\\ I lIl: część pracy H. MUJ'awskiej Imigranci 1JIiejscF 11' lIIie,l'cil' )Is/I\n. I()C).)) .Iesl lo kbt Op;lri\ "ol « �285 11l,11-:l'i,d,\cill,hl',lI1\ ch podC/as ohsclwacji uczcstnicząct:j wśród wybranych rodzin imigrilntt'nv \\ iL:jskicil \\ .kdll\m z miasl \\'Ojcvrództ\\'a olszlyi1skicgo \V latach 1987-1990, Zamiarcm autorki le'l 1\\n\CCIlIC ll\\agi na niekt()rc e1cmenty kultury tradycyjnej żyvrolne vr rodzinach imigranIÓ\\ \\ iej,kieil \\ mieście, PI'I: m/patry\\anill kultur: Warmii i Mazur nakży, zdaniem autorki, zwrócić uwag.;: lIa l;lk1. IL' pm"s\ kulturm\c, ,j,lkic mają mlejscc na Ziemiach Zachodnich i Pól nocnych, przebicgają d\\ 1I1,)n1\\o picl'\\ SIS nllrt st,movri,\ procesy \Vcvrn,\trzrcgionalnc. drugi. to oddziillyvranic kultur: ,'gI\IIl<'n:II'lll\O\\el IW te I'c~ion\. W ramach picIwszego nurtu przebiegają procesy adaptacji i intcgr,lcji illligr,ln!<\\\ \\iCI,kicil \v spoleC/ności miejskiej. starający się zyskać status pelnoprawnych ćllonk"1\\ ICI spoleC/ności. [\'limo sIarania imigranlóvr \\iejskich o zmianę stalusu i szy bkie przy,t,',O\\ anic "t; do n()\\'ych \\ arun I,Jn\ życia. au lorka odnajduje i prczcntujc elcmenty tradycyjncj kulllll'\ ladu1\\ anc \\ /: cill ich rodzin vr postaci Iegcnd i mitóvr rodzinnych. sposobu zagosp(lciar'\\\:lnia lllicvkani,1 \\ micścic. \\·icrzcli. przcsądów i \\Tóżb. (hlatnilll ,Irt: kuklll, ktt\ry \\\bralam do om(nvicnia, jcst artykul Anny SzyicI' Hocil/llia <:/17():':1'11/":11<' \l 1111/1\'111 lIIi(','"i(' (lcv: l drugi). Autorka przcdstawia w nim zaintcrcsowania. \\'arSZl<\t ; !,mhklll\ hada\\clL odnos/,jcC sit; do had,ul c!nograficznych w malym mieście, Przyimujc ona \\1"1 1I/:1S<ldnia Irz\ I,do/cnia vrstt;pne, okl'cślającc pole badali ma lego miasta. Po picrwszc to. l, l1\ak mi,ls\o rozumic j,lko spoleC/ność Jokaln:l, po drugie, że spolcczność ta charaktcryz.ovrala 'le: ci!> nicci:I\\ n,1 kultur,! tradycyjJU\ i do dziSiaj zachowala jcj clemcnty, po trzccie, /,c kulturt; trad\ C\jn'l male).'!> 1lll<I.,ta nalC/y analiz,ować l'lcznic z calym życicm spoleczności miastcczka. trakluj,ll'jL' Jako nicIO/.cr\\aln'l calość, Nast.;pnic autorka artykulu prczentuje problematyk, !'.td:I\\uą dokonując p((')hy skhlsylikowania różnych typów malych miast wcdlug przyj.,:tych i'r/u L'konomist,'\\\ i tlelnografów krytcriów. takich jak: losy historycZJlt:, struktura spolccznoI,,\\odm,,\. migracjc i rnchli\\ośl' spoleCl.na. funkejc miasta w stosunku do mics!k<JIlcÓW i otaL·/~I.i'!ClgO1crlllll oral "dkglość od dll/ych (\środków przem)'slow)'ch, 1'0 wyodr.;bnicniu. na pod,l~l\\ i-: p",lall\ ch kry Icri,'\\\. ki Ika Kalcgori i malych miast. slawia autorka kilka podstawo\\ ych In \;II'l had,l\\ cI\ch: I .!'lk \\ \gl;[da st"pidl 1,lchO\vallia i funkcjonowanic spolcc/l1ości lokalncj: 2, l '1\ i \\I:lkil11 stopniu lachll\vala si.; kultura tradycyjna (Jak przcbiega proces przcmian kllillll'm\\ciJ'J I'od \\ph\\cmjakich C/,ynnik(l\\'!): .i:ik'J role \\ ZaChl\\\,lnIU spolecz.nosci i clemcntów kllltury tradycyjncJ odegrala tradycja: ~ ('/\ Ijak sp"lcun"sć Illalego miaS\,1 i jej kultur,l oddzialujc na otaczajqcc wsic: :' .i'lkil S<\pcrspckly\\: roz.\\·ojo\\e malego miasta, \;lSt,:pnic aUlorka pr/.cchodzi do spraw warsztatu badawczcgo, podkrcślając konieczność I'(ltkiscia lntcrd: 'l': plinarnc).'o \\. h,ldaniach nad malym miastem. Wynika to z konicczności (,t!ll:-ci,,\\cgo SPl\II·I.cni<t na ,poleC/ność i jcj kulturę, Stworzenic monogralii ma lego miasta \\\nl<tga h"di \"p('\ln\ch dzialall 1;IChoWcll\V różnych dziedzin. bądi. jcśli pracujc nad tym tylko clilOgial', dokladnc).'(1 \\ \ korzystania hódcl z innych dyscyplin. Wedlug autorki przebadanie i'L'\\ IIcj liul" l11al\ ch miast. reprczentatywnych dla okrcślonych typów. możc st,lI1o\\'ić \vkhld Il,lllko\\: do lc"rii kllitlll'y i poznania zachodz.qcych w nicj proccsów. l'"d'lInlO\\ nnc pl'zcgh!d wybranych przczc mnie artykulów z il/mcria/,!1I' dlJ e/illJgmjii "1111\1<1 pragn, .ICS/Cll' rai podkrcślić, żc prace publikowane w ..zcszytach Naukowych OI"nM" 'l,il1"\\ iii ISt"tll\ PIZ\ C/ynck w rozwoj u tcj młodcj dyscypl iny etnograli i jaką jcst ctnogralia IlIdkgo l11i<ts1a. '\a konilC \\,Irt() dmbl·. zc \\ roku l')'):' uKazal się picrvrszy. z projcktowancj scrii. zcsz.yt I 111,lIcriahllni do l'tnogralii miasta \\' wcrsji angloj';lyczncj, ..Journal of Urban Ethnology" 1(1p,riod: k niluko\\ \. który ma nkazywać si.; raz. dwa razy w roku. Zcszyt zostal vrydany prz.cz \III/CIlI11 ,'Icpodleglości \\ Warszawic wc wspólpracy z Oddziałcm Warszawskim Polskicgo !'(\\I <tr/\ st \\ ,I I,1Id"zn:l\\ czcgo. Redaktorcm pierwszego ;,cszytu jcst Andrzcj StawalI ..J ournał of Irb:il1 LtllllOit)g\" la\\ icr,l sicdclll artykult'l\\' pracntuj'lcych rczultaty hadail polskich nauko\\({I\\ l.tjIIlUj'\l'\ch sit; ctnograli,\ malegt\ miasta. (..Journal of Urban Ethnology" No I. Musculll �286 of Independence, Branch). Warsaw 1995, Publishing cooperation: Polish '·:thnologicai Societ" WarsalI " ;\/ir()s!{f\1'1I F()!11110\l/1 ~ Jacek K o I b u s z e w ski. Tatry Literacka trodnja lJ]ol\'l1'/I ."tir. I,r:lk(')\\ i ')<):'. s, I'),. il . Witold P i k s a, Spojrzenie na Tatn' poprze:: wieki. Od I)ier\l's~vc/i "'~lJIilllld do 0''''/('«('11/(1. Kraków - Wrocław 1995, ss. 1 16. Jacek Kolbuszewski, wybitny znawca Tatr i ich obccności w polskiej literaturze, opublikOl,:1I kolejną pracę z tego zakresu, a tytuł jej mówi właściwie prawic wszystko. Obecność Tall' II literaturze polskiej, to w praktyce obecność ich w świadomości spo!ccznej, a przynajmniej II lej CZęŚCI świadomości, która może być kształtowana przez. literalur<;. I\naliz,,- ollcj oheenośei prollad/I J. Kolbuszewski od czasów r Rzeczypospolitej po dziel1 c!J:isieJsz\', co II kategoriach dzic,it'l11 literatury oznacza analizę obecności motywu gór zarówno IV lileralurze SIaropolskiej. romantycznej, w pozytywizmic, w szczególnic bogatym pod lym wzgl<;dem okresie Mlockj Pohki. poprzez literaturę Polski Odrodzonej do twórczości nalllOwszej. I. pozoru i w istocie przedsięwzięcie ogromne, wymagające nic tylko wielkiej erudycji. ale i sporo miej,c;\ W rzeCl" II i,!Ości praca ta jest objętościowo skromna, lecz niezwykle skondensl)\\·ana. n:IS" cona kapitaln" mi i celnymi sformułowaniami podanymi w zwięzłej i dost<;pnej laikowi "limie. I'I'aca pod \1 iclom:1 wzgl<;dami nowatorska, miejscami dyskusyjna, jesl jednocz.eśnie pozl'cją popu !aITlllllaukllll:1 Wielka to sztuka pisać tak. aby harmonijnie lączyć r/elc:lrq naukowość z godrq pod/iII LI kkkością popularyzacji. "Największą literacką «ważność» - pisze J. Kolbuszewski ... osiągn,l)' Talry IV polskim /Ielll z.biorowym i IV literaturze polskiej (".) IV okresie Mlodej Polski. l.illlllaiaji!C I;,kt. ii tak ,ilnie utrwaliły się one II' kulturze i literaturze, W,lrto równic;; wyodr<;bnić dll ie lIajistotlliejsze tendcncje dostrzegalne w dziejach tego tematu. Jedna / nich II iqic: si<; / art\Sl" c/nIm II I Zll<In1,'111 rzucanym przez sam fakt istnienia tych gór i dotyczy różnicolI ania ,;i<;,;po,;ob(')\\ literackiego Ich pr/.cdstawiania ("opisu"). Przebiega ona od wcrbalnego lylko naz)'lI<lnial atr do an:tlilyczn" ch konkretyzacji drobnych s7.c7.egółów w dwudziestowieC/.nym pisarstll ie tatcrnickim. i)o,;trzce III można nieprz.erwaną, trwającą faktycznie kilka stuleci, roZWOjOWi! ci;lgiośl'. Takiej niepr/enl;lIl".i ciągłości nie wykazuje druga z tendencji. polegająca na symbolicznym pojn1l1llaniu Tatr pkl) swoistego znaku - pomnika polskości, jako źródla odrod/.enioll)'ch sił dla narodu" ""'u,?, przymać, iż właśnic ta druga tendencja, ukalana p1'lC/. aull)ra II Spos(')b nad CI' intete,;ujqc\ .iu/ IV literaturze staropolskiej, wydaje mi się szczególnie ważna II konlek.ście "<Idal] lego. co na/Iwam)' przestrzenią narodow;j i narodową świadomością Celne stll'ierdzenle .1. Kolhu,;zC:lI,;klegll. iż: "Literatura staropolska pod piórami Macic:ja Sarbiewskiego i Wc,;p:llj<lnd Koclioll,kiegl1 slwol7.yła (".) zalążek tradycji, której kontynuatorami byli pó/niej SI,mis!:1I1 St:h/.iC. \\ine,'nt" Pol. Franciszek Nowicki. Za spraw,! Sarbiewskiego i Kochol\skicgn lain L .. ) z\Skah pClln,' zIHleLeniowc nacechowanie narodowe", oraz myśl. iż "ci'lglość inlnprel<tcji lalI' pko pol,;kiL'il gór świętych jest faktem historycznym" daj;\ etnogral(1\\i intc:resuj:lcy m<lteri,ti do przelm śkIJ i inspirację do własnych łiterackich posz.ukiw(1I1. W konsekll,'ncji naturalna lIyd:t.le się konklll/J:1 autora, podkreślająca, że "ważne jest. iż. literalura ta stll'orzyla z.r<;l1\ dla s\'Il\boiiunej ich Ol i :111' - R.K.) interpretacji jako narodowego, polskiego sacrum". \V'lt<:k kn przccicz II)Ta/nie i !l:trll1(\nijnie przewija się IV kolejnycb okresach literackich. widać go IV ronlantyc/.llc.j postali ic lIuhe,' Tatr. któralączy się z tendencj,! do narodowo-patriotycznc.1 ich inlnpl·clacji. szC/.ególnie po upadku powstania listopadowego. W okresie pozytywizmu Tatr\, .jdk pisz.e .I. KolbuS/clI,ki. "staly się raktem społecznym w polskim żyeiu zbiorOllym, co hy/o n:Ji IepS/I'm I'rzygololl alllel11 do ekspozycji małopolskiej poezji tatr/3i1skicj. będ:łcej jednym z najdzillniejv\ch knOIl\en('1\1 w dziejach kultury polskiej". �287 l\i<: sposób rd<:rować tu ni<:l.wykk przemyślanej analizy. która wr<t<.:zpo<.:hlania uytclnika. 111<:pO/llal,lją<: mu Olkrwać si.; od kktury. PracęJ. Kolbuszewskiego tr/eba koniecznie nic tylko pr/c(/;tać. ak i pr/ ...:mYŚkć II kont..:kście badai1 nad przcmianami świadomości narodowej l'olak,'11I \\. kilkll kll<:slia<:h SZU.<:gÓIOlVydl podj"lbym z autorem dyskusję. Przyznaję. że Talry i I.akopan<: slail si.; ..proklyCln'l pr/eslrzenią życia polskiego". oraz. że tu ..mieś<.:il się fizycznie 1'1'/<:/) Ilanl obv.ar Ilolnoś<:i zycia spoiccznego" w okresic zaborów. Nic mog.; si.; Jednak Igoci/ić. 1.<:!akopan<: "slalo się ponadrnzbiorową stolicą Polski". Z o<.:zywisty<.:h względólI' taką ,toliq m,';gl III Ć .j<:dyni<: Kraków. <.:o autor Idajc się j..:dnak przyznawać na innym miejscu I' 122) /'Ikopan<: hylo mi..:.isc<:m ważnym dla pewnel części spoiccz<.:i1stwa polski<.:go (int<:1ig<:ncJI). Kraków hyl w'l/.ny dla cakgo narodu. Ponadto. jak sąd/.;. Zakopan..: moż<.: być ra<.:zej [rak[OIl<III<: II tym kOlilekści..: - jako ..pr/<:dmieś<.:ic" Krakowa. nie zaś w sposób samodzielny. Drug'l kllcstia. kt,'lra w)daje mi się co najmniej dyskusyina. to stosunek autora do twór<.:zości .lalu klllka. vCI<:g,'llni<: do K.llc;,,,1 /,/11' i KsIc;gl Tall' wlón,:/ . .Iestcm przekonany. że ustalona pod II phil <:m ni<: tyk argllmentóII iic raczej si Inej osobowości .lana I\ll'reda Szczcpallskicgo n<:g.lt:llna opinia o lych d/i<:la<.:h. winna b\ć l.lVeryl'ikowana w pewnym przynajmniej stopniu. I <Jksic S\'lni<: II'CI<:śni<:j u.y póini<:j. T<:go j<:stcm pewien. CI: kllIIIlWII'I lola 'laIr /OsIa la w naszy<.:h <.:zasa<.:hz.degradowana. <:zy nastąpi! (następuje) "kllnlc<': dalI noś<.:i"'-' 1·:nigmatyCln..: zakoóczcnie (L-:iela nie pozwala jcclno/naczni<: zrozumi..:ć ,[.111011isb <JUlor,1II lej sprali i..:. CI.: iSlotni..: wi..:sz..:zy on zmierzch roli tematu tatrzallskicgo II pllbkicj litnatlll'/<:. a t;m sam: m w polski<.:j świadomości narodowej i społeu:nej'l I'raca Witolda I'ibl' ( I 'J.'j·j-I ')H) zatytuiowana Spojr::enle na Tatr)! popr::e:: 11'leki. Od /llenv':1</1 II::IIIIII/W/, do (J.~\lleC<'l/l(/ j..:st lIydaną po wielu latach od śmierci autora jego dysertacja 111~lgI'I~rsk'i. II I ~on.u1<! \I I')(\(\ roku. I'rzeJ kilku laty J. Kolbuszewski napisa!: .. Wielka ,:;zkoda. /l' hopośrc'dnio po j..:j napis'lIlill olla pra<.:a magisterska Witolda Piksy ni<.: mogla ukazać si.; ,irukl<:1l1. CI: lo II <:alnś<':l. ~/.y to IV wal.ni<:.lsl.y~h I\·agmcntach. Dzisiaj by!ahy ona pozycją <.:yto\1 :111.1 prl.<:/ II SI~ stkich had~IClY dl.lcjów tcmatyki tatrl.<ulskicj w literaturze" (.. Wier<.:hy" R. 56. I')X-. Il\li. 1')')2. ,.2·11). R/c'c/.\\liści~. W. I'iksa. wi..:lki miłośnik i zmlll'<.:a gór. ..Ilapisal picr'\\''Id kOlllpktn.! monograli, sposohu I'unkcjonowania tcmatyki tatrzaIiskiej w literaturzc polskiej" i.l. l":ni hU.'/<:II'~ i. (IIlICe ). ()Il 1<:/ odllalaz! naj starszy wiersz pobki o Alpa<.:h. oraz odszubl 1l,I1d<ll\1l1<:.lS/.\pn<:ty<:k.\ II/miank.; o tatr/.lI·lskim Gicwon<.:ie. kdnak IV odpowiednim <.:zasie J..:go (l(k<lII:1 praca Ilic' doo.c'bla si,' publikacji. więccj. odjcj napisania powstały i znal,liy się IV obi..:,"u 11,1I1~OIl ~m flllld'1Il1~Il!aln..: d/iela. któr~ poruszają w sposób·- r/.ce można i s;r.erszy. i glębszy ~\\c,li<: J1odj,l<: pl"lO W l'iks.;. W: mi":llić trzeba <.:hoćby: .I. Szallarski. Po::nanle rólr S::klce : r():m'jll Il"Ie<l:\' o "'I/'(feli do IIII/mn' XI.\' \vleku. Warsz.awa 1972; J. Kolbuszcwski. () pOS::II.~:\I,/(:IIc11 skllr"';11 IV .\·UI I .\.,.", H·leku. Katowic<: 1972. a zwłaszcza lego/. samcgo: Talr)' " lileml!!r:e Iw/sklej ( IX05-1'n5). Kraków 19S2. Czy zatem IV sytuacji. gdy powstaly i znalle są 1"'\I"/Cc'illll<: d/i<:I'1 h,dqc<: pl\gl.;hi":lli<:J11 studiów W. Piksy. nalcżalo dziś pllblikowaćj..:go prac,. 1'1'/1 eall m SI.a<:unku dla uhm i..:ka i dhl j..:go pionierskich dzialal1') Czy wysilek wlo/.ollY dziś \I \(1 pr/<:dsi'll/i.;ci<: prlCl hl iskich i pr/.yjaciól autora opłacil się tylko im (tu prz..:cież o ..oplac'.dllosei" trudno II n;C/ Imill ićj. ak i o\'tclnikolVi'.' Bez wątpienia. pme<; W. Piksy czyta się / \\ 1<:1~11,]1<lllllcrc·s(lI\'lni<:m. / p..:lnym uznani..:m dla j..:go crudycji. Jest to Icktura wiek..: poży[(ona i ei<:k.ma. S/koda 11·lko. i.<: p..:wn..: fragmenty tego clz.icla. bądi co bądl. prz..:d..: wszystkim !1I1"II11'I<:ljl]<:~O.Jllll~'1 Illa!ll z.ori<:lIt,mall..:go czytelnika. z. powodu nicuwzględnitllia lIowszych t!,[,tiCI'] badalloydl. IIpro\'<ldzić II' hl.,d. Dam tu tylko jed..:n przyklad: czy·- .jak pisze autor"':Ipl<:rs~i<:go IlliJllO lIi<:llI opra<':llwari i badarl pozostaJc nitwy'jaśniolla·".' No cóż. 1\\.I'I'lIillllaj<:st al nadto. ab: IHiIIstani..: na Podhalu w 1(,51 roku Ividzi<:ć 1\ nieco innym Świdk. \\:ddi<: mi sil;. /c ;k si.; stalo. ii I\ydawcl lIic zadba! o przypisy, które ukaza!yby post,p \\i<:d/l \I kilkllnaslll pr/.\najmnicj kluClolly<.:h kwestiach. Nic na tym ni<.:uci<.:rpia!aby pionierska ("('[d \\ Piksy. li j<:gll pm<:.!. dlukowaJla po lata..:h. zyskalaby tylko na naukowcj lVartoś<.:i. \\: hitJla praca .I Klllbllsz<:wskicgo i nacl..:r int<:r..:sująca i pożyteczna -- mimo powyiszych I<HIIL'/ell .. j1ublib<:j'l \\' Piksy II wi<:lu mi..:jsca<.:h uzup<:!niają si.;. choć dzitlą j<.:nic tylko lata �pOlIstania. ale i zamysl autorów. Piksa ograniczyi si.,: do pn:zentacji OlI odm slloich pO\/lIkill ~1I1. owoce tc są zresztą bardzo bogate:. a nawet smakowite. ohficie cytuje odnale/iolle PI/U siebic' matcrialy. jego dysertacja jest jakby przygotowaniem do dalszych sllldi('m. jll/. hardziej anal it\ CInych: J. Kolbuszewski daje znakomitą syntez.,:. Dobrze si,,' sIanie. ~dy milośnic\ I<ltr i lilnalur\ pl"/.ez nie inspirowanej. będą czytać obie prace II' tyln samym uasie. Doceni,! \1 tel" \1 pelni wartość ohu, Weihl10chtsgeschichtell Verlagsgesellschalt Ilusum ails Oherschlesiell. 1988. ss. 118 Ilrsg. Ciundel Paulsen, I hlSum I)ruch:- lllll: ŚlliC;la B07,cgo Narodzenia uważane są za najbardziej rodI.,innc' Ś\I i;:\a kościelne. ~~I (lIl1'n\ In Śląsku. podobnie jak w Polsce. zwycnje i obrz.,:dy zlliwane l nimi 1<111 \/C I)\I~ b,lrd/o I~ II Olll, W czasie świątecznym. czyli niczwyklylll. lrwającym od Wigilii do ŚII i<;la 'Irlech f.:n',li, kompensuje siC; istota ocalonych w pamięci ludzkiej i skurpulatnic I'l/eka/\ Ilall\ch I pokoic'ni;: na pokolenie tradycyjnych przekonail. zachowalI. lilnn nie tylko rodzinnego. ,tle i Ihiorol\c'g" świętowania. Jak zauważają hadacze. zachowania lud/i w t)'m "hl'sie 1\cale nic r/adk" odhil'g;tld od chrzcścijatlskiej ohrz.,:dowości. hijdź maj,! charakter \\tómy. hOlliem ieh km/eni IllO/IU upatrywać w pogailskiej tradycji ludowej InajoIność lokalnej tradycji, któr<j ocalily w sllej pamicci kolejne pokolellia \I,l/ak,')\I, wbogaca wicdzC; wspólezesnego mieszkai1ca Gómego Śl'!ska o pI/!Hlbch, o spec~!iec' kullur!lll"; regionu i jego spoleczności, Taką praC<l. która od\\oluje sic do nll'lllleckie.i tr;lll\ e.i' (i,"J'!le~,' Ślqska. funkcjonującej na tym ohszarze wśród żywiolu s!OIviiuIskiego. jest ,lntologi,1 o I~O/\ ill Narodzeniu opracowana przez Gundel Paulsen. Zbiór lllonolelllatyc/l1\ ch prac pl. ()//(I\I'I<"" ho::onorodzeniowe :: Górnego S'/ąska ukazał sic w scrii poplllarlHlnilllkollyeh "'i'liek. t/II, laschenhlicher (podręcznych ksiqżek), wyd,manych przez W\llawnicI\\O II1ISUln II :\ielllC/l'eh Ta seria wydawnicza populary/,uje tradyeyjn'l kulIm.,: ludoll'l I'(',żnych regioIH'l\\ "iel1llee. równie/. tych. które znajdolValy się w obrc;hie pai\stwa pruskiego. ,I po drllgiej lI'oinie Ś\I iatol\ c': wrócily do Polski: Dolny i Górny Śląsk. POlllor/e. W,lI'Illia i iv1,l/llr\ \V ralnach ..reglonall"\'." \;\iydawnictwo Jlusum popularyzuje w icmczcch wiek gatunk,')\\ trall\cyjnego !()Ikl(l!l! slownego, np.: opowieści kOllliCl,ne (!\nekdoten. Schwill1ke. Wil/el. h;ljki. podaniu. 1e,~I'l1lh, kalendarze historyczne. gry i zabawy dziecicce oraz mlod/ie/0I1 e. "pO\lieści II splllllnleni, \\" e z d/iecii\stll'a z rM.n)'ch czcści lego kraju. hy lIymienic: IlrillHIeIlIHlrgic. TuJ'\ ngi.,.. SlIdel\. Baden ic- Wi rtelllbergię. Bawari.,:. Ilesj.,:. Dolni\ Sakson il'. S/IeZ\\ ik-Ilolv\yn. Wc'SILiii,'. S/I\ db :,'. 1eklembmgię. Saksonic;, Turyngię. a także: ŚliJsk. Pomor/c. Prlls\ Wschodllie 01',1/ 1":,111;1,1, (tu: legendy Indian). Oddzielną grupę tekstów w wydawnictwie kics/()nkO\I~ m Iltlsllm '\;11l0\\ l,! ..OpOIlil>',; wspomnieniOl\c" o Bożym Narodzeniu. które rcprC/entuj" praktyClnle c,iI\ ohv,lr "Ielllle\ sprzed 1945 roku, opublikowanc zaś ostatnio ()/)()\lic.\'ci hró!lluwd:('i1ir!ll(' :: (;rim('g()\/<I';' "j już uwarlym z kolei wydaniem. (jundel Paulsen l.amicścil'l 1\ ,lIl1ologii g'>rIwśl,hkld~ ..opowieści" 24 teksty zróżnicowane genologiClnie: opoIliadania literackie. Ilierve. nOl\(lrtlC/I1,' kol.,:dy /.)'czeniowe. folklorystyczne oprauman ie /\\ \C/~Ij()\\ I Obl/,'llt')11 hO/()nUr"c1/enloll \ li' Zdecydowana większość opublikowanych milterialów poc!wd/l I k'lIicd .\1.\ i 11I'C/;III-,"\ nas/ego stuleeia. .lako wcześn icjsze tekst)' możn<l \\)'miell ie nasl<;puj'lce lit II ()J'\ \1 Ie! 'I l.ohsfJrlIch des f\nj)fileim Christi (Ilymn pochllalny d/icci,\tko II ilohku) Wen/e!;1 Scherlel;1 \,,:: SchcrlTenstcina (1603-1()74). organisty I. i3rzegu. a urod/onego 1\ (jlrlhC/\C<ICIr. \lier'l!/ul",; Sellns/lcht (Tęsknota Marii) Josepha von 1':ichcndorLI (I n~-I ~57). niemieckiego pOc'l\ I I llbOll'ic kolo Raciborza oraz opowiadanic /)us I\nj)/)('/ (1.Iohek) (juslal a i"Jl'\\<lga ( I~ I (,-I X'!.' I I. Kluczborka, Wśród lebtów tylko dwa "l anonimolle. tin. pil'śt\ f) /-,.ed(/ /l/",r I-""d" (Rall,<' �289 nad radościq). która jak podajc autorka wyboru pochodzi z okolic Opola (opublikowana zostala " 1')07 wku na lamach .. Schlcsischc Heimats-BHiller") oraz Oberschlesisches Kolenden/ied (Koknda gOrlloślqska). pochodzqca z okolic Raciborza. a opublikowana po raz picrwszy we Wroc1'1\\iu w I 8()') roku. (jundel Paulsen pomieści la w antologii teksty autorów pochodzących ze Śląska. by wymienić takie nazwiska. jak: lleinz Piontek (urodzony w 1925 roku w Kluczborku), Heinz Labus (1902. \\ Gliwicach). Hans Lipinsky-Gottersdorf(I920, w Lcśnicy). johen Klcpper (1903. w Bytomiu). lIans Nickrawictz (18')(,-1983. w Opolu). Paul Barsch (1860-1931, w Jasienicy Dolnej k. Nysy). Victor Paschenda (1')24. w Bytomiu). Paul Habraschka (1897-1969. w Bytomiu-Rozbarku). \';clOr Kaluza (18%-1974. w Lowkowicach k. Kluczborka), Gerhard Kukotka (1917-1970. \\ B\ lOmiu l. Karl Mainka (1868-1938. w Tarnowskich Górach), Egon H. Rakette (1909, w Raciborzu). Georg livier (1897-1974. we Wroclawiu), Alfons Hayduk (1900-1972. Scholtis (1')0 I-I ')(,9. w Bolatieaeh kolo Hlucina, dziś Czechy). Wyjqtek w Opolu), stanowią August autorzy pochodnIcy wprawdzie I. innych regionów Niemiec lub Polski, którzy jednak w okresie miedzvwojennym i.ycic swe hądi działalność literacką lub naukową związali właśnie ze Śląskiem. l'lcy jak: (jeorg von der Vring (1889-1968) z Brake/Oldenburga. Christine Koller (1925-1978) f Hannoweru i AII(1I1s Pcrlick (1895-1979), urodzony w miejscowości Osc (gmina Miedzybórz. da\\ n> p()\\iat sycowski. d/.iś woj. kaliskic). Wartość likraeka i Il)lklorystyellla opublikowanych materiałów jest niejcdnolita, zdają się dominować wśród nich nostalgicl.lle wspomnienia z dzicciństwa. Z pewnością większość tckstów imponuje bogactwem faktogralieznym. ieh autorzy przywołują realia życia społcezno-obyczajO\\(:go. Illrllly rodzinncgo ś\\i<;tO\vania mieszkańców Górncgo Śląska. Stąd antologia. mimo if pr,clllacmna .jest n·l\vnió. dla szerokicgo grona odbiorców. illlercsuje folklorystów. elnograJ\'l\\ i kulturoznawców. W toczącej siy wspólcześnie dyskusji o (jórnym Śląsku jako oh,;;arze: e:lniczne:go i kulturowego pogranicza słowial1sko-niemieekicgo prace niektórych Nicmc','l\\ nios~1 I sob'l cenne in!()Imacje. dokumcntujące żywotność żywiolu polskiego na tych l.ieIlliach Ś" iadcz~\ jednocześnie o ohiektywizmic tych badaczy. Wymieniają oni w swoich tekstach inliona i ml/wiska polskie:. np.: OgorzeIski. Stanislaus Brylka. Kandziora Karlik (Lipinsky(j'Htersdorf. s. 21 i nast). Kasimir (Koller), Walck Scheldupek (Kaluza. s. 61 i nast). Michalek. f.:()kotL Katinka. Pislok (Rilkette:. s. (3). ś"lskie przekleństwa. np.: l'ieronna (Kaluza). der Pierron II(akelle:. s. ') I) Pr/.ywolują polsk ie nazwy rekwizytów obrz<;dowych. np.: "budka odeI' hctlejka" 1\ lainka. s. XX). tradycyjnych I.wyezajów. jak np ... przychodzenie św. Józefa:: D::ieciqtkiem" 1.lu-;uf. .Iuzck u Pe:rlicka). Zarejestrowana przez Perlicka. nauczyciela i kierownika Archiwum nielllie:ckie:h pie:śni ludowych (zalożone:go w 1927 r.) w Bytomiu. dawna forma kolędowania \\ dniu \\igilijnYIll. dziś lupelnie zapomniana. zasługuje na odd/.ielną uwagę. Idzie o świetego lu/ufa . .Iu/.ka. kt(')ry jak wspomnial Pcrlick - .,przychodził do dzieci:: Dzieciątkiem". O tym ,al11>m .Iundie:. "straS/.IiwYIll" i ..ghurowatym" interesująco pisał w polowie minionego stulecia .Ian Vlikolaj Frill na łamach ..Tygodnika Ilustrowancgo" (1865. nr 320. s. 2(2). Dodać trzeha. Ie lekst len pomie:ścil w swe:j "ślqskiej tecc" Oskar Kolberg (zob.: Dzie/a wszystkie. t. 43: S'/ąsk. \\'wcb\\ .. Poznali I ')()). s. 15-\ (,). Wspólcześnic te dwuosobową grupę kolędniczą (.Józef \\ ko/uchu ..prze:wróconym". opasany Iallcuchem i powrósłem. "obabrany" sadzami, w wielkiej O,lpCC Ji.ilI"fanej i I. poty/n,! palką w ryku: Dzieciątko .Jezus okryte hiałą płachtą. z rózgil w ryku) Ilic ocalili \\. swej pallliyci nawcl najstal'si informatorzy. \\" sumie. mO/Iw /alowa\'. ze Gundel Paulsen w przygotowanej antologii bożonarodzenio\\\ch z\\>uaj<"l\\ i ohrzydll\\ z (iórncgo Ślqska "wątku" pogranicza kulturowego nie uwzględnila 'I.CI"lC.l- siegaj'1C n')\\niCl. do prac ŚI.\zaków wyznających opcję polską, materiałów pomieszczon: eh na łamach polskojyfycznyeh kakndarzy i pism śląskich wydawanych na C,órnym ŚlilSku I'rl.ed drug,! \\ojn'l światową Dorota c~'witala I') Lu~11.LXXIV �290 Krystyna K o s s a k o w s k a - .I a .lienv. Opole 1994, ss. 107 . I' o s Z. I'o/skil.' ka/I.'Jlc!ar::c ,!!"il"lllJ.\'/l{skic .\::kic lilii/lO'.?"'" .,Mierzcnie czasu jest podstawową i być może pierwSl:'1 uynności,! C/IO\I·ieb. \I•.' nalur,1i1ll1l1 środowisku. w jakim żyje, musiał wyznaCl.yć swoją obecność, lin. Inusial lorganizO\I;\ć olau,ljąey go Kosmos. Miejscem człowieka nic jest natura. leu /e!JcI/I·\1·c//.. j'lk okrdlili lo kn()ll1c'n()!,)gowie. Kalcndarzowc funkcje·· wprowad/ania bu.spornych. ugrunloll all\'Ch SPOIee/IlIC' la 'de! mier/enia czasu. oznaczania jego odcink<'lIl' - przynależ'l do uI'nności cg/YSll'ncj,i1nil' p()d.'la\\ ,,wyeh. Czas mechaniczny jest wynalazkiem stosunkowo świe;i)'m. I.ape:\\ Ile \\ ie:lki ud/ial \\ .Ic'!,'" przyj<;eiu miała tradycjajudeo-chrześcijailska. M. Weher POka/.)'Wdl. II .i;lk 11ic:lkill1 SI()PIlIU \\ Idll' si<; ona i z potr/.ehami dokladnego pomiaru czasu II' coral. hard/.icj skompliko\l;ln\ch pr()cc.'ach technologieznych oraz IV jaki sposób skorelowana jest I. kS/laitow,II1icm mcnl,i1llości bpJldlistycznej'" (s.8) Ten, wprowadzający IV prohlematyko; kalendar/.O\I'I. clI at laC/erpni<;lo I na.lllo\\\l.c.l ksia/k' Kryslvny Kossakowskiej-.larosz pl. I'o/skie ka/I.'l/c!ar::e ,!!,fil"llo.v/I{skie .\::k,c Ii/ol/Ii,!!,rujicu,. opublikowancj w Opolu w 1994 roku. W pOIocznej świadomości blendaI'I koi<lr/)'m~ n,ljpil'r\\ z drukiem o specyficznej formie użytkowania. ezyli z V\\. dokumcn!cm i:cia SP()icUIlL'!,'('. rzadziej z syslemem rachuby czasu. prawic wcale I.aś I. jeSl.CI.L' inn)'m Illaueniem I punklu widzenia piśmienniczego: z ksi;IŻką drukowam\ I. roezn'l C/.<;stolli\\ością T)'mua\L'ln II laśllie 1<' wskazanie organizowało retleksje autorki. Wspomniana ksi'Vb . .Idk p()Ś\\ialle/,1 1,lInICS/(/()I!Ci w niej "Bibliogratia przedmiotu w wyborze'", je:st IV: nikielll \\ icloklnicli dośl<l<lducT badawczych autorki. Opublikowała bowicm dOlychuas I. lego I.akrcsu dml' pO/~ cic III aile' (Po/skie ka/cndar:::e pow,cechne na Górnvlll ,~/qskll. Opole I ')X7 i " "',c/k, ka/el/c!ac i//l.IIl'()lt(lll~ d/a ws:::yslkich ". S::kic Illonograjic:::ny, Opole 1988) o nu. kilka art)'kuil'l\1 \\ śLiSkich naukOlI '. ch periodykach (m. in. Gdy kalem/ar:: by/ podręcnikielll: f.:a/cl/I/ac .\iJOIT /('mllllO/oglcllc. Ka/elldar::e wyc!awane w oficynie BrOllis/awa hOl"(ls::ewskiego: "A:a/olik A:a/coc!ac d/a 'Lell/. kich ". Dz/eje, ::awar/o§ć i ::nacenic lvyc!mvllic/wa II' lalach 19/9·/93.:' s I ()cj - I ():'\l. Pr/l'li>LIwila w nich histori~ kalendarzy na śląskim rynku wydaIVniuym_ ich poel\l,,'. la\\'arloś':: i hll1kci,' oraz realia kuilurowe w regionie. Prócz wniklilvie opracowancgo malnialu cll1pirlu:nc'go lI~mi,'nione teksty bogate S'1 w rclkksje o rynku u:ytelniu:ym na Sli\sku. II II iadonwści o ,'lllmallllacl~ śl'lSkich kalendarzy i ich audytorium. wrcszcic autorka poka/uje: rui.,: oll\ch plSUl odgrl \\,1I1a 11.. specylicznym terenie, który piza kilka wieke')w byl inlegra1n'l U:<;ŚCi'i P,1I1SI\\a nil'llliecklcg(l Wymieniony dorobek publikacyjny byl efektem pl7ygotowa(1 do dysertacji dokIOl,kie.i. ohronl,'nej pod koniec lat osiemdziesiątych, a ninie.isza książka .iesljej rragmenlclll. Omawiana praca składa się 7. dwóch rozdziałów. W pierll'vym. Z,iI: tUIOllilll~ m ,,1\.'lkndarh· powszechne na Górnym Śląsku za czasów pruskich'", Kossakollska·.i'lrusz n'lJpicrI( pr/C(bla\\ I~: tradycje wydawnietw kalendarzowych w Polsce. I. tego podlw.d/jalu odhlOlTa nwie dOllil'dzicl się o początkach istnienia polskich kalendarzy. które zau:o;lo drukOlI ać II J-.: rako\\ie: od kOllca \ \ wieku. Miasto to odegrało ogromną rolo; w popularyzacji kalendar/)'. dlllkow,i1i je hOlllel11 naj7.namienitsi wydawcy. m. in . .ian Ilalk. Florian l Jngler. M"ciej Scharllenhcl·g. II iL'l'Onlm Widor, Lazarz Andrysowicz i inni. Od polowy XVII \Iieku kai..dc \\i<;ks/e miaslo \\ Pobce: midi" swój kalendarz. np. Poznań. Wilno, CJdmisk. Chelm. Warszawa. Plock. Sl;lskie !calendar/,' pojawily si~ jednak znacznic później. bo dopiero od pol()\\)' X IX lIieku. ale o 1;lkcic 1\ I~l zadecydowaJo ich ludowe przeznaczenie. Kossakowska-.iarosz. pl/.edsl<llViajqc dzieje kaknd:lI/\ polskich, pozwala zorientować się odbiorcy w ich tematyce. podkrcśla zallarte \\ nich bogacll\" informacji o dawnych czasach. oraz to. że są jednym I. podstawOlI:-ch in'lllel do l<.'kolhlrukcil tzw. potocznego myślenia czytelników i wydawców rcccn/Owilllych lI)'d,lIIniuII .·\ullllk:: dokumentuje ponadto, że w ciągu wieków zmieniała siO; ich Ileść'. jak i lo. i..c II drod/e: C\\ oluL.!I wykształcily siO;różne typy kalendarzy: m. in. kieszonkowc. ścicnnc. hiurkOlIC. ksi'lI.kolle. \\ 1\ n, ogólne almanachy oraz roczniki specjalislyczne i zawodowe. W kolejnym podrozdziale zatytułowanym "Kalcndarzc gÓrllośL\skie do kOI'led I \\ świalowej" autorka porządkuje refleksje o kalcndar/ach~I,!skich i ich 1\\ '·lITach. I'lOl1ier,l!llJ �291 lVln IV/t'lt;d/ic hyli ksiildl J(l/d S/ali'alH.:k. Antoni Stabik, Karol Miarka ojcicc. Osobliwość kotllunlbcvjni] śLiSkich kalcndarzy jak piszc autorka - tak jak i w innych dzielnicach Polski. hudolliltla hyla t'kl\\tlic na stalcj ich obccności w wiciu domach. na wiclokrotncj. kompc!~lll·\J1lic. itltencjonalnlc i slylowo zró/nicowancj lckturzc (s. 7) Kalendarz. jako jeden z typem i'uhllbcll islolnvch VI komunikacji masowej. spelnial i w tym regionie wielorakie funkcje: od inIl)lmaCVjncj. przcz dydaktyczno-instrumentalną i ludyczną do najbardziej podstawowcj. zwią1,lnej z jcgo pochodzcniclll wprowadza I zasady porządkowania Kosmosu. Te specyflcznc \I vdim nicllva " na z.icllliach śLiskich odcgraly jednak o wiele poważniejszą rolę niż w innych rCt'lonach. llsposahialo je do tego dlugotrwale uzależ.nienie pal1stwowe Śląska i patriotyczna 1'\11r/eha VIVprac(manla suhstytutu powszechnego podreeznika. adresowanego zwlaszcza do ludu . .. Iolu p(l\\olalllljc lulal. hy sluzyly sprawie ogólnospołecznej i narodowej. Programowo na (11ll't1V In Ślą,ku Ilczynlono z nich środek edukacji moralnej. etnicznej i cywilizacyjnej. Były pl1dreunikielll. leksykonem. biiVką rozrywkową. ale też narzędziem adaptowania myślenia typu ludolIego (zlllaszua gdy idzie o ludowy antropokosmos) do wartości i mechanizmów kultury II ll1~h()\\ eJ 111.'lorycznic z.adania wychowawczc i ksztaleąec zdystansowała jednak inna ich zasługa. elli ha naIIVlt;kva: unlozliwicnie cz.ytania rozleglym krt;gom ludności rodzimej w mowie 01,'/V ,kl. co prz\czynilo ,it; do lachmvania polszczyzny na germanizowanym (naturalnic i przymu,,'"o]lerenie" (s. ')(,). \\' ollla\\lanych kalendarzach publikowano przeto teksty poetyckie. epickie i dziennikarskie funkcjonulilcych zwyklc w średnim i niskim obiegu ogólnym ze wzglt;du na skromnc i!ll~lcktualtlc i niedoslatcczne komunikacyjne przygotowanie potencjalnych obrol1eów. jak tez ,Lilv SIt; lrvhunil miclscmvych twórCl'lIv Można było w nich znalcić clementarnil wiedzt; k()śClclllll-rcligijną Ivvlaszcza w czt;śei praktycznej. infórmującej o ezasic suchych dni. dni kr/v lOll vch.śII iill ruchomych. z.amicszczającej wykaz imion świętych i katolickich patronem UIC/l/nl. porady (kulinarnc. rolniczc. medycznc). taryfy opiat pocztowych. telegraficznych i wiele Innv ch lIii]dolności. np. rcklamy. /.adaniem kalcndarzy górnośląskich bylo więc nie tylko II s/elkie poradnicllvo. alc przcdc wszystkim zaznajomienie czytelników wlączonych w obc) 'v ,lem kulturovv\ z historiil Macierzy. bt;dącej wówczas pod zaborami i walka o utrwalenie pol,kicgo. '\,1 "LiSku do I Ilojnv Śll iatowcj powolano bard/O wiclc kalendarzy o ró/nej /ywotności. \ulorka Olllil\1iancj pozycli podaje kilkanaście ich tytułów (s. 24 - 26). wśród których do Ildl\\allliej,z)ch nalczal)' ..Katnlik, Kalcndarz Górno-Szląski" (Królewska Huta. Mikołów. By10m I ~71J-1'))2 l... Kalendarz Marjal1ski" (Mikolów 1884-1939). "Kalendarz Nowin Racibor,kiCh" (RaClh(lrZ 1891-1 <) I:; l. "Kalendarz Cazety Opolskiej" (Opole 18%. z przerwami do 1914). \\ lrzccilll pOllroz.dziale ("Roczniki plcbiscytowe") poruszono problematykę związku kalclllLtrZ\ górnośląskich z plehiscytem, które przeprowadzono na CJórnym Śląsku w 1921 roku. Kalcndalzc hm\ iCIll.jako atrakcyjny dla popularnych odbiorców typ wydawniczy. do bmpanii plehl,c\ tmlcJ II l'Iuyli Poli]cy i Nicmcy. Rzecznicy paI1stwowej intcgracji Śląska z Polską druk,m ali IW ich lamach poczjt; glosz'lcą hasla wolnościowe. artykuły z zakresu ekonomii i chlubIII (li kan historii Polski by, pk stwierdza autorka. "kształtowaly emocjonalny stosunek odbior(llll do Polski. a na\\cl bud/ii y dumt; narodową" (s, 46). Podheśla przy tym. iż. bylo to zjawisko \\\Ialkm\c. gd)z blendarie. pko rodzaj wydawniczy. ze swej natury sbzane byly na konfortl1l/tl1 Idcow\ Dtugl rozdzial biiVkL zatytuiowany .J'olskie kalcndarze w ohesie li Rzeczypospolitej" ,klada sit; z utcrech c/t;ści W picrwszej ("Krajowy rynek kalendarzowy") Kossakowska-Jarosz pi'le o blendariach puhlikowanych w tóżnych dzienicaeh haju po odzyskaniu nicpodleglości pr/C! Polskt;, ich wydawcach. o wzorcu kalendarzy. zawartości materiałowej. o glównych l'stodkacli wydawniu.ych. Druga CZyŚĆ("Edycje górnośląskie po podziale regionu") dotyczy ju/ lIlko rcaliilw śl'lskich. zarówno po polskiej. jak i niemieckiej stronie granicy. Badaczka wymienia R(\f1l1<111t: je:;/\l!, P0.lYCI<l kalendarz K KossakO\vska-Jarosz omó\viła w arty'k.ulc: Ku!c!/{.I(1r:, N,lllkmvc \VSP \v ()polu. Filologia Polska" 1993, nr 33, s. 129-135 lO/lll1\lcllll' '''I)O!}- fcrml//()- �292 aż 24 regionalne pozycje wychodzące w tym podzielonym w 1922 roku OhS;',IL/C i 7 tllul(l\\ związanych zc Śląskiem tylko pośrcdnio (s. 59 - 62). Zc wzglydu na typologiczm: ml;,nicowanle kalendarzy wychodzących na Śląsku w okresie międzywojennym Kossak()\vska-.IaroSl. wnóżnia następujące grupy kalendarzy: ogólne. np .. ,Wielki Kalendarz lIustr<many dla Wszystkich" ..Kalendarz Górniczo-Hutniczy", ..Kalendarz Ludu ŚI;lskiego": organ iI.acyjne: np ... Kalendarl Sokoli", ..Przewodnik Młodzieży Powstańczcj. Kalendarl Oddziałów Młodzież) l'owst'l!iClel" ..Kalendarz Spółdzielczy": zawodowe: np. "Kalendarzyk I'oliej i Wojewód;'lwa ŚleiSkiego" ..Kalendarz Rzemieślnika Śląskiego" ... Kalcndarz f);,ialkowca": religijnc w tym ..Kalelld'lr/\ k Salwatora", "Kalendarz Ligi Katolickiej" .. ,Kalendarz Franciszkaóski" (s. (,:> - (»)) W sW·(lim wykladzic nic pozostawia wątpliwości, że najwięks;,ą wartość historycznej i dokulllenlalnq miah tytuly ogólne tudzież roczniki organizacji spolecmych i politycznych .. .Przynosily l\Szakże oblill wybór matcriałów współczesnych i historycznych. Alc i pozost,i1e. prc/wtul'IC wiadomości o dużym stopniu uszczcgółowienia lub o znaczeniu wąskolokainYlll. sllvar/<lj'lc niclcdnokrolnle wn;cz familiarną atmosferę. stały się źródlcm informacji ogólnych. np. o kOfl(hcji d,lIlcjgrup' zawodowej, o warunkach pracy. sposobach wdrażania IHlw'inek l<:ehniClnych. terenach i Illlm,lch misyjnych, problemach diecezji śląskiej, stylul.ycia i odpoc/.)nku w regionie itd.·· (s (J.' - !J(,) Kossakowska-Jarosz w kolejnym podrozdziale zaty\lllowan) m ..Schemai k()mpO/'C)ln' górnośląskich kalendarzy" pokazuje poetykę kalendarzy. I'is;,e. iż ..każdy roClnik skladał ,IC z partii stałych, podąjących wiadomości przedrukowywane w danym ,dlll<lnachu wroClnie. częściowo modyfikowanych i aktualizowanych oraz lIw. fraglllen«')\I' og()lnych. pomleSlc/.ających materialy właściwe tylko dla konkretnego t(lInu" (s. 75). W śląskich k,i1andal/lldl autorka omawianej pozycji wyróżnia stałą rubrykę lIw. kakndariull1. wzhog,lconc jJl'llclililllli. IliJ-: wil,:c w tabelach kalendarzowych umicszczano dni i pr/.ypisan)ch im palr<lIH·)\I. ll!llko\l.ln,' rubryki informujące o wschodzic i zachodzie sloóca i ksiyżyc<1. Inaki /(Id i'lkll. prl.) "il'\l iel odpowiadającc porze roku i przepowiednie ludowe, porady gOSpodlIIT/C. nolki klilllllllCll1C. zdrowotne, palriotyczne. Warto zaznaczyć. iż owe tahele drukow;llw w w illiccil' r'llIlowci. ZW'IIlC.i bordiurą (s. 77). Na czc;ść ogólną kalendarz)' górnośh\skich skbdail si,,: natomiast Il1aln;al\ podobne do zamieszct:anyeh w ówczesnych czasopismach oświalOllo-lo/ryw kow I clI. \LI!:,al: 11l'wa kontiguracja zawartości kalendarzy sprawiala. iż I pojawj,IJ'lcynll si\' II nich w il'IV,ll11! sąsiadowaly pracc o zadaniach infonnacYJnych i po;,naw·u\Th (puhlicystyka. l·iek;lwoslki. 1"'rady. czasem ogłoszenia). Obok tekstów o założeniach dydaklvClllIch (ulllmlilniellllcc PI)\II"'lkl. l.lotC myśli, pogadanki. żywoty świl,:tych) drukowano ulw()rl Shl/.'I<:C wII'IClllIC ro/n \lCl' (rynkowe nowele, humoreski. dowcipy. I.agadki). Ogólnie hior;[c - jak piSie KOSS<lkowskJi-Jllr"'1 - ..każdy rocznik kalendarza musiał zawierać «dla każde)"" coś mile)",,». I'rzestr/l'galw Idlel1l zasady różnorodności i obtitości treści. nad kt(lr,[ nadrzl,:dna b) 1,1I.a"ada pr/emiennego llkl<idu rnaterialów. Obie tendencje przeciwdzialaly nużącej czytelnika nWllotonii. Wsklltek "IWIlIO!:'CllIzowllnej» zawartości. redakcja mogła Jcdnocześnie laspokJiJać sine!:, zrl'Jlniwwam ch i "dnllcl1nych polr/.eb potencjalnych odbiorców" (s. 83 - 84). I. ostatniego podro;,dzialll recenzowanej ksi"żk i C, Wydaw Cy k,i1encial/.) na (illllll In Śli!,k.l po 1922 L") odbiorca może dowiedzieć sil,: o kuntynllatoraeh dzicła Karola \Iialki njca .illk,' wydawcy ..Katolika". 7.wlaszcza o Adamie NapieraIskim - rcllllmator/e pow: ższego 1)'111111. n,ldtl' o Karolu Miarce synie, twórcy najpoczytnicjszego w tym regionie ..Kalendar/<l \'LIl:j'lli,kil'!:,"· i wielu jeszcze innych podobnych inicjatyw, losach jcgo schedy mai o \Vojciechll i..: (l1!<1ll11 111. wlaścicielu prasowcgo koncernu "Polonii". w której powolano .. \Vielki k,i1cndar/llllSlltlwanl di,1 Wszystkich". Fenomen zjawiska, Jakim byly kalcndar/e ślljskie uosahia ..Kaklllhlll. IVLIlJIIlISki··drllko\l 1111\ przCl. 56 lat (tylko ..Katolik" przetrwał dlużej. ho liczyl (,2 ItlClniki) w hardf.(l I\\,,,kil'i; nakładach. w naj lepszych latach osi;lgających n:l\\cl pO/.iom 2XO II s. eg/elllplall.l \\ "b\l ,d wysylał go w ślad za wychodźstwcm do Nadrenii i West!iJiii oral obLi !\mcrlk 1'L1hlikow'.d 1(1 jego Illutacje dla zaboru rosyjskiego. Kalcndar/. stal sil,: sl<1\lny l,iI, dalecl'. że .icgo 1Ia/\I": dla >II ć' edycji w 1894 roku przyswoił .ian Steinbrener w Wimperku. podobnie .jak wieIiI inll\Th \lldlll\· ców krajowych i zagranic/nych, c/'ęsto z okładkami wicrnie naśllldll.j'lc'mi mIgma! (, 27) �293 Omalliana praca, jak informuje podtytuł, ma charakter monograficzny. Autorka opisywane \I ydillll1ietwa prezentuje konsekwentnie i z dużą znajomością rzeczy. Unika przy tym dlugieh. inllentarzowyeh zestawieJl. podając jedynie już uporządkowany. poklasyfikowany materia!. l'latwia tl'm samym czytelnikowi orientaci,. w obfitej zawartości kalendarzy, nic gubiąc precyZ)Jnego obr<llu ich struktury, zrÓ:i.nicowanych lorm. edytorskich kształtów i programów \I) dall"lliczyeh. Wartość dobrze zrobionej syntezy polega wszakże na tym, że czytelnik ma dokladne II) obra:i.enic o S/.czegó/ach. nic mając wcale zajętej nimi pamic,;ci. Taki właśnie efekt udaje si<;osiągmlć Krystynie Kossakowskiej-.Jarosz. Joanna rr{/(I\"lTill~ ::lfl'c::atC i ohr::c:.((v .,'Iąskie. Wvpisy, wybór. oprae.. .s'witala-Alastaler:: wsWP i uwagi wprowadz. i. Snloli(lska. Opole I ')l)4. ss. 1(,). "'lonogralie 1()lkloryslyczne poświ<;eone malym i wl,.kszym regionom należą do slabych punkt(lI\ I\spólczesnyeh bada(l nad kulturą ludolvą. Jedynie niektóre dzielnicc doczekaly sic,; Opl,ICll\laI1 bardziej IIS/eehstronnych. choć dalej niepcłnych. W tym zakresie korzystnie wyró:i.nia 'le liemia śl'łSb. która od pierwszych lat powojennych stal a sic,; obiektem żywego zainten:"J\I,lnia polskich 1()lkloryst(l\I·. elnogralów. muzykologów i wielu innych specjalislów z pokrcwnI c"h d/iedzin. Wyra:i.alo si<; ono II wielu pracach zbierackich i badawczych, a mierzone moglo hl Ć rÓ/.!lOrodllymi rozprawami. artykulami. przyczynkami i pierwszymi podsumowującymi pl,\hami. /'Wi":J·IC/..:niem slaral1 aulorów I. rozmaitych ośrodków, ale i uwzgi.,:dniających wysilek II ielu pokokl1 uel.Onych oraz folklorystów-amatorów (co należało do swoistości tej zicmi). była Z i" c'(i<tgOlI<lIla pr/CI Dorot.,: Simolli(ks monografia Folklor Górnego .'Śląska, opublikownna II I'dlOII icach \I I')X') llIku. (;(nny Śląsk jest ws~akże regiollem o wyjątkowo bogatym i ol)'giIl~dll) III 1(,lkIOlz,,:. Tutaj hOlliem lradycyjna kultura (ch/opska. a potem i robotnic~a) Iegitymowaln c.da zwaną polsk'l grup<;. prz..:ciwslawianą "pUl1skiej" niemieckości. Fakt ten rzutował na eharakI\?r i'lllicjąc..:j tu kultury. Ilajcj ludowy rodowód. W śląskich realiach etniczna rocl~imość stala sic,; ,',[oj:1 pobko~;ci i suhstytutem paJ1stwowośei. Doprowadziło to w konsekwcncji do zachowania i pi..:l.;gIHJ\I<ulia w lej okolicy lakich Ijawisk oraz trcści, których bczowocnie s~ukalibyśm) w inlill"h dziclniC<lCh RzeClypospolitej. Ob..:cni mieszkaJley tych terenów powinni o tym pami.,:tać !. ,iI II Ic"ccj. t<;prawd<; promować wśn'Jd Ilajmloclszego pokolenia. ()d C\\ ICIĆIIiccza ()polskic Towarz.)"stwo Kulturalno-Oświatowe i Kuratorium Oświaty \I ()polu. wc' \\SI)("lprae) l. innymi r..:gionalnymi inslytuejami i towarzystwami. organizuje dla Illl(ld/io\ S/.koln..:j lurniej Wicdl)' o Śląsku Opobkim. Celem konkursu jl:st rozwijanic \11<ldomości tcj grupy spoIcClnl·.i I. zakrcsu historii Śląska oraz tradycyinl:j kultur\'. czyi i .1"lounlch i rod/innl eh 1.lIyClajów i ohr/<;dów przestrzeganych prza dawnych i dzisiejszych mic"/bl'ldlll tej liemi Tem:i1yka turnieju ciesz)' sic,; dużym zainlcresowaniem wśród uCl.niów I iI<tUCZI cicli. Iym hald/ie.i wi<;c dotkliwie odel.llwano niedobór stosownych lektur do drugiego b!t\ku z:lgadllicI1. I'lopotom t)m. z inicjatywy OTK-O, znanego w regionie animatora i ml:CelH1Sa ,la,kic"J Ir:ldycii ludOlI..:j. postanowi la ~aradzić TelTsa Smolil1ska, przygotowując popularyzalor,ko pomyślane WljJl.IT. .kst ona doślliaduollym ludoznawcą, akadcmiekim autorytetem. 1'1/) II i'l/uj'lc) III jednak wielką lIIl·ag.,: do prac)' spoleczncj (jurorskicj i popularyzalorsk il:j) \I środoll'i,bch ..llosici..:1 i I(llkloru". Z bogatego jej wcześniejszego dorobku publikacyjnego \1\ p,Jli<tII) mienić przynajmnicj pozy eje I.warte. IV tym autorskie: Jo wóm trocha jJolosjJr(/))'iol1l ... II ,!if;lc::e.:'ni .l.:oltęd::iar::(' IwlOl)'i na .<"ląsku. Opole 19l!G: L wybranych problemów dawnej i \t·.\l!ljlc::esll~j s::tnlu o!)()\)'i{/(Iania. Opole 1<).87: Rod::ina () sobie. Folklor)lsfyc::nl' aspekt j'(hl::iIUIC'ilranslnlsii kullllrolt'e/. Opole I<)92 oraz r..:dagowane (pierwsza wc wspólpraey I. Piotrem I'oll<d,kim) hJ/klorvsl1"k1l .l/oferiall' dla studentów filologii polskiej. C::ę.l'ć I, Opole 1<)92 tu- �294 dzież I'ogmnic::e jako problem kll/lllr\!. ;I/alena/v kOI//i'rel/cji I/UII!;"'!'''! (JI'''/e / 3- / -I /:' /993 ;' Opole 1994 . .lak przyznaje autorka. recenzowana ksi,\żka nic d,IJC systcmat\czllc!-,o \\ \ k ladu i rcjc"lril lokalnych ohrzędów. .lest raczcj .,synkrctycznym wyhorcm Zl<\ZIIiCll\\ ,111\ch Illl'(odologIUillc tekstów" gdyż ma na celu zaprezentowanie tradycyjnych I(m]) ślilSkich z\\) cza,il'l\\ i ohlz,dó\\ () owej ,,!'óżnorodnośei" zadecydowaly dwa I~lkty: warsztato\\) i kullu](l\\\ Smlllil1sk'll.jcdncj strony równoprawnie traktowała teksty autorytetów w zakrl'sic 1()IJ,;lorySlyJ,;i. ctuolo!!il i historii sztuki (by wymienić choćby nazwisJ,;a Doroty Simonidcs. Harhar\' H'I/.iclich C/) Icrc~y Sm{)liliskiej) oral opracowane przez amatorów, terenowych ś\\'iadkt\w rl.cczywistllści lIhyuajo\\cj. których do pisemnych wypowiedzi sk/anial emocjonalny stosunck do śhISkil'!!o dl.icdl.iet\\:1 (m. in. Konrad Mientlls z Dalica i .Jerzy Lipb 7. ()ogolina). 1'0 \\'t(>rc. \\sl'(·)lczc.sll\ Sląsk zamic,l.kujq różne grupy rcgionalne. co w istotny sposób. ohoJ,; cywilizacyjnych konsck\\cncji. \1 ply lId na inliltraeję rodzimej tradycji. Dlatego autorce zalcżalo, hy l'0szC/cgt\lnc /J<lwiskd 1()lklotu zostały zaprezentowane w dynamicznej perspcklywie historyczneJ i prl.cstrl..cnncj. ah) dalll III szansę na uchwyccnie zachodzących zmian i tercnowych zróżnico\\ a11. Ś\\iadolll,1 sJ,;romncgll przygotowania merytorycznego glównych adrcsatów publiJ,;ueji: mIOlll.i,:ży I..cstarszych klas vl.J) I podstawowych. szkół zasadniczych oraz licców i tcchniJ,;{m. a /.\\·Iasz.cza plldr,C/niko\\cj funkcii swej antologii, Smolińska dwie pierwsze części opalrz.Yia ..l!\\·ag,uni wpro\\adl.aj'lcy mi". id)\ ukierunkować percepcję czytelnika, dać mu e1ementarn'l \\·iedz.; i w pc\\nicjsz.) spos()h lIsi,!gn,!~ zalożone cele. choć we wstępie pisa la też o nadziei ..I.ainspi]'()willli'l dll S/C1vCI lelkbji Z myślą o żywiej zainteresowanych zagadnicniem (lecz bardzie.j plcmdopOl\lIhnc. iż inl(lIInCJc.ic te' należy traktować jako sugestie dla nauuycieli) dll ksiąili dol;\czyLl ..Ilibllll.l'rali(· prl.cdll1io!u w wyborze z osobliwym. pełnym optymizmu. dydaJ,;lycznym uZ.asadnieniem: ..nil' ty lJ,;o zorJCll1ujc mlodych uczestników, interesujących się Iq problemillyJ,;ą w przcdmioeic badal'l. ilk l.iJCh,ci Idl do samodzielnego gromadzenia literatury i wdroży do nawybl slalej ob\u'\\acii no\\o~cl wydawn iczych". Ksiąi.ka sklada się z trzcch części. Przy czym, I. ,./w)'czajc i ohrz,dy dorol'Znc" /O\(itlil podzielona następująco: A. W kręgu obrzędowości jesicnno-zimll\\ C.i (z pod],()l.dzialilll1l I. Wróżhy w wigilir,; św. Andrzeja, 2. Wigili.jnc wicrz.cllia magicznc .. 1 Milgia \\ Icczcrz\ wigilijnej. 4. Św . .Iózefprzychodzi z Dzieciąlkiem, 'i. !.rói.nicowanc zn,lczcnia J,;lIl,d). (, \\igtliini pastuszkowie, 7. Matka Boska Gromniczna w tradycji ludowcj, g Karlla\\ alml c ohrl.\'d\ nil Śląsku Opolskim, 9. O "wodzeniu niedźwiedzia" w Ohorowcu. lO ... !lilJ,;USC" czyli m,lgICZn\ korowód "z niedźwicdziem" IV Dańcu): B. W J,;rr,;gu obrzydowości \\ joscnllo-Ielnicj (\\ 1\ 111 podrozdzialy: I. Zwyczaje i obrzędy wiosenne. 2. Obrz.;d "topicnia marzalln\ - ll1arzanioka" w tradycji ludowej, 3. Wynoszenie "marzanny". 4. !.Ivyczaje i obrz.;dy \\ Wicikim Tygodniu. 'i. Magia świąt wielkanocnych, 6. Symbolika jajka wiclbnocncgo, 7. () śmigusic-ch ngusil' i .,krolsonkaeh'·, 8. "Krzyżoki" IV Sternalicach. 9. I.iclone S\\i,\tJ,;i ś\\i,tcm żlci.1. I() !lllze Cialo IV magii ludowej, Dożynki na Górnym Śląsku): C. W J,;r,!'.u SZIIIJ,;iludm\l'j i rcJ,;\\i/\!I'l\\ obrz<;dowyeh (podrozdzialy w uk/adzie: I. Wspólczesna Iwllrcz.ość obrz,dolVil n,1 ŚLI~ku Opolskim, 2. Sztuka ludowa świąt dorocznych. 3. Tradycyjnc reb\'izy ty ohrz ..;dolVl:). CZyści II. "Zwyczaje i obrzędy rodzinnc" nadanll PorJ'ildcJ,; 1\. ('/!m\'ick si, rOl!zi (podrol.działy zatytułowano: I. Tradycja i współczesność IV obrz.;dO\\ości rOlll.inncj. 2. Tralhc)jllc' zabawy L niemowlętami, 3. Zabawy oral. gry dzicci i mlodzicż\', .j () J,;omunii ś\\ i,lcj i bicrzmowaniu); B. Wróżby milosne, zaloty i wesele (z podzialem I WIllżhy ll1ih'nc. 2. \ii!tl,llc czary, 3. O chodzeniu "na muzykę" i "na zolyt)''' . .j Wcsela ~ląsJ,;ic d'l\\nic.i i dziś. " Da\\IlI obrzr,;d weselny na Śląsku. G. Zaproszenia na wesele. 7. () ż.)czcni:lch i podillunbch. X ,,\\yprolsace" na śląskim weselu: 8.1. Wojciech Polak \\' Dobrz.cniu Wielkim. X.2. Tcodor Kuśb w Dziergowicach. 8.3. Maksymilian Wicczorek w Ligocie I'rós/kO\\sJ,;icj): (' Śmierć i pogrJ'.eb (według podziału: I. Zwyczaje i obrzędy pogrzebowc ŚlązaJ,;{l\\, 2. Wróżb) przcpo\\iacJajilcc śmierć, 3. Ofiarowanie zmarłemu darów, 4. N ieboS/czyJ,; pomaga żyj 'le) m. 'i. I'ozcguall ie zmarłego, 6. O duszach pokutujących): D. W kręgu sztuki ludowcj i trad~ cyjn)'ch stloj('1\\ ob!/~dowych (o następujących podrozdziałach: I. Tradycyjnc zabawki, 2. SYll1holib kolllJ'('l\\ 1\ oh I/C- �295 dOIlIch :;trolach śl'l:;kich. 3. Wcsclnc strojc na Górnym Śląsku. 4. Dawne rckwizyty w obrzydo\I OŚCIrod/inncj). \\ czy:;ci o:;tatnicj pomics/czono "Materiały u/upełniającc. Tcksty". według koncepcji: lirad) c)jnc Iillllluły iyczcniowc (I. I. Powinszowania świątccznc. 1.2. Napisy na "kroszonkac h" 1.\ Vvc:;clnc oracjc Iyczcniowc): 2. Opowicści wspomnicniowc o dawnych zjawiskach I "lhr/\;dach (21 Iradycyjnc wcscle śl'ISkic. 2.2. Wiclki Tydzicń - "palenic iuru" i obmywanie 'IC \loda I r/cki. 2.3. Pa[mowa Nicdzicla): 3. Tradycyjnc picśni i oracjc wcselne: 4. Jubileuszc. Cil II rocznicc malicr'lskic: 'i PotI'awy wigiłijnc: 6. Pastoralki zc ŚI'lsk<1: 7. Przysłowia ludowc. Snllllll·):;b. ah) lasadnic przcdstawić "wczorajsze i dzisiejsze" dni folkloru górnośląskicgo: pr'l\\d/.I\\1 .. [a:; r/cczy··. musiala I.dccydować siy na tak szerokie, jak dokumentuj c cytowany spis tICSC!. spcktrum pO/nalvcze Mnogość spraw przekladala siy w prosty sposób na wielość tekst(m ()hlllOŚĆ matcriału miala jcdnak swoje konsebvencje. Chyba najwainicjszą okazala siy K,'nICCZllllŚĆkOllllensacli Ivybranych artykulów, stąd tei autorka przymuszona byla do dokonania IIIClu "Kroll')\\ /astr/cgała Sly .jednak. ii rczygnowala z fragmentów "mniej istotnych dla cclólv dl daktYL'/nlch i pOInawczych". Pr/.ygotowala w ten sposób pozycjy godną polccenia do użytku '/Kolnego (lIa\\ct :;tudcntom clnogralii i polonistyki zc specjalnością folklorystyki) nie tylko ze Il/gledu na 'l1I'akcyino.ść tcmatu. ale rlmnicż dla calościowego, monograficznego jego potraklU\\;'lllill. Skoro instrumcnta[i/m I autorskiego załoienia byl zarówno zadaniem, jak i wartością pr/ed'lalI Ioncgo tomu. lo lllOi.na upomnicć siy o dwa s/clególy. które nic miałyby InacI.cnia w przyp,ldku Inncgo adrc:;ata i innych ccłów kompendium. Otóż autorka w tytulaturze ksi'lżeczki lekcI dOlvala :;Iy na regIonal i/ująee określenie "śląskie" w odróżnicniu od "Wstypu" ... Spisu trc.ści" I ..l II"I)! \\prol\ad/aj'lC)Th". gd/ie używa pojyć "Górny Śląsk" i "Śląsk Opolski" Nigdzie 1'1'/1 tym nic określila relacji owych terminów, jak też nic sfunkcjonalizowała ich wobec Śląska CICS/) li:;kiego. co w sytuacji traktowania Górnego Śląska jako rcgionu historycznego. a nie gcograliczncgo wydawaloby siy, choć na bardzo podstawowym poziomie. potrzebne. Niedop()\\ Icd/cnlc :;pra\\y moglo bowiem wprowadzić w bląd czytclników książki. szczcgólnic tych llJnlcJ :;amod/iclnych. któr/\ poprzestaną na skromncj edukacji regionalncj. promowancj kl1niccznoścl,\ prl) gotowania siy do konkursu. Nic wc wszystkich tckstach bylo możliwe poza 11111 \\\ld/nc odd/iclenie z\\yczaiów JUż lamicrającyeh od ciągle praktykowanych. Tym samym llJoglo. 1110\\ II u t) ch nlcsanlOd/.iclnyeh, powstać nicprawdziwe wrażenie o codzienncj obyczajo\lOSCI na Sląsku Opolskim jcgo mieszkańcy z powodu uwarunkowań politycznych w przeszlości I \\ Ic[k'l detcrminacj'1 co powiedziano na wstypie .- strzegli wlasnej "swojskości", ale też jak I/adko \\ kt()rym innym regionie naraicni byli z powodów cywilizacyjnych i etnicznych na pr/llllU:;0\\'1 i dohrowoln'l a:;ymilacjy. Na wspólczesny obraz zachowań t()lklorystycznych natllmI,lst Illczapr/.cczalnie wpływa równici. co zresztą mocno podkreślała też autorka. mozaika grup rcglonalm ch. o:;iedlonych tutaj po wojnic. Każda z nich bowiem miala inną tradycjy I()[klo]\ :;t) cmą inny hyl tabc w poszczególnych regionach stosunek do folkloru. w elekcie odmicnnych \\arunkó\\ jego Ksztaltowania. a zwlaszcza przypisywania mu rozmaitych funkcji 'j1()!cunych. Wydaie siy Jednak, że owo nicbezpieC/eilstwo ..nicwlaściwcj oceny" cod/icnncj 1\\\CZ,qo\\ości [wio nic do unikniycia i trudno mu by lo zaradzić na tym poziomie uogólnienia. IC \\I.gly(j(m in:;trumcntalnych i propedeutycznych - slusznie przyjyła Smoliilska. Poza tl III :;ama materia j1l'Oblcmu nic ma dotąd w folklorystycc w miary dostatecznych teoretycznych Ill/str/ygn iyć i prawic ladncj tradycj i w praktyce edukacyjnej. Tym wyraźniej wiyc zaznacza siy potr/.eha dużcJ subtclności w dydaktycznych poczynaniach nauczycieli. podepTIujących siy ladania kvtalccnia regionalnych kompetcncji kulturowych w ogóle, a tym bardziej na ŚląSKU. !cst to :;prawa o tyle pilna, iż uaktualnianiu kwestii tożsamości kultury śląskiej ostatnio sprzyjaj'1 lldrad/ai'1cc :;ie rcgionalil.my. a nadc wszystko komplikująca się sytuacja Ślązaków. wybicrach I. rl)żnlch pov\od(m narodowość niemiecką. Dobrze zatem siy stalo. że dziedzictwo Kulturo\\c Inala/lo :;iy IV ccntrum I..aintcresowail opolskiej folklorystki. Krvstyna KossakOlvska-Jaros:: �296 Dziennik Józefa opracowali i wydali "Biblioteka Zesłańca", Kopcia Antoni bl~vgadiera wojsk polskich. /. rękoIIisIl lJihliOlcki Kuczy/iski i Zbigniew Wójcik. Polskie Towarzystwo Stowarzyszenie" Wspólnota Polska". Wars/.all·a ... Wrochm' C~"rl()JTski('h l.udO/n<l\lc/ć. 1995. ss. 40X. Zauralska część Rosji zaczęła wchłaniać Polaków JUż podClas wojen Stel;lI1a Batorego z Moskwą, a w następnych stuleciach proces ten pogl<;bial si.,: coral. bardziej Mimo ciężkich warunków nasi rodacy nie załamywał i się i tam. gd/.ie okolicIIlości pozwala I)'. pnmadzill badania naukowe przyczyniając się w ten sposób do lepszego IHl/.nania tych d/.ielliCl)'ch obszarów. Niektórzy weszłi do historii jako najwybitniejsi odkry"ey. których prace S'I aktualne po dziel1 dzisiejszy. Jakkolwiek zaslugi bardziej znanych zeslallców byly \\I przeszlości niejednokrotnie liIV~pukłane w różnych publikacjach, to jednak pełna ocena ich dokomIIi pozostawiała wiele do zyezćnia Dopiero w ostatnich latach zaznaczyi się postęp w tcj dziedzinie zapoCl'ltkowany wspanialymi monografiami przygotowanymi przez profesora 7.bigniewa Wójcika: piCl"wsza pl. .. ·lIcks"l1ciej" Czekonowski, szkice o ludziach, nauce i przygod::ie na S:vberii uka/.ala si.,: IV 19li2 roku. zaś drug" - Jan C::erski, polski badacz Syberii, ujrzała światlo dzienne IV CI.tery lata p(\l.niej. RÓlI'Jlież Antoni Kuczyński przyczynił się swymi licznymi pracami do wzbogaceni" Iviedz)' o osii)gnicciach represjonowanych patriotów. Wystarczy wspomnieć jego dwie ostatnie ksi'lżki SI,bcna C::terysta lat polskiej diaspory (1993) oraz Polskie opisanic .~lFia/a( I ()94). aby pr/.<:Konać sil' i Ie' nowego materiału zawicrąją. Ponadto wypada jeszCle wspomnieć o !lielwykle lIartościoll I III dziele profesora Gabriela Brzęka pl. l3enedvkt Dybowski, ::}'cie I d~!elo ( 19'M) Oprócz czysto naukowych prac polskich zcsłalieów popowstaniowych l.achOl\illo \i.,: ki \Poro ich cennych pamiętników. Z przykrością należy stwierdzić. że tylko niekl,'lI'e I. nich udo\I<,:pniono spoleezel1stwu i dlatego znajomość wkladu Polaków do poznania ,vjatl'ckiej CI.,:śei Ro,ji stanowi w dalszym ciągu domenę nielicznej grupy profesjonalistólV. l!ior'lc pod Uli ag.,: pOIl~i9ć aspekty Z tym większym zadowolcniem należy powitać wydany obeeni~ Ibel/I/!k .J,ója kOliCi" brygadiera wojsk polskich, który po klęsce maciejOlvieki,j dostał ,iI: do nic'\\oli i 1(,,1;11 wywieziony na Kamczatkę. W swych wspomnieniach autor przedstawi! przebieg wojny polsko-rosyjskiej II 17')2 rokll i powstania pod wodzą Tadeusza Kościuszki (1794). Następnie sebaraktCl")/owal pos/Clćgóln, odcinki trasy zsyłki aż do miejsca pr/.eznaG':enia oraz drogę powlOln'l do ojCly/.ll\. /cbraoc spostrzcż,enia są niezmiernie cennc, bo pochodzą z czasów. gdy teren) te nic b) I) jcvCl.<.' skal.On<.' rosyjską cywilizacją. Stanowią wartościowc źródło wiadomości o pierwotne.l przyrodzi<.' a SlćZególnie pouczający jest opis Kamczatki, w którym i'.najdujemy nic tylko inlilllllaej<.' o .j~.Iklimaci.:. trzęsicniach ziemi i zjawiskach wulkanicznych. lecz r{mnież. wiek ciekawych llll'ag o kultur" materialnej i duchowej najdawniejszyeh mieszkaliców p()iwyspu Itelmen(')\\ Przy okazji warto przypomnieć, ż.e Dziennik naszego di'ielnego hrygadlera. bę(\;IC\ piĆI'II V;I polską relacją o Kamczatce, przeehodzil różne koleje losu i'.anim lostill obecnie II l',II()~CI wydany. Na wst.,:pie nalcży zalllaczyć, iż. I. pOCl.<llkiem lutego I X21 roku lIkalai si.,: \\ \\;II-,;allskiej .,Gazecie Literackiej" artykuł Obycaje Kall/cackie b.,:di)ey fragmentem p'lIni.,:tnika f(opci;1 przygotowanego do druku przcz redaktora Adama Tomasza Chl.,:d')IIskiego . .l<lk \\ iclklln Ci<."i'\ I się zainteresowaniem świadczy fakt, że już po upływie tri'.cch miesi.,:cy /.Ostal opublikollan\ w petersburskim czasopiśmie ..Sibirskij Wiestnik". 7., wzgl.;du na brak fundu.s/~ Hl/.cr Kopc'ć nic mógł sobie pozwolić na wydanie wspomnieli i dopiero po jego śmierci /illlliar ten II'l',di/()1I id Edward Raezytlski wspierający bezinteresownie różne wydawnictwa. Wl'vly on, II ni,:pćlnći wersji w Ilij7 roku wc Wrocławiu pod tytułem D~iennik '/(b'ja AO/lcio I)"~('~ ca/ą 11'~dlll::..I:j\,. lolell/ od portu Ochocka f.Jr~e;; Wyspy KUI~vlskie do Ni::.cej Kall/co/ki, o s/oll/Il/d I/O liO\I'I'()! dlJ tego:: portlI na psach i jeleniach. TIumaczenie Ii'aneuskie tego dziela I.nalazlo ,iI' nićbalI ćm w redagowanym przcz Leonarda Chodźkę w Paryżu IV latach 1Xl')-lli41 cyklu /." I'{)I{),~I/" his/oriqlle, fi/teraire, monumenta/e et i/ustnie pl. Mell/oirc cllI ,!!,Cl/(,{,O/'/o.I·Cj)" kOI)('C a lI)'danic' rosyjskie zatytulowanc Zapiski brigadira .losifa Kopcia odnotollano dopiero II l liW, rokll na lamach czasopisma ,,1storiczeskij Wiestnik". W lalach pó/.niejszych bylo wiek róŻnl'Ch �297 II /nml Icli. a II I g(,] roku ukazal si.; w lwowskim "Dzienniku Literackim" spory wypis z jego p~lmlctnika pl. / dz/cllll/kó\I' hrvgadicra Jó::efa Kopcia, dotyczący wojny 1794 roku. W tym ,~Ulllm ezasic Ilys/.cdl II Ikrlinie /)zienllik Józefa Kopcia, h/:vgadiera wojsk polskich z rozmaiIII)! d()n\l'cz\ch .11'()rzl{dzOIlVwyróżniający się sześcioma tablicami litograficznymi oraz mapą K~unezatki ()hccna najpclnicJs/a wcrsja /)zicnnika naszego znamienitego rodaka oparta na rękopisie /llalduJ~IClll1 się II Bihliotece Czartoryskich w Krakowie została przygotowana do druku przez dll och II I ró/niaplcych się II Polscc znawców przedmiotu, znanych syberologów Zbigniewa \\OI'~lka i Antonicgo Kuezyliskiego, którzy na swym koncie naukowym mają sporo wartości 0\11 ch prac / tcj dziedziny. Autor/y /adali sobie wiele trudu, aby ułatwić czytelnikom lepsze pr/)slIojenie trcści pamiętnika. Przedstawiając go zgodnie z oryginałem starali się jednocześnie IClktuali/ollać i wyjaśnić róż.nc archaicznc pojęcia i nazwy często niezrozumiałe dla współczesncgo odbimcy. W tym cclu opracowali bardzo starannie obszerne przypisy zawierające korekty Illcktol\ch niezhyt dokladnic ujętych /.dar/eli historycznych, jak również błędnie przytoczonych iLi/IIISk. na/II gcogralicznych oral pojęć botanicznych i zoologicznych. Ic II/ględu na brak w rękopisie /)ziellnika rycin, wykorzystano ilustracje pochodzące z edycji hcrllliskic.i- a tabc / licznych innych źródeł. Znąjdujemy tam m. in. fotografie fragmcntów map SI hcril spm/ijd/.onych pucz Józel'a Kopcia, portrety niektórych ówczesnych osobistości, takich 1~lkna prz) klad Izabclla / Flemmingów Czartoryska, Tadeusz Czacki i Edward Raczyński a także krajohrazy geogl·alicznc. Dostrzcgamy też karty tytułowe różnych wersji wspomnień brygadiera ,1roll ",kic palacu Tadeusza Czackiego w Porycku i Czartoryskich w Puławach, gdzie goszczono dl1'toincgo zc,lal'\ca i opickmlano się nim. '\IC hez /naczc'nia Sil rÓ\\llicz zebrane materialy do bihliografii Józefa Kopcia obejmujące Zc"tall ienle lI\dali d\\óch wcrsji /)ziennika, rękopisy i rysunki oraz artykuły dotyczące brygad:cr~\ Ijcgo lIspomnieli. hllsla cncyklopedyczne, jak też publikacje o Józefie Kopciu. \\ sumic pozycja bardzo intercsująca i wartościowa; dająca pojęcie wkladu Polaków do d,)](lhku c\llilizac)jncgo tych polaci Azji. Warto by pomyślcć o opracowaniu i przygotowaniu ,jo druku JCS/czc innI ch pamiętników naszych przcśladowanych rodaków, aby na tych przykla,Lich mlml/icż mogla się uczyć patriotyzlnu i poszanowania dziedzictwa kulturowcgo. Roman Karc::marc::uk 'J! iS](;liisLlII P i I s u d ski ... /)orogoi I,ev Jakovlevlc' ... " (US!y do I,. J S::lernberga, 1893red. \\ M. Latlszew. Juino-Sachalinsk ł ,)96, ss. 336. -I. (, t'llldnia I g')() roku w i\kksandrowsku, ówczesnym centrum administracyjnym Sachalina. "dhl lo się uroczyste otwarcic muzeum. W rozporządzeniu gubernatora Merkazina, wydanym ! okazji tej uloczystości, znalazły się imicnne podzi.;:kowania dla wszystkich, którzy przyczynili 'IC do po\\stani~l tak niczwykkj lam placówki. Dzięki temu pismu znaleźli swe miejsce w historii illdzlc. kt<irz) prz)czynili się do stworzenia wielkiego dzicla, w nim również określono przyszłe /,llI:1I1111I]()\\O PO\\ stalL-go muzcum Nil? to jednak zadecydowało, że bylo to bodaj najbardziej illC/\lIkle rozporz.wlzenic, jakie wydano w carskiej Rosji. Wśród urz.;dników i lekarzy, ku któ:\ 111Klcrllllllne Sil podziękowania, znale/Ii się bowiem i dwaj "gosudarstwiennyjl? priestupniki". kdcIl ! nich hlł zllll1icszan) w zamach na iycie cara Aleksandra III, drugi zaś był jednym z czoiclll I ch d/.iitlacz) ..Narodnoi Woli", organizacji, której cclem było zniesienie samodzierżawia. kdnllk n,lIIct sam ;!ubcrnator nic mógł wówczas przypuszczać, że po raz pierwszy wspólnic Jlllic"/CZl1nc nil/\\ iska ł\\lI Jakowlewicza Szternberga i Bronisława Piłsudskiego, sto lat później :'ClL! \I (liV z.nane. Z.lIŚich pracc nadal badanc i publikowane. la rcllebl'l ro/poczyna Sll<ij \Vst.;:p, zatytułowany "Sachalińskie uniwersytety", redaktor : komcntator lis(('m Ihonislalva l'i1sudskiego do Lwa Szternberga, W. Latyszew. Oto bowiem �298 w I OO-Iecie Obwodowego Sachalillskiego Muzeum Kraiozn<lll czego uka/ala sic. jak Ilapisallo lU karcie tytułowej. ,.Publikacja listów jednego z zalożycidi. Bronislalla l'i1sudskic~o··. I'uhlibc".ia powstała na fali badań, rozpoczętych przez sympOlja poświceolle hadalliom spUŚei/ll) naukol\ l'.i Pilsudskiego, które odbyły się w latach 19S5 i 1991 II' Sapporo i w .Iu/.Illl-Sach,lIinsku. !'OIl"ld! wówczas międzynarodowy komitet dla ocalenia dorobku badali Clet'0 Cllollic".b. kl('lI'\l,lk napisal w swym wstępie ·Latyszew - zachowa I potomnym ducholI) Śll ial/\jlló\\,. nil' iSlnil'.i,!ccgo już dziś ludu. Na prezcntowany zbiór złożylo się 101 listów i 4 telcgrallll. pocllOd/'lCC l I,ll I X'),,_I l) l będące zachowaną częścią bogatej korcspondenci i I.eslalldl\\. pr/echO\I) II ,mcJ II S,mk I !'elcl ,burskicj filii archiwum Rosyjskiej Akadcmii Nauk II ra/ / reS/t'l prac S/lemhert',!. pr/c'b/ail\ C!l tam po śmierci badacza. Choć niepclny, gdyż korcspondcncja micdll /es i ,Il'Il'<1I n i rOIpoCIcia .'11'. jUl. w 1891 roku. /biór tcn dotyC/y 24 lat życia Bronisl<lIIa I'il,;u(bkic~o. ohc'jnwj'lc niemaill' cal y okres pobytu na /esłaniu i lata po powrocic do Luropy Ilronis\;1II I'ilsulbki (III ::'I.II')IX('(, II' Zulowie na Litwie. zm. 17.05.1918 w Paryżu). etnograf i socjolog. j;lko sI lIlkll I pUIII a lIniII Clsytetu Petersburskiego podejrzany o mll.ial IV zamachu na cml ;\kksalldr,l III /Ostal II I XX: il·,k•.: skazany na karę śmierci, zamienioną na 15 lal /eslania na Sachalinie. I'r/eh) lIa.l'!C lam pIlLlpi studia etnografic/ne na Ajnami onu (lilakami. autochtoniClnylll Im\cnl lei II\SP\ I'lllll,d miejscowe języki. zbicralmalerialy do slowników. teksty hail'k i plL~ślli. W I X')') lokll mianulI ,liiI zostal kustoszem muzeum wc Władywostoku. W ł9()~ roku 1 inicjat\IIY 10S\)skich k,',1 nauk,,wy ch wrócił na Sachalin. by kontynuować rozp0C!.cle lam studia. llad;lIlia pOJ'(\ll'(laIlClC proll,:dzil również w .laponii. dok"d następnie ueiekl po I\ybuehu lI'Oln) .japor'lsko-roS\ISkil'.i- \\ 1<)11roku, prz.ez Stany Zjednoczone powróci! do kralU i osiad! II (jalic.ii W 1'111 robi 1I\.icch;1I d., Wiednia, nast.;pnie do Szwajcarii i Francji. /Illarl II I\lry/u. !'OIUS!;11lII po .sohle hut'al\ LiOtl,bck naukowy. Ponieważ publikował głównie II jc/ykach obcyclL jLf.'o ,puśl'i/na naukOlI a nil' .Il"; II' Polsce szeroko znana: wiele z rękopisll\1' - dotYC/'lcyeh Sachalinu. l('II11Clatki. ('hin .. Iaponii. zawierających teksty gilackie. ajnowskic. oroczor'lskie. ok. 1000 lilto!,!ralii. :>()<) eksponallJ\\ muzealnych sp!onęlo w czasie 11 wojny świat()IIej. P%stalc pisma opublikollalle lo<,\ail II C/~Isopismach europejskich i amerykaóskich. n;kopisy laś rolsi;lne po alchillach \Jusk\\\ Petersburga. Krakowa i innych (Biografia i spis publikacji Piłsudskiq.'o i o I'ilsudskilll: \\. i ! Słahczyóscy. Slownik podró:::ników polskich. J <)C)2). Lew .Iakowlcwicz Sztcrnberg urodzil sit; 21 kwietnia I X(, I roku II h [(llllier/u. IlillaI'I II I'I Iraku). w śreclnio/amożncj żydowskiej rod/inie mieSIClalisklej W I XXI Ill/IHlCl,!i '\lIcil;1 :L: fakultecie matematyczno-fizycznym uniwCl'sytetu petCl'shlllskiegu ku II \d,lIllIl1 la 1Illnd II 1I1~cu studenckim. IV I gS3 roku ro/pocz.,,1 studia pralin iC/.c na Uliiller,) leClC II ()dc"ic \ IC.,/1I'" ,,ny w 1886 za członkostwo w organizacji .. arodnaja Wola". II I XX') loku 10,lal le,lall1 lU :--11chal in. Ponieważ. jego status zcslar'lca admin istrac)jnego ró/.ni I sic ud pr/ch) "'II"CI ch II .\ kk ,,,:)drawsku współspiskowców - katorżników. /Os1<1I pr/esiedlunl I (l(1 kill na PI'lII10C lICC!,: uniknięcia ewentualnych związków pomi.;d/y tymi kategoriami lIi\.'illil·1I1 I ,ilU IlInlcilullage l;,: możliwość badaó nad życiem tubylców. mies/.kaJlc<'lll "lsicdniej II ill.ski. \\'Iad/.l· II IX'I r It'kt:. I\lrócill'szy uwagę na jego /ainteresowania. polecily IllU pr/)st'lpiL' do pI/L'plOlI,ld/cnia "i'I'" rdzennych mieszkallców wyspy. Szternberg. II ykonuiqc poleccnie r/lld,)\\ l'. p(ldr<'l/oll ,li II l<ll~IC:" IX91-1894 po calej wyspie. ohserwui'lc przy okazji i.yeie .iej lllieSlk'lI·lU·lIl. \'r'IC'!. ki,'",! PI/CI'!"wadza-I, szla sprawnie. nic wymagała bowiem niCl.cgo. pOIli /najolllości,! paru 1'"IlI<l!/lIln\ ~;: zda(l Szternberg zorientował sic jednak rychło. i.e hl'! /najomosci .1,'/1 k<l Ille II(LI Illll 'IC b,ld,IC kultury, Wówczas zwrócił się do Bronislawa I'i łsudskiego. jednct'0 Ie II 'p,'l !zcs "'1'1 u', II . r(lI\ n:o zainteresowanego prowadzeniem bad.ul etnogralil'!nyeh na wyspic. I prosbl! o IhiLTanic i lapi>lwanie tekstów w celach porównawczych. W tym samym roku n<lstapi!o spotbnie pl/\ ,;zill;' uczonych. na którym ustalono program przyS/lyeh hadal'l ora/ cek. kl('li'lmi l" I,I ;,ol<\\"ni,' poznanie języka. wierzeń religijnych, folkloru Ol'<l/ kultury spokullL'j i In<ltLTi,i1ne.i rd/ennl c':', mieszkaIlców wyspy, Choć nic zachowala się nicslet) cala korespondencj" !>'ldau\. lo .i,'dn<i~ przechowywanc Iisty d,~iq wyjqtkową możl iwość po/nan i<1 1(1/1I0.ili II <I1S1I"tll had"'l UCgll kierunku poszukiwali naukowych, różnic IV podchod/eniu do pro!>kllH'l\\ llral do!ohku i OL'L'Il\ �299 \\ L1,nych n;/ltltat(lI\ obu naukoll·ców. Zasl.,:pują one - jak to zauważ.ył redaktor wydania pillnietniki. kl('lrlch iaden z nich nie zd'liyl napisać. Współczesnemu czytelnikowi dają takie lll<lilillOść ujr/cnia reali(')\\ iycia na katordze, stanowią cenną kartę dla historyków. badających I",: 1'0lakóI\ i nie tylko - zeslanych w okresie Rosji carskiej. Stanowią wreszcie wzruszający obral 11Id/kie,i samotności i bezradności. pokazuj'lc jak wielki dar mógł stanowić zeszyt. slownik -:1: podn;cmik. przvslany czasem Szternbergowi z Moskwy. jak bezsilny może być mężczyzna \\ (\bec inflllen/Y i ,an1OlnoścL Joanna /Jar .\/{(;d::T II'schodc/II (/ /acllOdc/II. red. Piotr Slawil'lski. Wyższa Szkola Pcdagogiczna II' CZęSIOchl\\1 ie. C/l;stochml'a 1')'):1. ss. 10:'1: "i{oC/nik Muzulmaliski" R .. 1. L 3. (1')'):'1). Stowarzyszenic Jedność MuzulmaJiska. Instytut \ IU/lllmaliski. red. imam Mahmud Taha i.uk. konsultamI naukowy Waleri A. Busl.akow (UkraIn<ll. kOINtll.lIl1 pl'zckladól\ z j.,:/yka angielskiego Elżbieta Żuk. Warszawa 199:;. ss. 104. \\ stosllnkowo ubogiej litcratur/e wydawanej przez d/ialąjące w Polsce mniejSl.ości etniC7.noreligijno-kulluro\\c I\ymienione I\yżej [Jublikacje stanowią rodzaj ewenementu. Treść zamieszC/(1I)\ ch \\ nich opracO\\'<lt'l \\skazuje bowiem nic tylko na łączniki etniczno-kulturowe w dziejach !uc!m\ 1,1I11ievkah'c!1 śrmlkow.\ j·:urop.,:. alc także na korzenie różnych grup osiadlyeh przed \\ iekami \\ i{/eC/ypospolite.i (Jboiga Narodów. a wywodzących się z pogranicza polsko-tureckl_'go. gló\\ nil' z KI'l mu. Pilltr Still\ it'lski (autor opracowania IV ::bor::e i na ::eslaniu. ~ d::iejów nurtów ewangelic::nvch /III/)CI'IIIIII wSI/skuli) we I\st.,:pie do książki Afięd::v Wschodem () Zachodem wskazal. iż ksiqżka ii; .IC:;I pionclll prac) zcspolu mi.,:dzynarodowego nad tematem badawczym WSI' w Częstochowie pl. ..I'%ienil' spo!euno-kulturowe ludności latarskiej i karaimskiej IV Polsce i na świecie". 1)(1\: ,11Cla:;0\\e \\ I niki uj.,:to \\' opracowaniu zbiorowym IV Irzech grupach problemowych: h ;:;tol'ia I: gmunt I'r/ekla:;a,';::\I'adroll Ułanów Tatarskich 1936-1939. JanuS/. Falowski J 110,'/1 .\<I'/II(/cji /mlll'llcj f..'(ll'lI/lIIskie,!!,o ~ll'ią::ku Religijnego w /I R::ec:::ypos/)()litej: 2 - socjo!ilgia i \L'oiogi.,: Katarzyna Warmillska -- Tatar::v polscy Religijno.v'ć a dy/ematv /o::samo.i'ci. Rafal \hlued Ilnger .. Il/ch()\i'(/lIil/ s/)()/ec::lle mll::ulnlOllów. Mahlllud Taha Żuk - Mec::eljako celi/rum l kllltllWlIc. Piotr Sta\\iJiski - Je::lls w Koranie i tradycji islamskiej: 3 _. :;ztuka: Ivo f-,.,OI\lI1 !'wh/ClII Orielllll li' c::eskil/I harolul (na pr::vkl(/d::ie r::e:3h :: Mostu Karo/a II' Prod::e). \':ra I'lhpisilo\a . /<c/wrkllsje ek,\"j)(lIIsji tatarskiej II' literaturze c::eskiej. latem .jest to nie\\ ielka wi'Vka prohłcmowa. IV której autorzy podj<;li temaly na ogól jui. :n'ljące ,I\e opriJ(ol\ania (np. o Szwildronie Ulanów tatarskich. zresztą IV latach p6źniejszych zlo/(\n: III gh'm nil: I elnic/ll)ch I'olakó\\ l. la wsze są to jcdnak tematy wzbogacone o nowe ustalcnia i np. \\ Slkicu luka o meCl.ecie znajduje si.,: interesujący rozdzial pL ..Rola meCZdÓI\ i imamów \\ 1',Ihce ". a 1\ opracO\\ an iu Swwiliskiego wr.,:cz nlscynujqcy problem widzen ia poslann iClwa Ilclllski,go Iczu:;<I) \\ IIOCle o autorach \\' ksiąi.ee ,\/i",d::F Wschodem (I Zachodcm napisano m. in.: ..Mahmud laha fnk ur. \\ I I).") l' \\ \VarS/.a\\ ie. imam. czlonek StOl\'(lrzyszenia .Jedności MU/.lJlmaJiskiej. ,lli!<1I' \\ lelu publikacji z I.akresu leolllgii i historii islamu. Studiowal w Pakistanie. Turcji. Iranie , \Iawkll. pr:leo\\al IV plact'm'kach misyjnych w Europi:: Zachodni::j. Wydawca ..Al-Islam" oral. ,,1Z(lLlJlIka \'lu/ulm'''·lskiL·go''. I.aloi.yeiel Instytutu MU/ulmmiskiego. inspirator dialogu mi<;dzyi) !\.. '!i~i.illcg()-- Ie .. \\SkpU" Swwili:;kiego do tej książki I\ynika ponadto. że imam Żuk wspieral poczynania l'raCo\\nik<'m lakladu Ilis\orii i Teorii Kultury WSI' IV Częstochowie. Dodajmy. że czyni to zaw'le glh klokol\\ iek l. !JadaclI' /..1\TilCa si.,: do niego o pomoc. Niżej podpisany mial nicjednokr(lilllL' \1ki!/.i1; 1\I r<l/il' mu I.a to ,,\oj., l\dl.i.,:C/.ność. Z różnych przekazów wiadomo. że imam �300 Żuk popularyzuje wśród Tatarów na Krymie po~zję Adama lickicI\icza. D/.ięki nicmu mają oni przekład Sonetów krymskich. a społeczność muzulmal1ska w Polsce będzie uynnie uczestniu:,' w obchodach 200-lecia urodzin wiełkiego pocty. Nic więc dziwnego. /e na piems/e.l strnnie "Rocznika", poniżej wypisu z Koranu. umieścilon następujące /danie: ,,1 X2:'i- I ')l):'i. 171J-iccie pobytu Adama Mickiewicza na Krymic wśród Tatarów. KaraimólI. KI'l muak(l\\ ". Wydawca "Rocznika Muzu!mallskiego" na odwrotnej stronic Llrly \Itulo\\e.l umie~cil rotl/~!: wyznania, którc przytaczamy w calości: "Muzułmanie polscy są obecni IV nas/ym kraju od ponad :'i()I) laL leu II sp(')lno!a 11~IS/~1 istnieje IV Polsce od 1937 roku. Dziś szyici skupieni są II Stow,lr/:"Sleniu .Iedno~ci ivlu/ulnldll· skiej, działającym \\I Warszawie, Kielcach. Radomiu. (jdalisku. Lod/.i. KaliSi'u. Organem \"lIl~,rzyszenia jesl «Rocznik Muzułmański». wychodzący od I ')')2 roku. WSp(,lllilt~1 hielle ud/id w organizowanych \\I naszym kraju spotkaniach ekumenicznych. nl. in. l.a/mICl.yl" slloj'l obe,· ność na spotkaniu z Janem Paw/em li. \\I Światowym Dniu ModlitlI II \\'<II"S/all ie. W I (}Xl) I"ku Stowarzyszenic powołalo Instytut Muzulmal1ski. którego celemjcst prOl\ad/enie hadali L /akn:.'l[ teologii islamu. osadnictwa muzułmat\skiego w Polsce i na LilII ie. In.stytuI gromad/i laki,' wszelkie materiały dotyczące muzułmanów polskich. niezale/nie od ich miejsca /,II11ic'Si'kania" W słowie .,Od Redakcji" imam Żuk rozwinąl lę myśl. Pisze m. in.: ..Jako mU/ulmanie i jak" Polacy jesteśmy spadkobiercami wspólnego dzi~d7iclwa wielu kultur i wi~lu religii katollckic·.I. protestanckiej, prawosławnej, żydowskiej. karaimskiej. muzulmallskiej. W mowie potocznej przedstawicicle tych spoleczno~ci poslugillali się ję/ykicm pniskim. IU:'kim (bialoruskim i ukraińskim), litewskim, lotewskim. jidisz. niemieckim. a n,l\lcl tatarskim i IUreckim z grupy kipczackiej (ormiat\sko-kipczackim). Obok tych funkcjonowal: ję/yki uil\lane w liturgii poszczególnych religii: lacina, j9zyk starocerkiewny. hebrajski. starommial·lski. ilrabski. Hebrąjski to .i9zyk Żydów i Karaimów. «TrakIaty Rabine)\\" I R/ccz) pospoliteJ" drukoll<,ne IV Wilnie. Lublinie, Krakowie znane były Żydom w Europie. a nall'ct II mU/UlmilJ'lskin] f\'brokli. Karaimi przetlumaczyli z hebrąjskiego wiele modlitworaI lJihlii{. Karaila Ilaak / Trok ( 1:'331594) napisał książkę Chizuk el1luna. zaś duchowny z l,ucka Abraham Filk()\\ icz ( I!X(,·I X741. zajmujący się etnogenezą Karaimów. dal podwaliny pod ctniClnc SilllH)(,kreśicnie się Icj spoicl"lności. Z liturgią l11uzulmat\ską związany jesl język arabski. f\"~lbetcm al'ahskim /apis\\lan(1 lebl: białoruskie i polskie. Pojawiły się pierwsze próby przellumaczcnia !':omllll /jęl.: ka arahski"g" na język polski. Ponadto IV użyciu by/a greka, język jJ'aneuski i wioski. co potllierd/aj,\ ksi~go/bior: eiil umysłowych Rzeczypospolitej. Dziedzictwo, o którym tu mówimy, ulcgil ciąglemu poszcr/aniu przez kontakly I inn: l11i kulturami i wartościami duchowymi. wzbogacając naslą ducho\l"l)Ść mU/ldmai\sk,] i 0111 ierajae nas na inne społeczności etniczne i religijne. Każda z wymienionych wspólnot e!nicznych czy rcligijnych lIydala m,;dru'l\\. misll k(l\l. świętych. teologów. Wszyscy oni Iworzyli wartości przyjmowanc i u/nall<me pl"le/ og{\1. lilk II lec żadna z tych społeczności ctnicznych cly religijnych nic możc sobic rościć prali a 11\ 1i[C/nosci d" dziedzictwa, któremu na imię Polska". Bardzo to mądre przedstawienie problemu. który stano\\i pr/edmio\ dociekal'] lespolu skupionego w Stowarzyszeniu Jedności Muzułmai\skiej II' Polsce. Wilżne Jest n')\\nież II). /e de· klaracje imama Żuka są zgodne z jego czynami. NajnowsI) tom ..RnClnika \i1u/.ulmilliskiego·· zawiera bowiem opracowania dotyczące islamu. utwory lilerackie (m. in. pięknI II'iersl ,\. R Bergera Chutba oraz w t1ul11aczeniu Macieja Gierycha Kurhall 1Iu/IIWja (legel/iIu .I(UI"IJ/...nlll.\i;u,. rozważania o sztuce (np. M. Ginzburg. S::luka Imarska ilU f:n'/lIle) (mil opnlcollaniil Inne (np. Mahmud Taha Żuk, Ramadan. Nijjat, l'lilwfl,ailm .·I/.Qudr: Marc'k \1. I )/iekall. (JIIS.' lilii Sacida w teologicznej lileralurze s::yilów-imamilów: Ewa Siwicrskii. /(eli,l;ijl/o lile/"({/II/"({ hm,.'" a ':ycie duchowe w Nigerii Północnej; Jerzy S. Ląlka. I'as::a ,\IlIs/oFI 1>':c1ulecldlll I A:onswll/, Bor::ęcki) i Polak Hajreddin (Karol Kurski) krzewicielami (II/"(!c/"'iej /O::.liI!1I0.'CI /(({wl!()\{ej: Pi('ll" Stawii\ski, Uwagi do temalu. Lew To/sloj i islam: Willeri A. Il<lCl.kn\l. lel/lill/l/ll .. /<1/01"' \{ C,;'!, �301 i I)"~I'S/"~I'ili: , adiO.da Romaśko. Karaillli IW Krymie \1' XX wieku: A Mardkowicz-KokizolV. O,,!II/Sha hart/lmshil' rl.l/ck-f/alicWilno-haki): Bogusław Firkowicz, O!; n iska karaimskie po /lI/ucll: Szymon Szyszman. Stulecie karaimskiego Zarządu Duchownego w Trokach: Aleksander Duhillski. S~FII/(JI1 S~.IS~III(/I/ (3()()6/9()9 - 22.()2./993): Mahmud Taha Żuk, KrYl71czacy na "'TlI,iI': I. W !\czkinilzi. IV kwestii elnogenezy KI~1'mczaków w radzieckiej historiografii '\iddórć z tych opracow<1I1 to przedruki (artykuły Mardkowicz-Kokizow i Szyszmana). W tomie ,,\ wb.c /)OkIlIllCI/{1' ":II/'11/taill Narodu Krymskotalarskiego (26-30 czerwca 1991 1'. l, dotyczącc ,wr.lIi o pOlVnlt Tatan')\\ do oiczyzny. \\ sumic \\i.;c najnolVsz.y tom "Rocznika Muzułmańskiego" jest nie tylko pismem religijnym, ak takie illmanachem litcracko-hislorycz,nym (dodajmy: w dawnym dobrym stylu). który spotka si.; I pcw ności" z duiym zainlerescmaniem wśród historyków religii i historyków nauki. elnogral('m. histor\k('J\v literatury i innych. Dw ie przedstaw iOJll: publikacje wzhogacają w sposób istotny wiedzę o ludach. które w dzicJach IHlS/.ego kraju odegraly powain" role,:, Wśród nich zaslużyli się w kulturze zwłaszcza Karaimi ; ognisk w Trokach. I.ucku. IlalieZlI i Wilnie - dziś także czynni na Litwie. Udokumentowano r<i\\fliei kullllrolwórc;<l d;.ialalnośc Tatarów polskich, którzy od okresu międzywojennego w nilszym kraJu b,mlzo aktywni (nic tylko w wojsku polskim). Głównie Karaimom oraz Tatarom ;<lwei/i<,:Clallly pogi<,:hion,\ wićdze,: o tych grupach etnicznych IV Polsce, Wydawcy i redaktorowi ..Rocznika lv1l1z.lIilll'lliskiego" imamowi 7:ukowi winniśmy wdzie,:czność za przybliżenie nam wiedz: () iosaciljedncj z narodowości Krylllu - Krymezaków. Dotychczas naród ten w Polsce był nicnwiniez.n'"1y. S" Zbigniew Wójcik � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b706a15c0eb9fbe21274097e0e4c3f4a.pdf 8ba861362171415ff94646dbb14d9273 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4248 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1950 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - konferencje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3959 Title A name given to the resource Po I Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej w Sprawie Badań na Sztuką / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1950 t.4 z.7-12 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1950 t.4 ,z.7-12; s.97-99 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PO I OGÓLNOPOLSKIEJ KONFERENCJI NAUKOWEJ W SPRAWIE BADAŃ NAD SZTUKĄ ROMAN Jako jeden z e t a p ó w przygotowawczych, przed m a j ą c y m się odbyć w n i e d ł u g i m czasie Kon­ gresem Nauki, zorganizowana została przez P o d s e k c j ę B a d a ń Sztuki oraz kierownictwo P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki — Pierwsza Ogólnopolska Konferencja Naukowa w Sprawie B a d a ń Nad Sztuką, której obrady odbywały się w Krakowie na Wawelu w dniach od 11 do 16 grudnia 1950 r. Rozbudowany program Konferencji prócz obrad o charakterze plenarnym, p r z e w i d y w a ł podział uczestników na szereg Sekcji, w ś r ó d których była również czynna Sekcja Sztuki L u ­ dowej. Członkowie tej Sekcji bądź obradowali we w ł a s n y m gronie, bądź w e d ł u g ustalonego z g ó r y harmonogramu brali udział w obradach innych Sekcji, j a k Sekcji Sztuk Plastycznych lub Sekcji Muzyki. W ramach w ł a s n y c h prac Sekcji Sztuki L u ­ dowej w y g ł o s z o n e zostały dwa referaty, z któ­ rych pierwszy pod t y t u ł e m „Zagadnienia meto­ dologii badań nad sztuką l u d o w ą " opracował Prof. D r . Eugeniusz Frankowski, drugi zaś , 0 organizacji b a d a ń nad sztuką ludową" D r . Roman Reinfuss. ; Zagadnienie sztuki w referacie swym ujmuje Prof. Frankowski jako jeden z rodzajów działal­ ności ideologicznej człowieka społecznego, jako specyficzną f o r m ę poznania ś w i a t a i aktywnego oddziaływania w celu jego zmiany. W społeczeń­ stwach pierwotnych sztuka nie w y s t ę p u j e w po­ staci w y o d r ę b n i o n e j lecz stopiona jest w jedną całość z innymi dziedzinami nadbudowy ideolo­ gicznej j a k wiedza i religia. Dopiero w społe­ c z e ń s t w a c h klasowo zróżnicowanych, w związku z n a s u w a j ą c y m się podziałem pracy, n a s t ę p u j e wydzielenie sztuki jako osobnej kategorii ideo­ logicznej i j e j dalsza specyfikacja. Między sztu­ ką ludową a nieludową nie ma różnic jakościo­ wych tylko ilościowe które sa n a s t ę p s t w e m podziału społeczeństwa na klasy i różnego tem­ pa rozwoju historycznego. REINFUSS Stojąc na gruncie leninowskiej teorii odbicia, s c h a r a k t e r y z o w a ł autor jako błędne p o g l ą d y lansowane przez naukę burżuazyjną, t r a k t u j ą ­ ce sztukę jako zjawisko autonomiczne rządzą­ ce się w ł a s n y m i prawami niezależnymi od w a r u n k ó w ekonomicznych i społecznych i pod­ kreślił z całym naciskiem, że sztuka jest f o r m ą odbicia bytu społecznego w świadomości ludz­ kiej. Sztuka jako jedna z gałęzi ideologicznej nadbudowy posiada charakter klasowy. Propa­ g u j ą c pewne idee staje się ona w a ż n y m orężem w walce klasowej i jednym ze środków przy­ czyniających się do praktycznego przeobraże­ nia rzeczywistości. W dalszym ciągu swego referatu przeszedł autor do omawiania badań sztuki ludowej pod­ j ę t y c h na terenie Z w i ą z k u Radzieckiego. Przed­ stawił organizację i szeroki zasięg badań tere­ nowych, s c h a r a k t e r y z o w a ł stosowane tam sposo­ by wykonywania opieki nad ludową t w ó r c z o ś ­ cią a r t y s t y c z n ą i przemiany j a k i m t w ó r c z o ś ć owa ulega w społeczeństwie socjalistycznym. W związku ze sztuką ludową w Polsce oma­ wiał Prof. Frankowski ogólne warunki, w j a ­ kich rozwijała się ludowa twórczość arty­ styczna w ciągu ostatniego stulecia. Przedsta­ wił w skrócie stan badań dotychczasowych nad sztuką ludową, wskazał na konieczność uwzględniania w przyszłych badaniach podłoża historycznego i powiązania ich z pracami hi­ storyków, z m i e r z a j ą c y m i do ustalenia nowej periodyzacji opartej o p r z e ł o m o w e momenty przemian formacji społecznych. W k o ń c o w y c h ustępach referatu o m a w i a ł prelegent zagadnienie literatury i muzyki ludo­ wej, podkreślając potrzeby i osiągnięcia na od­ cinku ich badania i zajął się nieco szerzej scharakteryzowaniem opieki nad ludowym prze­ m y s ł e m artystycznym ze strony czynników państwowych. Referat D r . R . Reinfussa rozpadał się na dwie części. W części pierwszej o m ó w i o n y zo97 �stał i poddany krytycznej ocenie dorobek nau­ ki polskiej w dziedzinie badania sztuki ludo­ wej, od chwili gdy tematem tym zaczęto się u nas i n t e r e s o w a ć do czasów ostatnich, w drugiej zaś plan naukowych prac badaw­ czych w czasokresie o b j ę t y m przez plan 6-letni. O m a w i a j ą c dorobek dotychczasowy, autor podkreślił trudne warunki, w jakich rozwijała się nauka polska w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla tego okresu bezplanow o ś ć poczynań, brak w y s i ł k u kolektywnego i p r z y p a d k o w o ś ć w y n i k ó w . D z i ś mimo, że na temat sztuki ludowej pisano sporo, istnieje wie­ le dziedzin prawie zupełnie n i e t k n i ę t y c h i zna­ czne obszary Polski nie zostały jeszcze prze­ badane. Ze w z g l ę d u na przemiany, jakim ulega w i e ś współczesna, intensywne prace ba­ dawcze kultury ludowej jako całości, a tym sa­ mym i sztuki ludowej, są jednym z najpilniej­ szych n a k a z ó w chwili. A k c j a badania sztuki ludowej powinna sku­ pić się dookoła P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki, który podejmie zadanie wypracowania w dzie­ dzinie badania sztuki ludowej nowych metod opartych na założeniach materializmu histo­ rycznego, szeroko k o r z y s t a j ą c z dorobku nauki radzieckiej. Zagadnienie metodologiczne należy w y p r a c o w a ć w s p ó l n i e z etnografami, z a j m u j ą ­ cymi się badaniem kultury materialnej i w tym celu trzeba u t w o r z y ć specjalną komisję, skła­ dającą się z badaczy sztuki ludowej, etnogra­ fów, h i s t o r y k ó w sztuki i teoretyków-marksistów. Drugim zasadniczym postulatem jest inten­ sywne gromadzenie m a t e r i a ł ó w dokumentacyj­ nych przez zorganizowanie zakrojonych na sze­ roką skalę badań terenowych. Autor podał opracowany przez siebie plan tego rodzaju ba­ dań, obliczony na najbliższe cztery lata, w cią­ gu których systemem prac zespołowych przebadanoby 16 dużych okręgów, rozrzuconych na obszarze całej Polski. R ó w n o c z e ś n i e z badaniami terenowymi pro­ wadzić należy badania bibliograficzne w zakre­ sie, sztuki ludowej oraz r e j e s t r a c j ę zabytków tejże sztuki, przechowywanych w muzeach. Wykonanie n a k r e ś l o n e g o planu badawczego m o ż l i w e jest pod warunkiem posiadania liczeb­ nie w y s t a r c z a j ą c y c h kadr p r a c o w n i k ó w . Prelegent dokonał obliczenia obecnego stanu p r a c o w n i k ó w , m o g ą c y c h w z i ą ć udział w bada­ niach sztuki ludowej i w s k a z a ł na znaczne w tym względzie niedobory, w y n i k a j ą c e stąd, że młodzież unika s t u d i ó w etnograficznych, nie widząc w nich możliwości materialnego zabez­ pieczenia sobie przyszłości. Sytuacja uległaby zmianie n a lepsze, gdyby w placówkach nauko­ wych, jakimi s ą zakłady etnologii i etnografii przy uniwersytetach, w instytucjach nauko­ wych i w muzeach etnograficznych oraz wielodziałowych, powiększono ilość e t a t ó w dla pra­ c o w n i k ó w naukowych. Wynikiem prowadzonych w ciągu najbliż­ szych czterech lat prac badawczych pod koniec okresu objętego planem 6-letnim, będzie wzmo­ żona akcja wydawnicza, która obejmie publi­ kacje prac m a t e r i a ł o w y c h , opracowań mono­ graficznych oraz syntetycznych o charakterze podręcznikowym. W związku z w y g ł o s z o n y m i referatami wy­ wiązała się o ż y w i o n a dyskusja. Uwaga dysku­ t a n t ó w skupiła się g ł ó w n i e na referacie Prof. Frankowskiego, co jest zupełnie zrozumiałe ze w z g l ę d u na treść referatu, z a w i e r a j ą c e g o sze­ reg podstawowych s f o r m u ł o w a ń metodologicz­ nych, p o s i a d a j ą c y c h znaczenie ogólne. W toku dyskusji, która okazała się bardzo płodna, zo­ stało w y j a ś n i o n y c h kilka z a g a d n i e ń przez au­ tora bądź n i e u j ę t y c h w sposób w ł a ś c i w y , bądź przeoczonych. W związku z drugim referatem dyskutowana byłą prawie wyłącznie część pierwsza, obejmu­ jąca, j a k w s p o m n i a ł e m , krytyczne sprawozda­ nie z badań dotychczasowych. W, sprawie pro­ gramu prac na przyszłość, g ł o s y dyskusji ogra­ niczyły się jedynie do kilku zapytań. N a rozwi­ nięcie się szerszej dyskusji, niestety, brakło już czasu, a szkoda, gdyż zagadnienie należytego postawienia programu prac badawczych w na­ szej, zaniedbanej nieco dziedzinie, należy do spraw niesłychanie istotnych. P r z y s t ę p u j ą c do ogólnej* charakterystyki wy­ ników pracy Sekcji Sztuki Ludowej na Konfe­ rencji Krakowskiej stwierdzić należy, że wyni­ ki te — jakkolwiek z punktu widzenia organi­ z a t o r ó w Konferencji nie spełniły w całości po­ kładanych nadziei — niemniej były pozytywne. Z a r ó w n o w samych referatach, j a k i w dysku­ sji nad nimi ujawniono szereg niedociągnięć i b r a k ó w naszych prac nad zagadnieniami sztuki ludowej i to zarówno, jeśli chodzi o okres miniony, j a k też i obecny, przypadający j u ż na czasy powojenne. Zaniedbania te, leżące g ł ó w n i e w sferze za­ gadnień metodologicznych i problematyki, szczególnie ostro z a r y s o w a ł y się przez kon­ trast z tym, co w ostatnich latach zdołano osią­ g n ą ć n innych odcinkach sztuki. Podczas gdy np. historycy sztuki na swym odcinku pracy poczynili w ostatnim roku bardzo p o w a ż n e poa 98 • �s t ę p y w zakresie pogłębiania i rozbudowy no­ wych metod pracy naukowej, dokonali krytycz­ nego przeglądu całego dotychczasowego dorob­ ku pod k ą t e m widzenia rewizji dawnych prze­ starzałych poglądów, j a k i m i obciążyła naszą wiedzę nauka burżuazyjna, przeprowadzili stu­ dia nad n o w ą periodyzacją w zakresie sztuki, zebrali m a t e r i a ł y do zagadnienia narodowych i realistycznych tradycji w naszej sztuce — ba­ dacze sztuki ludowej nie zdołali jeszcze w swej dziedzinie p r z e p r a c o w a ć ani zagadnień meto­ dologicznych, ani nawet w y s u n ą ć nowej proble­ matyki. problem Masowości-sztuki ludowej), j a k i kwe­ stie związane z n o w ą periodyzacją w dziedzinie sztuki, zagadnienie realizmu w ludowej plasty­ ce, problem rodzimości i zapożyczeń, stosunek sztuki ludowej do prowincjonalnego rzemiosła artystycznego i sztuki amatorskiej, ludowa t w ó r czość artystyczna w społeczeństwie zmierzają­ cym do socjalizmu, wytyczenie w s k a z ó w e k dla ochrony ludowej sztuki i szereg innych. P r z y ­ puszczać należy, że po gruntownym przedysku­ towania podstawowych zagadnień, praca w dziedzinie badania ludowej sztuki nabierze no­ wego wyrazu i życia. Ustawiczna konfrontacja w y n i k ó w w ł a s n e j pracy z osiągnięciami w pokrewnych dziedzi­ nach nauki, prowadziła do przykrego uczucia, że na wielu odcinkach pozostajemy w tyle. Pewien impas w j a k i m znalazła się ostatnio nauka o sztuce ludowej w z w i ą z k u z tym, że praca na jej odcinku ograniczała się w latach powojennych g ł ó w n i e do b a d a ń terenowych i publikacji m a t e r i a ł ó w — odbił się ujemnie nie tylko na poczynaniach w ł a s n y c h Sekcji Sztuki Ludowej, ale i na n i e k t ó r y c h referatach opra­ cowanych na Konferencję K r a k o w s k ą przez in­ ne Sekcje. Pozytywnym wynikiem Konferencji jest przekonanie, wyniesione przez uczestników Sek­ cji Sztuki Ludowej, że n a j w a ż n i e j s z y m wska­ zaniem na najbliższe miesiące musi być sprawa ustawienia całokształtu zagadnień z w i ą z a n y c h ze sztuką l u d o w ą na nowej bazie teoretycznej, bazie, którą jest dla nas materializm dialek­ tyczny i historyczny. Przekonanie to znalazło s w ó j wyraz w po­ staci konkretnego wniosku, zgłoszonego w cza­ sie posiedzenia Sekcji Sztuki Ludowej, prze­ w i d u j ą c e g o zwołanie osobnej konferencji, na której możliwie najszersze grono badaczy sztu­ ki ludowej wraz z szeregiem zaproszonych spe­ c j a l i s t ó w z innych dziedzin ( h i s t o r y k ó w sztuki, prehistoryków, e t n o g r a f ó w , specjalistów z za­ kresu historii gospodarczej, socjologów i in­ nych) miałoby możność gruntownego przeana­ lizowania i przedyskutowania podstawowych zagadnień sztuki ludowej. W ś r ó d t e m a t ó w , które będą przedmiotem dyskusji w czasie planowanej konferencji, wy­ sunięte zostałyby z a r ó w n o podstawowe zagad­ nienia metodologiczne (definicja sztuki ludowej z punktu widzenia metody marksistowskiej, P r z y k ł a d e m m o ż e b y ć referat kolektywny Sekcji Sztuk Plastycznych na temat rodzimych tradycji w polskiej architekturze, malarstwie, rzeźbie i rzemiośle artystycznym, gdzie zagad­ nienie rodzimości zjawisk artystycznych rozwa­ żane było wyłącznie w płaszczyźnie twórczości nazywanej dawniej „sztuką wyższą", a którą w odniesieniu do sztuki społeczeństw klasowo zróżnicowanych byłoby może w ł a ś c i w i e j , w od­ różnieniu od sztuki ludowej, określać mianem sztuki „elitarnej". Artystyczny dorobek ludu mimo, że .niewąt­ pliwie zawiera w sobie znaczniejszy odsetek treści rodzimych od tego, j a k i odkryć m o ż n a w sztuce warstw uprzywilejowanych—w opra­ cowaniach p o w y ż s z y c h został zupełnie n i » uwzględniony. Odpowiedzialność za taki stal. rzeczy w dużej mierze spada na nas samych, gdyż zbyt późno i zbyt połowicznie zabierali­ ś m y się do uporządkowania w ł a s n e g o p o d w ó r ­ ka. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7b5a8e4c448ea9d668c2dcea7adff160.pdf 17d4cd28d7def0d8e05a77c4680504a3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4247 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1950 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3958 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1950 t.4 z.7-12 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1950 t.4 ,z.7-12; s.95-96 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA MIESIĘC-ZNIK, ORGAN T SZTUKA PAŃSTWOWE R A R T Y K U Ł Y E GO Ś LUDOWA INSTYTUTU L SZTUKI C: T E O R E T Y C Z N E Roman Reinfuss. — Po I Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej w Sprawie Badań Nad Sztuką. Bożena Stel­ machowska. — Współczesna ceramika ludowa na K a ­ szubach. Aleksander Wojciechowski. — Dwuosnowowe tkaniny białostockie. Zofia Staronkowa. — Kanafasy — góralskie pasiaki. Zofia Kurkowa. — Wąskofrontowe chałupy w Sądeczyźnie. Andrzej Żaki. — Z naj­ nowszych badań nad kulturą plemion prapolskich. S P R A W O Z D A N I A , R E C E N Z J E , D R O B N E W I A D O M O Ś C I Roman Reinfuss — Z obozu naukowego w Weryni. O. A. Korbę — Program etnograficznych badań k a ­ zachskiej kołchozowej wsi. Zofia Onyszkiewicz — Wy­ stawa materiałów z zakresu sztuki ludowej Działu Zdobnictwa Ludowego P.I.S. w Krakowie. Zofia CieślaReinfussowa — Wystawa sztuki ludowej w Dąbrowie koło Tarnowa. Zofia Kurkowa — Z konkursu szopek w Krakowie. Jan A. Zaremba — Wycinanki opoczyńskie na wystawie w Kielcach. ROK IV LIPIEC - GRUDZIEŃ 1950 NR 7 - 12 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6c04380873f943809b34a02797340c49.pdf 60072bc2d9281f3ead1a321bafe14883 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4239 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1950 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - badania Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3951 Title A name given to the resource Stan badań nad polską sztuką ludową / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1950 t.4 z.1-6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1950 t.6, z.1-6; s.3-13 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text NAD STAN BADAN POLSKĄ SZTUKĄ L U D O W Ą ROMAN O m a w i a n i e stanu badań nad polską sztuką ludową, nawet jeśli uwagę swą skupimy na samej tylko plastyce, nasuwa szereg poważnych trudności. Zreferować stan i dorobek badań w pewnej dziedzinie wiedzy, to znaczy przed­ stawić jej dzieje w rozwoju historycznym, wskazać na podejmowane prace, publikowane wyniki, omówić metody i kierunki, a na końcu spojrzeć na całość krytycznie i wyciągnąć wnio­ ski na przyszłość. Dokonanie takiego przeglądu w dziedzinie badań nad ludową plastyką, wy­ magałoby szeregu miesięcy żmudnej pracy, po­ łączonej z wertowaniem obszernej i bardzo roz­ proszonej literatury, otrzymane zaś wyniki nie dałyby się zamknąć w wąskich ramach jednego artykułu. Krótki stosunkowo czas, j a k i miałem do napisania niniejszego szkicu, szczupła ilość miejsca, skłoniły mnie do tego, że w doborze materiału ograniczyłem się raczej do omawia­ nia faktów reprezentacyjnych i tych, które w rozwoju badań plastyki ludowej miały ode­ grać, lub rzeczywiście odegrały rolę poważ­ niejszą. Na wstępie zaznaczyć muszę, że plastyka sta­ nowi jedną z najmłodszych dziedzin badania polskiej sztuki ludowej. Podczas gdy w zakre­ sie literatury, już w pierwszych dziesiątkach lat ub. wieku kwitnie ożywiona praca zbieracka, której wynikiem jest szereg publikacji, za­ wierających przysłowia, pieśni i opowiadania; ludową twórczością plastyczną nie zajmuje się wówczas nikt, a nikłe wiadomości z tego za­ kresu bywają notowane niekiedy na marginesie opisów, poświęconych innym zagadnieniom, np. budownictwu, strojom itp. Nawet u Oskara Kol­ berga, któremu zawdzięczamy zebranie tak bo- RE IN FUSS gatych materiałów etnograficznych z zakresu muzyki, tańca, literatury, obrzędów, czy nawet kultury materialnej, zagadnienie ludowej twór­ czości plastycznej, jako dział kultury jest zu­ pełnie nie uwzględnione. Przyczyną tego stanu rzeczy jest charaktery­ styczna dla pierwszej połowy ubiegłego wieku postawa sfer naukowych, które doceniając (a nawet przeceniając niekiedy) znaczenie ba­ dań nad ludową literaturą, z lekceważeniem od­ nosiły się do chłopskiej twórczości plastycznej, widząc w niej nieudolny prymityw, pozbawiony jakiejkolwiek wartości estetycznej. Z uprzedze­ niami owymi usiłował walczyć J. I . Kraszewski, który w swej „Sztuce u Słowian", drukowanej w roku 1860 wskazywał, że sztuka „nawet na najniższym szczeblu rozwoju, u źródeł swych śledzoną i badaną być powinna". Zwracając się pod adresem współczesnych badaczy sztuki, za­ patrzonych wyłącznie w dzieła świata antycz­ nego i późniejszych stylów historycznych, wy­ powiada Kraszewski znamienne słowa: „Nie szukajmy świątyń greckich, gdzie ich nie było i być nie mogło, ale starajmy się po­ znać charakter budownictwa ziemi naszej, wy­ czytać wdzięk jego i odrębne piętna; w życiu powszednim, sprzęcie codziennego użytku, usi­ łujmy rozpoznać, co rzemieślnikowi podała ma­ terialna potrzeba, a co zrobił natchniony, choć nierozwiniętym, tęsknym uczuciem piękności, żądzą nadania wdzięku dziełu swej ręki. W po­ lewie prostego garnka, najpośledniejszego z wy­ robów ceramiki, znajdziemy i odróżnimy, za­ stanowiwszy się nieco, czego nauczyła potrzeba, czego wymagała trwałość, a co nakreśliła wy­ kluwająca się już myśl ornamentacji dla oka, ozdoby zaspokajającej tylko pragnienie duszy". �Wezwania Kraszewskiego na długo pozostały bez echa, a zakorzenione uprzedzenia, powodu­ jące niedocenianie ludowej twórczości plastycz­ nej, jeszcze pod koniec X I X stulecia nie były zupełnie przełamane. Przykładem może być wy­ powiedź prof. W. Łuszczkiewicza, cytowana u Mokłowskiego, który budownictwu ludowemu, zwłaszcza podhalańskiemu, przyznawał „pewien artyzm", ale równocześnie zastrzegał się, że nie doszło ono nigdy „do znaczenia rzeczy sztuki". Nie mniej, przy końcu ub. wieku zainteresowa­ nie ludową sztuką plastyczną staje się już cał­ kiem widoczne. Wyrazem tego są w „Wiśle", od pierwszych niemal chwil jej powstania, poja­ wiające się wzmianki, artykuliki, rysunki po­ święcone ludowemu zdobnictwu. Na łamach „Wisły" odbywa się pierwsza bodaj w polskiej literaturze etnograficznej polemika, na temat „ludowości" pewnych motywów hafciarskich. W owych czasach, wśród osób interesujących się ludową twórczością plastyczną wybija się Z. Gloger, W. Gerson, M . Wawrzeniecki, publi­ kujący w licznych artykulikach zebrane przez siebie materiały, dotyczące zdobnictwa archi­ tektonicznego, dekoracyjnego kowalstwa i inn. oraz Seweryn Udziela. Zasłużony ten etnograf rozpoczął na terenie Małopolski szeroko zakro­ joną akcję zbierania materiałów, odnoszących się do ludowego zdobnictwa. Niektóre z nich, zwłaszcza dotyczące haftów, zostały przez Udzielę opublikowane w licznych pracach, re­ szta zaś, zebrana w tzw. „Tekach Udzieli" spo­ czywa niewydana w archiwum Państwowego Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Udziela, który początkowo gromadził mate­ riały z zakresu ludowej sztuki w formie barw­ nych kopii i rysunków, zaczął następnie zbierać oryginały. W muzeum, utworzonym przez niego w Krakowie, na plan pierwszy wybijały się zbiory ludowej sztuki, co pośrednio wpłynęło na pewien styl i innych muzeów etnograficznych, powstałych później. Budzące się zainteresowanie i podziw dla pla­ stycznej twórczości ludowej, znalazło wyraz w propagowanej przez Jerzego Warchałowskiego „sztuce stosowanej", której jednym z celów było gromadzenie motywów ludowych i wpro­ wadzenie ich do twórczości dekoracyjnej arty­ stów miejskich. W Krakowie wychodziło w la­ tach 1906—1910 czasopismo „Polska Sztuka Stosowana", w którym publikowane były rów­ nież bogate materiały z zakresu ludowego zdob­ nictwa, głównie zaś architektury i meblarstwa. Czasy poprzedzające wybuch pierwszej wojny światowej, jeśli chodzi o badania ludowej pla­ 4 styki, można by nazwać „okresem zbieractwa". Zbieranie materiałów (zresztą niesystematyczne i po trosze dyletanckie), oraz publikowanie drobnych przyczynków, wybija się w tym czasie na plan pierwszy. Z wybitniejszych prac tego okresu wymienić należy: L . Puszeta „Studia nad polskim budownictwem drewnianym", Z. Glogera: „Budownictwo drewniane i wyroby z drzewa", Wł. Matlakowskiego „Budownictwo ludowe na Podhalu" i „Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu". W roku 1904 wychodzi pierwsza ( i jedyna) część „Sztuki ludowej w Polsce" napisana przez K. Mokłowskiego. Obszerna ta praca wbrew temu co głosi tytuł, nie daje pełnego obrazu pla­ stycznej twórczości ludu polskiego, lecz tylko studia nad budownictwem, w których jednakże uwzględniony jest również problem zdobnictwa architektonicznego, a po części i sprzętarstwo. K. Mokłowski, nie posiadający należytego przy­ gotowania naukowego, nie umiał poradzić sobie z rozległym przedmiotem, zabłąkał się na bez­ droża naiwnych często etymologii i dał w rezul­ tacie pracę, której jedynym trwałym walorem okazał się nagromadzony w niej materiał oraz ilustracje. Wśród drobniejszych prac, poświęconych za­ gadnieniu ludowej sztuki, na podkreślenie za­ sługuje drobny artykulik Seweryna Udzieli, drukowany w r. 1889 w I I I t. „Wisły" pt. „Po­ czucie piękna ludu Ropczyckiego", w którym autor daje zarys artystycznej twórczości wło­ ścian z okolic Ropczyc, usiłując równocześnie ustalić kryteria piękna, uznawane przez lud tamtejszy. Wzmiankowany tu artykuł Udzieli jest wbrew entuzjastycznej ocenie J. St. Bystronia pracą słabą, Jeśli o niej wspominam, to dlatego jedynie, ażeby wskazać, iż problem ludowej estetyki, jako przedmiot badania, został postawiony już pod koniec X I X wieku. O ile przed pierwszą wojną światową za­ gadnienia sztuki ludowej były badane głównie przez osoby nie posiadające do tego odpowied­ niego przygotowania fachowego, amatorów, często entuzjastów (np. Wł. Matlakowski, z zawodu lekarz), o tyle w okresie między­ wojennym, na odcinku sztuki ludowej pracują również etnografowie zawodowi. W czasie tym etnografia wykładana jest w Polsce na 5 uni­ wersytetach, przy czym niektórzy z wykłada­ jących profesorów jak np. prof. E. Frankowski w Poznaniu i Cezaria Jędrzejewiczowa (wykła­ dająca początkowo w Wilnie, później w War­ szawie), wyraźnie zwracają uwagę swych ucz­ niów w kierunku badań sztuki ludowej. �W związku z przyjmującymi się u nas nowymi kierunkami w sztuce, wychodzącymi z założeń czysto formalnych, wprowadzającymi celowo deformację, sztuka ludowa w kołach artystów plastyków zaczęła zyskiwać coraz większe uzna­ nie. Prócz Wawrzenieckiego i Udzieli, którzy w dalszym ciągu publikują prace z zakresu lu­ dowej plastyki, pojawiają się nowe nazwiska, głównie artystów (Stanisław Barabasz, Leo­ nard Lepszy, Władysław Skoczylas), czasem historyków sztuki (Tadeusz Dobrowolski, Ag­ nieszka Dobrowolska, Józef Grabowski, Ksa­ wery Piwocki, Tadeusz Seweryn), a wreszcie wyszkolonych etnografów (Witold Dynowski, Mieczysław Gładysz, Bożena Stelmachowska), pewną ilość wartościowych prac zawdzięczamy osobom, które ze sztuką ludową stykały się od strony gospodarczej, pracując na odcinku orga­ nizacji ludowego przemysłu artystycznego (Ja­ nina Orężyna, Helena Schramówna). Z profe­ sorów wykładających na katedrach etnografii i etnologii, najwięcej prac z zakresu sztuki lu­ dowej publikuje E. Frankowski. Pod koniec okresu międzywojennego aztuką ludową Sło­ wian, zatem i Polski zajmował się Kazimierz Moszyński. Wyjątkowo, tematy z zakresu ludo­ wej plastyki porusza J. St. Bystroń. Lista wymienionych nazwisk nie jest oczy­ wiście kompletna. Zagadnienia wchodzące w za­ kres ludowej sztuki plastycznej głównie zdob­ nictwo, uwzględnione były również w wielu pracach poświęconych zasadniczo omawianiu tych czy innych dziedzin kultury materialnej, zwłaszcza zaś opisowi budownictwa i stroju. Okres międzywojenny, w badaniach nad sztuką ludową cechuje duży wysiłek osobisty poszczególnych badaczy, wielki chaos poczynań i małe możliwości osiągnięcia większych wy­ ników. Z wyjątkiem nielicznych wypadków, kiedy akcja badawcza była finansowana przez P.A.U. (jak np. w badaniach śląskich M . Gładysza), lub inną j a k ą ś instytucję, badania prowadzone były przeważnie na własny koszt przez poszcze­ gólnych pracowników naukowych, którzy skut­ kiem tego, latami zmuszeni byli przewlekać swe prace, nie osiągając zresztą zwykle (jeśli chodzi o zebranie materiałów) wyników zadowalają­ cych. W poczynaniach naukowych, gdzie jedyną busolą były osobiste zainteresowania autorów, widzimy rażący chaos, wyrażający się zarówno w zakresie organizacji badań terenowych (ośro­ dek warszawski prowadził badartia na Huculszczyźnie, lwowski zaś na Kaszubach), jak i wy­ boru tematów. Częściowo ze względów politycz­ nych, częściowo dlatego, że tereny te były z puriktu widzenia sztuki ludowej specjalnie bogate i interesujące, uwaga naszych badaczy koncentrowała się na etnicznie ruskich zie­ miach wschodnich. Intensywnym badaniom pod­ dana była Huculszczyzna, Podole, Wołyń, Pole­ sie i tereny pogranicza litewsko-białoruskiego, zaniedbywano natomiast obszary Polski środko­ wej (Mazowsze), czy zachodniej (Wielkopol­ ska), której badanie było zagadnieniem szczegól­ nie palącym z powodu szybko postępującej urba­ nizacji i zaniku ludowej kultury tradycyjnej. Przeglądając katalogi i inne wydawnictwa pol­ skiej sztuki ludowej, dostrzegamy osobliwe zja­ wisko, że w 80% „polskość" tej sztuki demon­ strowana była wyrobami pochodzenia ukraiń­ skiego lub białoruskiego. Ruch wydawniczy w zakresie badań nad sztuką ludową, w okresie międzywojennym był raczej słaby. Prace ze względów materialnych ukazywały się rzadko i z trudem. Dotacje rzą­ dowe na cele wydawnictw etnograficznych były nadzwyczaj skąpe, co powodowało, że np. ów­ czesny dyrektor Muzeum Etnograficznego w Krakowie, drukując w czasie od r. 1928 do 1937, 10 tomów publikacji (poświęconych w du­ żej mierze ludowej sztuce), zmuszony był po­ magać sobie w zdobywaniu funduszów wydaw­ niczych handlem ludowymi ubiorami. Mimo wskazanych trudności pojawiło się je­ dnak szereg prac z zakresu ludowej sztuki, wy­ danych staraniem P.A.U., Muzeum Etnograficz­ nego w Krakowie, Muzeum Śląskiego w Kato­ wicach, Książnicy Atlas, względnie przez wy­ dawców prywatnych, a w szczególności J. Mortkowicza. Z prac, które w tym okresie znalazły się na półkach księgarskich, należy wymienić niektóre jak np. W. Antoniewicza („Metalowe spinki góralskie"), A. Dobrowolskiej („Żywotek cieszyński"), T. Dobrowolskiego („Śląska rzeźba ludowa w drzewie"), W. Dynowskiego („Barwione kufry chłopskie z okolic Wileńszczyzny i Polesia"), M . Gładysza („Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku" i „Zdobnictwo metalowe na Śląsku"), K. Piwockiego („Drze­ woryt ludowy w Polsce"), T. Seweryna („Skrzy­ nie krakowskie", „Parzenice góralskie" i „Pol­ skie malarstwo ludowe"), B. Stelmachowskiej („Sztuka ludowa na Kaszubach"). Prócz mono­ grafii (wymienionych przeze mnie w pewnym wyborze) pojawiają się też w owym czasie pu­ blikacje materiałów. Do takich zaliczyć można St. Barabasza „Sztuka ludowa na Podhalu", E. Frankowskiego „Malowanki" i „Wycinanki",.. 5- �Wł. Skoczylasa „Drzeworyt ludowy w Polsce", S. Udzieli „Hafty kurpiowskie" i szereg innych. Syntetyczne ujęcie całości polskiej ludowej twórczości plastycznej w okresie międzywojen­ nym dokonane nie zostało. Nie jest nim bowiem ani wydana przez Mortkowicza „Sztuka ludu polskiego" E. Frankowskiego, zawierająca tekst bardzo krótki i popularnie potraktowany, ani przez tegoż autora napisana „Sztuka ludowa", która weszła w skład wydawnictwa zbiorowego „Wiedza o Polsce". Druga ta praca poza obszer­ nym wstępem teoretycznym, o czym wspomnę jeszcze na innym miejscu, w swej części szcze­ gółowej ogranicza się do omówienia budownic­ twa ludowego (głównie od strony technicznej) oraz analizy kilku motywów, występujących między innymi w ludowym zdobnictwie (motyw drzewka, orłów, węża). Ujęcie tematu nie wy­ czerpujące całokształtu twórczości plastycznej ludu polskiego spowodowało, że praca Frankow­ skiego nie stała się tym, czym stać się powinna, t j . długo wyczekiwanym podręcznikiem dla stu­ diującej młodzieży uniwersyteckiej i działaczy pracujących na odcinku organizacji ludowego przemysłu. Wzrastającego zapotrzebowania na tego rodzaju podręcznik nie zaspokoił również rozdział o sztuce plastycznej w I I tomie, na­ pisanej przez K. Moszyńskiego, „Kultury ludo­ wej Słowian". Autor ten omawia wprawdzie w sposób systematyczny całokształt plastycznej twórczości ludowej, referując jednakowoż po­ szczególne zagadnienia w zasięgu całej Słowiań­ szczyzny, materiał polski uwzględnia, jak dla naszych potrzeb, w sposób zbyt skondensowany. Po zakończeniu drugiej wojny światowej akcja badania sztuki ludowej posunęła się żwawo naprzód. Dzięki dużemu zrozumieniu, z jakim zagadnienia naukowe spotykają się wśród decydujących czynników państwowych, nie skąpi się grosza na cele badawcze i wydaw­ nicze. W roku 1946 przy Ministerstwie Kultury i Sztuki zostaje założona pod nazwą Państwo­ wego Instytutu Badania Sztuki Ludowej spe­ cjalna placówka, której zadaniem było naukowe badanie i opracowywanie całokształtu sztuki lu­ dowej. Instytut dzielił się wewnętrznie na 5 sekcji, z których 3 (Sekcja plastyki, zdobnic­ twa i budownictwa) zajmowały się zagadnie­ niami plastyki ludowej. Jako organ naukowy Instytutu został założony miesięcznik „Polska Sztuka Ludowa", redagowany początkowo przez założyciela i pierwszego dyrektora Instytutu dra Józefa Grabowskiego a po jego ustąpieniu przez dyr. Tadeusza Zyglera. 6 Dookoła „Polskiej Sztuki Ludowej" skupili się prawie wszyscy pracownicy naukowi w Polsce, aktywni na odcinku badania ludowej sztuki. Państwowy Instytut Badania Sztuki L u ­ dowej skoncentrował znaczny wysiłek w kie­ runku prowadzenia badań terenowych. Badania te, podejmowane przy udziale licz­ nych współpracowników, rekrutujących się z grona młodzieży studiującej etnografię, histo­ rię sztuki i uczniów szkół artystycznych, obej­ mowały głównie tereny mniej znane, specjalnie ważne, lub takie, gdzie akcja zbieracka stawała się potrzebą palącą, na skutek gwałtownego tempa przemian, jakim ulegała kultura trady­ cyjna. Od 1 stycznia 1950 r. Państwowy Instytut Badania Sztuki LudoAvej został w całości wcie­ lony jako „Sekcja Sztuki Ludowej" do utwo­ rzonego w tym czasie Państwowego Instytutu Sztuki w ramach, którego kontynuuje dawne badania i wydaje „Polską Sztukę Ludową". Prócz Polskiej Sztuki Ludowej, która obecnie zaczyna swój czwarty rocznik, pojawiło się kilka prac oddzielnych, poświęconych zagadnie­ niom ludowej plastyki. Jako przykład wymienić należy B. Stelmachowskiej „Zdobnictwo ludowe ziemi Pyrzyckiej", czy Świątkowskiej „Wyci­ nanka łowicka". Problem ochrony twórczości tradycyjnej i adaptacji wyrobów ludowego prze­ mysłu do warunków życia miejskiego omawia T. Seweryn w książce pt. „Rozdroża sztuki lu­ dowej". W związku z wzmożonym zaintereso­ waniem sztuką ludową i dzięki poparciu M i n i ­ sterstwa Kultury i Sztuki, zorganizowano w mi­ nionym pięcioleciu szereg większych i mniej­ szych wystaw. Niektóre z nich wysyłane rów­ nież zagranicę (do ZSRR i krajów Europy za­ chodniej) zyskiwały sobie jak najżyczliwsze recenzje. Dla każdej większej wystawy opraco­ wywane są bardzo starannie katalogi, które czasami zamieniają się w zwięzłe zarysy, ujmu­ jące syntetyczne wiadomości o danej gałęzi sztuki lub twórczości artystycznej w pewnym regionie. Przystępując z kolei do omawiania wyników naukowych opisanych wyżej prac badawczych i publikacji, zacznę od zagadnień metodologicz­ nych, z których na czoło wysuwa się problem samego przedmiotu badań. Czy istnieje odrębna sztuka ludowa, mogąca być przedmiotem badań specjalnej gałęzi studiów? Pytanie to, na które odpowiedź wydaje się pozornie tak prosta i oczy­ wista, zostało dopiero niedawno pozytywnie rozstrzygnięte. �Wspomniałem już o tym na innym miejscu, że szereg badaczy, zwłaszcza historyków sztuki ), jeszcze pod koniec ub. stulecia, lu­ dowej twórczości plastycznej nie uznawał za godną miana „sztuki". Ludzie ci podchodzący do zagadnienia twórczości artystycznej wyłącz­ nie od strony estetycznej, stosujący do wy­ tworów ludowych kryteria oceny wypracowane dla dzieł sztuki historycznej, traktowali ludową twórczość plastyczną bądź jako pierwociny, „które jeszcze nie stały się sztuką" (Łuszczkiewicz) lub odwrotnie, jako zbarbaryzowane, względnie zdegenerowane odpryski sztuki „wiel­ kiej", nieudolne jej naśladownictwo, pozbawione wartości estetycznych. Stanowisko to zostało wprawdzie porzucone i w praktyce uznaje się istnienie odrębnej sztuki ludowej, niemniej za­ gadnienie to nie zostało dotychczas pod wzglę­ dem teoretycznym należycie oświetlone. Osta­ tnio problem ten poruszyła w jednej ze swych prac Bożena Stelmachowska, wysuwając szereg argumentów, mających wykazać, „że teoretycy historii sztuki są upoważnieni do postawienia tezy, iż istnieje sztuka ludowa"?). 1 Wiele wysiłku, zwłaszcza w okresie między­ wojennym, włożone zostało w to, ażeby pojęcie sztuki ludowej możliwie precyzyjnie zdefinio­ wać i ustalić granicę między ludową, a nieludową twórczością plastyczną. Ponieważ po­ glądy wyrażone na ten temat przez zajmują­ cych się ludową plastyką historyków sztuki, etnografów i artystów zostały już zestawione i opublikowane w artykułach B. Stelmachow­ skiej ) i J. Grabowskiego ), nie będę ich na tym miejscu streszczał po raz trzeci. Jak wynika z owego zestawienia, od zarania badań ludowej plastyki definicję sztuki ludowej starano się budować przede wszystkim na zało­ żeniach formalnych. Szukano „ludowego stylu". Terminu tego używa w swej pracy już K. Mokłowski, a bliżej precyzuje go J. Kieszkowski we wstępie do katalogu drzeworytów ludowych, я 1 4 ) Np. wspomniany wyżej W. Łuszczkiewicz. JQ_B. Stelmachowska: Na drodze do teorii sztuki lu­ dowej. Lud t. X X X V I I . ) j . w. i}__J. Grabowski: Zagadnienie stylu ludowego. Polska Sztuka Ludowa t. I , I I . ) J . Kieszkowski: Zwięzły katalog dawnych drze­ worytów ludowych zebranych i wystawionych przez Zygmunta Łazarskiego. Warszawa 1921. ) J . St. Bystroń: Polskie drzeworyty ludowe. Sztuki Piękne г. V. ') T . Dobrowolski: Śląska rzeźba ludowa w drzewie. Katowice 1930. Kilka uwag o rzeźbie ludowej. Zaranie śląskie r. 1935. — Polska rzeźba ludowa. Nike 1939. 3 5 5 wydanym w roku 1921 ), w którym jako cechy ludowego stylu podkreśla typizację, płaszczyznowość, dekoracyjność, konturowanie itd. Od tego czasu definicja stylu ludowego została przez szereg autorów uzupełniona i rozbudo­ wana. Pisał na ten temat J. St. B y s t r o ń ) , T. Dobrowolski • ) , K. Piwocki »), T. Seweryn ) i inni. Żmudnie zestawiane „cechy" stylu ludowego ustalone na podstawie analizy porównawczej elementów formalnych nie zadowalają jednako­ woż całkowicie nawet najbardziej zdecydowa­ nych zwolenników takiego ujęcia. Przykładem może być J. Grabowski, który w jednym ze swych artykułów pisze w sposób następujący: „Uważam, że opieranie się przy określaniu stylu ludowego wyłącznie na kryteriach formalnych, nie może wyjaśnić dostatecznie jego istoty i dla­ tego należy sięgnąć do innych jeszcze sposo­ bów", do których należy według autora bliżej nieokreślone „odczuwanie istoty stylu ludo­ wego" przez ludzi wrażliwych na sztukę ludo­ wą, a szczególnie a r t y s t ó w ) . 6 9 10 Godząc się na to, że sztuka ludowa posiada swój własny styl, odróżniający j ą całym szere­ giem cech formalnych od sztuki warstw elitar­ nych, poszczególni badacze wyrażają różne po­ glądy na temat genezy ludowego stylu. We­ dług T. Dobrowolskiego, u podstaw różnic for­ malnych zachodzących między sztuką warstw elitarnych, a sztuką ludową, stoją różnice po­ ziomu umysłowego i umiejętności technicznych. Różnice te zdaniem autora traktować należy „jako skutek braku umiejętności i mało wni­ kliwej obserwacji charakterystycznej dla nis­ kich k u l t u r " ) . 11 Zupełnie inaczej na istotę ludowego stylu za­ patruje się autor pracy o polskim drzeworycie ludowym Ksawery Piwocki. W artykule pole­ micznym, skierowanym przeciw Dobrowol­ skiemu, pisze on co następuje: „Dzieła ludowe zaciekawiają nas nie swą „nieudolnością", lecz 8 ) K . Piwocki: Drzeworyt ludowy w Polsce, War­ szawa 1934. Z badań nad powstaniem stylu ludowego. Prze­ gląd Współczesny 1930. 9 ) T. Seweryn: Technika malowania obrazów szkle. Lud 1932. Polskie malarstwo ludowe. Kraków 1937. na Polska sztuka ludowa (katalog wystawy) Kraków 1948. 6 10 ) J . Grabowski: Zagadnienie stylu ludowego. Polska Sztuka Ludowa t. I , I I . 1 1 ) T. Dobrowolski: ś l ą s k a sztuka ludowa w drzewie. Katowice 1930. �swą odrębnością, przez którą przeziera inny, odrębny od naszego świata pogląd artysty­ czny" ) . Odrębność dzieł sztuki ludowej, wyrażająca się przede wszystkim tendencją do wprowadza­ nia deformacji wynika według Piwockiego z ar­ tystycznego światopoglądu wiejskich twórców, który jest odmienny od światopoglądu artystów kształcących się w miastach. „Dzieła ludowe posiadają swój własny styl, styl ludowy, a u pod­ stawy jego leży specyficzna postawa psychiczna artysty ludowego, prymitywna, zbliżona do po­ stawy dziecka i ludzi pierwotnych" „Ponieważ według poglądów powyższych styl ludowy jest wynikiem „specyficznej postawy psychicznej artysty", nasuwa się wniosek, że na tle jednakowych postaw psychicznych po­ wstawać będą niezależnie od siebie jednakowe dzieła, świadczące o jedności „stylu ludowego". Bardzo wyraźną wypowiedź na ten temat znaj­ dziemy w „Sztuce ludowej" E. Frankowskiego. „Ten sam materiał i ta sama technika nadają formom kulturowym, a w związku z tym i zdob­ niczym na całym świecie wspólny charakter, niezależnie od zapożyczeń i krzyżowań. Czynni­ kiem wspólnoty pomysłów jest wspólna budowa ciała ludzkiego, wspólne właściwości psychiczne, wspólne nakazy życia, wspólne przeżycia emo­ cjonalne, które w warunkach odpowiednich wy­ łaniają samorzutnie z człowieka, mimo jego róż­ nic rasowych, te same pierwsze formy zużytko­ wania otaczającego go świata. W ten sposób powstają wspólne wszystkim ludom zasadnicze typy wyrobów". 1. narodowe, na które składają się odręb­ ności, właściwe tylko pewnej grupie etni­ cznej oraz 1 2 Na tle „zasadniczej jedności wytworów" przejawia się jednak dosyć znaczna różnorod­ ność powstająca na skutek przeobrażeń, jakim podlegają wspólne wszystkim „typy zasadnicze" wytworów kulturowych: „Decydującą rolę w tym procesie odgrywają warunki antropogeograficzne środowiska, życie i właściwości rasowe osobników twórczych w gromadzie współżyjących. W ten sposób „typy zasadnicze wytworów kulturowych" w dalszych swych przeobrażeniach otrzymują piętno odrębności grupowej" ) . 1 4 Pogląd wyrażony przez Frankowskiego znaj­ dziemy w podobnym sformułowaniu u J. Gra­ bowskiego: „Sztuka ludowa rozpatrywana w skali ogólnoludzkiej, posiada dwa oblicza: n ) K . Piwocki: Z badań nad podstawami stylu ludo­ wego. Przegląd Współczesny 1930. ) j . w. 1S 1 4 ) E . Frankowski: t. I I I . 8 Sztuka ludowa. Wiedza o Polsce 2. międzynarodowe, a raczej ogólnoludzkie, wytworzone przez wspólnotę stylową sztuki naturalnej, wypływającej z podsta­ wowych i wrodzonych praw kształtowania artystycznego, tkwiących w psychice czło­ wieka" ) . 1 5 Zestawiając następnie dwie prymitywne rzeź­ by, z których jedna wykonana była przez pol­ skiego chłopa, a druga przez Murzyna z A f r y k i , wyciąga Grabowski następujący wniosek: „Ze­ stawienie to dowodzi bezspornie, że styl ludowy posiada zasiąg ogólnoludzki, a poszczególne jego analogie i odmiany powstają bez kontaktu z sobą w różnych, często bardzo odległych od siebie punktach globu ziemskiego" ) . Styl ludowy jest nie tylko wspólny wszystkim ludom, ale jest również niezmienny w czasie. „Sztuka ludowa (pisze J. St. Bystroń w swej pracy o ludowym drzeworycie) sprawia wra­ żenie świata oderwanego od czasu i przestrzeni, nie dającego się złączyć z czymś konkretnie znanym". Zupełnie analogiczny pogląd wyraża Leon Chwistek ) . 1 6 1 7 Szereg scharakteryzowanych powyżej po­ staw czołowych badaczy polskiej sztuki ludo­ wej wskazuje, że wszyscy oni wychodzili z za­ łożeń idealistycznych, które jako błędne nie mogły wiedzy o sztuce ludowej pchnąć na tory właściwe. Materializm historyczny, jako metoda badań naukowych, nie był w naszej dziedzinie stosowany. Wprawdzie u Mokłowskiego znaj­ dziemy pewne ślady, wskazujące na to, że pi­ sząc swe dzieło korzystał on rńiędzy innymi z pism Marksa i Engelsa, niemniej jednak, nie potrafił on przyswoić sobie ich sposobu myśle­ nia i pracy jego w żadnym wypadku za marksi­ stowską uznać nie można. Zreferowane tu poglądy na istotę sztuki lu­ dowej znalazły swój pełny wyraz w metodach stosowanych do badania ludowej twórczości plastycznej. Jako czołowe zagadnienie wysu­ nięto błędnie zagadnienie formy. „Problem for­ my (pisze prof. Frankowski) stanowi jedno z najważniejszych zagadnień etnologii. Jedynie wniknięcie w jego istotę, zrozumienie praw, ja15 ) J . Grabowski: Sztuka ludowa sztuką ludów. Pol­ ska Sztuka Ludowa t. I I . 10 ) j - w. , ) L . Chwistek: Zagadnienie wiedzy o malarstwie. Przegląd Współczesny 1936. 17 �kie się z nim wiążą, umożliwi nam właściwą pracę naukową" ®). Zagadnienie twórczości artystycznej rozpa­ trywane jest przez Frankowskiego w płaszczy­ źnie psychologicznej. Opierając się na „Filo­ zofii sztuki" M . Sobieskiego wyraża on pogląd, że „klucz do rozwiązania zagadki twórczości leży w poznaniu przebiegu procesu twórczego, j a k i zachodzi w duszy artysty, w poznaniu ich pobudek psychologicznych". Za Hirthem przyj­ muje Frankowski, że „należy przeniknąć istotę procesu twórczego a r t y s t y " ) . 1 19 Wobec trudności tego rodzaju badań, przy­ znaje autor, że właściwie jest to tylko postulat, do zrealizowania którego nie ma jak dotychczas odpowiedniej metody naukowej. Metodę psy­ chologiczną stosuje do wyjaśnienia zagadnień sztuki ludowej większość badaczy, pracujących na tym polu. Niektórzy z nich chcąc swe psy­ chologiczne studia ująć w karby jakiejś bar­ dziej konkretnej metody szukali pomocy w me­ todzie testów. Posługiwał się nią T. Dobrowol­ ski w czasie badań prowadzonych wśród ślą­ skich rzeźbiarzy ludowych ) i M . Gładysz, opracowujący zdobnictwo ludowe na Śląsku. Zwłaszcza Gładysz metodę testów, którą zasto­ sował w związku ze studiami nad estetyczną wrażliwością ludu śląskiego, rozbudował w for­ mie zwartego systemu, dającego możność cyfro­ wego ujmowania i porównywania badanych zjawisk. 20 Nie wszyscy badacze uznają jednak pełną wartościowość metody testów, powtarzając przeciw niej zarzuty, wysuwane przez psycho­ logów (bylejakość, fabulacja, mniemanie zasu­ gerowane, mniemanie wywołane, mniemanie sa­ morodne). Jakkolwiek proces twórczy przebie­ ga całkowicie w obrębie psychiki artysty, jest on jednak uzależniony od czynników zewnętrz­ nych. Gładysz w swych studiach nad zdobnic­ twem górali śląskich, jako podniety wpływają­ ce na twórczość artystyczną górali wysuwa pod­ niety estetyczne w formie kontaktów z cudzymi dziełami sztuki plastycznej, podniety religijne, magiczne i społeczne. Niektórzy autorowie, jak np. T. Seweryn te same zagadnienia omawiają pod nazwą „podłoży" (podłoże kultowe, ma­ giczne, społeczne). Naszkicowany powyżej zarys poglądów teo­ retycznych na zagadnienie sztuki ludowej, wy­ pracowany głównie w latach międzywojennych przez szereg badaczy polskiej sztuki ludowej, już w pierwszym rzucie zwraca uwagę swoją fragmentarycznością. Jak słusznie podkreśliła B. Stelmachowska, cała uwaga została tu skie­ rowana na malarstwo, rzeźbę i grafikę ludową, przy prawie 'zupełnym nieuwzględnieniu nie­ mniej ważnego działu: sztuki stosowanej, t j . zdobnictwa. Zagadnieniem tym prócz Heleny Schramównej zajmowała się w jednej ze swych prac Agnieszka Dobrowolska, usiłując na podstawie analizy treści, kompozycji, formy i techniki przeprowadzić granicę między zdobnictwem ludowym a nieludowym ) . Wychodzące z założeń idealistycznych definio­ wanie sztuki ludowej na podstawie formalnej, jest niesłuszne i z punktu widzenia naukowego jałowe. Określanie sztuki ludowej poprzez takie czy inne cechy formalne, przyjmowane jako stałe, jest błędne, nie uwzględnia bowiem możli­ wości r o z w o j u sztuki ludowej. Obserwacja zaś poucza nas, że sztuka ludo­ wa rozwija się, a rozwój jej idzie w kierunku, który rozsadza formalistyczne ujęcia ludowego stylu. Na skutek rozdźwięku, j a k i zachodzi z po­ wodu rozwoju sztuki ludowej między nowszy­ mi wytworami wiejskich artystów, a sztywny­ mi definicjami ludowego stylu, niektórzy ba­ dacze nie mieszczące się w definicji wytwory artystów ludowych wyłączają w ogóle poza na­ wias sztuki ludowej, gdyż „po osiągnięciu pew­ nej poprawności, twórczość ludowa traci swój charakter", innymi słowy przestaje być „ludo­ wą". 2 1 Sztuka ludowa ujmowana jest zwykle jako zjawisko statyczne. Wynika to z metafizycznych założeń naszych teoretyków sztuki, którzy lu­ dową twórczość artystyczną t r a k t u j ą jako zja­ wisko w swej istocie niezmienne i usiłują sztu­ kę ludową przeciwstawić raz na zawsze sztuce warstw elitarnych, budując między nimi wiecz­ ny przedział oparty na zasadach różnic formal­ nych. Stanowisko takie jest oczywiście niesłuszne, skrytykowane zostało w przemówieniu ministra W. Sokorskiego, wygłoszonym 28 maja 1949 ro­ ku z okazji Festiwalu Muzyki Ludowej: „Spro­ wadzenie zakresu i zasięgu sztuki ludowej (mómił min. Sokorski) do jakoby niezmiennych i ja­ koby zakończonych już w swoim rozwoju mo­ tywów, tonacji, wątków tematycznych, czy też 20 18 ) E . Frankowski: t. I I I . l e ) j . w. Sztuka ludowa. Wiedza o Polsce ) T . Dobrowolski: Kilka uwag o rzeźbie ludowej. Zaranie Śląskie 1935. ) A. Dobrowolska: Kilka uwag o istocie ornamentu ludowego. Zaranie Śląskie t. X I I I . 21 9 �wzorów artystycznych jest poważnym niepo­ rozumieniem, zaistniałym w pewnych kolach tylko na skutek niedostatecznej znajomości prac badawczo-porównawczych" -). Idealistycznemu sposobowi ujmowania sztu­ k i ludowej, jako zjawiska pozaczasowego, prze­ ciwstawia się po marksistowsku sformułowana definicja min. Sokorskiego, w myśl której „sztu­ ka ludowa jest określoną zupełnie kategorią hi­ storyczną, historycznie powstałą i ulegającą hi­ storycznym przekształceniom, kategorią wkra­ czającą w nową epokę jako zjawisko żywe, twórcze i kształtujące się wciąż na nowo" ) . Zgodnie z zasadami kierunków idealistycz­ nych w estetyce, jako podstawowa, używana była przez naszych badaczy sztuki ludowej me­ toda psychologiczna. Wobec rozbieżności poglądów, braku dosta­ tecznie ścisłych metod i sformułowań w obrę­ bie samej psychologii, wiodła ona niektórych autorów i piszących o sztuce ludowej na bezdro­ ż a ) . Czasem pod osłoną psychologizmu szerzył się beztreściowy werbalizm, zaprawiony tu i ówdzie zwrotami o brzmieniu nieomal mistycz­ nym. Ileż to razy w trudniejszych wypadkach, wymagających sumiennej analizy, popartej ba­ daniami historycznymi, ekonomicznymi, wyma­ gających nałożenia badanego zjawiska na sze­ rokie tło warunków społecznych, pisze się po prostu o „pięknie promieniującym mądrością pokoleń", „mądrości opierającej się na doświad­ czeniach wieków" itp. Metoda historyczna w badaniach sztuki lu­ dowej odgrywała rolę o wiele pośledniejszą. Uciekano się do niej w wypadkach koniecznych, gdy chodziło o wykrycie w sztuce ludowej ob­ cych zapożyczeń, lub wpływów i wówczas, gdy starano się określić chronologicznie moment rozszczepienia podstawowego pnia sztuki na dwie odrośle, t j . sztukę ludową i nieludową ) . Metoda historyczna nie była u nas dotychczas w badaniach sztuki ludowej należycie wykorzy­ stana, co wynikało z idealistycznego, antydialektycznego nastawienia badaczy, zajmujących się ludową twórczością artystyczną. Traktując sztukę ludową jako zjawisko stałe, nie ulegające zmianom, nie odczuwali oni po­ trzeby rozleglej szych studiów historycznych. 2 2 3 24 2 5 2 2 ) W. Sokorski: O właściwy stosunek do sztuki ludo­ wej. Polska Sztuka Ludowa t. I I . ) j . w. ) M. Wawrzeniecki: Nowe naukowe stanowisko poj­ mowania i wyjaśniania niektórych przejawów w dzie­ dzinie ludoznawstwa i archeologii przedhistorycznej. Warszawa 1910. Stanowisko takie było z naukowego punktu w i ­ dzenia niesłuszne i szkodliwe. Stojąc na gruncie marksistowskiej dialektyki wiemy, że żadna rzecz nie pozostaje tym, czym jest, każda ulega przemianom. „Metoda dialektyczna (mówi J. Stalin) wy­ maga rozpatrywania zjawisk z punktu widze­ nia ich ruchu, ich zmian, ich rozwoju, z punktu widzenia ich powstawania i obumierania )". Otwiera to szerokie pole do zastosowania me­ tody historycznej. W okresie międzywojennym niektórzy bada­ cze, zajmujący się sztuką ludową, jak np. E. Frankowski, K. Moszyński, T. Seweryn uwzględ­ niali zmienność badanych zjawisk, nie wycią­ gali jednakowoż z tego pełnych konsekwencji. W polskiej literaturze poświęconej zagadnie­ niu sztuki ludowej, podejście historyczne spoty­ ka się niekiedy w pracach monograficznych (np. T. Seweryn „Parzenice góralskie"). Nie znaczy to jednak, ażeby one czyniły zadość wy­ maganiom marksistowskiej dialektyki. Metoda marksistowska wymaga, ażeby bada­ ne zjawisko nie było rozpatrywane w postaci izolowanej, lecz w łączności z innymi otaczają­ cymi go zjawiskami. Niedociągnięcia metodycz­ ne prac, ujmujących od strony historycznej pewne zjawiska z zakresu ludowej sztuki, pole­ gają najczęściej właśnie na tym, że ogranicza­ j ą się do omawiania przeszłości i rozwoju sa­ mego przedmiotu badań, bez łączności z resztą związanych z nim zjawisk. Jeżeli nawet nie­ którzy autorowie, opracowując pewne zagadnie­ nia rozszerzali je, uwzględniając „podłoża" czy „podniety" wpływające na kształtowanie się procesów twórczych, zwykle ograniczali się do stwierdzenia faktów, nie posuwając się już do ich wyjaśnienia. Pisało się więc o „podłożu" czy „podniecie": religijnej, magicznej, społecz­ nej, nie wnikając w to, jakie były przyczyny, że te właśnie momenty w danym czasie odegrały rolę w kształtowaniu się twórczości ludowej. Sztuka ludowa jako jeden z przejawów życia duchowego jest w stosunku do bytu materialne­ go zjawiskiem wtórnym i od niego uzależnio­ nym. W myśl leninowskiej teorii odbicia rzeczy­ wistości w sztuce, dzieło sztuki stanowi histo­ rycznie uwarunkowane, subiektywnie przez ar28 2 5 ) K . Piwocki: Pojęcie sztuki ludowej. Polska Sztuka Ludowa t. I . 2 3 2 4 10 2 6 ) W. Dynowski: Historycyzm w sztuce ludowej. Polska Sztuka Ludowa t. I I , I I I . 2 7 ) J . Stalin: O materializmie dialektycznym. �tyatę wyrażone odbicie rzeczywistości obiektyw­ nie istniejącej. Chcąc więc zjawiska z zakresu sztuki należycie zrozumieć i objaśnić, musimy stale rzutować je na właściwe tło ekonomiczne i polityczne. Tego u nas nie robiono lub robio­ no w zakresie bardzo niewystarczającym. Wy­ jątkowo zdarzało się, by autorowie piszący 0 sztuce ludowej wiązali zagadnienie twórczości ludowej z warunkami, jakie panowały na wsi w poszczególnych okresach historycznych. Jest rzeczą bardzo znamienną, iż w polskiej litera­ turze etnograficznej nie została prawie zupeł­ nie poruszona kwestia wpływu, j a k i na ludową twórczość artystyczną wywarła, np. niewola pańszczyźniana i jej zniesienie. Sztuka ludowa jako zjawisko, które powstało i rozwinęło się w obrębie mas ludowych, posiada swoje oblicze klasowe, którego w naukowych badaniach nie wolno nie dostrzegać, względnie świadomie po­ mijać. Przechodząc od zagadnień teoretycznych do omówienia dorobku naukowego w innych dzie­ dzinach badania sztuki ludowej, zacznę od mo­ nografii publikacji materiałów. Gdy zestawi­ my nasz dotychczasowy dorobek na tym odcin­ ku dostrzegamy, że zainteresowania naukowe naszych badaczy nie obejmowały w sposób równomierny wszystkich dziedzin ludowej twór­ czości plastycznej. Stosunkowo najliczniejsze są prace poświę­ cone ubiorom i ich zdobnictwu. W pracach z te­ go zakresu mamy zarówno monografie poszcze­ gólnych ubiorów regionalnych (krakowskiego, śląskiego, pogórzańskiego, sądeckiego, lubel­ skiego, łowickiego, górali beskidowych i szcza­ wnickich), jak i niektórych części składowych, np. pasów, czepców, gorsetów (żywotek cie­ szyński). Stosunkowo dużo zajmowano się haf­ tem. Dotychczas opracowane są hafty kaszub­ skie, śląskie, opoczyńskie, kurpiowskie i nie­ które odmiany krakowskiego. Z terenów kar­ packich opracowane są hafty krzyżykowe, gó­ rali śląskich, ponadto doczekały się opracowa­ nia parzenice górali podhalańskich. Na drugim miejscu, jeśli chodzi o liczebność umieścić moż­ na prace poświęcone ozdobnemu sprzętarstwu 1 zdobnictwu w drewnie. Dotychczas opracowa­ ne zostały pod tym względem tereny Kaszubów, Pomorza zachodniego, Góralszczyzny śląskiej, Podhala, Sądecczyzny. Z Krakowskiego publi­ kowane są głównie prace poświęcone malowa­ nym skrzyniom. Bez porównania mniejsze za­ interesowanie budziło zdobnictwo w metalu. Poza gruntownie opracowanym terenem Góral­ szczyzny śląskiej mamy z tego zakresu właści­ wie dwie tylko większe prace, z których jedna poświęcona jest ludowej biżuterii krakowskiej, druga zaś spinkom góralskim. Jeszcze mniej zajmowano się wyrobami ceramicznymi. Prócz wydawnictwa, zawierającego barwne reproduk­ cje ceramiki kaszubskiej, wymienićby tu można zaledwie kilka drobnych artykułów, rozrzuco­ nych w czasopismach etnograficznych, głównie zaś w „Rzeczach Pięknych" i „Polskiej Sztuce Ludowej". Zróżnicowany dział zdobnictwa wnętrz opra­ cowany jest dosyć nierównomiernie. Stosunko­ wo najwięcej posiadamy publikacji dotyczących wycinanek. Prace te tworzą szeroki wachlarz, jeśli chodzi o treść i zakres. Prócz pracy ujmu­ jącej w formie syntetycznej całość zagadnienia, mamy opisy poszczególnych odmian regional­ nych, a nawet monografie poświęcone pojedyn­ czym twórcom. Podczas gdy wycinanka cieszyła się wielkim zainteresowaniem, malowanki doczekały się za­ ledwie kilku drobnych artykułów i jednego, barwnego wydawnictwa materiałów. Z innych ozdób spotykanych we wnętrzu opracowane zo­ stały pająki, podłaźniki i światy. Zdobnictwo architektoniczne, jako zagadnie­ nie samodzielne, a nie traktowane na marginesie opisu technicznego, jest dotychczas bardzo sła­ bo uwzględniane. Istnieje kilka artykułów, od­ noszących się do zdobnictwa dachów, drzwi, względnie malowania zrębów. Najlepiej znane jest dotychczas zdobnictwo w budownictwie Kurpiów, Podhala i okolic Babiej Góry. Co do innych terenów wiadomości są na razie frag­ mentaryczne. Nieco bardziej wyrównany obraz daje do­ tychczasowy dorobek naukowy w zakresie malarstwa, drzeworytu i rzeźby. W malarstwie najwięcej zajmowano się obrazami na szkle. Istnieje kilka prac poświęconych temu temato­ w i . Prócz jednej, która dotyczy zagadnienia techniki malowania na szkle, reszta stanowi opisy poszczególnych zespołów regionalnych, czy też grup wyróżniających się tematem. Naj­ więcej publikacji odnosi się do terenów Podhala i Żywiecczyzny. Malarstwo na płótnie, drzewie etc. doczekało się jednej, większej pracy, opar­ tej głównie na materiale pochodzącym z Polski południowej. Z kilku prac o ludowym drzewo­ rycie na szczególną wzmiankę zasługują dwie, z których jedna posiada charakter syntetyczny, druga jest obszernym zbiorem pięknie wyda­ nych materiałów. O rzeźbie ludowej pisano sto­ sunkowo dużo, głównie z okazji różnych wystaw. Px*zeważnie &ą to artykuły ogólne, porozrzucane 11 �po różnych czasopismach. Monografii regional­ nych jest bardzo mało,, obejmują one rzeźbę śląską, lubelską i z okolic Krosna. Większej pracy syntetycznej, która ujmowała by łącznie zagadnienie malarstwa, drzeworytu i rzeźby ludowej na terenie całej Polski, dotych­ czas nie posiadamy. Ukazały się natomiast dwie mniejsze, ale obejmujące całość, napisane w związku z „Wystawą Polskiej Sztuki Ludo­ wej", zorganizowaną w Krakowie, w roku 1948 przez Ministerstwo Kultury i Sztuki. Jak wynika z powyższego zestawienia, w za­ kresie monografii i publikacji materiałów ba­ dania polskiej sztuki ludowej zdziałano dotych­ czas stosunkowo dużo, niemniej wyniki dotych­ czasowe nie są zupełnie zadowalające. Okazuje się bowiem, że materiał zbierany i publikowany był niejako „na w y r y w k i " . Stosunkowo najle­ piej zbadana została Polska południowa, a zwła­ szcza Góralszczyzna, a poza tym Kaszuby, Kur­ pie, słabiej Lubelszczyzna, Krakowskie, a naj­ mniej Wielkopolska, Kujawy, Mazowsze, Pod­ lasie i Rzeszowskie. Nawet na terenach najle­ piej opracowanych, na każdym niemal kroku dostrzega się rażące luki. Na publikacje, o których powyżej pisałem, składają się obszerniejsze prace o charakterze monograficznym (np. Bożeny Stelmachow­ skiej „Sztuka Ludowa na Kaszubach" lub Mie­ czysława Gładysza „Zdobnictwo drzewne górali śląskich") jak i zbiory materiałów (np. E. Frankowskiego ^Malowanki"). W pracach monograficznych, zebrany ma­ teriał analizowany jest zwykle od strony for­ malnej, a wyjaśniany przy pomocy metody psy­ chologicznej. Historyczne naświetlenie mate­ riału, o ile jest uzwględnione, stosowane bywa zazwyczaj w skali zacieśnionej, ściśle do bada­ nego zagadnienia, bez uwzględnienia powiązań z innymi dziedzinami kultury, warunkami eko­ nomicznymi i społecznymi. Jeśli chodzi o wy­ czerpanie materiału, wartość monografii bywa różna. Ogólnie można powiedzieć, że i m większe terytorium geograficzne obejmuje praca, tym słabsza jest jej podbudowa przy pomocy mate­ riału faktycznego. Przyczyna leży w dawnej metodzie zbierania materiałów terenowych, która najczęściej polegała na osobistych bada­ niach autora. Gdy wyniki tych prac konfrontu­ jemy dziś z materiałem zebranym na tym sa­ mym obszarze metodą badań zbiorowych oka­ zuje się, że dawne prace opierały się na materia­ łach cząstkowych i wnioski na ich podstawie wysnuwane są zazwyczaj błędne. Z tego właśnie powodu nawet tereny, względnie zagadnienia, 12 które już zostały pod względem naukowym prze­ pracowane, powinny być zasadniczo poddane powtórnym, chociażby tylko kontrolnym bada­ niom. Prace w zakresie dokumentacji, prowadzone były w czasie międzywojennym, głównie przez muzea i uniwersyteckie zakłady naukowe. Archi­ wa zakładów naukowych, podczas wojny uległy przeważnie zniszczeniu lub rozproszeniu. Z archiwów muzealnych zachowało się archi­ wum Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem i archiwum Państwowego Muzeum Etnograficz­ nego w Krakowie. W tym ostatnim znajdują się nie wydane dotychczas dużej wartości materiały ilustracyjne z zakresu sztuki ludowej, zebrane przed laty 50 pod kierunkiem Seweryna Udzieli. Pewna ilość materiałów rękopiśmiennych i ilu­ stracyjnych znajduje się również w archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w L u ­ blinie. Wynikiem powojennych badań terenowych jest bogate archiwum Sekcji Sztuki Ludowej Państwowego Instytutu Sztuki, zawierające zbiory tkanin ludowych, wycinanek, barwnych kopii zdobionych mebli, haftów, okuć na wo­ zach etc. Archiwum uzupełnia bogaty zbiór fo­ tografii, obejmujących poza wyżej wymienio­ nymi zagadnieniami, również zdjęcia rzeźb, ma­ lowanych obrazów i drzeworytów. Z naszkicowanego na tym miejscu stanu ba­ dań nad polską sztuką ludową wynika, że do­ tychczasowy dorobek nasz na tym odcinku wy­ kazuje jeszcze poważne braki i sporo będzie trzeba włożyć pracy i zbiorowego wysiłku, aby je w możliwie szybkim tempie usunąć i luki powypełniać. Jednym z najpilniejszych zadań jest niewąt­ pliwie wypracowanie nowych, opartych na za­ sadach dialektycznego materializmu metod ba­ dania sztuki ludowej i stworzenia dla niej no­ wej definicji. Definicji, która zagadnienie sztu­ ki ludowej ujmowałaby nie od strony formal­ nej nie jako tak czy inaczej określony „styl lu­ dowy", ale jako zjawisko historycznie uwa­ runkowane, wyrosłe na tle klasowego zróżnico­ wania. Zarówno w opracowaniach, jak i w ba­ daniach terenowych trzeba będzie jak najści­ ślej uwzględniać momenty powiązań, zachodzą­ ce między zjawiskami sztuki ludowej, a innymi dziedzinami życia. Ze szczególną uwagą prze­ śledzić trzeba, w j a k i sposób na rozwoju sztuki ludowej zaważyły momenty kluczowe w dzie­ jach wsi, jak zniesienie pańszczyzny, a teraz z kolei moment uspołecznienia gospodarstw rol­ nych. Wypełniając luki w interesującej nas l i - �teraturze, należy dążyć do wydania nowocześnie opracowanego podręcznika polskiej sztuki lu­ dowej, który w formie syntetycznej obejmował­ by rzeczywiście całokształt tego skomplikowa­ nego zagadnienia. Prócz podręcznika o charak­ terze ogólnym, odczuwa się potrzebę monogra­ f i i , obejmujących poszczególne działy ludowej twórczości artystycznej np. tkactwa, ceramiki, meblarstwa, zabawkarstwa etc. Monografie ta­ kie, poza swoim znaczeniem czysto naukowym, odegrałyby doniosłą rolę w życiu praktycznym, służąc przemysłowi i miejskiej sztuce użytko­ wej. Oczywiście, ażeby nie popełniać błędów mi­ nionej przeszłości, prace syntetyczne muszą być oparte na możliwie najpełniejszych badaniach terenowych. I dlatego właśnie jednym z najpil­ niejszych zadań chwili bieżącej, jest zorganizo­ wanie na wielką skalę badań terenowych, ba­ dań, do których wciągnięte byłyby wszystkie zainteresowane instytucje oraz wszyscy pracu­ jący na polu sztuki etnografowie. W badaniach tych, należałoby uwzględnić przede wszystkim te tereny, które dotychczas zbyt mało, albo zu­ pełnie nie były przez etnografów badane i te, które na skutek szczególnie ostrego tempa urba­ nizacji zatracają cechy kultury tradycyjnej. Osią przedsięwziętej na wielką skalę akcji badawczej musi stać się jednolity plan, który w naszej dziedzinie przeprowadziłby trudne za­ danie zróżnicowania hierarchii potrzeb, syn­ chronizacji i korelacji wysiłków, podejmowa­ nych przez różne instytucje i osoby biorące udział w długo falowych badaniach sztuki lu­ dowej. Planu takiego dotychczas nie posiadaliśmy i mimo tego, że od zakończenia wojny minęło już lat parę, praca na interesującym nas odcin­ ku biegła w dalszym ciągu starym trybem od wypadku do wypadku. Sytuacja uległa zmianie od momentu utwo­ rzenia Państwowego Instytutu Sztuki, który jako jedno z podstawowych swych zadań posta­ wił zagadnienie planowania i realizacji szero­ ko zakrojonych prac badawczych we wszystkich dziedzinach sztuki. Obrazem dotychczasowego wysiłku Instytutu na odcinku badania twórczości ludowej jest, prowadzona w tej chwili akcja zbierania folk­ loru muzycznego, której zasięg obejmuje całą Polskę, a rezultatem, po kilku zaledwie miesią­ cach pracy są setki nagrań, ilustrujące twór­ czość muzyczną szeregu regionów etnograficz­ nych. Działalność zapoczątkowana szczęśliwie w dziedzinie ludowej muzyki, rozszerzana bę­ dzie w najbliższych czasach i na inne działy sztuki ludowej, a w szczególności na ludową plastykę. W ramach prac poprzedzających Kon­ gres Nauki, w związku z mającą się odbyć w je­ sieni Konferencją Podsekcji Historii Sztuki, wypracowują się w P a ń s t w . Inst. Sztuki obok innych, także plany organizacji naukowych ba­ dań w zakresie ludowej twórczości plastycznej. W planach tych szczególny nacisk położony zo­ stanie na zagadnienia metodologiczne i zmianę samego stylu dotychczasowej pracy naukowej, w której w miejsce dawnego systemu pracy jednostkowej, punkt ciężkości przełożony zo­ stanie na wysiłek zbiorowy, na pracę kolektyw­ ną. Zaplanowana zostanie organizacja przy­ szłych badań terenowych na obszarze całego państwa, oraz sposób opracowania nagromadzo­ nych tą drogą materiałów. Wypracowane plany po przedyskutowaniu w gronie fachowców, zgromadzonych na Kon­ ferencji Podkomisji Historii Sztuki, wejdą w stadium realizacji, której r y t m zostanie do­ stosowany do rytmu ogólnego Planu sześciolet­ niego. W ten sposób w ciągu kilku najbliższych lat Państwowy Instytut Sztuki pragnie nadro­ bić dotychczasowe braki w dziedzinie badań lu­ dowej twórczości artystycznej. 13 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/84efcadb4f2c304fea30832a1bb3be77.pdf 5e8b03d0f0ce3abde7f6415fd25cf2ef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4238 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1950 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3950 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1950 t.4 z.1-6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1950 t.6, z.1-6; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA MIESIĘCZNIK, S Z T U K A ORGAN L U D O W A PAŃSTWOWEGO T R INSTYTUTU E A R T Y K U Ł Y Ś Ć SZTUKI : T E O R E T Y C Z N E Roman Reinfuss — Stan badań nad polską sztuką ludową. Julian Krzyżanowski •— Folklorystyka w za­ sięgu badań naukowo-literackich. O P R A C O W A N I A Jadwiga i Marian Sobiescy — Pieśń i muzyka ludowa Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej w świetle dotychcza­ sowych badań. Roman Reinfuss — Orawski dom z wyżką. Agnieszka Dobrowolska — Meble ludowe zachodnio-pomorskie. Zofia Staronkowa •— Wskazówki do badania tkanin ludowych. Józef Vydra — Funkcja nieprzemakalności tkanin ludowych. D Z I A Ł I N F O R M A C Y J N Y Piotr Greniuk —- Wystawa sztuki i przemysłu ludowego w Węgrowie. Blanka Kaczorowska — Pokaz zapaski ludowej w Piotrkowie Trybunalskim. E. A. Milsztein — Państwowe Muzeum Etnografii narodów Z S R R . К. P. — Chełmińska-Świątkowska J . Wycinanka łowicka. W. K. — Różycka M. B. Od ściegu do haftu. Instrukcje i kwestionariusze dla badaczy kultury ludo­ wej. Piotr Grzegorczyk — Plastyka ludowa Polski, bibliografia orientacyjna. ROK IV STYCZEŃ — C Z E R W I E C 1950 NR 1 — 6 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/68883322dc19183a66bbc02c736d04e3.pdf 7b3580ec7b6c44b1740d98250231f0c7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4245 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1950 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3957 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1950 t.4 z.1-6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1950 t.6, z.1-6; s.74-92 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WYSTAWA SZTUKI LUDOWEGO W 7 я i inicjatywy Ministerstwa Kultury i Sztuki, w wykonaniu Wydziału Kultury i Sztuki War­ szawskiej Wojew. Rady Narodowej oraz Spół­ dzielni Sztuki i Przemysłu Ludowego w Wę­ growie odbyła się tam w czasie od 25 czerwca do 9 lipca 1950 r. wystawa sztuki i przemysłu ludowego. Wystawa była podzielona na dwie części — jedna z nich mieściła się w lokalu zajmowanym dziś przez Spółdzielnię, druga pomieszczona zo­ stała obok, w specjalnie na ten cel wybudowa­ nym baraku, który w przyszłości służyć będzie dla prac spółdzielni. Pierwsza część wystawy obejmowała prze- Ryc. 1. Dywan dwuosnowowy wyk. w 1875 r. we wsi Orzeszówko, gm. Miedzna. 74 I PRZEMYSŁU WĘGROWIE PIOTR GRENIUK ważnie wyroby spółdzielni, przede wszystkim firanki i tkaniny, bo to jest jej specjalnością, kilkanaście okazów ceramiki (powiat węgrow­ ski ubogi w glinę garncarską, w tej gałęzi prze­ mysłu nie przoduje), figurki z ciasta tzw. „prostyńskie kozy". Tu również znajdywały się eks­ ponaty gotowej odzieży kobiecej i dziecięcej, uszyte z materiałów spółdzielni, przez P a ń ­ stwowe Liceum Odzieżowe w Warszawie. W tej części organizatorzy urządzili wzor­ cowy „kącik dla dzieci", z dziecięcymi mebel­ kami f i r m y „ŁAD", książkami i zabawkami oraz świetlicę-czytelnię. Tu również odbywała się sprzedaż wyrobów spółdzielni, a także ksią- Ryc. 2. Dywan, wyk. Leokadia Wrzosek, Lubiesza, gm. Olszew. wieś �Zarówno techniki, jak też materiału w odnie­ sieniu do potrzeb wsi współczesnej. Znajdywały się tam np. dwa warsztaty tkackie, jeden sprzed 85 laty, ze wsi Lipki, pry­ mitywny, wąski, drugi nowoczesny, szeroki, 0 mechanicznym przerzucaniu czółenka. W cza­ sie trwania wystawy przy jednym i przy dru­ gim tkały kobiety i każdy ze zwiedzających mógł stwierdzić naocznie, jak ciężki był trud tkania dawniej, a jak dziś, dzięki ulepszeniom, praca na nowym warsztacie jest o wiele lżejsza, a co najważniejsze jest sprawniejsza i znacz­ nie wydajniejsza. Ryc. S. Dywan, wyk. Feliksa Zdunek w 1890 wieś J arnica, pow. Wągrów. г., żek i zabawek dla dzieci oraz oddanych w komis przedmiotów jak — fartuchy, chusteczki, paski skórzane itd. Druga część wystawy obejmowała eksponaty w liczbie 336 sztuk, pochodzące z trzech powia­ tów Podlasia, z dziedziny tkactwa współczes­ nego i zabytkowego, w charakterystyczny dla tego regionu dełeń w kraty, spódnice, zapaski, dywany, chodniki itp., nieco ciekawych wy­ robów ludowych, muzealnej już dziś wartości, jak wyroby ze słomy tzw. „koszki" na ziarno i krupy, sprzęt domowy i gospodarski, trombity, wycinanki z opłatków, kilka okazów dawnego stroju kobiecego oraz współczesną odzież męską i kobiecą, szytą z materiałów wyrabianych bądź przez miejscową spółdzielnię, bądź przez ko­ biety na wsi. Rozwieszone na ścianach mapy, wykonane przez Mariana Adamkiewicza ilu­ strowały rozmieszczenie tkactwa i innych ro­ dzajów rzemiosła ludowego na terenie powia­ tów węgrowskiego, sokołowskiego i siedlec­ kiego. Ten podział, zastosowany może nie umyślnie, był na wystawie słuszny, bowiem wykazywał porównawczo postęp twórczości ludowej i jej przystosowywanie się do warunków, potrzeb i wymagań człowieka doby dzisiejszej. Nie był to jedynie pokaz starych eksponatów, już dziś historycznych, chociaż częstokroć pięknych i o dużej wartości artystycznej, ale na wysta­ wie pokazano, jak postępuje zmiana i rozwój Organizatorzy wystawy poszli jeszcze dalej. Aby wyraźniej ukazać postęp i rozwój życia na wsi, Spółdzielnia dostarczyła Państwowemu Liceum Odzieżowemu w Warszawie, ul. Górno­ śląska 31, 250 m różnych tkanin, z których uczennice, pod fachowym kierunkiem nauczy­ cieli zaprojektowały i wykonały ponad 60 róż­ nych modeli sukienek, spódnic, bluzek, fartu­ chów, płaszczy, bielizny pościelowej, roboczych kombinezonów dla robotników państwowych gospodarstw rolnych, stroju wycieczkowego, nakrycia głowy dla żniwiarzy (połączenie sło­ mianej plecionki z płótnem) itd. Wykonaną w ten sposób odzież prezentowały zebranej publiczności w dniu otwarcia wy­ stawy na specjalnym „pokazie mody" uczen­ nice w. w. Liceum. Ten sposób wiązania wy­ stawy z prezentacją wyrobów współczesnej techniki tkackiej, z pokazem nowych tkanin barwionych, deseniowych i ich zastosowaniem w dzisiejszej odzieży, w urządzeniu wnętrza mieszkalnego zarówno na wsi, jak i w mieście jest bardzo dobrze pomyślany, jeśli przypomnę, że niektórym podobnym wystawom wyraźnie go brakowało. Cóż bowiem z tego, że na wy­ stawie sztuki ludowej pokażemy stare, nawet piękne okazy, pochodzące 'z twórczości ludowej, jeśli jednocześnie nie uprzytomnimy szerokim rzeszom zainteresowanych, jak one w szeregu zmian przekształciły się do służby dnia dzisiej- • szego. Dziś jest dla nas jasnym, że różnica między wsią i miastem musi się zacierać. Po­ stęp i rozwój życia gospodarczego na wsi, wzra­ stający dobrobyt pracującego chłopstwa budzi coraz szersze pragnienia i dążenia do pogłę­ bienia dóbr kulturalnych. Wieś pragnie na równi z miastem współuczestniczyć w dorobku kulturowym Polski Ludowej, pragnie iść z p r ą ­ dem socjalizacji życia i na tej drodze widzi swoją przyszłość. Stąd każdy przejaw przemian w kierunku postępu jest nam wszystkim bliski 1 winniśmy go wspierać. 75 �Chłop pragnie widzieć rozwój techniki wśród przedmiotów codziennego użytku i ma do niej pozytywny stosunek. Cieszy się więc, gdy widzi, że rzeczy stare, wykonane w braku odpowied­ nich narzędzi ręcznie, prymitywnie, zastępo­ wane są dziś ulepszonymi, przydatniejszymi, choć z tamtymi mają łączność formy, ale przez swoją współczesną treść stają się inne, nowe. Ten bardzo dobry sposób ukazania prze­ szłości rzemiosła i sztuki ludowej w zestawieniu z dzisiejszymi osiągnięciami na tym polu, był na wystawie węgrowskiej przeprowadzony je­ szcze nieśmiało. Niektóre eksponaty muzealne nie miały odpowiedników, wyrosłych z pracy człowieka dzisiejszego. I tak np. ul pszczeli, wydłubany w kłodzie drzewa, pochodzący z Chojeczna Cesarzy, gm. Grębków, pow. Węgrów, a mający 110 lat, czy ul słomiany „koszka" z Sadolesia, gm. Sadowne, pow. Węgrów, jakie nam pokazano na wystawie, winny były rów­ nież mieć obok siebie ule dziś stosowane w ra­ cjonalnej pasiece, z nadstawkami, aby ujaw­ niały postęp, aby pouczały o korzyściach roz­ woju w tej dziedzinie, aby wśród chłopówpszczelarzy, bartników nie budziły niepotrze­ bnej łezki, że tamte ule były „piękne", „cie­ kawe", ale żeby pomogły i m dojść do wniosku, że ul słomiany czy kłoda były wyrazem za­ cofania gospodarczego wsi, jej prymitywu, biedy i nędzy, że postęp w każdej dziedzinie jest konieczny, bo przynosi udogodnienia, przy­ nosi człowiekowi pożytek. Jeśli nam mówią kierownicy wystawy, że ule takie są jeszcze dziś w użyciu w Tończy, gm. Starawieś i w Wierzbnie, gm. Ossówno, pow. Węgrów, to słuchamy tego z pewnym niepokojem, że gromady te przejawiają wyraźne zacofanie go­ spodarcze, że pszczelnictwo w nich jest prymi­ tywne i nie przynosi ich właścicielom odpowie­ dniego zysku, a czas i praca włożone przy takiej pasiece są zmarnowane. Nie należy jednak wy­ ciągać z tego mylnego wniosku, jakoby na ta•kich wystawach, jak w Węgrowie nie należy pokazywać rzeczy z lat dawnych. Przeciwnie, trzeba koniecznie, właśnie dlatego, aby zwiedza­ jącym pomóc śledzić za postępem życia na wsi. Potrzeba dyktowana jest i tymi względami również, że poprzez tego rodzaju wystawy wy­ ciągamy muzealne eksponaty niejako na świa­ tło dzienne i organizujemy dla nich właściwą opiekę. Oto np. do Węgrowa udał się pracownik Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach, który szereg eksponatów zakupił do zbiorów tego mu­ zeum. W ten sposób powędrowały do muzeum 76 Ryc. U. Pasiak, wyk. Stanisław wieś Wrotnów, pow. Kuta w 1949 г., Węgrów. — stara socha drewniana z Zawad, gm. Jaczew, pow. Węgrów, która będzie dowodem rewolucyj­ nych zmian, jakie w Polsce powrześniowej za­ szły w naszym rolnictwie, które na pola spół­ dzielni produkcyjnych i państwowe gospodar­ stwa rolne wprowadza traktory; stępa' nożna, również z pow. węgrowskiego ukazująca w po­ równaniu z dzisiejszymi młynami straszliwy mozół pańszczyźnianego chłopa, który w tym prymitywnym sprzęcie przygotowywał dla sie­ bie i swej rodziny krupy; do muzeum oddano też długie „trombity" — „ligawki" pochodzące z Górek Grubaków, gm. Jaczew i Wilczogąb, gm. Sadowne, pow. Węgrów oraz z gminy Ster­ dyń, pow. Sokołów. Chłopi, którzy posiadają tego rodzaju ekspo­ naty, jeśli się o nie zwrócą organizatorzy wy­ staw, winni je chętnie dostarczać, gdyż w ten sposób wystawy nasze będa miały możność po­ glądowego pokazania zaszłych zmian gospodarczo-ekonomicznych na wsi, a w wypadku, gdy któryś z eksponatów ma wartość muzealną, winni go za odpłatą, czy bezinteresownie prze­ kazywać do muzeów etnograficznych, aby je w ten sposób wzbogacić o dowody życia i pracy przeszłych pokoleń. Właściwe zastosowanie znalazły piękne, choć skromne fartuszki podlaskie z dyskretnymi, drobnymi, kolorowymi paseczkami, których na wystawę dostarczyły — Aleksandra Sobieska z Orzeszówki, Stanisława Pielech z Wólki Mie- �dzyńskiej i Helena Supeł z Wrotnowa, gm/ Miedzna, pow. Węgrów oraz Maria Biernacka z Wyrozęb Konaty i Janina Główko z Paderewki, gm. Sterdyń, pow. Sokołów. Płócienne tkaniny, z których uszyto fartuszki, posłużą jako wzór dla produkcji lnianych materiałów odzieżowych, wykonywanych przez Spółdzielnię. Takie wyzyskanie dawnych tkanin do współ­ czesnej produkcji jest normalnym zjawiskiem i w łańcuchu przemian koniecznym. Bardzo ciekawymi eksponatami na wystawie w Węgrowie były wycinanki z opłatków, zwane na Podlasiu „kolędy". Pochodzą one z Górek, gm. Jaczew, pow. Węgrów, a wycinały je He­ lena Górska i Czesława Rowicka. Sztukę tę po­ siadają również mężczyźni, a jednym z nich, którego prace były na wystawie, jest Franci­ szek Salach ze wsi Dzięcioły Bliższe, gm. Ster­ dyń, pow. Sokołów. Wycinanki te, bardzo deli­ katne w rysunku, bogate w ornamencie, w kształcie rozet, wielkości mniej więcej dużego talerza związane były z obrzędem świąt godnich. Choinki w tych stronach Podlasia, w końcu ubiegłego stulecia i w dwudziestych latach bieżącego na wsiach nie były znane, „Jsolędy" zatem, zawieszone na nitce u sufitu były swego rodzaju odświętną ozdobą izb wiej­ skich. Do całości omawianych eksponatów na­ leży jeszcze wymienić realistyczne rzeźby w drzewie, wykonane przez Stanisława Bajdeckiego, ze wsi Bujały Gniewosze, gm. Sabnie, pow. Sokołów. Rzeźby te są zazwyczaj małe, zrobione z jednego lub kilku kawałeczków drewna, barwione. Drewniane ptaszki i zwie­ rzęta Baj decki ego są zgrabne, a jego dokładna, precyzyjna technika wskazują na nieprzeciętne zdolności autora, którym należałoby się bliżej zainteresować, a umiejętności jego dalej kształcić. Dla całokształtu opisu wystawy sztuki i prze­ mysłu ludowego w Węgrowie, trzeba koniecznie osobno poświęcić nieco uwagi dla omówienia działalności Podlaskiej Spółdzielni Sztuki i Prze­ mysłu Ludowego, która z jednej strony była organizatorem i gospodarzem wystawy, z dru­ giej zaś, na tle jej prac, możemy bliżej zorien­ tować się o przyszłości naszego rzemiosła ludo­ wego i o jego najbardziej prawdopodobnym kierunku rozwojowym. Spółdzielnia pracuje od roku 1946 i w tej chwili zrzesza około 300 członków; przeważnie kobiety (jest kilku mężczyzn), bezrolne lub małorolne, spośród których ponad 100 należy do Związku Zawodowego. Przez przyjęcie spół­ dzielczej formy pracy, powstał nie tylko rzutki warsztat pracy dla wiejskich rzemieślników, którym Spółdzielnia ułatwia nabycie surowców i umożliwia opłacalny zbyt wyprodukowanych towarów, ale również zapewnia członkom związ­ ku zawodowego bezpłatne leczenie, potrzebują­ cym udziela pożyczek i zapomóg. Rozbudzono również wśród zrzeszonych życie społeczne, oświatowe i kulturalne. Co dwa tygodnie człon­ kowie spółdzielni zbierają się w swojej świe­ tlicy, gdzie odbywają się fachowe wykłady £ po­ gadanki, śpiewy, gry i zabawy. Spółdzielnia, której dewizą jest hasło — „Własnymi rękami wypracujemy naszą przy- 77 �szłość" — ma na celu, w oparciu o surowiec wiejski i fabryczny, w oparciu o warsztaty tkackie własne i indywidualnych właścicieli, czerpiąc wzory z bogatej tradycji tkackiej na tym terenie — rozwinąć na zasadach kolek­ tywnej, zespołowej pracy produkcję tanich tka­ nin, firanek dla świata pracy. Ambicją Spół­ dzielni jest, aby jej produkcja nosiła charakter piękna, estetyki, aby przez zastosowanie nowo­ czesnych warsztatów, praca była zarazem spra­ wna, by czyniła trud człowieka lżejszym i wy­ dajniejszym. W ciągu dwuletniej praktyki członkowie Spółdzielni opracowali normy pracy i wprowa­ dzili między sobą współzawodnictwo. Normy te są następujące: ' l . siatkarka — ma wykonać w ciągu miesiąca, przy normalnych zajęciach domowych 3 szt. siatki w rozmiarze 3 X 3 m, 2. poszywaczka — winna w ciągu miesiąca po­ szyć wzorem ozdobnym 9 firanek, 3. tkaczka — winna w okresie miesiąca utkać z przędzy fabrycznej 30 m tkaniny, albo z przędzy ręcznej 40 m, albo płótna grubego 50 m, albo chodnika 60 m, 4. tkaczka tkająca w deseń — winna w tymże okresie czasu utkać — wąskiej tkaniny 30 m, szerokiej 25 m. Wyznaczono nagrody — przodownik pracy otrzymuje 8 tys. złotych, I nagroda wynosi 6 tys. zł, I I — 5 tys. zł, I I I — 3 tys. zł. Oprócz tego przyznawane są nagrody w wysokości 200 zł za ciekawsze pomysły zdobnicze. W dniu 1 maja 1950 r. rozdano członkom Spółdzielni — I nagród 19, I I — 11 i I I I — 12. Przodownikami pracy s ą : Helena Salach z żeleźnik, gm. Miedzna, która już drugi rok z rzędu przoduje w pracy w gru­ pie produkcyjnej siatkarek, osiągając 155% normy. Zuzanna Konik, poszywaczka, z Woli Orzeszowskiej, gm. Miedzna, artystycznie uzdol­ niona 134%, Feliksa Rosa 110%, Marianna Kłos, technik tkacki, jedna z założycielek Spółdzielni. Dzięki pracy w Spółdzielni wykształciła córkę w Liceum Odzieżowym w Warszawie. Nie obce są również cełonkom Spółdzielni sprawy racjonalizatorstwa. Frędzlarka Maria Bujnowska, dzięki swemu pomysłowi, zastoso­ Fotografie 78 wykonał wanemu przy dorabianiu frędzli do firanek za­ robiła w ciągu roku 42 tys. złotych, nie odrywa­ jąc się od swych normalnych, codziennych zajęć. W regulaminie Spółdzielni znajduje się nast. punkt, odnośnie pracy społecznej członków — „czy przez swoją pracę oddziaływuje dodatnio na swoją rodzinę, na otoczenie". — Widać, że i to zagadnienie żywe jest wśród członków Pod­ laskiej. Spółdzielni, skoro 27-letnia, bezrolna chłopka Jadwiga Kuśmierczykowa uzyskała ty­ tuł przodownika pracy w t y m zakresie. Ona pierwsza, mimo przesądów kobiet wiejskich, od­ była poród w szpitalu, a w swojej okolicy, wśród tamtejszych rzemieślników jest żarliwą propagatorką pracy zespołowej, kolektywnej. Słusznymi są przeto usiłowania, aby rozwój spółdzielczych warsztatów tkackich, firankarskich obejmował coraz szersze grono rzemieśl­ ników wiejskich, aby w oparciu o zespołowe formy pracy mogli oni z korzyścią dla siebie wykonywać swe rzemiosło, ale żeby jedno­ cześnie nie starali się naśladować fabryk lub z nimi konkurować. Byłoby to nonsensem. Są to dwie różne, choć pokrewne sobie dziedziny, które winny się tylko uzupełnić. Pierwszeństwo fabryk jest w t y m względzie konieczne. Nie wydaje m i się przeto słusznym stanowisko Scholastyki Chrupkowej ze wsi Poszew ki, po­ wiatu węgrowskiego, która utkała materiał na garnitur dla swego męża (numer katologu wy­ stawy 90). Przecież fabryka robi to znacznie lepiej i szybciej. Zgódźmy się, że może to być praca pojęta amatorsko, dla przyjemności, n i ­ gdy jednak nie może być zasadą w dalszym roz­ woju Spółdzielni. T Szereg eksponatów znajdujących się na wy­ stawie uzyskało nagrody bądź dyplomy uznania. Ogółem nagrodzono 98 osób, pośród których rozdzielono 566 tysięcy złotych. Ponadto na za­ rządzenie Ministerstwa Kultury i Sztuki każdy wystawca otrzymał 1.000 zł nagrody za udział w wystawie. Zorganizowane w dniu otwarcia wystawy występy artystyczne zespołów młodzieżowych z okolicznych wsi były celowym uzupełnieniem jej artystycznego charakteru, co nie umniej­ szało wystawie znaczenia społeczno-gospodar­ czego, które było jej głównym zadaniem. Stefan Deptuszewski. �Ryc. 1. Dwie osiemdziesię­ cioletnie staruszki Marianna Krus z Komornik i Marian­ na Mękarska z Bogusławie pow. piotrkowski, nagrodzo­ ne pierwszymi nagrodami za najbardziej typowe za­ paski. W W POKAZ ZAPASKI L U D O W E J PIOTRKOWIE TRYBUNALSKIM dniach od 2 do 16 lipca br., odbył się w Piotrkowie Trybunalskim pokaz zapasek re­ gionalnych, powiatów piotrkowskiego i radom­ szczańskiego, zorganizowany przez Wydział Kultury i Sztuki Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej i ekspozyturę Łódzkiej Cen­ trali Przemysłu Ludowego i Artystycznego. BLANKA KACZOROWSKA Wystawa zgromadziła 100 eksponatów w po­ staci różnorodnych zapasek, pochodzących sprzed kilkudziesięciu lat jak i współczes­ nych. Wypożyczono je od kobiet wiejskich ze wsi należących do w. w. powiatów, j a k : Bogusławice, Żarnowica, Komorniki, Podolin, Ręko­ rej, Uszczyn, Czarnocin, Konary, Masłowice, Pacierzów, Zawada. 79 �Ryc. 2. Zapaska ze wsi Rękorej, gm. Podolin, pow. piotrkowski, wyk. w roku 1905 przez Janinę Bednarek (I nagroda). Ryc. 3. Zapaska ze wsi Bogusławice, pow. piotrkowski, wyk. w 1908 r. przez Mariannę Pękarską (I nagroda). Zapaski zebrane na wystawie wykazały wy­ sokie wartości artystyczne samorodnej twór­ czości ludowej w zakresie tkactwa, tak bardzo charakterystyczne dla tych regionów. T y m nie­ mniej nie brakowało t u okazów, na których wy­ raźnie widoczne były wpływy „mody" łowickiej, zarówno w układzie pasów wełniaka, jak i ich zestawieniu kolorystycznym. W powiecie piotrkowskim, dominującym ko­ lorem jest „ p ą s " (cynober), na którego tle rozłożone są symetryczne, rytmicznie powtarza­ jące się zespoły barwnych prążków (pasków), ułożonych koncentrycznie, po obu stronach je­ dnego środkowego. Zapaski starsze posiadają prążki drobniej­ sze (ryc. 1, 2, 3 ) , w nowszych zaś, stają się one coraz bogatsze (ryc. 4 ) . Rozwój ich wykazuje tendencję k u rozbudowywaniu owych poszcze­ gólnych grup (zespołów) pasków, które dla urozmaicenia prostych, pionowo biegnących kolorowych nitek tkaniny, przybierają formę „ząbków", na skutek wprowadzenia odmiennej techniki tkackiej, przy pomocy tzw. „deski" (deseczka tkacka). Technika ta wprowadza „przetykania" na przemian powtarzających się kolorów i wnosi bogaty element dekoracyjny do prostej zdawałoby się tkaniny (ryc. 5, 6). Zapaska radomszczańska jest skromniejsza, utrzymana w tonach ciemniejszych. Mniej spo­ tyka się tu „przetykań", a ewolucja układu i kolorów wykazuje analogię z zapaską piotr­ kowską (ryc. 7, 8, 9 ) . Obydwa typy zapasek charakteryzuje ograni­ czona ilość kolorów, zamykająca się w ramach 4 — 7 barw j a k : pąsowy, czarny, szafirowy, zielony, biały, fioletowy i bordo. Barwa biała występuje jako nikła prążka, wykonana w weł­ nianym wątku, bawełną. Zapaski współczesne odznaczają się większą rozpiętością kolorysty- �czną a także różnią się od starszych pod wzglę­ dem samego układu pasków, które upodabniają je do wzorów stosowanych w Łowiczu. Prócz wprowadzenia nowych kolorów (żółty, różowy, niebieski), daje się zauważyć użycie kilku odcieni w zakresie jednego koloru, np. cztery odcienie zielonego, kilka odcieni żółtego, aż do pomarańczowego, różowego do amarantowego itp. Zapaska zatraca wtedy swą kolory­ styczną intensywność, a staje się miejscami nie­ mal pastelowa. Zespoły pasków komponowane są „tęczowo", tworząc szereg niesymetryczny od jasnego odcienia do ciemnego. Owe zespoły poszczególnych pasków nabierają zarazem co­ raz większej szerokości, tworząc tzw. „długie mody". Nowe te układy pasków wprowadzane są w zapasce na przemian z dawnymi, symetrycz­ nymi układami (ryc. 6), a przestrzeń między nimi wypełnia tło. W latach ostatnich zaczął coraz silniej wy­ stępować w tkaninie kolor biały, a na wystawie znalazła się nawet zapaska wykonana na białym „dnie" (tle), zrobiona w roku 1949 (ryc. 7). Należy zwrócić uwagę na to, iż województwo łódzkie wyróżnia się z terenu całej Polski bar­ dzo żywą po dziś dzień tradycją tkactwa i stroju ludowego i że w jego obrębie istnieją ośrodki, które zaznaczają się w ludowej twórczości arty­ stycznej szczególnie silnie, promieniując sze­ roko na okoliczne regiony. Ową dominantę kulturową o bardzo odręb­ nym charakterze stanowią Łowickie i Opoczyń­ skie, których zasięg odnośnie wpływów w tka­ ninie trudny jest w chwili obecnej do uchwy­ cenia. Wskazują na to nowsze eksponaty, ze­ brane z innych stron województwa, mające pe­ wne cechy wspólne z wzorami łowickimi i opo­ czyńskimi. Ryc. S. Zapaska ze wsi Zalesie, gm. Uszczyn, pow. piotr­ kowski, wyk. w roku. 1934 przez Helenę Kulbat (IV nagroda). Ryc. 7. Zapaska na białym „dnie" ze wsi Boguslawice, pow. piotrkowski, wyk. w roku 19Ą9 przez Mariannę Kaimierczak (III nagroda). Ryc. 8. Zapaska ze wsi Pacierzów, gm. Konary, pow. radomszczański, wyk. w roku 1915 przez Kordulę Miechoń. Ryc. 9. Zapaska ze wsi Pacierzów, gm. Konary, pow. radomszczański, wyk. w r. 1910 przez Kordulę Michoń. 81 �Ryc. 10. Zapaska ze wsi Zawada, gm. Konary, pow. ra­ domszczański, wyk. w roku 1915 przez Wiktorię Bo­ rowik (I nagroda). Zagadnienie tych naleciałości w tkaninie piotr­ kowskiej i radomszczańskiej poruszył i omó­ wił w prelekcji wygłoszonej na terenie wystawy do zebranych na niej kobiet wiejskich, prof. Chwalisław Zieliński, jeden z organizatorów tej imprezy. Zdaniem prof. Zielińskiego (zajmują­ cego się między innymi opracowywaniem strony artystycznej tego okręgu), należałoby wyrugo­ wać z terenu obce, szczególnie łowickie wpływy, przez co doprowadziłoby się do oczyszczenia tutejszej twórczości tkackiej z niewłaściwych, jego zdaniem, elementów układu i skali barwnej. Jako najlepsze z wystawionych na pokazie wyróżnione zostały nagrodami pieniężnymi te zapaski, które wykazały jak największą ostroż­ ność ich twórców w stosunku do obcych „zawidzianych" wzorów, a które świadczyły o zacho­ waniu miejscowej tradycji w sposobie kompo­ nowania zespołów poszczególnych pasów i prąż­ ków. Zapaski odbiegające pod względem artystycz­ nym od wzorów starszych, zawierające nowe motywy układu i bogatsze zastosowanie kolo­ Fotografie 82 wykonał rów, wskazujące na wpływy obce — zostały w nagrodach pominięte. Zbyt rygorystyczne stanowisko j u r y w trak­ towaniu tkanin, odbiegających od starych wzo­ rów, moim zdaniem, jako antydialektyczne — jest niesłuszne. Sztuka ludowa jest tworem żywym i ustawicz­ nie zmiennym. Zmienność ta, jako zjawisko na­ turalne i konieczne, nie może być hamowana przez sztuczne petryfikowanie form dawniej­ szych, które zresztą były też tylko jednym z eta­ pów rozwojowych. Nagród pieniężnych rozdano 45 na łączną sumę 200.000 zł, wyasygnowaną przez Minister­ stwo Kultury i Sztuki, a także 25 nagród po 2000 zł, przez Centralę Przemysłu Ludowego i Artystycznego. Prócz tego poszczególnym osobom jak i urzę­ dom gminnym wręczono szereg dyplomów i l i ­ stów pochwalnych, zarówno za pomoc i zrozu­ mienie ważności oraz doniosłości zorganizowa­ nia wystawy, jak i za pielęgnowanie tradycji ludowych w noszeniu i popieraniu stroju regio­ nalnego. Omówiona tu wystawa poprzedza jesienny konkurs tkaniny ludowej, mający się odbyć w Łodzi, na którym pokazane będą prace obec­ nie wykonywane przez kobiety wiejskie. Na zakończenie podkreślić należy skromną wprawdzie, ale pomysłową i dowcipną ekspo­ zycję wystawy, gdzie zapaski po prostu rozmie­ szczono na poręczach krzeseł, przez co w bardzo prosty i plastyczny sposób udostępniono je zwiedzającym. Wystawa ta dała możność zaznajomienia się nie tylko z tkactwem ludowym tych stron, ale także z pracami tkackimi spółdzielni pracy „ R u n o " w Wolborzu, powiatu piotrkowskiego, która wystawiła swoje samodziałowe tkaniny, wykonane w oparciu o tutejsze oryginalne wzory ludowe. Ludwik Żukowski. �PAŃSTWOWE MUZEUM E T N O G R A F I I N A R O D Ó W ZSRR Tłumaczenie z rosyjskiego: Sowietskaja Etnografia nr 1, 1950 r. Przekład: Zofia Turska. E. A. MILSZTEIN W 1948 r. po siedmioletniej przerwie, Mu­ sterna koronka wzbudza zachwyt zwiedzają­ zeum znowu zostało otwarte dla zwiedzających, cych, którzy utwierdzają się w przekonaniu, że W nowoodbudowanych salach odbyła się w dniu bogactwo sztuki ludowej, sięgającej swymi ko­ 15 lipca 1948 r. inauguracja wystawy — rzeniami w daleką przeszłość, osiąga obecnie, „Sztuka ludowa i regionalne stroje narodów sło­ w warunkach radzieckich, swój niebywale wy­ wiańskich". Myśl przewodnią, wyrażającą ideo­ soki poziom. wy kierunek wystawy, zaczerpnięto z następu­ Szeroko reprezentowane są na wystawie na­ jących słów Stalina, wypowiedzianych z okazji rodowe stroje północnych, południowych i cen­ przyjęcia rządowej delegacji Finlandii: tralnych regionów. Obok archaicznych kolekcji „Ludzie radzieccy kierują się tym przekona­ Muzeum, przedstawiono odzież wyprodukowaną niem, że każda narodowość, bez względu na w ostatnich latach. liczebność, posiada swoje odrębne cechy, swoją W salach tych wystawiono także ceramikę, specyfikę, jej tylko właściwą — różną od spe­ koronki, hafty i malaturę na drzewie. Spośród cyfiki innych narodów. Te cechy odrębne sta­ malatur olejnych zaprezentowano różnorodną nowią ten wkład, j a k i wnosi każda narodowość technikę, stosowaną przez poszczególne ośrodki: do wspólnej skarbnicy światowej kultury, uzu­ Msterę, Fedoskin, Chołujew i Paleks. Paleszapełniając j ą i wzbogacając". nie przedstawili cały szereg szkatułek, z ilustro­ Bogate zbiory Muzeum pozwoliły przedstawić wanymi cytatami z bajek Bazowa j a k : „Ka­ różnorodne dziedziny sztuki ludowej: ruskiej, mienny kwiatek" i inne. Mistrz ich D. N . Butobiałoruskiej, ukraińskiej, jak również zacho­ r i n w ciągu całego roku pracował nad stworze­ dnich i południowych Słowian. niem obrazu o treści następującej: „Towarzysz Trzy pierwsze sale poświęcono ruskiej sztuce Stalin wznosi toast na cześć rosyjskiego na­ ludowej. Wystawiono tu zabytkową i współ­ rodu" — osiągnął przy tym efekt nadzwy­ czesną rzeźbę — wspaniałe rzeźby w korze czajny. Obraz przedstawia, w kompozycji złożo­ brzozowej — a wśród nich ulubiona postać nej, właściwej dla sztuki Paleszan, różne sceny wodza narodów Z.S.R.R. towarzysza Stalina, z wielkiej, narodowej wojny. W barwnej formie widoki Kremla, bohaterskie sceny wojenne i kolorycie autor zgrał umiejętnie, wiernie prze­ A r m i i Radzieckiej. Wśród eksponatów w tym kazał patos i prostotę radzieckich ludzi, którzy dziale wyróżnia się wyrzeźbiona w jednej bryle na zew tow. Stalina bohatersko pracowali na brzozy grupa zatytułowana: „Wiejscy delegaci tyłach frontu, zmagali się w bitwach, aby przy­ u W. I . Lenina". Z dużym odczuciem wydobył bliżyć godzinę zwycięstwa nad bestialskimi, fa­ z niej artysta-samouk Tierentjew nastrój bez­ szystowskimi hordami. W środku obrazu wielki pośredniej pogawędki wielkiego wodza Lenina Stalin w otoczeniu swych współbojowników: z chłopami. Z bogatej kolekcji chołmogórskich Mołotowa, żdanowa, Kaganowicza, Mikojana, rzeźbiarzy wyróżnia się swą misterną robotą Berii, marszałków Związku Radzieckiego, sta­ kubek, wykonany przez młodego rzeźbiarza ra­ chanowców, inżynierów — wznosi toast na cześć dzieckiego tow. Sztanga. rosyjskiego narodu. Kubek ten, wykonany z kła mamuta, przed­ stawia wielkich wodzów rosyjskich: Aleksan­ Z lewej strony widnieje szereg scen charak­ dra Newskiego, Dymitra Pożarskiego, Aleksan­ teryzujących bohaterstwo i całkowite oddanie dra Suworowa i Michała Kutuzowa. się radzieckich ludzi swej socjalistycznej Ro­ Z zamiłowaniem i uparcie pracował nad nim dzinie. Tu utrwalono legendarne zmaganie Alek­ Sztang w ciągu 13 miesięcy. Jego ażurowa, mi- sandra Matrosowa, przykrywającego własną 83 �piersią lufę wrażego karabinu, bohaterskie wy­ siłki sewastopolskich marynarzy na Małachowym Kurhanie i partyzantów na głębokich ty­ łach wroga. Radziecka Armia, uzbrojona w no­ woczesną technikę: tanki, samoloty, „katiusze" kieruje swoje ostatnie uderzenie w gniazdo nie­ mieckiego faszyzmu — Berlin. Pod naporem radzieckich wojsk zmykają w bezładzie nie­ mieccy faszyści; płonie Reichstag. Salwy zwy­ cięstwa na tle Kremla i Admiralicji — głoszą narodowi dziejowe zwycięstwo. Jednocześnie z tymi wojennymi zmaganiami odbywa się gi­ gantyczna praca na tyłach wojsk. Zakłady przemysłowe, elewatory, szyby mówią o poten­ cjale rozbudowy gospodarczej na Uralu, Sy­ berii, Kazachstanie. Obraz wykonano na planszy z papier-mache. Jak objaśniał Butorin złożyło się na nią 120 ar­ kuszy brunatnego, drzewnego kartonu, sklejo­ nego klajstrem z pszenicznej mąki. Płaty spra­ sowanego kartonu przesuszono, napuszczono olejem i znowu suszono, a potem politurowano w stolarni. Po należytym wygładzeniu, grunto­ wano gliną zmieszaną z sadzą, czyszczono szmerglem, lakierowano i ostatecznie dosu­ szano. Wówczas dopiero można było przystąpić do malowania. Praca Butorina wywołuje duże zainteresowanie zwiedzających i wysoką ocenę. „Człowiek z natury swojej jest a r t y s t ą " — mówił wielki pisarz rosyjski M . Gorkij. To twierdzenie znajduje swój pełny wyraz na wy­ stawie ukraińskiej sztuki ludowej. Tu przede wszystkim rzuca się w oczy wspaniałe malar­ stwo ścienne, wykonane przez mistrzynie z ludu, a w ich rzędzie i mistrzyń radzieckich (Pawlenko i innych) kontynuujących i rozwijają­ cych tradycje tej sztuki, boga,to zademonstro­ wanej na wystawie. Z jakim przejęciem hafciarki ukraińskie wyszywały ręcznik — przed­ stawiający Kreml — symbol wielkiego zbrata­ nia narodów Z.S.R.R., ażeby go złożyć w darze wielkiemu przyjacielowi ukraińskiego narodu — Stalinowi, widać to na wystawionym w Mu­ zeum egzemplarzu ręcznika. Haft na nim roz­ wiązano w tradycyjnych motywach królewickich mistrzyń. W dziele przedstawiono szereg eksponatów żywcem wyjętych z kolorytu epoki uwiecznionej w dziełach Gogola. Tu bogata na­ rzuta, tam kwietny oczepek (przybranie głowy) i świtka i szara czapka i żupan i fujarka, wszystko co utrwala Gogol w swoich powieś­ ciach rodzajowych — a zwłaszcza w powieści: „Wieczór na futorze w pobliżu Dikanki". Na wystawie wykazano nie tylko różnorod­ ność ludowej sztuki, ale i etnograficzną spójnię 84 słowiańskich narodów. Tematowi temu poświę­ cono centralną salę, gdzie umieszczono ekspo­ naty nie tylko Rosjan, Białorusinów, Ukraiń­ ców, ale i Bułgarów, Czechów, Słowaków i in­ nych słowiańskich narodów. Ta wspólnota w stroju, w ozdobach nie jest bynajmniej przy­ padkową, na równi z danymi archeologicznymi, lingwistycznymi i historycznymi jest ona do­ kumentem pobratymstwa słowiańskich naro­ dów na czele z Z. S. R. R. Mieszkańcy Leningradu z dużym zaintereso­ waniem odwiedzają Muzeum. Wielu z nich było świadkami tych dni, gdy faszystowscy barba­ rzyńcy zrzucali zapalające bomby i ostrzeliwali Muzeum. „Ja, żywy świadek zniszczeń Państwo­ wego Muzeum Etnografii, dokonywanych ręką hitlerowskich bandytów w ciągu minionych lat wielkiej, narodowej wojny. Nie udało się ban­ dytom zniweczyć cennego dorobku narodowego. Na wystawie wybijają się nowe okazy ludowej twórczości, a wśród nich rzucają się w oczy prace paleskich majstrów, które swym kolory­ tem i formą zniewalają wzrok każdego ze zwie­ dzających" — pisze Chramów w księdze pa­ miątkowej Muzeum, a znowu inny (tow. Korniłow) dodaje: „Dzięki za doznaną twórczą ra­ dość". Z początkiem kwietnia 1949 otwarto w Mu­ zeum nową w y s t a w ę : „Produkcja dywanów wśród narodów środkowo-azjatyckich". M . I . Kalinin kiedyś powiedział, że „sztuka ludowa jednego z narodów Związku Radziec­ kiego jest serdecznie bliską drugiemu naro­ dowi". Z dużym więc zainteresowaniem oglądają mieszkańcy Leningradu wystawę i zaznajamiają się z pięknymi wzorami kunsztu kobierniczego, wypracowanymi przez bratnie narody. W okre­ sie władzy radzieckiej jeszcze bardziej rozwinął się ten przemysł wśród republik środkowo-azja­ tyckich. Na miejscu honorowym wystawy umieszczono wielki kobierzec — portret W. I . Lenina, a obok mapę republik Środkowej A z j i oraz kronikę rozwoju przemysłu dywanowego wśród tych na­ rodów. Przedstawiono tam wyroby kobiernicze Uzbeków (dywany i „koszmy", manekiny wy­ obrażające Uzbekanki przędzące i czeszące w e ł n ę ) ; wyrób dywanów, wzorzystych „ko­ szem" i „czcij" u Kirgizów; obróbkę wełny i folowanie „ko.szem" w Kazachstanie; a szcze­ gólnie bogato przedstawiają się na wystawie wyroby tkackie Turkmenii. Przedstawiono tu j u r t ę turkmeńską z pełnym wyposażeniem i wszechstronnym wykorzystaniem produktów tkackich w życiu codziennym (kobierce do sie- �dzenia. wojłoki okrywające jurtę, chodniki, f i ­ systematycznej działalności Muzeum. Kolekcje ranki itd.)- Kobierce występują tu jako nie­ Muzeum wymagają bowiem stałej odnowy. odłączna część składowa kompleksu bytowania W związku z tym, w r. 1948 zorganizowano życiowego Turkmeńczyka. przez pracowników naukowych Muzeum szereg Mistrzowie turkmeńscy — często poszukują ekspedycji badawczych do następujących repu­ tematyki dla swych dywanów w ojczystych sce­ blik i regionów: do Mordawskiej, Marijskiej nach rodzajowych, jak np. „Przewożenie zaślu­ i Tatarskiej A. S. R. R. wyjechała T. A. K r i u bionej do domu męża", „Najeźdźca Turkmeń- kowa, do Kirgijskiej S. R. R. — S. M . Lejkiski" itd. nowa, do Kabardyńskiej i Północno-Osetyńskiej W okresie rządów radzieckich przemysł ręko­ A. S. R. R. — E. N . Studencka i Ł. F. Winodzielniczy, dywanowy osiągnął tu swój rozkwit. gradowa i do Ziemi Kurskiej — T. S. Wja­ Pojawiły się nowe motywy. Na wystawie umie­ zowska. szczono wielki dywan — panneau — przedsta­ Od 15 lipca 1948 r. do 1 stycznia 1949 r. Mu­ wiający „Braterstwo narodów Z. S. R. R.". Pod zeum odwiedziło 30.000 osób. sztandarem, na którym wy tkano portrety Lenina W końcu 1948 r. zapadła uchwała Rady Mini­ i Stalina, zebrali się radośnie przedstawiciele strów, o przekazaniu zbiorów Moskiewskiego różnych republik, symbolizując jedność i nie­ Muzeum Narodów Z. S. R. R. — Muzeum Etno­ rozerwalną więź narodów Z. S. R. R. graficznemu w Leningradzie i przemianowaniu Jednocześnie z rozwojem życia społecznego go na: „Państwowe Muzeum Etnografii Naro­ Turkmenii, dywany weszły i do pomieszczeń dów Z. S. R. R. W ciągu drugiego półrocza społecznych, jak klubów, czytelni; na wystawie 1948 r. odbywało się przekazywanie zbiorów zademonstrowano „czerwoną czajchanę", ozdo­ Moskiewskiego Muzeum Z. S. R. R. Muzeum bioną kobiercami. Wszędzie one zdobią i pod­ w Leningradzie; w ten sposób powstało tam je­ noszą poziom życia codziennego. dyne, reprezentacyjne Muzeum narodowe, Współczesne dywany są wyrabiane w głów­ wspólne dla całego Z. S. R. R. nych artelach tkackich Aszchabadu, Taszkientu, Zbiory Moskiewskiego Muzeum gromadzono Alma-Ata i innych. w ciągu 100 lat. Weszły doń zbiory galerii DaZnacznie podniosła się obecnie liczba węzłów szkowskiej i Rumiancewych, kolekcje zebrane na 1 m , co jest miernikiem kunsztu; jeśli przez rosyjskich uczonych po rewolucji paź­ przedtem na 1 m turkmeńskiego dywanu wy­ dziernikowej oraz uzupełniają je kolekcje zbie­ padało 80—120 tysięcy węzłów — to teraz liczba rane przez współczesnych uczonych, członków ta dochodzi do 400 tysięcy. Tego poziomu dy­ Instytutu Etnografii Akademii Nauk Z.S.R.R.: wany przedstawiono właśnie w przeważającej S. P. Tołstowa, M . G. Lewina i innych. części na wystawie. Obecnie Zarząd Muzeum przystąpił do orga Jeśli chodzi o pracę naukowo-badawczą, pro­ nizowania stałych wystaw. Rozpracowano już wadzoną przez Muzeum w r. 1948, to ta łączyła projekty wystaw dla narodów zawołżańskich się ściśle z odbywającymi się wystawami i po­ oraz północnego Kaukazu. Plany, wytypowa­ legała w pierwszym rzędzie na syntetycznym nych do otwarcia wystaw, zostały poddane oce­ opracowywaniu wystawionych eksponatów. nie przedstawicielom Marijskiej A. S. R. (Auto­ I tak: A. J. Dujsburg opracował temat: „Ele­ nomicznej Socjalistycznej Republice), Kabar­ menty wspólne w strojach narodów słowiań­ dyńskiej A . S. R. R. i Udmurckiej. skich"; T. S. Wjazowska: „Zmiany w rosyjskim Te wystawy zostaną otwarte już w nowostroju narodowym związane z rozwojem kapi­ talizmu na w s i " ; L . W. Tazichina: „Współ­ zbudowanych salach. Latem 1949 roku Muzeum czesne hafty złote u Rosjan"; E. N . Studenecka: zorganizowało wyprawy do Republiki Udmurc­ kiej, Czuwaskiej, Kabardyńskiej i Północno„Współczesne mieszkanie kabardyńskie". Na tle wystawionych eksponatów pracownicy Osetyńskiej Republiki. 2 2 naukowi Muzeum wygłaszali prelekcje na na­ stępujące tematy: „Sztuka ludowa i regionalne stroje słowiańskich narodów", „Rosyjska sztuka ludowa", „Białoruska i ukraińska sztuka lu­ dowa", „Wspólne cechy w kulturze materialnej słowiańskich narodów" i inne. Jednocześnie z tymi pracami prowadzono ba­ dania terenowe, które stanowią integralną część Partyjne i naukowe organizacje radzieckie przyjęły żywy udział w ocenie przedstawionych im planów wystaw oraz podjęły szereg uchwał, dotyczących udziału w ich realizacji. Powołano komisje miejscowe do wytypowania i zebrania eksponatów. Ta ścisła więź z organizacjami po­ zwala na głębszą penetrację i wierniejsze przed­ stawienie życia narodów w epoce radzieckiej. 85 �RECENZJE Chełmińska-śiuiątkowska J. W Y C I N A N K A ŁOWICKA. Lublin 1950. Od­ bitka z V I I I tomu Prac i materiałów etnogra­ ficznych. Pol. Tow. Ludoznawcze. Str. 55. Pięćdziesięcio pięcio stronicowa broszura po­ święcona wycinance łowickiej, a zawierająca 42 ilustracje i 6 tablic barwnych jest bez wąt­ pienia pozycją dodatnią w naszej literaturze o sztuce ludowej. Zawiera znacznie więcej ma­ teriału, niż wszystkie prace poprzednie w tym zakresie, ale zagadnienia nie wyczerpuje i jest jeszcze jednym, stosunkowo obszernym, przy­ czynkiem. Wartość tego przyczynku polega przede wszystkim na tym, że autorka nie opiera się wyłącznie na literaturze, ale i na własnych badaniach terenowych, prowadzonych w prze­ ciągu kilku lat. Twórczość ludowa jest ściśle związana z dzie­ jami społeczno-ekonomicznymi ludu w różnych okresach historii, jest odbiciem stosunków pa­ nujących i pełni ona swoistą funkcję. Tego sta­ nowiska wyraźnie w pracy nie stwierdzamy. Nie znaczy to jednak, że zagadnień tych autorka wcale nie porusza. Owszem, omawia je, ale są one nieskoordynowane. Dziwnym np. wydaje się podział książki, gdzie sama wycinanka, jej rodzaje, tematyka, narzę­ dzia itp. są rozpatrywane osobno, a osobno chronologia, etapy rozwoju wycinanki. Nie ulega wątpliwości, że sam wytwór artystyczny jest uzależniony od czasu i stosunków, w któ­ rych występuje i dlatego w określonym czasie musi być rozpatrywany. Dla przykładu przytaczamy dwa okresy roz­ woju wycinanki łowickiej na odcinku tematyki. Między innymi motywami, istotnie ludowymi, w pierwotnej wycinance łowickiej z końca X I X wieku występuje motyw kielicha, karety, pani z pieskiem lub tp. Są to motywy obce, n~arzu^one!wsi~przez klasy inne, panujące w tym okresie. Tymczasem w wycinance współczesnej (mówię tu o wyci­ nance obrazkowej), dominuje różna tematyka pracy, walki o pokój, elektryfikacja wsi itp. 86 Obraz wycinanki łowickiej nie jest pełny z tego względu, że autorka nie zajmuje się bar­ dziej szczegółowo wycinanką współczesną, choć stronice książki zdobią prace współczesne. A u ­ torka bardzo się ogranicza pod tym względem i stwierdza, że rola wycinanki współczesnej jest inna, ale jaka, tego nam nie wyjaśnia. Wspo­ mina jedynie o konkursach organizowanych po ostatniej wojnie i daje wykaz autorów nagro­ dzonych. Fakt ten pozbawia autorkę możliwości porównania wycinanek z różnych okresów ich rozwoju. Za bardzo dodatni natomiast fakt należy uznać, że podane są w pracy sylw etki wybitniej­ szych artystek i ich wypowiedzi. Autorka pod tym względem słusznie zrywa z anonimo­ wością w sztuce ludowej i wysuwa na plan pierwszy człowieka — twórcę. Pod względem artystycznym praca na ogół nie daje dostatecznej analizy wycinanki łowickiej. Ocena poszczególnych artystek choć jest intere­ sująca, tylko częściowo słuszna. Autorka nie zawsze daje sobie radę z materiałem artystycz­ nym, jeżeli pochodzi on od wycinankarek wy­ bitniejszych. Mianowicie. Zarówno I . Strycharska-Wawrykowicz, jak i Elżbieta Żaczek, nie­ chybnie utalentowane artystki, wskutek braku głębszej i świadomej kultury artystycznej, ule­ gając złym wpływom, tworzą czasem dzieła wręcz nieudane, przerafinowane i złe. Świa­ dectwem tego są reprodukowane wycinanki okrągłe obu autorek (Tabl. 3, Tabl. 5, Ryc. 36 i 37), odbiegające od zasadniczego stylu wy­ cinanek łowickich, o wyraźnym charakterze najgorszej secesji, wywodzące się z miejskiej, zachodnio-europejskiej tandety. Jest to zresztą z punktu widzenia artystycz­ nego najsłabsza strona pracy. Wyżej wymie­ nione bowiem wycinanki, podane w kolorze na planszach należy uznać za niedociągnięcia bro­ szury. Wynikło to stąd, że autorka nie przeanalizo­ wała dokładnie co jest istotnie ludowe w wyci­ nance łowickiej, a co jest szkodliwą nalecia­ łością. A naleciałości te, istnieją w wycinance r �nawet u wybitnych artystek, które sięgają bądź do niewłaściwych źródeł, bądź ulegają nie­ właściwym inspiracjom i zamówieniom ludzi o spaczonym smaku artystycznym. Nie jest winą autorki, że reprodukcje są złe, a układ graficzny nieopracowany. Są to przy­ czyny natury technicznej. W pracy omawianej przydała by się również mapka rozmieszczenia różnych typów wycina­ nek łowickich. Umieszczenie bibliografii zagadnienia i stre­ szczenia w języku francuskim zaliczyć należy do stron dodatnich pracy. Spółdzielnia Sztuki i Przemysłu Ludowego w Łodzi przez sfinansowanie nakładu udowod­ niła, że spółdzielczość artystyczna może rów­ nież spełniać poważną rolę kulturalną. Broszura na pewno przyda się pracownikom kulturalnospołecznym i , w pewnym sensie, naukowym. K. P. Różycka Bibliografia polska o hafcie A. Ryszkiewicza, obejmująca 128 pozycji, stanowi cenny aneks. Autorka „Od ściegu do haftu" stara się po­ wiązać swój tekst ze sztuką ludową. W hafcie ludowym podkreśla ustawiczne komponowanie i nowatorstwo artystyczne, „gdyż lud rysunku mechanicznie przenoszonego w hafcie nie sto­ suje — wychodzi zawsze prawie z natury mate­ riału, którego (haft) ma być ozdobą". Słusznie jest podkreślona ścisła zależność kompozycji artystycznej od tworzywa, zależność tak istotna w różnych gałęziach sztuki, wyczuwana przez artystów ludowych. Bogactwo form hafciarstwa ludowego, z innych nieco przesłanek wychodząc, podkreślała w 1937 r. J. Orynżyna: „Haft jest techniką może najgiętszą spośród sztuk ludo­ wych, najmniej skrępowaną narzędziem i uży­ wająca coraz więcej kupnych surowców, dzięki czemu skala jego przeobrażeń jest prawdopodo­ bnie najbardziej urozmaicona". M. B. OD ŚCIEGU DO H A F T U . Biuro Wzorów i Mody Przemysłu Włókienniczego w Łodzi. Str. 87 + 8 tablic barwnych. Bibliografia haftów i koronek — Andrzej Ryszkiewicz, str. 73—83. Praca przeznaczona przede wszystkim dla szkół zawodowych, świetlic, warsztatów odzie­ żowych i „domowych" miłośniczek haftu, przed­ stawia w przystępny sposób technikę ściegów hafciarskich, które autorka dzieli na 7 grup. W części wprowadzającej („Kilka słów 0 hafciarstwie"), autorka zaznajamia z krótką analizą rękodzieła hafciarskiego, jego tworzy­ wem, kompozycją oraz metodami pracy zespo­ łowej. Materiał historyczny, dotyczący hafciarstwa, korzystnie uzupełnia tekst, szkoda tylko, że został umieszczony pośród przeprowadzanych rozważań nad elementami haftu współczesnego, co powoduje zaciemnienie układu wstępu. Nieco inne rozłożenie ilustracji zapewniłoby ściślejszy ich związek z treścią, a nie tak, jak to uczyniła autorka zamieszczając np. hafty kurpiowskie przy tekście historycznym, stare zaś sycylijskie 1 węgierskie przy opisie haftu współczesnego. Właściwy, przejrzysty wykład techniki, obej­ mujący 7 grup ściegów, jest bogato ilustrowany rysunkami (wyjaśniającymi m. i . sposób prze­ wlekania igły), w bardzo udany sposób uzupeł­ niający dydaktyczne opisy. Podobnie potrakto­ wane są uwagi o rozbudowie ściegów, przeno­ szeniu wzorów na materiał, o tkaninach jako tworzywie, o hafcie na tiulu itd. Przepisy do­ tyczące prasowania haftów oraz praktyczne wskazówki dla haftujących, uzupełniają zasad­ niczą część podręcznika. Autorka jednak za mało sięga do wzorów lu­ dowych, do ich kompozycji i rozwoju. Temu za­ gadnieniu poświęca rozdzialik zatytułowany „Kilka słów o hafcie ludowym". Zamieszcza re­ produkcje tylko kurpiowskich haftów, powinna natomiast pokazać krótki, lecz typowy obraz re­ gionalny ludowego hafciarstwa z jego ostatnimi wytworami. Nie byłyby one mniej celowe niż fragmenty makaty XI-wiecznej z Bayeux. Całość pracy należy ocenić pozytywnie. Pro­ blem łączności z wzorami ludowymi, choć nie rozpracowany, przedstawiony jest we właści­ wym świetle i przez żadnego z czytelników „Od ściegu do haftu" nie może być przeoczony. Szwankuje nieco rzeczowy układ treści. W. K. 87 �INSTRUKCJE I KWESTIONARIUSZE DLA BADACZY KULTURY LUDOWEJ W lecie 1949 r. zorganizowany został przez Związek Kół Historyków Sztuki Studentów Wyższych Uczelni Polski obóz naukowy pod Sulejowem, którego zada­ niem było przeprowadzenie inwentaryzacji zabytków sztuki powiatu opoczyńskiego oraz prace szkoleniowe. W ramach tego obozu została zorganizowana przez Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej ekipa folklorystyczna spośród stałych pracowników Insty­ tutu, studentów etnografii, historii sztuki i wyższych szkół plastycznych. Dla uczestników tej ekipy, którzy w większości nie byli dostatecznie przygotowani teore­ tycznie i praktycznie do badań terenowych, dr R. Rein­ fuss przygotował instrukcje i kwestionariusze. Pisane częściowo już w trakcie prac obozowych noszą na sobie ślady pośpiechu i zawierają niejedną usterkę, nie­ mniej jednak redakcia postanowiła je opublikować jako materiał do dyskusji. A. I N S T R U K C J A W Z A K R E S I E Z D O B N I C T W A LUDOWEGO Celem badań jest zebranie możliwie jak największej ilości materiałów, naświetlających wszechstronnie za­ gadnienie zdobnictwa ludowego. Ze względu na bogactwo materiału, znajdującego się w terenie, konieczna jest maksymalna racjonalizacja wysiłku badawczego, wykluczaiaca wszelką stratę czasu innym badaczom na utrwalenie w opisach czy materiale ilustracyjnym przedmiotóiw /raz odkrytych i opracowanych. Praca w terenie odbywa sie grupami. Każda z grup pracuie pod kierunkiem instruktora i zajmuje się za­ sadniczo jednym tvlko zagadnieniem, w oparciu o od­ nośny kwestionariusz. W każdei grupie powinien pra­ cować przynaimniei jeden rysownik. Ażeby sobie wzajemnie w terenie nie przeszkadz4Ć, poszczególne gruny zaczynaia prace w różnych punk­ tach wsi. W czasie pracv nalezv też zwracać uwagę na materiały interesujące inne grupy i robić dla nich no­ tatki informacyjne. W czasie badań należy położvć naiwiokszy nacisk na możliwie najściślejsze zanotowanie badanego okazu. Każdy rvsunek nowinien bvć już w terenie wykonany w sposób techniczny, a wiec w określonei podziałce, która dla przedmiotów większych (ли. т е Ы е , krm'e) przvimuiemy w skali 1 : 5, dla mniejszych (ceramika, solniczki. wrzeciona itn.) 1 : 2, lub nawet 1 : 1 ( r a ­ porty tkackie, wycinanki, szczegóły przęślic itp.). Również tzw. rysunki „odręczne" powinny być w rzeczywistości rysunkami technicznymi, srmrzadzonymi co najmniej w 2 rzutach (frontowy i boczny). Kolorv nalezv notować przy pomocy akwareli, tem­ pery lub kredek, o ile skala barw jest dostatecznie szeroka. W rysunku trzeba stosować wszelkie ułatwienia tech­ niczne, skracając czas ich wykonania. Ryzowania na przedmiotach drewnianych, hafty wypukłe itp., należy kopiować przy pomocy „przecierki", wykonanej na białym papierze, przy pomocy łyżki cynowej (lub ewen­ tualnie aluminiowej), firanki nanierowe. wycinanki należy obrysować na kalce (szkicówce). Hafty krzy­ żykowe, dekompozvcie tkanin i kroje strojów wykonuje się na papierze milimetrowym. Każdy ważniejszy rysunek powinien być uzupełniony fotografią. W czasie wykonywania rysunku przez jed­ nego członka grupy, inni przeprowadzają wywiad. Tekst kwestionariusza winien być zasadniczo opano­ wany pamięciowo. W przypadku jawnego używania kwestionariusza należy informatorom wyjaśnić nau­ kowy („szkolny") cel badań. Odpowiedzi należy notować na miejscu, pisząc za­ wsze tylko po jednej stronie kartki, odwrotną zosta­ wiając czystą. 88 Notatki i wszystkie rysunki, odnoszące się do tego samego obiektu, powinny być w jednakowy sposób oznaczone (miejscowość, nr domu, właściciel obiektu). W przypadku gdyby w tym samym domu opracowano dwa analogiczne przedmioty (np. 2 przęślice), należy je oznaczyć kolejnymi literami alfabetu, według kolej­ ności opracowywania. Celem c ow e j: wywiadu jest ustalenie miej- a) n o m e n k l a t u r y , związanej z badanym przed­ miotem (o każdy drobiazg należy pytać: „jak się to u was nazywa" i starannie notować odpowiedzi; b) h i s t o r i i przedmiotu indywidualnej (miejsce wy­ konania, przeróbki itp. tego konkretnie badanego przedmiotu) i ogólnej, przez którą rozumiemy histo­ rię całego rodzaju badanych przedmiotów (np. kwestia kiedy i skąd rozpowszechniły się koło­ wrotki w danej okolicy). Zagadnienie pochodzenia, centra produkcji i przemiany w czasie należy noto­ wać jak najstaranniej; c) e k o n o m i c z n e g o i s p o ł e c z n e g o t ł a ba­ danego wytworu, przez co rozumie się ustalenie czynników gospodarczych, powoduiacvch powstanie, rozwói, ewentualnie zanikanie badanego zjawiska (ścisły związek z wymienianą w punkcie poprzednim „historią" przedmiotu) i jego przydział do określo­ nei klasy społecznej w obrębie wiejsk'ei społecz­ ności. Ludność wsi jest klasowo zróżnicowana, pewne zjawiska kulturalne z przyczyn przede wszvstkim ekonomicznych, kształtuia się różnie w obrębie różnych klas społecznych. Różnice te na­ leży snecialnie starannie wvszukiwac i notować, podobnie jak i wszelkie nrzejawv nodstaw klaso­ wych, uwidaczniających się w związku z badanymi zagadnieniami; d) z a s i e c r u g e o g r a f i c z n e g o , badaiac zjawi­ sko pod katem jego zasięgu w danei mieiscowości. Należy zaw=ze rjvtac. iaki jest jego za«iesr terenowy. Czy w sąsiedniej i dalszei wsi np. ubieraia się zu­ pełnie tak samo. w których ubieraia sie już inaczej i na czvm różnice polegają. Odpowiedzi na te py­ tania U"znlaią badacza na dostrzeganie w terenie różnic, które normalnie mógłby przooczvc i pozwalaia w dalszych badaniach sprawdzić słuszność ze­ branych w drodze wywiadu informacji; e) f u n k c j i , czvli zastosowania (roli) badanego przedmiotu w kulturze mieiscowego ludu. Zbierając informacie do funkcii badanego przeHmiotn. nie trzeba zadowalać się wymienieniem funkcji głównej (np. skrzynia — sprzęt do nrzechowvwania ubrań), lecz trzeba poznać i wszelkie funkcie wtórne (np. stara skrzynia zastosowana jako klatka na kró­ liki czy k u r y ) ; f) i d e o l o g i i przedmiotu, gdzie chodzi o ocenę war­ tości badanego przedmiotu według oninii informa­ torów. Czy przedmiot odpowiada ich dzisiejszym wymogom praktvcznym, estetycznym itp. Czy uwa­ żany jest za piękny, ewentualnie jaki on powinien być, ażeby ich potrzeby praktyczne i estetyczne w całości zaspokajał. Podanie podstaw ideologicznych ludności jest bardzo ważne, gdyż wpływa ono na utrzymanie się, wzclednie zanikanie w terenie zjawisk ludowej kultury; g) w r a ż l i w o ś c i estetycznej, podczas lania której należy ustawicznie pytać, czy przedmiot uważany jest za „piękny" czy nie. wać wypowiedzi wraz z całym uzasadnieniem, nym przez informatora. Zebranie znacznej usta­ dany Noto­ poda­ ilości �tego rodzaju wypowiedzi pozwoli w rezultacie na ustalenie: a) kanonów piękna ludu wiejskiego, b) jego wrażliwości estetycznej na barwy i ich ze­ stawienia, kompozycje ornamentalne itp. Wypowiedzi należy notować dosłownie, z zachowa­ niem właściwości gwarowych. Zwracać należy uwagę na różnice w wypowiedziach informatorów różnego wieku, płci i klasy społecznej w obrębie wsi. Po przeprowadzeniu badań w pewnej miejscowości, należy natychmiast przystąpić do opracowania zebra­ nych materiałów na czysto. Instruktorzy, przeglądając każdy opis, sporządzony w terenie, wynotowują ewentualne braki, które należy możliwie najszybciej uzupełnić. Wynotowują też infor­ macje odnoszące się do innych miejscowości, które w dalszych badaniach trzeba będzie sprawdzić lub szczególnie starannie przepracować. Wynotowują za­ rysowujące się na tle zebranego materiału problemy, do których następnie opracowują osobne kwestionariu­ sze, stanowiące w dalszych badaniach uzupełnienie kwestionariusza głównego, posiadającego z natury rzeczy charakter ramowy. Instruktorzy, przy pomocy stojących do ich dyspo­ zycji rysowników, od pierwszego dnia badań zakładają kartoteki, zawierające typologiczny przegląd znalezio­ nych dotychczas przedmiotów. Arkusz takiej kartoteki, o formacie nie większym jak ćwiartka papieru znormalizowanego, zawiera sche­ matyczny rysunek przedmiotu, wraz z ozdobami i no­ tatka, gdzie go wykonano i znaleziono. Kartotekę bierze się ze sobą na badania terenowe i tam opracowuje sie gruntownie tylko te z przed­ miotów znalezionych, które nie znajdują ścisłego od­ powiednika w kartotece. Jeśli zostanie znaleziony przedmiot, który pod względem materiału, konstrukcji, formy i zdobienia odpowiada przedmiotowi już po­ przednio opracowanemu, notuie się tvlko szczegóły me­ tryki (miejscowość znalezienia, pochodzenia itd.) za­ miast opisu zaś. powołuie się na odnośną kartkę z kar­ toteki. Oczywiście kartoteka musi być stale uzupeł­ niana nowymi znaleziskami. Instruktorzy (każdy w zakresie swej specjalności), kierują porządkowaniem zebranych materiałów. Poszczególne opisy przedmiotów, obejmuiace opraco­ wanie na czysto i notatki brulionowe powinny zostać spięte i zaopatrzone w okładkę i następujące dane: miejscowość, powiat, nazwa przedmiotu. Materiały zebrane w danym dziale (np. meblarstwo) zostaia zebrane w jednej teczce z nazwą tematu i miej­ scowości na okładce. Wykaz działów: 1. Z^obriictwo architektoniczne i wnętrza. 2. Tkactwo. 3. Ubiór. 4. Róż^e (meble, narzędzia, ceramika, wycinanki, pająki). B. INSTRUKCJA W ZAKRESIE STROJU LUDOWEGO Celem badań jest gruntowne zaznajomienie s i ę : a) z ludowym ubiorem tradycyinym, noszonym do czasów ostatnich i z przemianami, jakim uległ w przeszłości. Dlatego przv opisie każdej części ubioru trzpba w y p y t y w a ć : jak było dawniej i noto­ wać przybliżone daty zaszłych przemian oraz wa­ runki, w jakich pojawiły się nowości. (Kto zapo­ czątkował, w jakiej miejscowości, skąd przyszła nowa moda itp.); b) ze zmiennością ubioru w zależności od płci (ko­ biecy, męski), wieku (dziecięcy, dzieci podrastające, młodzież), stanu cywilnego (kawalerowie, żonaci, panny, mężatki), pory roku (ubiór letni, zimowy), czynności (ubiór codzienny w ogóle i do prac spe­ cjalnych), ubiór pastuchów, żeńców itp., ubiór od­ świętny, zwykły i specjalny „na duże święta", np. Boże Ciało i obrzędowy, chrzestny, weselny, ża­ łobny, od sytuacji ekonomicznej (ubiór ubogich i bogatych), stanu społecznego (ubiór starszyzny wiejskiej — wójtów, sołtysów, radnych). W związku z powyższym zawsze należy pytać, czy dany ubiór noszony był przez wszystkich (a je­ śli nie, to przez kogo?) i w jakich sytuacjach; c) ze zróżnicowaniem terytorialnym ubioru. Dlatego po zaznajomieniu się z zespołem ubiorów w danej miejscowości, należy wypytywać informatorów, w których miejscowościach noszone są ubiory ana­ logiczne, a gdzie panuje już „inna moda" i na czym polegają różnice. Podane miejscowości i granice należy starannie notować. Traktując ubiór jako jeden z przejawów ludowej twórczości artystycznej, należy zwrócić uwagę na wy­ powiadane, przez informatorów oceny estetyczne (trzeba zadawać pytanie „czy wam się to podoba" i „dlaczego się wam podoba"), uzasadnienia notować trzeba mo­ żliwie dosłownie. W związku z badaniami ocen estetycznych należy pamiętać, że zmieniały się one w czasie, dlatego o tym samym przedmiocie należy notować opinię ludzi sta­ rych, w średnim wieku i młodych. Opinie te dotyczyć mogą ubioru jako całości lub poszczególnych jego części, czy nawet poszczególnych ozdób. Każdy z członków grupy badającej strój w danej wsi wyszukuje sobie informatorów oddzielnie. O ile możności należy dążyć do tego, aby każdy z badaczy przeprowadził pełny wywiad w sprawie stroju kobie­ cego i męskiego przynajmniej dwa razy w jednej miej­ scowości. W drugim wywiadzie (z innym informato­ rem), należy zwrócić uwagę przede wszystkim na te punkty opisu stroju, które w pierwszym wywiadzie przestawiały się niejasno lub nieprawdopodobnie (tzw. wywiad sprawdzający). Należy zwracać uwagę na odpowiedni dobór informatorów. Wybieramy przede wszystkim ludzi w wieku średnim i starych, którzy ubiór ludowy noszą, lub choćby tylko posiadają. Jeżeli we wsi mieszkają ludzie, którzy sporządzają lub spo­ rządzali ubiory ludowe, a więc krawcy, szwaczki, szewcy dajemy im pierwszeństwo przed wszystkimi innymi informatorami. Wiadomości techniczne. 1. Wywiad prowadzimy w kolejności wynikającej z za­ łączonego do instrukcji kwestionariusza. 2. Opis poszczególnych części powinien być oparty na bezpośredniej analizie obiektu, uzupełnionej ob­ jaśnieniami informatora. Na informacjach ustnych poprzestajemy wyjątkowo o ile chodzi o ubiory, których dziś absolutnie w danej miejscowości od­ szukać nie można. 3. Opis pojedynczej części ubioru musi zawierać: a) miejscową nazwę gwarową, b) krótkie określenie rodzaju ubioru (np. krótka kamizelka bez rękawów), c) opis materiału, d) rysunek schematyczny, wy­ konany w formie siatki, z uwzględnieniem wszyst­ kich wymiarów, e) rysunek schematyczny, przed­ stawiający przód i tył ubioru i zaznaczenie ozdób, f) rysunki fragmentów ozdób w naturalnej wiel­ kości i rysunki barwne, przedstawiające raporty tkanin użytych. Opis techniczny ozdób. W wypadku, gdy wywiad robiony jest z rzemieśl­ nikiem (np. krawcem), należy podać opis wszyst­ kich czynności związanych z wykonaniem ubioru (branie miary, krojenie, ścieg, kolejność i technika zdobienia, g) wiadomości historyczne o badanym ubiorze, h) wiadomości o dzisiejszym i dawnym jego zasięgu, i) zastosowanie (kto i kiedy go nosił), j ) ludowa ocena ubioru, względnie jego części z punktu widzenia praktyczności, użyteczności, piękna, k) czy strój utrzymuje się, a jeżeli nie, to jakie są przyczyny jego ginięcia. 4. W terenie rysunki wykonujemy ołówkiem na bloku, znacząc kolory przy pomocy farb akwarelowych lub kredek. Należy pisać i rysować tylko po jednej stro­ nie kartki papieru. Na każdej kartce papieru pisać miejscowość, numer domu, nazwisko właściciela. 5. Zarówno pojedyncze części ubioru jak i komplety należy fotografować. 6. N a czysto przerysowywuje się zebrany materiał ilustracyjny tuszem, lub maluje temperami. 89 i �I. K W E S T I O N A R I U S Z DO O P I S U Z D O B N I C ­ TWA W BUDOWNICTWIE I WNĘTRZU Nazwa w s i . . . nr domu . . . Gmina zbiorowa . . . powiat... Nazwisko, imię i wiek informatora . . . I. Otoczenie. 1. Czy wybierając miejsce pod budowę domu zwra­ cają na to uwagę, by było „ładne" . . . Jakie miejsce, przy łące i t p . . . . , a może inne względy wpływają na wybór miejsca, a więc j a k i e . . . 2. Czy w pobliżu domu posiadają ogródki kwiato­ we... Jak wyjaśniają ich c e l . . . Co w nich rośnie . . . Które kwiaty uważają za n a j p i ę k n i e j s z e . . . Dla­ czego . . . 3. Czy sadzą w pobliżu zagrody drzewa lub krzewy nieowocowe . . . Jakie . . . W jakim celu . . . Czy zagrody zadrzewione uważają za piękne . . . 4. Czy znany 'był zwyczaj wysypywania podwórza przed świętem w różne wzory przy pomocy piasku. Jakie to były wzory? . . . Czy robili to wszyscy, czy tylko niektórzy, a wtedy k t o . . . 5. Czy zagroda otoczona jest płotem . . . Z czego on jest wykonany . . . Czy jest ozdobny (np. wyplatany w deseń) . . . Czy na parkanach z desek występują malatury . . . Czy w ogrodzeniu bywają ozdobne bramy wjazdowe lub furtki dla pieszych . . . 6. Jakie były zewnętrzne cechy, które odróżniały za­ grodę bogatego chłopa od biednego . . . I I . Budynki. 7. Czy we wsi przeważają zagrody wielobudynkowe czy jednobudynkowe . . . 8. Jaki jest stosunek widzialnej części ścian do wy­ sokości dachu — a) w starych domach, b) w now­ szych . . . Czy uzasadniają zmianę wysokości dachu (momenty gospodarcze, konstrukcyjne i este­ tyczne) . . . Które proporcje bardziej się podo­ bają . . . Dlaczego . . . 9. Z jakiego materiału wykonane są ściany? . . . Jaką techniką (np. na słup, na węgieł, na rygiel itp.) . . . Czy belki użyte do budowania zrębu są okrągłe, czy obrobione... (jaki mają p r z e k r ó j ) . . . Czy belki zrębu bywają na końcach ozdobnie wycinane (rys. lub fot.) . . . 10. Czy zrąb domu urozmaicony jest wnęką, podcie­ niem lub gankiem . . . Jeśli tak, opisać i podać rys. względnie fot. całości i odnośnych c z ę ś c i . . . 11. Czy obramienia drzwi posiadają formy ozdobne . . . Czy bywają (ew. bywały) drzwi o górnym wykroju o w a l n y m . . . Czy tafla drzwi bywa ozdobnie wy­ kładana (rys., fot.) . . . Czy bywają ozdobne oku­ cia przy klamkach . . . l l a . Czy jako ozdoba okien występują u góry lub u dołu listwy rzeźbione . . . Jak się one nazywają . . . Czy występują okiennice . . . Narysować kształt otwo­ rów w okiennicach . . . Czy bywają okiennice ma­ lowane . . . Co malowano na nich (rys., fot.) . . . Co oznaczają takie malowania i kolor, np. malo­ wane okiennice — panna na wydaniu . . . 12. Czy na surowym zrębie chałupy malowano glinką lub wapnem jakieś ozdoby... Co one przedsta­ wiały . . . (kropki, pasy, zygzaki, rośliny itp.) . . . Jak one były na ścianie rozmieszczone . . . Kto je malował, przy jakiej okazji, w jakim celu . . . Czy malowane w ten sposób domy uważają za pięk­ n e . . . Dlaczego . . . Gdzie (w których wsiach) teraz jeszcze takie ozdoby malują . . . Od jakiego czasu rozpowszechniło się" malowanie całego zrębu wa­ pnem na biało . . . Czy rozumiane jest higieniczne znaczenie bielenia.. . Czy na białym zrębie cha­ łupy malowano jakieś znaki lub ozdoby barwne . . . 13. Jaki jest kształt dachu. . . Jakie były dawne kształty d a c h ó w . . . Jaki kształt dachu uważany jest za najpiękniejszy . . . Dlaczego . . . Czym jest dach pokryty . . . Jeżeli słomą, to czy poszycie jest gładkie, czy w schodki... Czy poszycie układane 90 jest ozdobnie (opis, rys., fot.) . . . Czy kalenica opatrzona jest kozłami . . . Czy są dymniki, czy posiadają formę ozdobną (rys., fot.) . . . Jeśli dach jest z gontów, to czy ostatni górny i ostatni dolny szereg składa się z gontów ozdobnie wycinanych ( r y s . ) . . . Czy ściana szczytowa dachu jest szalo­ wana d e s k a m i . . . jeśli ozdobnie, podać opis i rysu­ nek, wzgl. fotografie . . . Zanotować kształt i układ okienek w ścianie szczytowej dachu. Czy wystę­ pują „śparogi" lub „pazdury" (rys., f o t . ) . . . Jak się w gwarze ludowej nazywają . . . W jakim celu się je robi . . . 14. Budynki gospodarcze — stajnię, stodołę i inne budynki gospodarcze opracować według tego sa­ mego schematu (punkt 7—11). 16. Studnie. Zwrócić uwagę na konstrukcję studni i sprawdzić, czy poszczególne części są wykonane ozdobnie (fot., rys.) . . . I I I . Zdobnictwo wnętrza. 16. Czy występują ozdoby rzeźbione na konstrukcjach drewnianych wnętrza — a) na powale (tragarze), b) na obramieniach okien i d r z w i . . . 17. Opracować formę pieca kuchennego ze szczegól­ nym uwzględnieniem ozdób jak np. gzymsy, filarki etc. Kto takie piece budował? (rys., fot.) . . . 18. Opisać sposób malowania w n ę t r z a , . . Czy malo­ wane jest wraz z p o w a ł ą . . . Czy malowane jest na jeden kolor, czy kilkoma kolorami. . Czy na tle pomalowanej ściany występują jakieś ozdoby wykonane inną barwą . . . Jak są wykonane, od­ ręcznie, czy przy użyciu szablonu lub w sposób mechaniczny, np. gumowym wałkiem . . . Jakie są motywy tych ozdób (geometryczne, roślinne itp.), (zrobić barwny rysunek i fot.) . . . 19. Jakie poza malowaniem występują ozdoby ścien­ ne... Czy naklejają lub naklejali na ścianach i belkach powały papierowe w y c i n a n k i . . . (jeśli tak, opracować je według kwestionariusza nr V a ) . Czy występują na ścianach izby inne ozdoby wy­ konane np. z drzewa, szyszek i t p . . . . Opisać je, podać rysunek i fot... . Czy zdobią ściany zielenią, jaką i z jakiej o k a z j i . . . Czy w izbie są obrazy święte . . . Czy miejsce, w którym się znajdują jest dodatkowo zdobione . . . Jeśli tak, to czym (np. wy­ cinankami, zielenią, kolorową bibułką, sztucznymi kwiatami) . . . 20. W jaki sposób przyozdobione są okna, czy wystę­ pują f i r a n k i . . . Z czego są wykonane . . . Kto je r o b i ł . . . (opisać według kwestionariusza nr V b ) . Jakie kwiaty występują w o k n a c h . . . (podać ich nazwę botaniczną i ludową) . . . Dlaczego stawiają kwiaty w oknach . . . Które kwiaty lub ich zespoły uważają za najpiękniejsze . . . Dlaczego . . . 21. W jaki sposób przyozdobiona jest p o w a ł a . . . Czy spotyka się „pająki" . . . Jeśli tak, to opracować je według kwestionariusza nr V I . 22. Kiedy według opinii miejscowych ludzi izba jest „pięknie" przyozdobiona . . . Jaki jest główny cel zdobienia . . . Kto się tym zajmuje . . . Kiedy się z d o b i . . . W związku z jakimi o k a z j a m i . . . 23. Czy w zdobieniu domów i wnętrz zachodzi różnica między bogatymi i ubogimi gospodarzami . . . Na czym ta różnica polega . . . I V . Umeblowanie. 24. Jak rozplanowane są meble w izbie (rys.) . . . 25. Wymienić, które ze znajdujących się mebli w izbie są pochodzenia ludowego (np. kredens, łóżko, skrzynia, półka na talerze zw. „listwą" itp), które zaś pochodzą z miasta (fornierowana szafa, kon­ sola, komoda, otomana itp.). Określić stopień przy­ wiązania do dawnych sprzętów . . . Czy jest wśród chłopów dążenie do nowoczesnych m e b l i . . . W czym się wyraża . . . 26. Meble pochodzenia ludowego opracować sztuka po sztuce, według kwestionariusza nr I V . Opracował... dnia . . . �II. K W E S T I O N A R I U S Z DO O P R A C O W A N I A TKANIN 3. Nazwa w s i . . . nr domu . . . Gmina zbiorowa . . . powiat,.. Nazwisko, imię i wiek informatora . . . 4. 1. Ludowa nazwa tkaniny . . . 2. Z jakiego materiału wykonana j e s t . . . a) osno­ wa. . . b) wątek . . . Uwaga: W wypadku jeśli w osnowie lub wątku zastosowanych jest kilka surowców, określić w przybliżeniu, w jakim procencie i zestawieniu występuje każdy z nich. 3. Jakim splotem wykonano tkaninę (nazwy lu­ dowe) . . . 4. He ram posiadał w a r s z t a t . . . W jaki sposób prze­ wlekano osnowę w bardzie i grzebieniu... Wy­ konać rysunek dekompozycji tkaniny i schemat przewleczenia... Podać gęstość tkaniny na 1 cm i szerokość . . . 5. Kompozycja zdobnicza tkaniny — a) układ pa­ sowy. . . b) układ kraciasty . . . c) tkaniny o dese­ niu kostkowym... d) tkaniny o splocie ozdob­ nym (jak atłas itp.) . . . Nazwy poszczególnych tkanin w gwarze ludowej . . . W wypadku tkaniny deseniowej należy opisać, narysować, względnie sfotografować . . . 6. Zestawienia kolorystyczne — a) zanotować raport kolorystyczny . . . b) ludowe nazwy barw . . . 7. Technika barwienia — a) Jakich używano barw­ ników naturalnych . . . b) Jakich używano środków chemicznych . . . Podać ludowe nazwy . . . 8. Czy białe tkaniny samodziałowe zdobiono sposo­ bem d r u k a r s k i m . . . a) gdzie istniały tego rodzaju warsztaty . . . b) jakiego koloru było tło i wzór . . . c) jakie były motywy . . (rys., fot.) . . . 9. Wykończenie tkaniny — a) płótno, w jaki sposób wykańczano po zdjęciu z krosien (frędzle, ob­ szycie itp.), technika bielenia... b) sukno (folowanie, czesanie i dekatyzowanie) . . . c) jak zakań­ czano osnowę . . . 10. Wykonawca — a) czas w y k o n a n i a . . . b) miej­ sce . . . c) czas potrzebny do wykonania tkaniny . . . d) wynagrodzenie (w p i e n i ą d z a c h . . . w natu­ r z e . . . ) . Czy znane były wypadki w y z y s k u . . . jakie... 11. Czy podobne tkaniny — a) pod względem tech­ nicznym, b) pod względem kolorystycznym, robiono dawniej . . . 12. Od jakiego czasu je p a m i ę t a j ą . . . 13. Jakie nastąpiły po nich (technika, kolor) . . . 14. Skąd przyszła nowa moda . . . 15. Kto ją r o z p o w s z e c h n i ł . . . Czy wieś garnie się do mody, czy woli poprzestać na swoich w y r o b a c h . . . Jak się odnosi ludność wiejska do osób zalecają­ cych strój d a w n y . . . 16. Do czego opisana tkanina używana była dawniej... 17. Do czego używana jest dzisiaj . . . 18. Które tkaniny uważają za piękne . . . 19. Uwagi Opracował... III. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. dnia . . . K W E S T I O N A R I U S Z DO O P R A C O W A N I A STROJU Nazwa w s i . . . nr domu . . . Gmina zbiorowa . . . powiat... Nazwisko, imię i wiek informatora . . . A. S t r o j e kobiece. 1. Co ubierały na głowę d z i e w c z ę t a . . . Czy wplatały we włosy jakie ozdoby... Czy nosiły c h u s t k i . . . Z czego zrobione i gdzie kupowane . . . (O ile można podać miejsce zakupu i próbki materiału) . . . 2. Jaki był ubiór głowy panny młodej . . . Z czego zrobiony... Czy były w nim sztuczne kwiaty i w s t ą ż k i . . . Gdzie kupowane . . . Czy żyją jeszcze B. kobiety, które umiałyby sporządzić ubiór panny młodej . . . Jak ubierały głowy kobiety zamężne . . . Na czym upinały włosy . . . Czy nosiły na głowie chusty . . . Z czego zrobione... Gdzie kupowane (podać próbki materii). Z czego szyto koszule... Z płótna samodziałowego czy kupnego... Czy wyrabiają jeszcze w okolicy płótno s a m o d z i a ł o w e . . . (jeżeli jest tkacz, podać jego adres) . . . Czym koszule zdobiono . . . (koron­ ki, hafty i t p . ) . . . Czy żyją jeszcze kobiety, które umiałyby zdobić koszule według dawnych wzo­ rów . . . (jeżeli tak, to podać ich nazwiska i adres)... Ozy używano do ozdoby koszul przedmiotów kup­ nych . . . (np. guziczki itp.) . . . Z czego szyto spódnice letnie, zimowe, odświętne . . . Podać próbki materiałów . . . Jeżeli spódnice szyto z materiałów samodziałowych podać, czy te samo­ działy są jeszcze obecnie w y r a b i a n e . . . Czy no­ siły dawniej kobiety spódnice z samodziałowego płótna farbowanego przez małomiasteczkowego farbiarza w różne desenie tzw. malowanki, wybij a n k i . . . Jeżeli tak, to podać, czy żyje jeszcze w okolicy farbiarz, który barwi samodziały w de­ seń . . . na jeden k o l o r . . . lub jego najbliższa ro­ dzina (np. syn, żona), podać a d r e s . . . Z czego robiono zapaski (fartuchy) . . . podać próbki Czy materiały te można jeszcze kupić i u kogo . . . Co ubierano na n o g i . . . (onuce, skarpety, poń­ czochy). Z czego wykonane... Robione ręcznie, czy kupne . . . Czy były zdobione . . . Czy dziś wyra­ biają je j e s z c z e . . . Jakie noszono obuwie (trzewiki, buty z cholew­ kami) . . . Z jakiego materiału . . . Kto je wyrabiał i g d z i e . . . Czy przy obuwiu były jakieś ozdoby np. tasiemki, gwoździe mosiężne do nabijania . . . Czy nosiły kobiety gorsety . . . Z jakiej m a t e r i i . . . (podać próbki materii z gorsetów, pochodzących z różnych czasów) . . . Czym były gorsety zdobione (podać próbki) . . . Jakie było wierzchnie okrycie kobiety... W lecie (bluza, katana, kaftan, kacabajka itp.) . . . W zi­ mie (sukmana, płaszcz watowany i t p . ) . . . Z czego poszczególne okrycia były wykonane i czym zdo­ bione . . . Podać próbki materii i ozdób . . . Czy żyją jeszcze krawcy, którzy te stroje s z y j ą . . . Jeżeli tak, to podać ich nazwiska i a d r e s y . . . Czy w zimie nosiły kobiety k o ż u c h y . . . Czym te kożuchy były zdobione . . . Kto je wyrabiał, względ­ nie gdzie je kupowano . . . Jeżeli jest w okolicy jakiś kuśnierz robiący kożuchy według starej mody, podać jego adres i nazwisko . . . Czy nosiły kobiety jako strój wierzchni narzutki (chusty, płachty, łoktusze, rańtuchy, obrusy itp.) . . . Z jakiej m a t e r i i . . . Czym zdobione . . . (podać próbki). Jak je u b i e r a ł y . . . Jakie noszono ozdoby (korale, paciorki, naszyj­ niki z mosiądzu itp.) . . . Kto je w y r a b i a ł . . . Gdzie je nabywano . . . Jakie są części stroju kobiecego nie wymienione w powyższych pytaniach, a występujące w stroju regionalnym (np. krajki do przepasywania itp.) . . . Przy każdym wymienionym przedmiocie podać jego miejscową nazwę, opis, podać próbki mate­ riału i ozdób oraz zaznaczyć kto te przedmioty wyrabia . . . Stroje męskie. 15. Jaki był letni ubiór głowy m ę ż c z y z n y . . . Czy no­ sili kapelusze słomiane . . . Kto je r o b i ł . . . Czy no­ szono kapelusze filcowe . . . Kto je r o b i ł . . . Gdzie je kupowano... Czy żyje w okolicy kapelusznik, który wyrabia z filcu kapelusze ludowe według dawnej mody . . . Jakich używano ozdób do kapelu­ sza (np. parobek, drużba, pan m ł o d y ) . . . Jakie było zimowe nakrycie g ł o w y . . . Czy noszono weł­ niane czapki dziane na drutach . . . Czy zachowały się jeszcze stare okazy czapek futrzanych . . . 91 �16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. Z czego szyto koszule... Jaki był krój najdaw­ niejszych k o s z u l . . . Czy są w okolicy specjalistki lub specjaliści od zdobienia k o s z u l . . . Jeżeli tak, to podać ich nazwiska i a d r e s y . . . Czy do koszul używano jakichś kupnych ozdób (tasiemki, spinki, guziki itp.) . . . Podać ich wzory . . . Czy jest w oko­ licy specjalista wyrabiający ozdobne spinki do ko­ szul . . . Jeżeli tak, to podać jego nazwisko i adres... Z czego szyto dawniej letnie spodnie... Jaki był ich krój . . . Czym je zdobiono... Z czego szyto zimowe spodnie . . . Podać krój i ozdoby . . . Co ubierają mężczyźni na nogi (onucki, skar­ pety) . . . Czy te części stroju są zdobione . . . Kto je wykonuje . . . Jakie obuwie nosili mężczyźni (łapcie plecione z łyka, kierpce, chodaki, buty z cholewami) • • • Z jakiego materiału . . . Kto je w y r a b i a ł . . . Czy do ozdoby obuwia, były używane jakieś kupne ozdoby, jak np. mosiężne gwoździe i t p . . . . Jeżeli tak, postarać się o próbkę i podać gdzie te ozdoby wyrabiano i nabywano . . . Czy mężczyźni nosili krótkie kamizelki sukienne . . . Jak je n a z y w a l i . . . Z jakiej materii były szyte . . . Podać próbkę m a t e r i i . . . Czym były zdobione . . . Podać próbki ozdób, guzików . . . Jaka była wierzchnia odzież m ę s k a . . . Letnia i zimowa . . . Z jakiej materii była szyta . . . Z czego były wykonane ozdoby . . . Podać p r ó b k i . . . Czy w okolicy jest krawiec umiejący szyć i zdobić stroje ludowe według starego zwyczaju . . . Podać nazwiska i adresy . . . Jakie kożuchy nosili mężczyźni . . . Czym były zdo­ bione . . . Gdzie je kupowano, względnie kto je wy­ rabiał . . . Jeżeli jest w okolicy kuśnierz, który te kożuchy wyrabia, podać jego nazwisko i adres . . . Jakie noszono dawniej pasy . . . Jakie były ich ro­ dzaje i z czego zrobione . . . Gdzie je nabywano, a kto je r o b i ł . . . Czy żyje w okolicy rymarz, który takie pasy w y k o n u j e . . . Czy nosili mężczyźni krajki, względnie pasy wykonane z n i c i . . . Wymienić składowe części stroju męskiego, po­ minięte w poprzednich pytaniach, a występujące w danym stroju regionalnym (np. torby skórzane, torby wełniane, ozdoby, kapciuchy na tytoń, fajki itp.) . . . Podać opis, a więc materiał, z którego są wykonane ozdoby, następnie wymienić, gdzie te przedmioty były kupowane, względnie kto je wy­ rabiał (adres) . . . Opracował... dnia . . . I V . K W E S T I O N A R I U S Z DO O P I S U W S Z E L K I C H PRZEDMIOTÓW Z D O B I O N Y C H ( N A R Z Ę D Z I A , CERAMIKA ITP.) Nazwa w s i . . . nr domu . . . Gmina zbiorowa . . . powiat... Nazwisko, imię i wiek informatora . . . 1. Przedmiot... 2. Jego nazwa ludowa . . . 3. Materiał z jakiego jest wykonany (przy drewnie podać też gatunek) . . . 4. Technika wykonania (sposób obróbki np. strugane, kute, lepione z gliny itp.) . . . 5. Konstrukcja (sposób łączenia części składanych, opis wraz z rysunkami w rzutach, przekrojach, fot. (rysunki szczegółów konstrukcyjnych w podziałce 1 : 5 ) . . . 6. Ozdoby. — Technika wykonania ozdób . . . Kompo­ zycje (podział na pola zdobnicze) . . . motywy z rysunkami całości i fragmentów . . . układ orna­ mentu . . . opis barw . . . 7. Kto w y k o n a ł . . . Gdzie . . . Sposób nabycia . . . (Jeśli dar, to przy jakiej okoliczności) . . . 8. Gdzie było centrum wyrobu tego rodzaju przed­ miotów . . . Czy dziś przedmioty te są wykony­ wane . . . Jeśli nie, dlaczego . . . 9. Jak opisywany przedmiot i jego zdobnictwo zmie­ niało się w czasie (informacje zaczerpnięte z tra- 92 dycji) . . . Czy używany był powszechnie, czy tylko u najbogatszych, względnie właśnie biedniej­ szych . . . Czym różniły się badane przedmioty w zależności od zamożności właściciela . . . Opracował... dnia . . . V . K W E S T I O N A R I U S Z DO O P I S U WYCINANEK Nazwa w s i . . . nr domu . . . Gmina zbiorowa . . . powiat... Nazwisko, imię i wiek informatora . . . A. Wycinanki kolorowe. 1. Czy we wsi wykonywano wycinanki z kolorowego papieru . . . Czy wykonują dziś . . . ewentualnie odkąd zaniechano ich wyrobu i z jakiego powodu . . . 2. Czy są we wsi osoby, umiejące wykonywać kolo­ rowe wycinanki, dostarczyć im materiału i popro­ sić, by wycięły znane sobie wzory wycinankowe, poczynając od najdawniejszych . . . 3. Opisać technikę wycinania (narzędzia, materiał, składanie papieru, ewentualne rysowanie mo­ tywu etc.) . . . 4. Jak nazywają się w gwarze miejscowej poszcze­ gólne typy wycinanek, w zależności od formy (np. koliste, kwadratowe, pasowe, o motywach antro' pomorficznych) . . . Jak nazywają się części (ele­ menty), z których składają się w y c i n a n k i . . . 5. Jakich kolorów papieru używają najchętniej . . . Jak w gwarze miejscowej nazywają się poszcze­ gólne k o l o r y . . . Jakie barwy uważają za naj­ piękniejsze i dlaczego . . . 6. Czy wykonują wycinanki z kilku kolorów papieru, naklejanych warstwami jedna na drugiej . . . 7. Jak się takie wycinanki nazywają . . . 8. Do czego wycinanki były u ż y w a n e . . . Gdzie wy­ cinanki naklejano . . . W jakim porządku . . . Czy w uboższych domach też . . . B. W y c i n a n k i białe. 9. Czy zawieszają w oknach firanki wykonane z bia­ łej, wycinanej bibułki . . . 10. Czy firanki te kupują (gdzie, u kogo), czy robią sami . . . 11. W jaki sposób zawieszają firanki w oknie (pozio­ mo u góry, pionowo po bokach, ukośnie itp.) . . . 12. Technika wycinania (składania papieru, ewentual­ ny r y s u n e k ) . . . 13. Opis kompozycji wzoru, poszczególnych moty­ wów . . . Wykonać rysunek (przez odbicie na szy­ bie) lub fotografię f i r ? m k i . . . 14. Skąd czerpią wzory motywów firankowych . . . 15. Kto zrobioną firankę w y c i n a ł . . . Gdzie... K i e d y . . . Opracował... VI. dnia . . . K W E S T I O N A R I U S Z DO O P I S U PAJĄKÓW Nazwa w s i . . . nr domu . . . Gmina' zbiorowa . . . powiat... Nazwisko, imię i wiek informatora . . . 1. Czy zdobi się powały izb „ p a j ą k a m i " . . . Jak się one w gwarze miejscowej nazywają . . . 2. Z czego (z jakich materiałów) wykonywane są „pająki" . . . 3. Jaka jest podstawowa konstrukcja (szkielet) „pa­ jąka", wykonać rysunek . . . 4. W jaki sposób wykonane są poszczególne części składowe (podać rysunki fragmentów z oznacze­ niem materiału i barw) . . . 5. Kto wykonuje „ p a j ą k i " . . . Z jakiej okazji robi się je i zawiesza . . . Opracował... dnia . . . �WAŻNIEJSZE POPRAWKI I UZUPEŁNIENIA do nr 11—12, 1949. 1. Str. 305 (tytułowa), 7 wiersz od góry zamiast Volk — winno być: Folk. 2. Fotografie do artykułu A. Wojciechowskiego pt. „Tematyka społeczna i polityczna w wycinance ło­ wickiej" — wykonał Henryk Kukowski. 3. Fotografie do artykułu J . Stankiewiczowej pt. „Wojewódzka wystawa sztuki ludowej w Łańcucie" — wykonał Stefan Deptuszewski. 4. Wycinanki zamieszczone na str.: 345, 346, 348 wy­ konała Maria Kołaczyńska, a nie M. Kołaczkowska. Dotyczy to również tegoż nazwiska w tekście arty­ kułu. 5. Str. 345, szpalta druga, 1 od góry zamiast J . Sura — winno b y ć : J . Surma. 6. Str. 347, szpalta druga, 9 wiersz od dołu zamiast „Welesa" — winno być: „Wesela". 7. Str. 352, w tytule streszczenia francuskiego zamiast S U M E T — winno być: S U J E T . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b90e50e47427c475c0f0501c4861dd12.pdf d3d96d21f213ef03311195286aed2496 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6207 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource recenzje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5791 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne/ LUD 2011 t.95 Description An account of the resource LUD 2011 t.95 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 95,2011 V. RECEN ZJE I N O TY R ECEN ZY JNE Thomas Hylland E r i k s e n, Małe miejsca, wielkie sprawy. Wprowadzenie do antropologii społecznej i kulturowej, przeł. Joanna Wołyńska, Warszawa: Oficy­ na Wydawnicza Volumen 2009, ss. 350, ISBN: 978-83-7233-116-9. Klasyczni antropolodzy starali się uchwycić istotę kultury, obserwując i analizu­ jąc sposoby życia kultur lokalnych. Odpowiedzi na wielkie pytania szukali wśród wyodrębnionych, niewielkich społeczności. Można więc powiedzieć, że chodziło 0 „małe miejsca, wielkie sprawy”, i tak właśnie Thomas Hylland Eriksen zatytułował swoje wprowadzenie do antropologii społecznej i kulturowej. Autor, świadom, że współczesny świat wymyka się opisom etnograficznym, takim jak za czasów Malinowskiego czy jeszcze Lévi-Straussa, broni antropologii jako wciąż mającej zastosowanie. Przekonuje, że wiedza o dalekich i dawnych spo­ łecznościach przyczynia się w dużym stopniu do zrozumienia wielu współczesnych zjawisk, jak migracje, urbanizacja czy czystki etniczne. Wychodząc od historii dys­ cypliny i przez cały czas się do niej odwołując, równolegle wprowadza czytelnika w gąszcz tematów współczesności, od kapitalizmu i praw człowieka po drużyny pił­ karskie i Internet. Poszczególne rozdziały odpowiadają najważniejszym zagadnieniom antropolo­ gii. Norweski antropolog rozpoczyna od krótkiej historii, w której w sposób zwięzły 1 klarowny omawia najważniejsze podejścia antropologiczne. Potem pisze o bada­ niach terenowych i ich interpretacji. Warto wspomnieć, że sam prowadził badania empiryczne na Trynidadzie i Mauritiusie. Kolejne rozdziały są już poświęcone klu­ czowym dla antropologii zagadnieniom, takim jak wymiana, pokrewieństwo, religia, płeć, wiek czy rytuały. Jednocześnie autor rozważa różne problemy, jakie stoją przed antropologią. Eriksen kilkakrotnie podkreśla wagę badań terenowych i fakt, że antropologia to nauka porównawcza. Tylko jak porównywać, jeśli nasze sposoby myślenia są różne? Czy przekład innej kultury na nasz język jest w ogóle możliwy? Autor pisze o fundamentalnym dla antropologii dylemacie: uniwersalizm versus relatywizm - w jakim stopniu wszystkie istoty ludzkie, kultury i społeczeństwa są do siebie podobne, a w jakim są zupełnie wyjątkowe? Chcąc porównywać, musimy stosować pojęcia teoretyczne neutralne kulturowo, „ludzkie uniwersalia”, takie jak system pokrewieństwa, podział pracy, walka płci, ozdabianie ciała itd. Zakładamy wówczas a priori, że wszystkie lub niemal wszystkie społeczeństwa mają pewne ce­ chy wspólne. Ale przecież są to terminy przez nas stworzone, jak więc możemy być pewni, że nie nadinterpretowujemy, nie zniekształcamy obrazu kultury, którą chcemy za pomocą tych terminów opisać? Przecież zjawiska takie jak rodzina mają w róż­ �356 Rezenzje i noty recenzyjne nych społeczeństwach czy kulturach zupełnie różne znaczenie i nie można twierdzić, że wszędzie są takie same. Małżeństwo aranżowane znaczy co innego na wsi w Pendżabie, a co innego wśród francuskiej arystokracji. Zatem czy to ta sama instytucja? Rozdział „Sposoby myślenia” Eriksen rozpoczyna od przypomnienia hipotezy Sapira-Whorfa, zakładającej, że sposób widzenia świata jest zdeterminowany przez język, i przywołuje przykład Indian Hopi, którzy nie mają wielu rzeczowników o podstawowym dla nas znaczeniu, na przykład tych odnoszących się do czasu, bra­ kuje im też standardowych koniugacji czasowników, występujących w językach indoeuropejskich. Omawia dalej różnice między rozmaitymi kulturowymi sposobami myślenia, trudnymi do porównawczego wyjaśnienia. Pisze, że tak, jak wiara w cza­ ro wnictwo może się etnocentrycznemu obserwatorowi wydać „nieracjonalna”, tak obce systemy klasyfikacji mogą jawić się jako niesystematyczne komuś, kto nawykł do zachodnich. Karamowie z Nowej Gwinei, na przykład, nie uważają kazuara za ptaka, wbrew ustaleniom ojca systematyki organizmów, Linneusza. Kazuar jest po­ dobny do strusia, ma pióra i składa jaja, ale nie lata. Dlatego Karamowie nie uważają go za ptaka. Z drugiej strony, klasyfikują oni nietoperze jako ptaki (stworzenia lata­ jące), chociaż my „wiemy”, że „naprawdę” są to ssaki. Trzeci, czwarty i piąty rozdział książki są poświęcone osobie społecznej, spo­ łecznościom i społeczeństwu. Eriksen, odwołując się do przykładu „dzikich dzie­ ci”, zajmuje się relacjami między naturą a społeczeństwem, ekologią a kulturą, pisze 0 fundamentalnej roli języka oraz o różnicy między statusem a rolą społeczną. Przy­ pomina też, że fakt, iż antropologia kładzie nacisk na to, co publiczne i społeczne, nie oznacza, że nie istnieje czy nie liczy się to, co prywatne. Autor przedstawia różne poziomy organizacji społecznej, pisze o normach i kontroli społecznej, socjaliza­ cji, etapach życia i rytuałach przejścia. Analizując przykłady z Afryki Zachodniej 1 z Karaibów, pokazuje różnice pomiędzy strukturami gospodarstw domowych, któ­ re mogą, według niego, rzucić światło na różnice między całymi społeczeństwami. W rozdziale „Osoba i społeczeństwo” skupia się na takich zagadnieniach, jak struk­ tura, organizacja, systemy społeczne i sieci, w tym sieci bez lokalizacji, jak Internet. Jednym z walorów książki jest to, że autor pisząc o klasycznych zagadnieniach antropologicznych, nie ogranicza się tylko do przykładów odległych w czasie i prze­ strzeni. Omawia trobriandzki rytuał kula, potlacz czy magurski kult przodków, ale przywołuje też rytuały nasze, zachodnie, współczesne. Podejmując kwestie płci, wieku i władzy w społecznościach odległych, nie zapomina o społeczeństwach nam bliskich. Pisząc o seksualności na egzotycznych wyspach, wspomina też o homo­ seksualistach w Norwegii, a rozważając kwestie klas i kast w przeszłości, pisze też o współczesnym zróżnicowaniu społecznym w Indiach. Tym samym buduje pomost pomiędzy antropologią klasyczną i współczesną. Bardzo ciekawe są ostatnie rozdziały poświęcone etniczności, nacjonalizmom oraz temu, co globalne, lokalne i glokalne. Autor prowokuje do zastanowienia, czy świat w dobie globalizacji staje się bardziej homogeniczny, zuniformizowany, czy jednak bardziej zróżnicowany, bo kultury zaczynają wreszcie „zdawać sobie sprawę”, że są kulturami. Pojawiają się też dylematy moralne, na przykład czy komercjalizacja afry­ kańskiej muzyki plemiennej nie niszczy jej. Albo innego rodzaju: czy każdy oby­ �Recenzje i noty recenzyjne 357 watel wielokulturowego państwa powinien mieć prawo do utrzymania tożsamości kulturowej, nawet jeśli pewne aspekty tej tożsamości (np. kary cielesne) są sprzeczne z obowiązującym prawem tego państwa? Oto wyzwania. Świat staje się dziś coraz bardziej skomplikowany i życie ludzkie nie jest już, jak pisze Eriksen, ani całkowicie lokalne, ani całkowicie globalne - staje się glokalne. Antropolodzy posługiwali się często takimi kontrastowymi parami, jak: magia i nauka, pismo i mowa, abstrakcyjny czas linearny i czas konkretny, społeczeństwa nowoczesne i społeczności tradycyjne. Tego typu dychotomii używano chociażby dlatego, że ułatwiały klasyfikację zjawisk społecznych i kulturowych, choć w isto­ cie nigdy nie dostarczały satysfakcjonującego empirycznie obrazu świata. Rozdział „Sposoby myślenia” dotyczy między innymi tych właśnie kontrastów. Już w kolej­ nym, „Wyzwanie wielu tradycji”, modelowanie dychotomiczne zostaje jednak pod­ dane krytyczne j ocenie, wskazującej na jego siłę, ale i ograniczenia. Eriksen wciąż podkreśla, że świat jest różnorodny. Nie jest czarno-biały, jest bar­ dzo kolorowy, może miejscami szary, ale nie czarno-biały. Społeczeństwa tradycyjne nie są takie same - na przykład dawne królestwa Indii i ludy pasterskie Afryki mają ze sobą niewiele wspólnego. W społeczeństwach (po)nowoczesnych istnieją ogrom­ ne różnice między takimi państwami, jak Japonia, Francja i USA. „Tradycyjne” i „nowoczesne” - to tylko typy idealne, we wszystkich społeczeństwach są obecne zarówno elementy tradycyjne, jak i nowoczesne. Nowoczesna polityka, pieniądze i państwo mogą współistnieć z kultami przodków, a ludzie żyjący w „nowoczesnych” społeczeństwach mogą zachowywać cechy „tradycyjne”, jak nepotyzm, spójność na poziomie wspólnoty czy wiara we wróżki. Zatem pojęcia „tradycja” i „nowocze­ sność” mogą być jedynie modelami do analitycznego organizowania faktów, ale w sensie empirycznym nie znajdują uzasadnienia. Zwłaszcza w dobie globalizacji, kiedy świat z całą pewnością nie jest już archipelagiem izolowanych kultur, a syste­ mem wielokrotnych, dynamicznych i swobodnych relacji. Tradycyjna antropologia była skoncentrowana na analizie społeczności lokal­ nych, odizolowanych wiosek. Można je było badać za pomocą obserwacji uczestni­ czącej, ponadto społeczności lokalne ujmowano jako grupy samowystarczalne. Dziś nikt już nie wyznaczy do analizy wyraźnie zamkniętego systemu. Kultury nie są ani zamknięte, ani wewnętrznie jednorodne. Faktu, że taki przedmiot badań jest „nie­ trwały”, byli zresztą świadomi już Franz Boas i Bronisław Malinowski. Powstało nawet pojęcie salvage anthopology, antropologii ratunkowej, antropologii „ocalenia od zapomnienia”. Wiadomo bowiem było, że te kultury rychło znikną. Ludy czy ple­ miona, które antropologowie badali w okresie kolonializmu, zostały włączone, choć w różnym stopniu, w większe systemy ekonomiczne, kulturowe i polityczne. Nie zawsze odbyło się to tak dramatycznie, jak obawiali się badacze. U Trobriandczyków, na przykład, modernizacja doprowadziła do zmian w organizacji politycznej, w gospodarce i polityce tożsamości, ale tradycyjny system pokrewieństwa i wymiany rytualnej nadal funkcjonuje, choć nie mają już one takiego samego znaczenia, jak wcześniej. Nie ulega wątpliwości, że modernizacja pociąga za sobą nieodwracalne zmiany kulturowe i społeczne. O ile dawniej było jasne, że antropolog bada „innych”, kultu­ �358 Rezenzje i noty recenzyjne ry obce, egzotyczne, to dziś ta granica się zatarła. Niemożliwe stało się jednoznacz­ ne rozróżnienie między „nami” (nowoczesnymi) a „nimi” (pierwotnymi). Również rozróżnienie „swój - obcy” zaczęło stwarzać problemy. Niemiecki etnograf może pod pewnymi względami mieć więcej wspólnego z kenijskimi przedstawicielami klasy średniej niż z neonazistowskimi skinheadami z własnego miasteczka. Skoro świat plemienny zanika, „inni” - główny przedmiot zainteresowań antropologów - się „wyczerpują”. Nadchodzi czas skupienia się antropologii na własnych społe­ czeństwach. Ogólnym argumentem za badaniami „u siebie” jest fakt, że podstawowe pytania odnoszące się do społeczeństwa i kultury dotyczą całego świata, a więc nas wszystkich. Poza tym, badanie „bardziej świadomych” „innych” nastręcza coraz więcej trud­ ności. Rezultaty antropologicznych dociekań są „im” już szerzej dostępne. Zmusza to badaczy do poważnego i ostrożniejszego podejścia, niż to miało miejsce w prze­ szłości. Antropolodzy tworzą niejako historię: ich ujęcia przyczyniają się do defi­ niowania świata w określony sposób. Nie zawsze są więc już mile widziani w wielu państwach Trzeciego Świata, które swojąhistorię współczesną chcą napisać same. Przed antropologią stoją nowe, złożone wyzwania, zarówno na poziomie teoretycz­ nym, jak i metodologicznym. Ponieważ nie sposób dziś jasno wyznaczyć autonomicz­ nych systemów do badania, coraz więcej antropologów interesuje się studiowaniem systemów, które nie mają określonych granic i przynależność do nich jest płynna, na przykład szpitali, igrzysk sportowych czy społeczności internetowych. Jak pisze Eriksen: „Głównym zadaniem antropologii nie jest już odkrywanie i opisywanie obcych sposobów życia po raz pierwszy, ale raczej zdawanie relacji z procesów zachodzących w różnych miejscach i na różnych poziomach w systemie globalnym” (s. 307). Eriksen przyznaje, że antropologia może nie odpowiadać na pytanie o sens życia, ale stara się pokazać, że istnieje bardzo wiele różnych sposobów uczynienia tego ży­ cia ważnym. Badania „innych” mogą nam służyć za zwierciadło, w którym ujrzymy nasze życie z innej perspektywy. Zobaczymy, że nasz sposób życia ma alternatywy. Dziś „inni” są wśród nas. Książka norweskiego antropologa to kolejna pozycja, po Antropologii Alana Bar­ narda, Antropologii kultury Wojciecha J. Burszty czy Swiecie człowieka - kwiecie kultury Ewy Nowickiej, która zasili zapewne spis lektur obowiązkowych na kursie antropologii. Jako lektura uzupełniająca z powodzeniem sprawdzi się na socjologii, archeologii czy filozofii. Dla osób, które nie wiedzą jeszcze nic o antropologii, może być po prostu interesującą książką, bo autor pisze prostym językiem, a naukową nar­ rację okrasza ciekawymi przykładami i anegdotami. Dzięki indeksowi i klarownemu układowi treści książkę można czytać selektyw­ nie, wyszukując tylko interesujące nas zagadnienia. By jednak pełniej zrozumieć antropologię jako dyscyplinę, warto ją przeczytać w całości. Książkę wzbogaca kil­ kanaście ramek, w których umieszczono biogramy wybitnych antropologów lub do­ pełnienia poruszanych zagadnień, jak: kanibalizm, zmysły, „anomalie etniczne” czy kluczowe debaty w antropologii. Niestety, są też niedopatrzenia, na przykład autor kilkakrotnie powołuje się na jakąś pozycję, umieszcza przypis, ale nie podaje jej w bibliografii (np. Giddens 2001 - na s. 145 i 314 czy Ingold 1996 - na s. 103). �Recenzje i noty recenzyjne 359 Dla bardziej zaawansowanych czytelników Małe miejsca, wielkie sprawy mogą okazać się zbyt „powierzchowne”. Jest to jednak pozycja przekrojowa, z założenia poruszająca bardzo wiele zagadnień, taki jest jej cel - wprowadzenie. Jeśli ktoś chce swoją wiedzę pogłębiać, może sięgnąć do sugerowanych na końcu każdego rozdziału dalszych lektur. Anna Jawor Krzysztof P i ą t k o w s k i , Mit - Historia - Pamięć. Kulturowe konteksty antropologii/etnologii, Łódź: Dom Wydawniczy Księży Młyn 2011, ss. 300, ISBN: 978-83-7729-083-5. Nie chcę przymykać oczu nafakty, lecz nie mogą one przesłonić mijasności myślenia Krzysztof Piątkowski Książka Krzysztofa Piątkowskiego należy do gatunku tych dzieł, które należy czytać w całości, od początku do końca. Jest w niej pewien zamysł i projekt, nieśmia­ ło prześwitujący przez główną narrację. Zwróćmy uwagę na wprowadzenie. Mamy w nim do czynienia z kolejnym streszczeniem historii antropologii XX wieku. Jest tam oczywiście zestawienie sprzeczności klasycznych antropologów, ocierający się 0 fetyszyzm podział na nich - starych badaczy, reprezentujących dominującą kulturę europejską monografistów, oraz na nas, z tym, że owo „nas” znika w postmoder­ nistycznym dyskursie o nieokreśloności znaku, zaniku jednej dominującej prawdy 1 nieskończenie multiplikowanej estetyzacji. Początkowo czytelnik może mieć wra­ żenie, że antropologia boi się tego, co zobaczyła za wyważonymi przez postmoder­ nizm drzwiami, zza których wyziera horyzont polityczności i zaangażowania. Czy nie potwierdza się to w uporczywym cytowaniu balijskich doświadczeń Geertza, gdzie amerykański badacz po raz pierwszy w dziejach antropologii wyraźnie zajmu­ je stanowisko? Jak autor podkreśla za Malinowskim, antropologię należy robić, a nie o niej mówić (s. 14). Na czym jednak to robienie antropologii miałoby polegać? Przede wszystkim na oddaleniu wulgarnie materialistycznego paradygmatu rzeczy jako rzeczywistości sa­ mych w sobie i oddzieleniu, jakiego dokonuje z jednej strony estetyka, a z drugiej semiologia, pomiędzy znakiem i przedmiotem odniesienia. Główny kontekst antro­ pologii, czyli odpowiedniość pomiędzy znakiem i rzeczą, zdaniem Piątkowskiego, rozdziela się i rozpuszcza w trakcie historycznego stawania się, od bezpośredniego uprawomocnienia rzeczywistości w Bogu, jak w średniowieczu, aż po swoiste roz­ puszczenie się podmiotowości w obrazach (Foucaultowska „śmierć człowieka”). Antropologia, według Krzysztofa Piątkowskiego, miałaby rejestrować takie obra­ zy w ich kulturowych kontekstach, które są jednocześnie horyzontem ich możliwości istnienia. Dzięki oderwaniu obrazu od jego standardowego odniesienia w rzeczywi­ �360 Rezenzje i noty recenzyjne stości i potwierdzenia w podmiocie stają się one rzeczywistością samą dla siebie, któ­ rej jedynym gwarantem jest inny obraz w ciągu symulakrycznej reprodukcji. Obrazy zbliżają się do tego, co zwykliśmy rozumieć pod pojęciem symbolu. W takim ujęciu symbol byłby funkcją obrazu (albo odwrotnie) i jego realność uzależniona byłaby od logiki odniesienia do interpretanta, niekoniecznie związanego z podmiotem. Zarów­ no obraz, jak i symbol odna jdywałyby swój punkt odniesienia w innym obrazie/symbolu i zarazem w nieskończonym ruchu interpretacji, w którym tylko cięcie w postaci podmiotu ostatecznie może zamknąć ciąg tej hermeneutyki. Podmiot, o jaki chodzi, to oczywiście antropolog, i tutaj, myślę, Piątkowski odnajduje jego rolę. Autor pisze: „choć kamera nie wytwarza indywidualnego, swoistego punktu widzenia, to potrafi w pewien sposób «wejść w grę» z dystansem wobec rzeczywistości. W tym sensie praktyka audiowizualna przypomina doświadczenie antropologiczne” (s. 16). Pozostając w kręgu metafor audiowizualnych, powiedzieć można, że autor sy­ tuuje się niejako na poziomie „montażu” obrazu antropologicznego, interesuje go, co sprawia, że dany symbol nasycił się akurat takim znaczeniem. Co stoi u podłoża rozumienia się ludzi bez słów? Kiedy, przy wtórze porozumiewawczego kiwnięcia głową, przywołując dany obraz, nie trzeba opatrywać go komentarzem? Piątkow­ ski zdaje się delikatnie suponować podwaliny pod nowy rodzaj antropologii, już nie zajmującej się własnym stylem, krytyką klasycznych tekstów czy udawaniem, że w przeciągu ostatnich 50. lat nic się nie zmieniło. Antropologia kontekstowa, bo tak ma się nazywać projekt sygnujący książkę, zdaje się w ogólnej formie jeszcze raz powracać do znanej analizy mrugnięć Geertza. Już nie sam opis gęsty jest tutaj przed­ miotem, ale to, co zjawia się jako jego tło, i chodzi o obszar, który zdradza się w za­ obserwowanym mrugnięciu, nieznacznym geście, „krótkim spięciu” rzeczywistości. By cokolwiek móc powiedzieć o rzeczywistości stojącej za „mrugnięciem”, trze­ ba móc cokolwiek powiedzieć o rzeczywistości. Spośród programowo wyznaczo­ nych ujęć rzeczywistości Krzysztof Piątkowski lokuje się po stronie konstruktywi­ zmu, rozumianego tutaj jako sposób kulturowego „ustawienia” się wobec rzeczy. Spór o status rzeczywistości oglądanej przez antropologów zostaje sprowadzony do opozycji pomiędzy realistami a konstruktywistami. Pierwsi twierdzą, że rzeczy­ wistość jest gdzieś „tam”, ale jeszcze nie znaleźliśmy sposobu, żeby ją adekwatnie przedstawić, natomiast drudzy, w swojej skrajnej wersji, idą pod ramię z radykal­ nymi postmodemistami postulującymi istnienie rzeczywistości tylko w jej szcze­ gólnych, kulturowych przejawach. Autor, choć deklaruje się jako konstruktywista, w jakiś sposób przyjmuje pewne założenia realizmu. Doskonale wiemy, że rzeczywi­ stość jest społecznym kontraktem, istnieje jednak gdzieś jej gwarant, niekoniecznie lokujący się w rzeczach. Innymi słowy, konstruktywizm Piątkowskiego akceptuje tekstualny charakter świata, jednak wierzy w istnienie czegoś, co byłoby twardym, choć niekoniecznie materialnym rdzeniem rzeczywistości. Postmodernizm w antro­ pologii „pobrudził” tekst, sprawił, że zaczęły pojawiać się w nim plamy zaburzające jego przejrzyste odnoszenie się do rzeczywistości kulturowej, stąd możliwa, a nawet wskazana, zbieżność literaturoznawstwa i antropologii. Skoro więc literaturoznawcy od dawna już ćwiczą się w geografii i geologii tekstu, antropologia kontekstowa siłą rzeczy musi przekroczyć w ich kierunku granice dyscyplin. �Recenzje i noty recenzyjne 361 Kontekst to, według Piątkowskiego, wyobrażeniowe tworzenie płaszczyzny od­ niesienia w sytuacji dialogu i spotkania. Jestbezpośredniąkonsekwencjąskierowania uwagi na kontakt z innym podmiotem. Wyłuszczony zostaje aspekt intersubiektywny komunikacji, kierując się w stronę świadomości kulturowej jako efektu dialektyki podmiot - podmiot. Podstawowy punkt wyjścia kontekstowej antropologii opiera się na zakorzenieniu w symbolicznym dziedzictwie, które tworzy płaszczyznę kulturo­ wego zjawiania się. „Teraźniejszość ciągle dyskutuje z przeszłością (poprzez realne, bądź symboliczne, np. mityczne, odniesienia), tworzy także projekcje przyszłości” (s. 71). Przeszłość tworzy kulturowe platformy, na których osadzone zostają osoby w momencie kontaktu, zetknięcia się z innym. Im wyższy stopień obcości, tym inten­ sywniejsze rozpoznanie się w symbolach i obrazach przeszłości. Dlatego propozy­ cja Piątkowskiego w pełni ukazuje się przez zestawienie ze sobą literatury i estetyki w antropologii. Literacki nacisk na dialogiczność, otwartość i polifoniczność dzieła, zestawiony z estetyką, uzupełnia refleksyjność - skoncentrowaną na stylu i języku - o hermeneutykę obrazu jako symbolu. Byłaby to etnografia estetyczna, gdyby nie nacisk na historyczność jako symboliczny fundament. Krzysztof Piątkowski powołuje się na trzy perspektywy, diachroniczne punkty mit, historię i pamięć. Pierwszy z nich - mit - rozumiany jest tutaj jako uzasadnienie, przez co zbliża się do ideologii, jako fałszywej świadomości. Mit tworzy samouzasadniające się, uniwersalne odniesienie dla kulturowego kontekstu działania. Dlatego też mit, jako kontekst, funkcjonuje, tworząc podwaliny pod tożsamość, a co za tym idzie także polityczność. Przykład mitu kosowskiego, przywołany przez Piątkow­ skiego, ilustruje, jak wielkie niebezpieczeństwo polityczne stwarza traktowanie mitu jako neutralnego światopoglądu. Musimy pamiętać, że w micie, jak w soczewce, sku­ pia się podstawowy antagonizm tworzący tożsamość grupową opartą na logice: „my - oni”. Mit jest ideologiczny nie dlatego, że zastępuje rzeczywistość, ale dlatego, że ją w ogóle stwarza. Antropolog winien być szczególnie wyczulony na momenty, w których opowieść mityczna staje się podstawą tworzenia narracji o przeszłości, innymi słowy: kiedy mit staje się historią. Jest pewien niezbywalny punkt, w którym mitologia zbiega się z historią, rozu­ mianą jako uprawniona narracja o przeszłości. Tym punktem jest Prawda - punkt odniesienia i punkt organizujący dla historycznej narracji. Jeżeli Eliade’owski mit wiecznego powrotu oferuje ruch kolisty, ciągle powracający do ekscesywnego wy­ darzenia powołującego tożsamość, to należy sobie postawić pytanie: dlaczego wydarzenie przybiera taką, a nie inną postać? Tutaj wkracza historia jako uzasadnie­ nie mitologii. Dyskurs prawdy tożsamości, z gruntu subiektywnej, zostaje podniesiony do rangi obiektywnej prawdy historycznej. Autor celnie wskazuje na ten niebezpieczny punkt zborny, przekonująco przedstawiając tkwiące w nim niebezpieczeństwa. „Wszelako między podziwem dla wielkiej poezji [romantycznej - M.R.] a «prawdą objawioną» mieści się cała nasza wyobraźnia, całe niebo i piekło Polaków” (s. 133). Dochodzimy tutaj znowu do momentu cięcia, w którym Piątkowski konfrontuje nas z tym, co za­ czyna przeświecać zza wyważonych drzwi, wstrzymuje się jednak przed ich przekro­ czeniem. Sam precyzyjnie wskazuje ten otwarty horyzont: „«Nie ma faktów, sątylko �362 Rezenzje i noty recenzyjne interpretacje», ale co ma być odniesieniem interpretacji, jeśli nie fakt? Rzecz (przed­ miot) podsuwa nam kryteria do interpretacji” (s. 115). Można odnieść wrażenie, że celowo zatrzymuje się w pół drogi, by pozostać w obszarze kontekstualnym, jednak sfera praktyki społecznej, kultury w działaniu, dopomina się o swoje prawa. Wszak jej konteksty są tylko nadbudową, i do tego twierdzenia prowadzi wprost tok wywo­ du. Kiedy więc Piątkowski przyznaje rację Nietzschemu, w stwierdzeniach będących podstawą konstruktywizmu, aż prosi się, by pójść dalej tą drogą i przyjąć je w pełni. Taka perspektywa w konfrontacji z tożsamościąjuż nie „dzikiego”, a Europejczyka, Polaka, podważa ustalone, esencjalistyczne jej fundamenty. Zadziwiające, jak łatwo antropolodzy zgadzają się co do konstruktywistycznego charakteru kultury obcych i jak jednocześnie, nieświadomie, pozostawiają w starych, dobrych ramach klasyczne założenia naturalności i niezmienności kultury własnej. Antropologia za wyważonymi przez postmodernizm drzwiami zobaczyła wycelo­ wany w siebie konstruktywistyczny palec. Po przełomie musieliśmy przyznać, że nie tylko kultura obcych jest ideologiczna jako forma zafałszowania rzeczywistości, ale jest taką także nasza kultura. Dlaczego, z kompulsywną wręcz werwą, antropolo­ gia zajęła się swoimi klasykami? Dlatego, że ich kryteria uzasadniające traktowanie innego jako ciekawego i egzotycznego przedmiotu równie dobrze stosują się wzglę­ dem naszej kultury. Zobaczyliśmy, jak łatwo jest przenieść twierdzenia klasyków na naszą kulturę, i to, być może, nas przeraziło. Książka Krzysztofa Piątkowskiego posiada prześwity, które wytrącają jej od­ czytanie z przewidywalnych torów. Projekt antropologii kontekstowej, która - jak chce autor - miałaby pełnić misję przygotowywania ludzi do współistnienia, jest wielce interesujący. Na tle wcieleń zbanalizowanego postmodernizmu w antropolo­ gii i miernej autoetnografii, propozycja Piątkowskiego jawi się jako odświeżający intelektualny powiew, i tak należy ją odczytywać. Choć w kilku miejscach recenzja ocierała się o krytykę, to nie powinno to przekreślać wartości książki. Tylko uważna lektura pozwoli dostrzec w niej subtelne sugestie dotyczące teorii i sposobu, w jaki można dzisiaj pisać antropologię. „Przyszłość nie kroi się w postaci homogenizacji kulturowego świata - jak wieszczono jeszcze niedawno. Czeka nas raczej współist­ nienie niejednorodnych wspólnot wielokulturowych, gdzie różnice się nie zniwelują, lecz będą się ostro konfrontować” (s. 273), a jak mówi niemieckie przysłowie: „zo­ stań moim przyjacielem albo urwę ci głowę”. Michał Rauszer �Recenzje i noty recenzyjne 363 Ewa F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Anna S p i s s (red.), Etnografowie i ludoznaw­ cy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 2, Wrocław, Kraków: Polskie Towarzy­ stwo Ludoznawcze 2007, ss. XV, 392, ISBN 978-83-87266-96-7; Anna S p i s s , Zofia S z r o m b a - R y s o w a (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 3, Wrocław, Kraków: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2010, ss. XXI, 282, ISBN 978-83-87266-28-8. Kiedy w 2002 roku ukazał się tom 1. Etnografów i ludoznawców polskich, znakomitąjego recenzję zamieścił w „Ludzie” (87: 2003, s. 314-317) Roman Bąk. Przy­ pomniano w niej między innymi złożoną historię, jaką to opracowanie przeszło od chwili pojawienia się pomysłu (w 1977 r.) do szczęśliwego wydania pierwszej czę­ ści, zaś wśród wielu komplementów oraz drobnych uwag krytycznych znalazł się też postulat, aby doczekało się ono w przyszłości piękniejszej, bardziej „dostojnej” szaty graficznej. Owo „marzenie”, jak określił je recenzent, wydaje się jednak mniej istotne w zestawieniu z faktem, iż prace nad tym, pod wieloma względami wyjątko­ wym słownikiem biograficznym kontynuowano, czego dowodem są dwa kolejne jego tomy. Przypomnijmy zatem, że interesujące nas dzieło realizowano poza strukturami instytucji naukowych, dzięki bezinteresownej - misjonarskiej wręcz pracy członków krakowskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Wspomnieć w tym miejscu należy o dr Ewie Fryś-Pietraszkowej, współredaktorce 1. i 2. tomu (zmarła w 2008 r.), dr Annie Kowalskiej-Lewickiej, współredaktorce 1. tomu (zmar­ ła w 2009 r.) oraz dr Annie Spiss, współredaktorce wszystkich trzech tomów, a także doc. dr hab. Zofii Szrombie-Rysowej, współredaktorce tomu 3. Wspomniane Panie nie tylko podjęły się żmudnych procedur redakcyjnych, ale potrafiły też „zarazić” twór­ czym entuzjazmem autorów opracowywanych biogramów, wiele instytucji nauko­ wych, które bezpłatnie udostępniły materiały ikonograficzne, recenzentów poszczegól­ nych tomów słownika oraz wybitnego biografa prof. dr. hab. Wiesława Bieńkowskiego, który ową inicjatywę podjął się „namaścić” wymogami profesjonalnej biografistyki. Wszystkie z wymienionych prac wykonywano społecznie. Wydany w 2007 roku tom 2. Etnografów i ludoznawców polskich zawiera sto dziesięć biogramów, opracowanych przez osiemdziesięciu dziewięciu autorów. W tomie 3. zaś, wydanym w 2010 roku, odnajdujemy odpowiednio pięćdziesiąt dwa biogramy oraz jeden suplement (do biogramu Suli/Sary Benet z tomu 1.), przygoto­ wane przez czterdziestu dwóch autorów. Podobnie jak w tomie 1. słownika, tak w dwóch kolejnych częściach przyjęto tak zwany holenderski system układu haseł - w każdym z nich biogramy ułożone są alfa­ betycznie, poczynając od „A” i kończąc na „Z”. Taki wzorzec pozwala na publikowanie kolejnego tomu, kiedy odpowiednia liczba biogramów jest już gotowa do druku. Stąd też właśnie w tomie 2. i 3. znajdujemy biogramy osób, których działalność przypadała na XIX lub przełom XIX i XX wieku, między innymi H. Biegeleisena, M. Czaplickiej, A. Derewińskiej, M. Federowskiego, M. Gralewskiego, B. Hoffa, O. Kolberga, J. Konop­ ki, I. Kopemickiego, W. Nehringa, W. Szkolnika, W. Weryho (w tomie 2.), L. Barszczew­ skiego, J. Brandta, F. Ceynowy, J. Lompy, W. Sutora (w tomie 3.), a więc rzec można �364 Rezenzje i noty recenzyjne pionierów ludoznawstwa, jak i późniejszych kontynuatorów tej pięknej idei, związanych już z naukowym uprawianiem etnografii/etnologii w pierwszej połowie wieku XX (m.in. S. Ciszewski, A. Fiszer, B. Malinowski, S. Poniatowski), ale też uczonych, których dzia­ łalność przypada na drugą połowę ubiegłego stulecia (m.in. J. Olędzki, A.K. Paluch, E. Pietraszek, D. Tyłkowa). Najcenniejszym bodaj walorem omawianego wydawnictwa jest to, iż wśród bio­ gramów znakomitych naukowców, których dorobek jest powszechnie znany i wcale nierzadko szerzej już omówiony, zamieszczono życiorysy osób, których działalność znana jest tylko lokalnie bądź zupełnie nieznana, w wielu zaś przypadkach zapo­ mniana. Dzięki takiej koncepcji słownik staje się lekturą tworzącą nie tylko obraz rozwoju myśli naukowej związanej z etnografią/etnologią, ale również przekładania się owych teoretycznych rozważań na konkretne realizacje, służące szerokim krę­ gom społecznym. Mam tu na myśli w szczególności muzealnictwo etnograficzne, i to zarówno pawilonowe, jak i na wolnym powietrzu, oraz działalność regionalnych towarzystw i domów kultury. Oto bowiem bez trudu odnajdujemy, nie zapisane gdzie indziej, relacje mistrzów z ich uczniami, które czynią zrozumiałymi poczynania tych ostatnich, na przykład na polu muzealnictwa w zakresie kierunku tworzenia kolekcji muzealnych, naukowego ich opracowywania, w końcu kreacji ekspozycyjnych. Znaczną część biogramów opracowali autorzy, którym osoby opisywane były znane, niekiedy wręcz bliskie. Stąd wiele z opracowań wymyka się szablonowemu ujęciu bio­ grafii i tworzy barwny, nasycony emocjonalnie przekaz, pełen ciekawych szczegółów. Odwołam się tu raz jeszcze do recenzji Romana Bąka, który ową „niesubordynację” ko­ mentował następująco: „Smakowicie czyta się te portrety. Smakowicie mimo ich zwię­ złości... Tym niemniej bodaj po raz pierwszy twórcy współczesnej etnografii/etnologii, zwykle «ukryci» za swoim dziełem, pokazani zostali w pełni swoich dokonań i losów. Abywały one rzeczywiście niezwykłe”. Już taka rekomendacja jest wystarczającą zachę­ tą do lektury recenzowanych 2. i 3. tomu Etnografów i ludoznawców polskich. Ponadto w dobie wszechobecnej, ulotnej, tchnącej niekiedy bylejakością informacji elektronicz­ nej, powstało dzieło trwałe, stanowiące manifestację solidarności środowiska, które pa­ mięć o sobie potrafiło ubrać w najbardziej szlachetną formę. Jan Swięch Barbara B a z i e l i c h (red.), Ludowe tradycje. Dziedzictwo kulturowe lud­ ności rodzimej w granicach województwa śląskiego, Wrocław, Katowice: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Muzeum Śląskie 2009, ss. 299, 167 il., ISBN 978­ -83-87266-08-0. Praca Ludowe tradycje... jest popularnonaukową monografią, przygotowaną (z dwoma wyjątkami) przez pracowników Muzeum Śląskiego w Katowicach. Zapo­ wiadany w tytule zasięg - województwo śląskie obejmuje kilka regionów. W kręgu zainteresowań autorów poszczególnych artykułów znalazł się Górny Śląsk, obszar �Recenzje i noty recenzyjne 365 przemysłowy oraz regiony jeszcze w dużej mierze tradycyjne, jak wsie Beskidu Ślą­ skiego i Żywieckiego. Należy zwrócić uwagę na podkreślone zawężenie zaintereso­ wania do „ludności rodzimej”, co oznacza, że nie uwzględniono osadników po 1945 roku. O kłopotach autorów przy przedstawianiu niezbyt porównywalnych obszarów napiszę dalej. Może trochę pomogłyby tu choćby konturowe mapy. Teksty opracowań zostały oparte na dwóch typach źródeł: „zastanych” - tu się­ gnięto do bardzo bogatej literatury, odnoszącej się do poszczególnych, analizowanych działów kultury, oraz „wywołanych” materiałach, zgromadzonych w czasie badań te­ renowych. Źródłem dodatkowym były opisy eksponatów znajdujących się w muzeum. Czas opisywanych procesów i zjawisk obejmuje wiek XIX i XX, w niektórych wypadkach także początek wieku XXI. Wszystkie teksty są wzbogacone licznymi, ciekawymi ilustracjami. Podkreślając walory opracowania, warto zwrócić uwagę na bardzo dobre, czasem wręcz drobiazgowe opisy dokumentujące dane działy kultury (np. za wzorowe uwa­ żam opracowanie rolnictwa, autorstwa Tomasza Liboski). Na uwagę zasługuje też rozdział o zespołach folklorystycznych - Krystyna Kaczko, pokazując współczesną aktywność kulturalną opartą na tradycjach folklorystycznych Śląska, tworzy jakby klamrę spinającą opisy tradycji (od XIX w.) ze współczesnością. Do omawianej monografii można jednak mieć szereg zastrzeżeń. Chyba naj­ ważniejszym, natury ogólnej, jest połączenie w jednym tomie i w poszczególnych artykułach tak różnych obszarów, jak przemysłowy Górny Śląsk i tak zwany „Zie­ lony Śląsk” - regiony górskie Żywiecczyzny czy Cieszyńskiego. Wydaje mi się to bardziej „winą” redaktorki niż samych autorów. W niektórych rozdziałach brak też prawie zupełnie materiałów z badań terenowych. Kończąc uwagi ogólne, chcę podkreślić bardzo staranne i ładne edytorsko przy­ gotowanie książki. Tom, jako praca zbiorowa i w założeniu popularnonaukowa, ma układ przejrzysty, a poszczególne artykuły prowadzą czytelnika poprzez kulturę opi­ sywanych regionów. Pracę poprzedza krótki wstęp Barbary Bazielich, sygnalizujący zawartość opracowania. Autorka zwraca w nim uwagę na trudności związane z obec­ nym zasięgiem administracyjnym województwa śląskiego i konieczność łącznego opisywania różnych obszarów przemysłowych Górnego Śląska i terenów górskich Beskidów. Ważny jest kolejny tekst - Ireny Bukowskiej-Floreńskiej, Dziedzictwo społeczno-kulturowe. Mówi on o uwarunkowaniach historycznych i geograficznych ksztahowania się i przemian kultury ludowej i plebejskiej oraz o zmienności granic pojęcia „śląskości”. Podkreśla też odmienność warunków życia na tym niejednoli­ tym obszarze, uwzględniając specyfikę Górnego Śląska. Według autorki, wpłynęło to na zróżnicowanie zachowań ludycznych i działalność stowarzyszeń lokalnych. W kolejnych artykułach zostały podjęte różne aspekty analizowanej rzeczywistości. Charakterystyką ziemiaństwa górnośląskiego, z uwzględnieniem przynależności narodowej: polskiej i niemieckiej, oraz jego wpływu na kulturę ludową wsi zajęła się Wiesława Korzeniowska. Zwraca ona uwagę między innymi na organizowanie przez nie­ których przedstawicieli ziemiaństwa infrastruktury kulturalnej i społecznej wsi (szkoły, biblioteki, orkiestry itp.). Większość tych działań wiąże z początkiem XX wieku. Nie w pełni uzasadniony wydaje się optymizm autorki - kontakty nie zawsze wyglądały tak �366 Rezenzje i noty recenzyjne „różowo”. Po procesie uwłaszczeniowym, jak wiadomo, miały miejsce liczne konflikty, a rozliczenia pouwłaszczeniowe prowadziły do wielu problemów społecznych. Tekst Ireny Bukowskiej-Floreńskiej, Rola rodziny w społeczności, wprowadza w problematykę społeczną. Autorka podkreśla różne warunki życia, a więc i kultu­ ry rodzin wiejskich oraz robotniczych, żyjących w osadach fabrycznych i kopalnia­ nych. Uwzględniając to zróżnicowanie (ale nie w pełnym zakresie), opisuje życie rodziny: zwyczaje narodzinowe, zawieranie małżeństw, wychowanie dzieci, ciekawe formy zagospodarowania czasu, a także formy świętowania. Tomasz Liboska, artykułem Tradycyjne rolnictwo, otwiera część tekstów opartych na zbiorach muzealnych i związanych z tematem badaniach terenowych. Autor rozpoczyna ważnym stwierdzeniem, że obszar Śląska nie różnił się od innych ziem aż do przełomu XVflI i XIX wieku, a zróżnicowanie było efektem rewolucji przemysłowej, wydziela­ jącej Górny Śląsk jako okręg przemysłowy. W opracowaniu zostały podkreślone ważne cezury czasowe (do drugiej połowy XVIII w., od końca XIX w. do I wojny światowej, międzywojnie, po 1945 r.), zwraca ono też uwagę na etapy modernizowania się narzędzi i technik rolniczych w poszczególnych okresach. Szczegółowe opisy zostały oparte na zbiorach muzealnych, badaniach w terenie i literaturze przedmiotu. Barbara Heidenreich, w tekście Budownictwo wiejskie, przypomina, że zaintere­ sowanie budownictwem ludowym sięga końca XVIII wieku, a w XIX i na początku XX wieku prace polskich i niemieckich badaczy ukazywały się w wielu publikacjach zbiorowych i czasopismach. Analizując zróżnicowanie omawianego obszaru, stwier­ dza, że drewniane, tradycyjne budownictwo ludowe na Górnym Śląsku zanikło, nato­ miast na terenach górskich województwa śląskiego (szczególnie w Beskidach) wystę­ puje jeszcze często. Podobnie przedstawia się sytuacja z kapliczkami i budownictwem sakralnym. Autorka opisuje dom mieszkalny, budynki gospodarcze, techniki. Odsyła do literatury przedmiotu, brak tu jednak „żywej” dokumentacji z badań terenowych. Innym mankamentem jest bardzo duże ujednolicenie podawanych nazw gwarowych (a jest literatura na ten temat, np. opracowania J. Basary, J. Siatkowskiego). W artykule Wnętrza mieszkalne. Meble. Sprzęty, Irena Białas zwraca uwagę na przełom w zagospodarowaniu przestrzeni chałupy chłopskiej (później „familoki” w osadach fabrycznych), jakim było uprzemysłowienie Górnego Śląska z końcem XVIII i początkiem XIX wieku. Były to zmiany w samym budownictwie wiejskim (a w konsekwencji rozbudowa i inne rozplanowanie wnętrza). W XIX wieku nasilił się też wpływ wzorów miejskich. Meble, w XIX wieku wytwarzane jeszcze głównie przez stolarzy wiejskich i małomiasteczkowych, w wieku XX często sąjuż fabrycz­ ne. Interesująca jest wzmianka, że najszybciej zanikały sprzęty malowane. Damian Adamczak w opracowaniu Rzemiosło i rękodzieło ludowe pisze, że wy­ roby drobnej wytwórczości rzemieślniczej i przemysłu domowego w XIX wieku sprzedawano głównie na targach i jarmarkach. Wiek XX to czas zanikania drobnej wytwórczości. Autor, opierając się na literaturze i zbiorach muzealnych, omawia ta­ kie zawody, jak ciesielstwo, bednarstwo, stolarstwo, kołodziejstwo, garbarstwo, szew­ stwo, rymarstwo, tkactwo, plecionkarstwo, koronkarstwo, kowalstwo, garncarstwo, młynarstwo. W poszczególnych częściach pracy odnajdujemy datowanie i lokalizację warsztatów. �Recenzje i noty recenzyjne 367 Tekst Bożeny Kubit, Sztuka ludowa, zawiera wiele powtórzeń (podobne zagad­ nienia są podejmowane w artykułach poświęconych sprzętom drewnianym i ich zdobnictwu, a także budownictwu). Ciekawa jest część dotycząca plastyki obrzędo­ wej, ale o tym też jest mowa w opracowaniu Doroczne zwyczaje i obrzędy. Autorka określa czas największego rozkwitu sztuki ludowej na XIX i początek XX wieku. Zwraca uwagę na niektóre formy nabywania wytworów, jak na przykład kupowanie obrazów (zwykle o tematyce sakralnej) na odpustach i u wędrownych obraźników (obrazy malowane na podstawie zdjęć ślubnych). Z wiekiem XIX wiąże też rozkwit malarstwa na szkle oraz wycinanie z blachy sylwetek świętych, malowanych i wie­ szanych w kapliczkach i na drzewach. Zauważa, że malowanie na płótnie, szkle i pa­ pierze na początku XX wieku wyparła moda na oleodruki. Omawiając rzeźbę, zwraca uwagę na rzeźby w kapliczkach oraz kamienne krzyże - „Bożej Męki”, występujące głównie na Górnym Śląsku. Zajmuje się również zdobnictwem związanym z cerami­ ką, plecionkarstwem, zabawkami, instrumentami muzycznymi i kowalstwem. Krystyna Kaczko, w artykule Plastyczna twórczość nieprofesjonalna, precyzuje tytułowe określenie, zwracając uwagę, że przez ostatnie kilkadziesiąt lat twórców działających w jej obrębie nazywano najczęściej ludowymi, naiwnymi, niedzielnymi czy prymitywnymi. Uważa, że żadne z tych określeń nie identyfikuje jednoznacznie ich twórczości - prezentuje ona różny poziom artystyczny i różne formy wyrazu. Wraz z uprzemysłowieniem na Górnym Śląsku pojawiła się w XIX wieku robotnicza twórczość plastyczna, związana z odkryciem nowego materiału - węgla. Autorka omawia także główne skupiska współczesnych twórców i podkreśla, że dużą rolę w rozwoju sztuki nieprofesjonalnej mają muzea oraz liczne przeglądy i konkursy. Barbara Bazielich, w tekście Ubiór ijego formy zdobnicze. Zróżnicowanie i prze­ miany, zwraca uwagę na zróżnicowanie świątecznego stroju ludowego, sięgające XV-XVI wieku i rozbicia Śląska na księstwa oraz dominia. Wskazuje na znaczenie idei odrodzenia oraz wpływ wzorów mieszczańskich i szlacheckich. Można mieć jednak wątpliwości w odniesieniu do tej tezy, bowiem był to okres poddaństwa, a bo­ gatych, wolnych chłopów nie było zbyt wielu. Autorka stwierdza, że do początków XX wieku odzież chłopska była prosta i z prostych tkanin. Należało chyba zazna­ czyć, że różne były ubiory codzienne i odświętne, różne także zależnie od przyna­ leżności do określonej warstwy chłopskiej. W rozdziale znalazło się omówienie tka­ nin używanych do szycia ubiorów oraz przedstawienie zróżnicowania, skupiające się głównie na ubiorach odświętnych, z podkreśleniem bogatych strojów z regionów Beskidów, ubiorach robotniczych z obszarów uprzemysłowionych, wreszcie elemen­ tach zdobniczych. Interesujące uwagi dotyczą ubioru osadników niemieckich z koń­ ca XIX wieku. Artykuł zawiera również ciekawe refleksje na temat żywotności ele­ mentów stroju ludowego i jego obecnej kondycji, zależnie od regionu. Krystyna Kaczko, w kolejnym artykule, Doroczne zwyczaje i obrzędy, zwraca uwagę na powiązanie zwyczajów i obrzędów tak z porami roku, jak i kalendarzem świąt kościelnych. Omawia cykle: Adwent - Boże Narodzenie - Nowy Rok - kar­ nawał - zwyczaje wiosenne (w tym Wielkanoc) jako formy synkretyczne, łączące obrzędy „kościelne” i elementy magiczne z wierzeń przedchrześcijańskich. Z obrzę­ dowości „świeckiej” (chociaż również zawierającej elementy chrześcijańskie), od­ �368 Rezenzje i noty recenzyjne najdujemy nasycony wróżbami dzień św. Andrzeja, sobótki (św. Jan), zwyczaj sta­ wiania „maja”, godzenie służby na Nowy Rok, dożynki. Omówione zostały też grupy kolędników, przy czym uwzględniono czas i miejsce ich pojawiania się. Agnieszka Przybyła-Dumin, w tekście Lecznictwo i wierzenia magiczne, analizu­ je wierzenia magiczne, zwracając uwagę na dobrze jeszcze zachowane przekonanie o „zauroczeniu”, czyli rzucaniu uroków. Brak jednak przykładów z terenu. Magiczne działania zabezpieczające, dotyczące narodzin, małżeństwa i śmierci, pokazane są też tylko w oparciu o literaturę. Autorka uwzględnia jednak zachowania stosowane jeszcze na co dzień (np. związane z kominiarzem, stukanie w niemalowane itp.). W opracowaniu Tradycje kulinarne, Irena Białas podkreśla dawną samowystar­ czalność gospodarstw chłopskich w zakresie produktów używanych do przygoto­ wania posiłków. Tak było na całym obszarze aż do końca XVIII wieku. Charaktery­ styczne w tym okresie było również jedzenie potraw gotowanych. Dopiero koniec XIX wieku wprowadził praktykę przygotowywania kanapek z chleba (do pracy, dzieciom do szkoły). Dobór potraw był związany tak z porami roku, jak i wymaga­ niami roku kościelnego (post). Zróżnicowanie terytorialne dotyczyło natomiast, już od początku XIX wieku, podziału na Śląsk przemysłowy i tereny górskie. Specjalne „menu” odnosiło się również do pór roku, świąt czy wesela. Szkoda tylko, że autorka nie zilustrowała tych stwierdzeń przykładami z terenu, zwłaszcza aktualnymi. Krystyna Turek (.Pieśni ludowe) zajmuje się z kolei ludowymi pieśniami obrzędo­ wymi - rodzinnymi, dotyczącymi poszczególnych świąt kościelnych i związanymi z pracą w polu (pieśni żniwne). Wyróżnia też tak zwane pieśni powszechne (koły­ sanki, liryczne) i wojskowe. Omawia specyfikę pieśni górnośląskich, uwzględniając zróżnicowanie obszaru i podkreślając cechy charakterystyczne pieśni terenów gór­ skich. Szkoda tylko, że nie pokazano ich żywotności i dokładniejszej lokalizacji. Artykuł Krystyny Kaczko, Zespoły folklorystyczne i ich rola w utrzymaniu trady­ cji własnego regionu, stanowi ważny akcent współczesny. Po ogólnych stwierdze­ niach o cechach folkloru i jego przechodzeniu w folkioryzm, autorka podkreśla, że województwo śląskie jest regionem bogatym w żywy folklor (może raczej folkloryzm), a tradycje śpiewania i muzykowania sąbardzo stare (wskazuje np. na działal­ ność Towarzystw Śpiewaczych czy Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”). Ważne jest podkreślenie podobieństw z innymi regionami Polski po migracjach ludności na ten teren po 1945 roku. Żywa działalność różnych zespołów folklorystycznych jest dokumentowana na przykład w tabelach prowadzonych od roku 1970 dla zespołów biorących udział w dwóch przeglądach: w Chorzowie i Zebrzydowicach. Kończący monografię tekst Marii Lipy-Kuczyńskiej, Muzea, stowarzyszenia działające w zakresie etnografii, stanowi przegląd działalności muzeów i stowarzy­ szeń na rzecz dokumentacji i popularyzacji kultury województwa śląskiego. Anna Szyfer �Recenzje i noty recenzyjne 369 Katarzyna M a r c o 1, Słowo i zabawa. Ustna twórczość dzieci na pograniczu polsko-czeskim, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Uniwersytet Ślą­ ski w Katowicach 2008, ss. 267, ISBN: 978-83-87266-47-9. Badania nad folklorem charakterystycznej grupy społecznej, jaką są dzieci, się­ gają korzeniami XIX wieku. Wymienić należy tu pionierskie prace: E.B. Tylor, The History o f Games (1879), A. Gomme, Traditional Games o f British Children (1894­ -1897), H. Carrington Bolton, The Counting-out Rhymes o f Children, their Antiquity and Wide Distribution: A Study in Folk-lore (1888). W Polsce początek zainteresowań spontaniczną twórczością dzieci wiąże się z ro­ kiem 1888, kiedy to na łamach „Wisły” opublikowano apel zachęcający czytelników do rozpoczęcia akcji zbierania rymowanek dziecięcych. Jednak renesans badań nad subkulturą dziecięcą miał miejsce dopiero w latach 70. XX stulecia, za sprawą Jerze­ go Cieślikowskiego (Wielka zabawa. Folklor dziecięcy. Wyobraźnia dziecka. Wier­ sze dla dzieci, 1967; Literatura i podkultura dziecięca, 1975) i Doroty Simonides (Współczesna ustna twórczość dzieci, w: Poezja i dziecko, 1973; Telewizja a folklor słowny dzieci, „Literatura Ludowa” 1974: 3; Współczesny folklor słowny dzieci i na­ stolatków, 1976; Ele mele dudki. Rymowanki dzieci śląskich. Studium folklorystycz­ ne, 1985; O współczesnych pamiętnikach dzieci. Monografia folklorystyczna, 1993). Cieślikowski i Simonides zainicjowali w Polsce badania nad ustną twórczością dzieci i nastolatków, eksponując kulturotwórcze walory tego repertuaru. Wcześniej badacze kierowali się opinią że tylko osoby dorosłe mogą być twórcami i nosicielami folklo­ ru. Nie zwracali uwagi na potrzeby psychiczne dzieci, sądzili, że jedynie przejmują one treści przekazywane przez dorosłych. Cieślikowski i Simonides udowodnili, że dzieci miały i mają własny repertuar, w którym funkcjonują nie tylko formy archa­ iczne, ale i nowe teksty, wszystkie zaś poddawane są ciągłym innowacjom. Dzieci nie tylko więc przejmują wzory przekazywane im przez dorosłych, ale same tworzą teksty, które następnie przekazują sobie nawzajem. Według Doroty Simonides: „stoją tu obok siebie archaiczne relikty z nowoczesnymi realiami” (Simonides 1985: 6). Książkę Katarzyny Marcol o ustnej twórczości dzieci na pograniczu polsko-cze­ skim można uznać za świadomą kontynuację liczących ponad 130 lat badań nad spon­ taniczną twórczością dzieci. Autorka dowodzi ciągłości zainteresowań naukowych repertuarem młodych twórców. Monografię tę postrzegam jako rzetelną odpowiedź na wcześniejsze sugestie specjalistów, nie tylko postulujących kontynuację prac, ale i upominających się o uzupełnienie rozpoczętych badań o ujęcie diachroniczne, gdyż ogląd z perspektywy synchronicznej może okazać się niewystarczający. W ciągu tych lat przekształceniom podlegała struktura rodziny i środowisko wychowawcze, upowszechniły się środki masowego przekazu, między innymi Internet, zmieniły się więc i same dzieci, a także ich zainteresowania. Wniosek jest jednoznaczny: trzy dekady wystarczyły, by w twórczości ustnej dzieci mogło dojść do poważnych mo­ dyfikacji. Novum książki Marcol można upatrywać w uzupełnieniu badań Jerzego Cieśli­ kowskiego, Doroty Simonides, a także Krystyny Pisarkowej o kontekst interetniczny. �370 Rezenzje i noty recenzyjne Obszarem badań jest tu pogranicze polsko-czeskie. Folklor dzieci mieszkających po obu stronach Olzy nie był do tej pory przedmiotem systematycznych i szczegóło­ wych badań. „Ze względu na położenie geograficzne - ocenia autorka - region ten [Śląsk Cieszyński - B.K.] zaliczyć można do terenów kontaktowych, stykowych, leżących na granicy między etnikami, co z kolei ma zasadniczy wpływ na procesy kulturowe tu zachodzące” (s. 7). Cieszyńskie jest bowiem zróżnicowane pod wzglę­ dem językowym, narodowościowym i religijnym. Skomplikowane dzieje polityczne tego regionu spowodowały, że język urzędowy zależał od władz administracyjnych państwa, które sprawowało tu władzę, natomiast językiem „domowym” pozostawała gwara (Labocha 1997). Poważnym wyróżnikiem pogranicza polsko-czeskiego jest sytuacja wyznaniowa (duże skupisko wyznawców Kościoła ewangelicko-augsbur­ skiego). Luteranizm jest uważany przez mieszkańców Zaolzia za nośnik wartości narodowych i tożsamościowych. Protestanci stanowią tu zdecydowaną większość, jednak obok nich mieszkają wyznawcy innych religii: katolicy, do II wojny świato­ wej - Żydzi (Chmiel, Drabina, red., 2000). Tak duża różnorodność, na wielu płasz­ czyznach, nie może pozostawać bez wpływu na kwestie tożsamościowe ludności rodzimej Śląska Cieszyńskiego. Zarysowana tu w skrócie sytuacja ma na badanym przez Marcol obszarze poważny wpływ na ustną twórczość dzieci. Uwarunkowania historyczne spowodowały, że współcześnie dzieci z Zaolzia w swym repertuarze za­ chowują wiele tradycyjnych tekstów przekazywanych gwarą, natomiast po polskiej stronie Olzy dominują utwory w języku literackim, o mniejszym nacechowaniu re­ gionalnym. „Kontekst, w jakim przekazywane są treści folklorystyczne, jest istotnym czynni­ kiem warunkującym jego funkcje, poetykę i zasób treściowy. Sytuacja folklorystycz­ na - podkreśla Marcol - wpływa znacząco także na kształt ustnej twórczości dzieci, która rozwija się tu w odmiennych warunkach: po prawej stronie Olzy w otoczeniu jednolitym językowo i kulturowo, na Zaolziu zaś w środowisku wielokulturowym” (s. 7). Wyjątkowość folkloru słownego dzieci zaolziańskich polega na tym, że two­ rzony jest on i przekazywany na obszarze zróżnicowanym kulturowo. Co więcej, twórczość małych Polaków wchodzi w interakcje z twórczością dzieci czeskich, wza­ jemnie się uzupełniając i wzbogacając, gdyż - jak wiadomo - konfrontacja różnych zjawisk folklorystycznych sprzyja wzajemnym zapożyczeniom. Biorąc pod uwagę sytuację zróżnicowania interetnicznego, autorka dokonuje analizy komparatystycznej materiału zebranego po obydwu stronach Olzy. Katarzyna Marcol, opierając się na wieloletnich badaniach terenowych, nie tylko ujawnia rodowód transmitowanych tekstów, ale również interesuje się związkami kulturowymi oraz tendencjami rozwo­ jowymi repertuaru przekazywanego w trakcie bezpośrednich kontaktów, w sytuacji nieoficjalnej (w domu, w szkole po lekcjach, na podwórku). Tylko w takich warun­ kach możliwe jest wyzbycie się przez dzieci autocenzury. Autorka podzieliła książkę na pięć rozdziałów. W pierwszym z nich, „Badania własne”, jak wskazuje tytuł, przedstawia swój warsztat badawczy, pisząc o stosowa­ nych metodach oraz o trudnościach, jakie napotkała w trakcie prowadzonych badań terenowych. Rozdział drugi poświęca specyfice społecznej, politycznej i kulturowej Śląska Cieszyńskiego jako pogranicza etnicznego. Omawia zawiłości polityczne na �Recenzje i noty recenzyjne 371 tym obszarze, sytuację językową, wyznaniową i związane z tym problemy tożsamo­ ściowe mieszkańców. W trzeciej części książki, „Z badań nad folklorem rówieśni­ czym”, autorka koncentruje uwagę na propozycjach klasyfikacji repertuaru dzieci oraz próbie opracowania własnej typologii. Trzon książki stanowi kolejny rozdział, o poetyce twórczości słownej dzieci na pograniczu polsko-czeskim, w którym Marcol analizuje przykłady słownego folkloru dzieci po obu stronach Olzy, zgromadzone podczas badań terenowych. W ostatnim rozdziale podkreśla, na czym polega od­ mienność i wyjątkowość repertuaru zaolziańskiego. Ze względu na wielofunkcyjność twórczości dzieci jej badanie wymaga uwzględ­ nienia różnorakich założeń metodologicznych. Za nadrzędną metodę badaczka uzna­ je wywiad jawny, nieformalny, prowadzony w bezpośrednim kontakcie z informa­ torami. Nie ma on sztywnych reguł, zatem jeśli relacje są niejasne lub wymagają uzupełnienia, można zadawać dodatkowe pytania, prosić o wyjaśnienie. Wywiad nie­ formalny daje wrażenie swobodnej rozmowy, dzięki czemu informatorzy nie stresują się, są bardziej otwarci. Autorka stosuje też wywiady grupowe, które pozwalają uzy­ skać relacje większej liczby osób. W ich trakcie młodzi informatorzy chętniej udzie­ lają odpowiedzi, wzajemnie zachęcając się do mówienia, a wypowiedź jednej osoby motywuje pozostałe. W zgłębieniu folkloru dziecięcego pomocny okazał się kwe­ stionariusz zawierający pytania otwarte, które dotyczą zabaw słownych i słowno-ruchowych znanych dzieciom, źródeł ich pochodzenia, kontekstu sytuacji wykonaw­ czej, partnerów zabawy, intencji i odczuć towarzyszących zabawowym czynnościom dzieci. Dla zobiektywizowania badań Marcol zastosowała ten sam kwestionariusz po obydwu stronach granicy. Katarzyna Marcol, poddając analizie repertuar dzieci na pograniczu polsko­ -czeskim, stara się odpowiedzieć na kilka istotnych pytań: co w repertuarze dzieci polskich i zaolziańskich jest tożsame? Na czym polega specyfika repertuaru zaol­ ziańskiego? Jaki wpływ na ustną twórczość dzieci ma środowisko wielokulturowe, w którym funkcjonują teksty i ich nosiciele? Badaczka dowodzi, że folklor słowny dzieci na pograniczu polsko-czeskim cechuje się spontaniczną żywotnością. Tezy swe każdorazowo ilustruje wieloma przykładami. Ponadto bogactwo folkloru słow­ nego dzieci dokumentuje opracowana przez nią antologia (363 przykłady dziecię­ cych zabaw słownych, zob. Aneks, s. 229-267). O zastosowanej w odniesieniu do zebranego materiału typologii decyduje tu kry­ terium funkcjonalne. Natomiast Simonides uporządkowała samorodną twórczość dzieci według gatunków. Wybór innego kryterium przez Marcol wzbudza pewne za­ strzeżenia - teksty dzieci są bowiem polifunkcyjne i zazwyczaj posiadają wiele wa­ riantów. Badaczka organizuje zebrany materiał następująco: Rymowanki dla zabawy. Wierszyki, wołanki; Rymowanki o funkcji pragmatycznej. Wyliczanki; Rymowanki o funkcji impresywnej. Rymowanki z imionami, przezywanki, rozkazywanki, prowokanki; Zagadki; Skrętacze językowe; Adynata; Przysłowia; Opowieści komiczne; Opowieści sensacyjne. Autorka przypomina, że słowo pełni w repertuarze dzieci nie tylko funkcję ko­ munikacyjną, ale realizuje równocześnie potrzebę zabawy. Nie podlega wątpliwo­ ści, że konieczność zabawy odczuwają wszyscy, zabawa (także słowna) istnieje „od �372 Rezenzje i noty recenzyjne zawsze”, jest ona jedną z naturalnych potrzeb ludzi i zarazem form ludzkiej egzy­ stencji, obok pracy i nauki. Autorka konkluduje: „owe igraszki słowne, do których należąniewątpliwie twory folkloru słownego, sąuwolnieniem od ciężarów realności, dają swobodę kreowania rzeczywistości według własnego poczucia piękna” (s. 103). Prócz funkcji zabawowej (która dominuje), teksty dzieci pełnią także funkcję prag­ matyczną, jak na przykład wyliczanki, które służą wskazaniu osoby rozpoczynającej zabawę. Są one podporządkowane konkretnym regułom gry. Teksty, przekazywane spontanicznie w środowisku rówieśniczym, zaspokajają potrzeby estetyczne ich no­ sicieli (wyczulają na piękno języka, cieszą brzmieniem, wywołują skojarzenia, za­ skakują) oraz ekspresyjne, gdyż służą „uwolnieniu” uczuć zarówno pozytywnych, jak i negatywnych (np. opowieści sensacyjne). Utwory o funkcji impresywnej skie­ rowane do rówieśników wywołują w nich reakcje złości lub gniewu (np. rymowan­ ki „wokół” imion). Rozwiązywanie zagadek jest dobrym ćwiczeniem umysłowym. Teksty folkloru dziecięcego eksponują także normy i zasady panujące w grupie ró­ wieśniczej. Nawet, jeśli kreują świat „na opak” (jak adynata), to dzieci mają tego świadomość. Potrzeba tworzenia tego typu tekstów wynika z chęci negowania spo­ łecznie obowiązujących zasad. Mali twórcy posiadają bogatą wyobraźnię i zdolności językowe. Nie można zapominać także o odróżniająco-integrującej funkcji zabaw słownych, charakterystycznej dla tak specyficznego terenu, jakim jest pogranicze et­ niczne. Na uwagę zasługuje fakt, że analizę folkloru słownego dzieci wzbogaca autorka 0 wątek wpływu mediów na ich repertuar. Badania te zainicjowała Simonides w la­ tach 70. ubiegłego stulecia. W tej dziedzinie zaszły jednak poważne zmiany. Jak ocenia Marcol: „w zabawach uwidaczniają się inspiracje kulturą popularną, która dociera do świadomości najmłodszych za pośrednictwem środków masowego prze­ kazu, Internetu i gier komputerowych” (s. 196). W tej sytuacji mass media doprowa­ dziły do tego, że folklor słowny współczesnych dzieci jest tylko częściowo tożsamy z repertuarem pokolenia ich rodziców. Stanowią one niewątpliwe źródło inspiracji, wpływają też na wyobraźnię młodych odbiorców, podsuwają im gotowe wzorce wizualne. Marcol udowadnia, że zakres inspiracji przekazami medialnymi nie jest identyczny po obydwu stronach Olzy. Dzieci mieszkające po stronie czeskiej przed­ kładają tradycyjne formy folkloru, które przez swą żywotność są bardziej odporne na innowacje. Co ważne, autorka potwierdza ocenę Simonides sprzed trzydziestu laty, że „dzieci są obecnie jedynym autentycznym środowiskiem, w obrębie którego jest tworzony 1 przekazywany folklor” (Simonides 1976: 37). Analizując współczesny repertuar dzieci, konsekwentnie odtwarza dynamiczny obraz postrzeganego przez dzieci świa­ ta, gdyż praktycznie każde ich doświadczenie życiowe znajduje odbicie w tworzo­ nych i transmitowanych tekstach. Bożena Kaczmarczyk �Recenzje i noty recenzyjne 373 LITERATURA Chmiel R, Drabina J. (red.) 2000 Stosunki wyznaniowe na Śląsku Cieszyńskim od średniowiecza do współczesności, Ratingen: Stiftung Haus Oberschlesien. Labocha J. 1997 Polsko-czeskie pogranicze na Śląsku Cieszyńskim: zagadnienia językowe, Kraków: Księgarnia Akademicka. Simonides D. 1976 Współczesny folklor słowny dzieci i nastolatków, Wrocław: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. 1985 Ele mele dudki. Rymowanki dzieci śląskich. Studium folklorystyczne, Kato­ wice: Śląski Instytut Naukowy. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b7c1f2b867a3436445d53813cc9c0e7f.pdf 4e193db1c2c70530ba89338d90730d81 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6206 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource Sokolewicz, Zofia (1933-) etnologia - biografie naukowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5790 Title A name given to the resource "Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza z wielkiego pęku, który dała mi teoria poznania"/ LUD 2011 t.95 Odpowiedzi na pytania Zbigniewa Jasiewicza Description An account of the resource LUD 2011 t.95 s.303-355 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 95,2011 IV. R O Z M O W Y I W SPO M N IE N IA ZOFIA SOKOLEWICZ Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Warszawski „M OJE ŻY CIE N A U K O W E M O ŻN A SPROW ADZIĆ DO PRÓBOW ANIA KO LEJN EG O K LU CZA Z W IELK IEG O PĘKU, KTÓRY D A ŁA M I TEO RIA PO ZN A N IA ” . OD PO W IED ZI N A PYTANIA ZBIGNIEW A JA SIEW ICZA Prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz: Rozpocznę od zapytania o wydarzenie, któ­ re zadecydowało o tym, że możliwa je st prośba o wypowiedź o etnologii i uczest­ nictwie w niej Pani Profesor. Co zadecydowało, że dziewczyna (mówiąc ówcze­ snym językiem panna), z zasiedziałej, profesorskiej rodziny warszawskiej, mająca przed sobą wiele możliwości wyboru kształcenia się, zgłosiła się na studia z hi­ storii kultury materialnej? Prof. dr hab. Zofia Sokolewicz: Gdybym miała odpowiedzieć spontanicznie, bez namysłu, to wybór kierunku moich studiów był przypadkiem. Ale patrząc wstecz, z dzisiejszej perspektywy, suma przypadków, które się na ten wybór zło­ żyły, wyrażała pewną prawidłowość. Były one rezultatem sytuacji historycznej, w jakiej znalazło się społeczeństwo polskie i kraj po 1945 roku, w tym moja rodzina, w momencie głębokiej reformy szkolnictwa wyższego (1949-1950), toczącej się walki klas (tak!), represji wobec inicjatyw i własności prywatnej i ruchów demokratycznych. Ani pozycja mojego ojca, ani prywatna szkoła Sióstr Zmartwychwstanek na Żoliborzu, gdzie zrobiłam maturę w 1950 roku, nie uła­ twiały mi dostania się na studia. Z drugiej jednak strony, z tych właśnie powodów mogłam liczyć na nieformalną pomoc ze strony tak zwanych „elementów reak­ cyjnych” wciąż obecnych w środowiskach inteligenckich i próbujących ukrycie działać na rzecz otwartych i cichych przeciwników ustroju. Była to swoista so­ lidarność! �304 Zofia Sokolewicz Rok 1950, w którym zrobiłam maturę (nb. dopiero po południu, na dzień przed maturą, dowiedziałyśmy się - to była żeńska szkoła - że szkole przyznano prawa szkoły publicznej i nie musimy zdawać specjalnej matury w kuratorium!), obfitował w brzemienne w skutkach dla środowiska akademickiego wydarzenia, sygnalizujące zmianę polityki państwa wobec środowisk inteligenckich i istotną ideologizację nauki. Wcielenie w życie postanowień Biura Politycznego PZPR manifestowało się w życiu społeczności akademickiej drobnymi, zda się, zdarze­ niami. Podam tylko kilka przykładów. W 1950 roku skazano na karę więzienia Adama Stanowskiego, przewodniczącego organizacji młodzieży katolickiej na Uniwersytecie Warszawskim, za „próbę obalenia ustroju za pom ocą fałszywych argumentów” - wyszedł po zmianach w 1956 roku (nb. to samo oskarżenie wysu­ nięto wobec mojego starszego syna w roku 1982!); zlikwidowano też Academic Women Association, czyli Stowarzyszenie Pań z Wyższym Wykształceniem, któ­ remu prezesowała pani profesor Cezaria Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzej ewiczowa (reaktywowane w 1992 r. przez dr Hannę M achińskąz Cen­ trum Europejskiego UW). Stowarzyszenie to jeszcze w 1947 roku przyznało stypendium zagraniczne Annie Kutrzebiance, późniejszej profesor etnologii na UW (Anna Kutrzeba-Pojnarowa), którego nie udało się już jednak wykorzystać. W 1951 roku zlikwidowano socjologię, a wokół wielu profesorów (Władysław Tatarkiewicz, Kazimierz Ajdukiewicz, Tadeusz Kotarbiński, Stefan Czarnow­ ski, Stanisław Ossowski) zbierały się czarne chmury politycznej krytyki; części z nich odebrano prawo wykładania na Uniwersytecie. Ale wtedy z większości tych zdarzeń nie zdawałam sobie sprawy lub o nich nie wiedziałam. Moi rodzice przestrzegali zasady „dziecinnego pokoju”, zapewne dlatego, by chronić mnie przed zbytnim zaangażowaniem w sprawy społeczne, podobnie jak ja sama, w la­ tach 80., starałam się (nadaremnie!) chronić moich synów. Nie wiem, czy to będzie pedagogiczne z mojej strony wobec młodego poko­ lenia etnografów, czytelników „Ludu”, przyznać się, że w tymże roku 1950 nie miałam zbyt wiele czasu, by zastanowić się nad wyborem kierunku studiów. Sam fakt przyszłych studiów był dla mnie i mojej rodziny oczywisty! Ale byłam wtedy aktywną harcerką, czytałam Oskara Kolberga, organizowałam obóz letni, wczesną jesienią rozliczałam go finansowo, byłam niezmiernie zapracowana i zmęczona. Tak naprawdę, to chciałam być po prostu nauczycielką i wybierałam się na poloni­ stykę. Harcerstwo wzbudziło mój szacunek dla zawodu nauczyciela i lubiłam lite­ raturę. Jednak już w czerwcu znany warszawski laryngolog, dr Mroczek, oświad­ czył autorytatywnie, że z moim gardłem nie mam co myśleć o zawodzie pedagoga. Nie wiedział, jak bardzo się mylił. Jeszcze dziś jestem w stanie opanować głosem 100-osobową salę. Od tej chwili było mi wszystko jedno, co będę studiowała. To nie znaczy, żebym się wcześniej, jeszcze zimą, przed maturą, nad tym nie zastana­ wiała. Ale wtedy siostra dyrektorka, Angelina Rakietek CR, powiedziała: „moja biedna Zosiu, ty powinnaś studiować filozofię, a teraz filozofii praktycznie nie ma”. Była filozofia marksistowska (Adam Schaff, Emil Adler) i trochę historii filozofii. �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 305 Skoro nie filozofia i nie polonistyka, to mogło być cokolwiek. Lubiłam się uczyć i poznawać świat. Pojechałam na obóz harcerski i zapomniałam o sprawie. To był dla mnie trudny czas, bo harcerstwo było reformowane, zmieniano ideolo­ gię, uzależniano od nowej władzy. Bandiera rossa miała nam zastąpić Czerwone maki i Pierwszą brygadę. Ciężko to przeżywałam. Nie pochwalałam wprowadzo­ nych zmian, usuwania starych instruktorów, ale byłam bardzo związana z druży­ ną, w której byłam najstarszą, drużynową, i za którą czułam się odpowiedzialna. Rozważałam odejście i wciąż się wahałam. Jesienią trzeba było złożyć papiery (a może zrobiłam to już w czerwcu, po maturze, nie pamiętam) i przystąpić we wrześniu do egzaminu. Wybrałam temat na podstawie Matki Maksyma Gorkiego. Dopuszczono mnie do ustnego. Prze­ wodniczył Stefan Żółkiewski - już wtedy prominentny działacz aparatu PZPR, w komisji była piękna Krystyna Kersten (wtedy jeszcze Jasińska), późniejsza aktywna opozycjonistka, w czerwonym krawacie reprezentowała ZMP. Egzamin był klapą. Zapytano mnie o to, jakie formacje wojskowe walczyły w powstaniu warszawskim. Głupio, szczerze odpowiedziałam, że ja widziałam tylko AK. I tu słuszne jest wspomnienie przez profesora Zbigniewa Jasiewicza mojej ro­ dziny. Otóż w komisji był przyjaciel mojego ojca, profesor Emil Kipa, historyk. On już wcześniej, będąc u nas w domu, dowodził, że polonistyka nie jest kierun­ kiem dla inteligentnych ludzi, że przecież nie mogę być nauczycielką etc., i że powstał na uniwersytecie wspaniały nowy, interdyscyplinarny kierunek - histo­ ria kultury materialnej. Rekrutacja jest wciąż otwarta. Radził mi, abym w czasie egzaminu poprosiła o przeniesienie z polonistyki na historię kultury materialnej. Zrobiłam to w ostatnim przebłysku przytomności, świadoma wpadki z powsta­ niem warszawskim. I tak zostałam studentką historii kultury materialnej, gdzie początkowo zainteresowała mnie archeologia pradziejowa. Wykłady prowadził złotousty profesor Włodzimierz Antoniewicz, który dał mi, na ćwiczenia, temat referatu o prawie pierwotnym. I to zapoczątkowało m oją drogę ku etnografii. Zapewne powinnam też odnieść się do określenia przez profesora Jasiewi­ cza mojej rodziny jako „zasiedziałej, profesorskiej rodziny warszawskiej”. Nie wiem, od ilu pokoleń liczy się „zasiedziałość”, na pewno dotyczy to moich dzieci, ja sama też urodziłam się w Warszawie. Ale losy mojej rodziny są dobrą ilustracją procesów modernizacyjnych Polski XIX i XX wieku, mobilności jej obywateli i walk o niepodległość, co w sumie zdecydowało o jej wielokulturowości. Otóż rodzina mego ojca ze strony matki, Zofii Użarowskiej, pochodziła z drobnej szlachty sejneńskiej i za udział w powstaniu styczniowym została ska­ zana na Syberię, a potem na osiedlenie w głębi Imperium Rosyjskiego. Babcia urodziła się w Lubotyni pod Charkowem, gdzie skupiła się dość znaczna grupa Polonii. Ojciec mojego ojca, Władysław Szyfelbejn urodził się w Toporowicach, starej wsi powiatu będzińskiego. Według tradycji, ta gałąź rodziny wywodzi się z północnych Niemiec. Byli tkaczami i skusił ich rozwój przemysłu tekstylnego w Częstochowie. Już jako „mieszczanin częstochowski”, mój dziadek postano­ �306 Zofia Sokolewicz wił szukać szczęścia w Rosji, gdzie ten przemysł rozwijał się jeszcze silniej. Tak znalazł się w Charkowie, gdzie poznał babcię i - przechodząc z protestantyzmu na katolicyzm (bo jak mówił mój ojciec, „inaczej nie daliby mu babci”) - ożenił się. Mój ojciec urodził się w Charkowie. Plany dziadka dorobienia się spełzły na niczym. Gdy wydawało się, że dysponuje już wystarczającą sumą na założe­ nie własnego interesu w Polsce, wybuchła I wojna światowa, a potem rewolucja październikowa, czyli, jak mawiał ojciec, „bolszewia”. Dziadkowie wrócili do Polski w 1921 roku, ubodzy jak myszy kościelne, ale z samowarem, który mam do dziś. Rodzina mojej matki pochodzi z Miechowa koło Krakowa. Małżeństwo mo­ ich dziadków w tej linii to też ciekawy fakt etnograficzny. Pradziadkowie, którzy pochodzili z Górnego Śląska, szukali dla jednego ze swoich synów miejsca na założenie warsztatu powroźniczego. Ich wybór padł na Miechów, z wolna pod­ noszący się po spaleniu w czasie bitwy miechowskiej w 1863 roku. Aby synowi, Ignacemu Figlowi, zapewnić dobry start, postanowili go wżenić do zasiedziałej rodziny mieszczańskiej, Kwapińskich. I tak rodzice ustalili między sobą małżeń­ stwo moich dziadków, które dochowało się siedmiorga dzieci, w tym mojej m at­ ki, Natalii. Rodzina miechowska była bardzo ważna w moim życiu. Byli biedni (w czasie I wojny światowej spłonął warsztat dziadka), ale w ich życiu wszystko było uporządkowane, normy zachowań jasne, obowiązki zarówno towarzyskie, jak i patriotyczne klarownie wyrażane. Mimo biedy, dali wyższe wykształcenie trzem synom i dwóm córkom. Zawsze marzyłam o opisie tej, już dziś nie istnieją­ cej, społeczności lokalnej, w której wszystko było skodyfikowane, życie toczyło się jak na Trobriandach Bronisława Malinowskiego, każdy znał swoje miejsce w społeczności i codziennie walczył, swoim zachowaniem, o jego utrzymanie. Może dlatego do dziś mam mocne przekonanie o tym, co komu przysługuje, co jest naturalne, a co nie. Może dlatego nie mogę wykrzesać z siebie głębszego zainteresowania problematyką genderową lub orientacji seksualnych. Ojciec po powrocie do Polski zrobił w Częstochowie polską maturę i ukończył weterynarię na Uniwersytecie Warszawskim, był początkowo asystentem, potem adiunktem u profesora Weigla. To nie dawało mu możliwości utrzymania rodziny, więc otworzył praktykę prywatną i leczył psy wielkich tego świata (m.in. Józefa Becka, ambasadora USA Anthony’ego Biddle’a, a po wojnie Bolesława Bieruta i Konstantego Rokossowskiego). W 1939 roku, wiosną, kupił dom na warszawskim Żoliborzu i zaczęło się to, co można określić zasiedzeniem. Po II wojnie światowej, gdy prywatną praktykę zniszczyły mu tak zwane „domiary podatkowe” (w ramach - j a k powiedziano mu w Urzędzie Skarbowym - walki klasowej), habilitował się i uzyskał profesurę na SGGW (bo tam przeniesiono z Uniwersytetu weterynarię), gdzie stworzył nowy wydział i kierunek zoohigieny. Ta historia rodziny, a także zainteresowania mego ojca, miały wielki wpływ na moje podejście do kultury. W rodzinie nawiązywano do różnych tradycji kul­ turowych: i tych polskich, regionalnych, i rosyjskich, a raczej ukraińskich, a na­ �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 307 wet niemieckich. Jako dziecko szukałam pisanek, które zajączek na Wielkanoc ukrywał w różnych miejscach w domu i w ogrodzie dziadków, na wigilię był utarty, słodki mak z mlekiem i obwarzankami obok kutii i łamańców z makiem. Z tym łączyły się opowieści patriotyczne o 1863 roku, działalności charkowskiej Polonii, Legionach (dwóch braci mojej matki było w Legionach, trzeci ukończył szkołę kadetów, był oficerem, zginął w Katyniu), ucieczkach moich stryjecznych dziad­ ków przed branką do rosyjskiego wojska, emigracji do USA, „Cudzie nad Wisłą”. Moja ojczyzna nie była tylko ojczyzną lokalną, ale obejmowała Kresy, ziemie róż­ nych zaborów, Miechów i Częstochowę, praktycznie całą Polskę. Sądzę, że byłam „wielokulturowa”, choć mówiłam i nadal mówię z akcentem warszawskim. Ale jednocześnie losy rodziny, nawet widziane przez pryzmat losów jednostek, to były dzieje grupy, której jednostka była całkowicie podporządkowana. Może dlatego dziś trudno mi przyjąć w etnologii perspektywę widzenia jednostek, a nie grup. W moim doświadczeniu grupy istnieją realnie: rodzina, grupy wieku, interesu, są­ siedztwa, lokalności... Obowiązują w nich normy istotne w procesie socjalizacji jednostek, regulujące zachowania w ciągu całego życia. To zwłaszcza te miechow­ skie normy mieszczańskie określiły moje zachowania. Do dziś wzdrygam się, gdy ktoś obcy, w szpitalu, przychodni lub w firmie zorganizowanej na zasadach wspól­ noty, kładzie mi rękę na ramieniu w rutynowo przyjaznym geście. Odbieram to jak przekroczenie granicy, koniecznego dystansu, naruszenie mojej integralności. Podobnie denerwuje mnie zwracanie się po imieniu, choćby z dodatkiem „pani”. Pani Zofio - to brzmi jak spoufalenie się, czyli, jak mawiała moja miechowska ciotka, plus znajomans que connaissance! Toteż w terenie, gdy zrzucałam z siebie te konwenanse (część?!), czułam się niezupełnie sobą grałam przecież inną rolę, nieraz bardzo udatnie, jeżeli mogę ocenić z perspektywy czasu. Na m ojąw izję kultury na pewno wpłynął też mój ojciec. Tworząc zoohigienę jako odrębną dyscyplinę naukow ą zakładał, że na dobrostan zwierząt (które cenił wyżej niż ludzi) ma wpływ całe otoczenie, to jest środowisko naturalne (wielkość otworów okiennych, kolor ścian w oborze, czystość - tak zależna od poziomu kultury hodowców, etc.). Była to taka całościowa wizja tego, co nas otacza. Za­ pewne dlatego było mi łatwo przyjąć koncepcję integralności Kazimierza Do­ browolskiego, w odróżnieniu od propozycji Kazimierza Moszyńskiego, a potem zachwycić się funkcjonalizmem, a zachować dystans wobec strukturalizmu. M y­ ślę, że wiele z moich późniejszych wyborów było wynikiem mego wychowania i fascynacji zarówno uporządkowanym (pozornie!) życiem małego miasteczka, jak i osobowością mego ojca. Specjalizację magisterską z etnografii, w ramach drugiego stopnia studium historii kultury materialnej, zorganizowano w Krakowie pod kierunkiem prof. Kazimierza Moszyńskiego. Jak wypadło porównanie, w oczach studentki, dwóch ośrodków etnograficznych: warszawskiego i krakowskiego? Co odróżniało i co upodabniało profesorów i innych etnografów tam spotkanych? �308 Zofia Sokolewicz W latach 50. XX wieku Warszawa i Kraków jaw iły mi się jak dwa różne świa­ ty, różne uniwersytety i różne etnografie. A trudność ich porównania wynika za­ równo z tego, że lata 1950-1953 (czas moich warszawskich studiów) i 1953-1955 (czas krakowskich) to były dwa różne okresy w historii Polski, jak i z tego, że różne było znaczenie Warszawy i Krakowa w procesie wprowadzania tak zwanej demokracji ludowej i socjalizmu. Ponadto, ja w tych różnych okresach pełniłam różne role. Warszawa w latach 1950-1953 była wciąż w długim procesie odbudowywania. Uniwersytet od mego Żoliborza oddzielało wielokilometrowe pole gruzów. Aby bezpiecznie wrócić do domu, musiałam po wykładach przejść kilka przystanków w przeciwną stronę, by dojść do pętli autobusowej przy Placu Trzech Krzyży też zresztą zrujnowanym - i tam, po odstaniu w długiej kolejce, wreszcie wsiąść w piąty lub szósty autobus i dojechać przez kolejne gruzowiska do domu. Rano było lepiej, bo pętla autobusowa znajdowała się blisko domu, na Placu Wilsona, wtedy Komuny Paryskiej. A Kraków był nietknięty, nawet marmurowe blaty sto­ lików u Maurizia w Rynku były przedwojenne. Czasami pozwalałam sobie tam na kawę z rogalikiem, wdychając atmosferę innego, niezniszczonego świata. Do tego Warszawa była stolicą, i pierwszy impet zmian politycznych skie­ rowano na nią. W latach 1950-1953 przeprowadzono reformę szkolnictwa wyż­ szego pod czujnym okiem wiceminister szkolnictwa Eugenii Krassowskiej (nb. z Wilna). W 1952 roku w Otwocku odbyła się ważna politycznie konferencja metodologiczna historyków, zdominowana przez historyków ruchu robotniczego (Tadeusza Daniszewskiego, Żannę Kormanową, Natalię Gąsiorowską), ze stero­ wanym udziałem młodzieży. Wśród profesorów Uniwersytetu znalazł się Stefan Żółkiewski, literaturoznawca, późniejszy sekretarz I Wydziału PAN i członek KC PZPR, muzykologią rządziła Zofia Lissa, która dzięki moskiewskim koneksjom rozpięła nad nią parasol ochronny, filozofią sterował Adam Schaff. Na każdym wydziale był ktoś zaufany reżimu. I byli aktywni młodzi: Tadeusz Łepkowski, Paweł Beylin, Alina Osiadacz, Aleksandra Jasińska, Albin Kania, Adam Siko­ ra, Jerzy Wiatr, Zygmunt Bauman, Bronisław Baczko, Roman Zimand, Leszek Kołakowski, Henryk Jankowski. W rok po mnie rozpoczęli studia Jurek Holzer, Bronisław Geremek, Janusz Żamowski, Janek Molenda. Odbywały się zebrania, narady, akcje, rozwijano tak zwaną propagandę wizualną (transparenty, afisze), organizowano akcje przeciw profesorom, donoszono. Byłam tego świadkiem, a nieraz uczestnikiem. Zgubiło mnie gadulstwo i wybrano mnie starościną roku. Jako „aktyw” brałam udział w akcjach uświadamiających, zebraniach i szkole­ niach. Na Wydziale Historycznym prowadził je najczęściej Tadeusz Łepkowski, na szczęście niezwykle inteligentny człowiek. Myślę, że wielu studentów dało się wtedy porwać ideologii komunistycznej. Prawie wszyscy wymienieni wyżej znaleźli się później w opozycji. Ale - przy­ najmniej do śmierci Józefa Stalina w marcu 1953 roku - na Uniwersytecie do­ minował nastrój euforii i... lęku. Nie zapomnę chwili, gdy na zebraniu ZMP �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 309 oskarżono mnie o to, że swoimi imieninami uniemożliwiłam innym wyjazd na wieś w celu agitacji za spółdzielniami rolniczymi. Koledzy po prostu przyszli na imieniny! Uratował mnie przed wyrzuceniem z uczelni Ryszard Kapuściński, wtedy sekretarz organizacji młodzieżowej na Wydziale Historycznym, zrzucając winę na moich „mieszczańskich” rodziców, celebrujących imieniny. To brzmi jak farsa, ale wtedy było śmiertelnie poważne. Na profesora Witolda Dynowskiego ktoś doniósł, że skraca wykłady, bo musi wyprowadzić psa na spacer! Biedny profesor padł ofiarą swojej dumy, bo do końca życia nie chciał się przyznać, że gardło nie pozwala mu na mówienie przez pełne 90 minut, i skracając wykład powoływał się na konieczność spaceru z psem. Złapał mnie wtedy na korytarzu profesor Kazimierz Majewski, stary PPS-owiec ze Lwowa, wtedy sekretarz orga­ nizacji partyjnej i prosił: pani Zosiu, niech pani przemówi Witoldowi do rozsąd­ ku, by tak nie mówił, przecież oni nie m ają poczucia humoru! Ale mimo takich ewidentnych głupot i lęku, część z nas, w tym ja sama, wie­ rzyło w społeczny program partii. Moja matka patrzyła na mnie z przerażeniem, gdy dowodziłam, że dzieci są lepiej wychowywane przez fachowy personel w domach dziecka niż w domu! Śmierć Stalina zdjęła z nas nieco lęku i wydawało się, że to, co do inteligen­ cji należy, to kształcenie młodzieży na ludzi z wyobraźnią, otwartych na świat. Teatrzyk Bim-Bom ogłosił: „Myślenie ma kolosalną przyszłość”. I wtedy poje­ chałam do Krakowa na studia uzupełniające. Skończyły się zebrania, szkolenia, byłam poza strukturami politycznymi. Profesorowie mieli autorytet, biblioteki przytłaczały zawartością niezniszczonych księgozbiorów. Zamiast 48 godzin ty­ godniowo obowiązkowych wykładów (i 17 egzaminów i kolokwiów na pierw­ szym roku!), mieliśmy 10 godzin. I najważniejsze były seminaria. W Krakowie trwały co prawda dyskusje na temat budowy Nowej Huty, ale to wtedy chyba nie dotyczyło etnografii. Przemek Burchard i Leszek Dzięgiel chodzili w glorii tere­ nowców, wyróżnianych przez Kazimierza Moszyńskiego. Nikt z nas nie należał do partii, a czasy, gdy - według sensacyjnych opowieści - Zbyszek Biały miał biegać po wydziale z pistoletem, miały dopiero nadejść. Ponadto, w Krakowie traktowano mnie już jako asystentkę profesora Witolda Dynowskiego (pracowałam od 1 marca 1953 r.), Tuptuś, czyli Kazimierz Dobro­ wolski, dołączył mnie do grupy, zresztą dość licznej, wybrańców częstowanych herbatą z ogromnego czajnika, woźny Kęcik na Straszewskiego tytułował mnie panią Z osią zamiast po prostu „tykać”, mieszkałam u profesorstwa Gładyszów i byłam po prostu wybranką losu. Naprawdę to doceniałam. Patrzyłam na etno­ grafię jako na sposób dotarcia do młodzieży. A może było to po prostu samousprawiedliwienie, że nie starczyło m i odwagi, aby protestować w sposób otwar­ ty przeciw socjalizmowi w naszym życiu? Ale wtedy naprawdę tak myślałam. Etnografia warszawska była całkowicie odmienna od krakowskiej. Różniła je tradycja, konsekwencje wojny, sytuacja polityczna Warszawy i Krakowa i wresz­ cie osobowość profesorów. Historię etnografii krakowskiej liczymy od wykładu �310 Zofia Sokolewicz uniwersyteckiego Wincentego Pola w roku akademickim 1851/1852, a potem od powołania Komisji Etnograficznej PAN w 1874 roku pod przewodnictwem Oskara Kolberga. W Warszawie zaczyna się ona od wydania pierwszego tomu „Wisły”, a następnie zainstalowania zbiorów etnograficznych przy warszawskim ZOO w 1888 roku. Etnografia była obecna w środowisku warszawskim dzięki wykładom Ludwika Krzywickiego na Wolnej Wszechnicy Polskiej, a potem ba­ daniom prowadzonym przez Instytut Nauk Antropologicznych i Etnologicznych Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (Stanisław Poniatowski, Kazimierz Moszyński, Kazimiera Zawistowieź-Adamska). Uniwersytecka kariera etnografii jako akademickiej dyscypliny rozpoczęła się w Warszawie dopiero z ustanowie­ niem w 1933 roku przez Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego dwóch Katedr: Etnografii Polski oraz Etnologii i Etnografii Ogólnej i powołania na nie w 1934 roku Cezarii Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowej z Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie i Stanisława Poniatowskiego z Instytutu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Profesor Cezaria Jędrzejewiczowa była pierwszą kobietą kierującą katedrą etnografii w Polsce. Wokół tego powołania rozpętała się burza plotek. Pomijano w ocenach intelektualne dokonania Pani Profesor, wysuwając na plan pierwszy jej małżeństwo z Januszem Jędrzejewiczem, premierem rządu II RP. Nomina­ cji Poniatowskiego nikt nie kwestionował, choć prezentował on nieco już prze­ brzmiały w etnografii i, jak wynika z historii, stanowiący zaułek, kierunek: szko­ łę kulturowo-historyczną, czego dobitnym dowodem była jego Etnografia Polski (Poniatowski 1932). Do wojny 1939 roku zdołano na Uniwersytecie skompletować niewielką bi­ bliotekę etnograficzną, stworzyć mały zespół badaczy-terenowców, którego móz­ giem była Pani Profesor, skupić wokół Katedry niewielkie grono studentów. W 1939 roku wszystko to się rozpadło. Pani Profesor znalazła się, po przejściu szlaku wojennego przez Bliski Wschód (tam została zainspirowana postacią św. Jerzego), w Londynie, gdzie wykładała do śmierci na University in Exile. Stani­ sław Poniatowski zmarł, wracając do Polski z obozu w Mauthausen. Po wojnie trwały więc gorączkowe narady w gremiach uniwersyteckich, jak reaktywować etnografię. O dyskusjach na ten temat pisze ciekawie Anna Engelking (2006). Ostatecznie zadanie to podjął Witold Dynowski, asystent i adiunkt Pani Profesor jeszcze z Uniwersytetu Wileńskiego. Gdy rozpoczęłam studia w 1950 roku, Pro­ fesor był praktycznie jedynym wykładowcą etnografii na historii kultury mate­ rialnej. Prowadził też wykład i seminarium dla studentów historii sztuki, socjolo­ gii, historii oraz geografii, kończących studia w starym systemie, którzy wybrali etnografię jako przedmiot poboczny. Profesor był więc jedynym wykładowcą, sam prowadził ćwiczenia i seminarium. Może dlatego mieliśmy spójny obraz etnografii jako nauki obejmującej cały świat, bez przyjętego w wielu krajach za­ chodnich Europy podziału na Volkskunde i Völkerkunde, świat, w którym przy­ �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 311 szłość łączyła się harmonijnie z teraźniejszością dzięki oświeceniowym teoriom postępu, XIX-wiecznej teorii ewolucji, a nawet monistycznemu ujmowaniu hi­ storii przez marksistów (Gieorgij Plechanow). Profesor rysował nam fantastycz­ ne obrazy rozwijającego się świata, świata zróżnicowanego, ale stanowiącego też jedną całość. Jego wykłady były niezmiernie sugestywne, malował przed nami porywające obrazy, oddziaływające na wyobraźnię. Biblioteka była skromna, za­ częto j ą przecież budować w 1935 roku. Profesor uratował część książek, prze­ nosząc je do kamienicy przy Hożej 74, gdzie Niemcy umieścili swoją agendę Buchhandlung, a Profesor zadbał o dobre stosunki z prowadzącym j ą oficerem. Ten ostatni miał się zakochać w rosyjskiej Żydówce, którą - wraz z m atką - uda­ ło mu się przeszmuglować z Rosji do Polski, gdzie, przez jakiś czas, mieszkała u Profesora. Wiem, że Niemiec ten przeżył wojnę i systematycznie przesyłał Pro­ fesorowi kartki z życzeniami. Mimo tych wszystkich starań, z biblioteki pozostało ledwie kilkaset książek. Gdy, już jako asystentka, obchodziłam antykwariaty szukając etnograficznej kla­ syki, napotykałam książki z księgozbioru Katedry. U Trzaski, Everta i Michal­ skiego oddano mi te egzemplarze bezpłatnie. Tu liczył się księgarski honor. Po 1948 roku Katedra mieściła się na Hożej 74. Były tam piece węglowe, układ, jak to w starych kamienicach, amfiladowy. W piecach palił woźny Wiktorowicz - z nowej klasy chłoporobotników spod Mińska Mazowieckiego. A w sali wykładowej był piec stałopalny, który osobiście regulował Profesor. I było ciepło. Atmosfera była rodzinna. Profesor do dziewcząt mówił: córeczko, córuchno, chłopców nazywał szympansami. Był zawsze gotów do rozmowy i do pomocy, obdarzał nas uśmiechem, czasem zdobywał potrzebną receptę, interesował się naszym zdrowiem i finansami. W lokalu Katedry przez jakiś czas mieszkał wy­ gnaniec z Lwowa, profesor Jerzy Kulczycki (razem z cudem uratowaną kolekcją perskich dywanów) - mieszkał za kotarą z dywanów, a po drugiej stronie ja m ia­ łam przez jakiś czas swój sekretariat: biurko i kosz na śmieci. Zdaniem Profesora, to kosz był właściwym sekretariatem. I jeszcze była woźna, Genowefa Buśko, pochodząca ze wsi żona warszaw­ skiego tramwajarza. Pogodna, ciepła, strofująca studentów, w miarę potrzeby im pomocna, o mocnych zasadach moralnych i poczuciu godności. Takie, ważne kiedyś dla uczelni osoby zastąpiły dziś zamki elektroniczne i karty zbliżeniowe. Pracę w Katedrze rozpoczęłam 1 marca 1953 roku, w lipcu odbył się I M ię­ dzyuczelniany Obóz Etnograficzny w Ostrołęce, a w październiku zameldowa­ łam się na Uniwersytecie Jagiellońskim jako studentka studiów magisterskich. Tu wszystko było inne. Było dwóch profesorów o niepodważalnym autorytecie: Kazimierz Moszyński i Kazimierz Dobrowolski, było liczne grono adiunktów i asystentów, wspaniałe biblioteki, aktywny oddział PTL. Świetnie zorganizowa­ ny dziekanat, który kontrolował nasze postępy, wbijając w indeksie odpowiednią pieczątkę co semestr. Były niezniszczone mieszkania profesorskie z bogatymi �312 Zofia Sokolewicz bibliotekami. Były żywe dyskusje i jakoś nie baliśmy się siebie wzajemnie, że ktoś doniesie władzom o naszych nieprawomyślnych poglądach. W Krakowie zetknęłam się z innymi etnografiami. Nagle spostrzegłam, że są różne języki teoretyczne i różne cele badań. Cele te określali przede wszystkim Kazimierz Moszyński i Kazimierz Dobrowolski, a nieco odrębne stanowiska zaj­ mowali Andrzej Waligórski, Roman Reinfuss i Mieczysław Gładysz. Łączył ich stosunek do terenu jako źródła wiedzy, choć wiedzę tę każdy z nich traktował w nieco inny sposób, zależnie od stawianego w badaniach celu. Kazimierz Moszyński sądził, że uda mu się określić prawidłowość rozchodze­ nia się w przestrzeni wytworów kulturowych. To wytwór kultury, definiowany jako rozwiązanie zadania, które kiedyś stanęło przed człowiekiem, był podsta­ w ow ą jednostką taksonomiczną jego teorii. Badanie zasięgów wytworów, pre­ cyzyjnie określanych dzięki analizie typologicznej, miało być podstawą hipotez o ruchach ludności, nosicieli tych wytworów. Hipotezy te miały być weryfiko­ wane za pom ocą innych źródeł: pisanych, językowych, archeologicznych etc. Moszyński operował więc pojęciem przestrzeni w dużej skali (należało poznać cały zasięg danego wytworu), a także - choć tak przez niego nie nazywanym, po­ jęciem czasu długiego. Opisywane procesy rozchodzenia się wytworów kulturo­ wych liczono bardziej w setkach niż dziesiątkach, a nawet w tysiącach lat. Punkt wyjścia w tych rozważaniach stanowił fakt empiryczny, czyli wytwór kultury. Precyzyjnie określona procedura analityczna zapewniała ścisłość rozumowania. Kazimierz Moszyński zaakceptował przyjęte przez historię kultury material­ nej połączenie rozważań nad tak zwanymi ludami pierwotnymi i kulturą ludo­ wą. Jest przecież autorem skryptów o ludach zbieracko-łowieckich i pasterskich, z których jeszcze na początku lat 90. XX wieku uczyli się studenci etnografii w niektórych ośrodkach uniwersyteckich. Myślę, że odpowiadało to jego ewolucj onistycznemu widzeniu kultury. Chciał, także w Człowieku (Moszyński 1958), ująć całościowo zróżnicowanie kulturowe ludzkości i ukazać jego komponen­ ty geograficzne, językowe, antropologiczne, psychologiczne. Ale, gdy profesor Witold Dynowski sugerował mu przyjęcie teorii monistycznego rozumienia hi­ storii, odmówił. Jak opowiadał mi profesor Dynowski, miał powiedzieć: „Panie kolego, ja buduję swoją teorię od podstaw, fakt po fakcie i jestem już za stary, by przerywać to teraz i zaczynać od nowa”. Rozumiałam to wtedy jako prze­ konanie, że teorię buduje się od pojedynczych faktów, będących fundamentem, a procedury analityczne i ostateczna interpretacja stanowią kolejne piętra tej bu­ dowli. W moim rozumieniu Kazimierz Moszyński w naszym środowisku w spo­ sób najbardziej konsekwentny stosował zasady nauki (science) zgodnie z kla­ sycznym, XIX-wiecznym jej rozumieniem. Z żalem twierdzę, że nie rozumiała tego większość jego uczniów, którzy mechanicznie stosowali jego metodę, w tym zwłaszcza badanie zasięgów, do celów, do których nie była stworzona. W ten sposób gubiono całą oryginalność jego myśli, tak charakterystycznej dla XIX­ i XX-wiecznej nauki. Sama, przyznaję samokrytycznie, zrozumiałam sens jego �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 313 teorii już po latach. Pamiętam, jak na seminarium magisterskim referowałam część pracy magisterskiej o pługach i płużycy w Polsce. Wybrałam rozdział do­ tyczący narzędzi do czyszczenia odkładnicy pługa z ziemi, to jest łopatki lub zaostrzonego kija - otki, istyka etc. Skonstruowałam przemyślną typologię tego prostego przecież narzędzia. I byłam z tego bardzo dumna. W duchu uważałam pracę za bezsensowną, ale wydawało mi się, że dostosowałam się do zaleceń Profesora. Moszyński wysłuchał mnie spokojnie do końca i dobił słowami: „Pani Zosiu, a po co to pani zrobiła, czemu ta typologia ma służyć?”. Pamiętam jego słowa do dziś! I powtarzałam je wielokrotnie studentom: każda z przyjętych przez nas procedur badawczych ma czemuś służyć. Nie ma automatycznego po­ wtarzania cudzego postępowania. Kazimierz Dobrowolski proponował badanie kultury jako procesu historycz­ nego, rozumiejąc historię zdecydowanie inaczej niż Kazimierz Moszyński - uży­ cie tych słów przez obu badaczy niosło całkowicie odmienne znaczenie. Moszyń­ ski rozumiał historię jako serię wydarzeń przede wszystkim w czasie długim. Interesowały go zasięgi wytworów najstarszych. Badał zasięgi pługów drewnia­ nych, ale dopiero w drugim kwestionariuszu Polskiego atlasu etnograficznego zgodził się na umieszczenie pytań dotyczących pługów żelaznych produkcji kra­ jowej. Gdy referowałam mu projekt pracy doktorskiej na temat właśnie pługów żelaznych jako wskaźnika procesów modernizacji i industrializacji, uwzględnia­ jąc obok zasięgów, jakie tworzyły rynki zbytu poszczególnych fabryk narzędzi rolniczych, także indywidualną myśl wynalazczą wiejskich kowali, powiedział bez ogródek: „Pani Zosiu, to na pewno nie jest etnografia sensu stricto, ale to na­ wet nie jest etnografia sensu largo, to w ogóle nie jest etnografia!”. Interesowała go przecież w gruncie rzeczy tylko kultura przedindustrialna, przekaz ustny, na­ śladowanie. A wszystkie zjawiska tego typu zmieniały się wolniej, bardziej pod­ legały wpływom lokalnym i w tej sytuacji szczególnie interesującymi wydawały się wytwory kulturowe o zasięgu światowym lub których zasięgi były wynikiem przebiegu wielkich szlaków komunikacyjnych o wielowiekowej historii. Do tej tematyki wróciłam po latach, nawiązując do koncepcji Moszyńskiego zasięgu bałtycko-adriatyckiego, porównując kulturę obszarów północnej i południowej Słowiańszczyzny (Sokolewicz 1977). Jednak, mimo mojej wielkiej admiracji dla klarowności teorii Moszyńskiego, nie poszłam jego śladem, choć na pewno przyjęta przez niego perspektywa porównawcza wywarła na mnie wielki wpływ i prawdopodobnie była powodem, że właśnie w Warszawie, w sytuacji ostrej krytyki strukturalnej skierowanej przeciw jego teorii, w 1977 roku została zorga­ nizowana konferencja poświęcona jego koncepcjom (Sokolewicz 1979). Wspomniany już Kazimierz Dobrowolski traktował tworzenie i rozwój kultu­ ry jako proces historyczny, a współczesność jako jego kolejne ogniwo. Jednakże, w odróżnieniu od Moszyńskiego, punkt wyjścia w badaniach stanowiła dla niego konkretna grupa osadnicza, której osiedlenie było poświadczone dokumentami historycznymi, a jej ciągłość była gwarantem ciągłości kultury. Dobrowolski pro- �314 Zofia Sokolewicz ponowa! użycie w badaniach metody integralnej, umożliwiającej wykorzystanie różnych rodzajów źródeł, nie tylko etnograficznych. Źródła te były przedmiotem weryfikacji stosowanej w naukach historycznych. Sądził bowiem, że źródła wy­ wołane, to znaczy etnograficzne, winny być weryfikowane w analogiczny sposób do pisanych, tak by można było odpowiedzieć na pytanie o ich autentyczność, wiarygodność i reprezentatywność. Dobrowolski sądził, że przedmiotem badania jest chłopska kultura tradycyjna, która pojawiła się wraz z powstaniem warstwy chłopskiej we wczesnym średniowieczu. To tradycja, przekaz ustny, dystans wo­ bec innych warstw społecznych, decydowały o jej odrębności i trwaniu. Swoją teorię Kazimierz Dobrowolski budował na podstawie badań południowej Mało­ polski, silnie podkreślając, że ma ona formę generalizacji historycznej, a nie pra­ wa ogólnego. Zaznaczał też odmienność swojej teorii od teorii kultury ludowej Jana Stanisława Bystronia, mimo oczywistego wpływu, jaki ten ostatni wywarł na niego. Z biegiem lat próbował wprowadzić do swojej teorii elementy materia­ lizmu historycznego Karola Marksa, co było najbardziej widoczne w artykule na­ pisanym razem z Andrzejem Woźniakiem w tak zwanej syntezie (Dobrowolski, Woźniak 1976). Myślę, że swoim twierdzeniem o wpływie rozwoju sił wytwór­ czych, w tym narzędzi produkcji, na rozwój kultury, przekonał mnie o podjęciu w pracy magisterskiej tematyki narzędzi rolniczych. Praca, pisana oczywiście pod kierunkiem Kazimierza Moszyńskiego - tu nikt nie miał wyboru, ale też nie miał wątpliwości - stanowiła opracowanie materiałów Polskiego atlasu etnogra­ ficznego z 1953 i 1954 roku na temat pługów i płużycy. Składała się z dwóch czę­ ści. Pierwsza zawierała typologię i zasięgi poszczególnych typów pługów oraz ich interpretację (35 map). Druga sytuowała pługi w systemie organizacji pracy w gospodarstwie chłopskim. Próbowałam pokazać, jak na przykład przejście od sochy i płużycy do pługa bezkoleśnego lub zmiana typu pługa koleśnego wiązały się ze zmianą organizacji pracy, nakładem sił, efektywnością etc. Korzystałam w tej części przede wszystkim z lepiej mi znanego materiału kurpiowskiego i sze­ rzej - mazowieckiego. W tej części starałam się wykorzystać wskazówki Dobro­ wolskiego. Na egzaminie magisterskim Moszyński z pobłażliwym uśmiechem powiedział: „Po co pani napisała tę drugą część, pani Zosiu?”. A Dobrowolski z zakłopotaniem stwierdził, że to pierwsza część nie była potrzebna. Nie miałam wątpliwości, że nie było wspólnego mianownika do dyskusji między tymi dwo­ ma, niewątpliwymi autorytetami. Był jeszcze w Krakowie wspaniały Andrzej Waligórski, skutecznie, choć po cichu, zarażający nas swoim funkcjonalizmem. Pracował wtedy nad Antropolo­ giczną koncepcją człowieka (Waligórski 1973). Na jego seminarium referowa­ łam Jeana de Condorceta Szkic obrazu postępu ducha ludzkiego poprzez dzieje (Condorcet 1957). I bezustannie nawiązywałam, w tej teorii postępu, do ewolucjonizmu i materializmu Fryderyka Engelsa. Waligórski cierpliwie wskazy­ wał mi jednak na dzielące te koncepcje różnice. Niezmiernie wrażliwy na myśl �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 315 filozoficzną, pierwsze miejsce przyznawał jednak terenowi. „Co się pani martwi o teorię, pani Zosiu. Najważniejszy jest teren, z faktów terenowych wyniknie teoria”. Byłam jednak oporna w tej kwestii, przyznając intuicyjnie prymat teorii, choć nie miałam jeszcze wtedy argumentów. Moje przygotowanie filozoficzne po roku warszawskich wykładów Adama Schaffa o filozofii marksistowskiej i ćwiczeń z Adamem Sikorą (to był pierwszy rok jego asystentury) było praktycznie ze­ rowe, a posługiwanie się niezmiernie esencjonalnym tekstem Historii filozofii Władysława Tatarkiewicza (Tatarkiewicz 1931-1950) przychodziło mi wciąż z pewnym trudem. Z Romanem Reinfussem jako wykładowcą nie spotkałam się, a koncepcji jego akcji inwentaryzacji sztuki ludowej dla Państwowego Instytutu Sztuki nie rozumia­ łam. Mieczysława Gładysza wielbiłam za uwzględnienie w zdobnictwie w drew­ nie, a także zdobnictwie w metalu, emocji twórców, ich indywidualności. Ale bar­ dziej na mnie wpłynął swoimi dyskusjami na temat monografii wsi Siołkowice (Gładysz, red., 1963-1966), dyskusjami toczonymi równolegle do warszawskich na temat monografii Kurpie. Puszcza Zielona (Kutrzeba-Pojnarowa, red., 1962­ -1965). Dzisiejszemu pokoleniu może trudno zrozumieć, że były to obiekty gorą­ cych sporów. Pytanie - czy lepiej objąć badaniem region, czy tylko społeczność lokalną? Co można w każdym z tych przypadków uzyskać? Te sprawy nie zosta­ ły uwzględnione w druku. Szkoda. Szkoda też, że nie da się odtworzyć gorących sporów między Janem Czekanowskim, Kazimierzem Moszyńskim, Kazimierzem Nitschem, Adolfem Naszem i Józefem Gajkiem, a także Kazimierą Zawistowicz-Adamską i Witoldem Dynowskim nad kształtem i celem Polskiego atlasu etno­ graficznego. Ta część historii ustnej bezpowrotnie zniknęła! W krakowskim seminarium uczestniczyli też Anna Zambrzycka-Kunachowicz-Steczkowska, Teresa Karwicka, Leszek Dzięgiel, Przemysław Burchard. Zawsze była obecna asystentka Profesora Małgosia Matuskówna i zazwyczaj pani docent Jadwiga Klimaszewska. Wszystkie te nazwiska znane są z historii etnografii pol­ skiej i było to wielkie dla mnie szczęście, że mogłam z nimi studiować. Tak więc Kraków zburzył m oją wizję jednej etnografii, ale nie pomógł mi dokonać wyboru. Zasiał wątpliwości, które miały mi towarzyszyć do dziś. Od roku 1950jako studentka, i od roku 1953 jako zastępca asystenta w Kate­ drze Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego, nadal zresztą studiując, pracowała Pani Profesor pod kierunkiem prof. Witolda Dynowskiego. Spotkałem Profesora jako student na jednym z Międzyuczelnianych Obozów Etnograficznych, później był recenzentem mojej pracy habilitacyjnej. Odnoszę wrażenie, że pamięć o Pro­ fesorze przetrwała bardziej trwale w anegdotach, opartych na wspomnieniach z bezpośrednich z nim kontaktów i opowieściach o wyjątkowej atmosferze w Ka­ tedrze, mieszczącej się w Jego kamienicy przy ulicy Hożej, niż na stronicach p i­ sanych dzisiaj prac. Na czym polegały szczególne cechy osobowości Profesora? �316 Zofia Sokolewicz Myślę, że to, co najważniejsze, napisałam w pośmiertnym wspomnieniu 0 Profesorze (Sokolewicz 1987), rozszerzonym tekście tego, co powiedziałam nad Jego grobem w dniu pogrzebu. Profesor Aleksander Gieysztor powiedział mi wtedy, że dzięki mnie zrozumiał, że nauka była dla Profesora nie zbiorem czyn­ ności badawczych, ale sposobem życia. Ja tego wtedy tak nie umiałam nazwać, wszyscy bardzo boleśnie przeżyliśmy Jego odejście, a ja do dziś nie wiem, jak udało mi się wygłosić to pożegnanie. Profesor odkrywał świat na własny rachunek i nie był zainteresowany publi­ kacją tych odkryć. Pisał niechętnie, z trudnością. Był znakomitym gawędziarzem 1 obserwatorem życia. I miał swój, jak mawiał - „oliwny ogródek”, w którym chronił się, gdy życie mu doskwierało. Każdemu z nas radził, by stworzył sobie taki zakątek. I nigdy nie zdradził, co się na ten jego własny składało. Sądziłam, że może były to wspomnienia z młodzieńczych połowów nad Amurem, zapachu stepu, walki ze stepową przyrodą. Wskazywałyby na to Jego wyprawy do Mon­ golii i rzucane tam słówka i półsłówka. Profesor, urodzony w Charbinie, syn inżyniera kolei syberyjskiej i radnego (prezydenta?) Charbina, nasiąkał tą pół­ nocno-wschodnią atmosferą od dziecka. Znamy go jako pana z fajką, konesera kawy, wożącego ze sobą wszędzie różnego rozmiaru ekspresy do kawy, i trudno było go sobie wyobrazić jako rybaka lub myśliwego w tajdze. Po powrocie do Europy w 1922 roku niełatwo mu było zaaklimatyzować się na prawie, na które skierował go stryj, znany profesor prawa, Konrad Dynowski. I zapewne dlatego przyjął propozycję Stefana Ehrenkreutza, który w 1928 roku szukał asystenta, który by jego żonie, Cezarii Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz, świeżo mia­ nowanej profesorem na Katedrze Etnografii na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, zorganizował Zakład. Wybrał z grona swoich studentów prawa Wi­ tolda Dynowskiego, który wtedy prowadził aktywne życie studenckie, poznając różne polityczne frakcje, ale nie angażując się po żadnej ze stron. Jego wileńskie znajomości z Eugenią Krassowską, Henrykiem i Zofią Dembińskimi, Stefanem Jędrychowskim, Henrykiem Jabłońskim i wieloma innymi, później prominentny­ mi członkami politycznego establishmentu PRL, pomogły mu na pewno w prze­ prowadzeniu etnografii przez burzliwe fale reform po 1945 roku. Ale najpierw, w końcu lat 20. XX wieku, Profesor kupił Harleya Davidsona i rozpoczął badania Wileńszczyzny, które wydały mu się znacznie bardziej interesujące od studiów prawniczych. Podjął pracę terenową, której owocem była zdecydowanie nowa­ torska, jak na swój czas, praca o kufrach wileńskich (Dynowski 1934). Występował niewątpliwie przeciwko romantycznemu wyobrażeniu kultu­ ry ludowej jako zjawiska pradawnego i samorodnego. Dlatego podkreśla rolę małomiasteczkowego rzemiosła i ludności żydowskiej w tworzeniu stylu tych wyrobów, podkreśla ich historyczny charakter. Ma wizję świata poprzecinanego szlakami komunikacyjnymi, wzdłuż których rozwija się wymiana kulturowa, po­ w stają ośrodki twórcze. Gdzieś, w głębi, za nimi, leżą obszary „zakapsulowane”, jak mawiał, żyjące swoim naturalnym, spowolnionym rytmem. To był właśnie �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 317 problem różnic między Żm udzią i Auksztotą, który stał się przedmiotem jego pracy habilitacyjnej (1947). Nie została ona wydana z przyczyn oczywistych, po­ dobnie jak praca Józefa Obrębskiego o Polesiu archaicznym, opublikowana do­ piero w 2007 roku (Obrębski 2007). Ale Profesor opowiadał o niej na wykładach, a część rozważań wydrukowała „Polska Sztuka Ludowa” (Dynowski 1949). Te poglądy na kulturę ludową zbliżały Profesora do Jana S. Bystronia. To Etnografia Polski, Kultura ludowa i Wstęp do ludoznawstwapolskiego Bystronia (1947, 1936, 1926) stanowiły obowiązkowe podręczniki w Warszawie. Kultura ludowa Słowian Moszyńskiego (1967) stała się nim, gdy wykłady w Warszawie prowadzili Mieczysław Gładysz i, zwłaszcza, Jadwiga Klimaszewska. Rutynowo obowiązkowy był cały pierwszy tom, z drugiej i trzeciej części (te kilkaset stron oficjalnie nazywało się zeszytem!) wyjątki. Ja tego się uczyłam do magisterium w Krakowie. Profesor Dynowski miał jednak do tej lektury dystans. Przecież w Sztuce ludowej Wileńszczyzny i Nowogródczyzny pisał, że to nie zasięgi się spotykają, lecz ludzie (Dynowski 1935). Profesor nie pisał grubych książek, ale miał pomysły. Jego pomysłem i jego koncepcją były badania na Kurpiach. Ich początek stanowiło usytuowanie tam pierwszego Międzyuczelnianego Obozu Etnograficznego. Kurpie to był przecież taki „zakapsulowany” obszar, podobnie jak część Podlasia. Profesor nie lubił zajmować się ponad konieczność pracami organizacyjnymi. Dlatego powierzył realizację swego pomysłu pani Haneczce, czyli pani doktor, docent, profesor Annie Kutrzebie-Pojnarowej, co spowodowało, że monografia Kurpiów przybrała bardziej formę opisu regionu niż takiego „zakapsulowanego” obszaru z wizji Profesora. Taka była cena rezygnacji z pełnego kierownictwa badaniami kurpiowskimi. Choć może ta rezygnacja i kompromis z poglądami Pani Anny nie były całkowite. Przecież Profesor w ciągu tych paru lat badań bezustannie przypominał nam potrzebę zastanowienia się nad kwestią izolacji Kurpiowszczyzny od sąsiednich terenów, nad rolą szlaków komunikacyjnych i małych miasteczek. I choć tego nie cytowaliśmy w swoich pracach, koncep­ cje Profesora tkwiły w naszym myśleniu: Jacka i Haliny Olędzkich, Magdaleny Piłatówny-Pamowskiej, Wandy Paprockiej i wielu innych Jego uczniów, także moim. Przetrwały nie tylko anegdoty, ale sposób myślenia o kulturze. Zapewne nie bez przyczyny interesowała go Australia i niskorosłe ludy Azji południowo-wschodniej. Wiele o tym czytał i wykładał. To, co mówił nam, było dla niego ważniejsze od tego, co pisał. Rzucał nam pomysły jak perły... i nie dbał dalej o to, czyje podniesiemy. Zostawiał to naszej intuicji. Sam nigdy nie naśladował Pani Profesor Cezarii Jędrzejewiczowej. I nam też zostawiał wolny wybór. Kształcił naszą wyobraźnię, ale także - swoim przy­ kładem - zmysł praktyczny. To jem u zawdzięczamy, że w okresie centralizacji kontroli nad uniwersytetami wszedł do zespołu profesorów tworzących historię kultury materialnej, czym uratował etnografię jako samodzielną dyscyplinę przed zepchnięciem jej do roli specjalizacji historycznej (co miało miejsce np. w Buł­ �318 Zofia Sokolewicz garii) lub przed całkowitą likwidacją aż do 1956 roku, jakiej przecież w 1951 roku uległy socjologia i psychologia. Właśnie pod hasłem historii kultury materialnej, co w interpretacji politycz­ nej oznaczało akceptację (jakże faktycznie pozorną) marksowskiej tezy, że byt określa świadomość, etnografia przeszła w miarę spokojnie okres najbardziej re­ strykcyjnej polityki wobec nauki w latach 1950-1956. I na ironię losu zakrawa to, że w czasie takiego instytucjonalnego zbliżenia nie wykształcono pola proble­ mów, które mogły być rozwiązywane przez archeologów i etnologów wspólnie. Etnografia wręcz oddalała się od archeologii. Uwidoczniło się to już po 1956 roku, roku znaczącym pewne rozluźnienie w polityce centralizacji kontroli nad szkolnictwem wyższym i nauką, w tym, że powstały jednolite studia etnogra­ ficzne, początkowo czteroletnie, z bardzo ograniczoną liczbą godzin archeologii i nauk pomocniczych, jak na przykład numizmatyka. Etnografia próbowała zbli­ żenia z naukami społecznymi, w tym z odradzającą się socjologią. Był to kieru­ nek ważny zwłaszcza dla młodej kadry, ale popierany także przez profesorów. Odchodziliśmy przecież wtedy wszyscy od problematyki proponowanej przez Moszyńskiego na rzecz koncepcji Dobrowolskiego, na rzecz badania zmiany kul­ turowej. Drugim ważnym, organizacyjnym pomysłem Profesora były Międzyuczel­ niane Obozy Etnograficzne, które przetrwały od 1953 do 1988 roku. Skupiały one na okres dwóch tygodni wszystkich studentów najpierw trzeciego, a potem drugiego roku studiów wszystkich ośrodków, wraz z ich kadrą. To tu następowała nieformalna wymiana myśli, powstawały międzykatedralne przyjaźnie. Obecni kierownicy instytutów to wychowankowie obozów, sytuowanych głównie na Kurpiach i też „zakapsulowanym” Podlasiu. To MOE stały się instrumentem przekazu „rewolucyjnych”, na przykład strukturalistycznych idei, często źródłem fermentu, zalążkiem frakcji głoszących zmiany w metodologii (jak np. frakcja strukturalna pod w odzą Ludwika Stommy), mających nierzadko swoje kontynu­ acje ąuasi-in sty tucjonaIne, jak spotkania w Skawicy1 i pośrednio wpływających na zmiany w polityce wydawniczej, na przykład artykuły „młodych” w „Etno­ grafii Polskiej” lub zasadnicza zmiana profilu czasopisma „Polska Sztuka Ludo­ wa”, do dziś chyba (pod nazw ą „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa”) najlepszego pisma etnograficznego w Polsce. Za niezbyt udany pomysł Profesora uważam Jego poparcie dla projektu Pol­ skiego atlasu etnograficznego jako jednoczącego wysiłki wszystkich etnografów polskich. Ta koncepcja wywodziła się sprzed wojny 1939 roku, czego dobitnie dowodzi pierwszy kwestionariusz PAE z 1953 roku. Spory między Czekanowskim a Moszyńskim i Nitschem, mimo że wszyscy oni widzieli PAE jako do­ kumentację archaizmów świadczących o istnieniu w Polsce warstw i fal migra­ 1 Nieformalne spotkania tak zwanej młodej kadry i bardziej aktywnych studentów odbywały się w latach 80. XX w. w Skawicy. Por. Benedyktowicz, Robotycki 1985. �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 319 cyjnych w różnych okresach historycznych, zaważyły jednak na ostatecznej, odmiennej koncepcji PAE jako inwentarza polskiej kultury ludowej, który miał służyć opisowi stanu tej kultury w XIX i XX wieku. Historyczne znaczenie PAE osłabiał znacznie fakt, że typologia i zasięgi wytworów kulturowych ograniczały się do aktualnych granic Polski, co z natury rzeczy uniemożliwiło szersze wnio­ ski, a łączne wykorzystanie go z innymi europejskimi atlasami było utrudnione lub wręcz niemożliwe ze względu na użyte w nich inne metodologie, rzutujące na wyniki. Etnografia jednakże w momencie powstania PAN (1952 r.) i IHKM potrze­ bowała takiego jednoczącego wszystkich projektu. Dla archeologów stały się nim początki państwa polskiego, dla etnografów inwentarz polskiej kultury ludo­ wej, co, w moim przekonaniu, było pomysłem chybionym, na którym zaważyły przedwojenne projekty i autorytety Moszyńskiego i Czekanowskiego. Świadczy 0 tym między innymi brak cytowań PAE w pracach etnografów. I wreszcie koronny pomysł Profesora, wieloletnie ekspedycje terenowe, naj­ pierw do Bułgarii (tu Jego rola ograniczała się do pomysłu i poparcia instytucjo­ nalnego) i Mongolii, oczka w głowie przez wiele lat. Mongolia zapewne łączyła się z Jego syberyjskimi wspomnieniami, ale nie tylko. Tu wracał m yślą do dużych przestrzeni, które człowiek pokonywał, organizował, pokrywał licznymi szlaka­ mi komunikacyjnymi i wędrując zmieniał, tak jak Mongołowie, bieg historii. Ba­ danie tych bezkresnych szlaków nie wchodziło w rachubę. Granica mongolsko-chińska była pilnie strzeżona, a radziecka, choć wielokrotnie przekraczana przez lokalną ludność, była zaporą dla cudzoziemców. Co więcej, badanie tej histo­ rycznej roli Mongołów było źle widziane. Prezes Mongolskiej Akademii Nauk, Szyrendyb, poświęcił swoje wczesne zainteresowania średniowieczną M ongolią i, oczywiście, Czyngis-chanem, na ołtarzu kariery i zajął się historią najnowszą Mongolii radzieckiej. Władze obawiały się tworzenia mitów o historii M ongo­ łów. To miał być kraj, który zgodnie z treścią swego herbu, na którym jeździec na koniu przeskakiwał z czerwonego pola feudalizmu przez czarne pole kapitalizmu na zielone pole socjalizmu, rozwija się zgodnie z nauką marksistowską pod świa­ tłym kierownictwem partii i Związku Radzieckiego. Co więc należało badać? Właśnie przemiany, które zachodzą w kraju, jego industrializację i urbanizację. Mongolia stanowiła dla nas dokonujący się na naszych oczach eksperyment przeprowadzony w imię ideologii socjalistycznej i imperialnej polityki ZSRR. 1 o tym jest książka Profesora (Dynowski 1968). Ale nasze badania ukazały nadto całe pokłady lamaistycznej, a nawet przedlamaistycznej filozofii, które przetrwa­ ły w myśleniu ludzi. Sławoj Szynkiewicz tam napisał studium pokrewieństwa, jedyne w Polsce studium jakiegokolwiek pokrewieństwa, Jacek Olędzki dociekał stosunku Mongołów do śmierci, do przyrody, ja zastanawiałam się nad m ożli­ wościami indywidualnej ekspresji w ubogiej, zdawało się, kulturze, Danka Mar­ kowska wgłębiała się w procesy urbanizacji stepu, Lech Mróz pisał o Torgutach, a Jerzy S. Wasilewski, pisząc o uniwersum symbolicznym jurty mongolskiej, �320 Zofia Sokolewicz stawiał pierwsze słowa swojego, tak ważnego w naszej literaturze, Tabu (Wasi­ lewski 1989). Te nasze zainteresowania nie budziły zachwytu władz Mongolskiej Akademii Nauk. W pewnym momencie Szyrendyb powiedział: „nie chcemy być badani jak Kafrowie!”. Zażądał statystyk i programów komputerowych. Wtedy, w sytuacji polskiej informatyki i amerykańskiego embarga na wysokie technolo­ gie, było to niemożliwe. Ponadto, myśmy czuli się antropologami i zależało nam na innego typu badaniach. Ten dystans udało się załatać i współpraca z Mongolią, choć ograniczona, przerywana, trwa do dziś. Interesujące były jej początki, stanowiące przykład sposobu działania Profe­ sora. Ekspedycje tego rodzaju były zazwyczaj rezultatem umów międzynarodo­ wych. Projekty do planów zgłaszały instytucje przez specjalne komisje. Otóż Pro­ fesor, pewnego roku, na przyjęciu w Ambasadzie Francji z okazji święta 14 lipca, został przedstawiony premierowi Piotrowi Jaroszewiczowi przez zaprzyjaźnioną profesor medycyny, leczącą premiera. Rozmowa potoczyła się tak miło, że pie­ niądze na ekspedycję Profesor uzyskał z rezerwy premiera, pomijając wszelkie komisje. Gdy w 1976 roku byt ekspedycji został zagrożony z powodu niechęci jednego z wysokich urzędników PAN do Profesora, to nie mogłam, mimo wielu starań, odnaleźć podstawy prawnej, na której ufundowano ekspedycję. Wizyty w ministerstwie, a nawet w PKPG (Państwowa Komisja Planowania Gospodar­ czego) nie dały rezultatów. Ekspedycja nie istniała. Z biegiem lat jednak udało się to naprawić. Profesor zwykł załatwiać większość ważnych spraw w sposób nieformalny. To życzliwi urzędnicy niższego szczebla przekazywali jego pisma wyżej. Może to nie było moralne, ale w systemie partyjnym PRL sprawdzało się znakomicie. To uzmysławia obiegowy dowcip z tamtych czasów: Jaki jest najwyższy wymiar kary? - Przeżyć dwa lata bez znajomości. Profesora fascynowała duża przestrzeń, zdolności adaptacyjne człowieka, jego ruchliwość (nie tylko w sensie migracji) i jego zdolności twórcze, w każ­ dych warunkach. Nie odmawiał ich nawet krawcom żydowskim dyktującym for­ mę czepków kobiecych w łowickim stroju lub wspomnianych kufrów, pośrednio tworzących mody w kulturze ludowej. Gdy charakteryzował kultury lasów pół­ nocy Europy i Polski, to mówił o „rozpasaniu drzewa, wszechobecnego w każ­ dej dziedzinie kultury”. Gdy mówił o Mongolii, to najważniejszy dla niego był pasterz na koniu, wyznaczający szlaki wędrówki pasterskiej, zdolny do tropienia zagubionego konia przez kilkaset kilometrów, zdolny do wyroju i najazdu na azjatyckie imperia, na Europę. I o tym wszystkim nam mówił, rozpalając wy­ obraźnię, zmuszając niejako do obejmowania wzrokiem całego świata, przysta­ jąc czasami na chwilę, by przyjrzeć się jakiemuś szczegółowi: czurindze, ciośle lub toporkowi, śparogom u szczytu dachu kurpiowskiego, dłubance, do której kobieta australijska zbierała korzonki lub mitowi djangaawul, odtwarzanemu przez M umginów w rytualnej, parotygodniowej wędrówce od wybrzeży Arnhem Landu. Tak, jak w kulturze tradycyjnej, jego domeną było słowo mówione, nie pi- �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 321 sane. Sądzę jednak, że naszym obowiązkiem jest zebrać jego rozproszone i zaczytane publikacje i wydać. Jestem pewna, że przemówiłyby do wyobraźni współcze­ snych! Jednakże Pańskie pytanie, Profesorze, zwraca uwagę na to, że przyjmując inspiracje profesora Dynowskiego tak, jak wdycha się powietrze, jak coś naturalne­ go, nieuświadomionego, nie dokładamy należytej staranności, by spłacając wobec niego dług, wymienić jego prace jako źródło pobudzające nasze myślenie. Spotkania z wieloma wybitnymi etnologami stanowiły inspirację do pisania 0 ich twórczości naukowej. Pisała Pani Profesor o etnologach/antropologach francuskich i anglosaskich, ale także o polskich. Wśród tych ostatnich znalazł się Jan Stanisław Bystroń, który z powodu choroby, ale także ideologicznych ataków studentów i prasy, wycofał się z pracy na Uniwersytecie ju ż w roku akademickim 1948/1949, a więc na długo przed śmiercią. Czy Pani Profesor spotkała prof. Jana Stanisława Bystronia? Jaki był, w latach powojennych, stosunek do niego środowiska etnologicznego? Trochę mi przykro, a może i wstyd, że tak niewiele wiem o Janie S. Bystroniu. Wycofał się z życia uniwersyteckiego przed moim wstąpieniem na Uniwersytet. Profesor Dynowski opowiadał o nim wiele, o tym wspominam w charakterysty­ ce jego sylwetki naukowej. Na pewno miał wielki wpływ na etnologię przed wojną. Na pewno ciężko przeżył ataki endeckiej prasy na Megalomanię narodo­ wą (Bystroń 1935), choć jego Komizm (Bystroń 1939) cieszył się powodzeniem w salonach. Moja matka położyła go z dumą na widocznym miejscu, na stole. Po wojnie, w 1947 roku, Bystroń wydał po raz wtóry Kulturę ludową (wyd. I 1936) oraz pisaną w czasie wojny Etnografię Polski. Miał już jednak zapaści twórcze 1 wydany w ramach Wiedzy Powszechnej z cyklu „Kultura ludowa” zeszyt o ludoznawstwie w Polsce zawierał co prawda jego teorię, ale praktycznie napisał go profesor Dynowski (Bystroń, Dynowski 1948). Jego książki były dla nas obo­ wiązkowymi podręcznikami, jednak on sam jakby już należał do świata umar­ łych. Wrócił go nam, wyrzucając nam słusznie pogrzebanie go za życia, Ludwik Stomma, wydając Tematy, które mi odradzano (Bystroń 1980) i znajdując w nim polskiego zwiastuna nauki o znaczeniach. Bezpośrednio po wojnie, w 1945 roku, Bystroń został kuratorem Katedry Etnologii po zmarłym w tymże roku Stani­ sławie Poniatowskim. Był też zaangażowany w dalszy proces reaktywowania tej Katedry. Był członkiem Komisji Wydziału Humanistycznego powołanej do spraw habilitacji Józefa Obrębskiego. Powierzono mu też referat na temat do­ robku naukowego Obrębskiego z chwilą, gdy rozważano jego kandydaturę na objęcie Katedry Etnologii. Wiemy jednak, że do reaktywowania tej Katedry nie doszło, a problematykę etnologii włączono do zadań Katedry Etnografii (dziś Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej). Od 1948 roku nie ma też na uni­ wersyteckiej etnologii śladu działalności Bystronia. Został w pamięci profesora Dynowskiego i jego wykładach. Na pewno wywarł silny wpływ na kolejne poko­ �322 Zofia Sokolewicz lenia studentów i pracowników ośrodka warszawskiego. Jego koncepcja kultury ludowej (nie Dobrowolskiego!) na wiele lat określiła kształt naszych wykładów z etnografii Polski. Uwzględniała j ą profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa, obok swoich, autorskich pomysłów. Dzięki pobytom w London School o f Economies and Political Science oraz l ’École Pratique des Plantes Études w Paryżu dotarła Pani Profesor, ju ż pod koniec lat 50. i na początku 60., do ważnych ośrodków etnologii/antropologii światowej. Jak wypadło porównanie prac prowadzonych w Polsce z tymi na Za­ chodzie? Wjaki sposób wyjazdy te wpłynęły na sposób myślenia o etnologii i pro­ wadzenie własnych prac? Pytanie - dlaczego na moje pierwsze stypendium zagraniczne wybrałam Lon­ don School of Economies i Raymonda Firtha? Otóż przez przypadek (znów) byłam z nim w kontakcie. Mój ojciec (znowu!) przyjaźnił się z małżeństwem, Kazimierzem (prawnik) i Krystyną (znana tłumaczka literatury angielskiej) Tar­ nowskimi. Ona była z domu Horko. Jej brat był w czasie wojny pilotem w Wiel­ kiej Brytanii i tam pozostał po wojnie, ożenił się z Angielką, Sheilą Patterson, znaną antropolożką. W 1957 roku Raymond Firth przygotował wydanie książki o Bronisławie Malinowskim Man and Culture... (Firth, ed., 1957). Potrzebny był mu zapis bibliograficzny wczesnych polskich prac Malinowskiego, referowanych w PAU. Zwrócił się o to do Sheili, ta do swojej szwagierki, a ta do mnie, bo od mego ojca wiedziała, że jestem etnografem. Wysłałam dane, dostałam w zamian książkę i rozpoczęłam korespondencję. Gdy powstała możliwość wykorzystania stypendium Forda nie w USA, ale w Europie, Firth wyraził zgodę na „supervisorstwo”. Stypendium Fundacji Forda, o które mocno zabiegał dla mnie profesor Dynowski, który postanowił mnie dobrze wykształcić, dało mi możliwość pozna­ nia tego, czym są studia. Jak wspomniałam, na pierwszym roku historii kultu­ ry materialnej na UW miałam 48 godzin zajęć obowiązkowych tygodniowo, a 17 egzaminów i kolokwiów w sesji letniej. Co tu można było mówić o studiach! Te dodatkowe godziny ćwiczeń u guru (już w 1951 roku!) studenckiej młodzie­ ży, antropologa Andrzeja Wiercińskiego, który wtedy wtajemniczał nas w pomia­ ry czaszek i kryteria klasyfikacji ras, to był niezmierny wysiłek! Marzyłam też o wykładach u Rafała Taubenschlaga (prawo antyczne) i Karola Koranyiego, ale to było niemożliwe. Niemożliwe było przeczytanie dodatkowej książki poza tym, co było konieczne do ćwiczeń. A w Fondynie był pełen luz! Sześć godzin tygodniowo. Wykłady trwały godzi­ nę zegarową, ściślej 50 minut. Angielscy koledzy patrzyli w moje notatki i sztur­ chali mnie karcąco, gdy zobaczyli w nich jakieś polskie słowo. Była cudowna biblioteka, szafki dla studentów, toalety z prysznicami! Fantastyczna stołówka. Można było przyjść na cały dzień! I czytać, i gadać o skandalizującym wykładzie �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 323 Edmunda R. Leacha w LSE (Rethinking Anthropology, grudzień 1958), dyskusji między Ernestem Gellnerem a Joe Agassim (luty 1959), czy antropologia jest nauką (science), czy nie i dlaczego, i o wielu innych sprawach. Byłam egzotycznym przybyszem zza żelaznej kurtyny (are you from behind the iron curtain, really?). I ciekawym nabytkiem towarzyskim. Wciągnięto mnie do studenckiego kółka dyskusyjnego, któremu patronował wspomniany już asy­ stent Karla Rajmunda Poppera, Joe Agassi. Nauczyłam się dyskutować, jeść nieznane mi oliwki i pić piwo. I odpowiadać na nużąco dociekliwe pytania Joe Agassiego: „Malinowski, Morgan, dobrze, ale jak oni formułowali problem, któ­ ry mieli rozwiązać? Nie streszczaj ich myśli, podaj problem!”. Ten „problem” prześladował mnie i moich kolegów. Muszę dodać, że zostałam adoptowana na te dyskusje przez tak zwanych undergraduates, czyli studentów młodszych, nie mających stopnia magistra, z tej racji, że w swojej pasji uczenia się zaczęłam chodzić z nimi na ćwiczenia z antropologii. Chciałam zobaczyć, jak się prowadzi ćwiczenia, bo w tej materii byłam absolutnym samoukiem. Prowadził je Paul Stirling, badacz Turcji i Bliskiego Wschodu. Zaczynał ćwiczenia od etnografii, czyli opisu faktów, a po jakim ś czasie oznajmiał: teraz przechodzimy do antropo­ logii. Nie zastosowałam tego schematu w Warszawie, mając głęboką wątpliwość co do tego, czy istnieją czyste fakty. Ale nauczyłam się dużo. Chodziłam też na seminarium prowadzone przez Raymonda Firtha, który był moim supervisorem (po jego wyjeździe do Pało Alto został nim afrykanista, Isaac Schapera), miałam napisać pracę roczną. Wybrałam plemię Tiv, opracowane przez Paula i Laurę Bohannanów, lud żyjący u ujścia Katsina Ala do Nigru. W seminarium Firtha brali udział także Maurice Freeman, David MacRae i okazjonalni goście, między innymi Fredrik Barth, Percy Cohen i Jeremy Boissevain. Aby zrozumieć, wpatrywałam się w ich usta, gdy mówili! Zwłaszcza szkocka wymowa MacRae dawała mi się we znaki. Chodziłam też na międzyuniwersyteckie seminarium w Commonwealth Insti­ tute prowadzone przez Darylla Forde’a, gdzie pojawiali się praktycznie wszyscy profesorowie antropologii z University College i School o f African and Orien­ tal Studies. W Instytucie była wspaniała biblioteka, wszystkie wydawnictwa tak ważnego dla kolonii Home Office. I tam, o 11.00 i o 15.00, zapraszano mnie na herbatę z herbatnikami. Chodziłam również na wykłady Lucy M air z historii antropologii i systemów politycznych Afryki, a także na seminarium M aurice’a Freemana o filial piety, na którym odważyłam się na wygłoszenie referatu o autorytecie ojca w rodzinie u Górali Beskidowych. Było to możliwe dzięki „Pracom i Materiałom Etnogra­ ficznym” w British Library. Swoją afrykanistyczną wtedy pasję uzupełniałam seminarium ekonomicznym u dr. Raebuma, na które uczęszczali Pakistańczycy i studenci z Izraela. Ci ostatni nie byli w stanie przedstawić żadnego referatu, by nie wspomnieć, że rolnictwo, a więc i cywilizacja w Izraelu zaczęło się 8000 lat temu. To wprowadziło mnie w kwestie mitologii narodowej. Nadto, po wyjeździe �324 Zofia Sokolewicz Jerzego Giedymina (z UAM), zaakceptowała mnie grupa filozofów osierocona przez niego. Sądzili, że jako Polka, podobnie jak on, jestem biegła w filozofii, co nie było do końca prawdą, ale było dla mnie ważnym doświadczeniem. Dzię­ ki nim przeczytałam Open Society... Karla R. Poppera (Popper 1945), wydane w Polsce w wydawnictwie podziemnym dopiero w latach 80. XX wieku. Wyli­ czyłam te zajęcia, by pokazać, że miałam wtedy kontakty naprawdę z wieloma ludźmi. Co z tego wyniosłam? Antropologia końca lat 50. XX wieku szukała swojej drogi. Funkcjonalizm był przeszłością. Było to w kilka lat po śmierci Alfreda Reginalda Radcliffe-Browna (zmarł w 1956 r.) i kilkanaście - Bronisława Malinowskiego (zmarł w 1942 r.). Siła ich autorytetów znacznie osłabła, proponowane przez nich na­ rzędzia okazały się niedostateczne do badania społeczeństw, które wyłoniły się z chaosu spowodowanego II w ojną światową. Bestsellerem okazała się książka Political Systems ofHighland Burma napisana przez majora Edmunda R. Leacha (1954). On też napisał niezmiernie pozytywną recenzję książki Claude’a Lévi-Straussa Les structures élémentaires de la parenté (Lévi-Strauss 1949). Jeremy Boissevain rozpoczął badaniami na Malcie antropologię Europy, Raymond Firth zainicjował badania nad systemem pokrewieństwa w Londynie, Fredrik Barth ze swoim transakcjonizmem głosił konieczność uwzględniania dynamiki kultury, Ian Jarvie szukał odpowiedzi na pytanie, czy Malinowski rzeczywiście dopro­ wadził do rewolucji w antropologii, a wszyscy oni zastanawiali się, jak opisywać sytuację, gdy kultura już nie tylko nie pozostaje w stanie równowagi, ale nawet nie jest w stanie niestałego equilibrium, co głosił Alfred R. Radcliffe-Brown pod koniec życia. Raymond Firth proponował zastosowanie pojęcia struktury (jako elementu stabilizującego) i organizacji (jako elementu dynamicznego). Na hory­ zoncie pojawiła się semiotyka i konieczność badania znaczeń. Tych wydarzeń było o wiele więcej. Wszystkie one świadczyły o dokonującej się zmianie w antropologii. Ale na pewno nie było już jednego autorytetu i jed ­ nego wzorca postępowania. Lucy M air przekazała mi krążącą w LSE opowieść o tym, jak w latach 20. XX wieku studenci gromadnie szli przez Kings Road do Hyde Parku, gdzie Bronisław Malinowski głosił swoje, rewolucyjne wtedy, tezy o prymacie badań terenowych nad spekulacjami zza biurka. Budziło to szalony entuzjazm. Nie ulega wątpliwości, że Malinowski był charyzmatyczną postacią. Ale gdy go zabrakło, na pewien czas zdominował antropologię chłodny autorytet Alfreda R. Radcliffe-Browna. Tak więc w roku akademickim 1958/1959 nie było w Londynie jednego au­ torytetu i jednego wzoru postępowania. Każdy z uczniów obu Ojców Założycieli szukał swojej własnej drogi, skupiając wokół siebie grupkę studentów. Był to czas niezmiernie ożywionych dyskusji, choć nie doszło jeszcze do zmiany paradygmatu. Niektórzy ze studentów uznawali ten stan za męczący i mówili do mnie: „Ty to jesteś szczęśliwa, macie w kraju jedną, obowiązującą teorię i wiecie, jak postę­ pować! Nasze badania, wykonywane według różnych wskazówek, sąnieporów- �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 325 nywalne!”. Złościłam się wtedy, przedkładając wolność badań nad ich porówny­ walnością, co wydawało się łatwiejsze do osiągnięcia. Miałam też bolesne zetknięcie z systemem policyjnym Wielkiej Brytanii. Otóż koledzy sugerowali mi przeprowadzenie badań w rolniczym regionie. Po­ wiedziałam o tym moim gospodarzom (mieszkałam w pokoju odnajmowanym prywatnie studentom), z którymi wcześniej miałam szereg politycznych dysku­ sji. Między innymi powiedziałam im w złości, że w Polsce rewolucja już się dokonała, a w Wielkiej Brytanii dopiero będzie! Donieśli na policję i dostałam wezwanie na rozmowę. Agent długo nie mógł zrozumieć, że historia kultury m a­ terialnej to niekoniecznie jest materializm i marksizm. W końcu zaakceptował moje tłumaczenie i powiedział, że mogę pojechać na badania. Ale wyobraziłam sobie, że pewnie wszędzie ludzie donoszą z obywatelskiej odpowiedzialności i straciłam na nie ochotę. Widocznie policja wszędzie jest tylko policją, nawet w demokratycznym kraju, a ja jednak byłam klasyfikowana nie tylko jako obca, ale i potencjalny wróg. Starałam się też poznać społeczeństwo brytyjskie. Było to częściowo możliwe dzięki wycieczkom studenckim organizowanym przez British Council. Przewi­ dywano zawsze spotkania z miejscowymi ludźmi, czasami nocowaliśmy w pry­ watnych domach, poznawaliśmy instytucje samorządowe. Wtedy, ze zdumie­ niem, dowiedziałam się, że procent uspółdzielczenia wsi jest w Wielkiej Brytanii o kilkadziesiąt punktów wyższy niż w Polsce, gdzie likwidowano przedwojenne, różne rodzaje spółdzielczości, a wprowadzenie kolektywnych gospodarstw szło opornie. Po powrocie do Polski mogłam więc relacjonować ten stan rzeczy w pu­ blikacjach i, przede wszystkim, na wykładach. W Londynie wzbogaciłam się o znajomość kolejnych, teoretycznych języków, literatury teoretycznej, ale tak­ że afrykanistycznej. Nauczyłam się też zasad egzegezy tekstu, czego nie robi­ liśmy ani w Warszawie, ani w Krakowie, a co było konieczne wobec istnienia tak wielu języków teoretycznych i, generalnie, teorii. W Londynie przemyślałam też temat mojej pracy doktorskiej, pozostając przy zasygnalizowanym w pracy magisterskiej problemie relacji między strukturą społeczną, organizacją pra­ cy a technologią wytwarzania. Było to studium porównawcze trzech społeczności rolniczych: Kurpiów, Trobriandczyków i Tikopia, z nawiązaniami do Maorysów Nowej Zelandii. Uważałam, wbrew „popperowcom”, że antropologia jest nauką (science) i poszukiwałam praw ogólnych. Nie zraziła mnie krytyka indukcji wy­ rażana przez Karla R. Poppera, choć brałam pod uwagę jego postulat falsyfikacji hipotez. Tak więc pobyt w Londynie wyczulił mnie na kwestie metodologiczne, ukazał konieczność ujmowania kultury nie w kategoriach rzeczy, artefaktów, ale ludz­ kiego działania. Należy dodać, że w tym czasie w Londynie dyskutowano żywo teorię działania (łheory o f action) Talcotta Parsonsa, że wydano tłumaczenie dzieł Maxa Webera (przeł. Edward Shils), co wzmocniło pozycje przeciwników trakto­ �326 Zofia Sokolewicz wania antropologii jako science (Edward E. Evans-Pritchard). Wiedziałam więc, że nie ma jednej czy dwóch dróg dochodzenia do prawdy, ale jest ich wiele. Ten rodzaj myślenia odpowiadał moim dwóm profesorom w Warszawie: Wi­ toldowi Dynowskiemu i Annie Kutrzebie-Pojnarowej. Trudno mi wyrazić, jak wiele zawdzięczam im obojgu i jak mi ich wciąż brak w chwilach podejmowania różnych decyzji, także metodologicznych. Byli otwarci na wszelkie pomysły, ale i mieli też jasno określone zasady moralne i etyczne. Przywitali mnie po powro­ cie z Londynu radośnie i pozwolili, bym nadal czuła się ich uczennicą. Mój pobyt w Paryżu (rok 1964) miał już inny charakter. Byłam po doktoracie, wiedziałam, jak smakuje życie studenckie i teraz był czas na poświęcenie się badaniom. Funkcjonalizm klasyczny był zdecydowanie passé, ale o życiu na­ ukowym decydowały jeszcze stare autorytety, jak André Leroi-Gourhan z jego licznymi pracami na temat technologii i środowiska i przepiękną wystawą o tym w Musée de l ’Homme; grupa histoire nouvelle z Jacques’em Le Goffem w Ecole Pratique des Hautes Etudes, i przede wszystkim Claude Lévi-Strauss w swojej wieży z kości słoniowej, obojętny wobec krytyki, dystansujący się od tłumu. W afrykanistyce postacią numer jeden był Georges Balandier, byli też marksizujący etnologowie, jak Maurice Godelier, wspaniałe zespoły ludzi w Musée de l’Homme z Robertem Gessainem i Musée des Arts et Traditions Populaires z Georges’em-Henrim Rivièrem. Była żywa tradycja Marcela Maussa i Marcela Griaule’a. Paryż był centrum wielu fantastycznych ekspedycji, jak słynna ekspe­ dycja Griaule’a do Kraju Dogonów (rozpoczęta w czasie II wojny światowej, za co, między innymi, Griaule zapłacił oskarżeniem go o kolaborację z Niemcami i odsunięciem od nauczania akademickiego), a od roku 1963 ekspedycja Roberta Gessaina do Bretanii. Każda z nich gromadziła ludzi, którzy stali się autoryteta­ mi światowymi: Germaine Dieterlen, Jean Rouch, Geneviève Calame-Griaule, Michel Izard i wielu innych. Z zajęć wybrałam oczywiście seminarium Claude’a Lévi-Straussa i Maurice’a Godeliera. To pierwsze okazało się niewypałem. Mistrz interesował się, co było zresztą oczywiste, kilkoma osobami, resztę traktował jako tłum, w pewnym sensie niewidoczny. Po referatach spodziewał się, że zostanąw nich zastosowane schema­ ty analityczne opisane w Antropologii strukturalnej (Lévi-Strauss 1958), ale inte­ resował go sposób zbierania materiału. Doktorantkę, która pracowała z Indianami Hopi, dopytywał dociekliwie, czy aby nie domagała się dla siebie specjalnych wa­ runków zamieszkania i higieny, na przykład czy posługiwała się tą samą miską, co jej gospodarze, czy wymagała osobnej dla siebie. Zrozumiałam, że badacz musi, jego zdaniem, wtopić się w środowisko, nawet kosztem rezygnacji z cywilizacyj­ nych przyzwyczajeń. Wątpiłam jednak, czy to jest możliwe, a najważniejsze, do jakiego stopnia jest skuteczne, choć nie odmawiałam racji tym pytaniom. Z natury rzeczy, Claude Lévi-Strauss był niedostępny dla osób, które z nim bezpośrednio nie pracowały. Bramą, przez którą należało przejść przed stawie­ niem się u Mistrza, był jego zastępca w Laboratoire d’anthropologie sociale, Isaac �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 327 Chiva, emigrant z Rumunii. To on właśnie konsultował m oją przyszłą pracę habi­ litacyjną, kierując konsekwentnie m oją uwagę na klasyczną tradycję francuską, na odczytywanie na nowo Marcela Maussa, na koncepcje Roberta Hertza etc. Było to zgodne z myśleniem Lévi- Straussa. Jego wszystkie prace są dowodem, jak bardzo staranną była dokonywana przez niego egzegeza starych prac, w któ­ rej skrzętnie odnotowywał, co komu intelektualnie zawdzięcza. Klasycznym tego przykładem jest jego wstęp do zbioru prac Maussa, tłumaczonego i wydanego również u nas. Raz udało mi się rozmawiać z nim bezpośrednio. Zgodził się na udziele­ nie wywiadu Tadeuszowi Drewnowskiemu i mnie, dla „Polityki” (Sokolewicz, Drewnowski 1964). Pracował wtedy nad Le regard éloigné (Lévi-Strauss 1983) i mówił głównie o zaletach i konieczności takiego spojrzenia z oddali, z góry, by bliskość nie powodowała, że widzi się tylko szczegóły, a nie można dojrzeć zasad. Przyznał też, że jest zafascynowany m yślą Karola Marksa i jego ambicją jest stworzenie teorii myśli ludzkiej, analogicznej do ekonomicznej teorii M ark­ sa. Był w tej rozmowie otwarty i tak ujmujący, że darowałam mu to, że seminaria średnio go obchodziły. Był wybrańcem bogów i miał prawo pracować z tymi, których sam wybrał. Seminarium M aurice’a Godeliera dało mi dużo więcej! Było poświęcone an­ tropologii ekonomicznej i Godelier, choć sam złotousty i gadatliwy, spodziewał się, że uczestnicy będą zabierali głos. Była więc dyskusja, dla mnie nieraz kłopo­ tliwa. Jako Polka ze W schodu zostałam zaliczona z definicji do znawców teorii Marksa. Problem polegał jednak na tym, że Godelier poświęcił trzy lata studiom nad Kapitałem, a ja z trudnością zaliczyłam ćwiczenia z marksizmu-leninizmu u Adama Sikory i cudem zdałam egzamin z ekonomii politycznej u Jarosława Semkowa. Dobrowolnie przeczytałam tylko Rozwój kapitalizmu w Rosji W ło­ dzimierza Lenina, gdzie z zachwytem znalazłam zdanie, które powtarzały moje informatorki na Kurpiach, że „len to pierwsze pieniądze”. Książkę tę do dziś uważam za bardzo ciekawą. Ale to było zbyt mało, by pełnić funkcję eksperta na seminarium Godeliera. Na szczęście on lubił odpowiadać na swoje pytania. Całe życie poświęcił antropologii ekonomicznej, korzystając z intensywnych ba­ dań własnych (Barojo) i szerokiego materiału porównawczego. Odwiedził nas w Polsce w 1974 roku, referując system ekonomiczny Pigmejów. Cieszę się, że obecnie Wydawnictwo UJ wydało Zagadkę daru (Godelier 2010). Ta klasycz­ na problematyka była i jest przedmiotem jego dociekań do dziś, gdy zastąpił Claude’a Lévi-Straussa na miejscu redaktora naczelnego „L’Homme” i cieszy się ogromnym autorytetem. Po pobycie we Francji nie zostałam strukturalistką ani marksistką. Ale w cza­ sie badań w Goulien, Plozevet i Quimper w Bretanii zebrałam ciekawy mate­ riał na temat, który potem Józef Burszta nazwał folkloryzmem. Poszłam śladem Rivière’a, którego zdjęcie w czasie święta plonów w Quimper zamieściłam na­ wet w swojej pracy Plon, obrzęd i widowisko (Szyfelbejn-Sokolewicz 1967). In­ �328 Zofia Sokolewicz teresowała mnie tym razem relacja między organizacją pracy w gospodarstwie wiejskim a stosowanymi rytuałami, a także dostosowywanie starej tradycji do wymagań nowoczesnego społeczeństwa. Te badania umożliwiła m i współpraca z Musée de l’Homme i Robertem Gessainem, który zorganizował wieloletnie badania interdyscyplinarne w Plozevet, parafii niedaleko Quimper w Bretanii. Punkt wyjścia badań stanowiła obserwa­ cja szczególnie częstego występowania w tej populacji wrodzonego zwichnięcia stawu biodrowego. Wioski bretońskie były znane z endogamii. Stąd badania ge­ netyczne różnych rodzajów (DNA, stomatologiczne, daktyloskopijne), a także badanie systemu pokrewieństwa (Michel Izard). Wioskę kontrolną dla Plozevet stanowiła Goulien, nad której monografią pracował Christian Pelras. Miałam więc komfortową sytuację, by przeprowadzić krótkie, ale intensywne badania; miałam przyjaciół, punkt oparcia, rozpoznanie terenu etc. Nie miałam już później okazji, by wrócić do tej tematyki, choć starałam się utrzymywać dalsze kontakty zwłaszcza z Pelrasem. Śledziłam też rezultaty badań Izarda, choć trudno byłoby przenieść je na grunt polski, gdzie nie było nigdy (poza Sławojem Szynkiewiczem) poważnych zainteresowań systemami pokrewieństwa. Drogi polskiej i za­ chodniej antropologii były jednak zdecydowanie różne i w dużej mierze takimi pozostają. Michał Buchowski w kolejnych wystąpieniach walczy o to, byśmy nie byli uważani tylko za konsumentów teorii i metodologii wymyślonych na Zachodzie, ale aby Zachód uznał naszą oryginalną myśl. Mści się na nas to, że oprócz jednostek - byliśmy nieobecni w światowej dyskusji. Decydował o tym przede wszystkim dość okazjonalny i często przypadkowy charakter kontaktów, brak znajomości języków z naszej strony, nieobecność w literaturze światowej. Nadrabiamy teraz te braki dzięki prężnym zespołom doktorów i doktorantów umiejących korzystać z wymiany. Ale jest to proces powolny. Moje londyńskie kontakty były podtrzymywane głównie dzięki zaproszeniom na konferencje. Przedstawiałam na nich referaty, które cieszyły się umiarkowa­ nym zainteresowaniem. Pochłonięta obowiązkami administracyjnymi, dydak­ tycznymi, wreszcie rodzinnymi, miałam zazwyczaj zbyt mało czasu, by ciekawy temat (bo pomysłowości mi nie brakowało) doprowadzić do końca i odpowied­ nio zaprezentować. Wynosiłam jednak z tych spotkań now ą wiedzę o różnych ba­ daniach. W 1962 roku, na konferencji w Austrii, Sol Tax zaproponował uczestni­ kom z krajów socjalistycznych bezpłatną prenumeratę „Current Anthropology”. Myślę, że to pismo, ciekawie do dziś redagowane, wciągające wielu badaczy do dyskusji, odegrało w Polsce ważną rolę w wymianie myśli. Drugim takim pis­ mem, po latach, stała się „Anthropology Today”, której prenumeratę (wymianę) zaproponował nam Jonathan Benthall w czasie poświęconej kulturze europej­ skiej konferencji w Radziejowicach we wrześniu 1989 roku. Tak więc pobyty w Londynie i w Paryżu wzbogaciły mnie o now ą wiedzę o różnych sposobach uprawiania antropologii. Nie wybrałam dla siebie żadnego z nich, choć swoje przywiązanie do teorii Bystronia i częściowo Dynowskiego �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 329 i Dobrowolskiego wzbogaciłam o szereg nowych pytań i koncepcji teoretycz­ nych. Zrozumiałam, że każdy ze sposobów uprawiania antropologii odsłania ja ­ kąś część, jakąś stronę tego, co nazywamy kulturą i że sposób, jaki wybieramy dla swoich poszukiwań, zależy po prostu od pytania, jakie sobie stawiamy, od celu badań. I to do końca starałam się przekazywać i nadal przekazuję studentom jako podstawową zasadę działania. Oczywiście, tu powstaje pytanie, skąd biorą się pytania. Z teorii - z czego wynika, że zarówno empiria, jak i teoria m uszą być równorzędnie traktowane w nauczaniu i stosowaniu. Istnieje między nimi sprzężenie zwrotne. Zarówno w Londynie, jak i w Paryżu - może to samochwalstwo - nie czułam się osobą niedouczoną, z zacofanego kraju. Oni wtedy, w 1958 roku, tłumaczyli Dar Maussa, ja byłam po lekturze francuskich oryginałów Huberta i Maussa. Shils tłumaczył Webera na angielski - ja znałam podstawy jego teorii. Bieżącą literaturę szybko pochłaniałam. Na pewno w polskich publikacjach trudno byłoby znaleźć odbicie dyskusji z LSE czy paryskiego Laboratoire d’anthropologie sociale. Przeważała etnografia „rzeczy”, artefaktów. Zbyt mało było zainteresowania konkretnymi zachowania­ mi i tym, co rozważania nad nimi mogły otworzyć, do czego były kluczem. My­ ślę, że w etnografii polskiej mało było dyskusji między kadrą różnych ośrodków. Nie miałam też wrażenia, by moi koledzy z innych ośrodków byli szczególnie zainteresowani moimi doświadczeniami. Może byłam sama mało przekonywają­ ca, przekonana o tym, że funkcjonalizm istnieje w epigonalnej postaci, która nie mogła stanowić propozycji do naśladowania. Z kolei strukturalizm francuski nie był interesujący dla mnie, zawsze bardziej zainteresowanej działaniem niż odkry­ waniem znaczeń. I dlatego, mimo doświadczeń paryskich, nie przekazywałam go dalej, oddając się raczej lekturze Talcotta Parsonsa niż Claude’a Lévi-Straussa. Ze strukturalizmem pogodziłam się dopiero pod koniec lat 60. XX wieku, gdy zachwycili się nim moi młodsi koledzy i musiałam zapoznać się z tym teoretycz­ nym językiem na tyle, by nie stracić z nimi i z literaturą światową kontaktu, by uniknąć sytuacji kwoki, która wychowała kaczęta i patrzy bezradnie na nie, jak pływają po stawie. Pływam więc, ale bez większego entuzjazmu. Sądzę natomiast, że tym, co wpłynęło na zmniejszenie dynamiki dyskusji i re­ fleksji metodologicznej w etnologii polskiej, był, w odróżnieniu od moich do­ świadczeń londyńskich i paryskich, brak współpracy z filozofami. Decydowało na pewno o tym uznanie filozofii marksistowskiej za jedynie słuszną, ogranicze­ nie się filozofów do historii filozofii, brak dyskusji cechujących filozofię świa­ tow ą i inspirujących inne dyscypliny. Obecność w LSE Karla R. Poppera była niezmiernie ważna dla antropologów, była to filozofia obecna stale w dyskusji, podobnie rzecz się miała we Francji z plejadą filozofów francuskich, z Mauricem Merleau-Pontym, Paulem Ricoeurem oraz wieloma innymi. Trudno byłoby sobie wyobrazić rozwój semiologii bez dyskusji z nimi. A w Polsce były to dyscypliny rozdzielone, a nadto filozofia praktycznie nie rozwijała się. Dopiero w latach 70. �330 Zofia Sokolewicz nastąpił wyłom w tym układzie, dzięki pojawieniu się Jerzego Giedymina i grupy Jerzego Kmity i Leszka Nowaka, i ich wpływowi na środowisko poznańskie, czę­ ściowo też o charakterze marksistowskim. Jednak dotyczyło to tylko Poznania. Ale choć proces był powolny, w nim upatruję źródeł późniejszego, tak interesują­ cego rozwoju tego ośrodka. Nie dotyczyło to innych ośrodków, aż do połowy lat 70. XX wieku i wystąpienia Zbigniewa Benedyktowieża z fenomenologią, a po­ tem, w połowie lat 80. Joanny Tokarskiej-Bakir z jej zwrotem ku hermeneutyce. Może sprawy potoczyłyby się inaczej, gdyby nie przedwczesna śmierć Gerharda Kioski, tak umiejętnie łączącego swoje zainteresowania etnograficzne z refleksją filozoficzną, którego Falsyfikacjonizm K.R. Poppera jeszcze do niedawna zaleca­ łam moim studentom (Kloska 1981). W czasie pobytu w Londynie spotkała się Pani Profesor z prof. Cezarią Bau­ douin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczową. Czy była ona zainteresowana sy­ tuacją etnologii w Polsce? Jakie wrażenia wyniosła Pani Profesor z tych spotkań? To były dla mnie bardzo ważne spotkania. Profesor Dynowski wychował mnie w kulcie dla Pani Profesor. W Katedrze, po latach, nadal obowiązywał ulubiony przez nią zielony kolor opraw książek w bibliotece, zasłon i obić mebli. I, choć Profesor poszedł w badaniach inną drogą, to zawsze podkreślał klarowność jej pisarstwa i oryginalność myślenia, w którym przebijało zainteresowanie filozo­ fią, przede wszystkim Edmunda Husserla, i ujawniał się wpływ jej ojca, wielkie­ go Jana Baudouina de Courtenay, wyrażający się zainteresowaniem znaczeniami, 0 czym pisała Anna Zadrożyńska (Zadrożyńska-Barącz 1968). Spotkanie z Panią Profesor uznałam więc za priorytetowe. Pani Profesor działała w Polskim Towarzystwie Naukowym na Obczyźnie, do którego powstania przyczyniła się, i w jego ramach kierowała Kom isją Etno­ graficzną, współorganizując w ten sposób życie naukowe polskiej społeczności. Wykładała też etnografię na University in Exile, którego przez pewien czas była rektorem. Prowadziła seminarium, głównie dla uczniów, którzy za nią podążyli z Wilna jej drogą emigracyjną. Był tam przede wszystkim Lucjan Turkowski, którego pośmiertne wspomnienie o niej zamieścił „Lud” (Turkowski 1968), była Irena Karpińska, Janina Piłatowa i kilka innych osób, których nazwisk nie pa­ miętam. Wzięłam udział w kilku seminariach i odwiedziłam Panią Profesor na Antokolu, w domu pod Londynem, w którym mieszkała grupa Polaków, między innymi generał Marian Kukieł. Pani Profesor żyła więc w polskim otoczeniu, 1jak mi się wydaje, nie miała kontaktów ze środowiskiem brytyjskich antropolo­ gów. Wydawało mi się też, że nie interesowała się dyskusjami, które oni prowa­ dzili. Jej publikacje w zeszytach University in Exile dotyczyły Polski i Bliskiego Wschodu. Myślami była cały czas przy postaci św. Jerzego, nad którą pracowała będąc w Palestynie. Podobno zniszczyła rękopis gotowej pracy o tym świętym tuż przed śmiercią. Trudno jej było sobie wyobrazić przemiany zachodzące w Pol­ �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 331 sce, reformę szkolnictwa, politykę partii wobec nauki i środowisk akademickich, naszą swoistą walkę o przetrwanie wartości prawdy i niezależności, zmienio­ n ą problematykę badań wobec zmian spowodowanych migracjami osadniczymi i socjalistyczną industrializacją. Miałam wrażenie, że jej to w gruncie rzeczy nie interesuje, ale głęboko boleje nad utraconym światem. Dała mi dowód zaufa­ nia, pytając, czy członkowie partii są izolowani w środowisku, w tak zwanym towarzystwie. Okazało się, że jej syn, Tadeusz Ehrenkreutz, zapisał się do partii i generał Marian Kukieł, gdy się o tym dowiedział, obraził ją, chyba przez jakiś czas nie chciał jej podawać ręki. Była tym bardzo dotknięta, ale bardziej martwiła się, czy ostracyzm nie dotknie jej syna. Tłumaczyłam jej, że obecnie, zwłaszcza w zniszczonej i pełnej ludności napływowej Warszawie, stosunki towarzyskie m ają już inny charakter, że będąc partyjnym traci się co prawda zaufanie części przyjaciół, ale to, czy się należy do „towarzystwa”, czy nie, nie jest wyłącznym kryterium pozycji społecznej. Obawiam się, że jej to nie uspokoiło. Zadałam jej kiedyś pytanie, czy nie chciałaby wrócić do kraju. Odpowiedzia­ ła zdecydowanie, że pozostanie tu, gdzie pochowany jest jej mąż, Janusz Jędrzejewicz. Moje pytanie było zadane co prawda z upoważnienia profesora Dynowskiego, ale zadając je odczuwałam jego retoryczny charakter. Pani Profesor żyła przecież w całkowicie innym świecie i chyba nie zdawała sobie sprawy z tego, jak zmieniła się Polska po 1945 roku. Wspominając te spotkania z perspektywy dnia dzisiejszego, nie mogę się oprzeć myśli, że gdybym nie interesowała się wtedy kulturą jako działaniem, jako więzią, to mogłabym z tych rozmów wynieść więcej pożytku, może mogłybyśmy się zrozumieć. Ale, choć po lekturze św. Cecylii by­ łam przygotowana do rozmów o św. Jerzym, to jednak w moim opisie tego, czym zajmuje się polska powojenna etnografia, problematyka znaczeń, symboli, prawdy na poziomie potocznej świadomości etc. zajmowała niezwykle mało miejsca. Prze­ cież w latach 50. XX wieku byliśmy zainteresowani przemianami. Mówiłyśmy więc obie innymi językami o innych światach. Dziś żałuję, że nie dość wykorzysta­ łam te rozmowy dla własnej nauki, i że nasze stosunki zdominował mój żal nad jej dość samotnym losem, ograniczając możliwość dyskusji naukowej. Pożegnałam j ą w przekonaniu, że należy wydać jej rozproszone prace. Udało się to jednak dopiero w roku 2005 (Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa 2005) i jest to niepełny zbiór. Polskie środowisko etnograficzne nie doceniało chyba jej twórczości. Pamiętam, że na m oją propozycję, by Komisja Etnograficzna, wtedy w Komitecie Nauk Społecznych, zajęła się tym, profesor Klimaszewska zareagowała krytyczną uwagą: „Ona tak mało pisała”. To prawda, ale było to pisarstwo oryginalne i niezmiernie zwięzłe. Nie bez przyczyny już w końcu lat 60. XX wieku nawiązaliśmy do wskazanej przez nią tradycji. Praca magisterska Pani Profesor nosiła tytuł „Pługi w gospodarce chłopskiej w Polsce na przełomie X IX i X X wieku Koncentrowała się zatem na wytworze kulturowym. Nieco później zajęła się Pani instytucjonalnym wymiarem kultury �332 Zofia Sokolewicz i wreszcie kulturą rozpatrywaną w kategoriach znaku i symbolu. Aspektów kultu­ ry je st wiele, wielka też je st różnorodność założeń przyjmowanych w badaniach nad kulturą. Jak etnolog/antropolog winien sobie radzić z dylematem tworzonym z jednej strony przez złożoność zjawiska, jakim je st kultura i z wielością możli­ wych perspektyw badawczych, a z drugiej, przez ograniczoność jednostkowego doświadczenia i wyborów? Kluczowe w tym pytaniu jest słowo „wybór”. Tak jak w życiu, w nauce, któ­ ra jest jego częścią, musimy dokonywać wyborów. Może jeszcze w XIX i na początku XX wieku uczeni mieli złudzenia, że można wypracować procedury prowadzące prostą drogą do prawdy, może nawet byli o tym przekonani Wilhelm Schmidt, Bronisław Malinowski i Alfred Reginald Radcliffe-Brown. Dziś już tak nie sądzimy. Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza z wielkiego pęku, jaki mi dała teoria poznania. Każdy z tych kluczy otwie­ rał tylko jedne drzwi, za którymi były następne. I tak do dziś. Od pługów, przez gospodarstwo, przez wynalezioną tradycję i wspólnoty wyobrażone, dziedzictwo kulturowe i mechanizmy jego powstawania w czasie długim i średnim, i dziś. Próbowaniu kolejnych kluczy towarzyszyła mi refleksja nad kategoriami prawdy, faktu, obiektywności i subiektywności etc. I ich redefmiowanie lub unieważnienie. Nigdy nie interesowałam się budowaniem jakiegoś gmachu wie­ dzy, tak jak Moszyński, dzięki zastosowaniu jednego klucza. Interesowały mnie pytania ukryte za kolejnymi drzwiami i próbowanie różnych kluczy. Bawiłam się nimi. Mam ich jeszcze wiele w swoim pęku i na pewno nie zdążę ich użyć. Dlatego fascynują mnie rezultaty posługiwania się nimi przez innych, jak na przykład Joannę Tokarską-Bakir, Jerzego S. Wasilewskiego, Pawła Krzyworzekę, Annę Ostrowską, moich doktorantów, „genderową” grupę. Fascynują mnie nowe propozycje i nie mogę się oprzeć, by czegoś nie przeczytać i nie porównać przyjętej przez autora strategii i procedury z innymi, znanymi mi. Takie postę­ powanie nie pozwala mi skupić się na jednym kluczu i jednym pytaniu. Dla­ tego tak niewiele piszę i w tym sensie jestem mało twórcza. Ale za to staram się studentom, a zwłaszcza doktorantom, przedstawiać całą paletę możliwości zaatakowania danego problemu. Realizuję się bardziej w słowie mówionym niż pisanym. Dzięki temu jestem pośrednio obecna na różnych polach i w różnych pracach. Minęły, lub prawie minęły, czasy mistrzów i jednej, jedynej szkoły. Dzisiejszy antropolog musi niezwykle starannie dobierać język teoretyczny i procedury do swego badania. Ale nasi studenci są o tej wielości wyborów, o tym, że nie ma jednej, prawdziwej definicji kultury, informowani już na pierwszych zajęciach. I wiedzą też, że wielość wyborów nie oznacza wolnej amerykanki. Oznacza na­ wet konieczność lepszego przygotowania, większej wiedzy o dostępnych możli­ wościach postępowania badawczego od nas, którzy musieli po prostu przyswoić sobie wiedzę z pierwszego tomu Kultury ludowej Słowian i nikt nie pytał ich �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 333 o refleksję teoretyczną, gdy żyli w przeświadczeniu, że istniejącą rzeczywistość da się obiektywnie, niejako z zewnątrz, badać, i że istnieje jedna prawda. Dziś, pisząc o obywatelstwie i narodowości, o ochronie praw mniejszości, 0 kontekstach kulturowych praw człowieka, muszę nie tylko obserwować i opi­ sywać, ale też zastanawiać się, o ile moja własna pozycja, mój stosunek do kato­ licyzmu jako „właściwej” religii, heteroseksualizmu jako „normalnego” zacho­ wania etc., wpływa na to, co sama badam i podaję za fakt. Dlaczego mnie nie oburza fakt kupowania małym dziewczynkom różowych stroików, a chłopcom niebieskiego wykończenia becika, choć moje młode koleżanki z „genderowej” grupy uw ażająto za początek wychowania określającego różnice między płciami kulturowymi i zapowiadającego ewentualną dyskryminację. Nasiąkłam więc tą dyskusją, której początek zwykliśmy sytuować w seminarium z Santa Fe z 1984 roku i Writing Culture... (Cliflbrd, Marcus, eds., 1986), a potem z Ąfter Writing Culture... (James, Hockey, Dawson, eds., 1997). Przyjęliśmy tę kry­ tykę z Zachodu, ale jak miałam okazję pisać o tym w tomie poświęconym Annie Zadrożyńskiej (Sokolewicz 201 Ob), byliśmy do tego przygotowani mentalnie. Dopro­ wadziła nas do tego nasza intensywna praca terenowa i materiał, zda się rozsadzający uznane teorie, rosnąca świadomość naszych manipulacji mających na celu uzyskanie informacji etc. Zgodziliśmy się więc, praktycznie chyba wszyscy, że tkwimy w środ­ ku pola naszego badania, że zmienił się cały model uprawiania nauki. Pozostaje więc sygnalizowany już przeze mnie problem porównywalności badań. Tak na gorąco, sądzę, że jeżeli uznać teorię za zdanie wyjaśniające jakąś rzeczywistość, to faktycznie porównujemy teorie. One są punktem wyjścia nasze­ go rozumowania, bo z nich wynika pytanie, a uzyskana odpowiedź powinna być sformułowana w kategoriach teorii, a nie po prostu opisu, niekoniecznie w języku teorii wyjściowej. Tak jak w życiu, tak w badaniu rozwijamy język, wzbogacamy go, jesteśmy poliglotami, więc często przechodzimy na inny język mieszany (za Janem Baudouin de Courtenay, pionierem badań nad językami mieszanymi na Bał­ kanach). Tylko, że nie możemy tych operacji dokonywać bezwiednie, ale z reflek­ sją, z namysłem, świadomi swych działań. Takie postępowanie nie jest tak proste, jak wynikałoby to z powyższych zdań i na pewno wzbudziłoby wiele zastrzeżeń ze strony logików. Ale oni też nie m ogą się zgodzić ze sobą w podstawowych spra­ wach, jak na przykład we wspomnianej indukcji, więc zapewne sprzeczności wpi­ sane są w badania naukowe. Wspominam zresztą z pewnym rozbawieniem fakt, że gdy w latach 60. XX wieku Ministerstwo Szkolnictwa Wyższego postanowiło ujednolicić programy poszczególnych przedmiotów na tych samych kierunkach różnych uniwersytetów i mnie poproszono o sekretarzowanie odpowiedzialnemu za to zespołowi, to udało się nam porozumieć w sprawie etnografii Polski, Słowian 1 Europy, ale nie udało się ujednolicić programów z logiki. Tak duże były różnice między Krakowem, Poznaniem i Warszawą. Ale czyż te różnice nie budzą naszej radości? Nie pobudzają naszej twórczości? Czyż nie dla tej radości poznania po­ dejmujemy naszą pracę? �334 Zofia Sokolewicz W biografiach etnologów polskich częste było i je st łączenie badań w Polsce z zainteresowaniami obszarami pozapolskimi, najlepiej pozaeuropejskimi. Nie było i nie ma tak konsekwentnego podziału, jaki obserwujemy na przykładzie Volkskunde i Völkerkunde w krajach niemieckojęzycznych. Wpracach Pani Pro­ fesor łączenie zainteresowań różnymi terenami było szczególnie widoczne. Bada­ nia na terenie Mazowsza, młodzieńcza ciekawość Australii i Oceanii, prace nad etnologią Afryki, poszukiwania terenowe w Mongolii, zainteresowanie kulturą Europy. Co było tego przyczyną? Potrzeba przezwyciężenia uczucia zamknięcia, tak odczuwalnego w PRL? Chęć zdobycia materiałów porównawczych i trakto­ wanie etnologii/antropologii kulturowej jako nauki o kulturze ludzkości? Łączenie badań pozaeuropejskich i polskich wynikało w latach 50. XX wieku nie tylko z tradycji, ale może bardziej z przyjęcia oświeceniowych teorii postę­ pu, ewolucjonizmu i pewnych tez materializmu historycznego, zgodnie z któ­ rymi stan plemienności był pierwszym, wyjściowym w pewnym sensie, stanem ludzkości. Były one dla nas do przyjęcia dzięki tradycji stworzonej przez prace Edwarda Abramowskiego i Ludwika Krzywickiego. Współczesne społeczeństwa plemienne miały być dalekim, ale jednak echem, tych czasów, w których czło­ wiek budował to, co pierwsze, to, co stało się fundamentem kultury ludzkości, kultury wszechczasów. Już w latach 60. XX wieku w tym poglądzie utwierdzał nas Claude Lévi-Strauss, który w Myśli nieoswojonej (Lévi-Strauss 1962) wyra­ ził przekonanie, że podstawy dzisiejszej cywilizacji stanowią wynalazki neoli­ tyczne: od koła i równi pochyłej po zakaz kazirodztwa. I, że kolejną zasadniczą zmianę przyniosła dopiero rewolucja naukowa lat 60. i 70. XX wieku. Ten rodzaj myślenia niewątpliwie był i jest obecny w środowisku warszaw­ skim niemal do dziś. Ja jestem nim zdecydowanie naznaczona. Na wspomnia­ nym seminarium Lirtha w LSE w 1958 roku upierałam się, że elementy tego my­ ślenia występowały również u Malinowskiego, na przykład w Zwyczaju i zbrodni w społecznościach dzikich (Malinowski 1980). Nawet pisząc wstęp do Sztuki prymitywnej (Traser 1976), określiłam słowo „prymitywny” jako „podstawowy”, wyjściowy, spierając się o to w prywatnej dyskusji z Jackiem Olędzkim. Kultura była i jest dla mnie kulturą ludzkości. I to stanowi uzasadnienie, by łączyć bada­ nia nad odległymi geograficznie terenami z badaniami nad różnymi przejawami kultury wyróżnianymi na podstawie kryteriów etnicznych, ekonomicznych, re­ ligijnych, społecznych, estetycznych etc., włączając w to kulturę współczesną. Na takie globalne i całościowe widzenie kultury wskazuje też wspomniana tradycja, zarówno romantyczna, zgodnie z którą kultura ludowa miała dla społe­ czeństw europejskich charakter podstawowy, pierwotny, jak i ewolucjonistyczna. Przykładem może być Chata polska Jana Karłowicza (1884), a także pierwsze tomy „Wisły” i „Ludu”. Ale sądzę, że w latach 50. XX wieku na moje myślenie bardziej wpłynęły idee oświecenia i myśl marksistowska. Co nie znaczy, by nieważny był dla mnie na przykład neoewolucjonizm Leslie W hite’a i prace Juliana Stewarda. �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 335 Urzeczywistnieniu tych idei sprzyjała reforma uniwersytecka, powstanie hi­ storii kultury materialnej, a także fakt, że Katedra Etnologii na UW nie została po wojnie i po śmierci Stanisława Poniatowskiego reaktywowana, co spowodowało przesunięcie całej problematyki etnograficznej do jednej tylko Katedry, dawnej Katedry Etnografii Polski, którą przemianowano po prostu na Katedrę Etnografii. W przekonaniu profesora Dynowskiego, wiedza o kulturze kontynentów po­ zaeuropejskich stanowiła rodzaj perspektywy, z której mogliśmy spojrzeć na własną kulturę. Ten geograficzny wymiar kultury oddawał jej charakter prze­ strzenny; teorie postępu, ewolucji czy rozwoju wskazywały na wymiar czasu. Przestrzeń świata i czas historii człowieka. Oddzielenie Volkskunde od Völker­ kunde można tłumaczyć historią etnografii/etnologii w różnych krajach. Ale dziś w obu z nich możemy stosować te same teorie i procedury. Antropologia wielo­ stanowiskowa może być stosowana w badaniach różnych kultur. A co ważniej­ sze, dawny podział na społeczeństwa prymitywne, plemienne, rozwijające się i uprzemysłowione, nowoczesne, przestał mieć rację bytu. Wiele prac przygotowała Pani Profesor po to, aby móc lepiej zrozumieć dys­ cyplinę i pomóc je j przetrwać: Etnologia. Wybór tekstów (1969) pod Pani re­ dakcją, uczestnictwo w Historii etnografii polskiej (1973), Wprowadzenie do etnologii (1974), redakcja i autorstwo rozdziałów w Metodach etnologii (1981). Czym je st dzisiaj dla Pani etnologia/antropologia kulturowa? Czy warto zabie­ gać o utrzymanie je j autonomii w zespole nauk zajmujących się kulturą, takich ja k socjologia, kulturoznawstwo, historia kultury, filozofia kultury? Już w 1958 roku w Londynie utwierdziłam się w przekonaniu, że między et­ nografią, tak jak j ą rozumieliśmy w Polsce, a zachodnią antropologią kulturową i społeczną jest jedna różnica: wymaganie stacjonarnych, co najmniej rocznych badań terenowych. Tego przekonania nie zmieniłam do dziś. Nasze badania były krótsze, z wielokrotnymi powrotami. Sami będąc „tubylcami”, nie musieliśmy uczyć się języka, a jedynie pogłębiać jego rozumienie. Byliśmy obyci z kultu­ rą, a dystans między kulturą wsi lub robotniczą a kulturą ludzi wykształconych pozwalał na zauważenie różnic. Nas w terenie też niejednokrotnie porażała „ob­ cość” kultury ludowej, tak jak dziś poraża nas „obcość” różnych grup skinhe­ adów, Gotów, złodziei etc. Nasze obecne badania terenowe stają się bardziej intensywne, połączone z zamieszkiwaniem przez dłuższy okres w miejscu ba­ dań, z uczestnictwem lub wręcz członkostwem w danej grupie. W Polsce takie badania stacjonarne jako pierwsza prowadziła Kazimiera Zawistowicz-Adamska (1958). Obecnie podejmuje je znacznie większa grupa osób. Ten sposób badań, wyróżniający dyscyplinę, przejmują jednak dziś także, przynajmniej niektórzy, przedstawiciele innych nauk o kulturze. Już w latach 60. XX wieku zastosował go Włodzimierz Wincławski w badaniach wsi Ciche, po­ wiat Nowy Targ, oraz wsi podpłockiej, której nazwy nie pamiętam. �336 Zofia Sokolewicz W tradycyjnym systemie klasyfikacji nauk o odrębności danej dyscypliny sta­ nowił jej przedmiot i metoda. Ta ostatnia była bodajże ważniejsza od przedmiotu. Samo słowo „dyscyplina” nasuwa skojarzenia ze ścisłością postępowania, sposo­ bem systematycznie stosowanym. W dzisiejszej nauce następuje szybka wymia­ na informacji, umożliwiająca porównanie rezultatów badań. I to, co efektywne, jest przejmowane. Na konferencji EASA w Poznaniu w 2009 roku pewien młody socjolog z Gdańska domagał się od antropologów ścisłego określenia, czym an­ tropologia różni się od socjologii. Jego zdaniem, niczym. Wymienił tu szereg nazwisk antropologów, których uznał za socjologów. Był tam między innymi i Erving Goffman i Victor Turner. Zadziwiłam się. Dla mnie wszyscy wymienie­ ni, a zwłaszcza ci dwaj, byli niewątpliwie antropologami, których teorie wpły­ nęły na myślenie przedstawicieli różnych nauk humanistycznych, nie tylko so­ cjologii. Wystarczy wykazać pisma, w których w Polsce drukowano ich ważne, tłumaczone na język polski, teksty, między innymi czasopismo „Teksty Drugie”. Pamiętam Victora Turnera jako zdolnego ucznia Maxa Gluckmana, pamiętam też jego pierwszą, w ażną książkę, Schism and Continuity in an African Society... (Turner 1957). Rozwinął w swoich interpretacjach kultury ludu Ndembu Gluckm anowską teorię konfliktu, posługując się analizą przypadku {case). Wiele razy powoływałam się na nią w swoich wykładach. A tu - Victor Turner socjolog! Może jednak stoimy wobec przeklasyfikowania nauk i ich pól badawczych? Etnografia i antropologia to nauki XIX wieku. Dziś stawiamy trochę inne pytania badawcze. Nie wątpimy, że człowiek jako gatunek jest jeden, i że kultura jest jedna, w nieskończonej liczbie wariantów. Ta kwestia była ważna dla Malinow­ skiego, który walczył o uznanie równości wszystkich kultur, ale chyba - mam nadzieję - nie spędza nam dziś snu z oczu. W 1964 roku w Paryżu uczestniczyłam w dyskusji na ten temat. Zorgani­ zował j ą Robert Gessain (badacz Eskimosów). Oprócz niego w panelu zasiedli Pierre Alexandre, Eric de Dampiére, Michel Izard i Georges Balandier (socjolog, afrykanista). Izard badał w Plozevet w Bretanii system pokrewieństwa. Pytanie brzmiało: czy badając współczesny system społeczny w kraju cywilizacji zachod­ niej czuje się socjologiem czy antropologiem? A jak się podpisuje? Odpowiedział krótko: nie podpisuję się. Robię to, co do mnie należy. Zapamiętałam tę odpowiedź. Do pewnego momentu można było wyróżniać antropologię jako naukę o społeczeństwach plemiennych. Od czasu jednak badań Jeremy’ego Boissevaina, Paula Stirlinga, Laurence’a Wylie’go i wielu innych, a także zainteresowania socjologów krajami rozwijającymi się, jest to raczej nie­ możliwe. Podobnie rzecz ma się z etnografią, która wkroczyła w badania kultury współczesnej, niekoniecznie archaicznej, i nie ludowej. Czy Pierre Bourdieu był bardziej antropologiem czy socjologiem? A Ernest Gellner? A wielu, wielu innych? Zaklasyfikowanie nauki jest ważne ze względu na interesy reprezentującej j ą grupy ludzi. Od tego zależy jej miejsce w systemie instytucji naukowych, a za tym budżet etc., nie mówiąc o prestiżu. Dlatego jeszcze długo będziemy się spie­ �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 337 rać i walczyć o swoją niezależność. Chyba że zmieni się system badań nauko­ wych, co nie jest niemożliwe. Etnologia w pracach Pani Profesor je st nauką o zakresie i charakterze świa­ towym. To w Etnologii. Wyborze tekstów (1969) przez Panią zredagowanym po raz pierwszy zetknąłem się z nazwiskami niektórych etnologów/antropologów z zagranicy dotąd mi nieznanych - na studiach historii kultury materialnej nie mieliśmy przecież wykładów z historii etnologii czy omówień kierunków w świa­ towej antropologii współczesnej. To Pani przetłumaczyła i poprzedziła wprowa­ dzeniem pracę Kaja Birket-Smitha, Ścieżki kultury (1974). To Katedra Etnologii Uniwersytetu Warszawskiego, kierowana przez Panią Profesor, jako pierwsza w roku 1985 uzupełniła swą nazwę i stała się Katedrą Etnologii i Antropologii Kulturowej. Jaka jest, zdaniem Pani Profesor, relacja między polską etnologią narodową a światową antropologią społeczno-kulturową? Czy etnologia polska „od zawsze ” była antropologią, czy też stała się nią z momentem uzyskania moż­ liwości stosowania tej nazwy i powinna spełnić określone warunki, aby na tę nazwę zasłużyć? Nie sądzę, by polska etnografia zawsze była tożsama z antropologią. Roman­ tyzm XIX-wieczny uczynił z niej klasyczną Volkskunde, naukę o kulturze lu­ dowej, zgodnie z Herderowską koncepcją kultury Volku. Ale już w końcu XIX wieku, wraz z wpływem ewolucjonizmu, niektórzy badacze, jak Jan Karłowicz, a potem Ludwik Krzywicki (pod wpływem Marksa i Engelsa) zaczynają m y­ śleć „antropologicznie”, to znaczy o kulturze ludzkości. Wspomniałam już Chatę polską Karłowicza i liczne tłumaczenia prac badaczy zachodnich, którzy przed­ miotem swego badania uczynili Świat i Człowieka. To Edward B. Tylor i Lewis H. Morgan zaszczepiali w nas myślenie antropologiczne, a ugruntował je w nas powrót do oświecenia, odrzucanego wcześniej przez romantyzm. Jego elementy widać wyraźnie u Eugeniusza Frankowskiego, a potem, po wojnie, w wykładach Witolda Dynowskiego. Ale tak naprawdę etnografia polska zaczęła stawać się antropologią dopiero po odrzuceniu wzoru ustalonego przez Moszyńskiego i Dobrowolskiego. Stało się to jasne w czasie „rewolucji” strukturalnej. Jej efektem było nie to, że wszy­ scy stali się strukturalistami, bo nie stali się nimi, ale to, że zburzono myślenie o kulturze jako zbiorze artefaktów, o zmianie jako następstwie zdarzeń, o rzeczy­ wistości, którą można niejako sfotografować z dystansu, o uprzywilejowanej po­ zycji badacza. W ielką rolę w tworzeniu tej nowej świadomości badaczy odegrały monografie terenowe: Kurpie. Puszcza Zielona (Kutrzeba-Pojnarowa, red., 1962­ -1965) i Stare i nowe Siołkowice (Gładysz, red., 1963-1966). Każdy, lub prawie każdy, kto prowadził stacjonarne badania terenowe i odkrywał, w miarę swego pobytu na wsi, jej tajemnice, niezrozumiałe zachowania, stanowił podatny grunt dla przyszłego myślenia antropologicznego. Dlaczego? Dlatego, że nowo odkry­ �338 Zofia Sokolewicz tych faktów nie można było wyjaśnić starymi teoriami. Niektórzy z nas wracali do Malinowskiego, którego Dzieła zaczęły się ukazywać w latach 70. XX wieku, inni szukali inspiracji w „Current Anthropology” (od 1965 r.). Pojedyncze eg­ zemplarze prac Clifforda Geertza lub Jamesa Clifforda cenione były na wagę zło­ ta. Pamiętam, jak chyba pierwszy egzemplarz Clifforda The Predicament o f Cul­ ture... (Clifford 1988) przywiozła w 1988 roku z U SA A nka Kunczyńska-Iracka (a drugi, rok później, Zbigniew Benedyktowicz) i był on systematycznie dysku­ towany na jej seminarium. Do tego należy dodać rolę pisma „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa”, w którym drukowano liczne tłumaczenia tych tekstów zachod­ nich, które powodowały ferment, stawiały inne pytania. Bo w nauce w gruncie rzeczy chodzi bardziej o postawienie pytania niż o uzyskanie odpowiedzi. Myślę, że od tego czasu, od połowy lat 80. XX wieku, staliśmy się antropologiąjako całe środowisko. Ale staliśmy się antropologią, bo byliśmy na to przygotowani dzięki tak dziś krytykowanym Wielkim Narracjom, które ogarniały całą ludzkość, dzię­ ki oświeceniu, Marksowi, Krzywickiemu, Tylorowi, Morganowi i wielu, wielu innym. To nam pozwoliło na definiowanie przedmiotu badań antropologii jako kultury całej ludzkości. A także dzięki naszym wieloletnim badaniom terenowym i już wspomnianej niemożności ogarnięcia uzyskiwanych informacji aparatem pojęciowym starych teorii. Dla mnie było to powtórzenie sytuacji z XIX wieku, gdy świadectwa kupców, żeglarzy, misjonarzy o ludach kontynentów pozaeuro­ pejskich w pewnym sensie rozsadziły istniejące o nich stereotypy i przyczyniły się do powstania ewolucjonistycznej antropologii, antropologii Tylora, Morgana, Adolfa Bastiana, Edwarda Westermarcka, a potem Franza Boasa. Ten boom in­ formacyjny powtórzył się pod koniec XX wieku i, między innymi, spowodował powstanie polskiej antropologii. Jednym z kierunków zainteresowań Pani Profesor była i je st historia etnolo­ gii polskiej. Przed ponad półwieczem opublikowała Pani w „Ludzie” artykuł na temat wartości materiałów Oskara Kolberga dla badań nad kulturą materialną Kurpiowszczyzny (Szyfelbejn 1955), znaczny był Pani udział w przygotowaniu Historii etnografii polskiej, liczne były artykuły omawiające działalność nauko­ wą wybitnych polskich etnologów. Czy historia ta ma znaczenie dla teraźniejszej etnologii polskiej? W jaki sposób powinniśmy z niej korzystać? Co do tego, że przeszłość, a więc i historia ma znaczenie dla teraźniejszości, wszyscy się zgadzają. Trudniejsza znacznie jest odpowiedź, w jaki sposób z niej korzystać. W odpowiedzi na poprzednie pytania zawarłam wiele uwag na ten temat. Je­ stem nadal przekonana, że to nie tylko aktualne, indywidualne wybory zdecydo­ wały o przesunięciu naszych zainteresowań w kierunku antropologii, ale także nasze znacznie wcześniejsze decyzje określające kierunek badań, źródła inspira­ cji etc., chociażby nasze zainteresowanie oświeceniem. Historia nauki, historia �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 339 etnografii, to nie tyle spis dat urodzin i działalności wielkich i małych zbieraczy folkloru, wydania ich książek, zjazdów i konferencji, manifestów etc., co zbiór pytań, które sobie stawiali i ich zmienność. To historia myślenia o kulturze, hi­ storia języka, w którym j ą opisywano i wszelkich wydarzeń, które ludzi pobu­ dzały do podejmowania wysiłków w kierunku jej zrozumienia. W opisie historii sztuki tak zwanej plemiennej ważne jest dla mnie przytaczane przez znakomi­ tego badacza sztuki afrykańskiej, Williama Fagga, powiedzenie jednego z jego rozmówców, wyrażające zdziwienie, że biali ludzie zbierają „martwe przedmio­ ty”. Tak określano maski, które poza rytuałem były „martwe” i poniewierały się w różnych miejscach. Ale ważny jest też dla historii naszej myśli „Manifest sur­ realizmu” André Bretona, który wyrażał zainteresowanie artystów, w tym tak wielkich, jak Pablo Picasso, sztuką pozaeuropejską, sztuką prymitywną. Sądzę, że nie jest dobrze, gdy historię etnografii traktujemy tout court. Trzeba j ą wiązać z wydarzeniami i nurtami świata całej nauki, całej cywilizacji. Inaczej patrzy się na nią z pewnego dystansu, co już jest moim przywilejem i mego szanownego rozmówcy, profesora Zbigniewa Jasiewicza, a inaczej z per­ spektywy osoby, która sądzi, że coś zmienia, coś tworzy tu i teraz, niezależnie (?!) od swoich poprzedników. Mogę tak pisać, bo sama znam to uczucie, i czasy, kiedy wydawało mi się, że nie ciąży na mnie brzemię historii, nie są aż tak bar­ dzo odległe. Moje wczesne niedocenienie historii łagodnie korygowała profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa, autorka najbardziej syntetycznego i najlepszego po dziś dzień ujęcia historii etnografii i etnologii w Polsce. Jej zaprzyjaźnienie się z historią widoczne jest w jej odpowiedzi na ankietę profesora Jasiewicza, dru­ kowanej w „Ludzie”, już pośmiertnie, w 1995 roku (Kutrzeba-Pojnarowa 1995). Dlatego dziś, z dystansu, jestem w stanie docenić wpływ „rewolucji struktu­ ralnej” na nasze stawanie się antropologią, podczas gdy w momencie jej dziania się doceniałam tylko znaczenie postawienia nowych pytań. Po prostu, pewne rze­ czy widzi się lepiej z perspektywy czasu. I to jest zapewne źródło różnicy będącej u podstaw mego zainteresowania historią nauki. W Historii etnografii polskiej i szeregu artykułów na ten temat interesowała mnie przede wszystkim zmienność pytań stawianych sobie przez różnych badaczy. To, o czym piszę dzisiaj, często w konwencji wspomnieniowej, jest próbą uświadomienia sobie, a może i innym, tego, jak indywidualne działania i wybory składają się na łańcuch przyczynowo­ -skutkowy wydarzeń, zwanych historią nauki. Nie znalazłem w opublikowanym pisarstwie Pani Profesor zbyt wielu śladów udziału w polemikach naukowych. Recenzje umieszczane w czasopismach do­ tyczą głównie prac zagranicznych. Wiem natomiast, ja k uważnie przyjmowane były krytyczne uwagi Pani wypowiadane przy różnych okazjach i umieszczane w recenzjach prac doktorskich i habilitacyjnych oraz w opiniach towarzyszących procedurom profesorskim. Spełniały ważną rolę w utrzymaniu odpowiedniego poziomu intelektualnego etnologii. Również prace Pani Profesor były poddawa­ �340 Zofia Sokolewicz ne krytycznej ocenie, choćby przez profesora Józefa Chaiasińskiego. Jaki jest stosunek Pani Profesor do krytyki naukowej? Jakiej krytyki naukowej potrzebuje etnologia i szerzej cala nauka? Rzeczywiście, nie wchodziłam w polemiki naukowe. Krytyczny stosunek do dorobku naukowego przyszłych doktorów, docentów i profesorów należał po prostu do moich obowiązków. I starałam się uwzględniać w tej krytyce pozycję teoretyczną zajmowaną przez autora. Na pewno nie przeprowadzałam jej z mo­ ich własnych pozycji. Oczekiwałam, że autor-badacz będzie konsekwentnie re­ alizował swoje założenia i cele. Co do krytyki Józefa Chaiasińskiego dotyczącej mojej interpretacji teorii Radcliffe-Browna, to pozostałam przy swoim zdaniu. Biorąc pod uwagę cykl w y­ dawniczy i długie czekanie na ewentualną odpowiedź, uznałam za bezprzedmio­ towe wchodzenie w dyskusję. Przy jej końcu zapewne nikt by nie pamiętał, co było jej początkiem. Ale uraziło mnie, że nie zechciał zauważyć nowych akcen­ tów w tym podręczniku ( Wprowadzenie do etnologii) wyrażających się między innymi w doborze ilustracji i łączeniu problematyki społeczeństw plemiennych i chłopskich. Edwardowi Pietraszkowi odpowiedziałam na łamach „Etnografii Polskiej”, że nie ma racji. Różnice między nami wynikały niewątpliwie z przyję­ cia innej perspektywy - stąd jego niezrozumienie kwestii antropogenezy. Mogę złośliwie dodać, że gdy przyjęła j ą w swoim podręczniku Ewa Nowicka, to żad­ nemu z socjologów to nie przeszkadzało. Uwagi Ryszarda Dyoniziaka dotyczące teorii znanego niegdyś językoznawcy, Maxa Mullera, mogłam traktować jedynie jako dowód jego niedokształcenia - po co więc miałabym mu odpowiadać? Parę razy przymierzałam się do poprawionej wersji mego podręcznika, ale jego kon­ cepcja, w miarę upływu czasu, okazała się przestarzała, więc nie było sensu go poprawiać. Natomiast bardzo brałam sobie do serca krytykę ze strony profesora Dynowskiego i profesor Kutrzeby-Pojnarowej, a także uwagi studentów, które uwzględ­ niałam w treści moich wykładów. Słuchałam ich uważnie. Cenne były zwłaszcza dyskusje w trakcie tak zwanej rewolucji strukturalnej. Krytykę wyobrażałam sobie jako dyskusję zmierzającą do możliwie najbar­ dziej klarownego przedstawienia badanego problemu i sposobów jego rozwiąza­ nia. Dlatego jest ona skuteczna, gdy odbywa się „na gorąco”, wtedy, gdy autor pracuje nad nim. Cenię sobie bardzo międzynarodową krytykę w czasopismach, jak „Anthropology Today”, „Current Anthropology”, „Journal o f the Royal A n­ thropological Institute”, „Social Anthropology” (organ EASA) - publikują one artykuły recenzyjne szybko, zanim praca się zestarzeje. Brak krytyki naukowej w okresie PRL był, sądzę, spowodowany także obawą, że zostanie źle zrozumia­ na i zaszkodzi kolegom, zwłaszcza młodym. Dlatego powinna odbywać się na forum wewnętrznym. To były skomplikowane sprawy, nieraz mające polityczne konsekwencje. Już pod koniec PRL, we wczesnych latach 80. XX wieku, w gro­ �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 341 nie archeologów odbyła się gorąca dyskusja w IHKM PAN nad wypowiedzią Lecha Leciejewicza o pracach Witolda Hensla nad etnogenezą Słowian! I chy­ ba został on zawieszony w prawach pracownika Instytutu. Jego krytyka miała rzutować na historyczne uzasadnienie naszego prawa do obecnych granic i była niezgodna z racją stanu. Jej część była publikowana w „Ludzie”, a ja pamiętam ponure posiedzenie Rady Naukowej IHKM, na którym Leciejewicz próbował się bronić. Tak więc krytyka bywała politycznie niebezpieczna. I pewnie to do­ świadczenie ilustruje przyczyny jej niedoceniania. Bo tak naprawdę konieczne są obydwa rodzaje krytyki - ta w mniejszych, wewnętrznych gronach i ta obejmu­ jąca szersze środowiska. Ale sama już nie wypowiadam się krytycznie na łamach czasopism, prasy, bo boję się, że może nie zdążę otrzymać odpowiedzi. Dlatego staram się rozwijać krytykę na seminarium magisterskim i w nieformalnych kon­ taktach z moimi młodszymi kolegami. W roku 1991 została Pani Profesor powołana na stanowisko dyrektora Centrum Europejskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Już poprzednio jednak zwróciła Pani uwagę, kierując „resortowym ’’programem naukowym „Podstawy kultury europej­ skiej”, na nowe pole badawcze - integrującą się Europę. Z tych zainteresowań wy­ rosło kilkanaście artykułów na temat subsydiamości, suwerenności, obywatelstwa, ale również polityki kulturalnej Unii Europejskiej i Rady Europy. Czy etnolog/antropolog kulturowy zajmujący się takimi zagadnieniami nie staje się politologiem, kulturoznawcą czy nawet politykiem? Gdzie znajdują się granice poszczególnych dyscyplin ijaka jest granica między nauką a polityką? Moja droga do Europy prowadziła przez Uniwersytet Otwarty, Bałkany i pro­ blem resortowy „Podstawy kultury europejskiej”. W 1974 roku okazało się osta­ tecznie, że nabyta w stepie mongolskim alergia uniemożliwia mi wyjazdy do Mongolii. Była po prostu niebezpieczna. I wtedy, szukając nowego pola działa­ nia, napotkałam na swej drodze Uniwersytet Otwarty. Zaczęło się anegdotycznie. Dwie studentki psychologii chciały studiować równolegle etnografię. Kierownik Biura Spraw Studenckich odmówił, pisząc na ich podaniach, że psychologia nie ma nic wspólnego z etnografią. Ogarnęła mnie wściekłość. Uzbrojona w tom Völker­ psychologie Wilhelma M. Wundta (1904), udałam się do Rektora i wykrzyczałam ze złością, że chciałabym, aby ten cholerny Uniwersytet stał się Uniwersytetem Otwartym, a tu muszę respektować decyzje niedouczonych urzędników. Rektor zniósł m oją wściekłość spokojnie i powiedział: daję pani dwa tygodnie czasu na opracowanie koncepcji Uniwersytetu Otwartego. Był rok 1976! Powstało wtedy grono zapaleńców: Anna Przecławska, dziekan Wydziału Pedagogiki, Andrzej Ka­ jetan Wróblewski, fizyk teoretyk, późniejszy nasz rektor, Hanna Dobrowolska, bio­ log i ja. Żadne z nas nie miało pojęcia, co to jest Uniwersytet Otwarty. Taki Uniwersytet powołała w Londynie w 1969 roku królowa brytyjska na wniosek Harolda Wilsona, przywódcy Labour Party. Działa od 1970 roku, przyj­ �342 Zofia Sokolewicz mując dorocznie około 100 tysięcy studentów i zaliczając się do pierwszej setki uni­ wersytetów światowych. Ale o tym dowiadywaliśmy się stopniowo. W końcu lat 70. XX wieku nie było jeszcze ożywionej wymiany informacji naukowej. Z praw­ dziwym Uniwersytetem Otwartym zetknęłam się w 1988 roku w Cambridge, gdzie konkurował on z czcigodnymi college’ami Uniwersytetu w Cambridge. Stan wojenny przerwał nasze prace. Sama idea była długo przedmiotem gry politycz­ nej, a także niezrozumienia, o co chodzi. A chodzi o to, by każdy, kto wyrazi taką chęć, mógł studiować na Uniwersyte­ cie, stosownie do swoich możliwości czasowych, obciążenia pracą, oddalenia od siedzib uniwersytetu. Oznaczało to stworzenie: 1. programów, które można było elastycznie studiować, kawałek po kawałku, nawet przez wiele lat; 2. przygoto­ wanie zestawu materiałów dydaktycznych, multimedialnych, które tworząc tak zwany Kit, można by dostarczać nawet tym studentom, którzy znajdowali się na przykład na statku rybackim, gdzieś pod kołem podbiegunowym; 3. zorganizo­ wanie grupy tutorów, którzy telefonicznie utrzymywaliby kontakt ze studentem, sprawdzali nadsyłane przez niego prace kontrolne etc. To było, nawet w bogatej Wielkiej Brytanii, gigantyczne przedsięwzięcie, znacznie większe od rozwiniętych tam przy wszystkich uniwersytetach Extra­ -Mural Studies, w których zresztą czynnie uczestniczyli antropologowie z Ro­ yal Anthropological Institute. Ale się udało, podobnie zresztąjak, nieco później, Hiszpanom i Holendrom. O tym dowiedzieliśmy się jednak dopiero w drugiej połowie lat 80. XX wieku. W 1985 roku generał Wojciech Jaruzelski zagrał populistyczną kartą i - po artykule Piotra Sarzyńskiego w „Polityce” - zdecydował się pozwolić Uniwer­ sytetowi Warszawskiemu na otwarcie Uniwersytetu Otwartego. Musieliśmy jed ­ nak zacząć skromniej. Powstało wtedy na Wydziale Historycznym UW Studium Kształcenia Otwartego, którym kierowałam do 1996 roku. Potem przekształco­ no je w Centrum Multimedialnej Edukacji, przerywając tworzącą się tradycję, by wreszcie, z inicjatywy młodej entuzjastki z Wydziału Pedagogiki, Kasi Lubryczyńskiej, wrócić do pierwotnej idei. Tym nowym wysiłkom przyglądam się z dystansu - z braku sił, ale z w ielką radością. Piszę o tym dlatego, bo była to dla mnie droga do edukacji europejskiej. Za­ wsze przywiązywałam w ielką wagę do edukacji, widząc w niej zarówno klucz do dobrobytu narodu, jak i drogę do samorealizacji jednostki. Nie bez powodu, u progu dorosłego życia chciałam po prostu zostać nauczycielką. Dlatego przy­ wiązywałam taką wagę do dydaktyki w etnografii, szukając nowych sposobów nie tylko nauczania, ale i wspólnego uczenia się - czemu miały służyć wymy­ ślone przeze mnie, i wspaniale realizowane przez moich kolegów, „laboratoria etnograficzne”, to znaczy czterosemestralne zajęcia, których celem było przejście przez studenta drogi od postawienia pytania, przez badania w terenie, do końco­ wego raportu z uzyskanych rezultatów. Zastąpiły one w Warszawie ćwiczenia przypisane różnym przedmiotom, co nie dawało możliwości scalenia wiedzy. �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 343 Niewątpliwie przez całe życie, niezależnie od sytuacji politycznej, uważałam, że jestem zobowiązana do jak najlepszego wykonywania moich obowiązków, to jest kształcenia ludzi o otwartych umysłach. I to sprawiało mi i nadal sprawia wielką radość. Ale pytanie dotyczyło Europy. Otóż, gdy musiałam zrezygnować z badań w Mongolii, zaczęłam, równolegle z pracą nad Uniwersytetem Otwar­ tym i edukacją europejską, zastanawiać się nad możliwością współpracy z kraja­ mi słowiańskimi: Jugosławią i Bułgarią. Było to dla mnie fascynujące spotkanie z różnymi nacjonalizmami: serbskim, macedońskim i bułgarskim. Nie pisałam o tym, by nie sprawiać przykrości moim kolegom z tamtych krajów. Byli tak mocno zaangażowani w badanie odrębności swoich kultur. Swoją „bułgarskość” wysysali z mlekiem matki, tak jak my „polskość”. Nie zapomnę słów bułgarskiej muzykolożki, wypowiedzianych w pociągu z Macedonii do Sofii, po konferen­ cji naukowej: „To zabawne uczestniczyć w konferencji prowadzonej w gwarze”. Gwarą był dla niej macedoński. To był żywy obraz Herderowskiej koncepcji kultury Volku i było to potwierdzenie, że proces tworzenia narodów nie skoń­ czył się, że wciąż trwa. Prace etnografów krajów słowiańskich nad etnografią Słowiańszczyzny prowadzone pod przewodnictwem Juliana W. Bromleja, dy­ rektora Instytutu Etnografii im. Mikłucho-Makłaja w Moskwie, zawaliły się, gdy Bułgarzy, nie godząc się na uznanie Macedonii, opublikowali sami odrębny tom Bułgarzy. I wystąpili z redakcji, gdy w Ogólnosłowiańskim Atlasie Językowym uznano język macedoński za odrębny język, a nie tylko gwarę języka bułgarskie­ go. Etnografowie bułgarscy, serbscy i macedońscy podchodzili do tych spraw z wielkimi emocjami. Dla badacza z zewnątrz było to fascynujące. I to utorowało m oją drogę do Europy. W połowie lat 80. XX wieku Katedra Etnografii potrzebowała gwałtownie pieniędzy. Nasze grupy laboratoryjne były kosztowne ze względu na wyjazdy. Nie było też funduszy na badania. Problem węzłowy „Polska kultura narodowa, jej tendencje i percepcja”, w którego pracach uczestniczyliśmy od początku, to jest od 1975 roku, zmieniał nieco profil, nie było też pewności, że zostanie za­ twierdzone jego przedłużenie na następne pięć lat. Wymyśliliśmy więc temat „Podstawy kultury europejskiej” jako problem re­ sortowy, skupiający nauki humanistyczne i społeczne. Złożyliśmy też propozycję współpracy innym uniwersytetom: Jagiellońskiemu, Poznańskiemu, Łódzkiemu, Toruńskiemu, Wrocławskiemu. Projekt został odrzucony. Zaprzyjaźniony urzęd­ nik powiedział mi, że stało się tak na skutek opinii generała Zenona Kiszczaka. Miał on powiedzieć (a może i napisać?), że zespół koordynacyjny nie gwarantuje lojalności politycznej. W zespole inicjatorów byli Aleksander Gieysztor, Henryk Samsonowicz, Juliusz Bardach, Jerzy Gąssowski, Jerzy Okulicz-Kozaryn, Jerzy Axer i ja. Ale w 1986 roku odbyło się w Budapeszcie Forum Europejskie poświęcone kulturze, zorganizowane przez ówczesne EWG. Generał Jaruzelski postanowił poprawić swój wizerunek. Po powrocie naszej delegacji, w połowie 1986 roku, �344 Zofia Sokolewicz dostałam wiadomość z Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego, że mamy natych­ miast uruchomić problem! Dostał sygnaturę III/33. Nasz zespół wzbogacił się o znakomite nazwiska: Anna Czekanowska-Kuklińska, Krzysztof Kwaśniewski, Jan Jerschina, Stefan Amsterdamski, Stanisław Sierpowski, Sławomir Kalembka, każda z tych osób z zespołem. Odbył się szereg międzynarodowych konferencji i, najważniejsze, próbowaliśmy ująć całościowo kulturę europejską, skupialiśmy badaczy zainteresowanych tym problemem. To wtedy doszłam do przekonania, że naszym, to jest antropologów, zadaniem jest zająć się tymi mechanizmami i instytucjami, które gwarantowały wymianę myśli i idei w całej Europie. Nazwałam je umownie „infrastrukturą kultury”. Były to między innymi szlaki i centra handlowe, szlaki pielgrzymkowe i ośrodki kultu, uniwersytety i struktury edukacyjne, wszystkie z nich charakteryzowały się długim trwaniem (w rozumieniu Ferdynanda Braudela) i trwały mimo wojen, zmian dynastycznych, kryzysów gospodarczych, a zniszczone klęskami żywio­ łowymi potrafiły się odrodzić. W 1990 roku skończyło się finansowanie problemu. Zespół koordynacyjny z UW postanowił więc wystąpić z wnioskiem o utworzenie Centrum Europej­ skiego, jednostki międzywydziałowej, o celach badawczych i dydaktycznych. Wniosek Wydziału Historycznego spotkał się wtedy z podobną inicjatywą Wy­ działów Prawa i Ekonomii, które były zainteresowane EWG. Nie były więc to identyczne wnioski i na posiedzeniu Senatu UW musiałam stoczyć trudnąbatalię o uwzględnienie kultury w projekcie Centrum. Prawnicy - podobno humaniści - nie byli o tym przekonani! Wspierał mnie prof. Andrzej Zawiślak, późniejszy minister przemysłu i handlu w solidarnościowym rządzie. Udało się! Byłam wicedyrektorem, dyrektorem, członkiem i przewodniczącą Rady N a­ ukowej Centrum. Dostaliśmy siedzibę po Wyższej Szkole Milicji (której rek­ torem był naczelny „Nowych Dróg”, Walery Namiotkiewicz), meble po hotelu partyjnym, które sami przemalowaliśmy na czarno, by ukryć ich zużycie, za­ pewnienia z Komisji EWG, że dostaniemy jakieś ich wydawnictwa do biblioteki. Skrzyknęliśmy zainteresowanych i rozpoczęliśmy rekrutację. W roku 1997 wycofałam się z pracy administracyjno-organizacyjnej w Cen­ trum ze względu na chorobę mojej Matki. Ale jestem z nim do dziś emocjonalnie związana i podejmuję merytorycznie istotne wysiłki, by ugruntowywać tam zna­ czenie antropologii. Ojej miejsce trzeba zawsze walczyć. Pozycja prawa i eko­ nomii jest jasna, politolodzy w obecnym klimacie dyskusji politycznych są „na fali”, mimo ewidentnego braku warsztatu. Socjologia jest uznawana, choć nie zawsze uważana za konieczność, o antropologię wciąż należy walczyć. A prze­ cież od drugiej połowy lat 80. XX wieku antropologowie prowadzili już znaczą­ ce badania integracji europejskiej i - szerzej - kultury europejskiej. Nazwiska Jerem y’ego Boissevaina, Erica R. Wolfa, Marca Abélèsa, Irene Bellier, Maryon McDonald, Michaela Herzfelda, Michaela Jacksona i wielu innych były już do­ brze znane, działała ECSA - European Community Studies Association, działa­ �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 345 ło Europejskie Stowarzyszenie Antropologów Społecznych (EASA, od 1989 r.). Badania procesu integracji europejskiej były prawdziwym wyzwaniem dla antro­ pologów. Przeniesienie przez Boissevaina w 1958 roku zasady intensywnej pracy terenowej na Maltę to był dopiero początek. Takie badania ujawniały mechani­ zmy tworzenia norm więziotwórczych i ich instytucjonalizację, system sankcji społecznych, sposoby realizacji wartości, i to, co Malinowski nazywał „imponderabiliami” życia codziennego. Były prowadzone w duchu idei Malinowskiego i Firtha. Tymczasem następowało przesunięcie pola badań antropologicznych w kierunku mechanizmów tworzenia kultury, powstawania różnic jednostko­ wych i grupowych i ich interpretacji, ich instytucjonalizacji, nadawania znaczeń i symbolizacji, komunikowania się i samorealizacji jednostki, zgodnie lub prze­ ciw przyjętemu kanonowi wartości. Wzorem i inspiracją stawały się książki Mary Douglas, Benedicta Andersona, Clifforda Geertza, Jamesa Clifforda, a indywidu­ alne drogi wypracowywali sobie Michael Herzfeld, Michael Jackson, Kirsten Hastrup, Pnina Werbner. Kultura w ich ujęciu nie opierała się na ramach stwo­ rzonych przez strukturę społeczną (choćby to miał być system pokrewieństwa, tak jak postulował Malinowski), ale dzięki systemowi znaczeń tworzyła wspól­ noty komunikowania się. Tego typu badania, prowadzone w Europie, nastręczały szczególnie dużo trudności metodologicznych, stanowiły prawdziwe wyzwanie. Projekt badania infrastruktury kultury, który opracowałam dla problemu „Podsta­ wy kultury europejskiej”, został wykorzystany przeze mnie do wykładu „Antro­ pologia Nowej Europy”. Nie miałam wątpliwości, że znacznie różni się pom y­ słem od ujęć socjologicznych czy politologicznych. Zadawałam sobie pytanie, czy nie jest to przypadkiem bardziej historia kultury niż antropologia. I doszłam do wniosku, że nie. Tym, co różni mój wykład od wykładu z historii kultury, jest przede wszystkim punkt wyjścia. To pytanie, co dziś łączy kulturę europejską i co zdecydowało o jej obecnym kształcie. Zdecydowały o tym ogarniające co­ raz szersze połacie Europy mechanizmy wymiany idei, mobilność ludzi, różna w różnych epokach, ale zawsze znaczna, sieci miejskie, handlowe, kulturowe, edukacyjne, style artystyczne i estetyczne, filozofia. Badając wynalazki specy­ ficznie europejskie, jak miasta powstałe po XI wieku, uniwersytety, prawa czło­ wieka, instytucje demokratyczne i obywatelskie, antropolog stawia inne pytania niż politolog lub socjolog. Antropolog przecież wychodzi w badaniu od tego, co tw orzą i jak to przeżywają zwykli ludzie w swoich wspólnotach rodzinnych, lokalnych, religijnych, etnicznych etc. Antropolog korzysta z doświadczeń po­ przedniej generacji, skupionej na całościowych (monograficznych?) badaniach małych społeczności, by dopiero potem, wzorem Geertza, sytuować je wobec wspólnot o ponadlokalnym czy wręcz globalnym charakterze. Mało mnie m artwią granice między naukami, czemu już dałam wyraz w tym tekście. Kulturoznawcy, jak do tej pory, bardziej zajm ują się kulturą tworzoną dzięki mediom, kulturą popularną - taka jest w końcu geneza kulturoznawstwa, że zajęli pole popkultury. Podobnie do antropologów zajm ują się treściami kul­ �346 Zofia Sokolewicz tury, ale ich podstawowym źródłem jest tekst pisany, śpiewany etc. Niektórzy z antropologów kontynuują trend z lat 70. XX wieku, posługując się także kate­ gorią tekstu kultury. Zyskała ona wielkie poparcie w Writing Culture... i semina­ rium w Santa Fe (w 1984 r.). Ja sama wiążę antropologię z kategorią działania, sprawstwa. W moim rozumieniu to między innymi dzieli nas od kulturoznawców. A gdy dochodzi do wymiany idei, pomysłów, kategorii, nawet metod, to chyba nic złego się nie dzieje. To normalny proces w nauce. Trudniej mi odpowiedzieć na pytanie o związek nauki z polityką. Z czasów PRL wyniosłam wręcz alergię na przypisywanie jakimkolwiek twierdzeniom znaczenia politycznego. W tamtych czasach wszystko było polityką. Wykluczona była neutralność, obiektywizm. A o tym marzyłam. Tymczasem właśnie w antro­ pologii zachodniej utrwaliło się przekonanie, że nasza działalność badawcza ma charakter polityczny. Już w latach 70. XX wieku zetknęłam się ze szwajcarskimi i francuskimi antropologami, którzy twierdzili, że na przykład w Ameryce Połu­ dniowej niebezpiecznie jest być antropologiem, że wielu z nich ginie z powodu oskarżeń o działania na korzyść Indian i latynoskich rolników, uświadamiania im ich praw i informowania o prawnych drogach dochodzenia do sprawiedliwo­ ści. Jean Copans przywiózł w 1978 roku do Warszawy książkę Anthropologie et impérialisme (Copans, dir., 1975), z wypowiedzią samego M aurice’a Godeliera na temat kolonializmu. Sytuacja Indian w Ameryce Południowej była mi zna­ na, wiedziałam, że praktycznie wszędzie ludność rdzenna była źle traktowana, a w mateczniku demokracji, w USA, Indianie pełne prawa obywatelskie uzyskali dopiero w toku reform integracyjnych w 1964 roku. O Indianach Ameryki Łaciń­ skiej pisał Zbigniew Marcin Kowalewski, jeden z „młodych gniewnych” lat 60. XX wieku z Łodzi. Ale mimo tej wiedzy, znużona jej upolitycznieniem w PRL, w duchu dążyłam do neutralności nauki. I po 1989 roku stanęłam twarzą w twarz z moimi młodymi kolegami, między innymi z „(op.cit.,)”, którzy wiedzę i naukę łączyli z władzą (Michel Foucault), którzy, jak Teun A. van Dijk, tworzyli teorie ujawniające manipulacje językowe w komunikacji, umożliwiające podporządko­ wanie sobie ludzi. Po lekturze Victora Klemperera (1983) nie było to właściwie nic nowego. Ale mimo to nie mogę się pogodzić z istnieniem tak ścisłej zależ­ ności między wiedzą, nauką i władzą. Zostałam wychowana na wzorze „czystej” nauki, zostałam tym naznaczona. I zbyt często spotykałam się z nadużywaniem nauki przez władzę, by do końca nie bronić tej, nawet iluzorycznej, niezależno­ ści. To bardzo bolesne. Czy naprawdę nie mogę badać procesu integracji europejskiej, nie opowiada­ jąc się ani po stronie euroentuzjastów, ani eurosceptyków? Czy przyjęcie zało­ żenia o istnieniu wspólnych cech kultury europejskiej stawia mnie po jednej ze stron? Muszę zaprotestować, choć wiem, że polityka kulturalna państwa człon­ kowskiego Unii Europejskiej wpływa na ludzką świadomość, że to, jak traktu­ jem y nasze dziedzictwo kulturalne, współdecyduje o naszych postawach wobec projektów integracyjnych. Ale staram się to konstatować, unikając, jak ognia, �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 347 emocji. I trzymając się od politycznych działań tak daleko, jak to tylko możliwe. Czy to znaczy, że jestem Piłatem? Może raczej staram się realizować Weberowski postulat niewartościowania tego, co m ów ią twierdzenia naukowe. Widocznie, uznając nowe kierunki badań, nowe pytania, nowe propozycje metodologiczne, nie mogę się z nimi całkowicie identyfikować, pozostając wierna temu, co przy­ jęłam w młodości. Można nauczyć się wielu języków (w tym teoretycznych), ale tylko j eden j est j ęzykiem rodzimym. Integrująca się Europa i jej badanie to rzeczywistość i problematyka o niezwy­ kłej doniosłości dla nas wszystkich. Włączając się w te badania potwierdziła Pani konieczność zajmowania się w ramach etnologii także sprawami uznawanymi przez opinię społeczną za ważne. W artykule zamieszczonym ostatnio w „(op. cit.,).” znalazłem Pani stwierdzenie: „Nie ma odpowiedzialności etnografii, je st indy­ widualna odpowiedzialność etnografów ”. Na czym polega zatem odpowiedzial­ ność etnografii za przygotowanie owych indywidualnie odpowiedzialnych etno­ grafów? Sądzę, że słowem kluczem jest tu „otwartość”. Przypomina mi się w tym m o­ mencie tytuł książki Maxa Gluckmana Closed Systems and Open Minds... (Gluckman 1964). Dowodził on, że nie jest błędem badanie społeczeństw jako syste­ mów, ale błędem jest zamykanie się na ich dynamikę, indywidualne przypadki etc. Wszystkie instytuty etnografii/etnologii i antropologii kulturowej w Polsce stanowią część jednego systemu edukacyjnego. Ale nasze nauczanie jest różne, na szczęście. Zapewniamy dzięki temu różnorodność. Różne podejścia do kul­ tury pozwalają na wielokierunkowe jej badania. Wtedy okazuje się, że jedne są bardziej efektywne w tym sensie, że lepiej wyjaśniają nam rzeczywistość, inne mniej. Dochodzi do naturalnej selekcji. W czasach PRL, jak już wspomniałam, dochodziło do prób ujednolicenia programów ze strony państwa. Spaliły one fak­ tycznie na panewce. Teraz mamy też dążenia do pewnego ujednolicenia w skali Unii Europejskiej, podyktowane chęcią ułatwienia studentom przenoszenia się z uczelni na uczelnię, z możliwością zaliczania dotychczasowego okresu i treści studiów. Wyraża się to między innymi w nowym typie sylabusów, przedmiotów oferowanych przez uczelnię. Budzą one silne protesty ze strony kadry nauczają­ cej, obawiającej się zbytniego ujednolicenia, odejścia od tak ważnych na studiach programów autorskich, podporządkowania się biurokracji. Tak więc różnorod­ ność byłaby drugim słowem-kluczem w edukacji etnografów. A wrogiem tak rozumianej otwartości i różnorodności byłby wszelkiego rodzaju fundamenta­ lizm naukowy podparty wyborem jednej, tylko prawdziwej, drogi i wiary w nią. Współczesny antropolog powinien znać szereg języków teoretycznych, umieć posługiwać się nimi i ważyć rezultaty. Nie myślę tu o skrajnym relatywizmie poznawczym, ale o realizmie. Nikt z nas nie ma monopolu na prawdę, jednak wszyscy do niej dążymy, każdy według swej najlepszej wiedzy. W tej sytuacji �348 Zofia Sokolewicz wymiana informacji o sposobach badania i ich rezultatach, wymiana myśli, życz­ liwa refleksja nie dyskredytująca innych teorii a limine, ale jednak krytyczna, byłaby niezwykle ważna. Mamy obecnie w świecie coraz częściej do czynienia z takim dialogiem. Kie­ dyś, gdy Malinowski w Culture, w haśle do International Encyclopaedia o f So­ cial Sciences, odsądził od czci i wiary szkołę kulturowo-historyczną, zamknął tym samym drogę do jakiejkolwiek wymiany myśli między funkcjonalizmem a tą szkołą. Patrząc z dzisiejszej perspektywy, nie byłaby ona bezowocna. Po­ dobnie nie było dialogu między Moszyńskim i Dobrowolskim, i większością ich uczniów. Anna Kutrzeba-Pojnarowa, osoba dialogu, była tu na pewno jednym z nielicznych wyjątków. Ważne jest, by zrozumieć racje drugiego człowieka: naszego rozmówcy, na­ szego kolegi. Ale w tym celu trzeba się nieco, a czasami dużo, natrudzić. Trzeba odsłonić przesłanki jego rozumowania i na chwilę zawiesić swoje własne. Jest to trudne. Rewolucje rzadko są aksamitne, te w nauce też bywają gwał­ towne, o czym świadczy nasza własna historia. Czy zmiana może dokonać się bez egzekucji przeciwnika, hasła „zabić ojca”, zdyskredytowania przeszłości? Gdyby za taką zmianę uznać Writing Culture..., to chyba tak. Po prostu wiele osób do niej dojrzało, widząc, że wyczerpują się możliwości eksplanacyjne do­ tychczasowych teorii. Tak więc historia etnologii jest przedmiotem, który może doskonale wprowa­ dzać właśnie w ową różnorodność podejść, przyszłych i obecnych. Tylko musi być ujęta jako kolejne wyłanianie się pytań badawczych, ich odnoszenie do ogól­ nej sytuacji nauk w danym okresie, poszukiwanie sposobów rozwiązania proble­ mów metodologicznych. To musi być bardzo dynamicznie ujęta historia, wycho­ dząca od dzisiejszych naszych dylematów, niekoniecznie od Homera i Herodota, choć o nich też nie można zapominać. Widzę historię etnologii niejako ewolucję myślenia o ludzkiej różnorodności, przegląd kolejnych definicji kultury, ale jako proces selekcji i wyborów dokonywanych przez kolejne pokolenia uczonych, bez względu na to, czy się nazywali etnografami, etnologami czy antropologami, teo­ rii wyjaśniających powstanie różnic w obrębie kultury ludzkiej i przydawania im znaczeń. A niestety, i różnice i znaczenia miały zazwyczaj polityczne konotacje. Tak ja k rozległy je st zakres zainteresowań badawczych Pani Profesor, tak równie szerokie są plany dalszych prac. Oczekujemy dzieł interesujących i waż­ nych. Czy będą to prace z zakresu antropologii integrującej się Europy, antropo­ logicznej teorii kultury czy historii etnologii? Co je st obecnie przedmiotem Pani szczególnego zainteresowania? Moje ostatnie teksty, zarówno do tomu ofiarowanego Ani Zadrożyńskiej (So­ kolewicz 201 Ob), jak i do „Etnografii Nowej”, poświęconej Jackowi Olędzkie­ mu (Sokolewicz 201 Oa), m ają charakter wspomnieniowy, podobnie jak niniejszy �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 349 tekst. Przerwałam na chwilę swoje prace nad polityką kulturalną Unii Europej­ skiej i Rady Europy. Wróciłam jednak do „obywatelstwa i narodowości”, dzięki konferencji w SWPS. To ciekawe, jak szybko zmienia się rzeczywistość wokół nas. Gdy w drugiej połowie lat 80. XX wieku rozpoczęłam swoją refleksję na ten temat, wydawało mi się, że wcielenie w życie idei społeczeństwa obywatelskiego rozwiąże wszelkie problemy grup mniejszościowych. Będziemy obywatelami! Gdy w Traktacie z Maastricht (1992 r.) zawarto artykuł o obywatelstwie europej­ skim, sądziłam, że to dalszy krok w tym kierunku i powtarzałam za Edwardem Shilsem, że społeczeństwo obywatelskie to odpowiedź na wielokulturowość. Ale po latach stało się jasne, że były to płonne nadzieje, że tak się nie stało! Wokół obywatelstwa toczą się spory, państwa narodowe prowadzą politykę restrykcyjną w tym zakresie, obywatelstwo Unii Europejskiej nie ułatwiło rozwiązania sytu­ acji Romów we Francji w 2010 roku i ponownie szukamy lepszych rozwiązań. Od lat 90. XX wieku, w związku z pracą w Centrum Europejskim, zaintere­ sowałam się kulturowymi kontekstami praw człowieka. Ich wprowadzenie do praktyki życia politycznego i społecznego w Polsce bardzo nas zmieniło. Nie wyobrażam sobie spraw o molestowanie seksualne dzieci w rodzinie lub przez osoby z zewnątrz w latach 60. czy 70., nie dlatego, że Polską rządzili komuniści, ale że opinia publiczna (i prawo) kwalifikowała te przestępstwa jako sprawę ro­ dzinną. A teraz mówimy o godności dziecka nie tylko w duchu nauczania Jana Pawła II, ale na skutek oddziaływania praw człowieka. Te ostatnie nie działają jednak w próżni, lecz w określonym środowisku kulturowym, w którym ludzie uznają, że prostytutkę można lub nie można zgwałcić, a „dziateczki Duch Boży rózeczkąbić każe”. Uznałam te sprawy za niezmiernie interesujące. Od czterech lat prowadzę wykład na ten temat, a materiały w nagromadzonych teczkach są sygnałem, że trzeba zacząć pisać. Przy okazji przemyśleń na ten temat budzi się we mnie refleksja na temat antropologii Nowej Europy, ściślej - antropologicznych kategorii umożliwiają­ cych analizę. N a przykład, wydanie przez Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiel­ lońskiego z inicjatywy nieocenionego Mariusza Czaji Zagadki daru M aurice’a Godeliera, praca Janusza Barańskiego na ten sam temat i, niepublikowana nie­ stety, praca doktorska Anny Ostrowskiej (po rocznych stacjonarnych badaniach terenowych) na temat wymiany darów na wsi podlaskiej, skłoniły mnie do uzna­ nia, że dar i wymiana są nadal podstawowymi kategoriami analityczno-interpretacyjnymi w Nowej, to znaczy integrującej się i ponowoczesnej Europie. Ale czy będę w stanie przemyśleć sobie inne jeszcze kategorie? I zdążyć to napisać, zanim całkiem oślepnę? Nie mam poczucia obowiązku, jakie mi niewątpliwie towarzyszyło przy pisaniu Wprowadzenia do etnologii. Dziś wokół mnie działa silna grupa młodych doktorantów i doktorów, których obecność dobrze świadczy o naszym projekcie edukacyjnym. Oni m ają potrzebę ekspresji w piśmie, nie tylko w słowie mówionym. I publikują wiele niezmiernie ciekawych prac. Jeżeli więc myślę o tej antropologii Nowej Europy, to nie dlatego, że nie widząc żad­ �Zofia Sokolewicz 350 nego (łącznie z książką Chrisa Hanna, 2008) aktualnego podręcznika, odczuwam obowiązek napisania czegoś. Nie. Jeżeli o tym myślę, to dlatego, że sprawia mi to przyjemność i mam grono studentów i kolegów, z którymi będę mogła się tymi przemyśleniami podzielić, pogadać, poczuć, że nadal jestem członkiem tej etnologicznej wspólnoty. Od połowy lat 80. XX wieku uczę się całkowicie nowej antropologii. Dysku­ sja: science czy art, która ominęła polską etnografię w XIX wieku, pod koniec wieku XX dotarła do nas. Nie wydaje się jednak, że - podważając pojęcia obiek­ tywizmu i reprezentacji - byliśmy gotowi do opowiedzenia się zdecydowanie po jednej stronie sporu. Przyznając hermeneutyce należne jej miejsce (Joanna Tokarska-Bakir), uznając własne doświadczenie i doświadczanie (Hanna Magda­ lena Zowczak, Tomasz Rakowski), ograniczając obiektywizm na rzecz interpretatywizmu, jesteśm y raczej gotowi na podjęcie prób łączenia jednego i drugiego modelu (Michał Buchowski), znosząc - za Pierrem Bourdieu - podstawowe opo­ zycje modelu twardej nauki: jednostka - społeczeństwo; podmiot - przedmiot; empiria - rozum; subiektywizm - obiektywizm. Czy jednak takie „siedzenie na dwóch stołkach” jest wygodne, a co ważniejsze, skuteczne? Na razie śledzę z za­ interesowaniem toczącą się dyskusję. To, co mnie w życiu nękało, to nadmiar zainteresowań. Może więc przyszedł czas, by się skupić na jednym? Na kondycji człowieka w dzisiejszym, zmienia­ jącym się świecie. LITERATURA Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzej ewiczowa C. 2005 Łańcuch tradycji. Teksty wybrane, wybór L. Mróz, A. Zadrożyńska, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. Benedyktowicz Z., Robotycki C. (red.) 1985 Szkice ipróby etnologiczne. Materiały z sesji naukowych studentów Katedry Etnologii Słowian UJ oraz Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, „Studenckie Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego” 4: 1, Kraków. Birket-Smith K. 1974 Ścieżki kultury, przeł. K. Evert-Vaedtke, T. Evert, Warszawa: Wiedza Pow­ szechna. Bystroń J.S. 1926 Wstęp do ludoznawstwa polskiego, Lwów: Lwowska Biblioteka Slawi­ styczna. 1935 Megalomania narodowa, Warszawa: Rój. 1936 Kultura ludowa, Warszawa: Nasza Księgarnia; wyd. 2, 1947, Warszawa: Trzaska, Evert i Michalski. 1939 Komizm, Lwów: Książnica Atlas. Etnografia Polski, Warszawa: „Czytelnik”. 1947 �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 1980 351 Tematy, które mi odradzano. Pisma etnograficzne rozproszone, wybrał i opracował L. Stomma, Warszawa: PIW. Bystroń J., Dynowski W. 1948 Kultura ludowa i ludoznawstwo w Polsce, Warszawa: Czytelnik. Clifford J. 1988 The Predicament o f Culture: Twentieth-Century Ethnography, Literature and Art, Cambridge: Harvard University Press. Clifford J., Marcus G.E. (eds.) 1986 Writing Culture: the Poetics and Politics o f Ethnography, Berkeley: Uni­ versity of California Press. Condorcet J.A. de 1957 Szkic obrazu postępu ducha ludzkiego poprzez dzieje, przeł. E. Hartleb, J. Strzelecki, Warszawa: PWN. Copans J. (dir.) 1975 Anthropologie et impérialisme, Paris: F. Maspero. Dobrowolski K., Woźniak A. 1976 Historyczne podłoże polskiej kultury chłopskiej, w: M. Biernacka i in. (red.), Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 59-90. Dynowski W. 1934 Barwne kufry chłopskie z okolic Wileńszczyzny i Polesia, Wilno: Instytut Naukowo-Badawczy Europy Wschodniej. 1935 Sztuka ludowa Wileńszczyzny i Nowogródczyzny, Wilno: Księgarnia św. Wojciecha. 1949 Historycyzm w sztuce ludowej, cz. 3, „Polska Sztuka Ludowa” 3: 1-2. 1968 Współczesna Mongolia, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Engelking A. 2006 Józef Obrębski - etnolog i socjolog warszawski, „Sprawy Narodowościowe. Seria nowa” 29, s. 91-107. Firth R. (ed.) 1957 Man and Culture: An Evaluation o f the Work o f Malinowski, London: Routledge and Kegen Paul. Fraser D. 1976 Sztuka prymitywna, przeł. M. Żułkoś-Rozmaryn, Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe. Gluckman M. 1964 Closed Systems and Open Minds: the Limits o f Naivety in Social Anthro­ pology, Edinburgh: Oliver and Boyd. Gładysz M. (red.) 1963-1966 Stare i nowe Siołkowice, cz. 1-2, Wroclaw: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Godelier M. 2010 Zagadka daru, przeł. M. Hóffner, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Hann C. 2008 Antropologia społeczna, przeł. S. Szymański, Kraków: Wydawnictwo Uni­ wersytetu Jagiellońskiego. �352 Zofia Sokolewicz James A., Hockey J., Dawson A. (eds.) 1997 After Writing Culture: Epistemology and Praxis in Contemporary Anthro­ pology, London, New York: Routledge. Karłowicz J. 1884 Chata polska. Studium lingwistyczno-archeologiczne, „Pamiętnik Fizjo­ graficzny” 4, s. 383-411. Klemperer V. 1983 LTI. (Lingua Tertii Imperii - Język Trzeciej Rzeszy). Notatnik filologa, przeł. J. Zychowicz, Kraków: Wydawnictwo Literackie. Kloska G. 1981 Falsyfikacjonizm K.R. Poppera a twierdzenia etnologii, „Etnografia Pol­ ska” 25: 1, s. 29-46. Kutrzeba-Pojnarowa A. 1995 „Etnologia jest zawsze jakby in statu nascendi... ”. Odpowiedzi na pytania Zbigniewa Jasiewicza, „Lud” 78, s. 397-427. Kutrzeba-Pojnarowa A. (red.) 1962-1965 Kurpie. Puszcza Zielona, 1.1-3, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Leach E.R. 1954 Political Systems o f Highland Burma, London: G. Bell and Sons. Lévi-Strauss C. 1949 Les structures élémentaires de la parenté, Paris: Presses Universitaires de France. 1958 Anthropologie structurale, Paris: Plon; 1. wyd. poi. Antropologia struk­ turalna, przeł. B. Suchodolski, Warszawa: PIW 1970. 1962 La pensée sauvage, Paris: Plon; 1. wyd. pol. Myśl nieoswojona, przeł. A. Zajączkowski, Warszawa: PWN 1969. 1983 Le regard éloigné, Paris: Plon. Malinowski B. 1980 Zwyczaj i zbrodnia w społeczności dzikich, przeł. J. Obrębski, w: Dzieła, t. 2, Warszawa: PWN, s. 7-96. Moszyński K. 1958 Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, Wrocław: Zakład Narodowy Ossolińskich. 1967 Kultura ludowa Słowian, t. 1-2, Warszawa: Książka i Wiedza; 1 wyd. 1929­ -1939, Kraków: Polska Akademia Umiejętności. Obrębski J. 2007 Polesie. Studia etnosocjologiczne, Warszawa: Oficyna Wydawnicza. Poniatowski S. 1932 Etnografia Polski, w: Wiedza o Polsce, t. 3, Warszawa: „Wiedza o Polsce”, s. 191-334. Popper K.R. 1945 The Open Society and Its Enemies, vol. 1-2, London: Routledge, 1. wyd. poi. Społeczeństwo otwarte i jego wrogowie, przeł. T. Korczyc, NOWA, 1987. Sokolewicz Z. 1974 Wprowadzenie do etnologii, Warszawa: PWN. �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 1977 1979 353 Eléments communs dans les rites du cycle estival (d’été) des Slaves Nord-Orien­ taux et des Slaves des Balkans, „Makedonski Folklor” 10: 19-20, s. 15-18. Kierunki badań etnograficznych nad etnogenezą Słowian (Wprowadzenie do konferencji na temat: elementy wspólne w kulturze Słowian południowych i północno-wschodnich, poświęconej pamięci Kazimierza Moszyńskiego i Józefa Obrębskiego, zorganizowanej w dniach 25-27X 1977przez Komitet Słowianoznawstwa PAN i Katedrę Etnografii UW), „Etnografia Polska” 23:2, s. 61-70. 1987 2010a 201 Ob Witold Dynowski (23.08J903-31.07.1986). Profesor etnografii Uniwer­ sytetu Warszawskiego, założyciel i naczelny redaktor „Etnografii Pol­ skiej”, „Etnografia Polska” 31: 1, s. 13-17. Jacek Olędzki: jakim go pamiętam, „Etnografia Nowa” 2, s. 29-39. Rewolucja, konfliktpokoleń czy kumulacja doświadczeń -zmianapytań badaw­ czych w etnografiipolskiej po II wojnie światowej, w: A. Malewska-Szałygin, M. Radkowska-Walkowicz (red.), Antropolog wobec współczesności. Tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej, Warszawa: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego, s. 15-35. Sokolewicz Z., Drewnowski T. 1964 Dzicy i cywilizowani. Z profesorem C. Lévi-Straussem rozmawiają Z. So­ kolewicz i T. Drewnowski, „Polityka” 4.07, s. 1, 9. Sokolewicz Z. i in. 1981 Metody etnologii, cz. 1, Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego. Sokolewicz Z. (red.) 1969 Etnologia. Wybór tekstów, Warszawa: PWN. Szyfelbejn Z. 1955 Próba oceny wartości materiałów Oskara Kolberga dla badań nad kulturą materialną Kurpiowszczyzny, „Lud” 42, s. 264-293. Szyfelbejn-Sokolewicz Z. 1967 Plon, obrzęd i widowisko. Próba etnologicznego ujęcia obrzędów i zwy­ czajów rolniczych, Wrocław: Zakład Narodowy Ossolińskich. Tatarkiewicz W. 1931-1950 Historia filozofii, t. 1-2, Lwów: Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich; t. 3, Kraków: Czytelnik. Terlecka M. (red.) 1973 Historia etnografii polskiej, Wrocław: Ossolineum. Turkowski L. 1968 Prof, dr Cezaria Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa. Wspomnienie, „Lud” 52, s. 357-360. Turner V. 1957 Schism and Continuity in an African Society: A Study o f Ndembu Village Life, Manchester: Manchester University Press. Waligórski A. 1973 Antropologiczna koncepcja człowieka, Warszawa: PWN. Wasilewski J.S. 1989 Tabu a paradygmaty etnologii (rozprawa habilitacyjna), Warszawa: Uni­ wersytet Warszawski. �354 Zofia Sokolewicz Wundt W. M. 1904 Völkerpsychologie. Eine Untersuchung der Entwicklungsgesetze von Sprache, Mythus und Sitte, Leipzig: Kröner. Zadrożyńska-Barącz A. 1968 Fenomenologiczna koncepcja historii i kultury. Zastosowanie w polskich badaniach etnograficznych, „Etnografia Polska” 12, s. 15-28. Zawistowicz-Adamska K. 1958 Społeczność wiejska: wspomnienia i materiały z badań terenowych. Zaborów 1937-38, wyd. 2, przejrzane i uzup., Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9a56238b0d02fc2c400a60958b615722.pdf 3c07592515fcca69b971e371078f89c1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4403 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4097 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31,z.4; s.253-255 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text V I — przyznano po raz c z w a r t y doroczne nagrody i m . Oskara K o l b e r g a . O t r z y m a l i je w t y m r o k u : p r o f . J ó z e f B u r s z t a — etnograf, r e d a k t o r naczelny dzieł K o l b e r g a , J a n B z d ę g a — d z i a ł a c z z a s ł u ż o n y dla f o l k l o r u b i s k u p i ń s k i e g o , J ó z e f a Chaladaj — l u d o w a t k a c z k a , h a i c i a r k a , w y c i n a n k a r k a regionu sie­ radzkiego, Z y g m u n t Grabarski — t w ó r c a szopek k r a k o w s k i c h , S t a n i s ł a w Klejnas — m u z y k l u d o w y spod Skierniewic, E d ­ w a r d K o ł a c z — r z e ź b i a r z l u d o w y ze Szczecina, Scholastyka K r u p o w i c z — twórczyni d y w a n ó w dwuosnowowych z B i a ł o s t o c c z y z n y , A d a m K u c h t a — me­ taloplastyk i twórca ludowych instru­ m e n t ó w m u z y c z n y c h z Podhala, dr Zofia K w a ś n i c o w a — d z i a ł a c z k a z a s ł u ­ ż o n a dla polskiego f o l k l o r u tanecznego, J a n L u b o m i r s k i — zbieracz f o l k l o r u z W a r m i i i Mazur, Stanisław Seweryński S U M M A R — garncarz spod I ł ż y , ks. B e r n a r d Sychta — z a s ł u ż o n y badacz g w a r y kaszubskiej, J a n Tacina — zbieracz p i e ś n i beskidzkich, prof. W a n d a 'Polakowska — organizatorka w z o r n i c t w a opartego na sztuce l u d o w e j , A n n a U l i c z k a — t w ó r ­ czyni regionalnego z e s p o ł u p i e ś n i i t a ń c a z Opolszczyzny, W ł a d y s ł a w W a l c z a k — malarz na szkle z Podhala. P o n a d t o : Z e s p ó ł R e g i o n a l n y i m . Jana Malinowskie­ go ze Szczawnicy i jego k i e r o w n i c z k a Aniela K r z e p c z y ń s k a , Zespól i m . Bema z Budapesztu, Z e s p ó ł , , K r a k u s " z B e l g i i , Zespół „ P o d h a l e " z Montrealu, Zespół „ R z e s z o w i a c y " z Chicago, Z e s p ó ł „ W a r ­ szawa" z F r a n c j i . • E S * Poczta Polska w p r o w a d z i ł a do obie­ gu serię z n a c z k ó w i l u s t r u j ą c y c h polskie zwyczaje i o b r z ę d y l u d o w e . P r o j e k t a n t k ą znaczków , opracowanych na podstawie X I X - w i c c z n y c h d r z e w o r y t ó w ze z b i o r ó w P a ń s t w o w e g o M u z e u m Etnograficznego w Warszawie — b y ł a K r y s t y n a Tar­ kowska. 7 V I — z okazji pierwszego z e s p o ł o ­ wego w y s t ą p i e n i a na Międzynarodo­ w y c h Targach P o z n a ń s k i c h r z ą d Aus­ I t r a l i i p r z e k a z a ł r z ą d o w i p o l s k i e m u bo­ gaty zbiór w y r o b ó w rzemiosła dawnych l u d ó w z a m i e s z k a ł y c h na t y m k o n t y ­ nencie. K o l e k c j ę , l i c z ą c ą 110 ekspona­ t ó w , zaprezentowano na wystawie w M u ­ zeum A r c h e o l o g i c z n y m w Poznaniu. W r a z z k o l e k c j ą dostarczono bogato i l u s t r o w a n y k a t a l o g w y s t a w y ze w s t ę p e m D i c k a Rotghseya, w y b i t n e g o znawcy australijskiej s z t u k i plemiennej. • Р Е З Ю М Е SUMMARY O F A R T I C L E S A 1 о к s а и d e r J а с к o w s к i — Pictures ( C O N T E M P O ­ R A R Y F O L K P A I N T I N G A N D ITS F R I N G E AREAS). C o n t e m p o r a r y folk p a i n t i n g does not c o n s t i t u t e a continua­ t i o n o f the s t i l l l i v e l y t r a d i t i o n and i t differs considerably f r o m the o l d folk p a i n t i n g w h i c h ceased t o exist towards the end o f the 19th century. S t a t i n g this fact the a u t h o r proceeds to define the c r i t e r i a which w o u l d allow o f classifying some of the con­ t e m p o r a r y paintings as folk a r t . Opening his description Jac­ k o w s k i records t h a t there are three different k i n d s o f contempo­ r a r y p a i n t i n g i n the Polish r u r a l areas. Group 1 includes religious pictures p r o m p t e d b y the artist's inner need a n d p a i n t e d m a i n l y for his o w n use. F o r m a l l y this k i n d o f p a i n t i n g gravitates towards t h a t usually called „ n a i v e " . I n group 2 there are paintings consciously s t y l i z e d after the o l d „ f o l k a r t " fashion, they are i n s p i r e d f r o m the outside a n d adressed to the town-dwellers. P a i n t i n g on gla.ss belongs t o group 2. Group 3 comprises pictures w h i c h come c o m p l e t e l y w i t h i n the category o f amateur p a i n t i n g . T h e y show no connection w i t h the t r a d i t i o n a l f u n c t i o n and style of folk p a i n t i n g . T h i s k i n d o f p a i n t i n g is created on the basis o f a conscious a n d direc­ t e d observation of nature. I t is possible t h a t i n future a detailed analysis w i l l help t o distinguish c e r t a i n features of these paintings w h i c h are a result of different o r n a m e n t a t i o n a n d colour habits, the character o f the peasants' w o r k a n d t h e i r b o n d w i t h N a t u r e . A t present, however, there is no basis for t r e a t i n g this k i n d of p a i n t i n g as folk a r t and therefore the a u t h o r o m i t s i t i n his description. The pictures o f group 1 are p a i n t e d on canvas or on paper b y a few genuine painters i n various rogions o f the c o u n t r y . The a u t h o r presents the most o u t s t a n d i n g o f t h e m i n d e t a i l and uses t h e i r w o r k as an example t o describe the phenomenon o f c o n t e m p o r a r y folk p a i n t i n g i n Poland. The painters i n question are D o r o t a L a m p a r t , N i k i f o r , M i c h a ł Mazurek, M a r i a W i ś n i o s , K a t a r z y n a G a w ł o w a and J ó z e f Franusiak. T h e y a l l include sacral themes i n t h e i r w o r k b u t i t is n o t because t h e y w a n t t o possess a conventional d e v o t i o n a l p a i n t i n g w h i c h w o u l d serve t h e m d u r i n g prayer because such pictures can be b o u g h t easily. F o r these people p a i n t i n g is a n act of p r a y e r a n d m e d i t a t i o n about the most i m p o r t a n t problems while the p a i n t i n g itself is a m o r a l i t y . T h e personalities and life stories o f a l l those artists completely different. are Zofia B a r a ń s k a (b. 1907) i n Zalipie used to p a i n t the walls of cottages when she was a g i r l . She also p a i n t e d h o l y pictures according to folk t r a d i t i o n s t i l l alive then. W h e n she was f o u n d a n d v i s i t e d t h i r t y years later i t t u r n e d out t h a t she changed her style completely. A m o n g other things she h a d made an unsuccessful copy o f V a n Gogh's ,,Sunflowers". Despite her efforts she cannot recapture the sincerity o f her early style. She is a r i c h farmer's wife a n d has t y p i c a l contemporary peasant taste. She paints for town-dwellers a n d her pictures are carefully executed ..exercises" on a g i v e n theme. K a t a r z y n a G a w ł o w a (b. 1895) t o o k t o p a i n t i n g t o adorn her r o o m when she was already o l d a n d unable to w o r k a n y more. She p a i n t e d angels, the saints a n d the V i r g i n M a r y on the plaster walls and on paper. H e r naive pictures have features o f folk a r t i n respect to composition, colours, s y m e t r y a n d r h y t h m . T h e y are an expression o f her simple a n d t r u s t i n g p i e t y . M a r i a W i ś n i o s (b. 1914) has been doing religious pictures for over t w e n t y years using w a t e r colours, tempera and crayons. She f i r s t began t o p a i n t to help her school-boy son. H e r w o r k differs f r o m the o l d folk p a i n t i n g i n dynamics, i n d i v i d u a l treat­ m e n t o f themes a n d a lack of decorative o r n a m e n t a t i o n . Y e t i t is folk i n character a n d t h a t — according to the a u t h o r — steins f r o m the pamtress's m e n t a l i t y , leading her to i n t e r p r e t her subjects i n the style d i c t a t e d b y t r a d i t i o n a l religious a n d aesthetic consciousness o f the peasant. The composition o f her pictures is synthetic and m o n u m e n t a l a n d she treats colour i n a decorative w a y . 253 �I W i t h Franusiak the same t h i n g is expressed i n the decorative convention o f Ins flower*' Madonnas. N i k i f o r ' s w o r k o r i g i n a t e d f r o m the culture o f the villages of the Ł e m k o w i e , w h i c h determined the stylo i n w h i c h his r o o m was arranged and decorated a n d the o r n a m e n t a t i o n i n some of his pictures. N i k i f o r ' s p a i n t i n g is usually defined as , , n a i v e " a n d the a u t h o r is o f the o p i n i o n t h a t this d e f i n i t i o n is correct i n principle. I t should be stressed, however, t h a t in N i k i f o r ' s case the " n a i v e t y " is n o t a choice b u t the painter's need for "psycho­ logical expression" o f his ego. Such cases o f a man psychologically isolated f r o m the village e n v i r o n m e n t , whose o n l y means o f expression is his a r t — w h i c h differs f r o m t h a t o f t h a t e n v i r o n ­ m e n t — is sure to have existed i n the o l d folk c u l t u r e , too. R a t h e r similar is the case o f D o r o t a L a m p a r t (b. 1906), a paintress o f Zawoja. R i g h t f r o m childhood she was t r e a t e d w i t h c o n t e m p t by the i n h a b i t a n t s o f her v i l l a g e : f i r s t because of her o r i g i n , t h e n because o f her w a y o f life for she has never been a good housewife. H e r pictures are the m o s t i m p o r t a n t t h i n g i n her life and t h r o u g h t h e m she wants to show her different w o r l d of dreams a n d i m a g i n a t i o n t o other people. She does i t w i t h an a m a z i n g sense of colour and f o r m . B o ż e n a К u rai SHAVINGS FOLK (?) FLOWERS MADE OF For some t w e n t y years flowers have been made o f shavings i n the small t o w n of K o z i e g ł o w y near C z ę s t o c h o w a . This k i n d of p r o d u c t i o n is genetically connected w i t h the craft o f weaving hats and baskets o f shavings, widespread in K o z i e g ł o w y i n the 19th c e n t u r y . The authoress gives a short description o f the K o z i e g ł o w y handcrafts a n d proceeds to analyze the development o f the p r o d u c t i o n o f flowers, w h i c h are now used as a decoration at almost a l l events connected w i t h folk a r t . These flow ers are also used to decorate shop-windows. D u e to t h e i r great p o p u l a r i t y most people associate t h e m w i t h o l d folk t r a d i t i o n s . The authoress has n o t so far been successful i n d e f i n i n g w h a t p r o v i d e d the direct impulse to start the p r o d u c t i o n o f these flowers. T h e y began to be made after the last w a r by the same w o m e n who h a d earlier made other objects o f shavings. I n 1964, C E P E L I A began t o take an interest i n t h e m . A C E P E L I A Cooperative was established i n K o z i e g ł o w y , w h i c h n o t o n l y purchased the cottage-workers' products b u t also suggested designs. The cottage-worker members o f the C E P E L I A Cooperative now w o r k under the supervision of a professional a r t i s t who produces new designs. Since 1970 competitions for fknvers made o f shavings have been organized in wdiich o n l y the members o f the C E P E L I A Cooperative fake p a r t . r I n the, authoress's o p i n i o n , i t is difficult t o say whether these flowers are objects of real f o l k a r t or not i f one takes i n t o consideration the role of the professional a r t i s t , tho character of the cottage-work a n d the f u r t h e r usage of the products. Irrespective of the w o r k done b y the C E P E L I A Cooperative the o l d craft of wearing has n o t c o m p l e t e l y disappeared i n K o z i e g ł o w y . The older w o m e n , w h o c o u l d n o t adapt themselves to the r h y t h m o f the w o r k i n the Cooperative, a n d also the C E P E L I A cottage-workers when t h e y have less w o r k to do, a l l make woven articles w h i c h include flowers for A l l Saints D a y sold at village fairs b y fair-stand holders or b y tho producers themselves. J a n K u r e k — T H E C O N C E P T O F U N I V E R S E I N STA­ NISŁAW MAJEWSKI'S WORK The article is a monographic s t u d y devoted to the w o r k of a c o n t e m p o r a r y non-professional a r t i s t . H e is and a u t h o r o f sculptures i n the r o u n d a n d bas-reliefs. A considerable a m o u n t of his bas-reliefs are developed m u l t i f i g u r a l compositions. The themes o f Majewski's works are connected m a i n l y w i t h tho creation o f the universe and the creation o f m a n , w i t h life and passion of Jesus Christ and also w i t h h i s t o r y of P o l a n d reflecting the interests the artist has f r o m his early y o u t h . The desire t o express his ideas on those problems was the m a i n reason w h y Majewski t o o k u p creative a c t i v i t y . H i s passion is the m o r a l aspect o f the struggle against a l l k i n d s of b a r b a r i t y . F o r m a n y years he demonstrated his a t t i t u d e a c t i v e l y b u t when i l l h o a l t h made t h i s impossible he. began t o express his ideas i n sculptures. M a j e w s k i was b o r n i n 1922 i n R e m b e r t ó w near Warsaw. D u r i n g the war he was deported to G o r m a n y for forced labour. A f t e r his r e t u r n to P o l a n d he settled d o w n i n the west o f Poland. H e came f r o m a w o r k e r ' s f a m i l y a n d he himself w o r k e d as a f a r m labourer i n State Farms t i l l he was pensioned off. 254 W h e n he was a c h i l d he gave - — o n the basis o f religion instruc­ t i o n — his o w n interpretations of tho meaning of f a i t h and o f the events described i n the B i b l e . W h e n he grew up ho added his war experiences to his earlier ideas. F i n a l l y , i n his mature years, his system o f ideas was complemented w i t h a new layer derived f r o m p a r t y ideological i n s t r u c t i o n . Majewski combines all these ideas a n d interprets t h e m i n an i n d i v i d u a l w a y e. g. he considered Jesus Christ to be the f i r s t c o m m u n i s t . H e made his f i r s t sculptures for himself a n d for his f a m i l y , then he began to w o r k for customers i n his o w n and neighbouring villages. N o w he sells his sculptures t h r o u g h C E P E L I A a n d D E S A . H e also takes p a r t i n numerous c o m p e t i t i o n s and f o l k art exhibitions. Z d z i s ł a w S m o l u c h o w s k i — FOLKLORE I N W O R D S , CUSTOMS A N D M A T E R I A L C U L T U R E AS A N I N S P I R A T I O N FOR T H E A M A T E U R THEATRE The a u t h o r deals w i t h the staging o f folk customs a n d various t e x t s i n performances g i v e n b y folk song a n d dance ensembles. Due to the general practice o f folk ensembles so far, the presentation of folklore on the stage is associated w i t h dances a n d songs. The folk theatre is so far v e r y l i m i t e d i n scope. The a u t h o r is o f the o p i n i o n t h a t a l l kinds o f poetic t e x t s , proverbs, occasional poems, descriptions o f beliefs a n d super­ s t i t i o n s can be used as t h e a t r i c a l m a t e r i a l , as w e l l as conversa­ tions held while doing various jobs on the f a r m and customs connected w i t h such t r a d i t i o n a l tasks as the b a k i n g o f bread, spinning o f f l a x and wool a n d feather s t r i p p i n g . The a u t h o r gives examples (and describes performances) of successful stagings of t h i s k i n d presented i n south-west Great P o l a n d — the area he knows best. The stagings i n question are those o f the " K a l i n a " (Guelder Rose) Theatre o f P o e t r y i n K r z y c k , Leszno V o i v o d s h i p a n d the One A c t o r Theatre at tho V o i v o d s h i p House o f Culturo i n Leszno. A l i c j a F a l n i o w s k a-G r a d o w s k a — H I S T O R I C A L MATERIALS ON T H E POTTERY CENTRE I N T H E VILLA­ GE OF ZALAS, T Ę C Z Y N C O U N T Y T h e authoress publishes excerpts f r o m a t e x t w r i t t e n d o w n b y W a w r z y n i e c D u d z i e w i c z , w h i c h she discovered i n the State Archives i n Cracow. The t e x t is o n l y a p a r t — the whole w o r k has n o t s u r v i v e d — o f the articles for a d i c t i o n a r y of p o t t e r y prepared b y D u d z i e ­ wicz. I t contains i n f o r m a t i o n about the c o n s t r u c t i o n a n d equip­ m e n t of p o t t e r y workshops, the technique o f p o t t e r y m a k i n g a n d the scope a n d q u a l i t y of p r o d u c t i o n . T h e d i c t i o n a r y articles f i l l the gap i n research on t h e p o t t e r y centre i n Zalas, the beginnings o f w h i c h p r o b a b l y date back to the 16th c e n t u r y . I n the 18th a n d m i d - 1 9 t h c e n t u r y there were about f o r t y p o t t e r y workshops operating there. The h i s t o r y of Zalas is i m p o r t a n t for the s t u d y o f potteries i n the region of L i t t l e P o l a n d . Ewa F r y ś - P i e t r a s z k o w a — WAWRZYNIEC DU­ DZIEWICZ — TEACHER A N D POTTER The authoress presents the b i o g r a p h y o f W a w r z y n i e c Dudziewicz a n d describes his preserved ceramic ware on the basis o f archive materials a n d press articles. She also analyses the inscriptions on Dudziewicz's ceramic ware. Dudziewicz was b o r n i n 1822 i n t o a peasant f a m i l y t h a t l i v e d near Cracow. H e died i n 1891. A t f i r s t he a t t e n d e d the village school a n d t h e n a trade school a n d a lycee i n Cracow. After o b t a i n i n g a lycee leaving certificate he s t u d i e d p h i l o ­ sophy at the Jagiellonian U n i v e r s i t y for 2 years. I n 1846— 1860 he t a u g h t i n parish schools, also i n Zalas, where he settled down a n d opened a p o t t e r y workshop i n 1860—61. H e never learnt t o use the p o t t e r ' s wheel, he employed 7 apprentices a n d he himself decorated the ceramic ware a n d organized p r o d u c t i o n . Dudziewicz's p o t t e r y workshop made pots, pitchers, flower-pots a n d tobacco boxes. P r o b a b l y a l l o f Dudziewicz's ceramic objects were made o f w h i t e fire-clay w h i c h accounts for the difference between his p o t t e r y a n d t h a t o f other Zalas potters who used o r d i n a r y clay, w h i c h was r o d after f i r i n g . Dudziewicz's ceramic objects a t t r a c t e d a t t e n t i o n f i r s t of a l l because o f t h e i r unusual decoration, w h i c h i n c l u d e d ins­ criptions a n d drawings made on tho w e t surface. Somo were p a i n t e d w i t h water-colours. The authoress quotes poems inscri­ bed on pitchers (2 survived) a n d tobacco boxes (6 s u r v i v e d ) . T h e y were t a k e n f r o m Polish p o e t r y , proverbs, sayings a n d popular songs. �РЕЗЮМЕ А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — К А Р Т И Н Ы НА ПО­ ЛОТНЕ И БУМАГЕ (.СОВРЕМЕННАЯ НАРОДНАЯ Ж И В О П И С Ь И ЕЕ Ф О Р М Ы ) Современная народная живопись не является про­ д о л ж е н и е м все е щ е ж и в ы х т р а д и ц и й и р е ш и т е л ь н о о т л и ч а е т с я от п р е ж н е й ж и в о п и с и , к о т о р а я заглохла в к о н ц е X I X в. К о н с т а т и р у я этот ф а к т , а в т о р п ы т а е т с я у с т а н о в и т ь критерии, па основании к о т о р ы х м о ж н о было бы часть живописи нашего времени отнести к народному тгорчеству. Сначала Яцковски отмечает три совершенно раз­ личных вида современной живописи, возникающей в деревне. П е р в а я группа — это к а р т и н ы религиозного содер­ жания, выполняемые в силу внутренних побуждений, п р е ж д е всего д л я себя лично. Ф о р м а л ь н о этот вид искусства тяготеет к направлению, которое обычно называют наивным. Вторая группа охватывает творчество, сознательно стилизованное под давнее „ н а р о д н о е " : это прежде всего п р о и з в е д е н и я , р а с с ч и т а н н ы е на городского ж и ­ теля, с о г л а с о в а н н ы е с его в к у с а м и . К этой г р у п п е относится вся ж и в о п и с ь на стекле. Третья группа — картины, полностью принадле­ жащие к категории любительской живописи. Они нисколько не связаны с традиционной функцией, ни со с т и л е м н а р о д н о й ж и в о п и с и . Э т о т в и д т в о р ч е с т в а основывается на с о з н а т е л ь н о м и целенаправленном н а б л ю д е н и и п р и р о д ы . Н е и с к л ю ч е н о , ч т о со в р е м е н е м тщательные исследования предоставят возможность выделить некоторые элементы этих картин, которые вытекают из своеобразных декораторских и колори­ стических навыков, из характера работы и связи крестьянина с природой. Однако в настоящее время недостает е щ е оснований для у в я з ы в а н и я этой ж и в о ­ писи с народным искусством и поэтому анализируя м а т е р и а л , а в т о р не з а т р а г и в а е т этого вопроса. К а р т и н ы первой группы в ы п о л н я ю т с я на полотне и бумаге немногими самородными х у д о ж н и к а м и из различных регионов страны. Личности самых видных и з н и х а в т о р п о д р о б н о о п и с ы в а е т и, о п и р а ю с ь н а и х пример, поясняет яррепие современной народной ж и ­ вописи в Польше. К упомянутым художникам сле­ дует отнести Дороту Лямпарт, Никифора, Михала Мазурека, Марию Висьпиос, Катажину Гавлову и Юзефа Франусяка. В своем творчестве все они прибегают к р е л и ­ гиозной тематике неиз потребности обладания обыч­ ным святым образом для совершения перед ним молитв, поскольку такой можно беспрепятственно купить. Для этих х у ж о ж н и к о в живопись является равно молитвенным актом, как и размышлением о самых в а ж н ы х вопросах, а святой образ является моралите. Личности и ж и з н е н н ы й путь этих ж и в о ­ писцев очень разнообразны. З о ф и я Бараньска родилась в 1907 г. в д е р е в н е Залипье. Б у д у ч и молодой девушкой она расписывала степы домов, а т а к ж е писала святые образа в соответ­ ствии с народной традицией, которая все е щ е была ж и в а . К о г д а с п у с т я 30 л е т б ы л о о б н а р у ж е н о е е т в о р ­ чество оказалось, что она стала рисовать у ж е совер­ ш е н н о иначе. Среди ее работ, в частности, о к а з а л а с ь н е у м е л о с д е л а н н а я к о п и я „ П о д с о л н е ч н и к о в " В а н Гога. Н е с м о т р я на свои у с и л и я , Б а р а н ь с к а не в состоянии вернуть п р е ж н ю ю непосредственность своего стила. Сейчас она з а ж и т о ч н а я крестьянка и является пред­ ставительницей современных деревенских вкусов. В настоящее время она рисует для городских потребутелей, с т а р а т е л ь н о в ы п о л н я я з а к а з ы на з а д а н ­ ную тему. К а т а ж и н а Г а в л о в а ( р . 1895) в п о ж и л о м в о з р а с т е , не б у д у ч и у ж е в с о с т о я н и и работать, стала рисовать. Она н а ч а л а у к р а ш а т ь свою избу р и с у н к а м и на стенах и на бумаге, и з о б р а ж а я ангелов, святых, Матерь Б о ж и ю . Ее н а и в н ы е р и с у н к и я в л я ю т с я н а р о д н ы м и по своей композиции, красочности, симметрии и ритмике. Они в ы р а ж а ю т ее простую, исполненную глубокой веры религиозность. М а р и я В и с ь н и о с ( р . 1914 г.) у ж е с в ы ш е 20 л е т пишет акварелью, пастелью, темперой картины ре­ лигиозного содержания. Она стала рисовать, чтобы п о м о ч ь с в о е м у с ы н у , к о т о р ы й в то в р е м я учился в ш к о л е . Е е р а б о т ы о т л и ч а ю т с я от д а в н е й н а р о д н о й живописи своим динамическим характером, индиви­ дуальным подходом к тематике, отсутствием декора­ тивного орнамента. По мнению автора народный ха­ р а к т е р т в о р ч е с т в а х у д о ж н и ц ы о т о б р а ж а е т ее способ мышления, о котором свидетельствует трактовка те­ матики, родственной традиционному крестьянскому религиозному эстетическому сознанию. Композиции картин Марии Висьниос отличаются синтетическим, монументальным характером. Декоративную роль исполняет колорит. То ж е явление у Ф р а н у с я к а в ы р а ж а е т с я в р а т и в н о м х а р а к т е р е его „ ц в е т о ч н ы х " М а д о н н . деко­ Никифор вырос в кругу культуры лэмковской деревни. Это предопределило способ убранства и у к р а ­ ш е н и я интерьеров, в к о т о р ы х он ж и л и д а ж е о р н а ­ м е н т и к у н е к о т о р ы х и з его к а р т и н . Ж и в о п и с ь Н и к и ­ фора обычно определяют, как наивную. Автор в основ­ н о м с о г л а с е н с э т и м о п р е д е л е н и е м , но в то ж е в р е м я полагает, что такие я в л е н и я — человек психически отчужденный среди деревенской общественности, че­ ловек, находящий единственную возможность проявить себя в т в о р ч е с т в е , д а л е к о м от о б щ е п р и н я т о г о в этой с р е д е п о н я т и я об и с к у с с т в е — т а к и е я в л е н и я быть может существовали и в давней народной культуре. Несколько похожей является судьба Дороты Ламп а р т ( р . 1906 г.), х у д о ж н и ц ы и з З а в о й . С р а н н и х л е т жители деревни относились к ней с пренебрежением, с н а ч а л а и з - з а ее п р о и с х о ж д е н и я , а з а т е м , и з - з а о б р а з а жизни. Дорота Л я м п а р т никогда не была х о р о ш е й хозяйкой. Весь смысл существования она стала на­ ходить в своих картинах, стремясь показать людям свой иной мир грез и сновидений. Свой внутренний мир художница отображает с удивительным чувством колорита и формы. В о ж е н а РОДНЫХ К у р а л ь — ЦВЕТЫ МАСТЕРИЦ ИЗ СТРУЖКИ НА­ Ж и т е л ь н и ц ы местечка Козегловы близ Ченсто­ ховы у ж е свыше двадцати лет делают искусственные цветы из стружки. Это занятие генетически связано с ремеслом плетения из стружки ш л я п и корзинок, которым ж и т е л и этой местности занимались у ж е в XIX в. Автор дает к р а т к и й исторический очерк козегловского ремесла, а затем а н а л и з и р у е т пути развития производства цветов, употребляемых в настоящее время в качестве декорации почти при всех меропри­ ятиях, посвященных народному творчеству. Кроме того и с к у с с т в е н н ы м и ц в е т а м и повсеместно украшают витрины магазинов. Ввиду популярности цветов боль­ шинство зрителей усматривает в этом виде творчества следы старой народной традиции. Автор статьи не имела возможности установить, что я в и л о с ь н е п о с р е д с т в е н н ы м т о л ч к о м к освоению выделки цветов. Этим стали после второй мировой войны заниматься женщины, которые раньше плели и з с т р у ж к и д р у г и е п р е д м е т ы . С 1964 г. ц в е т а м и з а и н ­ тересовалась „Цепелия". В Козегловах был открыт к о о п е р а т и в „ Ц е п е л и и " , к о т о р ы й не т о л ь к о покупал г о т о в ы е и з д е л и я к р е с т ь я н о к , но с т а л т а к ж е п р е д л а г а т ь им свои узоры. Н а д о м н и ц ы „Цепелии' работают те­ перь под наблюдением х у д о ж н и ц ы , которая проекти­ рует новые узоры. : С 1970 г. п р о в о д я т с я т а к ж е конкурсы цветов. В основном в них принимают участие только члены кооператива. Автор статьи ставит вопрос можно ли считать упомянутые цветы изделями народного творчества, если учесть роль художницы, характер работы на­ домниц и наконец, предназначение цветов. 255 �Н е з а в и с и м о от д е я т е л ь н о с т и к о о п е р а т и в а искус­ ство п л е т е н и я е щ е не совсем з а г л о х л о в К о з е г л о в а х . Им главным образом занимаются п о ж и л ы е ж е н щ и н ы , которые не могут привыкнуть к ритму работы в ко­ о п е р а т и в е (а т а к ж е н а д о м н и ц ы „ Ц е п е л и и " в п е р и о д сокращения заказов). О н и выполняют плетёнки, в том числе цветы (перед П р а з д н и к о м поминания усопших), к о т о р ы е п р о д а ю т на я р м а р к а х при посредничестве купцов или ж е самолично. Я н К у р е к — КОНЦЕПЦИЯ ВСЕЛЕННОЙ ЧЕСТВЕ СТАНИСЛАВА МАЕВСКОГО В ТВОР­ Настоящая статья является монографическим очерком творчества современного непрофессиональ­ ного х у д о ж н и к а , автора к р у г л ы х с к у л ь п т у р и р е л ь е ­ ф о в . З н а ч и т е л ь н а я ч а с т ь его б а р е л ь е ф о в п р е д с т а в л я е т собой м н о г о п л а н о в ы е к о м п о з и ц и и . Преимущественно их тематика касается проблемы сотворения мира и че­ ловека, ж и з н и и мученичества Христа, а т а к ж е исто­ рии Польши, отображая таким образом круг проблем, с ранних лет волнующих художника., Стремление выразить свои м ы с л и является для Маевского глав­ н ы м стимулом, т о л к н у в ш и м его на п у т ь изобрази­ тельного искусства. Увлекаясь моральной проблема­ тикой борьбы с всякого рода варварством, автор в течение ряда лет пытался активно претворять в ж и з н ь свои взгляды, когда ж е болезнь стала сильно п р е п я т с т в о в а т ь его а к т и в н ы м действием, оп з а н я л с я скульптурой. М а е в с к и р о д и л с я в 1922 г. в Р е м б е р т о в е п о д В а р ­ ш а в о й . Во в р е м я в о й н ы он б ы л в ы в е з е н в Г е р м а н и ю на п р и н у д и т е л ь н ы е работы. В е р н у в ш и с ь на родину, Маевски поселился на Западных Землях. Он происхо­ дит из р а б о ч е й с р е д ы и до пансионного возраста т о ж е был рабочий госхоза. Е щ е ребенком Маевски на уроках Закона Божьего делал собственные выводы относительно интерпре­ тации смысла религиозных верований, а т а к ж е пред­ ставленных Библией событий. Испытания военных лет е щ е более у с у г у б и л и его ю н о ш е с к и е понятия и п р е д с т а в л е н и я . В з р е л о м в о з р а с т е его м и р о в о з з р е н и е расширилось благодаря идеологической партийной подготовке. Все эти идеи Маевски соединяет воедино, о б ъ я с н я я и х по своему; т а к напр. по его м н е н и ю Христос я в л я е т с я п е р в ы м коммунистом на свете. Свои первые скульптурные работы Маевски пред­ назначал для себя и своей семьи. Однако, постепенно к р у г п о ч и т а т е л е й его т а л а н т а у в е л и ч и л с я , о х в а т ы в а я жителей родной и соседних деревень. В последнее время М а е в с к и стал продавать свои работы п о л ь з у я с ь для этого у с л у г а м и „ Ц е п е л и и " и „Десы", М а е в с к и п р и ­ нимает т а к ж е участие в многочисленных конкурсах и выставках посвященных народному искусству. З д з и с л а в С м о л ю х о в с к и — СЛОВЕСНЫЙ ФОЛЬКЛОР, ОБЫЧАЙ И НАРОДНАЯ МАТЕРИАЛЬ­ НАЯ КУЛЬТУРА, КАК ВДОХНОВЛЯЮЩАЯ СИЛА ЛЮБИТЕЛЬСКОГО ТЕАТРА Автор рассматривает проблему инсценировки обы­ чаев и различных народных текстов в спектаклях ставленных ансамблями песни и танца. Автор у т в е р ж ­ дает, что в общественном сознании — согласно посто­ янной практике ф о л ь к л о р н ы х коллективов — пред­ ставление ф о л ь к л о р а на сцене отождествляется с тан­ цем и п е с н я м и . До с и х пор ф о л ь к л о р н ы й театр не был особенно распространен. По мнению автора надо и можно адаптировать (для сцены) всякого рода по­ этические тексты, пословицы, юбилейные стихи, опи­ сания верований, суеверий, а т а к ж е беседы во в р е м я р а з л и ч н ы х х о з я й с к и х з а н я т и й и, н а к о н е ц , и н с ц е н и ­ ровать обычаи, сопутствующие традиционным заня­ тиям, таким, к а к выпечка хлеба, обработка льна или шерсти, сдирание перьев. А в т о р п р и в о д и т п р и м е р ы (и о п и с ы в а е т зрелища) этого рода у д а ч н ы х инсценировок, к о т о р ы е ему п р и ­ ходилось видеть в югозападной Великопольше — районе наиболее ему знакомом. Это были инсцени­ ровки Театра поэзии „Калина" в К ш и ц к е Лещиньского воеводства и Театра одного актера при Вое­ водском доме культуры в Лешне. А л и ц и я Ф а л ь н и о в с к а - Г р а д о в с к а — МА­ ТЕРИАЛЫ ПО/ И С Т О Р И И Г О Н Ч А Р Н О Г О ЦЕНТРА В ДЕРЕВНЕ ЗАЛЯС ТЕНЧИНЬСКОГО ГРАФСТВА Автор статьи публикует отрывок из текста, обна­ руженного в Краковском государственном архиве. Текст, автором которого был В а в ж и н е ц Дудзевич, я в л я е т с я ч а с т ь ю (в ц е л о м н е с о х р а н и л с я ) о б р а б о т а н ­ ного Д у д з е в и ч е м с л о в а р и к а г о н ч а р н ы х терминов. С л о ­ варик содержит сведения о строительстве и осна­ щении гончарных мастерских, а также о технике и уровне производства. Упомянутый словарик заполняет пробел в иссле­ дованиях, к а с а ю щ и х с я залясного центра, начало к о ­ т о р о г о по в с е й в е р о я т н о с т и д а т и р у е т с я X V I в. В X V I I I в., а т а к ж е в с е р е д и н е X I X в. в З а л я с е р а б о т а л о о к . 40 г о н ч а р н ы х м а с т е р с к и х . В с в я з и с э т и м история Заляса имеет важное значение для изучения раз­ вития гончарства в Малой Польше. Эва Ф р ы с ь - П е т р а ш к о в а ДЗЕВИЧ, УЧИТЕЛЬ — ГОНЧАР — ВАВЖИНЕЦ ДУ­ Статья содержит биографический очерк В. Дудзевича и х а р а к т е р и с т и к у с о х р а н и в ш и х с я его к е р а ­ мических изделий. Автор использует архивные и исто­ чниковедческие материалы опубликованные в печати, а т а к ж е анализирует тексты надписей на керамике. Д у д з е в и ч р о д и л с я в 1822 г., у м е р в 1891 г. О н б ы л сыном крестьянина из под Хшанова. У ч и л с я сначала в сельской школе, а затем в технической школе и в гимназии в Кракове. Получив аттеста зрелости, Дудзевич поступил в Ягеллонский университет на философский факультет, где занимался 2 года. С 1846 г. д о 1860 г. о н р а б о т а л в п р и х о д с к и х ш к о л а х в том числе в Залясе, где поселился на постоянное м е с т о ж и т е л ь с т в а . В 1860—1861 г г . Д у д з е в и ч с т а л з а н и ­ м а т ь с я производством г о н ч а р н ы х и з д е л и й в собствен­ ной мастерской. Техникой вращения гончарного круга Дудзевич не о в л а д е л ; у него работало 7 ч е л о в е к под­ мастерьев, а сам он з а н и м а л с я у к р а ш е н и е м изделий и организационными делами. В мастерской Дудзевича изготовлялись горшки, кувшины, цветочные горшки, табакерки. Н а д о полагать, что все эти п р е д м е т ы изго­ т о в л я л и и з о г н е у п о р н о г о к а о л и н а , в о т л и ч и е от и з ­ делий других заляских мастеров, которые употребляли обыкновенную, красную после обжига глину. И з д е л и я Дудзевича п р е ж д е всего отличались ори­ гинальной отделкой, которая состояла из текстов и рисунков, в ы р ы т ы х па необсохшей поверхности. Н е ­ которые из них были расцвечены водяными красками. Автор статьи приводит тексты стихотворений на к у в ­ ш и н а х , (2 с о х р а н и л и с ь ) и н а т а б а к е р к а х (сохрани­ л о с ь 6). Т е к с т ы э т и з а и м с т в о в а н ы и з п о л ь с к о й п о э з и и , а т а к ж е пословиц, изречений, п о п у л я р н ы х песен и п е ­ сенок. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/61dfe631a1937f3dc4f49d840a1d6371.pdf 7c599a359f1c56902dc8769191b492be Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4402 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4096 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31,z.4; s.249-252 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I IV-VI Imprezy folklorystyczne i regionalne 2 4 . I V — w K a l i s z u o d b y ł się koncert laureatów I I Woj. Przeglądu Amator­ skiego R u c h u A r t y s t y c z n e g o . W y s t ą ­ p i ł y m . i n . nagrodzone z e s p o ł y folklo­ rystyczne i regionalne. * 7—9.V — z okazji D n i W r o c ł a w i a o d b y ł a się w t y m m i e ś c i e I I „ C e p e l i a d a " . W z i ę ł o w niej u d z i a ł 36 s p ó ł d z i e l n i cepeliowskich z terenu c a ł e g o kraju, a 24 a r t y s t ó w l u d o w y c h d e m o n s t r o w a ł o swoje u m i e j ę t n o ś c i . N a estradzie kon­ certowały zespoły ludowe: „Juhasi" z Czarnego Dunajca, „ K u r p i a n k a " z K a ­ d z i d ł a , „ Z l o t y R ó g " z K r a k o w a oraz „Pilsko". * 15.V — w M P i K w L u b l i n i e o d b y ł y się t a r g i S z t u k i L u d o w e j , zorganizowane przez S T L i M u z e u m O k r ę g o w e (Dział Etnograficzny). Targom towarzyszyły p o k a z y ludowego r ę k o d z i e ł a oraz w y s t ę p y kapeli ze Skrobowa, z e s p o ł u wokalno-instrumentalnego „ P o c z t y l i o n k i " i zna­ nego kowala, a p r z y t y m g a w ę d z i a r z a — Bronisława Pietraka. * 16.V — w Bydgoszczy, z okazji 30-lccia d z i a ł a l n o ś c i Robotniczej Spół­ dzielni W y d a w n i c z e j „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " , zorganizowano w P a r k u L u d o ­ w y m festyn, w czasie k t ó r e g o o d b y ł się m . i n . j a r m a r k s z t u k i ludowej. * 22.V — w W D K w E l b l ą g u o d b y ł się I I I W o j e w ó d z k i Kiermasz T w ó r c z o ś c i Ludowej i Przemyślu Artystycznego. W kiermaszu wzięło u d z i a ł ok. 40 t w ó r ­ c ó w l u d o w y c h z terenu w o j e w ó d z t w a . Zaprezentowali oni prace z dziedziny r z e ź b y ludowej, t k a n i n y a r t y s t y c z n e j , hafciarstwa, k o r o n k a r s t w a , w y c i n a n k a r ­ stwa, garncarstwa, m a l a r s t w a i i n . S p o ś r ó d u c z e s t n i k ó w nagrody o t r z y ­ mali: Anna Kiertyczak z Głębocka i M a r i a J a ś k i e w i c z z K w i d z y n a za h a f t y , Stanisław Białczak" z Fromborka za r z e ź b ę w drewnie, L u d w i k D m o c h o w s k i z K w i d z y n a za m a l a r s t w o , M a r i a n n a K a p k a z Barcic za w y c i n a n k i , H e n r y k G ó ź d ź z T o l k m i c k a za r z e ź b ę , A d a m P i o t r o w s k i z Susza za m a l a r s t w o , Jerzy W i ś n i o r o w s k i z P r a b u t za r z e ź b ę . W r a m a c h K i e r m a s z u o d b y ł się t e ż p r z e g l ą d z e s p o ł ó w p i e ś n i i t a ń c a oraz w y s t ę p y kapel. 29.V — na P I . D e f i l a d w Warszawie dorocznym j u ż zwyczajem o d b y ł a się V I „ C e p e l i a d a " . O p r ó c z kiermaszu w y ­ r o b ó w „ C e p e l i i " oraz prac c z ł o n k ó w S T L a r t y ś c i l u d o w i d e m o n s t r o w a l i swoje umie­ K A 1977 j ę t n o ś c i , a s p ó ł d z i e l n i e cepeliowskie „ M o ­ da i S t y l " oraz „ P o z i o m " p r e z e n t o w a ł y modele inspirowane w z o r n i c t w e m ludo­ w y m . W y s t ę p o w a ł y r ó w n i e ż cepeliowskie zespoły pieśni i t a ń c a , jak: „ P o d h a l e " , „ O p o c z n o " , „ K a m i o n k a " . Po raz pierw­ szy wzięły u d z i a ł w „ C e p e l i a d z i e " człon­ kinie K ó ł G o s p o d y ń Wiejskich (ok. 100 o s ó b ) , d e m o n s t r u j ą c prace z a r ó w n o ludowe, j a k i t y p o w o amatorskie, nie­ j e d n o k r o t n i e na bardzo n i s k i m poziomie a r t y s t y c z n y m . I s t o t n e wydaje się j e d n a k t o , że po raz pierwszy obok selekcjono­ wanych wyrobów „Cepelii" m o ż n a było z o b a c z y ć prace r z e c z y w i ś c i e o b s ł u g u j ą c e ś r o d o w i s k o wiejskie. J e ś l i eksperyment nie p r z y s ł u ż y ł się u g r u n t o w a n i u r a n g i s z t u k i ludowej, to b y ł jednak w a ż n y dla e t n o g r a f ó w i w szystkich, k t ó r y c h interesuje rzeczywista sytuacja s z t u k i ludowej w k r a j u . ludowe r e p r e z e n t u j ą c e folklor r ó ż n y c h r e g i o n ó w . W r a m a c h i m p r e z y o d b y ł a się również „Cepeliada". * 19. V I — na d z i e d z i ń c u M u z e u m Etnograficznego w T o r u n i u o d b y ł się kiermasz w y r o b ó w l u d o w y c h z r ó ż n y c h regionów kraju. * 23,24.VI — na L c d n i c y k . Gniezna o d b y ł a się impreza f o l k l o r y s t y c z n a „ N o c K u p a ł y " . W i d o w i s k o o b r z ę d o w o zapre­ zentowali a k t o r z y T e a t r u Polskiego w Poznaniu, w y s t ę p o w a ł y z e s p o ł y i kapele ludowe, zorganizowano t e ż j a r m a r k w y ­ robów ludowych. * 4 — 1 2 . V I — w Ciechocinku o d b y w a ł się V I F e s t i w a l F o l k l o r u K u j a w . W ra­ m a c h imprezy o t w a r t o w y s t a w ę r z e ź b y ludowej K u j a w , k o n c e r t o w a ł y z e s p o ł y wokalno-instrumentalne z K o w a l a , Sta­ rego B r z e ś c i a , Radziejowa, Lubania, P i l i c h o w a , kapele ludowe i g r u p y folk­ lorystyczne z L i p n a i Radomie. Zorgani­ zowano kiermasz s z t u k i ludowej regionu i p o k a z y zdobienia fajansu z W ł o c ł a w k a . * 4 , 5 . V I — w Z u b r z y c y G ó r n e j na Orawie o d b y ł o się Pasterskie Ś w i ę t o , organizowane corocznie z inicjatywy M u z e u m Etnograficznego p r z y współ­ pracy z Woj. Ośrodkiem Kultury, Z W ZSMP w N o w y m Sączu i Gminnym Ośrodkiem w Jabłonce. Impreza ta, m a j ą c a na celu wskrzeszenie i zapre­ zentowanie d a w n y c h z w y c z a j ó w , b y ł a zarazem p r z e g l ą d e m z e s p o ł ó w folklo­ r y s t y c z n y c h regionu. 1 1 — 2 4 . V I — w O s t r o ł ę c e o d b y ł y się tradycyjne D n i Folkloru Kurpiowskiego, zorganizowane w ramach a k c j i pod hasłem „Człowiek—Praca.—Twórczość". O t w a r c i a i m p r e z y d o k o n a ł prezydent miasta, p o d k r e ś l a j ą c j a k wysokie zna­ czenie p r z y w i ą z u j ą w ł a d z e polityczno-administracyjne O s t r o ł ę k i do k u l t y w o ­ wania t r a d y c j i regionalnych ziemi k u r ­ piowskiej. W programie „ D n i " o d b y ł a się m . i n . defilada k u r p i o w s k i c h z e s p o ł ó w regionalnych, j a r m a r k s z t u k i l u d o w e j , a w Muzeum Okręgowym w Ostrołęce została otwarta wystawa pn. „ T w ó r ­ czość l u d o w a K u r p i B i a ł y c h " . * 17,18.VI - - w P o z n a n i u zorganizo­ wano J a r m a r k Ś w i ę t o j a ń s k i , w programie którego występowały m . in. zespoły 23— 2 6 . V I — w Ż y w c u i U j s o ł a c h o d b y ł się kolejny doroczny F e s t i w a l F o l k l o r u G ó r a l i Polskich — Ż y w i e c 77, impreza m a j ą c a na celu k u l t y w o w a n i e i propagowanie k u l t u r y łudow-ej wszyst­ k i c h g ó r a l s k i c h grup e t n i c z n y c h zamiesz­ k u j ą c y c h na terenie Polski. D o u d z i a ł u w tegorocznym Festiwalu zgłosiło się p o n a d 40 regionalnych zespo­ łów p i e ś n i i t a ń c a oraz kapel g ó r a l s k i c h . J u r y o c e n i a ł o w y s t ę p y w trzech g r u p a c h : w kategorii zespołów autentycznych, a r t y s t y c z n i e opracowanych i stylizowa­ nych. Z okazji F e s t i w a l u zorganizowano szereg imprez t o w a r z y s z ą c y c h , m . i n . na jeziorze Ż y w i e c k i m „ F o r u m F o l k l o ­ r y s t y c z n e " , „ Ś w i ę t o j a n k i " oraz „ W i e ­ czór zbratania serc g ó r a l s k i c h " . J e d n ą z dodatkowych atrakcji był „ J a r m a r k góralski" odbywający się w Żywcu. * 24— 2 6 . V I — w P ł o c k u o d b y ł się X I Ogólnopolski Festiwal Folkloru i Sztuki Ludowej. W programie tej wielkiej imprezy, w k t ó r e j u d z i a ł wzięło ok. 1.500 uczestników, koncertowały 22 z e s p o ł y ludowe, folklorystyczne i regio­ nalne oraz kapele l u d o w e ; o d b y ł y się kiermasze: s z t u k i ludowej, pierników żywieckich, ludowych potraw i napojów. Otwarte zostały wystawy: „ S z t u k a lu­ dowa we w s p ó ł c z e s n y m w n ę t r z u " , w y ­ stawa prac tegorocznych l a u r e a t ó w na­ grody i m . Kolberga oraz wystawa f o t o g r a m ó w Janusza K r i p p e n d o r f a p n . „ S p o t k a n i e z p ł o c k i m festiwalem". P o n a d t o zorganizowano spotkanie z postaciami l u d o w y m i i l a u r e a t a m i nagrody i m . Kolberga, k t ó r y m uro­ czyście w r ę c z o n o na d z i e d z i ń c u M u z e u m nagrody, a na z a k o ń c z e n i e F e s t i w a l u zademonstrowano widowisko folklo­ rystyczne „ N o c K u p a ł y " , po k t ó r y m o d b y ł y się t r a d y c y j n e „Wianki" na Wiślo z p o k a z a m i pirotechnicznymi. W przeglądzie zespołów nagrodę I (10.000 zł) o t r z y m a ł Z e s p ó ł F o l k l o r y s ­ t y c z n y „ J a w o r z n i k " z B ę d z i n a , 2 nagro- 24,9 �I w Ł o m ż y i Ostrołęce, Związek Sp. R ę k o d z i e ł a Ludowego i Artystycznego. T o w . M i ł o ś n i k ó w Ziemi Kurpiowskiej i Gminny Ośrodek K u l t u r y w Łysych, N a k o n k u r s z g ł o s z o n o p o n a d 100 p a l m i ok. 200 pisanek w y k o n a n y c h przez kurpiowskich t w ó r c ó w l u d o w y c h . N a g r o d y za p a l m / o t r z y m a ł y : Helena M o ż d ż e ń z Ł y s y c h , K r y s t y n a , Urszula i L e o k a d i a Szmigiel z Serafina, Elżbieta, Oślicka, C z e s ł a w a K o n o p k a z K a d z i d ł a , J a n i n a Chrostek z T a t a r , Teresa Piankowska i B o l e s ł a w a B a l d y g a z K a d z i d ł a . Nagrody za pisanki otrzymały: Maria Spodek z Pniewa, C z e s ł a w a K o ­ n o p k a z K a d z i d ł a , Barbara B a k u ł a ze S t r z a ł e k , C z e s ł a w a K a c z y ń s k a z Piasecz­ nicy. M a r y l a T y c z B i a ł o u s Lasek. * 1 2 . I V — w M u z e u m Z i e m i Sochaczewskiej o t w a r t o w y s t a w ę „ W o j s k o polskie w r z e ź b i e l u d o w e j " , p r z y g o t o w a n ą przez P a ń s t w o w e M u z e u m Etnograficzne w Warszawie. II. 1. Z F e s t i w a l u w K a z i m i e r z u W i s ł ą , 1977 r. naci Fot.: J . blagierski d y I I (po 7.500 zł) — Regionalny Z e s p ó l P i e ś n i i T a ń c a „ C e k ó w " z Cekowa, w o j . kaliskie oraz Zespól R e g i o n a l n y z Kłę­ bowa, Moj. z i e l o n o g ó r s k i e . N a g r o d ę I I I (5.000 zl) o t r z y m a ł Z e s p ó ł F o l k l o r y s ­ t y c z n y z M ę c i n k i , w o j . legnickie. Pozo­ s t a ł e z e s p o ł y o t r z y m a ł y d y p l o m y uczest­ nictwa w X I Ogólnopolskim Festiwalu Folkloru i Sztuki Ludowej w Płocku. * V I — w M u z e u m W s i Opolskiej w B i e r k o w i c a c h o d b y ł się festyn l u d o w y p n . „ W i e ś opolska w t a ń c u i p r z y ś p i e w ­ ce". W programie w y s t ą p i ł y z e s p o ł y : „ D z i ó b k i " z Biestrzennika, „ S i k o r k i " , z Chobia, „ D y l a k o w i a n k i " z D y l a k , ś p i e w a c y z Osowca, kapela ludowa ze Starej K u ź n i , m u z y c y z k o m b i n a t u P G R Namysłów. * 3 0 . V I — 3 . V I I — w Kazimierzu nad W i s ł ą o d b y ł się X I O g ó l n o p o l s k i Festi­ wal Kapel i Śpiewaków Ludowych. Festiwal z o s t a ł zainaugurowany g ł ó w n y m koncertem p n . „ O d K a s z u b do P o d h a l a " , k o n t y n u o w a n y m d n i a n a s t ę p n e g o , po­ n a d t o na M a ł y m R y n k u o d b y ł się k o n ­ kurs „ B o s e j n ó ż k i " i „ D u ż y — M a ł y " , a w D o m u Stowarzyszenia A r c h i t e k t ó w koncert poezji i m u z y k i ludowej oraz w M D K „Nocne muzykowanie" improwizacje m u z y k ó w l u d o w y c h . Z oka­ zji Festiwalu otwarto kilka wystaw, zorganizowano kiermasz sztuki ludowej i W i e c z ó r G a w ę d L u d o w y c h p r z y ognisku. O p r a w ę p l a s t y c z n ą F e s t i w a l u i deko­ r a c j ę miasta p r o j e k t o w a ł znany sceno­ graf A d a m K i l i a n . Wystawy i konkursy 3 . I V — w M u z e u m W s i Opolskiej w Bierkowicach otwarta została wystawa p n . „ P l a s t y k a o b r z ę d o w a regionu nowo­ sądeckiego". 3 . I V — we wsi Ł y s e , w o j . ostro­ ł ę c k i e , o d b y ł się doroczny k o n k u r s na p a l m y i pisanki wielkanocne. Organiza­ t o r a m i k o n k u r s u b y l i : Muzea O k r ę g o w e 250 I V — w Muzeum w Pułtusku o t w a r t a b y ł a w y s t a w a prac ceramicz­ n y c h ludowego garncarza Eugeniusza Piotrowskiego. I V — w W D K w Bydgoszczy o d b y ł się p r z e g l ą d p l a s t y k i a m a t o r s k i e j , w k t ó ­ r y m u c z e s t n i c z y ł o 60 a u t o r ó w , z g ł a s z a j ą c w sumie 600 prac. J u r y przyznało nagrody i w y r ó ż n i e n i a . Najlepsze z nade­ s ł a n y c h prac zaprezentowano na wysta­ wie zorganizowanej w W D K . 2.V — w K r a k o w s k i m D o m u K u l t u ­ r y o t w a r t a z o s t a ł a wystawa p r e z e n t u j ą c a dorobek Woj. Przeglądu Twórczości Nieprofesjonalnej. W y s t a w i o n o t u ok. 50 r z e ź b i 140 o b r a z ó w — 68 a u t o r ó w z czego 80 prac w y t y p o w a n o na I I Triennale S z t u k i Nieprofesjonalnej we Wrocławiu. * * T 15.IV — w Państw owym Muzeum E t n o g r a f i c z n y m w Warszawie o t w a r t o wystawę „Twórczość nieprofesjonalna w grafice i plakacie wdoskim", zorgani­ zowaną, p o d p a t r o n a t e m włoskiego I n s t y ­ t u t u K u l t u r y , a p r z y g o t o w a n ą przez galerię „ L a F e l u c a " w R z y m i e . 7.V — w M u z e u m w Gliwicach otwarto pokonkursową wystawę twór­ czości nieprofesjonalnej p n . „Gliwice w malarstwie i grafice". Organizatorami b y l i : W o j . O ś r o d e k K u l t u r y — filia w Gliwicach, T o w . P r z y j a c i ó ł Gliwic oraz M u z e u m . * * 28. I V — w K l u b i e M P i K w Z d u ń s k i e j W o l i o t w a r t o w y s t a w ę „ T r o n y i insygnia wodzowskie dawnej A f r y k i " , p r z y g o t o ­ w a n ą przez P a ń s t w o w e M u z e u m E t n o ­ graficzne w Warszawie. W y s t a w ę prze­ niesiono w czerwcu do M u z . Archeolo­ gicznego w G d a ń s k u . * IV — w Muzeum Okręgowym w Siedlcach zorganizowana z o s t a ł a w y ­ stawa p n . „ W y c i n a n k a ludowa z regionu kołbielskiego i Powiśla Garwolińskiego". Wystawa przygotowana została przy pomocy K o l a Folklorystycznego stu­ d e n t ó w p o l o n i s t y k i W S P w Siedlcach (pod kier. mgr. Antoniego Ś l e d z i e w s k i e go), k t ó r z y w czasie u b i e g ł o r o c z n y c h wakacji p r o w a d z i l i p e n e t r a c j ę t e r e n o w ą : w efekcie doskonale przeprowadzonej a k c j i M u z e u m o t r z y m a ł o ok. 700 prac od 20 w y c i n a n k a r e k . W w y n i k u bardzo wysokiego p o z i o m u w y c i n a n e k , najlep­ szym przyznano nagrody. 13. V — w D o m u K u l t u r y w Myśle­ nicach o t w a r t a z o s t a ł a I I I w o j e w ó d z k a w y s t a w a pokonkursowa, tradycyjnych o z d ó b b i b u ł k o w y c h p n . „ K w i a t y Pol­ skie". Organizatorami b y l i : U r z ą d Miasta i G m i n y , Miejski D o m K u l t u r y w Myśle­ nicach oraz K l u b P l a s t y k ó w A m a t o r ó w i Twórców Ludowych. * 14. V — w P a ń s t w o w y m M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w Warszawie o t w a r t o w y s t a w ę r z e ź b w drewnie I p o l i t a s a U ż k u r n i s a . z o r g a n i z o w a n ą p r z y współ­ udziale Z G T P P R . * 20.V — w K i e l c a c h o t w a r t a z o s t a ł a wystawa, na której zaprezentowano dorobek P r z e g l ą d u P l a s t y k i A m a t o r ó w w o j . kieleckiego. N a P r z e g l ą d w p ł y n ę ł o 200 prac 52 a u t o r ó w , z czego j u r y za­ k w a l i f i k o w a ł o na w y s t a w ę w o j e w ó d z k ą 113 prac. * I V — w parczewskim D o m u K u l t u r y (woj. bialskopodlaskie) czynna b y ł a po­ k o n k u r s o w a w y s t a w a pisanek. W kon­ kursie u d z i a ł wzięło 26 o s ó b , z k t ó r y c h nagrody I o t r z y m a ł y : za p i s a n k i zdobione woskiem — M a r i a A b r a m i u k o w a z Chmie Iowa, za pisanki drapane — Maria K r a b i k z G r ó d k a ; n a g r o d y I I — Stefania Borzym z Kopiny i Stanisława Karbik z Gródka. * IV — w Galerii Współczesnej S z t u k i L u d o w e j w N o w y m T a r g u czynna b y ł a w y s t a w a h a f t ó w s p ó ł d z i e l n i ,,Makowianka". * I V — w M u z e u m Ziemi W i e l u ń s k i e j w W i e l u n i u czynna b y ł a w y s t a w a p n . „ H a f t i t k a n i n a sieradzka". * 26.V — w P a ń s t w o w y m M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w Warszawie o t w a r t a została pokonkursowa wystawa pn, „ R o ­ dzina w polskiej sztuce l u d o w e j " . Orga­ n i z a t o r a m i k o n k u r s u b y l i : ,,Gromada— R o l n i k P o l s k i " , P a ń s t w . M u z . Etnograf, w Warszawie oraz „ C e p e l i a " , Z a r z ą d Gł. Z w . Zaw. P r a c o w n i k ó w R o l n y c h , STL, Zarząd Gł. Z S M P , Centralny Związek Kółek Rolniczych. N a k o n k u r s n a d e s ł a n o 2.100 prac 240 a u t o r ó w , z czego j u r y , pod przewod­ n i c t w e m prof. dr. R o m a n a Reinfussa, z a k w a l i f i k o w a ł o na w y s t a w ę 174 prace 55 t w ó r c ó w i p r z y z n a ł o n a g r o d y n a s t ę ­ p u j ą c e : w dziedzinie r z e ź b y — n a g r o d ę I I o t r z y m a ł E d w a r d K o ł a c z ze Szczecina, nagrody III — Bronisław Chojęta z A d a m o w a , w o j . siedleckie, Maria Chudoba z B y t o m i a ( r z e ź b a w w ę g l u ) , S t a n i s ł a w Majewski ze Sternalic, w o j . c z ę s t o c h o w s k i e , Szczepan M u c h a ze wsi �Szale, w o j . sieradzkie, Tadeusz Ż a k ze wsi Ł a z y , w o j . kieleckie. W dziedzinie r z e ź b y ceramicznej n a g r o d ę I I o t r z y m a ł Stefan K w a p i s z z R ę d o c i n a , w o j . kieleckie, nagrody III — Czesław A m b r o ż k i e w i c z , Z y g ­ f r y d Gajewski i Jerzy W i t e k — wszyscy z TJrzędowa-Bęczyna. W dziedzinie m a l a r s t w a na szkle n a g r o d ę I o t r z y m a ł a E w e l i n a Pęksowa, z Zakopanego, n a g r o d ę I I — J o l a n t a P ę k s o w a z Zakopanego. W dziedzinie t k a n i n y nagrody I I o t r z y m a ł y : Janina Buraczyk z Korycina, w o j . b i a ł o s t o c k i e , R o m u a l d a Puzanowska z M a r c h e l ó w k i , w o j . b i a ł o s t o c k i e , nagrody I I I — Jadwiga Hniedziejko z T r o f i m ó w k i , w o j . b i a ł o s t o c k i e , Regina Maselbas z W a s i l ó w k i , w o j . b i a ł o s t o c k i e , A p o l o n i a Michnowicz z S i t a w k i , w o j . białostockie. W dziedzinie w y c i n a n k i n a g r o d ę I I I o t r z y m a ł a Agnieszka Majer ze Z ł a k o w a Borow ego, w o j . skierniewickie. Ponadto p r z y z n a n o szereg w y r ó ż ­ nień. Scenariusz w y s t a w y opracow-ała m g r Halina Olędzka, autorem ekspozycji byl K r z y s z t o f B u r n a t o w i c z . Z okazji w y s t a w y w y d a n o k a t a l o g z a w i e r a j ą c y w s t ę p dr. J a n a K r z y s z t o f a Makulskiego, r e g u l a m i n k o n k u r s u , listę nazwisk a u t o r ó w nagrodzonych i w y ­ r ó ż n i o n y c h oraz ilustracje. r t y i Książki, otwarta została wystawa r z e m i o s ł a artystycznego. Pokazano t u k o r o n k i , haft, w y r o b y z drewna i ze s ł o m y oraz c e r a m i k ę u ż y t k o w ą z Ł ą ż k a . t k a n i n ę , c e r a m i k ę ludową,, s z t u k ę o b r z ę ­ dową, pająki i bukiety. * 1 1 . V I — w R a d o m i u , z okazji I W o j . Z j a z d u o d d z i a ł u radomskiego S T L , zorganizowana z o s t a ł a w y s t a w a s z t u k i ludowej. L V I — w Muzeum Ziemi Wieluń­ skiej o t w a r t o w y s t a w ę p n . „Współ­ czesna sztuka l u d o w a regionu w i e l u ń ­ skiego i sieradzkiego". N a ekspozycji z n a l a z ł y się m . i n . prace S t a n i s ł a w a K c r p y i Szczepana M u c h y . W y s t a w a s t a n o w i ł a etap w s t ę p n y do w y s t a w y pokonkursowej, k t ó r a ma b y ć zorganizo­ wana we w r z e ś n i u w M u z e u m w Sieradzu. r * * 29.V — w K l u b i e , , K a l i n a " w L u b ­ linie o t w a r t o w y s t a w ę — kiermasz w y c i ­ nanek i pisanek A l e k s a n d r y N i e d z i a ł e k z Kalinowszczyzny. A u t o r k a jest zasłu­ żonym członkiem STL i niedawno otrzymała, odznakę Zasłużonego Działa­ cza K u l t u r y . * V — z okazji D n i K u l t u r y , O ś w i a t y , K s i ą ż k i i Prasy o t w a r t o w b r z o z o w s k i m D o m u K u l t u r y (Rzeszowskie) w y s t a w ę t w ó r c ó w l u d o w y c h z okolic B r z o z o w a . * V — w Muzeum Etnograficznym w T o r u n i u czynna b y ł a p o k o n k u r s o w a w y s t a w a p n . „ P l a s t y k a l u d o w a i ama­ torska w o j . t o r u ń s k i e g o " . K o n k u r s z o s t a ł zorganizowany przez M u z e u m w celu sprawdzenia „ s t a n u posiadania" regionu. N a d e s ł a n o 1200 prac z dziedziny r z e ź b y , m a l a r s t w a i r ę k o d z i e ł a , z czego ok. 200 prac z o s t a ł o z a k w a l i f i k o w a n y c h n a w y ­ stawę. * r V — w K l u b i e „ O r i o n " w Warszawie o t w a r t a z o s t a ł a w y s t a w a ludowego a r t y s ­ t y i poety Bronisława Pietraka z Gutan o w a , w o j . lubelskie. N a w y s t a w i e poka­ zano jego prace z dziedziny k o w a l s t w a artystycznego, w y c i n a n k i , a t a k ż e p u b l i ­ kacje k s i ą ż k o w e . 2 . V I — w P a ń s t w o w y m Muzeum E t n o g r a f i c z n y m w Warszawie o t w a r t o w y s t a w ę „Współczesne formy obrzędo­ wości p o l s k i e j " . K o m i s a r z e m b y ł E . Barcikowski. r * 4 . V I — w M u z e u m Pomorza Ś r o d ­ kowego w S ł u p s k u o t w a r t o w y s t a w ę „ N a szkle malowane — ludowe obrazy z P o d h a l a " — ze z b i o r ó w M u z e u m T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem. * r б.VI — w Zalipiu rozstrzygnięty z o s t a ł k o n k u r s na zdobione d o m y na Powiślu Dąbrowskim pn. „Malowana c h a t a " . Do k o n k u r s u zgłosiło się 57 o s ó b ze w s i : Zalipie (32), K u z i e (3), Ć w i k ó w (2), N i w k i (5), K l y ż (4), Gorzyce (1), Samocice (1), Podlipie (3), B o l e s ł a w , (1), O t f i n ó w (1), K a n n a (1), P a w ł ó w (1), B o r u s o w a (1), Olesno (1). J u r y w s k ł a d z i e : prof, dr R o m a n Reinfuss, m g r Teresa K o m o r n i c k a , red. Aleksander J a c k o w s k i , mgr Zdzisław Szewczyk, mgr A d a m Bartosz p r z y z n a ł o nagrody n a s t ę p u j ą c e : nagrody I o t r z y ­ m a ł y : z Zalipia — M a r i a Wojtyto, E l ż b i e t a B o d u c h , M a r i a Sierak, Zofia Majchrowska-Owca, J a n i n a L i z a k o w a , M o n i k a Szlosek, Stefania Łączyńska, Agnieszka Rachmaciej, M a r i a i Felicja Mosio, K a z i m i e r a B o r e k , M a r i a Chlastawa, Zofia Bochenek, Zofia K a c z ó w k a , A n t o n i n a Szczebak, J a n i n a J u r e k , Stani­ s ł a w a Stalica, Zofia Janeczek, W a n d a Boduch, Anna Borek, Janina Lizakówna, W a n d a Micek, Zofia D y m o n , W a n d a W o j t y t o , Barbara K a c z ó w k a , Maria R u t a ; z N i w e k — Rozalia T r e l a , Felicja Janeczek, J a n i n a S z c z y g i e ł ; z K l y ż a Rozalia Z a r ó d , J a n i n a Ł a t a ; z B o l e s ł a w i a — Genowefa K o c h a n e k ; z K a n n e j — Helena C i e ś l a k ; z K u z i — A d e l a Szlo­ sek; z Ć w i k o w a — D a n u t a Szczebak; z Samocic — A n n a Ś w i ę c h ; z P o d l i p i a — Aniela M a j k a ; z O t f i n o w a — A d e l a K r ó l i k o w s k a . Ponadto przyznano 14 nagród I I i 4 nagrody H I . Fundatorami nagród byli: Mini­ sterstwo K u l t u r y i Sztuki, Wydział K u l t u r y TJrz. W o j . w Tarnowie, F u n ­ dusz Rozw oju Twórczości Ludowej. V — w d o m u K u l t u r y w Janowie L u b e l s k i m , z okazji D n i K u l t u r y , O ś w i a ­ 11.VI. — w sali „ T u r n i a " T a t r z a ń ­ skiego T o w a r z y s t w a K u l t u r a l n e g o ot­ w a r t o w y s t a w ę prac A n d r z e j a Gombosa z J u r g o w a i jego u c z n i ó w , k u l t y w u j ą c y c h tradycje s z t u k i ludowej tego regionu. * 16.VI — w Lubelskim Domu K u l t u ­ ry otwarta została wystawa pn. „Cepelia na L u b e l s z c z y ź n i e " . Zaprezentowano t u w y r o b y spółdzielni cepeliowskich: „ W i kliniarka", „ L u d a r t " , „Pamiątka, z Lub­ lina", „ A r t y s t y c z n y Przemyśl Drzewny w Nałęczowie" i „Galanteria Drzewna" w Puławach. * 18. V I — w K l u b i e Stowarzyszenia „Pax" w Kielcach otwarta została pokonkursowa wystawa współczesnej lu­ dowej s z t u k i sakralnej Kielecczyzny, organizowana t r a d y c y j n i e przez O d d z i a ł W o j . Stowarzyszenia „ P a x " i Z Z G — Zespól H a n d l u „ V e r i t a s " w Warszawie. Na, tegoroczny k o n k u r s w p ł y n ę ł o 427 prac 56 t w ó r c ó w . J u r y p r z y z n a ł o nagrody n a s t ę p u j ą c o : w dziedzinie r z e ź b y n a g r o d ę I o t r z y m a ł J ó z e f Zganiacz, n a g r o d ę I I — Tadeusz Ż a k i J ó z e f K w i e c i e ń , n a g r o d ę U l — M a r i a n Brze­ z i ń s k i i Aleksander K u c h a r s k i ; w dzie­ dzinie m a l a r s t w a : n a g r o d ę I — M a r i a Wiśnios, nagrodę Tli — Stanisław Proboszcz. W dziedzinie ceramiki nagro­ dę I — Stanisław Seweryński, nagrody I I — J a n i n a Gozdecka i Stefan S o w i ń s k i , n a g r o d ę I I I — Tadeusz Poletek. Ponadto przyznano w y r ó ż n i e n i a i dy­ p l o m y uznania. Scenariusz w y s t a w y i e k s p o z y c j ę p r z y g o t o w a ł art. p l a s t y k J e r z y W r o niewski. Z okazji wystawy wydano katalog zawierający w s t ę p Barbary K a ­ t a r z y n y E r b e r oraz ilustracje. * 19. V I — w z a b y t k o w y m dworze z Rdzawy w Sądeckim Parku Etno­ graficznym otwarta została wystawa s z t u k i ludowej Opolszczyzny, zorgani­ zowana w r a m a c h w s p ó ł p r a c y M u z e u m n o w o s ą d e c k i e g o z M u z e u m W s i Opols­ k i e j . Pokazano o b i e k t y p o c h o d z ą c e zc z b i o r ó w tego M u z e u m oraz z M u z e u m Ś l ą s k a Opolskiego i opolskiej „ C e p e l i i " . W d n i u o t w a r c i a w y s t a w y o d b y ł się kiermasz w y r o b ó w l u d o w y c h . * T * 6 . V I — w Muzeum Regionalnym w Radomsku otwarta została wystawa p n . „ S z t u k a L u d o w a Z i e m i Radomsz­ c z a ń s k i e j " , p r e z e n t u j ą c a I etap kon­ k u r s u na s z t u k ę l u d o w ą w o j . p i o t r k o w ­ skiego. N a w y s t a w i e pokazano r z e ź b ę , T * * r * 27.V — w O k r ę g o w y m M u z e u m M i e d z i w Legnicy o t w a r t o wystawę d z w o n k ó w z kolekcji E w y Ś l i w i ń s k i e j . W y s t a w ę zorganizowało Państwowo Mu­ zeum Etnograficzne w Warszawie. * 23.VI — w Muzeum Etnograficznym w Toruniu otwarta została wystawa pn. „ K u l t u r a l u d o w a ziemi c h e ł m i ń s k i e j " . W y s t a w ę zorganizowano w efekcie pro­ w a d z o n y c h przez M u z e u m b a d a ń tereno­ w y c h i na bazie u z y s k a n y c h t ą d r o g ą materiałów". Zaprezentowano w y b r a n e dziedziny k u l t u r y m a t e r i a l n e j , p r z y k ł a d y o b r z ę d ó w i s z t u k i l u d o w e j , w sumie — 251 �o b r a z u j ą c ż y c i e t r a d y c y j n e j wsi cheł­ m i ń s k i e j z okresu p r z e ł o m u X I X / X X wieku. Pokazane n a w y s t a w i e e k s p o n a t y p o c h o d z i ł y g ł ó w n i e ze z b i o r ó w w ł a s n y c h M u z e u m Etnograficznego w Toruniu, p o z o s t a ł e — ze z b i o r ó w M u z e ó w : w Gru­ d z i ą d z u , N o w y m Mieście L u b a w s k i m i z k o l e k c j i A n d r z e j a Kzannego z Ł a s i n a , woj. toruńskie. Scenariusz wystawy opracowali: Aleksander B l a c h o w s k i , B o ż e n a D u d a rewicz, H a n n a Muzalowska, A n n a Myśli­ wiec, M a r i a Polakiewicz, B a r b a r a Szychowska-Boebel, I w o n a Ś w i ę c h , R o m a n Tubaja, Irena Wronkowska. Komisa­ rzami wystawy b y l i : R. Tubaja i I . Wronkowska. E k s p o z y c j ę p r o j e k t o w a ł J ó z e f Piet­ rzyk. * 28.VI — w Galerii Zrzeszenia „ C e p e l i a " w Warszawie o t w a r t o po­ k o n k u r s o w ą w y s t a w ę polskiej w y c i n a n k i ludowej. O r g a n i z a t o r a m i b y l i : Z w . Sp. R ę k o d z i e ł a Ludowego i A r t y s t y c z n e g o „ C e p e l i a " oraz T o w . P r z y j a c i ó ł S z t u k P i ę k n y c h w Warszawie. * .'10.VI — - w salach M u z e u m K a z i ­ mierza Dolnego o t w a r t o w y s t a w ę „ P o l ­ skie stroje l u d o w o " , p r z y g o t o w a n ą przez M u z e u m Etnograficzne w Warszawie. na, k o n k u r s . D o m i n o w a ł a tkanina,, zapas­ k i , pisanki, w y c i n a n k i , r z e ź b a i ple­ cionki. * V I — w Warszawie w D o m u K u l ­ t u r y Radzieckiej czynna b y ł a w y s t a w a pn. „ S z t u k a ludowa i u ż y t k o w a X I X — X X w i e k u " , na k t ó r e j pokazano ekspo­ naty pochodzące z Państwowego Muzeum Historycznego i A r t y s t y c z n e g o w Za­ gorsku ( Z S R R ) . * V I — w Muzeum Ziemi Limanow­ skiej w L i m a n o w e j r o z s t r z y g n i ę t o kon­ k u r s n a h a f t l u d o w y , zorganizowany t u po raz d r u g i przez M u z e u m w s p ó l n i e z Miejskim Ośrodkiem K u l t u r y i Towa­ r z y s t w e m Miłośników Z i e m i L i m a n o w ­ skiej. N a k o n k u r s w p ł y n ę ł o 300 prac 75 t w ó r c ó w . J u r y p o d p r z e w o d n i c t w e m mgr. Z d z i s ł a w a Szewczyka p r z y z n a ł o dwie n a g r o d y I — S t a n i s ł a w o w i B u ­ dzyńskiemu z Bukowiny Tatrzańskiej i Franciszkowi J a n c o w i z Zabrzeży k. Ł ą c k a . Nagrody I I otrzymali: Andrzej Czernik z B u k o w i n y T a t r z a ń s k i e j , A p o ­ lonia Ś wierz -Zalewska z K o s t r z y k . J o d ­ ł o w n i k a , S t a n i s ł a w a Cukier z Zakopa­ nego. Ponadto p r z y z n a n o szereg w y r ó ż ­ nień. 7 VI — w Muzeum Okręgowym w Piotrkowie Trybunalskim otwarto wystawę pn. „Sztuka ludowa woj. p i o t r k o w s k i e g o " . B y ł to d r u g i etap k o n k u r s u o g ł o s z o n e g o przez p l a c ó w k i muzealne ziemi p i o t r k o w s k i e j , m a j ą c e g o na celu zorientowanie się w liczbie t w ó r c ó w l u d o w y c h d z i a ł a j ą c y c h na tere­ nie w o j e w ó d z t w a oraz propagowanie tradycyjnej sztuki ludowej. N a w y s t a w i e zgromadzono p o n a d 400 prac w y b r a n y c h s p o ś r ó d n a d e s ł a n y c h 252 * 5 . V I — w Recklinghausen ( R F N ) o t w a r t o w y s t a w ę „ D a w n a polska sztuka l u d o w a " , z o r g a n i z o w a n ą przez P a ń s t w o ­ we M u z e u m Etnograficzne w Warszawie. Komisarzem wystawy była H . Olędzka, * V I •— w P o z n a n i u r o z s t r z y g n i ę t y z o s t a ł I o g ó l n o p o l s k i k o n k u r s na instru­ menty ludowe oraz r z e ź b y ludowe 0 tematyce muzycznej, organizowany przez W y d z i a ł K u l t u r y i S z t u k i U r z ę d u Miejskiego, P o z n a ń s k i e T o w a r z y s t w o M u ­ zyczne oraz M u z e u m Narodowe w Poz­ naniu. W konkursie wzięło u d z i a ł 84 r z e ź ­ b i a r z y i t w ó r c ó w i n s t r u m e n t ó w muzycz­ n y c h z 35 w o j e w ó d z t w . W sumie nade­ s ł a n o 200 r z e ź b i 97 instrumentów. J u r y pod p r z e w o d n i c t w e m B a r b a r y T ę ż y c k i e j wysoko oceniło s z c z e g ó l n i e instru­ m e n t y . P rz yz na no nagrody n a s t ę p u j ą c e : w dziale i n s t r u m e n t ó w l u d o w y c h nagro­ d y I (po 5.000 zl) o t r z y m a l i : F l o r i a n M o d r z y k ze Z b ą s z y n i a za k o z ł y i siesiońki oraz A n t o n i Piecha z Pewli Wielkiej za d u d y ż y w i e c k i e . W dziale r z e ź b y nagrody 1 nie przyznano, nagrody I I o t r z y m a l i : Jan Dorosz z B i a ł e j Podlaskiej i Stefan Micchówka z Bielska-Białej. * sztuka ludowa (i.VI — w Ośrodku Informacji i K u l t u r y Polskiej w B r a t y s ł a w i e o t w a r t o w y s t a w ę „ W s p ó ł c z e s n a sztuka ludowa w Polsce", p r z y g o t o w a n ą przez P a ń s t w o ­ we M u z e u m Etnograficzne w Warszawie. Komisarzem była A. R a c z y ń s k a , a u t o r e m scenariusza F r . M i d u r a . 2 6 . V I — w Zagrzebiu o t w a r t o m i ę ­ dzynarodową wystawę „Naiwni 77". D z i a ł polski z o r g a n i z o w a ł o P a ń s t w o w e M u z e u m Etnograficzne w Warszawie. Komisarzem był A . Jackowski. * Inne 2 2 . I V — w Sali Ratuszowej w Ż y w c u o d b y ł a się u r o c z y s t o ś ć w r ę c z e n i a „ N a g r o ­ d y Europejskiej Za K u l t y w o w a n i e S z t u k i L u d o w e j — 1977" Zespołowi Pieśni i T a ń c a „ G r o n i e " z Ż y w c a przez F u n ­ dację FVS w Hamburgu. * V I — w salach M u z e u m O k r ę g o ­ wego w Częstochowie czynna była w y s t a w a zapasek l u d o w y c h tego regionu. Polska * L V I — w L i p s k u , z okazji M i ę d z y ­ narodowego D n i a Dziecka, czynna b y ł a w y s t a w a z a b a w k i ludowej, zorganizo­ wana przez O ś r o d e k I n f o r m a c j i i K u l t u r y Polskiej. W y s t a w a s k ł a d a ł a się z 3 c z ę ś c i : w cz. I — zaprezentowano 100 zabawek nagrodzonych na o g ó l n o p o l s k i m kon­ kursie t w ó r c ó w l u d o w y c h , w cz. I I — eksponaty P a ń s t w o w e g o M u z e u m E t n o ­ graficznego w Warszawie, w cz. I I I — w y s t a w i o n o i sprzedawano w s p ó ł c z e s n ą p o l s k ą z a b a w k ę ludow ą. * za granicą * V I — w W D K w Koszalinie czynna była wystawa pn. „Wielcy Polacy w r z e ź b i e l u d o w e j " , zorganizowana stara­ niem M u z e u m Archoologiczno-Historycznego w Koszalinie, M u z e u m E t n o ­ graficznego w T o r u n i u , k t ó r e w y p o ż y ­ c z y ł o eksponaty p o c h o d z ą c e z k o n k u r s u na p o w y ż s z y t e m a t . W y d z i a ł u K u l t u r y i S z t u k i U r z . W o j . oraz W D K . * 7 V I — w Gdańsku rozstrzygnięty z o s t a ł doroczny V I I k o n k u r s p n . „ L u d o ­ we t a l e n t y " , organizowany przez Zrze­ szenie Kuszubsko-Pomorskie wraz z Woj. Ośrodkiem Kultury. Konkurs miał na celu r o z w i n i ę c i e z a i n t e r e s o w a ń dla, sztuki ludowej w ś r ó d m ł o d z i e ż y wiejskiej, i z r o k u na r o k p r z y c i ą g a coraz w i ę k s z ą liczbę u c z e s t n i k ó w . 7 * m . i n . fajans w ł o c ł a w s k i i w y r o b y s z t u k i ludowej. 1 9 . I V — w ramach D n i L i t e r a t u r y Polskiej na U k r a i n i e o t w a r t o w K i j o w i e w y s t a w ę „ P o l s k i e stroje l u d o w e " , p r z y ­ g o t o w a n ą przez P a ń s t w o w e Muzeum Etnograficzne w Warszawie. 17—24.V — w S z a m o t u ł a c h t r w a ł o g ó l n o p o l s k i plener r z e ź b i a r z y l u d o w y c h , organizowany przez Szamotulski O ś r o d e k K u l t u r y przy współudziale U r z ę d u Miasta i G m i n y oraz W y d z i a ł u K u l t u r y i S z t u k i U r z . W o j . P o w s t a ł e na plenerze r z e ź b y m o n u m e n t a l n e przeznaczono j a k o o z d o b ę P a r k u Zamkowego, a na zamknięcie pleneru o d b y ł się kiermasz, na k t ó r y m sprzedawano mniejsze r z e ź b y uczestni­ c z ą c y c h w plenerze a r t y s t ó w l u d o w y c h . * 21.V — w Galerii S z t u k i O ś r o d k a Informacji i K u l t u r y Polskiej w L i p s k u otwarta została wystawa pn. „ W i o s n a w naszym ośrodku", zorganizowana przez Sp. Zrzeszenie „ M i l e n i u m " z K r a ­ k o w a . N a wystawie pokazano ludowe k w i a t y z b i b u ł y i p r z e d m i o t y zdobione m o t y w a m i k w i a t o w y m i . W y s t a w a po­ ł ą c z o n a b y ł a z pokazem w y k o n a w s t w a , demonstrowanego przez m a l a r k ę z Zali­ pia — M a r i ę Chlastawa i k w i a c i a r k ę z Żywca — Katarzynę Motyka. * V — na M i ę d z y n a r o d o w y c h Targach P a r y s k i c h w stoisku p o l s k i m oferowano 20.V — po raz V I przyznane z o s t a ł y nagrody „Chłopskiej D r o g i " i m . Jana Pocka dla t w ó r c ó w l u d o w y c h . W t y m roku otrzymali je: Marian Adamski — plastyk, założyciel ośrodka rzeźbiarskiego w Łukowie, Stanisław K o r p a — r z e ź b i a r z , malarz i w ycinankarz z R u d y , w o j . sieradzkie, M a r i a Kozaczkowa — poetka z D ą b r o w y Tarnowskiej, S t a n i s ł a w a N i e d ź w i e d z k a ze wsi Baba, woj. ostrołęckie — wycinankarka kur­ piowska, M i c h a ł S ł o w i k - D z w o n — poeta i r z e ź b i a r z ze Szczawnicy, Stefan W i n ­ n i c k i z Ł o w i c z a — m i s t r z g r y na, wielu i n s t r u m e n t a c h l u d o w y c h , zbieracz ło­ wickiego f o l k l o r u muzycznego. N a g r o d y w r ę c z y ł r e d a k t o r naczelny „Chłopskiej D r o g i " , Mieczysław Róg-Świostek. 7 �V I — przyznano po raz c z w a r t y doroczne nagrody i m . Oskara K o l b e r g a . O t r z y m a l i je w t y m r o k u : p r o f . J ó z e f B u r s z t a — etnograf, r e d a k t o r naczelny dzieł K o l b e r g a , J a n B z d ę g a — d z i a ł a c z z a s ł u ż o n y dla f o l k l o r u b i s k u p i ń s k i e g o , J ó z e f a Chaladaj — l u d o w a t k a c z k a , h a i c i a r k a , w y c i n a n k a r k a regionu sie­ radzkiego, Z y g m u n t Grabarski — t w ó r c a szopek k r a k o w s k i c h , S t a n i s ł a w Klejnas — m u z y k l u d o w y spod Skierniewic, E d ­ w a r d K o ł a c z — r z e ź b i a r z l u d o w y ze Szczecina, Scholastyka K r u p o w i c z — twórczyni d y w a n ó w dwuosnowowych z B i a ł o s t o c c z y z n y , A d a m K u c h t a — me­ taloplastyk i twórca ludowych instru­ m e n t ó w m u z y c z n y c h z Podhala, dr Zofia K w a ś n i c o w a — d z i a ł a c z k a z a s ł u ­ ż o n a dla polskiego f o l k l o r u tanecznego, J a n L u b o m i r s k i — zbieracz f o l k l o r u z W a r m i i i Mazur, Stanisław Seweryński S U M M A R — garncarz spod I ł ż y , ks. B e r n a r d Sychta — z a s ł u ż o n y badacz g w a r y kaszubskiej, J a n Tacina — zbieracz p i e ś n i beskidzkich, prof. W a n d a 'Polakowska — organizatorka w z o r n i c t w a opartego na sztuce l u d o w e j , A n n a U l i c z k a — t w ó r ­ czyni regionalnego z e s p o ł u p i e ś n i i t a ń c a z Opolszczyzny, W ł a d y s ł a w W a l c z a k — malarz na szkle z Podhala. P o n a d t o : Z e s p ó ł R e g i o n a l n y i m . Jana Malinowskie­ go ze Szczawnicy i jego k i e r o w n i c z k a Aniela K r z e p c z y ń s k a , Zespól i m . Bema z Budapesztu, Z e s p ó ł , , K r a k u s " z B e l g i i , Zespół „ P o d h a l e " z Montrealu, Zespół „ R z e s z o w i a c y " z Chicago, Z e s p ó ł „ W a r ­ szawa" z F r a n c j i . • E S * Poczta Polska w p r o w a d z i ł a do obie­ gu serię z n a c z k ó w i l u s t r u j ą c y c h polskie zwyczaje i o b r z ę d y l u d o w e . P r o j e k t a n t k ą znaczków , opracowanych na podstawie X I X - w i c c z n y c h d r z e w o r y t ó w ze z b i o r ó w P a ń s t w o w e g o M u z e u m Etnograficznego w Warszawie — b y ł a K r y s t y n a Tar­ kowska. 7 V I — z okazji pierwszego z e s p o ł o ­ wego w y s t ą p i e n i a na Międzynarodo­ w y c h Targach P o z n a ń s k i c h r z ą d Aus­ I t r a l i i p r z e k a z a ł r z ą d o w i p o l s k i e m u bo­ gaty zbiór w y r o b ó w rzemiosła dawnych l u d ó w z a m i e s z k a ł y c h na t y m k o n t y ­ nencie. K o l e k c j ę , l i c z ą c ą 110 ekspona­ t ó w , zaprezentowano na wystawie w M u ­ zeum A r c h e o l o g i c z n y m w Poznaniu. W r a z z k o l e k c j ą dostarczono bogato i l u s t r o w a n y k a t a l o g w y s t a w y ze w s t ę p e m D i c k a Rotghseya, w y b i t n e g o znawcy australijskiej s z t u k i plemiennej. • Р Е З Ю М Е SUMMARY O F A R T I C L E S A 1 о к s а и d e r J а с к o w s к i — Pictures ( C O N T E M P O ­ R A R Y F O L K P A I N T I N G A N D ITS F R I N G E AREAS). C o n t e m p o r a r y folk p a i n t i n g does not c o n s t i t u t e a continua­ t i o n o f the s t i l l l i v e l y t r a d i t i o n and i t differs considerably f r o m the o l d folk p a i n t i n g w h i c h ceased t o exist towards the end o f the 19th century. S t a t i n g this fact the a u t h o r proceeds to define the c r i t e r i a which w o u l d allow o f classifying some of the con­ t e m p o r a r y paintings as folk a r t . Opening his description Jac­ k o w s k i records t h a t there are three different k i n d s o f contempo­ r a r y p a i n t i n g i n the Polish r u r a l areas. Group 1 includes religious pictures p r o m p t e d b y the artist's inner need a n d p a i n t e d m a i n l y for his o w n use. F o r m a l l y this k i n d o f p a i n t i n g gravitates towards t h a t usually called „ n a i v e " . I n group 2 there are paintings consciously s t y l i z e d after the o l d „ f o l k a r t " fashion, they are i n s p i r e d f r o m the outside a n d adressed to the town-dwellers. P a i n t i n g on gla.ss belongs t o group 2. Group 3 comprises pictures w h i c h come c o m p l e t e l y w i t h i n the category o f amateur p a i n t i n g . T h e y show no connection w i t h the t r a d i t i o n a l f u n c t i o n and style of folk p a i n t i n g . T h i s k i n d o f p a i n t i n g is created on the basis o f a conscious a n d direc­ t e d observation of nature. I t is possible t h a t i n future a detailed analysis w i l l help t o distinguish c e r t a i n features of these paintings w h i c h are a result of different o r n a m e n t a t i o n a n d colour habits, the character o f the peasants' w o r k a n d t h e i r b o n d w i t h N a t u r e . A t present, however, there is no basis for t r e a t i n g this k i n d of p a i n t i n g as folk a r t and therefore the a u t h o r o m i t s i t i n his description. The pictures o f group 1 are p a i n t e d on canvas or on paper b y a few genuine painters i n various rogions o f the c o u n t r y . The a u t h o r presents the most o u t s t a n d i n g o f t h e m i n d e t a i l and uses t h e i r w o r k as an example t o describe the phenomenon o f c o n t e m p o r a r y folk p a i n t i n g i n Poland. The painters i n question are D o r o t a L a m p a r t , N i k i f o r , M i c h a ł Mazurek, M a r i a W i ś n i o s , K a t a r z y n a G a w ł o w a and J ó z e f Franusiak. T h e y a l l include sacral themes i n t h e i r w o r k b u t i t is n o t because t h e y w a n t t o possess a conventional d e v o t i o n a l p a i n t i n g w h i c h w o u l d serve t h e m d u r i n g prayer because such pictures can be b o u g h t easily. F o r these people p a i n t i n g is a n act of p r a y e r a n d m e d i t a t i o n about the most i m p o r t a n t problems while the p a i n t i n g itself is a m o r a l i t y . T h e personalities and life stories o f a l l those artists completely different. are Zofia B a r a ń s k a (b. 1907) i n Zalipie used to p a i n t the walls of cottages when she was a g i r l . She also p a i n t e d h o l y pictures according to folk t r a d i t i o n s t i l l alive then. W h e n she was f o u n d a n d v i s i t e d t h i r t y years later i t t u r n e d out t h a t she changed her style completely. A m o n g other things she h a d made an unsuccessful copy o f V a n Gogh's ,,Sunflowers". Despite her efforts she cannot recapture the sincerity o f her early style. She is a r i c h farmer's wife a n d has t y p i c a l contemporary peasant taste. She paints for town-dwellers a n d her pictures are carefully executed ..exercises" on a g i v e n theme. K a t a r z y n a G a w ł o w a (b. 1895) t o o k t o p a i n t i n g t o adorn her r o o m when she was already o l d a n d unable to w o r k a n y more. She p a i n t e d angels, the saints a n d the V i r g i n M a r y on the plaster walls and on paper. H e r naive pictures have features o f folk a r t i n respect to composition, colours, s y m e t r y a n d r h y t h m . T h e y are an expression o f her simple a n d t r u s t i n g p i e t y . M a r i a W i ś n i o s (b. 1914) has been doing religious pictures for over t w e n t y years using w a t e r colours, tempera and crayons. She f i r s t began t o p a i n t to help her school-boy son. H e r w o r k differs f r o m the o l d folk p a i n t i n g i n dynamics, i n d i v i d u a l treat­ m e n t o f themes a n d a lack of decorative o r n a m e n t a t i o n . Y e t i t is folk i n character a n d t h a t — according to the a u t h o r — steins f r o m the pamtress's m e n t a l i t y , leading her to i n t e r p r e t her subjects i n the style d i c t a t e d b y t r a d i t i o n a l religious a n d aesthetic consciousness o f the peasant. The composition o f her pictures is synthetic and m o n u m e n t a l a n d she treats colour i n a decorative w a y . 253 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6b53b30140efb3f5669c5ddb148564a7.pdf 78c11d0b52f493c920672248218679e0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4401 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4095 Title A name given to the resource Sprawozdania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31,z.4; s.246 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I S P R A W O Z D A N I A Władysław Bartoszewski II PRZEGLĄD TWÓRCZOŚCI LUDOWEJ WOJ. ŁOMŻYŃSKIEGO W WYSOKIEM MAZOWIECKIEM W y s t a w a z o s t a ł a zorganizowana z i n i c j a t y w y D o m ó w K u l t u ­ N a g r o d y . P r o b l e m e m jest t a k ż e p o d z i a ł n a g r ó d — prze­ r y w o j . ł o m ż y ń s k i e g o . R e g u l a m i n z e z w a l a ł na n a d e s ł a n i e wszel­ w a ż y ł o zdanie o mniej więcej r ó w n y m podziale (różnice 20 zl) k i c h dzieł l u d o w y c h s t w o r z o n y c h po r o k u 1970. Prace — ł ą c z n i e na w s z y s t k i c h autentycznie l u d o w y c h t w ó r c ó w . 170 eksponatów obejmujących wowe, „ p ł a c h t y " , chodniki), tkaninę rzeźbę (dywany dwuosno, w drewnie oraz haft W y s t ą p i ł a bardzo silna tendencja do nagrodzenia wszystkich — — n i e z a l e ż n i e od w a r t o ś c i prac ( „ b o na d r u g i raz nie z e c h c ą zro­ dokonywały b i ć " , „ b o nie p r z y ś l e więcej rzeczy"). N a g r o d a m a b y ć z a c h ę t ą do i n s t r u k t o r k i p l a s t y k i z D o m ó w K u l t u r y oraz zaproszony w cha­ p r a c y , b y D o m K u l t u r y m ó g ł się w y k a z a ć ilością p o k a z a n y c h T n a d e s ł a ł o o k o ł o 70 t w ó r c ó w . W yboru e k s p o n a t ó w rakterze k o n s u l t a n t a p r a c o w n i k M u z e u m R o l n i c t w a w Ciecha­ e k s p o n a t ó w . J e d n o c z e ś n i e i s t n i a ł o z a ł o ż e n i e , że wszystkie pie­ n o w c u , z w y k s z t a ł c e n i a etnograf. E l i m i n o w a ł on prace, k t ó r y c h n i ą d z e (20 tys.) m u s z ą b y ć w y d a n e . Proponowano t a k ż e z r ó ż n i ­ w z ó r nie m i a ł c h a r a k t e r u ludowego. Z a k w a l i f i k o w a ł c o w a ć przyznane k w o t y w zależności od wielkości d z i e ł a (mniejsze około 90 e k s p o n a t ó w . Podzielone one z o s t a ł y na dwie g r u p y : z w z o r a m i czysto ludowymi i ze stylizowanymi na ludowe. z r o b i ł — m n i e j dostanie). Wszystkie W z o r y . M u z e u m w Ciechanowcu w y s y ł a w z o r y na d y w a n y eksponaty czysto ludowe z o s t a ł y nagrodzone — prawie identycz­ do D o m ó w K u l t u r y , k t ó r e w s z a k ż e z b y t n i o ich nie p o p u l a r y z u j ą n y m i k w o t a m i — (14 t k a n i n , 13 d y w a n ó w , 1 c h o d n i k , 7 h a f t ó w , i nie f o r s u j ą , same a u t o r k i w y b i e r a j ą z a ś z w y k l e „ n o w s z e — ł a d ­ 1 rzeźba). niejsze". Otwarcie w y s t a w y n a s t ą p i ł o 23 k w i e t n i a 1977 r. A r t y s t y c z n y P r ó b ą dostosowania się do „ c e p e l i o w s k i c h " w z o r ó w są drew­ p o z i o m ekspozycji b y ł bardzo n i e r ó w n y — stosunkowo interesu­ niane p r z e d m i o t y w y k o n a n e przez m ł o d y c h — poza n i m i nie dos­ j ą c e d y w a n y dwuosnowowe, s ł a b s z e h a f t y ; p r z e d m i o t y z d r e w n a tają o charakterze u ż y t k o w y m — identyczne j a k w sklepach „ C e p e l i i " . Korzystnie wyróżniała się p o l i c h r o m o w a n a rzeźba Chrystusa U k r z y ż o w a n e g o , w y k o n a n a przez J ó z e f a I d ź k o w s k i e g o . Inicjatywa ale r z ę d z i e przez p l a s t y c z k i z D o m u K u l t u r y — osoby nie posiada­ j ą c e specjalistycznego w y k s z t a ł c e n i a (poza ogólnoplastycznymi k u r s a m i ) i m a j ą c e r ó ż n e preferencje estetyczne. W s t ę p n a selek­ cja z o s t a ł a przeprowadzona przez nie w terenie — bez m o ż l i w o ś c i jakiejkolwiek kontroli fachowej. Zaproszony etnograf nie jest s p e c j a l i s t ą od s z t u k i ludowej — posiada t y l k o p o d s t a w o w ą w niej o r i e n t a c j ę . M i m o to m u s i a ł od­ r z u c i ć p o ł o w ę prac, nie m a j ą c y c h ż a d n e g o z w i ą z k u z t w ó r c z o ś c i ą ludową, ku wielkiemu żalowi plastyczek. Panowała zgodna opinia o z b y t n i e j s u r o w o ś c i ocen etnografa. D y r e k c j a D o m u K u l ­ dostali s p e c j a l n ą n a g r o d ę . Jest oczywiste, że g u s t y p u b l i c z n o ś c i w ż a d e n s p o s ó b nie k o r e s p o n d u j ą z auten­ t y c z n ą w a r t o ś c i ą eksponatu. wątpliwości. e k s p o n a t ó w . D o k o n a n y jest on w p i e r w s z y m naśladowania. k o n k u r s dla z w i e d z a j ą c y c h na n a j ł a d n i e j s z y eksponat. L a u r e a t a u t o r i jego praca D o m ó w K u l t u r y jest n i e w ą t p l i w i e s ł u s z n a , po zapoznaniu się z k u l i s a m i w y s t a w y , n a s u w a j ą się rozmaite D o b ó r i n n y c h w z o r ó w do P u b l i c z n o ś ć . Podczas t r w a n i a w y s t a w y zorganizowano Ekspozycja. Zarówno dzieła ludowe, j a k i stylizo­ wane z o s t a ł y pokazane w j e d n y m pomieszczeniu — bez w y r a ź n e g o rozdzielania. Co w i ę c e j , do zakrycia p u s t y c h miejsc u ż y t o części s p o ś r ó d odrzuconych prac. (Wydaje się konieczne, b y fachowiec o b e j r z a ł w y s t a w ę przed o t w a r c i e m , w celu s k o n t r o l o w a n i a jej ostatecznego w y g l ą d u ) . N i e daje to ż a d n e g o p o j ę c i a a n i zwie­ d z a j ą c y m , ani s a m y m t w ó r c o m , k t ó r e prace z o s t a ł y w y ż e j ocenio­ no przez j u r y . P r e s t i ż w y s t a w y oceniany jest przez p r a c o w n i k ó w Domu K u l t u r y i m i e s z k a ń c ó w m i a s t a poprzez ilość e k s p o n a t ó w — ich p o z i o m jest s p r a w ą drugorzędną. Podsumowanie. t u r y wraz z zaproszonymi na otwarcie m i e j s c o w y m i n o t a b l a m i Sądzę, że celowe jest skłonienie zaprojektowała zmianę charakteru wystawy: z wystawy twór­ D o m ó w K u l t u r y lub i n n y c h o r g a n i z a t o r ó w w y s t a w do o b o w i ą z ­ czości ludowej na w y s t a w ę t w ó r c ó w kowego zapraszania do p o m o c y s p e c j a l i s t ó w od s z t u k i l u d o w y c h — można ludowej, b y w t e d y . p o k a z a ć więcej e k s p o n a t ó w i bez ingerencji fachowca — k t ó r z y m u s z ą m i e ć głos d e c y d u j ą c y p r z y w y b o r z e i ocenie ekspo­ wszystko, co w y p r o d u k u j e t w ó r c a l u d o w y (ewentualnie u r z ą d z i ć n a t ó w . M u s z ą o n i b y ć w y p o s a ż e n i w szerokie p e ł n o m o c n i c t w a od dwie n i e z a l e ż n e od siebie w y s t a w y ) . Odrzucone prace c i e s z y ł y się w ł a d z zwierzchnich D o m ó w d u ż y m uznaniem, s z c z e g ó l n i e d z i a n y d y w a n - n a r z u t a z ciowe. N a g r o d y p o w i n n y s ł u ż y ć do zdecydowanego popierania nieokreślonym wzorem geometrycznym. P o d j ę t o d e c y z j ę z ł a g o d z e n i a k r y t e r i ó w na wystawie p r z y ­ E C L O N G I N M A L I C K I , Kociewaka Sztuka w osobnym dziale i l u s t r a c y j n y m E Ludowa 173 r y c i n y , wzorów ludowych ( n i e z a l e ż n i e od k o n i e c z n o ś c i szerokiego ich propagowania przez s z ł o r o c z n e j — ze w z g l ę d u na małą. liczbę e k s p o n a t ó w . R Kultury. N a l e ż a ł o b y t e ż w y p e r s w a d o w a ć o r g a n i z a t o r o m ambicje iloś­ bliżej N organizatorów). Z J E G d a ń s k 1973. W y d a w n i c t w o M u z e u m Narodowego w G d a ń s k u . w tym 9 b a r w n y c h . Streszczenia angielskie, francuskie, 116 stron t e k s t u , niemieckie i kociewską kulturą W m i a n k i o n i e k t ó r y c h jej przejawach rozproszone są w skrom­ ludową określa jako pozycję wyjątkową, materiałowo bogatą, n y c h ilościowo p u b l i k a c j a c h . M a l i c k i z e s t a w i ł je na k o ń c u swej o g r a n i c z o n ą j e d n a k do peryferyjnego t y l k o obszaru p o ł u d n i o ­ O sztuce ludowej na K o c i e w i u w i e d z i e l i ś m y d o t ą d niewiele. książki. Brak w t y m najważniejszej 246 wykazie, wskutek p o m y ł k i pracy —• W ł . Ł ę g i Okolice Świecia, drukarskiej, którą autor w o m ó w i e n i u b a d a ń dotychczasowych nad rosyjskie. wego K o c i e w i a (s. 9). Dopiero więc praca Malickiego, p r z e p r o w a d z i ł badania n a c a ł y m K o c i e w i u , daje n a m który w miarę �p e ł n y obraz l u d o w y c h o s i ą g n i ę ć plastycznych tego regionu, obej­ w i e d n i e m u d o b o r o w i surowca m o ż e plecionkarz u z y s k a ć d o d a t k o ­ m u j ą c y b u d o w n i c t w o z w y p o s a ż e n i e m w n ę t r z , r ę k o d z i e ł o wiejskie, we, zamierzone efekty plastyczne, co z r e s z t ą s ł u s z n i e p o d k r e ś l a j a k garncarstwo, plecionkarstwo, w y r o b y z k o r y , rogu, s k ó r y , p i ó r , M a l i c k i . A l e czy c y l i n d r y c z n e , ze s ł o m y plecione, wielkie naczynia p a p i e r u a nawet f o l i i , zdobnictwo w żelazie, t k a c t w o , s t r ó j z haf­ zasobowe na ziarno b y ł y plecione z zamiarem k s z t a ł t o w a n i a a r t y ­ tami stycznego, to j u ż jest w ą t p l i w e . Nie są one w p r a w d z i e pozbawione i koronkami, plastykę obrzędową, zabawki, zdobnictwo w drewnie, wreszcie r z e ź b ę z k r z y ż a m i i k a p l i c z k a m i p r z y d r o ż n y m i p e w n y c h e l e m e n t ó w f o r m y , odczuwanych dziś j a k o p i ę k n e , oraz m a l a r s t w o . odczuwanych t a k dlatego, że z a p a n o w a ł a m o d a na r ę k o d z i e ł o ludo­ Omawianie p o s z c z e g ó l n y c h dziedzin t w ó r c z o ś c i poprzedził M a l i c k i o g ó l n y m i informacjami o regionie kociewskim, rdzeń stanowią Wdą ziemie' m i ę d z y granice K o c i e w i a , a Wierzycą. którego Przybliżone w y k r e ś l o n o na podstawie k r y t e r i u m języko­ wego, pokazuje a u t o r na osobnej mapce, p o p r z e d z a j ą c e j część we i w y r o b y na n i m wzorowane. D o t y c z y to r ó w n i e ż ale ceramiki. P r z y w y k l i ś m y j u ż jednak do tego, że resztki manualnie w y k o n y w a ­ n y c h w y r o b ó w z g l i n y zalicza się z g ó r y do s z t u k i l u d o w e j . więc o ś r o d e k p o l u d n i o w o k o c i e w s k i w Grucznie ze s w y m i Tak wyro­ b a m i , opisany j u ż przez Ł ę g ę , z n a l a z ł się wraz z i n n y m i , o s t a t n i m i i l u s t r a c y j n ą . Poczucie p r z y n a l e ż n o ś c i m i e s z k a ń c ó w t a k w y k r e ś l o ­ w a r s z t a t a m i garncarskimi w Kociewskiej nego regionu do kociewskiej g r u p y etnicznej jest d z i ś — j a k stwier­ ne z w i ę k s z y m p r a w e m niż plecionkarstwo. W p r a w d z i e w w y r o b i e dza M a l i c k i — b a r d z o s ł a b e . S ą d z i , ż e p r z y c z y n i ł a się do tego z a t r a t a n a c z y ń glinianych ś w i a d o m o ś c i dawnej więzi etnicznej — w d u ż e j mierze zapewne p o m i n ą w s z y ostatnio masowo produkowane doniczki, w s k u t e k stopniowego z a n i k u w y r ó ż n i k a j ę z y k o w e g o czy zaciera­ się naczynia zawsze z m y ś l ą o formie, a p o n a d t o zdobi k o l o r o w ą nia się r ó ż n i c w k u l t u r z e materialnej, szczególnie z a ś a r t y s t y c z n e j . W k s i ą ż c e swej M a l i c k i szuka ś l a d ó w tej w istocie z a m a r ł e j k u l t u r y a r t y s t y c z n e j K o c i e w i a k ó w , k o n c e n t r u j ą c się na zabyt­ k o w y c h realiach, na podstawie k t ó r y c h o d t w a r z a jej obraz z cza­ s ó w , k i e d y b y ł a jeszcze ż y w o t n a . A u t o r nie poprzestaje j e d n a k na owej rekonstrukcji. Uwzględnia toż współczesną twórczość, sztuce ludowej — zapew­ t e c h n i k a m a t e ż znaczenie podstawowe, p o l e w ą czy nawet m o t y w a m i d e k o r a c y j n y m i . O ile chodzi o dwo­ j a k i kociewskie, to s ł u s z n i e określił je M a l i c k i j a k o naczynia reprezentacyjne, ukazywane poza d o m e m i dlatego s z c z e g ó l n i e starannie w y k o n a n e i celowo Można przez by ornamentowane. i w innych działach Malickiego, w y k a z a ć rękodzieła, zaliczanie do omawianych przedmiotów* k t ó r a w n i k ł y m t y l k o zakresie k o n t y n u u j e t r a d y c y j n e r ę k o d z i e ł o , o b i e k t ó w , dla k t ó r y c h takie z a k w a l i f i k o w a n i e jest a rodzi się j a k b y na nowo, na fali f o l k l o r y s t y c z n y c h Nie chodzi o to, czy M a l i c k i r o z s z e r z a j ą c zakres p o j ę c i o w y upodobań. ale, kształtuje sztuki dyskusyjne. sztuki U p o d o b a n i a te k a ż ą e k s p o n o w a ć nie t y l k o w s p ó ł c z e s n o dokona­ p o s t ą p i ł dobrze czy źle, t y l k o o n a ś w i e t l e n i e na p r z y t o c z o n y c h nia, ale w ł a ś n i e dawne o s i ą g n i ę c i a artystyczne w s p ó ł z a w o d n i c z ą ­ p r z y k ł a d a c h p r o b l e m u , k t ó r y się t u w y r a z i ś c i e z a r y s o w a ł , a do­ cych d z i ś ze s o b ą r e g i o n ó w . R y w a l i z a c j a t a powoduje k o n i e c z n o ś ć t y c z y sposobu przedstawiania k u l t u r y l u d o w e j w jej przejawach zapoznania się z z a p o m n i a n y m d o r o b k i e m p r z y s z ł o ś c i . T y m w a r t y s t y c z n y c h . Chodzi o to, czy praca o sztuce ludowej w i n n a się t ł u m a c z y się zapo­ o g r a n i c z y ć do przedstawiania w y r o b ó w i t e c h n i k w ś c i s ł y m zna­ znacznej mierze, poza celami n a u k o w y m i , trzebowanie na publikacje tego t y p u co Kociewska sztuka ludowa. czeniu a r t y s t y c z n y c h , czy t e ż w szerszym znaczeniu — j a k o t r a ­ Stajemy t u a t o l i przed p r o b l e m e m , co do s z t u k i ludowej dycyjnych umiejętności manualnych i doświadczeń technicznych, z a l i c z y ć z a r ó w n o z p r z e s z ł o ś c i , j a k i w s p ó ł c z e s n o ś c i , c z y l i przed k t ó r y c h owocem s ą r ó ż n e g o r o d z a j u p r z e d m i o t y , nie t y l k o te ś w i a ­ p r o b l e m e m zakresu s z t u k i i jej granic. W p r a c y Malickiego te domie tworzone w aspekcie e s t e t y c z n y m , ale t e ż te, k t ó r o odzna­ granice są c z ę s t o n i e w y r a ź n e , zatarte, p o z w a l a j ą c e na omawianie c z a j ą się d o s k o n a ł y m dostosowaniem do ich f u n k c j i , s ą celowo w z w i ą z k u z p r z e d m i o t a m i o cechach a r t y s t y c z n y c h również ukształtowane. Tę drugą zasadę, jak widzimy, przyjął autor. w y t w o r ó w nie p r e t e n d u j ą c y c h do m i a n a dzieł s z t u k i , z etnogra­ D z i ę k i t e m u Kociewska ficznego p u n k t u widzenia j e d n a k g o d n y c h monografii regionalnej, z a w ę ż o n e j do r ę k o d z i e ł a ludowego, j ak uwagi. N i e w y r a ź n e granice m i ę d z y opisem e t n o g r a f i c z n y m a opisom u j ę t y m w kategoriach estetycznych dostrzega się c z ę s t o w p u b l i k a ­ cjach o sztuce ludowej — np. u Reinfussa p r z y opisie c t w a (Sztuka kroczenie ludowa w Polsce, sztuka ludowa m a charakter etnograficznej s ł u s z n i e a u t o r w s w y m Poslowiu tę dziedzinę twórczości nazwał. O k r e ś l e n i a tego z a b r a k ł o j e d y n i e w t y t u l e . budowni­ Pewne k r y t y c z n e u w a g i n a s u w a j ą się też w z w i ą z k u z nazewni­ K r a k ó w 1960, s. 9). Jest t o prze­ c t w e m . Jest n i e m a l r e g u ł ą , że M a l i c k i , p o s ł u g u j ą c y się n a z w ą gwa­ innego, r o w ą w t e k ś c i e , z a s t ę p u j e j ą w o b j a ś n i e n i a c h do i l u s t r a c j i o k r e ś ­ gdy proste w y t w o r y k u l t u r y m a t e r i a l n e j , m a j ą c e t y l k o w y b i t n i e granicy, p o w i e d z i a ł b y m „ n i e ś w i a d o m e " . Co leniom n i e g w a r o w y m . W t e k ś c i e jest więc m o w a np. o „ s z e l b ą g a c h " funkcjonalno k s z t a ł t y , analizuje się ś w i a d o m i e j a k o dzieła s z t u k i (s.18, 19), k t ó r e pod i l u s t r a c j a m i 37—39 nazwane są „ k r e d e n s a m i — s ł u s z n i e czy n i e s ł u s z n i e to inna sprawa — j a k to czyni Grabow­ kuchennymi". „ S k r o b a k " ski, k t ó r y u w a ż a , że j a r z m o na rzecz „ w y c i e r a o z k i „...postawienia na w o ł y j a k o forma godne jest jednej p ł a s z c z y ź n i e z rozwiniętą i głównie pod estetycznym k ą t e m r o z b u d o w a n ą r z e ź b ą " (Sztuka formy i regiony w Polsce, (s. 35) s t r a c i ł s w ą t r a f n ą n a z w ę żelaznej" ( i l . 107). „Garnuszki do na kawy" (s. 26) z w ą się „ k u b k a m i " ( i l . 64 i 68). P o d i l u s t r a c j ą 46, przed­ ludowa, s t a w i a j ą c ą szlaban, d a ł M a l i c k i o b j a ś n i e n i e , że jest to „ ł a w a do Warszawa 1967, s. 99, i l . 89). W t e d y spania". Usuwanie regionalnego n a z e w n i c t w a z części a l b u m o w e j , jednak o d p o w i e d n i a n a l i t y c z n y opis jest uzasadniony teoretycznie czyli z najłatwiej z a ł o ż o n y m p o d e j ś c i e m do o b i e k t ó w analizowanych i p o c i ą g a za o d b y w a się z n i e w ą t p l i w ą s z k o d ą dla poznania w ł a ś c i w o ś c i s o b ą o d m i e n n ą o d etnograficznej s y s t e m a t y k ę , w ż a d n y m razie g i o n u i jego k u l t u r o w y c h nie e t n o g r a f i c z n ą s y s t e m a t y k ę t y p o l o g i c z n ą czy autor p o d k r e ś l a p r z e c i e ż s t a r ą t r a d y c j ę n a z e w n i c z ą tego s p r z ę t u , funkcjonalną. M a l i c k i p o s z e d ł w swej pracy d r o g ą p o ś r e d n i ą . R o z s z e r z a j ą c zakres p r z e d m i o t o w y sztuki ludowej K o c i e w i a , wkracza ś w i a d o ­ mie nieraz w dziedzinę kultury technicznej. Uwzględnia przyswajalnego m a t e r i a ł u , bo poglądowego, re­ tradycji. W przypadku szlabanów sam p o d a j ą c i n f o r m a c j ę , że w X V I I I - w i o c z n y c h zapiskach archiwal­ n y c h wymieniane s ą „ ś l o b a n k i " . jej Wyluszczone z a s t r z e ż e n i a czy sprawy dyskusyjne o charak­ formy, terze raczej o g ó ł n o - m e t o d o l o g i c z n y m nie m o g ą o c z y w i ś c i e p o d ­ ale t e ż dla zobrazowania ich przeznaczenia w zespole ś r o d o w i s k o ­ w a ż y ć w a r t o ś c i poznawczej tej pionierskiej pracy. T a k i e r o z d z i a ł y , w y m . O p i s u j ą c zatem np. w y p o s a ż e n i e i z b y w s p r z ę t y , dokonuje jak o budownictwie, o sprzętach ich poszerzają nam w y t w o r y z racji nie t y l k o ich d o s k o n a ł e j , funkcjonalnej systematycznego p r z e g l ą d u , nie p o m i j a j ą c m . i n . s z l a b a n ó w , s t o ł k ó w czy r ó ż n e g o rodzaju s p r z ę t ó w d ł u b a n y c h , a nawet wie­ systematyzują d o m o w y c h czy garncarstwie znacznie w i e d z ę o k u l t u r z e ludowej i porządkują luźne dotąd o tych Pomorza, dziedzinach s z a k ó w g r z ę d o w y c h czy ostrzowkowych. O ile chodzi o plecion­ informacje. I n n e u j a w n i a j ą karstwo, bardzo na K o c i e w i u rozpowszechniono, t o z o s t a ł o ono sztuka kowalska p o s z c z y c i ć się m o ż e na K o c i e w i u t a k m i s t e r n y m i r ó w n i e ż w całości o m ó w i o n e , a ż po k o b i a ł k i ł u b i a n e i w y c i e r a c z k i w y r o b a m i , j a k n p . w i d n i e j ą c e na ilustracji 109 zawiasy do s k r z y n i do obuwia (s. 31), z u w z g l ę d n i e n i e m nawet n a r z ę d z i plecionkar- wianowej skich. czy Stawowego, c h o ć inne z r o d z i ł y je czasy i inna jest ich funkcja Wprawdzie w plecionkarstwie sama t e c h n i k a jest już w pewnej mierze k s z t a ł t o w a n i e m a r t y s t y c z n y m , d z i ę k i z a ś odpo­ lub, nie b o j ą się za że rzeczy z g o ł a nieznane, j a k współczesno rzeźby Giełdonia, bardzo zestawienia ze s t a r y m i , to, że Zielińskiego anonimowym; 247 i �r z e ź b a m i , z d o b i ą c y m i krajobraz kociewski — j a k f i g u r a z Gołę­ d o s k o n a ł e j z n a j o m o ś c i rzeczy. I m p o n u j e bogactwo m a t e r i a ł ó w , biowa Wielkiego ( i l . 152) czy G o ł ę b i e w k a ( i l . 153). Że i na te m u ­ k t ó r e autor, d o ś w i a d c z o n y i w n i k l i w y badacz, w j a ł o w y m z p o z o r u rowane, oryginalne slupy oraz s t o j ą c e na n i c h ekspresyjne postacie terenie z d o ł a ł z g r o m a d z i ć . N a ich podstawie, z u w z g l ę d n i e n i e m ś w i ę t y c h zwrócił M a l i c k i u w a g ę , to d o d a t k o w y p o w ó d do zadowole­ d o t y c h c z a s o w y c h p u b l i k a c j i , z r e k o n s t r u o w a ł obraz ludowej k u l t u r y nia. plastycznej Kooiewia n i e m a l ż e bez l u k . K s i ą ż k a Malickiego sta­ N a p o d k r e ś l e n i e z a s ł u g u j e jeszcze staranna forma p u b l i k a c j i , napisanej p r o s t y m , p o t o c z n y m j ę z y k i e m , z m y ś l ą o szerokim k r ę g u c z y t e l n i k ó w . Nie o b a r c z y ł jej M a l i c k i u c z o n y m i p r z y p i s a m i , c h o ć ła się w i ę c p i ę k n y m darem niestrudzonego badacza, z ł o ż o n y m Kociowiakom, zapomniane k t ó r z y odzyskali w- niej t o , co z d a w a ł o się j u ż i zagubione — wdasne k u l t u r o w e oblicze. wiełe m i a ł okazji do w y k a z a n i a swej e r u d y c j i , a przede w s z y s t k i m EKATERINA IVANOWA MATEJKO, Ukrainskij narodnij A u t o r k a p o d j ę ł a t r u d n e zadanie syntetycznego opracowania r d z i e j ó w o d z i e ż y ludowej. W e w ś t ę p n y m rozdziale stara się przedstawić ubiory na podstawie m a t e r i a ł ó w ona ikonograficznych Stanisław odjag. Kiiv zabytki 1977, s. 224, muzealne. D o ryc. 301 w t y m zbadania cen Błaszczyk barwnych t y c h ubiorów 7 84. ludowych, t k a n i n z j a k i c h szyto, a czasem nawet w y k r o j ó w z k s i ą g krawiec­ kich pomogłyby także archiwalia, głównie księgi cechowe sprzed naszej ery i z pierwszych jej w i e k ó w a ż do okresu wczes­ i inwentarze r u c h o m o ś c i c h ł o p s k i c h . N i e wiadomo jednak, czy nego ś r e d n i o w i e c z a . W t e n s p o s ó b rozpoczyna p r a c ę od u b i o r ó w z a c h o w a ł y się one dla u k r a i ń s k i c h c h ł o p ó w i m o ż n a p r z y p u s z c z a ć , l u d ó w z a m i e s z k u j ą c y c h t e r e n U k r a i n y . Nieco więcej m a t e r i a ł ó w iż znalezienie ich w y m a g a ł o b y ż m u d n e j kwerendy, p r z e r a s t a j ą c e j ikonograficznych dostarcza autorce okres R u s i K i j o w s k i e j , siły etnografa. ma ona t u j e d n a k t r u d n o ś c i z w y b o r e m . Z a j m u j ą c się t y l k o u b i o r e m N a j w a ż n i e j s z ą część omawianej p r a c y s t a n o w i systematyczny l u d o w y m , nie przedstawia .ubioru w a r s t w w y ż s z y c h . M o ż e p r z y opis tym A u t o r k a daje szczegółowo i dobrze udokumentowane o g r a n i c z y ć się j e d y n i e do p r z y p u s z c z e ń j a k b y l i w tym ukraińskiego ubioru ludowego w okresie kapitalizmu. ilustracyj­ okresie u b r a n i ruscy c h ł o p i i czy r z e c z y w i ś c i e nosili uproszczono nie f o r m y o d z i e ż y r u s k i c h k s i ą ż ą t . K o r z y s t a n i e ze ź r ó d e ł ikonogra­ i kobiecych, p a s ó w , n a k r y ć g ł o w y , obuwia i d o d a t k ó w . Dobrze ficznych do badania h i s t o r i i krytycznego podejścia do o d z i e ż y nie jest ł a t w e , źródeł i dobrej opisy k r o j u koszul, o k r y ć wierzchnich, u b i o r ó w męskich wymaga d o b r a n y m a t e r i a ł ikonograficzny ukazuje t a k ż e z e s p o ł y o d z i e ż y kroju, noszonej w r ó ż n y c h etnograficznych regionach U k r a i n y . W k r ó t ­ znajomości k t ó r a pozwala na ukazanie t y p ó w p r z e d s t a w i o n y c h t a m u b i o r ó w . kich W y d a j e się, że z bogatej ikonografii zdaniem cechy o d z i e ż y noszonej np. ruskich ikon m o ż n a by charakterystykach autorka podaje na najistotniejsze jej Polesiu, Podolu czy w y d o b y ć w i ę c e j d a n y c h o noszonej o d z i e ż y i w t e d y p o w i ą z a ć H u c u l s z c z y ź n i e . M u s i a ł a ona p o m i n ą ć wiele szczegółów^, praca j ą z o d z i e ż ą c h ł o p s k ą . W y m a g a ł o b y t o jednak osobnego opraco­ jej u l e g ł a t e ż w d r u k u znacznemu s k r ó c e n i u , z d o b y ł a się jednak wania . na syntetyczne c h a r a k t e r y s t y k i , k t ó r e u ł a t w i ą i n n y m badaczom W rozdziale d r u g i m a u t o r k a przedstawia k s z t a ł t o w a n i e się ukraińskiej odzieży ludowej i korzysta obficie z ikonografii p r z y g o t o w a n i e o p r a c o w a ń p o s z c z e g ó l n y c h r e g i o n ó w (w rodzaju naszego „ A t l a s u Polskich S t r o j ó w L u d o w y c h " ) . B r a k zaintereso­ X I I I , a p ó ź n i e j X V I — X V I I I w i e k u . Te w y o b r a ż e n i a ikonogra­ wania w p ł y w a m i ficzne nie o d n o s z ą się j e d n a k zazwyczaj do o d z i e ż y opis bardziej z u r b a n i z o w a n y c h r e g i o n ó w , j a k np. Ozernihowskie- chłopskiej odzieży miejskiej na ubiór ludowy zawęża i t y l k o p o ś r e d n i o m o ż n a w n o s i ć , że b y ł a ona z b l i ż o n e g o k r o j u . D o d a t k o w ą t r u d n o ś ć stanowi istnienie z a r ó w n o polskiego, rosyjskiego ubioru narodowego ukształtowanego jak najpóźniej w X V I wieku pod w p ł y w a m i wschodnimi. U b i ó r ten W omawianej k s i ą ż c e w y k o r z y s t a n o t r o c h ę starszych po­ z y c j i polskich. B r a k jednak k s i ą ż k i A . Poppogo o t k a n i n i e staro- noszony ruskioj, Cz. Pietkiewicza o Polesiu r z e c z y c k i m , pracy o pasach przez s z l a c h t ę i m i e s z c z a ń s t w o polskie w Zachodniej U k r a i n i e k o n t u s z o w y c h T . M a ń k o w s k i e g o i z e s z y t ó w wymienionego j u ż w p ł y w a ł zapewne n a u b i ó r c h ł o p s k i i u k s z t a ł t o w a ł u b i ó r k o z a c k i . „Atlasu", Autorko, p o d k r e ś l a t y l k o ten d r u g i f a k t . Z e b r a ł a ona d u ż y które mogły posłużyć jako materiał porównawczy. ma­ K s i ą ż k a m a n i e w i e l k i n a k ł a d , t o t e ż m o ż n a s p o d z i e w a ć się t e r i a ł ikonograficzny. Odczuwa się n a t o m i a s t b r a k i w zakresie drugiego w y d a n i a . S ą d z ę , że w a r t o b y w ó w c z a s w y d z i e l i ć h i s t o r i ę a n a l i z y zachowanych w k i j o w s k i c h i l w o w s k i c h muzeach zabyt­ ukraińskiego k o w y c h u b i o r ó w . N i e są to u b i o r y l u d o w e , część z n i c h m o ż n a b y obszerniej o k r e ś l i ć j a k o m i e s z c z a ń s k i e , a k i l k a j a k o kozackie. I c b p r z e d s t a w i ć zanikanie o d z i e ż y ludowej i z a s t ę p o w a n i e jej u b i o r o m mogłyby pomóc autorce w charakterystyce o d z i e ż y kroje ludowej. miejskim ubioru ludowego potraktować do podziały połowy ubiegłego regionalne i stulecia, szczegółowiej w o s t a t n i m sześedziesięcioleciu. U b i o r y te nie zawsze m u s i a ł y w y g l ą d a ć we wczesnym okresie t a k j a k w X I X w i e k u , a dopiero z tego okresu z a c h o w a ł y się Irena Turnau � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/35ddf0e908cf1dda2a0742df31d9ecb6.pdf b6447e2bb444561e88317787ff4b9279 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4399 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource twórcy ludowi garncarstwo ludowe Dudziewicz, Wawrzyniec - twórca ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4093 Title A name given to the resource Wawrzyniec Dudziewicz, nauczyciel i garncarz/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31,z.4 s.231-239 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z A R C H I W U M H I S T O R Y C Z N E G O Ewa Fryś — Pietraszkowa WAWRZYNIEC DUDZIEWICZ, NAUCZYCIEL I GARNCARZ Dudziewicz — nauczyciel wiejski, a okresowo t a k ż e garncarz, introligator, d o k u m e n t a l i s t a , po trosze r ó w n i e ż pisarz i poeta — b y l posta,cią n i e c o d z i e n n ą w ś r ó d s p o ł e c z n o ś c i wiejskiej miasteczkowej X I X - w i e c z n e j połowę życia, pamięć Galicji. W o nim i mało­ Zalasie, gdzie s p ę d z i ł r przetrw ala do naszych czasów. bił się znacznego m a j ą t k u i a u t o r y t e t u , „ j e ź d z i ł c z w ó r k ą k o n i . a nawiedzającą go księżnę Lubomirską 1 0 wspaniale ugościł" , b o w i e m w d o m u n a l e ż ą c y m n i e g d y ś do t e g o ż M o t k a o s i a d ł ; w k a ż ­ d y m razie p o s t a n o w i ł z a j ą ć się garncarstwem p r a k t y c z n i e . Na p r z e ł o m i e 1860/61 r. p o d j ą ł p r o d u k c j ę g a r n c a r s k ą we wdasnym Sam Dudziewicz s t a r a ł się w y r a ź n i e p o z o s t a w i ć po sobie t r w a ł e warsztacie,"... do k t ó r e g o d o c h r a p a ł się k a p i t a ł o m ś l a d y , u m i e s z c z a j ą c f r a g m e n t y swego ż y c i o r y s u w r o z m a i t y c h , ze s p r z e d a ż y swoich z a s o b ó w dawniejszych, 80 z ł o t y c h polskich d o ś ć nieoczekiwanych miejscach, m . i n . na wklejce do wynoszącym nika, za ramą swego p o r t r e t u , na wyrobach modlitew­ ceramicznych. U ł a t w i a ł o to stosunkowo p e ł n ą r e k o n s t r u k c j ę jego b i o g r a f i i . i pomocą przyjaciela to m o r a l n ą , pozostałym to pieniężną; obeznawszy się ze swojem z a t r u d n i e n i e m p o s t a n o w i ą z e b r a ć słow­ n i k garncarski, to jest z b i ó r w y r a z ó w p o m i ę d z y l u d o m garncars­ Syn S t a n i s ł a w a D u d y , w ł o ś c i a n i u a z P ł o k pod Chrzanowem, 1 1 k i m u ż y w a n y c h " . Tekst korespodencji w warszawskiej „ G a z e c i e urodzony 19 maja 1822 г., o t r z y m a ł t r z y i m i o n a : W a w r z y n i e c — P o l s k i e j " , p r z e d r u k o w a n y przez k r a k o w s k i Piotr — Jan p o c h o d z ą p o w y ż s z e u r y w k i , m a charakter i n f o r m a c y j n y , Nepomucen, co b y ł o na wsi w o w y c h czasach zja­ wieniom chrzestni zapisani zostali miejscowy proboszcz (po k t ó r y m chłopiec m ó g ł on b y ć p r z y g o t o w a n y przez samego Dudziewioza,, o t r z y m a ł pierwsze i m i ę ) , organista oraz kobieta n i e o k r e ś l o n e g o z r e s z t ą wielokrotnie pow oluje się n a ń w i n s k r y p c j a c h umieszcza­ bliżej stanu, bardzo jednak szanowana we wsi, m a t k a chrzestna n y c h na swoich wyroba,ch. 1 że który Według wspomnień w n u c z k i — Dudziewicz nie opanował t e c h n i k i r z e m i o s ł a garncarskiego: w swojej p r a c o w n i z a t r u d n i a ł r ojciec W a w r z y ń c a . W przypuszczenie, T licznych dzieci — zwdaszcza ze d w o r u . Ś w i a d c z y ł o b y to o d u ż y m wójta Nasuwa, się którego z zabar­ wiskiem dość r z a d k i m . W k s i ę d z e m e t r y k a l n e j j a k o jogo rodzice p o w a ż a n i u , j a k i m cieszył się w P ł o k a c h p e ł n i ą c y u r z ą d nieco r e k l a m o w y m . „Czas", z 7 c z e l a d n i k ó w , o c z y m jest m o w a w n a s t ę p n e j korespondencji do 1839 г., po w s t ę p n e j nauce w krakowskiej „technice" r (szkoła techniczna), a w cześniej zapewne i w wiejskiej szkółce, 12 ,,Gaz3ty P o l s k i e j " . Sam bieniem w y r o b ó w z a j m o w a ł się przede w s z y s t k i m zdo­ i pracami organizacyjnymi. Nic udało się 15-lotni W a w r z y n i e c w p i s a ł się do I klasy g i m n a z j u m św. A n n y u s t a l i ć , j a k d ł u g o t r w a ł a d z i a ł a l n o ś ć jego garncarskiej „ w y r o b n i " , w K r a k o w i e j a k o D u d a alias Dudziewicz, u s z l a c h e t n i a j ą c swojo b o w i e m w Zalasie n i k t j u ż jej nazwisko podobnie j a k i i n n i jego ó w c z e ś n i k o l e d z y : A n d r z e j Ciapa jednak b y ł to bardzo krótki nie p a m i ę t a . okres, Prawdopodobnie gdyż z zachowanych alias Czapski z R ą c z n e j , czy J a n Bekas alias B e k a s i ń s k i . Dudzie­ w y r o b ó w Dudziewicza, s k r u p u l a t n i e sygnowanych i d a t o w a n y c h , wicz. p o c z ą t k o w o u t r z y m y w a n y przez r o d z i c ó w , w w y ż s z y c h kla­ t y l k o jeden dzban pochodzi z 1860 r „ wszystkie p o z o s t a ł o z 1861 r. 2 sach sam j u ż z a r o b k o w a ł u d z i e l a j ą c l e k c j i , co b y ć m o ż e spowo­ 3 d o w a ł o pewno zahamowanie jego p o s t ę p ó w w n a u c e . Po u k o ń ­ Z e s p ó l ton s k ł a d a się z 2 d z b a n k ó w i 6 puszek na tytoń, z czego 7 n a c z y ń znajdujo się w M u z e u m N a r o d o w y m w K r a k o w i e czeniu g i m n a z j u m z d o b r y m w y n i k i e m , w 1844 r. z a p i s a ł się na I (z z a s o b ó w dawnego M u z e u m P r z e m y s ł o w e g o ) , -a j e d n a puszka kurs filozofii na Uniwersytecie J a g i e l l o ń s k i m , k t ó r y p o w t a r z a ł w w zbiorach p r y w a t n y c h doc. Franciszka K o t u l i . Wszystkie w y k o ­ 4 1 3 n a s t ę p n y m r o k u a k a d e m i c k i m — 1845/46 , po c z y m studia po­ nane są z b i a ł a w o - k r e m o w e j (po w y p a l e n i u ) „ g l i n k i o g n i o t r w a ł e j , rzucił „ z e zbiegu r ó ż n y c h okoliczności, n a s t ę p n i e b y ł j a k a znajduje się w okolicy z a m k u nauczy­ 5 » T e n c z y n « w dobrach hr. cielem p u b l i c z n y m w okolicach K r a k o w a przez 14 l a t . . . " . Przy­ A d . P o t o c k i e g o " . Ś c i a n k i d z b a n k ó w i d w ó c h puszek p o k r y t e są c z y n y rezygnacji ze s t u d i ó w nie u d a ł o się u s t a l i ć , w k a ż d y m razie c a ł k o w i c i e lub częściowo p r z e j r z y s t ą g l a z u r ą o ł o w i o w ą o ż ó ł t a w y m nie m i a ł a ona z w i ą z k u z w y p a d k a m i rewolucji krakowskiej, jeżeli zabarwieniu. D z b a n y o e s o w a t y m p r o f i l u , z j a j o w a t y m , mocno w o p i n i i p o l i c j i , wydarioj w t y m czasie, c z y t a m y , iż Dudziewicz w y p u k ł y m b r z n ś c e m i r o z c h y l a j ą c ą się k u g ó r z e s z y j k ą nawią­ „pod ż a d n y m względem politycznym zują ani p o l i c y j n y m do odpo­ w i e d z i a l n o ś c i p o c i ą g a n y nie b y l i z a s ł u g u j e na k o n d u i t ę nienagan­ 6 n ą " . Dudziewicz uczy] w s z k ó ł k a c h p a r a f i a l n y c h w p o b l i ż u Chrza­ nowa, kolejno w R u d a w i e (1846—47), Pisarach (1848—53), K r z e ­ 7 14 do kształtu dzbanka charakterystycznego dla garncarskich w Chrzanowskiem (Alwernia, Zalas, Brodla,, Chrza­ n ó w ) . W i ę k s z y dzban ( i l . 2) g l a z u r o w a n y jest w całości, mniejszy ( i l . 3) — t y l k o w e w n ą t r z , a jogo z e w n ę t r z n a powierzchnia jest szowicach (1855), a od 15 lutego 1856 r. w Zalasie , gdzie po­ starannie, g ł a d k o wypolerowana, podobnie j a k na s t a n o w i ł osiedlić się na stale. W t y m okresie ożenił się b o w i e m czterech puszkach. z K a t a r z y n ą Szew^czykówną, n i a ń k ą czy o p i e k u n k ą dzieci Po­ t o c k i c h z Krzeszowic, a w 1858 r. z a k u p i ł w Zalasie dom z placem 8 dla nowo z a ł o ż o n e j r o d z i n y . W 1860 r. Dudziewicz z posady ośrodków pozostałych Puszki na t y t o ń są d o ś ć z r ó ż n i c o w a n e w formie. Są to b ą d ź cylindryczne pojemniki o całkiem pionowych ( i l . 12), lekko w k l ę s ł y c h ( i l . 7), w z g l ę d n i e u w y p u k l o n y c h ś c i a n k a c h , na szer­ nauczycielskiej"... z o s t a ł w y r u g o w a n y z p o w o d ó w nie rzucają­ szej podstawie o profilowanej cych cienia na jogo m o r a l n o ś ć ' ani na p e ł n i e n i e p r z e j ę t y c h obowiąz­ przewężoną k ó w . Na, nauczycielstwie z a s ł u ż y ł się tern p r ó c z Prawie wszystkie zaopatrzone s ą w szczelnie p r z y l e g a j ą c e , p ł a s k i e wykonywania stopkę k r a w ę d z i , b ą d ź t e ż przez nieco przypominają kształtem puchar ( i l . 4). g ł ó w n e g o zawodu swego, żc w d w ó c h miejscach w ł a s n y m zacho­ p o k r y w k i z g u z k o w a t y m u c h w y t e m . Ze w z g l ę d u na dem i n a k ł a d e m z a ł o ż y ł ogrody i sady p r z y s z k o ł a c h . P r z y s ł u ż y ł r i a ł u p o r ó w n a w c z e g o t r u d n o s t w i e r d z i ć , czy p o j e m n i k i się i t e m , żc n a p i s a ł p r z y s t ę p n e dla l u d u dzieło o ogrodach i ogro- p o w i ą z a n e z f o r m a m i w y r a b i a n y m i w Zalasie lub okolicy, w y d a ­ d o w i n a c h , najpowszechniej je się j e d n a k , że z o s t a ł y one wprowadzone przez Dudziewicza. używanych, o ich uprawie, pożyt­ brak mate­ te były 9 kach i t d . " Oprócz wymienionych wyrobów W Zalasie z e t k n ą ł się Dudziewicz z w i e l k i m o ś r o d k i e m garn­ carskim, którego podobnie d u ż e bogate tradycje w y w a r ł y wrażenie. Być może na zasugerował nim prawdo­ się również k a r i e r ą X V T I I - w i e c z n o g o garncarza-kmiecia M o t k a , k t ó r y doro­ w pracowni Dudziewicza p o w s t a ł y r ó w n i e ż ,, g a r n k i , garczki, k u b k i , doniczki, r y n k i , ma1 5 k u t r y " , przy czym k u b k i m i a ł y formę szklanki, kształt innych n a c z y ń nie jest znany. W p o w o ł y w a n e j j u ż korespondencji pod­ k r e ś l a n o , że „ g a r n k i Dudziewicza s ą mocniejsze od zwykłych 231 �П . 1. J ó z e f G ą s i o r o w s k i , Wawrzyniec Dudziewicz, 13,5 cm. 1844 r. g l i n i a n y c h , przez l u d nasz t y l k o t u i ó w d z i e (czasem nie w i e d z i e ć o l . / t e k t u r a , w y m . 17 X k t ó r ą u m i e s z c z a ł w r ó ż n y c h , na ogół w i d o c z n y c h miejscach na gdzie) w y r a b i a n y c h . N a t a r g a c h nie zawsze ich m o ż n a d o s t a ć " . p o s z c z e g ó l n y c h w y r o b a c h , u z u p e ł n i a j ą c j ą czasem d o d a t k o w y m i Prawdopodobnie wszystkie te w y r o b y informacjami, n p . „ o d z a m k u T e n c z y n o d l . 1/4 m i l i na p o ł u d n . " 1 6 g l i n y o g n i o t r w a ł e j , podczas gdy b y ł y w y k o n a n e z białej garncarze w Zalasie używali p r z e w a ż n i e zwyczajnej g l i n y garncarskiej, czerwonej po wypale. Przede w s z y s t k i m j e d n a k w y r o b y D u d z i e w i c z a r ó ż n i ł y się czy „ o d K r a k o w a m i l 3 1/2 k t o t e m u nie wierzy niechaj prze­ mierzy". Ponadto Dudziewicz zwyczaj które swych umieszczał zazwy­ s k ł a d a ł y się t e k s t y i r y s u n k i czaj na dnach puszek i na w e w n ę t r z n e j stronie ucha d z b a n k ó w . jeszcze i nazwiskiem, podpisywania wyrobów r y t e na nie w y s c h n i ę t e j imieniem miał od t r a d y c y j n y c h dla tego o ś r o d k a o r y g i n a l n ą d e k o r a c j ą , na k t ó r ą D b a ł p r z y t y m , a b y k a ż d y zainteresowany z n a l a z ł t e n podpis, powierzchni. N i e k t ó r e r y s u n k i i f r a g m e n t y t e k s t ó w b y w a ł y podkolorowane zwracając n a ń u w a g ę napisami na brzegach ucha, w rodzaju f a r b k a m i w o d n y m i j u ż na w y p a l o n y m n a c z y n i u . Dudziewicz za­ „ g a r n c a r z w i e l k i m zuchem, bo siedzi pod u c h e m " , „ c h o ć b r a t k u m i e r z a ł w p r z y s z ł o ś c i u d o s k o n a l i ć k o l o r y s t y k ę swych w y r o b ó w siedzisz w k ą c i e , z n a j d ą c i ę " albo t e ż „jeśli pan B ó g d o p o m o ż e , i „ t e r a ź n i e j s z y kolor d z b a n k ó w na inne ś l a c h e t n i e j s z e k o l o r y za­ garncarz spod ucha w y j ś ć m o ż e " ( w z g l ę d n i e „ p r a c u j a p r o ś w po­ W ś r ó d r y s u n k ó w najczęściej p o w t a r z a ł się herb K r a k o w a , N a dnach n a c z y . i u m i e s z c z a ł ponadto u r y w k i w ł a s n y c h d a n y c h korze, B ó g spod ucha w y j ś ć p o m o ż e " ) . 1 7 mienić" . odciskany stemplem. Wprawdzie Dudziewicz „ c h c i a ł b y herby u m i e s z c z a ć w s z y s t k i c h miast polskich, ale za cóż m u je k t o nary­ suje? a n i e ł a t w o ich t e ż t a m 1 8 dzić" . Na którego ,,dosłowny biednemu w i e d z i e ć , a nawet w y ś l e ­ dzbanie przeznaczonym dla hrabicza odpis" przytoczony został Potockiego, poniżej, obok biograficznych, a nawet — w p i ę c i u w y p a d k a c h — o d n o ś n i k do p o ś w i ę c o n e g o m u a r t y k u l i k u w „ C z a s i e " ( i l . 11). O t y m , j a k w i e l k ą w a g ę p r z y w i ą z y w a ł Dudziewicz do swoich dzieł, ś w i a d c z y r ó w n i e ż kolejne numerowanie n i e k t ó r y c h w y r o b ó w , w c z y m w z o r o w a ł się prawdopodobnie na jego praktyce ł n r b u K r a k o w a z n a j d o w a ł y się t a k ż e h e r b y szlacheckie. Z i n n y c h s ł y n n y c h m a n u f a k t u r . D w i e puszki w M u z e u m N a r o d o w y m zao­ k o m p o z y c j i — na m n i e j s z y m d z b a n k u z M u z e u m Narodowego, patrzone n a z w a n y m przez a u t o r a „ ł z a l n i c a l u b t e ż p o p i e l n i c a " w y s t ę p u j e Potockiego b y ł pierwszym t a k bogato z d o b i o n y m , ale 150 z kolei orzeł polski d z b a n k i e m z nowej p r a c o w n i . R ó w n i e ż „ d o s ł o w n y o d p i s " z tego z krzyżem i gałązką ( i l . 3). P o d o b n y emblemat są w numery a dzban u r o d z i n o w y dzbana, zaś — złamany f o r m y , a p o n a d t o zestawienia liczbowe zamieszczonych wierszy, męczeńską i koroną cierniową, ( i l . 5). E m b l e m a t y to, w y k o n a n e o d r ę c z n i e , w y s t ę p u j ą czasem w o t o k u z gwiazdek, o d c i ś n i ę t y c h stempelkiem. S t e m p e l k ó w t a k i c h Dudziewicz m i a ł k i l k a , p o n a d t o systematycznie u ż y w a ł p i e c z ą t k i firmowej 232 z t e k s t e m : , , W y r ó b w Zalasie pod L . 98 — 1 9 1861" , poza t e k s t a m i t a k ż e d o k ł a d n e dla umieszczony z o s t a ł na jednej z puszek na t y t o ń ( i l . 9), na drugiej krzyż z palmą zawierający 398 i 422, pomiary w y r a z ó w , a nawet l i t e r jest dowodem, j a k bardzo p r a g n ą ł D u ­ dziewicz u t r w a l i ć s w ą t w ó r c z o ś ć . R y t e napisy, w y k o n a n e s t a r a n n y m , r ó w n y m p i s m e m , uzu­ p e ł n i a n e kaligraficznymi zdobnikami, stanowiły p o d s t a w o w ą de- �k o r a c j ę w y r o b ó w Dudziewicza. „ Z napisem spieszno nie idzie, bo dwa k t ó ż m u na wsi p o m o ż e . K o ł o jednego dzbanka d z i e ń czasem stra­ 0 t y m d z i ś nie m y ś l ę wcale w i . Cóż m a r o b i ć w biedzie i p r z y nodze chorej I " — t y m i s ł o w a m i k o m e n t o w a ł , , p . R . " , korespondent „ G a z e t y P o l s k i e j " , t e k s t y na­ r a z y serce nie pęknie lecz spokojnie L u l k ę p a l ę . 8 T a k i p o k a ż e ogromnego zucha d e s ł a n e na p r o ś b ę r e d a k c j i (samego Kraszewskiego?) ... „ a b y dla, co wszystek z L u l k i d y m w c i ą g n i e do brzucha p r ó b y coś z t y c h n a p i s ó w na garnkach i dzbankach Dudziewicza na to z a ś p i w k a z p ó l w i a d r a w y g o l i 2 0 chciał p r z y t o c z y ć " . D z i ę k i n i e m u gazeta t a z a m i e ś c i ł a dwa a p o t e m z brzucha puszcza d y m p o w o l i . p e ł n o zestawy t e k s t ó w z d z b a n ó w oraz 5 sentencji, k t ó r y m i opa­ T u r ó w n i e ż m i e s z c z ą się d w a t e k s t y n a w i ą z u j ą c e trzone b y ł y k u b k i Dudziewicza. Ł ą c z n i e dysponujemy k o m p l e ­ piosenek: tnymi 2 1 t e k s t a m i z б d z b a n ó w , 6 puszek na t y t o ń i б k u b k ó w . 9 „ T e napisy w g ł ę b i a n e , s ą to po części r ó ż n e wierszyki daw­ K t o co ranek w o d y dzbanek na czczo z ź r ó d ł a pije, t e n jest z d r o w y , m ą d r e j g ł o w y , a ż do ś m i e r c i n y c h facecyj naszych. Z t y c h n a c z y ń najciekawsze s ą d z b a n k i , bo 2 2 tego ł u p u . . . c u p u . . . ł u p u . . . bardzo z r ó ż n i c o w a n a , s k ł a d a j ą się na nie f r a g m e n t y p i e ś n i p a t r i o ­ V i v a t v e l R e q u i e . . . (:scat i n pace:) 10 Ż e b y ś c i e p o z n a l i prawego Polaka p r z y s ł o w i a i powiedzonka, a t a k ż e dedykacje i t e k s t y okoliczno­ Będę wam tańcując śpiewał K r a k o w i a k a : ściowe. Zaczynam od tego k o c h a j m y się stale Przebaczajmy Poniewa,ż dzbany w zamierzeniu w y k o n a w c y s ł u ż y ć m i a ł y sobie, n i k t nie jest bez ale N i k t nie jest bez ale, wszyscy w a d y m a m y przede w s z y s t k i m na wino i m i ó d , n a j c z ę ś c i e j w y s t ę p u j ą na nich t e k s t y „ s t o s o w a n e " dla t o w a r z y s k i c h z e b r a ń . D w u k r o t n i e poja­ 1 s ł o ń c e m a skazy i k s i ę ż y c m a p l a m y . w i a się n p . wiersz, k t ó r e g o co najmniej pierwsza część zaczerp­ D r u g a , obszerna grupa u t w o r ó w n i ę t a z o s t a ł a z Wincentego P o l a : d o t y c z y t r a d y c j i i cech n a r o d o w y c h , spraw w i a r y i t p . : 1 11 H e j B r a c i a k o c h a j m y się m a charakter na p o w i a s t k ę b r z ą k n i e m k i e d y s p i ć się to j a k bela s ł a w i ą c polski r ó d , barską kiedy p o i ć t o przyjaciela w ó w czas s t a r y wre j a k z m i o d u , g d y p o m a , g a ć , to sowicie woła wnuczkę „nalej m i o d u ! " a j a k b i ć to n a l e ż y c i e . b o ć to polski miód! A cóż w świecie n a d m i ó d polski ? K i e d y pościć to na sucho n a d korci s t a r y , snop p o d o l s k i ? a j a k p a l n ą ć to j u ż w ucho i n a d polski ś p i e w ?... B i j się nie b ó j s i ę . . . nad kraj wolny, własną niwę, b r o ń s i ę . . . nie daj s i ę . . . i te P o l k i czarnobrywe, K i e d y r ą b n ą ć to przez ł e b i t ę p o l s k ą krew ?... j a k b y stchórzyć toś już kiep. B o to straszne s ą d y B o ż e ! . . . Również dwukrotnie u ż y t o fragmentu p i e ś n i : ,') poważniejszy, Nie raz z dziadem w puchar dziarsko, i za s z y j ę ś c i s k a j m y się 2 i k r e w L a c k a cuda m o ż e , W e s o ł o B r a c i a wesoło jest i w ś p i e w i e j a d . . . pochwyćcie duże puchary, „ J e s z c z e Polska nie z g i n ę ł a " . . . dzban p e ł n y otoczcie w k o ł o t o ć t a piosnka r d z ą p r z e c i ę ł a Miłości p a l i ć więzy tylu lat!... ofiary! miłość, śpiewanie i wino 12 w życiu rozkoszą jedyną, Wszak t y t o ń polski g d z i e ś t a m uprawiają A l e go „ p o l s k i m " nigdzie nie z y w a j ą . . . j a k i wierszowanej p o r a d y : J a i n s z ą m o d ą p ó j d ę o d t ą d w świecie 4 Co polskie „ p o l s k i m " m a się t o z w a ć przecie I t a rada n i e z ł a b r a t k u , po k a ż d y m m i ę s n y m o b i a d k u , niech gospodarz w i n k o r u s z y . . . i t y m d z b a n k i e m do nas O j a k ż e t e n g ł u p i . . . Co swego nie k u p i . . . 13 trzaśnie... б Lecz za to g d y polski t y t o ń w y p a l i , wrzaśnie, a także: to niezawodnie suchoty o d d a l i . 14 N i e t a k i n illo tempore bywało, j a k o stara s ł a w a p ł o n i e : było dość złota a w y d a t k ó w m a ł o , Dzisiaj idź gdzie chcesz nigdzie nic nie d a d z ą to j e d ź bracie do K r a k o w a . 15 był obrońcą świętej 0 p r ó ż n y c h rzeczach do p ó ł n o c y r a d z ą , 6 K t o nie kocha p r a w e j 16 Polki 1 przed n i ą nie k l ę k n i e , niech go w b o k i p o r w i ą k o l k i , 17 7 tytoń: \H k l ę k a ł e m lecz d z i ś nie k l ę k n ę Nadejdzie chwila, że polskie p o p i o ł y odniosą tryumf jak święte Co m i t a m , że d z i e w c z ę p i ę k n e z a p ł a c z e , na grobie k l ę k n i e raju!... K o c h a j s w o j ą O j c z y z n ę . . . jej j ę z y k i p r a w a a h a s ł e m t w o j e m zawsze niech b ę d z i e jej s ł a w a ! . . . n a t o m i a s t n a s t ę p n e z tego k r ę g u tematycznego — t y l k o na pusz­ k a c h na T a puszka na t y t o ń p o l s k i . . . k t ó r y s i e w a ł p a n Podolski polski t y t o ń siej... u p r a w i a j . . . grosza k r a j u nie p o z b a w i a j . . . w polskim kraju ma b y ć . . . w niech j a k granat; p ę k n i e . u ż y t y z o s t a ł na d w ł c h dzbankach, a t a k ż e na jednej z puszek, wiary, b a ł się go w r ó g , a o n Boga. szklaneczkę herbatki... Z a b a w n y czterowiersz o tematyce m i ł o s n e j : Z n a n y ś w i a t u Polak stary, b r a t dla b r a c i , w r ó g dla wroga, a jeśli p r o s z ą , to w y p a d e k r z a d k i , w k o ń c u ci d a d z ą G d y chcesz w i e d z i e ć , co t o chowa nasza p r z e s z ł o ś ć w swojem ł o n i e , zacny C z e ś n i k u Szanowny s ą s i e d z i e , piło się z dzbanka m i o d e k p r z y obiedzie. J e ś l i . . . ( n i e c z y t . ) T u r k a się k r z t u s i zapali W ę g r a pewnie się udusi godna K o m p a n i a z duszy całym gardłem wiwat żyje... a k t o na b ó l syka, a t r z ę s i o n k ę ł y k a . . . całe zapisane s t o s o w n y m i w i e r s z y k a m i " . T r e ś ć i n s k r y p c j i jest t y c z n y c h i r e l i g i j n y c h , wierszy i p o p u l a r n y c h piosenek, sentencje, do znanych 19 a n i o ł y !... Jeszcze Polska nie z g i n ę ł a g d y ż p a n B ó g jest z n a m i ' . . . . 233 �I T 20 O j c z y z n ę w olność racz n a m 21 wrócić Panie O d powietrza, g ł o d u , m o r u , ognia, w o j n y zachowaj nas 22 i n... Panie! B o ż e zbaw P o l s k ę i jej l u d . Z t ą g r u p ą t e m a t y c z n ą w i ą ż e się r ó w n i e ż wiersz K o c h a n o w ­ skiego i k i l k a i n n y c h u r y w k ó w znanych z „ d o s ł o w n e g o o d p i s u " dzbana dla Potockich. Powszechnie znane p r z y s ł o w i e : „ D o t ą d dzban w o d ę nosi, d o p ó k i się ucho nie u r w i e " (23) umieszczono b y ł o z r e g u ł y na uchach d z b a n k ó w , a inne — „ I Salomon z p r ó ż n e g o nie n a l e j e " (24) —na w y p u k ł o ś c i d z i o b k ó w . „ J a k K u b a B o g u , t a k B ó g K u b i e " (25) z o s t a ł o u ż y t e na k u b k u . Znaczna ilość sentencji, m a k s y m i powiedzonek, bardziej lub mniej znanych, z n a l a z ł a zastosowanie przede w s z y s t k i m na k u b k a c h oraz na puszkach na t y t o ń : 26 W i e l k i e t e n d ź w i g a oetnary 27 N i o gabaj r a d z ę w niczem drugiego k t ó r y w d o m u m i e w a swary. czujoszli na się coś nietrefnego. 28 N i o ten w y g r a co idzie strojnie, serce dobre bije na 29 wojnie. Ucz się p ó k i ś m a ł y a nie b ą d ź 30 Jak zuchwały. w s p o m a g a ć , to sowicie... A j a k bić to n a l e ż y c i e ! . . . 31 Gdy k t o oszust... to go j a k poczciwy r ę k ę łaj... daj!... 32 R o z u m , cnota i p r z e m y s ł , p o ł ą c z o n e z p r a c ą , 33 J e ś l i cierpieć to S t a n o w i ą szczęście l u d z i i krajo b o g a c ą . wytrwale, A j a k k o c h a ć , to j u ż stale... 34 Paść może i N a r ó d Wielki, z n i s z c z e ć nie m o ż e t y l k o n i k c z e m n y ! 35 J e ś l i zbrojno, to ze s z a b l ą . . . 36 J e ś l i w s p i e r a ć to rodaka A j a k z m i n ą , to j u ż d i a b l ą . . . j a k h u l a ć to k r a k o w i a k a . 37 D u k a t to nie kwitek Miodek to n a p i t e k Bigos to p o t r a w a K u l i g to zabawa. 38 Jak masz z k i m na piwko... na bok z p o k r y w k ą . Autorstwa przytocznych powyżej lonych wcześniej fragmentów tekstów poezji Jana „oprócz okreś­ Kochanowskiego i Wincentego Pola nic u d a ł o się u s t a l i ć . Sporo z n i c h to popularno p r z y s ł o w i a i m a k s y m y , w y j ą t k i ze znanych piosenek czy p i e ś n i ; n i e k t ó r e z a c z e r p n ą ł Dudziewicz prawdopodobnie z ówczesnych antologii poezji, m o ż e t a k ż e z p o d r ę c z n i k ó w szkolnych czy ś p i e w ­ n i k ó w . Częściowo są to jego w ł a s n e u t w o r y . N a l e ż ą do n i c h na pewno panegiryczno strofy adresowane do „ m ł o d e g o h r a b i c z a " , wątpliwej zresztą senek, n i e k t ó r e wartości, być może także wierszowane powiedzonka trawestacje i rady, w pio­ rodzaju zamieszczonej w d w ó c h wersjach na nie glazurowanych p u s z k a c h : 39 Jak puszka straci u r o d ę To masz na n i ą s z c z o t k ę ... w o d ę . 40 Jak puszka straci u r o d ę , to j ą oczyść jako b r o d ę , wszak masz m y d ł o , s z c z o t k ę , w o d ę , Skończyło się... r dwie s ą t y l k o d z i u r k i w nosie. N i e k t ó r e t e k s t y zamieszczane b y ł y na dzbankach szczególnie c h ę t n i e w bardzo p o d o b n y c h zestawieniach. Swoisty stanowi w s p o m n i a n y j u ż dzban, nazwany przez „ l z a l n i c ą lub t e ż p o p i e l n i c ą " , k t ó r y П. 2. W a w r z y n i e c Dudziewicz, Zalas, gra. Tenczynok, w o j . krakowskie. Dzban. 1860 r. Tl. 3. W . Dudziewicz. Dzban. 1801 r. Tl. 4. W . Dudziewicz. Puszka na tytoń. 1861 г. I I . 5. W . Dudziewicz. Puszka na tytoń. 1861 r. 234 autora miał być wyjątek Dudziewicza w pierwotnym założeniu rodzajem p a t r i o t y c z n e j p a m i ą t k i , opatrzonej i n s k r y p c j a m i w p o d n i o s ł y m t o n i e ; t e k s t y te dobrane z o s t a ł y jed­ nak n i e z b y t konsekwentnie. �N i e k t ó r o starannie wykonane naczynia d e d y k o w a ł „wyrob- bowej, z a c z y n a j ą c e j się od słów „ Ś m i e r ć garncarzowi n i g d y nie jest daruje, bo jako robak c i e m n ą z i e m i ę psuje...", śpiewanej do nie­ dzban dla hr. Potockiego. I n n y dzban, przechowywany w Muzeum dawna w Zalasie na w i ę k s z y c h spotkaniach t o w a r z y s k i c h , a znanej N a r o d o w y m , opatrzony jest napisem . , W I W A T N I E C H t a k ż e w k i l k u innych o ś r o d k a c h garncarskich. Natomiast, dwie ca" konkretnym KRAKÓW czego najlepszym 1 PAN JAN RADWAŃSKI" ..Wielmożnemu Członkowi osobom, JMC różnych w Krakowie" (42) 23 PANU JANOWI Towarzystw przykładem ŻYJE (41). T e m u samemu p r z y ś p i e w k i , z a p o c z ą t k o w a n e tak samo — „ N i e masz ci to jak RADWAŃSKIEMU g a r n c a r z o m . . . " oraz z w r o t k a „ G a r n c a r z e , garncarze, w co wy Naukowych i Dobrodziejowi p o ś w i ę c o n a jest puszka na t e t o ń , a druga — to ufacie..." oparte są na tradycyjnym i rozpowszechnionym schemacie, m ó g ł je j e d n a k u ł o ż y ć Dudziewicz. F r a g m e n t „ Z a l a s i e . Obywatelowi Zalasie, t y m a l u t k a w s i n o . . . " jest p o c z ą t k i e m wiersza najprawdo­ godnemu i p r a w e m u P o l a k o w i t ę p u s z k ę o f i a r o w a ł : W D . Chcesz podobniej napisanego przez Dudziewicza, k t ó r y z jego n o t a t e k li go p o z n a ć . . . oto ś r o d e k : zajrzyj braciszku pod spodek..." (4.1). o p u b l i k o w a n y z o s t a ł przez innego zalaskiego •J.M. Panu Teodorowi STRZYŻO WSK1 E M U Andrzeja Stosowane t a k szeroko przez Dudziewicza, p o k r y w a n i e całej lub niemal całej powierzchni n a c z y ń r y t y m i napisami i emblema­ t a m i nie ma. b e z p o ś r e d n i c h p o w i ą z a ń i analogii nie t y l k o w w y w y r o b a e h zalaskich, ale w ogóle w polskiej ceramice ludowej. W p r a w d z i e z d a r z a j ą się naczynia opatrzone t a k i m i napisami, są to jednak pojedyncze okazy, m a ł o charakterystyczne dla pro­ d u k c j i p o s z c z e g ó l n y c h o ś r o d k ó w , j a k np. dzban cechowy z Don­ garnearza-poetę, 2 6 Ślusarczyka . Wawrzyniec Dudziewicz interesował się także sytuacją e k o n o m i c z n ą garncarstwa w Zalasie i d ą ż y ł do jej poprawienia m.in. przez wprowadzenie rzemieślniczej. Z a c h o w a ł y zasad się nowoczesnej rachunkowości (obecnie w posiadaniu autorki) f r a g m e n t y s p o r z ą d z o n e g o przez niego wzornika k s i ą g zakupów surowca, drewna i szkliwa, wraz z o b j a ś n i e n i a m i i u w a g a m i . Ra­ dzi w n i m garncarzom prowadzenie d o k ł a d n e j ewidencji z a k u p ó w , 24 i c o w a . Z okolic Chrzanowa z n a m y t y l k o jeden podobny nieco p r z y k ł a d ; jest to g l i n i a n y i m b r y k z K w a c z a l y z napisem „ Ł y k n y l K r z y k n y l — Przewrócił 2 5 oczyma, j u ż go n i m a " . Naczynie to wykonano p ó ź n i e j , bo w 1875 г., m o g ł o b y ć nawet inspirowane wyrobami Dudziewicza. Zainteresowania literackie uzasadniając to n p . : „ O d kogo zaś drzewo kupiono? niewiele czasu zabierze, to bowiem jest t a k ż e niejednego g a t u n k u , z miej­ sca mokrego jest m i ę k k i e , a g d y d o k ł a d n i e w y s c h n i ę t e , pali się j a k s ł o m a ; z miejsca zaś suchego, piaskowego jest t w a r d e , smolne do wypalania, korzystniejsze; p r ó e z tego n i e k t ó r z y Wawrzyńca d o w a ł y wyraz t a k ż e w zakresie f o l k l o r u . W e d ł u g sprzedający znaj­ drzewo z b y t drobne, cienkie drewienka robią,, przez co oezywiśeie wspomnień, garncarze w i ę k s z e w y d a t k i m i e ć m u s z ą " . N a m a w i a jednak przede Dudziewicza s p i s y w a ł on miejscowe piosenki, a na marginesach i o d w r o t a c h w s z y s t k i m do h u r t o w y c h z a k u p ó w surowca,: „ Ż y e z y ć b y n a l e ż a ł o , k a r t publikowanych p o n i ż e j m a t e r i a ł ó w do s ł o w n i k a znajduje się a ż e b y garncarze starali się k u p o w a ć drzewo sagami w losie, a po k i l k a szczególnie i n t e r e s u j ą c y c h w t y m k o n t e k ś c i e p r z y ś p i e w e k sprowadzeniu tego przed swój d o m , z r ą b a n i u i przerachowaniu, o tematyce garncarskiej. O d r ó ż n i e n i e w ś r ó d nich a u t e n t y c z n y c h po p o t r ą c e n i u miejscowych piosenek od t w ó r c z o ś c i w ł a s n e j Dudziewicza sprawia iż na jednej s ą d z ę od 50 do 70 c e n t ó w w z y s k u m i e ć b ę d ą " . Co podobne t r u d n o ś c i , j a k a u t o r s t w o i n s k r y p c j i na naczyniach. 1 t a k ciekawszo Dudziewicz w pisał p r z y k ł a d o w o do w z o r n i k a a k t u a l n e wszelkich k o s z t ó w , niezawodnie się przekonają, T u r y w e k „ . . . s p r z e d a j e g a r n k i oszukuje b a b y bierze p i e n i ą d z e za, w ó w c z a s j e d n o s t k i m i a r i ceny surowców — „ c y f r y w r u b r y k a c h t o w a r s l a b y . . . " pochodzi z ż a r t o b l i w e j parafrazy p i e ś n i pogrze­ położone w roku bieżącym praktykowane t j . 1865" . 27 235 �I do naszych c z a s ó w , o d n o s z ą się przede w s z y s t k i m do materialnej. J e d n a k ż e zamierzenia kultury Dudziewicza b y ł y prawdo­ podobnie znacznie szersze. S ł o w n i k m i a ł o b j ą ć t a k ż e s t r e f ę poza­ Ы ; ' S ! N Л «•« w*i - « - вы Л / й Ь я л ' > V V i ^ / ^ У /Я?2. i /!> n ^ n u i m s ^ u & J k / ^ / m I л-, г //49 p r o d u k c y j n ą , zagadnienia historyczne i s p o ł e c z n o , j a k ś w i a d c z ą ' inne l u ź n e h a s ł a zachowane w Zalasie: „ A s s e n t e r u n o k — słowo obce, znaczy p o b ó r do w o j s k a . . . ( s k r ó t E F P ) . W Zalasiu o d r. 1846 w z i ę t o dopiero 3 c h ludzi. W czasie w o j n y polskiej 1863 z garncarzy jako p o w s t a ń c ó w b y ł o w K r ó l e s t w i e P o l s k i m — 7 z t y c h trzech ś m i e r ć z n a l a z ł o a 4 if* * F» » > i S л& c&ub . «. V * - — - " ^ o r r V »> W - * ć-7-г-З. ~ A ~ - " - /ЛГг~А^<^«ИР ,.V > f А * A - * ~ y *>/••*A .., c n powróciło". „ M a r g i e l : t r u d n y do w y b r a n i a , p ę k a i niszczy naczynie. K u p i e c s p o s t r z e g ł s z y podobne naczynie z marglom zaraz jego w a r t o ś ć na p o ł o w ę ceny z n i ż a , od k u p n a się odsuwa, n a z y w a j ą c to z a r a z ą , c h o l e r ą , z g u b ą i t p . " „ M y d ł o — kupiec z K r a k o w a za, k a ż d o r a z o w y m 6 nabyciem w y r o b ó w g l i n i a n y o h " (?). Z a c h o w a ł się r ó w n i e ż „ w y k a z garncarzy w r. 1866" w po­ wiecie chrzanowskim, s p o r z ą d z o n y przez Dudziewicza prawdo­ 2 I n ż . K a r o l R o l l e , r e d a k t o r „ P r z e g l ą d u Ceramicznego" i b . kierownik szkoły garncarskiej w Porębie — Żegoty, któremu podobnie z a u t o p s j i ' , k t ó r y obejmuje 125 m i s t r z ó w , 34 czelad­ n i k ó w i 22 u c z n i ó w p r a c u j ą c y c h w 14 o ś r o d k a c h . W zestawieniu w 15 l a t po ś m i e r c i Dudziewicza dostarczono p l i k jego n o t a t e k , z t y m dokumentem tak w o w y c h czasach liczby garncarzy p r a c u j ą c y c h scharakteryzował jego d z i a ł a l n o ś ć : (chciał) widocznie na podstawie i s t n i e j ą c e g o na miejscu r z e m i o s ł a r o z w i n ą ć p r z e m y s ł p o w a ż n i e j s z y . N i e s t e t y i ś l a d u z jego u s i ł o w a ń p.zeJayslowych mocno z a n i ż o n e w y d a j ą się p u b l i k o w a n e w Polsce po­ ł u d n i o w e j . T a k n p . A n t o n i Schneider p o d a w a ł dla całego o k r ę g u krakowskiego ( o b w o d y : K r a k ó w , Wadowice, N o w y S ą c z , Tar­ 3 0 nie z o s t a ł o , z o s t a ł o miejscowym, natomiast nieco z a p i s k ó w o garncarstwie zbieranych s k r z ę t n i e , ciekawych o t y l e , że była to doba, gdy jeszcze garncarstwo u t r z y m y w a ł o się d o ś ć dobrze, konkurencyja słu obca dopiero p ó ź n i e j p o c z ę ł a t ę g a ł ą ź 1 n ó w i R z e s z ó w w 1867 r. liczbę 214 garncarzy i 406 p o m o c n i k ó w , a J a n Nepomucen Gniewosz — 516 p r a c o w n i garncarskich dla całej Galicji i przemy­ 2 8 Z notatek 3 1 Bukowiny . Dudziewicza d o t y c z ą c y c h historii garncarstwa domowego g n i e ś ć ' . w Zalasie w a r t o p r z y t o c z y ć t u zapis umieszczony przez „ P r z e g l ą d M a t e r i a ł y do s ł o w n i k a garncarskiego, odnalezione i przygoto­ C e r a m i c z n y " : „ W e wiosce tej jest uprawiano garncarstwo z daw­ wano do d r u k u przez Alicję F a l n i o w s k ą — G r a d o w s k ą , ogromnie n y c h c z a s ó w , nawet podanie niesie, że wioska Zalas b y ł a przez cenne z u w a g i na szczegółowe s p o s t r z e ż e n i a i precyzyjne opisy k o l o n i s t ó w garncarzy z c a ł e g o o k r ę g u krakowskiego z a m i e s z k a ł a u r z ą d z e ń i s p r z ę t ó w r z e m i e ś l n i c z y c h , z k t ó r y c h niewiele p r z e t r w a ł o z p o w o d u z n a j d u j ą c y c h się t u m a t e r i a ł ó w p r z y d a t n y c h , t j . g l i n y 8 236 �I I . 6. R ę k o p i s W . D u d z i e w i c z a . 1890 г. I I . 7—9. W . Dudziewicz. Puszka 1861 r. i drzewa... [Garncarze miejscowi] d u ż o w y w o z i l i g a r n k ó w za gra­ n i c ę f u r a m i , n p . do S ł o m n i k . R ó w n i e ż i galerami W i s ł ą s p ł a w i a l i Jeden k s i ą d z — Sebastian K a l i ń s k i — dawniej proboszcz w Zalasiu niemal przez l a t 40, p r z e n i ó s ł s z y się do K r a k o w a , s p r o w a d z a ł g a r n k i z Zalasia do swego d o m u komisowego, a s t ą d r o z s y ł a ł dalej. G a r n k i zalaskie s ł y n ę t y daleko z p o w o d u d o b r o ć ' m a t e r i a ł u i c e n y " . Szczególnie i n t e r e s u j ą c y wydaje się przekaz o garncarzach — kolonistach. N a r u c h l i w o ś ć i p ł y n n o ś ć t y c h r z e m i e ś l n i k ó w , p r a c u j ą c y c h okresowo w Zalasie w X V I I I i po­ c z ą t k a c h X I X w i e k u z w r a c a ł u w a g ę E d w a r d Pietraszek, postu­ lując dalsze badania n a d t y m p r o b l e m e m . Opracowanie h i s t o r i i zalaskiego o ś r o d k a garncarskiego w y m a g a jeszcze w i e l u poszu­ k i w a ń i r o z w i ą z a n i a szeregu i n n y c h zagadek. 3 2 33 P o d koniec ż y c i a W a w r z j m i e c Dudziewicz „ j a k o o b y w a t e l p r y w a t n y po p r z e b y c i u r ó ż n y c h kolei ciernistego ż y c i a — t r u d ­ na tytoń ( ś c i a n y boczne). n i ą c się w s t a r o ś c i i n t r o l i g a t o r s t w e m i p i s a n i n ą r o z m a i t ą (...) p o k u t n i k w p u s t y n i [pustelni 7] ś w . M a r y i Magdaleny P a t r o n k i pokutujących grzeszników" sporo czasu p o ś w i ę c a ł przepisy­ w a n i u , a t a k ż e prawdopodobnie u k ł a d a n i u p i e ś n i do tej ś w i ę t e j , k t ó r e j k u l t jest w Zalasie s z c z e g ó l n i e r o z w i n i ę t y . N i e k t ó r e z nich z o s t a ł y zamieszczone w d r u k o w a n y m ś p i e w n i k u , b y ć m o ż e staraniem jego syna, Franciszka J ó z e f a (1857—1896), miejsco­ wego organisty, a u t o r a k i l k u i n n y c h p i e ś n i n a b o ż n y c h . Zdolności poetyckie Dudziewicza o p r ó c z syna p r z e j ę ł y t a k ż e n i e k t ó r e w n u k i , natomiast c ó r k a — Maria (1861—1941) b y ł a z n a n ą i l u b i a n ą we wsi ś p i e w a c z k ą w e s e l n ą oraz k o ś c i e l n ą . Rodzina nie p r z y w i ą z y w a ­ ła w i ę k s z e j wagi do m a t e r i a ł ó w , gromadzonych pracowicie przez W a w r z y ń c a , a raczej ż y w i ł a do niego pretensje, że „ t a k k o c h a ł się w nauce", zamiast z a d b a ć o zabezpieczenie p o t o m s t w a w dobra materialne, z w ł a s z c z a w z i e m i ę . W a w r z y n i e c Dudziewicz z m a r ł 3 4 237 �10 11 12 13 I I . И) I I . W . I hidziewiez. Puszka na tytoń (wieko i dno). 18B1 r. 11. 12. W. Dudziewicz. Puszka Puszka na tytoń. 18()1 r. w Zalasie 22 inaroa 1891 г. Xi,•długo p o t o m przekazano eale s t e r t y jego r ę k o p i s ó w miejscowemu karczmarzowi i sklepikarzowi za­ razem, k t ó r y u ż y w a ł ich do p a k o w a n i a t o w a r ó w . N i e w i e l k ą część zaledwie zabezpieczy! wspomniany już m i o d y garncarz, Andrzej na tytoń. 18fil r. Tl. 1.1. W*. Dudziewicz. Ś l u s a r c z y k . F r a g m e n t y z nich z a c h o w a ł y się w r ę k a c h jego brata Feliksa, b. w ó j t a , zapalonego h i s t o r y k a a m a t o r a , a inne w y j ą t k i n i e z n a n y m i drogami t r a f i ł y do A r c h i w u m P a ń s t w o w e g o w K r a ­ kowie. Obiekty pochodź;} ze zbiorów: Muzeum, Chrzanów il. Muzenm Narodowe, Kraków — il. 2—5, 12, 13; F r . Kotula — il. 7 — I I . Fot.: /.. Malinowski — il. 12; I . Mazaiaki — i]I. 1,8; J . Świderski - il. 2 5, 7 - 1 1 , 13. 238 �I' R Z Y P 1 S Y K s i ą ż k a u r o d z e ń p a r a f i i P l o t k i , zap. 20.5.1822 r. A r c h . U J w K r a k o w i e , S—I 546, A k t a g i m n a z j u m św. Anny. T a m ż e (powtarzał ostatnią klasę). A r c h i w u m U J w K r a k o w i e , S - I 418. Z napisu na puszce na t y t o ń , por. p r z y p . 2 1 , poz. V I I I . W y j ą t e k zc ś w i a d e c t w a wystawionego przez d y r e k t o r a p o l i c j i krakowskiej d n . 19.9.1864, k t ó r e g o odpis w y k o n a n y przez Dudziewicza z a c h o w a ł się (ob. w ł a s n o ś ć a u t o r k i ) . M u z e u m w Chrzanowie, inw. MCh/S/383, historia p o r t r e ­ t u , a zarazem rodzaj ż y c i o r y s u , s p o r z ą d z o n e g o w ł a s n o r ę c z n i e przez Dudziewicza w 1890 г., u k r y t y za r a m ą t e g o ż p o r t r e t u . W A P K r a k ó w , I T 262, u r y w k i pism, ss. 36, 46. ,,Gazeta P o l s k a " , Warszawa 186], nr 1 2 1 ; t e k s t z a t y t u ł o ­ w a n y w spisie t r e ś c i , , W y r o b y gliniane W^awrzyńca Dudziewicza pod K r a k o w e m " , p r z e d r u k o w a n j ' przez ,,Czas", K r a k ó w 1861, n r 115. P u b l i k a c j a Dudziewicza d o t y c z ą c a ogrodnictwa i i:} z o s t a ł a u j ę t a w Bibliografii Polskiej Estreichera. Gawędy garncarskie, орг. К . Rolle, „ P r z e g l ą d Ceramicz­ n y " , K r a k ó w 1906, nr 24, s. 259; por. E . Pietraszek, Ośrodki garncarskie w dobrach lenczyńskich w XVIII i pierwszej polowie XIX wieku, „ P o l . Szt. l u d . " , 1961, nr 1, s. 50. „ G a z e t a Polska"..., nr 121. W g . W a n d y A u g u s t y n e k z Zalasu (zap. 1955 г.). „ G a z e t a Polska"..., n r 160: „ P r z y biedzie i na p o c z ą t k u nie m o ż n a ż ą ^ a ć , aby naczynia b j d y w y b r e d n y c h k s z t a ł t ó w , c h ł o p k o w i e m u w y r a b i a j ą je, on i m t a m coś pomaga i sam się u c z y " . I . Bojarska, Krakowska ceramika ludowa, „ P o l . Szt. l u d . " , 1949, n r 5, s. 143. Z napisu na dzbanie, por. p r z y p . 2 1 , poz. I I . „ G a z e t a Polska"..., nr 160. T a m ż e , nr 121. Por. s. 244 (art. Falniowskiej-Gradowskiej). „ G a z e t a Polska"..., n r 160. U ż y t a na czterech naczyniach, na d w ó c h i n n y c h tekst ten sam, t y l k o zmiana pisowni (w Zalasiu). „ G a z e t a Polska"..., n r 160. Zestawienie m a t e r i a ł ó w : I . D z b a n , wys. 30 c m , g l a z u r o w a n y , M N K 2673 ( i l . 2). D e k o r a c j a : herb K r a k o w a oraz t e k s t y : 1—5, 9, 11, 23, 24, 37, 4 1 , p o n a d t o „ G a r n c a r z w i e l k i m zuchem...", „ C h o ć b r a t k u siedzisz w k ą c i e . . . " , „ W y r ó b w Zalasiu p o d L . 98 R . 1860 (od z a m k u „ T e n c z y n " — odl. 1/4 m i l i na p o l u d n . ) " oraz podpis. I I . D z b a n , wys. 21 cm, glazurowany w e w n ą t r z , M N K I V - C 2674 ( i l . 3). D e k o r a c j a : o r z e ł z g a ł ą z k ą i k r z y ż e m w o t o k u z gwiazdek, t e k s t } ' : 6, 15, 18 ( d w u k r o t n i e ) , 2 1 , 23, 24, p o n a d t o : „ G a r n c a r z w i e l k i m zuchem...", „ J e ś l i pan B ó g d o p o m o ż e . . . " , „ W y r ó b w Zalasie — pod K r a k o w e m , z g l i n k i o g n i o t r w a ł e j , j a k a się znajduje w okolicy z a m k u „ T e n c z y n " w dobrach hr. A d . Potockiego", „ T e n dzbanek albo łzalnicę l u b t e ż p o p i e l n i c ę zrobiono w r o k u 1861 przez w y r o b c ę pod uchem, a o t y m wspo­ m i n a „ C z a s " K r a k . z r. 1861 N o 115.", podpis. I I I . Puszka na t y t o ń , wys. 19 cm, nie glazurowana, M N K I V - C 2678 ( i l . 4), herb K r a k o w a , t e k s t y : 14, 34, 42, p o n a d t o „ V i v a t ! niech ż y j e ! K r a k ó w i jego Z i e m i a n i e " , stempel, podpis. I V . Puszka na t y t o ń , wys. 17,6 cm, bez glazury, M N K I V - C 2675, t e k s t y : 7J 13, 32, 33, 39, ponadto „ N u m e r puszki z p o r z ą d k u 3 9 8 - m y " , „ w stronie zachodniej K r a k o w a odległ. m i l 3 1/2 a k t o nie wierzy niech z m i e r z y " , „ W y r o b e a tej puszki W a w r z y n Dudziewicz ur. 1822 we wsi P ł o k i pod K r a k o w e m 0 t y m ż e wspomina „ C z a s " . . . " , stempel. V . Puszka na t y t o ń z p o k r y w k ą , wys, 11 cm (z p o k r y w d t ą 16 cm), glazurowana, M N K I V - C 2676,' dar J . Pollera 1889 r. E m b l e m a t — z ł a m a n y k r z y ż z p a l m ą ; T e k s t y : 20, 31 (na w i e k u ) , 43, p o n a d t o „ w y r o b e a tej p u s z k i . . . " (dane o studiach i p r a c y nauczycielskiej, o d n o ś n i k do „ C z a s u " ) oraz stempel ( i l . 5). V I . Puszka na t y t o ń , z p o k r y w k ą , wys. 15,5 c m (z p o k r y w k ą 22 cm), bez glazury, M N K 1 V - C ' 2 6 7 7 . Tekst 8 i stempel ( i l . 13). V I I . Puszka na t y t o ń , z p o k r y w k ą , wys. 15,5 cm (z po­ k r y w k ą 22 ern), bez glazury, M N K 123287, zakup 1913 г.; T e k s t y : 6, 12, 30, 35, 40, na w i e k u 38, p o n a d t o „ W y r o b e a tej p u s z k i . . . " (data urodzenia i o d n o ś n i k do „ C z a s u " ) i stempel, nr porz. 422 ( i l . 12). V I I I . Puszka na t y t o ń , z p o k r y w k ą , wys. 11,5 cm (z po­ k r y w k ą 15,5 cm), glazurowana, w l . doc. F . K o t u l i , R z e s z ó w ( i l . 7—11); emblemat i t e k s t y 16, 17, 19, 31 (na w i e k u ) , ponadto „ W y r o b e a tej p u s z k i . . . " (data urodzenia, informacje o studiach 1 pracy oraz o d n o ś n i k do „ C z a s u " ) , stempel. I X . Dzbanek, opis z „ G a z e t y P o l s k i e j " . . . , nr 160; T e k s t y : 1 (od trzeciego wiersza), 2—5, 9, 11 (6 pierwszych wierszy), 23, 24, 37, p o n a d t o „ G a r n c a r z w i e l k i m zuchem..." oraz „ C h o ć b r a t k u siedzisz...". X . Dzbanek, opis z „ G a z e t y P o l s k i e j " — j a k w y ż e j . T e k s t y : 1 (pierwsze 2 wiersze), 6, 9, 10, 24, 36, ponadto „ T e n uwierzy 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 k t o zmierzy... Cicho!", „ W i w a t ! Niech żyje j e d n o ś ć , m i ł o ś ć i zgoda", „ W i w a t ! Niech żyją prawo P o l k i N a w i e k i w i e k ó w , Co daj Panie B o ż e i d o p o m o g ą W W . Ś Ś . " . X I . „ N a k u b k a c h f o r m y szklanki są napisy, najczęściej p r z y s ł o w i a lub r a d y . Przepisujemy k i l k a z n i c h " : t e k s t y 25—29. W g „ G a z e t y Polskiej", jak w y ż e j . » X I I . Dzbanek, opis w m a t e r i a ł a c h A m b r o ż e g o Grabowskie­ go ; t e k s t y : 2 (pierwsze 2 wiersze), 6, 23, 24, 33, ponadto „ W i w a t ! . . . niech ż y j ą P o l k i ! . . . " oraz prawdopodobnie stempel. W g : I . T r y bowski, Zbiór drzeworytów ludowych, „Rocznik Krakowski", X L : 1970, s. 91. „ G a z e t a Polska"..., nr 121. D o t y c z y prawdopodobnie J a n a Nepomucena R a d w a ń ­ skiego, d o k t o r a m e d y c y n y , z m a r ł e g o w 1866 г.; por. St. CjTankiewiez, Książkowy przewodnik po cmentarzach Krakowa, Pod­ górza i Zwierzyńca., K r a k ó w 1908, s. 299. M . Ż a k o w s k a , Derików, ośrodek przemysłu ceramicznego w pow. opatowskim „ Z i e m i a " 1938, s. 50. I . Bojarska, op. c i t . , s. 141. Gawędy garncarskie..., s. 260. Zalasie! Zalasie t y m a l u t k a wsino Bodaj m i się b y ł o o tobie nie śniło T u garncarze — w y k r ę t a c z e Pan B ó g ich pokarze! A g a r n c a r k i , w y k r ę t a r k i , z a ś k l e w a j ą sobie g a r n k i , A z a ś za to jedna z d r u g ą w ó d k ę p o p i j a j ą . Jedna z d r u g ą ; moja k u m o , są t a m g a r n k i u m n i e w domu, 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 1 3 To się za nie n a p i j e m y i w d o m u się ucieszymy B ę d z i e m y wesołe. 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 r r 2 7 Drzewo kupowano na k o p y i oeiepki (1 kopa = 6 ociepek). K o p a drzewa k o s z t o w a ł a 2 z ł ; na jeden w y p a ł z u ż y w a n o 1 k o p ę i 1—2 ociepek drzewa, a p r z y w ó z tej ilości k o s z t o w a ł 25 c e n t ó w . Szkliwo, czyli „ o l o w i a n k ę " kupowano na m i a r k i . 1 m i a r k a o ł o w i a n k i z g ó r Nowej G ó r y i L g o t y k o s z t o w a ł a 85 c e n t ó w , a z g ó r B y c z y n y — 1,05 zł. Gawędy garncarskie..., s. 252. Wykaz garncarzy w r. I860: Majstrów Czeladników Chłopców posiadaczy jako czyli Realności wyrobników uczniów 2 8 2 9 we wsi Zalas we wsi F r y w a l d w Sance na G ł u c h a w kaeh we wsi P a e z o ł t o w i c e (nie r o b i 3 i n n y c h garnc.) we wsi W o d n a we wsi R y b n a na Wrzosach we wsi B r o d ł a we wsi P o r ę b a we wsi B n l i n we wsi P o d ł ę ż e we wsi K w a c z a ł a w mieście A l w e r n i a w mieście C h r z a n ó w Razem w Kafłarzy Krakowie w Tenczynku 30 6 4 1 1 52 8 2 1 1 15 125 10 1 15 1 16 1 34 10 1 9 innych 2 m a j s t r ó w nie t r u d n i się 1 W s a m y m Zalasie p o d ł u g opowiadania starych b y ł o w 1840 r. 50 70 30 ( N o t a t k a Dudziewicza, w zbiorach F . Ś l u s a r c z y k a w Zalasie; fragmenty W A P K r a k ó w , I T 262, s. 54). A . Schneider, O wyrobach glinianych w Galicji, „Jahresberichte des Teehnischen Vereines in L e m b e r g " , Т . 1. 1867, s. 49. J . N . Gniewosz, O potrzebie rozwoju przemysłu ludowego w Galicji, L w ó w 1878, s. 72 ( p o w o ł u j e się na w y k a z z 1869 г.). Gawędy garncarskie..., s. 259. E . Pietraszek, op. c i t . , s. 106. W k l e j k a r ę k o p i ś m i e n n a z 1885 r. do ś p i e w n i k a , w posia­ d a n i u J ó z e f y W i ę c e k w Zalasie. [ks. F . N a m y s ł o w s k i ] , Magdalena Święta. Pieśni religijne polskie ilustrowane, K r a k ó w 1913, pieśni 52, 162 i 322 „ z n o t a t r;p. W a w r z y ń c a Dudziewicza' . 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/16bdb9e44cf139905916f3c62885b107.pdf 2698f845b492dea654cc08f7f6d92831 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4397 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource sztuka ludowa rzeźba ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4091 Title A name given to the resource Koncepcja wszechświata w twórczości Stanisława Majewskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.4; s.215-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kurek, Jan Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jan Kurek KONCEPCJA WSZECHŚWIATA W TWÓRCZOŚCI STANISŁAWA MAJEWSKIEGO Stanisław Majewski których W N o w e j H u c i e do tego stopnia a n g a ż u j e się w p r a c ę za,- w i ą ż e się z ich d o ś w i a d c z e n i a m i z c z a s ó w dzie­ w o d o w ą i o r g a n i z a c y j n ą , że nie m o ż e nawet o d w i e d z i ć r o d z i n y c i ń s t w a i m ł o d o ś c i . P i s z ę — z d o ś w i a d c z e n i a m i , p o n i e w a ż nie na Ś l ą s k u , dla dobra k t ó r e j poprzednio w y j e c h a ł pod K r a k ó w . t w ó r c z o ś ć mocno należy do grona artystów, chodzi t u o j a k i e ś subiektywne p r z e ż y c i a , lecz o b i e k t y w n e poz­ Po t r u d n y c h p r z e ż y c i a c h wraca z n ó w do Starowic D o l n y c h nawanie ś w i a t a poprzez p r y z m a t t r a d y c y j n e j k u l t u r y , w jakiej kolo G r o d k o w a i od 1951 r o k u pracuje j u ż t y l k o w P G R - a c h , b y ł w y c h o w a n y w d o m u r o d z i n n y m , w k t ó r y m b y ł zawsze c h ę t ­ gdzie przez dziesięć l a t jest p r z ó d o w n i k i e m p r a c y na stanowisku nym oborowego. słuchaczem opowieści biblijnych, apokryfów i innych o p o w i a d a ń wierzeniowych. D u ż y w p ł y w wywierała również na W 1971 r o k u przenosi się do P G R - u w pod Olesnem, a w r o k p ó ź n i e j niego katechizacja w szkole, podczas k t ó r e j w y o b r a ź n i a i wro­ niezdolności dzony temperament nie d a w a ł y m u m i l c z e ć , i j u ż w czasie l e k c j i czyna r z e ź b i ć . religii s n u ł w ł a s n e w y w o d y na t e m a t sensu ś w i a t a i p o s z c z e g ó l ­ n y c h z d a r z e ń b i b l i j n y c h , co oczywiście nie s p o t y k a ł o się z apro­ b a t ą k a t e c h e t ó w . Silnie o d d z i a ł y w a ł y toż na jego wyobraźnię obrazy, k t ó r e o g l ą d a ł w d z i e c i ń s t w i e i w m ł o d o ś c i , najpierw w d o m u rodzinnym, u znajomych, w książkach, a potem — W wieku męskim na jego dotychczasowy szkolenia p a r t y j n e g o , k t ó r a nie z n i s z c z y ł a system pojęć tego systemu, lecz w specyficzny s p o s ó b u z u p e ł n i ł a go i r o z b u d o w a ł a . S t a ł o się t a k po części dlatego, ż e , j a k t w i e r d z i Majewski, wiele m y ś l a ł i d ą ż y ł do w y t ł u m a c z e n i a przez cale życie sobie ś w i a t a poprzez logiczny i h a r m o n i j n y z e s p ó ł p r a w , k t ó r e g o b u d o w ę ułatwiła m u : ,,nauka w N i e m c z e c h " i powojenne szkolenie ideologiczne. A b y m o ż n a b y ł o lepiej z r o z u m i e ć a r t y s t ę , konieczne krótkie przedstawienie jego 1977 r o k u prawdopodobnie s p e ł n i ą się jogo wieloletnio marzenia i zamieszka w s w o i m i swojej c ó r k i d o m u , k t ó r y zos­ t a ł w y b u d o w a n y w d u ż e j mierze d z i ę k i o s z c z ę d n o ś c i o m z os­ t a t n i c h l a t (uzyskanych w ł a ś n i e d z i ę k i p r a c y — podczas w o j n y — w Niemczech. W do p r a c y po p r z e b y t e j operacji. W ó w c z a s to za­ Chęć posiadania i w y o b r a ż e ń n a ł o ż y ł a się warstwa p o c h o d z ą c a z ideologicznego jest życiorysu. własnego mieszkania rzeźbiarskiej). to jedna lecz nie j e d y n a z pasji ż y c i o w y c h Majewskiego. Przez c a ł e ż y c i e s t a r a ł się b o w i e m , j a k t w i e r d z i , sumiennie p r a c o w a ć i przestrzegać zasad dekalogu, a przede w s z y s t k i m p r a w a n i e t y k a l n o ś c i cudzej w ł a s n o ś c i , k t ó r e w miejscach, gdzie p r a c o w a ł , b y ł o s z c z e g ó l n i e nie rospektowane przez towarzyszy. D o c h o d z i ł o n i e k i e d y nawet z tego p o w o d u do d o ś ć d r a s t y c z n y c h m o m e n t ó w , które nie­ j e d n o k r o t n i e wspomina. „ . . . Z a c h u l i g a ń s t w o , za, inne, to m o ż n a c z ł o w i e k a p u ś c i ć , ale za z ł o d z i e j s t w o nie! Mam znajomego, to toż za to siedzi. J a n i g d y za d ł u g i c h r ą k na cudze nie m i a ­ ł e m . . . i p r z o d o w n i k i e m pracy b y ł e m przez dziesięć lat i do O R M O n a l e ż a ł e m ze d w a d z i e ś c i a . . . " Aktywna Ż y c i o r y s i p o g l ą d y artysty wałka z wszelkiego rodzaju (złodziejstwem — przyp. J.K.) była ciowych Majewski Sternalicach przechodzi na r e n t ę na skutek u r o d z i ł się w 1922 r o k u w rodzinie robotniczej w R e m b e r t o w i e pod W a r s z a w ą ' . T a m u k o ń c z y ł pięć klas s z k o ł y powszechnej, a p o t e m p o m a g a ł ojcu w k u ź n i . Podczas „barbarzyństwem" więc jedną z pasji ż y ­ Majewskiego, a jej p r a k t y c z n o o s ł a b i e n i e w i ą z a ł o się z pogorszeniem się stanu jego zdrowia i z p r z e j ś c i e m na r e n t ę oraz ze w z r a s t a j ą c y m p r z e j ę c i e m się, „ t w ó r c z o ś c i ą a r t y s t y c z n ą " . wojny W p r a w d z i e j u ż w Niemczech robił on dla zabawy z o s t a ł w y w i e z i o n y do Niemiec na r o b o t y , gdzie p r a c o w a ł w ma­ t e k t u r o w e , a w P G R - a c h znany b y l j a k o s p o ł e c z n y j ą t k u p o d B e r l i n e m do 1945 r o k u . W t y m czasie — j a k sam stwierdza — u c z y ł się „ p o l i t y k i " . „ T a m , gdzie mnie w y w i e ź l i na r o b o t y p o d B e r l i n o m , b y ł u gospo­ darzy m a ł y synek z siedem — osiem l a t . C h o d z i ł on zawsze z o ł ó w k i e m za uchem i m a l u t k i m notesikiem w kieszonce. P y t a ł e m z okazji domki dekorator r ó ż n y c h ś w i ą t p a ń s t w o w y c h , ałe to b y l zawsze mar­ gines, n a p r a w d ę r z e ź b i ć z a c z ą ł dopiero w r o k u 1972. P o c z ą t ­ kowo jego f i g u r k i p r z e d s t a w i a ł y r ó ż n y c h l u d z i ze wsi p r z y ich pracach codziennych. go, co t a k w n i m pisze, w t y m zeszyciku, a on na t o , że zapisuje Dopiero od 1973 r o k u r z e ź b i w i ę k s z e kompozycje związa,ne wszystko, k a ż d e s ł ó w k o , j a k i e Polacy m ó w i ą o Niemcach, a po­ z t e m a t y k ą religijną. T w o r z y je obok r z e ź b y ś w i e c k i e j , w k t ó ­ tem rej przedstawia najczęściej c z y t a to s w o i m p r z e ł o ż o n y m w m ł o d z i e ż o w e j organizacji. oraz nie z a c z ą ł e m — p r z y p . J . K . ) . B y l tarn z r i m jeden francuski u l u b i o n y m jego z a j ę c i e m jest r z e ź b i e n i e „ p r z y r o d y " . O d 1975 k o m u n i s t a , k t ó r y ciągle t y l k o o k o m u n i z m i e m ó w i ł . N a u c z y ł e m roku włącza Rok ten ludzi 2 postacie się od niego wiele słów po f r a n c u s k u . . . B y ł to pierwszy komunis­ wielkich „los człowieka", pracę, wojny I j a t e ż od tego czasu p o l i t y k o w a n i e z a c z ą ł e m ( m y ś l e ć p o l i t y c z ­ temat — Kopernika, Lenina . Oprócz do w i ę k s z y c h tego kompozycji. ten b y l w p e w n y m sensie m o m e n t e m przełomowym t a , jakiego p o z n a ł e m . . . O d t ą d wiem, że u s t r ó j p o l i t y c z n y jest w to t a k i warsztat, z k t ó r e g o dobro lub złe rzeczy u d z i a ł a r t y s t y w wycieczce do K r a k o w a , podczas k t ó r e j obej­ Po w y z w o l e n i u wychodzą..." pracował w różnych Państwowych Nieru­ twórczości r z a ł Ołtarz Majewskiego. B e z p o ś r e d n i ą przyczyną tego był W i t a Stwosza. Z r o b i ł on na n i m t a k wiełkio w r a ż e ­ Ziemiach nie, że z a c z ą ł o d t ą d r z e ź b i ć przede w s z y s t k i m o b r a z o - r z e ź b y . Zachodnich, ciągle w nadziei znalezienia dobrego mieszkania. Ta nowa koncepcja r z e ź b i a r s k a u m o ż l i w i ł a m u pełniojsze w y ­ Wszędzie i chomościach Ziemskich, a kończyło się na potem w pięknych PGR-ach obietnicach na Majewski korzystanie swych zamiłowań, zarówno jak i zdolności cze w t y m s a m y m r o k u co r z e ź b i , w r u c h u , w ściśle o k r e ś l o n y m momencie czasowym. 1949, w k t ó r y m wziął ślub cywilny m a l a r s k i c h oraz przedstawienie rzeźbiarskich, r o z p o c z y n a ł poszukiwania na nowo. Po z a ł o ż e n i u r o d z i n y — jesz­ n i e m a l wszystkiego, w Starowicach D o l n y c h — zgłasza się do b u d o w y N o w e j H u t y , O d t ą d niebo p ł a s k o r z e ź b obrazuje p o g o d ę i s w o i s t ą bo t a m mieszkanie. M o g ą się na n i m p o j a w i ć f i g u r k i a n i o ł ó w , p t a k ó w , D u c h a ś w . t y m razem obietnice nie z o s t a j ą d o t r z y m a n o , m i m o iż Ma­ i Boga Ojca, a na ziemi obok c z ł o w i e k a m o g ą ż y ć z w i e r z ę t a I również obiecują m u szybko p r z y d z i e l i ć jewski był s p o ł e c z n i k i e m i j u ż w 1946 r. a k t y w n i e w ł ą c z y ł się i do b u d o w y nowej P o l s k i , w s t ę p u j ą c o g r o m n y kosmos w i d z i a l n y do PPR. może płynąć życiodajna woda. S ł o w o m sforowość. — ogromny, prze­ i niewidzialny. 215 �И . 1, 2. S t a n i s ł a w Majewski, Stemalice, g m . R a d ł ó w , w o j . c z ę s t o c h o w s k i e . Ponieważ od pewnego czasu w twórczości Majewskiego b i ł . . . P r z y r z e ź b i e t o zawsze trzeba m i e ć od r a z u c a ł y p l a n , jego co się i j a k zrobi, a p o t e m trzeba strasznie u w a ż a ć i m y ś l e ć stosunek do r e l i g i i i k o ś c i o ł a , z k t ó r y m przez d ł u g i e l a t a m i a l j a k się l u d z k ą t w a r z r z e ź b i , nosy i oczy. To strasznie w a ż n e ! . . . względnie m a ł y kontakt. Mówi on: „ P i e r w s z y m k o m u n i s t ą Teraz to bardzo c h c ę w y r z e ź b i ć stworzenie ś w i a t a . J u ż m i się przeważają świecie był t e m a t y religijne, z w r ó ć m y w i ę k s z ą u w a g ę na Jezus Chrystus. z kapitalistami, burżuazją W czerwonych walczył i zginął... szatach na chodził, Przed Chrystu­ o tym nieraz śniło. B ó g t a m b ę d z i e jeszcze w ciemnościach, ale ś w i a t ł a j u ż b ę d z i e t r o c h ę na ziemi, jakie on dal. Z w i e r z ę t a sem to ludzie p i e n i ę d z y nie znali, ale k a p i t a l i ś c i j u ż b y l i , k t ó ­ b ę d ą t a m jeszcze n i e z u p e ł n i e stworzone i nie takie j a k r z y m ó w i l i , że B ó g jest n i e w i d z i a l n y (albo b u d o w a l i sobie B ę d ą w y ł a z i ć ze s k a ł , ale t y l k o t a k ta­ dzisiaj. do p o ł o w y i b ę d ą miały kie b o ż k i . . . ) i wszystko bogactwo dla siebie, n i b y dla tego boga po p i ę ć n ó g . B o dawniej wszystko pięć n ó g m i a ł o , j a k n p . ś w i n i a b r a l i . Jezus w a l c z y ł z k a p i t a l i s t a m i i m ó w i ł p r a w d ę — j a k jest n i b y cztery nogi ma, ale r y j m a p i ą t y albo k o ń n i b y cztery — a — za co go ś w i a t n i e n a w i d z i ł . I t a k dzisiaj jest! K t o m i a ł p i ę ć . Ja prawdę m ó w i , tego się nie l u b i . N o i t a k Chrystus p r z e g a n i a ł t ę bur- ż u a z j ę , t y c h k u p c ó w z k o ś c i o ł a . A p o t e m go ten jeden za 35 s r e b n i k ó w w y d a ł i o d t ą d się p o j a w i ł na świecie i n n y B ó g — pie­ se to dokładnie przemyślałem. Pod tą ziemią, co j ą B ó g stwarza ze z w i e r z ę t a m i , b ę d z i o woda, k t ó r ą B ó g w morza i r z e k i bardziej przemienia. N a skomplikowany ziemi organizm — stwarzany jest t e ż człowiek. Alo naj­ najważ­ niejsze to Z i e m i a i S ł o ń c e . B o bez t y c h d w ó c h planet nic by kościele ciągle go z b i e r a j ą , ale ż a d e n z nich ani c z ą s t e c z k i tego, na świecie nie b y ł o . . . N o i bez k s i ę ż y c a , ale ten jest z ł y ! Jak co z e b r a ł , na o d b u d o w ę W a r s z a w y nie d a ł . W y w o ż ą to p o t e m by żył, do W ł o c h , do W a t y k a n u . T a m jest w R z y m i e najbogatsze p a ń ­ bo k s i ę ż y c to z m i e n n o ś ć . J a k jest s t a r y , to źle, lepiej j a k m ł o d y , stwo na świecie. Sam b y m c h c i a ł j e c h a ć do W ł o c h i do F r a n c j i ale jeszcze lepiej idzie z p o ł ó w k i na p e ł n i ę . J a k (do Niemiec nie, bo m i N i e m c y z ę b y w y b i l i ! ) . Wszyscy się z m r ó w k i się w t e d y z ł a ż ą do m r o w i s k a , a w m a j u g r z y b y r o s n ą . . . " n i ą d z . Wszyscy zaczęli go z b i e r a ć , bić się o niego. K s i ę ż a w go z b o m b a r d o w a ć , n i m (z W a t y k a n e m — p r z y p . J . K . ) liczą i S t a n y Zjednoczone, i Polska, a n a w e t R u s k i ich s ł u c h a j ą i swoich p o s ł ó w t a m bo W a t y k a n ś w i a t e m r z ą d z i . A Ruskie zawsze s w o j ą mają politykę (w znaczeniu s w o j ą s ł u s z n ą r a c j ę — p r z y p . J . K . ) . . . się religii przed wojną w szkole u c z y ł e m . K s i ę ż a to ślą, Ja wtedy Z powyższej potrafi to by wypowiedzi wynika, Majewski wierzeniowych, wiado­ Swe przemyślenia wyraża typowymi zwrotami w i a t o w y c h albo o k r e ś l e n i a m i g w a r o w y m i . powiedziach niekiedy t r u d n o szerszy k o n t e k s t dokład­ to m o ś c i z k u r s ó w W i e d z y Powszechnej i szkolenia ideologicznego. opowiadali, n a s ł u c h a ł e m się tego, a w 46 r o k u na szkolenie ide­ ologiczne się z a p i s a ł e m , gdzie m i wszystko jeszcze raz jest n ó w , że S t a n i s ł a w u ł o ż y ć l o g i c z n ą całość w ą t k ó w p o l i t y k ę u p r a w i a l i , j a k p a r t i a dzisiaj. O ś w i ę t y c h t e ż m i w d o m u nie w y ł o ż y l i , co i j a k jest... A poza t y m j a przez całe życie zaw­ człowiek przez t r z y s t a lat wierzeń zauważyć, związanych z i e m i ą , o k t ó r y c h Majewski z lektorów oś­ Jego l o g i k ę w wy­ jeśli p o m i n i e m y np. księżycem, szerzej nie wspomina, a słońcem, których elementy do d z i ś są ż y w o t n e w r ó ż n y c h regionach Polski (w sze bardzo wiele m y ś l a ł e m i m y ś l a ł e m i to t a k , że w i e m nieraz t y m r ó w n i e ż w Warszawie na Grochowie i w R e m b e r t o w i e — więcoj niż jest w k s i ą ż k a c h — i to toraz r z e ź b i ę albo b ę d ę r z e ź ­ skąd 216 pochodzi a r t y s t a ) . Podobnie b ę d z i e , g d y przypomnimy �2 popularne ujęcia up. teorii ewolucji w broszurach Towarzys­ t w a W i e d z y Powszechnej i t p . Istnieje jednak niebezpieczeństwo, że po uwzględnieniu wszystkich z e w n ę t r z n y c h c z y n n i k ó w w p ł y w a j ą c y c h pogląd i logikę Poza t y m i s t a ł y m i k a n o n a m i d o b o r u odpowiedniego drew­ na Majewskiego, stracilibyśmy z na oczu wyrzeźbienia określonego forma r z e ź b ulega ciągłej świato­ naszych do elementu Zdaje sobie z tego s p r a w ę Majewski ci w ich p e ł n i e j s z y m synkretyczne m y ś l e n i e p r o w a d z i do s t a n o w i ł a dla niego n a j w a ż n i e j s z y Tak i m ó w i , że r z e ź b i ł twarze p ł a s k i e , a. dopiero ostatnio nabiera jego osobisty stosunek do ś w i a t a , a doszli do w n i o s k u , że jego prac e k l e k t y c z n y c h . kompozycji, sama ewolucji. modelowaniu". Ta punkt „dawniej umiejętnoś­ część r z e ź b y w całej zawsze kompozycji j e d n a k nie jest, o c z y m ś w i a d c z ą r z e ź b y Majewskiego, refleksje i do jej p r a w i d ł o w e g o odwzorowania p r z y w i ą z y w a ł i p r z y w i ą ­ nad ś w i a t e m oraz jego w ł a s n a interpretacja celów i s p o s o b ó w , zuje o g r o m n ą w a g ę . Twarze ludzkie r z e ź b i ł zawsze w n a j w i ę k s z y m w jakich tworzy. skupieniu, ptaki milcząco, i kwiaty, w samotności. Natomiast gdy bardzo l u b i r o z m a w i a ć , ż a r t o w a ć , robi np. opowiadać, p o p i s y w a ć się s p r a w n o ś c i ą s w y c h r ą k i s o l i d n o ś c i ą w w y k o n a ­ Warsztat rzeźbiarski n i u prac. W y k o n u j ą c p ł a s k o r z e ź b y , Majewski stara się o s i ą g n ą ć m o ż ­ T r w a ł y w y g l ą d z a p e w n i a j ą r z e ź b i e takie farby, k t ó r e , zda­ liwie d u ż ą t r w a ł o ś ć prac, d ą ż y t e ż do m o ż l i w i e czytelnego uka­ n i e m Majewskiego, m a j ą z a p e w n i ć i m p r z e t r w a n i e p o n a d t r z y s t a zania w n i c h kosmosu oraz p r a w d y historycznej. l a t , czyli t y l e , ile ż y ł b y c z ł o w i e k , g d y b y nie Dlatego n i e k t ó r e f i g u r y wykonuje z określonego gatunku Sposób przyrządzania farb jest t a j e m n i c ą istniał Księżyc. Majewskiego. Wia­ drzewa. T a k na p r z y k ł a d k r z y ż e i p t a k i r z e ź b i zawsze z w i ą z u , domo t y l k o , że u ż y w a trzech k o l o r ó w — farb p r o d u k c j i fran­ p o n i o w a ż , j a k t w i e r d z i , jest to najtrwalsze drzewo, k t ó r e cuskiej — które p ę k a i nie m a k w a s ó w p o w o d u j ą c y c h z m i a n ę k o l o r u raz ż o n y c h farb. Jest to wprawdzie m a t e r i a ł t w a r d y , nio poło­ najtrudniej­ maksoli białej, m o ż n a k u p i ć w sklepie. I n n e f a r b y „ r o b i " sam, wodoodporną wykonywaniu naturalny (,,które muszą mieć twarde dzioby") i k r z y ż y , k t ó r e p o w i n n y p r z e t r w a ć w i e k i w nie zmienionej pos­ taci. nasycając m i ę d z y i n n y m i ż y w i c ą , co — j a k s ą d z i — zapewnia szy do r z e ź b i e n i a , lecz stosowanie go u w a ż a za konieczne p r z y ptaków czerwonej i p o m a r a ń c z o w e j , o s ł o n ę , niszczy k o r n i k i , a zarazem daje m i ł y zapach ż y w e g o Chrystus musi mieć „autentyczną" koronę i drzewa. F a r b y stosuje p ó ł m a t o w e , n i m i p o k r y w a tw'arze i ręce r z e ź b lub m a t o w e , k t ó r y m i maluje p o z o s t a ł e części k o m p o z y c j i . Natomiast je rzeźbom u ż y w a natomiast farb b ł y s z c z ą c y c h , n p . olejnych, bo Nic uważa, - z p r a w d z i w y c h cierni g ł o g u , k t ó r e g o kolec zbiera że nic t a k się na świecie nie b ł y s z c z y , t y l k o niekiedy woda w Majewski JJO miedzach. Z kolei s t r a ż a k musi m i e ć solidny pasek s ł o ń c u lub k s i ę ż y c u , a tego dotychczas nie r z e ź b i ł . M a t i p ó l r n a t , do h e ł m u , a więc w y k o n a n y z twardego drzewa — d ę b u , c h o ć j a k i m się p o s ł u g u j e , jest więc p r a w d z i w y m p o w o d e m do d u m y c a ł a figura dla cierniową jest z b i a ł e j lipy.- Majewskiego, k t ó r y uważa, że t y l k o dzięki tym farbom 227 �И. 3. St. Majewski, Los człowieka na wsi, drewno polichrom. wym. 4 5 x 7 0 om. Problematyka prac m o ż o u z y s k a ć głębsze i ciekawsze efekty ś w i e t l n e . K z e ź b y swoje przeznacza b o w i e m do o g l ą d a n i a p r z y s z t u c z n y m ś w i e t l e ż a r ó w ­ rzeźby po­ w j a k i m z o s t a ł y przygotowane i u ż y t e w warsztacie), w k t ó r y m jedyncze, s ł u p k o w e , bo, j a k t w i e r d z i , nic m o ż n a na n i c h po­ ostry p ó l m a t nabiera s z c z e g ó l n e g o blasku, ł a g o d n i e j ą natomiast k a z y w a ć w pełni ruchu i zachodzących k o w y m w mieszkaniu (a więc p r z y t a k i m s a m y m oświetleniu, charakterystyczno dla prac Majewskiego ostre zestawienia barw. K o l o r y m u s z ą b y ć , zdaniem a r t y s t y , intensywne, bo t y l k o Ostatnio Wyjątek Majewski coraz stanowi t u rzadziej wykonuje Chrystus ( t y p u zmian. ,,Frasobliwy"), takie i s t n i e j ą w przyrodzie, a ich odpowiedni d o b ó r w k o m p o ­ t y s t y , m o ż o b y ć ona przedstawiona w olbrzymiej zycji z w i ą z a n y jest c z ę s t o z o ś w i e t l e n i e m , jakie m i a ł o t ó w — jako myślący, w sytuacji, k t ó r ą rzeźbi. Np. Ostatnia 2, Wieczerza miejsce odbywa wieczorem p r z y sztucznym o ś w i e t l e n i u s t o ł u . Poza t y m się same k o l o r y m a j ą t e ż niekiedy znaczenie symboliczne. N p . : biel — któ­ rego p o s t a ć s i e d z ą c ą r z e ź b i a r t y s t a d o ś ć c z ę s t o , bo w e d ł u g Również w zmartwiony, cierpiący większych kompozycjach itd. postacie Chrystusa są najczęściej z a m y ś l o n e , a o c z y m one m y ś l ą , ma n a m kierunek ich w z r o k u , np. w Ukrzyżowaniu ar­ ilości warian­ mówić ptaszek, k t ó r y w y ­ — oznacza ś m i e r ć (szata Chrystusa na k r z y ż u i podczas zmar­ c i ą g a kolec z k o r o n y cierniowej, p a t r z y na Chrystusa, a Chrys­ t w y c h w s t a n i a ) , c z e r w i e ń —• k o m u n i z m i ogień (szata C h r y s t u ­ tus podnosi głowę i s p o g l ą d a na Boga Ojca, k t ó r y p a t r z y sa za ż y c i a ) , c z e r ń — noc, zieleń — z i e m i ę , kolor n i e b i e s k i — n i e b o , Syna. ale t e ż i w o d ę . Chrystus jest dla Majewskiego tal-: samo h i s t o r y c z n ą posta­ N a d k o m p o z y c j ą p ł a s k o r z e ź b y Majewski m y ś l i p r z e w a ż n i e d ł u g o , czasem o swoich p i a n y c h k o m u ś opowiada i obserwuje, j a k na nie reaguje s ł u c h a c z , c h o ć , j a k t w i e r d z i , w t w o r z e n i u n a j w i ę c e j p o m a g u m u sen w nocy, a t o , co m u się w y ś n i , r z e ź b i w drzewie. N a l e ż y t u d o d a ć , że Majewski od k i l k u l a t sypia na d o b ę 3—-4 godziny, w t y m p r z e w a ż n i e j e d n ą g o d z i n ę po południu, r e s z t ę zaś czasu p o ś w i ę c a r z e ź b i e n i u , c z y n i to p r z y t y m w za­ w r o t n y m tempie, np. w czasie p ó ł t o r a lub d w ó c h d n i w y k o n u j e p ł a s k o r z e ź b ę wielkości na 120 cm na 80 cm. cią, j a k L e n i n , a obu stara się p r z e d s t a w i ć zgodnie z prawdą h i s t o r y c z n ą " . Zdaniem a r t y s t y Chrystus nosił zawsze c z e r w o n ą 5 s z a t ę , gdy siedział i r o z m y ś l a ł lub cierpiał za ś w i a t . N a t o m i a s t L e n i n codziennie c h o d z i ł u b r a n y na czarno i b y ł przedstawiany na s t o j ą c o lub w r u c h u , i w e d ł u g tej konwencji r z e ź b i ł go M a ­ j e w s k i . Poza t y m dla obu postaci a r t y s t a ż y w i s z c z e g ó l n y sza­ cunek i p o d k r e ś l a , że L e n i n jest nasz (ziemski — p r z y p . J . K . ) , a Chrystus jest B o g i e m . Najlepiej jednak umiłowanie Majewskiego do wiernego odzwierciedlenia p r a w d y historycznej obrazuje jego d u ż a Z a n i m j e d n a k a r t y s t a zabierze się do r z e ź b i e n i a , r o b i naj­ pozycja Obrona Częstochowy. kom­ A u t o r rezygnuje w niej z efektow­ pierw o ł ó w k i e m rysunek p r z y s z ł e j k o m p o z y c j i na papierze (prze­ nego w y o b r a ż e n i a klasztoru j a s n o g ó r s k i e g o w obecnej postaci, w a ż n i e o w y m i a r a c h 10 cinX ]() cm), a n a s t ę p n i e na p o n i e w a ż d o w i e d z i a ł się, że w momencie o b l ę ż e n i a C z ę s t o c h o w y 4 w k t ó r y m potem rzeźbi . 218 drewnie, przez S z w e d ó w klasztor i kościół w y g l ą d a ł y o wiele s k r o m n i e j , �i na podstawie z d j ę ć ze starego s z t y c h u u s i ł o w a ł odtworzyć stronie — na tle jasnego nieba. W w i e l u k o m p o z y c j a c h sferycz- jego d a w n y k s z t a ł t . T a d b a ł o ś ć o w i e r n o ś ć i p r a w d ę h i s t o r y c z n ą n o ś ć zaznaczona jest toż silnie w poziomach. W t y m s a m y m nie p r z e s z k o d z i ł a Raju m u jednak wyrzeźbić części ż o ł n i e r z y bro­ n i ą c y c h Jasnej G ó r y w m u n d u r a c h p o l s k i c h z w r z e ś n i a 1939 r o k u . S t a ł o się t a k b y ć m o ż e dlatego, że n i k t w p o r ę nie zwrócił m u na t ę p o m y ł k ę u w a g i . Prawdopodobnie jest to więc niezamierzony, c h o ć nie m o ż n a w y k l u c z y ć , że Majewski błąd zrobił w najniższej sferze ziemi i podziemiach ż y j ą p o w y ż e j , w drugiej sferze, z n a j d u j ą zwierzęta, się ludzie, r o ś l i n y , ptaki, drzewo dobrego i złego oraz w ą ż - d i a b e ł ( k t ó r e g o część ogona znajduje się na ziemi). N a j w y ż e j u k a z a n y jest B ó g Ojciec w jasnych o b ł o k a c h , p o bokach k t ó r e g o nieco n i ż e j świeci księ­ go specjalnie (choć b y ł na f i l m i e „ P o t o p " i o g l ą d a ł r y c i n y stro­ ż y c i słońce. W t o n s p o s ó b dochodzimy do trzeciej sfery, czyli j ó w z t a m t y c h c z a s ó w ) , bo t y l k o w m u n d u r a c h ż o ł n i e r z y p o l ­ nieba, k t ó r e m u z w y k l e wicie miejsca p o ś w i ę c a Majewski w swoich skich z 1939 r o k u w y o b r a ż a ł sobie najlepiej i d e a ł rycerza o b r o ń - pracach. N i e k i e d y t a trzecia sfera odpowiada w k o m p o z y c j a c h су.- wielkości d w ó c h p o z o s t a ł y c h lub jest nawet o wiele 6 Poza tym w większości swych o tematyce religijnej) Majewski kompozycji stara się u k a z a ć (szczególnie najważniejsze elementy kosmosu, j a k i e b y ł y obecne w przedstawionej sytua­ c j i . Umieszcza je od razu w odpowiednich strefach o b r a z o - r z e ź b lub rzeźb i dzięki temu p o r z ą d k u j e p r z e d s t a w i o n ą rzeczywis­ t o ś ć w e d ł u g swojej w i z j i ś w i a t a . I t a k n p . s t r a ż a k g a s z ą c y p o ż a r stoi n a p ó ł k u l i podzielonej na t r z y c z ę ś c i : pierwsza część — np. w Ukrzyżowaniu. jest j u ż właściwie w niebie, a ś w i a t l u d z k i k o ń c z y się u p o d n ó ż a krzyża. woda. Sam strażak stoi na zielonej ziemi, trąbi t r ą b k ą w powietrze, a s i k a w k ą przenosi w o d ę p o n a d s t r e f ą ziemi znajdujących d y n a m i z m k ł ę b i ą c y c h się się na niej postaci m ó w i ą n a m o n a s t r o j u , j a k i panuje na obrazie i n i e k i o d y o aprobacie lub dezaprobacie B o ż e j w z g l ę d e m takiego czy innego zjawiska, k t ó r o p ł a s k o r z e ź b a przedstawia. W nad licznych Chrystusem Niekiedy tylko do strefy ognia. Strefa niebieska, jej kolor, obłoków lub statyka —czerwona, t o ogień, d r u g a — z i e l o n a , to ziemia, a t r z e c i a — n i e ­ bieska, t o większa, W o b r a z o - r z e ź b i e tej Chrystus na k r z y ż u na górne scenach Drogi Krzyżowej Majewskiego niebo c h m u r z y się i pała. specyficznym blaskiem. wysokości postaci p a r t i o nieba l u d z k i e j panuje są jaśniejsze. W ciemność, Ukrzyżowaniu a na w y s o k o ś c i c i a ł a Chrystusa nieco się r o z w i d n i a i na,d k r z y ż o m J a k w i ę c w i d a ć , wszystkie cztery ż y w i o ł y : powietrze, zie­ m i a , woda i ogień s ą w j e d n y m momencie przez s t r a ż a k a po­ ruszone. Tak bowiem wyglądał strażak w czasach młodości r z e ź b i a r z a , i t a k go sobie, zdaniem Majewskiego, w ó w c z a s wszys­ cy w y o b r a ż a l i i m a l o w a l i , bo w t a k i m ujęciu w i d z i e l i „ w i e l k o ś ć " s t r a ż y ogniowej, a w k t ó r y m m y m o ż e m y d o p a t r z e ć się wszech z w i ą z k u czterech p i e r w i a s t k ó w kosmosu. w b i e l i o b ł o k ó w w y l a n i a się p o s t a ć Boga Ojca. W pierwszych wersjach Zmartwychwstania Chrystus unosi się n a d grobem w gronie a n i o ł ó w na tle bezgwiezdnej, z u p e ł n i e ciemnej nocy ( „ p o n i e w a ż t a k a w ł a ś n i e noc p a n o w a ł a n a d ś w i a t e m . . . " ) . J e d n a k w n a s t ę p n e j wersji Chrystus i a n i o ł y p o j a w i a j ą się na, tle szarego cego g w i a z d a m i , k t ó r y c h jest tak r w ówczas Zmartwychwstania, nieba, świecą­ wiele, że w y c h o d z ą one na są wewnę­ r a m y obrazu. W ten s p o s ó b nie t y l k o a n i o ł y , ale i g w i a z d y trznie orientowane w z g l ę d e m osoby centralnej, k t ó r e j strony: m a j ą z a p o w i a d a ć n i e b i a ń s k i ś w i a t , mocno a b s o r b u j ą c y W s z y s t k i e r z e ź b y i p ł a s k o r z e ź b y Majewskiego p r a w a i lewa o d p o w i a d a j ą prawej i lewej stronic obrazu (a nie 7 obserwatora) . Artysta łączy też w niektórych osoby z p o r a m i d n i a , p o g o d ą , który wyobraża wypędzenie kompozycjach c i a ł a m i niebieskimi. W pierwszych r o d z i c ó w Raju, z raju, po myśle­ nie a r t y s t y . Z niebem nierozerwalnie k o j a r z ą się postacie anio­ łów, k t ó r e r z e ź b i d o ś ć c z ę s t o , lecz w k t ó r e do k o ń c a me w i e r z y . . . Twierdzi on, że dorabia a n i o ł o m s k r z y d ł a „ d l a n a r o d u " , wszyscy bardziej rozumieli, że chodzi t u o m i e s z k a ń c ó w aby nieba, lewej, „ g o r s z e j " stronie B o g a Ojca znajduje się kobieta na tle k t ó r z y nie p ł o d z ą , nie r o z m n a ż a j ą s i ę , bo do nieba m o ż n a się ciemnego nieba — nocy, na k t ó r y m widnieje k s i ę ż y c . N a t o m i a s t t y l k o d o s t a ć (a nio m o ż n a w n i m u r o d z i ć ) . W niebie jest dobro, A d a m przedstawiony z o s t a ł p o d s ł o ń c e m , po „ d o b r e j " , prawej j a s n o ś ć , a na ziemi zło ( i nieraz dobro). S ą na niej konieczne I I . 4. St. Majewski, Ostatnia Wieczerza, drewno p o l i c h r o m . �О 5 St. M a j e w s k i ; I I . 5 Droga krzyżowa (ze ś w . Franciszkiem); i l , 6, Droga, Krzyżowa (ze św, W e r o n i k ą ) ; i l . 7. Baj, w y m . 7 5 x 8 5 c m . « 7 �„pory*' niebie zwierząt, jest tp roślin, aby wszystko niepotrzebne. Owe ż y ł o . podczas gdy dwójki są w nierozerwalnym s k ł a d n i k i e m ż y c i a , alo i s ą na ziemi p o w o d e m zla, grzechów. i 2. Grzech pierwszych r o d z i c ó w -—- . . p a r y " w R a j u (upadek c z ł o w i e k a ) To dzięki E w i e , zdaniem Majewskiego, z g r z e s z y ł A d a m , a p o t e m w sprzeczce o ż o n ę zabił K a i n A b l a , a nie, j a k m ó w i B i b l i a , z p o w o d u ofiar c i a ł o p a l n y c h . B e z p o ś r e d n i ą p r z y c z y n ą tego zda­ i 3. W y p ę d z e n i e pierwszych r o d z i c ó w — , , p a r y " z R a j u (ponowne p o r z ą d k o w a n i e .świata przez Boga) rzenia b y ł o — t w i e r d z i — że A d a m i E w a m i e l i dzieci nie do p a r y , czyli więcej c h ł o p c ó w niż d z i e w c z ą t (a na ziemi z d a r z a j ą się i „pary" 4. Grzech K a i n a z p o w o d u bardzo rzadko j e d n o s t k i , k t ó r e nic m u s z ą ż y ć do p a r y i są szczęś­ ( p o n o w n y upadek c z ł o w i e k a ) liwe). Sam a r t y s t a u w a ż a , że ożenił się, bo ż o n a m u b y ł a potrzebna Cykl boski do pomocy, lecz teraz, j a k o r z e ź b i a r z , n i g d y b y się nie ożenił, 1. Narodzenie Boga j a k o j e d n o s t k i bo jest samowystarczalny. Ziemia, kobieta, płodność — to jego zdaniem zlo. Niebo z a ś — to szczęśliwość wieczna, c z y s t o ś ć i przebywa­ nie w pobliżu Boga. B y ć swe kompozycje może dlatego S t a n i s ł a w o tematyce religijnej ujmuje w 1 2. M ę k a i ś m i e r ć Chrystusa — R ó g j a k o j e d n o s t k a l u d z k a Majewski dwa jakby (podniesienie c z ł o w i e k a z u p a d k u , odkupienie) o d r ę b n e , lecz z w i ą z a n e z z i e m i ą lub niebem cykle t e m a t y c z n e : i 3. Z m a r t w y c h w s t a n i e i p o b y t Chrystusa na pierwszy c y k l (ludzki) — od stworzenia ś w i a t a do grzechu K a ­ i n a — u k i e r u n k o w a n y k u ziemi oraz drugi c y k l (boski) od N a r o ­ dzenia Chrystusa do W n i e b o w s t ą p i e n i a — ukierunkowany w n i c h g r u p y tematyczne m o ż n a b y ziemi (ostateczne u p o r z ą d k o w a n i e ś w i a t a przez Boga) ku I 4. W n i e b o w s t ą p i e n i e r o d z i n y — czyli Boga i zbiorowości ś w i ę t y c h niebu. Występujące ludzkiej (ponowne p o r z ą d k o w a n i e ś w i a t a przez Boga) właściwe zapisać (szozęśliwość wieczna) w czterech fazach: Tylko Cykl ziemski 1. Stworzenie ś w i a t a — „stworzenie miast par" przedstawiających mieszkańców Ziemi wszyscy z a s t y g a j ą w pewnych stałych pozach. Duch ś w i ę t y , a n i o ł y , i p t a k i r o z k ł a d a j ą s k r z y d ł a , a B ó g Ojciec, Chrys­ ( p o r z ą d k o w a n i e chaosu przez Boga) tus U k r z y ż o w a n y i Z m a r t w y c h w s t a ł y — ręce. D l a t e g o m o ż n a l St. M a j e w s k i : i l . 8. Ukrzyżowanie, w rzeźbach c h a r a k t e r y s t y c z n a jest ciągła z m i e n n o ś ć , r u c h . W niebie n a t o ­ drewno p o l i c h r o m . ; i l . 9. Zmartwychwstanie 8 (jedna z pierwszych wersji), drewno polichromowane 9 221 �I I . 10, 11. St. Majewski, Obrona Jasnej Góry (całość i f r a g m e n t ) , drewno p o l i c h r o m , wys. 140 cm, podstawa 77 x 92 c m . 11. 12. R z e ź b y St. Majewskiego: Chrystus myślący, Chrystus z baranem oraz Krzyż z Ostatnią Wieczerzą. I I . 13. St. Majewski i n t e r p r e t u j e znaczenie b e l k i poziomej w Krzyżu z Ostatnią Wieczerzą . 6 11 �I 223 �p o w i e d z i e ć , żc j e d y n ą p o s t a c i ą , k t ó r a stoi na pograniczu ś w i a t a r VV t w ó r c z o ś c i Majewskiego m o ż n a się więc d o p a t r z e ć za­ ziemskiego i pozaziemskiego jest Chrystus, k t ó r y j a k o człowiek równo wpływów pochodzących chodzi po ziemi, i t a k jest w y o b r a ż a n y , lecz od czasu do czasu nego g o t y k u , j a k i wschodniej i k o n y , a t a k ż e ś m i a ł e j kolorys­ z płaskorzeźb i obrazów póź­ jego f i g u r y t y p u „ F r a s o b l i w y " z a s t y g a j ą w n i e r u c h o m y c h po­ t y k i , k t ó r e j n a u c z y ł się m a l u j ą c afisze i dekoracje na akademio zach i p r z y p o m i n a j ą postacie n i e b i a ń s k i e (choć s i e d z ą na pierwszomajowe. ziemi i r ę c e ich są opuszczone). D r o g a do nieba wiedzie przez k r z y ż . N a j p e ł n i e j da się na ten t e m a t a r t y s t a w Krzyżu wypowia­ z Ostatnią D o prawie p o ł o w y w y s o k o ś c i k r z y ż a k a ż d y m o ż e wejść po z ł o t e j drabinie, k t ó r a wiedzie prosto do g o r e j ą c e g o serca Jezusa — m i ­ łości b o ż e j . M o ż n a dojść t y l k o d o t ą d i t a m się z a t r z y m a ć . Lecz ci, k t ó r z y c h c ą w e j ś ć w y ż e j , b ę d ą musieli p r z e j ś ć przez b e l k ę p o z i o m ą , czyli n o w y kościół, p o w s t a ł y podczas Ostatniej W i e ­ czerzy. Jest t a m osobiście Chrystus, k t ó r y b ł o g o s ł a w i i dzieli swoje ciało pod p o s t a c i ą chleba m i ę d z y swoich u c z n i ó w i wska­ zuje p r a w ą r ę k ą na Boga Ojca i D u c h a Św., k t ó r z y u n o s z ą się nad n i m na tle g w i a ź d z i s t e g o nieba, na k o ń c u pionowej belki krzyża. pierwotnych m i a ł s t a ć na koncepcji górze między Majewskiego, drzewami, ponieważ ten — krzyż zdaniem a r t y s t y — sam b y ł zrobiony z drzewa i b y ł n a j w y ż s z y m drzewem. t y m k r z y ż e m m i a ł y s t a ć czy t e ż p r z e c h a d z a ć się f i g u r k i l u d z i i ś w i ę t y c h . W p e w n y m momencie realizacji swych p l a n ó w artysta przeraził sam 1 Por. Ludowa Twórczość, Artystyczna na Opolszczyźnie, K a t a l o g w y s t a w y , Stowarzyszenie T w ó r c ó w L u d o w y c h , O d d z i a ł w O p o l u , Opole 1976, s. 32—33. W 1973 r o k u Majewski w z i ą ł u d z i a ł w p i e r w s z y m kon­ kursie na o p o l s k ą r z e ź b ę l u d o w ą . P r z y w i ó z ł w ó w c z a s dwa­ d z i e ś c i a t r z y prace. O d r ę b n y wyraz t y c h r z e ź b z a s k o c z y ł w ó w ­ czas o r g a n i z a t o r ó w k o n k u r s u , o c z y m pisze H a l i n a J a k u b o w s k a [ w : ] Współczesna rzeźba ludowa, K a t a l o g w y s t a w y p o k o n k u r ­ sowej, M u z e u m Ś l ą s k a Opolskiego w Opolu, Opolska Spółdziel­ nia P r a c y P r z e m y s ł u Ludowego i A r t y s t y c z n e g o „ C e p e l i a " w Opolu, Opole 1974, s. 8, 16—17 C e n t r a l n ą p o z y c j ę p r z y obficie z a s t a w i o n y m stole zaj­ muje Jezus Chrystus, po k t ó r e g o prawej stronie siedzi u l u b i o n y u c z e ń — Jan bez b r o d y , a po lewej — zły k r ó l P i ł a t . Judasz jest w tej k o m p o z y c j i umieszczony oddzielnie, z prawej s t r o n y s t o ł u , j a k o j e d y n a figura s t o j ą c a . T r z y m a on w r ę k u p i e n i ą d z — nowego boga, za k t ó r e g o s p r z e d a ł Chrystusa. N a l e ż y z a z n a c z y ć , że S t a n i s ł a w Majewski r o b i ą c dup­ l i k a t wykonanej j u ż k i e d y ś r z e ź b y czy szkicu na papierze, zaw­ sze zmienia p r z y n a j m n i e j s z c z e g ó ł y k o m p o z y c j i . Poza t y m szkicowość rysunku bywa niekiedy c h a r a k t e r y s t y c z n ą cechą całej k o m p o z y c j i , bo nie o s z c z e g ó ł y w niej chodzi — j a k twier­ dzi a r t y s t a — lecz o jej p l a n , k t ó r y zawsze m a w głowie. Podczas pierwszych r o z m ó w z Majewskim m o ż n a ulec z ł u d z e n i u , że jego p o g l ą d y i m y ś l i s ą oderwane o d siebie, a interpretacje prac zmienne i nie p o w i ą z a n e ze s o b ą . Dopiero po k i l k u d ł u ż s z y c h i s k r z ę t n i e n o t o w a n y c h r o z m o w a c h okazujo się, że t a k nie jest, i a r t y s t a w c i ą ż powraca do t y c h samych te­ m a t ó w oraz i n t e r p r e t a c j i , c h o ć zmienia m n i e j istotne szczegóły. Podobne b ł ę d y czy raczej b r a k i konsekwencji faktogra­ ficznej da się t e ż z a u w a ż y ć w pracach Majewskiego o tematyce religijnej. N p . raz w scenie z Drogi Krzyżowej p o j a w i a się św. Franciszek ( g o r ą c e serce) obok Chrystusa ( g o r e j ą c e g o serca). N a t o m i a s t w jednej k o m p o z y c j i Ostatniej Wieczerzy P i ł a t siedzi po lewej stronie Chrystusa, c z y l i w miejscu, k t ó r o w i n n y c h u j ę c i a c h Ostatniej Wieczerzy r e z e r w o w a ł dla Judasza, zgodnie z k l a s y c z n ą i k o n o g r a f i ą tej sceny. W t y m w y p a d k u t w ó r c a o d s t ą p i ł od starego schematu, p o n i e w a ż chciał p o k a z a ć Judasza j a k o tego, k t ó r y przeciwstawia się B o g u , z p i e n i ę d z m i w r ę k a c h , za k t ó r e z o s t a ł sprzedany Jezus. Zdaniem artysty, większość obrazo-rzeźb zaprojek­ t o w a n a jest t a k , aby o g l ą d a j ą c y je p a t r z y ł na nie z d o ł u lub z w y s o k o ś c i w z r o k u postaci l u d z k i c h na n i c h w y r z e ź b i o n y c h . M ó w i o n : „ C h r y s t u s s i e d z i a ł na ś r o d k u . B ł o g o s ł a w i ł on i p r z e m i e n i a ł chleb, k t ó r y uczniowie jego p o d a j ą sobie po pra­ wej stronie. T a m t e ż jest J a n Ewangelista, ten jeden, co cho­ dził bez b r o d y , dalej J a k u b , P i o t r , Szymon, G a w e ł , D a w i d , k t ó r y podaje jeszcze dalej p r z e m i e n i o n y chleb... Po lewej stro­ nie Chrystusa z a s i a d a j ą : Judasz I s k a r i o t a i i n n i m n i e j znani a p o s t o ł o w i e . (...) Chrystus b y ł z r o d u ż y d o w s k i e g o i j a k o j e d y n y ze swego grona m i a ł w ą s y , b r o d ę i włosy b r ą z o w e , a c h o d z i ł w czerwonych szatach, p o n i e w a ż b y ł p i e r w s z y m na świecie ko­ m u n i s t ą . A gdy go Ż y d z i p r z e ś l a d o w a l i , u c i e k ł do A f r y k i i t a m z n a l a z ł najlepszych p r z y j a c i ó ł — E g i p c j a n . Jogo a p o s t o ł o w i e b y l i j e d n a k r ó ż n e g o pochodzenia. Ci, co m a j ą czarne b r o d y i w ł o s y , są A r a b a m i . W b i a ł y c h czapkach c h o d z ą Egipcjanie, bo t a m w Afryce jest bardzo g o r ą c o . . . W niebieskich natomiast m i e s z k a ń c y p ó ł n o c y — R z y m i a n i e (gdzie b y ł o bardzo zimno) i k t ó ­ rzy prowadzili wojnę z Ż y d a m i " . S t a n i s ł a w Majewski l u b i o p o w i a d a ć o ź r ó d ł a c h , k t ó r o i n ­ s p i r u j ą jego t w ó r c z o ś ć a r t y s t y c z n ą , bo — j a k t w i e r d z i — wszyst­ kie o g l ą d a n e kompozycje i n n y c h a u t o r ó w , k t ó r e m u odpowia­ d a j ą , m u s i na nowo p r z e m y ś l e ć i po swojemu z a p r o j e k t o w a ć i w y k o n a ć . B y w a t e ż , że i n s p i r u j ą c e g o d z i e ł a ( k t ó r e g o reproduk­ cji d ł u g o poszukuje) po p e w n y m czasie w r ę c z n i e n a w i d z i (np. Ołtarza W i t a Stwosza). Nie ł u b i t e ż z b y t wiele o g l ą d a ć na raz n p . w galerii r z e ź b y ludowej, bo u w a ż a , że wszystko m o ż e się m u p o m i e s z a ć i n i e ś w i a d o m i e m ó g ł b y coś z a p o ż y c z y ć od innego t w ó r c y ludowego. Jest t o jedna z k i l k u k o m p o z y c j i losu c z ł o w i e k a , k t ó r o r ó ż n i ą się m i ę d z y s o b ą przede w s z y s t k i m częścią ś r o d k o w ą , n p . „ z a c h ó d s ł o ń c a " , „ p r a c e gospodarcze" i t d . 2 3 Według Pod P R Z Y P I S Y Wieczerzą. krzyż z się j e d n a k tego p r o j e k t u omówionymi wyżej płaskorzeźbami, b a ł się zasadniczego p y t a n i a o g l ą d a j ą c y c h d z i : , , W j a k i s p o s ó b ci z d o ł u t r a f i ą t a m Twierdzi jednak, że „obecnie i wyrzeźbił tylko ponieważ tę kompozycję na lu­ górę?". kompozycję krzyża widzi nieco inaczej i p r z y n a s t ę p n e j p r ó b i e jego w y r z e ź b i e n i a przed­ s t a w i go i n a c z e j . . . " T w ó r c a i odbiorcy Szybko jednak s ł a w a jego prac przekro­ c z y ł a granice jednej wsi i ludzie z pobliskiej i dalszej okolicy zaczęli z a m a w i a ć u niego r z e ź b y , g ł ó w n i e o tematyce religijnej. Po p e w n y m czasie z a i n t e r e s o w a ł a się n i m „ C e p e l i a " , a p o t e m B i u r o H a n d l u Zagranicznego „ D e s a " , w k t ó r e j do dzisiaj sprze­ daje d u ż o s w y c h prac. B r a ł r ó w n i e ż u d z i a ł w w i e l u k o n k u r s a c h i w y s t a w a c h s z t u k i ludowej w Polsce, a r z e ź b y jogo b y ł y ekspo­ nowane w Berlinie Stanisław Z a c h o d n i m na Majewski mówi, 5 6 Majewski pierwsze swe r z e ź b y w y k o n y w a ł dla siebie i dla swoich n a j b l i ż s z y c h . 4 wystawie „Cepelii". że prace jego są adresowane 7 8 przede w s z y s t k i m „ d o n a r o d u " , k t ó r y b ę d z i e k i e d y ś z i c h p o w o d u ś m i a ł się i p ł a k a ł , i dlatego wiele rzeczy m u s i w n i c h d a ć w s p o s ó b t r a d y c y j n y , „ b a r d z i e j legendarny". wykła­ Największej jednak p r a c y swego ż y c i a a r t y s t a jeszcze nie w y k o n a ł i ciągle pozostaje ona w sforze p r o j e k t ó w , o k t ó r y c h zakazuje mówić i p i s a ć ( p o n i e w a ż „ j e s t — j a k t w i e r d z i — c z ł o w i e k i e m bardziej sekretnym"). R z e ź b i a r z najczęściej pilnie s ł u c h a uwag o d b i o r c ó w , z k t ó ­ r y m i p i e r w o t n i e raczej się nie zgadza, lecz p ó ź n i e j częściowo realizuje z g ł o s z o n e p o s t u l a t y . L u b i t e ż d y s k u t o w a ć na temat swoich dotychczasowych prac, i n t e r p r e t o w a ć ich t r e ś ć i p o d a w a ć ź r ó d ł a , jakie i n s p i r o w a ł y go do takiej czy innej I t a k np idea Losu człowieka 10 pochodzi, zdaniem a r t y s t y , z nie­ mieckiego X I I I - w i e c z n e g o obrazu, k t ó r e g o d o m u jego r o d z i c ó w światową. Wieczerzą Natomiast w 9 kompozycji . oleodruk wisiał R e m b e r t o w i e jeszcze przed pomysł stworzenia Krzyża z I w wojną Ostatnią pochodzi z r e p e r t u a r u telewizyjnego, w k t ó r y m po­ k a z y w a n o o d k r y t ą i k o n ę z okolic M o s k w y . A u t o r jej b y ł nie­ znany, co z a c h ę c i ł o Majewskiego do p o d j ę c i a i r o z w i n i ę c i a te­ m a t u . ( „ J a k się n i k t nie p o d p i s a ł , to trzeba b y ł o to z r o b i ć i p o d ­ pisać"). Natomiast przesłanką do wyrzeźbienia Ukrzyżowania 9 1 0 z ptakiem b y ł a ilustracja zamieszczona w niemieckiej religijnej, k t ó r ą artysta oglądał w książce młodości. Fot.: Autor — il. 1—8, 5—15; J . Świderski — il. 4. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c15deb4f376a9a1b042be286bed285fe.pdf acee2ef55a9998edc3b032ae2e0e897d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4405 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4098 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.1; s.2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text T R E Ś Ć Anna Kutrzeba-Pojnarowa U b i ó r i s t r ó j l u d o w y j a k o w y r a z p o z i o m u p r o d u k c j i , pozy­ c j i s p o ł e c z n e j i u p o d o b a ń estetycznych jego nosicieli i w y ­ twórców . 3 Halina Bittnor-Szewczykowa Odzież c h ł o p s k a j a k o dobro m a j ą t k o w e ubiorów ludowych) 5 Bożena Kural Współczesne p o l s k i m Spiszu 19 Jacek O l ę d z k i Pacierze S z c z y p a w k i 29 Aleksander J a ś k i e w i c z R y s u n k i A d r i a n a G ł ę b o c k i e g o ź r ó d ł e m do poznania X I X - tendencjo („Tezauryzacja" rozwojowe d o m u c h ł o p s k i e g o na -wiecznego s t r o j u ludowego 43 P r z y d r o ż n a k a p l i c z k a w Leonowie 47 Garncarze i druciarze k a ń c z u c c y w X V T I - X I X w i e k u (Zes­ taw materiałów źródłowych) 40 MATERIAŁY H a n n a Sygiotyriska AltCHIWUM HISTORYCZNE S t a n i s ł a w Franciszek Gajerski RECENZJE Antoni Kroh S t a n i s ł a w F r . Gajerski R o l f L a n g e m a t z , P a w o ł Nedo, Sztuka l u d o w a Ł u ż y c z a n B a r b a r a K o ł o d z i e j s k a , R z e m i o s ł o garncarskie w Zielonogórskiem 54 50 Prof. d r Tadeusz Seweryn (1894—1975) 57 WSPOMNIENIE POŚMIERTNE Bolesław Łopuszański . . . . KRONIKA . . 58 S D M M A R Y OV A R T I C L E S 61 PE3KDME 03 Na o k ł a d c e : Na stronie Helena S z c z y p a w k a - P t a s z y ń s k a , M a l u s z y n , w o j . p ł o c k i e . Ksiądz, malowane, w y s . 34,5 c m . 1968 r. F o t . : J . O l ę d z k i t y t u ł o w e j : Helena S z c z y p a w k a - P t a s z y ń s k a . Fot.: A. Hemka Kura, drewno drewno malowane. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5e639f9e23ee52c6041235a53c4ac495.pdf 1d7aaab5d577ec346306b06973ff6381 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4746 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Subject The topic of the resource budownictwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4404 Title A name given to the resource Budownictwo wsi Kołomia (pow.Włoclawek) w 1787 r. / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.2; s.109-119 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text / Z A R C H I W U M H I S T O R Y C Z N E G O II. 1. Prawdopodobny obraz wsi Kołomii w 1787 r. Legenda: figura czarna — dom, fig. pusta — stodoła, fig. z krzyżem prostym — szopa, z krzyżem chlew, z przekątną — obora, z kreskami skośnymi — wozownia, kółko czarne — studnia, kreski przeryw. BUDOWNICTWO WSI KOŁOMIA Zabudowania chłopskie liczące sobie około sto lat u w a ż a m y zwykle za bardzo stare. B u d y n k ó w takich nie ma już zbyt w i e l u w Polsce, a szczególnie w jej zachod­ niej części. Badaczom architektury ludowej nie zawsze jednak okazy stuletnie w y s t a r c z a j ą do w ł a ś c i w e g o for­ m u ł o w a n i a w n i o s k ó w . Nie m a j ą c zaś oryginalnego star­ szego m a t e r i a ł u dowodowego zmuszeni są ograniczać swe wypowiedzi. J e d n ą z dróg p o g ł ę b i a n i a naszej wiedzy w t y m za­ kresie są badania archiwalne. Jak w i d a ć na p r z y k ł a d a c h prac n i e k t ó r y c h e t n o g r a f ó w , przynoszą one znaczne efekty . Poszukując w Archiwum P a ń s t w o w y m na Wawelu m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h do budownictwa ludowego na­ t k n ą ł e m się na inwentarz kujawskiej wsi K o ł o m i i le­ żącej na p o ł u d n i o w y c h k r a ń c a c h powiatu w ł o c ł a w s k i e g o . Dokument ten został sporządzony w k o ń c u 1787 r. Jego w a r t o ś ć n a u k o w ą podnosi fakt, iż zawiera on nie tylko opisy z a b u d o w a ń dworskich, folwarcznych, ale r ó w n i e ż bardzo d o k ł a d n i e omawia stan budownictwa c h ł o p s k i e ­ go. Gdyby inwentarz ten był znany M a r i i Fryczowej, zapewne n i e k t ó r e w y s u n i ę t e przez n i ą w n i o s k i , doty­ czące dawnego budownictwa wiejskiego na Kujawach, mogłyby ulec korektom, a m o ż e nawet zmianom. 1 2 3 Omawiany inwentarz s k ł a d a się z trzech części. Pierwsza i trzecia p o ś w i ę c o n a jest opisowi dworu, g r u n ­ t ó w i o b i e k t ó w gospodarczych do niego n a l e ż ą c y c h (la­ mus, studnia, stajnie, wozownia, browar, ozd czyli su­ szarnia, stodoły, spichlerze, chlewy, obora, owczarnia, k u r n i k i ) . W drugiej zaś — najobszerniejszej — w y m i e ­ niono wszystkie b u d y n k i chłopskie w kolejności ich usy­ tuowania, od p o c z ą t k u do k o ń c a wsi. Podane tam liczne szczegóły, np. rozplanowanie c h a ł u p , sytuacja w stosun­ ku do drogi lub b u d y n k ó w sąsiednich, m a t e r i a ł itp. pozwalają na przeprowadzenie p r ó b y odtworzenia p e ł ­ nego obrazu zabudowy wsi w k o ń c u X V I I I w i e k u . W t y m czasie w i e ś z a m i e s z k i w a ł o 30 rodzin s k ł a d a ­ jących się z 1 do 10 osób. Ł ą c z n i e było 114 m i e s z k a ń ­ ców, wliczając w to r ó w n i e ż służbę w liczbie 15 osób zatrudnionych u bogatszych gospodarzy. U s c h y ł k u okresu feudalnego Kołomia b y ł a wsią bar­ dzo mocno z r ó ż n i c o w a n ą pod w z g l ę d e m socjalnym. Pod­ s t a w o w ą j e d n o s t k ą były gospodarstwa półrolnicze, k t ó ­ re w inwentarzu są wymienione 13 razy. Z tych obo­ w i ą z y w a ł a p a ń s z c z y z n a w formie 7 dni pracy r ę c z n e j w k a ż d y m tygodniu lub trzy dni pracy b y d ł e m . Gospo­ darstw zagrodniczych było trzy. Odrabiano z nich p a ń ­ szczyznę w postaci r ę c z n e j przez trzy do czterech dni w tygodniu. J a k ą ilość pracy w i n n i b y l i dworowi ko­ mornicy, k t ó r y c h było sześciu, tego inwentarz nie p r e ­ cyzuje. (PO W. WŁOCŁAWEK) W 1787 skośnym — ogród. ROKU Oprócz wyżej wymienionych był we w s i kowal, szewc, karczmarz, w ł o d a r z i ekonom. Wszyscy oni ze w z g l ę d u na 'swe funkcje (ekonom, włodarz) lub rze­ mieślnicze zawody (kowal, szewc, do pewnego stopnia karczmarz) nie odrabiali z w y k ł e j pańszczyzny. Jak w y n i k a z opisów w inwentarzu, w i e ś m i a ł a u k ł a d n i w o w y regularny. Chłopi posiadali swe role w „ t r z e c h polach" czyli niwach, a ponadto do k a ż d e g o domu na­ leżał ogród. Jak wielka była powierzchnia c h ł o p s k i c h pól i ogrodów, tego inwentaryzatorzy nie podali. Ogrody były zwykle z tyłu b u d y n k u mieszkalnego, chociaż w y ­ korzystywano w t y m celu r ó w n i e ż niewielkie przestrze­ nie p o m i ę d z y r ó ż n y m i obiektami, a t a k ż e przy drodze. Wydaje się, że w ogólności ogrody w c h o d z i ł y w skład dodatkowej n i w y domowej ciągnącej się po obu stronach drogi. Z a r ó w n o to ostatnie, j a k i podana w inwentarzu l o ­ kalizacja wszystkich b u d y n k ó w , pozwala na stwierdze­ nie ulicowego k s z t a ł t u wsi o o g ó l n y m k i e r u n k u p o ł u d ­ nie — północ (ił. 1). P o r ó w n u j ą c opis w s i i okolicy ze zdjęciem topograficznym z 1930 r. w i d a ć , że w m i ę ­ dzyczasie uległy zmianom drogi; tam, gdzie były daw­ niej ł ą k i i błonia p o z a k ł a d a n o osady (Błonie, Narty); p e w n y m korektom uległy lokalizacje w s i , zapewne w w y n i k u p r o c e s ó w regulacyjnych. Stąd w ł a ś n i e obraz K o ł o m i i i okolicy, j a k i uzyskujemy w czasie studiowa­ nia inwentarza, p o k r y w a się t y l k o częściowo ze stanem w s p ó ł c z e s n y m ( i l . 2). W X V I I I w i e k u poszczególne zagrody następowały jedna po drugiej, przy czym wszystkie obiekty mieszkal­ ne stały po lewej stronie drogi. Jedynie na samym po­ czątku wsi (idąc od dworu) były po prawej stronie ulicy dwa budynki mieszkalne i karczma. M o ż n a przypusz­ czać, że stały one jeszcze na gruncie dworskim, gdyż b y ł a to c h a ł u p a kowalska, n a s t ę p n i e komornicza, m a j ą c a charakter czworaka oraz trzecia w kolejności karczma z w j a z d o w ą sienią. Za w y r a ż o n y m przypuszczeniem zdaje się p r z e m a w i a ć r ó w n i e ż kolejna numeracja w inwenta­ rzu wszystkich c h a ł u p chłopskich, oprócz trzech wspom­ nianych b u d y n k ó w . W k o ń c u X V I I I w., a zapewne też i w c z e ś n i e j , zagro­ dy w K o ł o m i i były t y p u wielobudynkowego (ryc. 3). Miały one jednak dwojaki charakter. W j e d n y m w y p a d ­ k u całość zagrody była po jednej (lewej) stronie drogi (takich zagród było B), a w ó w c z a s dom stał w głębi p o d w ó r z a , zaś stodoła przy drodze. W d r u g i m w y p a d k u dom był sytuowany po lewej stronie drogi, prawdopo­ dobnie blisko niej, natomiast zabudowania gospodarcze naprzeciwko, za drogą. Takich zagród było we wsi 7. Gospodarstwa wielobudynkowe były półrolnicze, na- 109 �I/MIELNO II. 2. Szkic sytuacyjny okolicy wsi Kołomii w 1930 r. II. 3. Przykłady zagród w Kołomii w 1787 r. II. 4. Plany budynków mieszkalnych w Kołomii w 1787 r. tomiast zagrodnicy m i e l i tylko c h a ł u p ę i przystawiony do niej chlewik. Do tego zagadnienia w r ó c ę jeszcze niżej. W skład zagrody wielobudynkowej wchodziła cha­ łupa, stodoła, chlewy, obora, czasem szopa, a w dwu wypadkach studnia z ż u r a w i e m (w gospodarstwach po­ łożonych p o ś r o d k u wsi). Można się domyślać, że wszyscy m i e s z k a ń c y czerpali s t ą d w o d ę . Jak m o ż n a sądzić z opisów, ustawienie c h a ł u p y i sto­ doły w y z n a c z a ł o obszar p o d w ó r z a , na k t ó r y m stały inne 110 obiekty gospodarcze. Ilość tych ostatnich .w poszczegól­ nych zagrodach nie była jednakowa. N i e k t ó r y m wystar­ czała jedna obora i chlewik na pomieszczenie zwierząt, i n n i m i e w a l i po dwie obory. W y t ł u m a c z e n i a tego faktu w inwentarzu nie znajdujemy. M o ż n a się jednak d o m y ś ­ lać, że w y n i k a ł o to zapewne z różnic w ilości hodo­ wanych zwierząt. Każdy rolnik rozporządzał dworską „załogą" złożoną z d w ó c h l u b czterech w o ł ó w i krowy, niekiedy też świni. Dla nich więc m u s i a ł mieć p r z y n a j ­ mniej j e d n ą oborę i chlewik. Jeśli zaś hodowano jeszcze w ł a s n e bydło i nierogaciznę, wtedy z konieczności z w i ę k ­ szano ilość b u d y n k ó w gospodarczych. Jak p o w i e d z i a ł e m w y ż e j , b u d y n k i mieszkalne l o k a l i ­ zowano zawsze r ó w n o l e g l e do drogi. Rozplanowanie ich było w większości jednolite. Na łączną s u m ę d z i e w i ę t ­ nastu d o m ó w , w dwunastu b y ł a t y l k o jedna, centralnie usytuowana izba, m a j ą c a po bokach sień i k o m o r ę (ryc. 4/3—5). Wejście do sieni było prawdopodobnie w dłuższej ścianie budynku. P o m i ę d z y izbą i k o m o r ą było przejście w e w n ę t r z n e , a ponadto komora m i a ł a d r z w i na ogród, w sporadycznych zaś wypadkach na p o d w ó r z e , ewentualnie na ogród i p o d w ó r z e . Dość często do jed­ nego z węższych b o k ó w c h a ł u p y był przystawiony chle­ w i k . P o w y ż s z e c h a ł u p y n a l e ż a ł y do p ó ł r o l n i k ó w . W ta­ kiej mieszkał r ó w n i e ż d w o r s k i ekonom i niejaki „ p a n " Kotliński, k t ó r y nie o d r a b i a ł pańszczyzny. Z pięciu po­ zostałych d o m ó w jeden był t a k i sam j a k opisano, z t y m że po przeciwnej stronie sieni z n a j d o w a ł a się druga izba; w t y m domu z a m i e s z k i w a ł y dwie rodziny zagrodnicze. Natomiast cztery inne b u n d y k i mieszkalne b y ł y „ p o d w ó j n e " , czyli z a w i e r a ł y po dwie sienie, komory i izby. W j e d n y m z nich była tylko jedna sień ( i l . 4—6, 7). M i m o iż w inwentarzu nie jest powiedziane, jaka jest kolejność pomieszczeń, jednak analiza u k ł a d u w e j ś ć pozwala na stwierdzenie, że domy p o d w ó j n e posiadały sienie w ś r o d k o w e j części budynku. To zaś z kolei po­ zwala w n i o s k o w a ć , że domy pojedyncze złożone z izby, komory i sieni p o s i a d a ł y wejście do sieni od strony w z d ł u ż n e j , a nie od szczytu. �We wszystkich domach p o d w ó j n y c h w jednej polo­ wie z a m i e s z k i w a ł p ó ł r o l m k , do k t ó r e g o należały pozo­ stałe w zagrodzie b u d y n k i gospodarcze, w drugiej zaś połowie zagrodnik, komornicy, szewc lub w ł o d a r z . I n ­ wentarz nie podaje niestety przyczyn budowy d o m ó w p o d w ó j n y c h . Być może, iż właścicielowi wsi, k t ó r y sta­ wiał chłopom domy, chodziło o p e w n ą oszczędność drew­ na z u ż y w a n e g o na b u d o w ę . B r a k nazwisk m i e s z k a ń c ó w nie pozwala też na stwierdzenie, czy przypadkiem w do­ mach tych nie z a m i e s z k i w a ł y rodziny spokrewnione. Wprawdzie w trzeciej części inwentarza, przy okazji opisu dworskich pól, znajdujemy k i l k a nazwisk c h ł o p ­ skich, ale we wszystkich wypadkach dotyczą one tylko gospodarzy zagród półrolniczych. Odmiennie od opisanych w y g l ą d a ł a stojąca na brzegu wsi c h a ł u p a komornicza na cztery rodziny, z k t ó r y c h k a ż d a z a j m o w a ł a j e d n ą izbę. Cała c h a ł u p a m i a ł a plan d w u t r a k t o w y z sienią w ś r o d k u ( i l . 4—1). Przed frontem budynku było podcienie zwane „ w y s t a w ą " , którego nie znajdujemy w ż a d n e j innej chałupie. W jednym miejscu pod podcieniem był przystawiony m a ł y chlewik. Dokonana p o w y ż e j analiza prowadzi do w n i o s k u , że w k o ń c u X V I I I w. w Kołomii zasadniczy program poje­ dynczej c h a ł u p y był taki, j a k i posiadali półrolnicy, tzn. izba p o m i ę d z y sienią i k o m o r ą . Analogiczny plan — jako powszechny na Kujawach — r e j e s t r o w a ł Oskar K o l ­ berg , z t y m że podawane przez niego p r z y k ł a d y są w ą s k o f r o n t o w e i nie m a j ą wyjścia z komory na ze­ w n ą t r z . Rozbieżności te w y n i k a j ą zapewne stąd, iż ma­ teriał, na k t ó r y m oparł się Oskar Kolberg, pochodzi z innego obszaru Kujaw. Natomiast Maria Fryczowa, autorka pracy o budownictwie l u d o w y m K u j a w , nie podaje nawet, czy w badaniach swoich nad t y m zagad­ nieniem n a t k n ę ł a się na t r a d y c j ę c h a ł u p z centralnie u s y t u o w a n ą izbą. Jest w ą t p l i w e , by zaginęła ona c a ł k o ­ wicie, skoro zaledwie sto lat dzieli nas od czasu, gdy Oskar Kolberg p r o w a d z i ł tam swe badania. O ile plany c h a ł u p zostały w inwentarzu podane jasno, o tyle opisy dotyczące konstrukcji ścian budyn­ 4 5 1 _. \ r w 7 / S n J ^ K \ 6 / WYSTAWA / k ó w mieszkalnych są dość trudne do zrozumienia. Pew­ ne jest, że wszystkie domy stały na przyciesiach. K i l k a z wymienionych w inwentarzu c h a ł u p m i a ł o zapewne k o n s t r u k c j ę s u m i k o w o - ł ą t k o w ą , na co zdaje się wskazy­ w a ć zwrot „ c h a ł u p a w dyle i słupy na przyciesiach", przy czym pod s ł o w e m „ d y l e " należy r o z u m i e ć , iż ma­ teriał użyty do budowy nie podlegał o b r ó b c e ciesielskiej. P r z e w a ż a j ą c a większość b u d y n k ó w , szczególnie gospo­ darczych, była stawiana w ł a ś n i e z dyli. Jedna z c h a ł u p , określona jako stara, m i a ł a k o n s t r u k c j ę z r ę b o w o - w ę g ł o w ą ; informuje o t y m jej opis, m ó w i ą c y , iż jest ona „z drzewa rzniętego po jednej stronie, po drugiej stronie z drzewa ł u p a n e g o w zamek stawiana, przyciesi innych potrzebuje". Natomiast zdecydowana większość została w inwentarzu opisana jako c h a ł u p a „na szachulec w za­ mek", lub „z szachulcu w zamek" stawiana. A n a l i z u j ą c wszystkie tego rodzaju opisy, k t ó r e w c a ł y m inwentarzu w y s t ę p u j ą r ó w n i e ż często w gospodarczych budynkach dworskich, m o ż n a w y w n i o s k o w a ć , że chodzi t u o kon­ s t r u k c j ę szkieletową, przy czym pod s ł o w e m „ z a m e k " należałoby rozumieć sposób w i ą z a n i a ze sobą d w u prze­ ciwstawnie b i e g n ą c y c h beleczek na zasadzie zacinania, a nie wpuszczania na czop. Puste płaszczyzny szkieletu były zapewne w y p e ł n i a n e gliną m i e s z a n ą ze słomą, lub d r ą ż k a m i oplecionymi słomą i obrzuconymi g l i n ą ; tech­ n i k i te do dziś w y s t ę p u j ą na K u j a w a c h . Ten rodzaj budowy ścian p r a k t y k o w a n y był w X V I I I . dość czę­ sto na terenie Polski zachodniej. W r ó ż n y c h regionach bywały, podobnie jak w Kołomii, wsie, w k t ó r y c h wszystkie b u d y n k i mieszkalne stawiano „w szachulec". Wspomniane w y ż e j „ d y l e " były u ż y w a n e powszechnie r ó w n i e ż do konstrukcji p o w a ł y („posowy") nad izbą i ko­ m o r ą . P r z e w a ż n i e stosowano dyle „ d a r t e " lub „ ł u p a n e " , a zatem półbale. W jednym tylko w y p a d k u zostało w inwentarzu powiedziane, że p o w a ł a jest z „blochów rzniętych". Dotyczy to tej samej c h a ł u p y , w k t ó r e j ściany m i a ł y k o n s t r u k c j ę z r ę b o w o - w ę g ł o w ą . P o w a ł ę nad sienią wykonywano z r e g u ł y byle jak; b ą d ź to z rzad­ ko kładzonych dyli, bądź też z żerdzi lub p a t y k ó w . T st Sz | s K - J 1 / K L 1 /K S) K u _ m �Niekiedy tylko część sieni — tak jak to b y w a i dzisiaj w starych domach — m i e w a ł a p o w a ł ę . W z w i ą z k u z t y m , że w inwentarzu ani razu nie jest wymieniona podłoga z desek w budynkach chłopskich, m o ż e m y p r z y p u s z c z a ć , iż w owym czasie jeszcze jej nie stosowano. Omawiany Inwentarz dostarcza nam dalszych szcze­ gółów dotyczących w y g l ą d u c h a ł u p wiejskich. Podobnie j a k nie było w nich drewnianej podłogi, tak samo nie u ż y w a n o w ogóle z a w i a s ó w żelaznych. Wszystkie drzwi, z a r ó w n o w o b r ę b i e domu, jak i o b i e k t ó w gospodarczych, o b r a c a ł y się na biegunach. M a t e r i a ł e m , z k t ó r e g o w y ­ konywano drzwi, były p r z e w a ż n i e tarcice, deski ł u p a ­ ne l u b ciosane, a niekiedy r ó w n i e ż dyle. Te ostatnie z d a r z a ł y się z a r ó w n o przy wejściu' do izby, j a k i do obory. W celu z a m k n i ę c i a drzwi zaopatrywano je w skob­ le, w r z e c i ą d z e i haczyki (te ostatnie rzadko), zaś przy drzwiach sieni (czasem też izb, k o m ó r i obór) zamiast nich stosowano k l a m k i drewniane i zapory. Izby b y ł y opatrywane j e d n y m l u b dwoma oknami, przy czym szyby oprawiano tylko w drewno, co r ó w ­ nież m i a ł o miejsce w b u d y n k u dworskim. Inwentarz dostarcza nam r ó w n i e ż k i l k u szczegółów dotyczących u r z ą d z e ń ogniowych. S k ł a d a ł y się na nie; k o m i n w i e l k i , kominek l u b k o m i n m a ł y oraz piec. O p i ­ sy tych e l e m e n t ó w są niezwykle lakoniczne. Np. co się tyczy k o m i n a wielkiego, k t ó r y w inwentarzu został za­ notowany w pięciu c h a ł u p a c h i karczmie, m o ż e m y do­ m y ś l a ć się, że chodzi t u o k o m i n tzw. sztagowy do od­ prowadzania dymu ponad dach c h a ł u p y . Należałoby tak sądzić na podstawie opisu dworskiego browaru, gdzie iw sieni stał „komin w i e l k i na słupach". W p o z o s t a ł y c h c h a ł u p a c h wiejskich brak było tego komina, co s k ł a n i a do p r z y p u s z c z e ń , że były one co najmniej p ó ł d y m n e . Natomiast w k a ż d e j izbie stał duży piec piekarski (wprawdzie nie ma takiego o k r e ś l e n i a w inwentarzu) z trzonem do gotowania zwanym „ k o m i n k i e m " przed czeluściami pieca. Budowano je p r z e w a ż n i e z gliny, cza­ sem z gliny i kamienia, a sporadycznie z cegły. W k a r ­ czmie oraz c h a ł u p i e kowalskiej stały piece kaflowe, k t ó ­ re ponadto różniły się od innych t y m , że były o „ d w ó c h skrzyniach". Najpewniej były to dwa p r o s t o k ą t n e blo­ k i , jeden w i ę k s z y (dolny), drugi mniejszy (górny), na­ łożone na siebie. W j e d n y m z pokoi dworskich piec m i a ł nawet trzy „ s k r z y n i e " z kafli białych malowanych iw niebieskie k w i a t k i . 8 Elementem, na k t ó r y inwentaryzatorzy prawie nie zwracali uwagi był dach; brak jest jakichkolwiek da­ nych o jego k o n s t r u k c j i i kształcie, a o pokryciu jest mowa tylko k i l k a razy. K u ź n i a oraz czworak zamiesz­ kały przez k o m o r n i k ó w były pokryte dranicami, k t ó r y c h w obrębie f o l w a r k u użyto na dachu w o ł o w n i i gorzelni. Sam dwór był pobity gontami, zaś inne b u d y n k i dwor­ skie, a najprawdopodobniej i wszystkie chłopskie, po­ szywano słomą. Jeśli idzie o b u d y n k i gospodarcze, inwentarz zawiera p a w n ą ilość danych o stodołach, oborach, chlewikach czy szopach, co pozwala na ogólne zorientowanie się w sposobie ich budowy. Stodoły m i e l i wyłącznie p ó ł r o l n i c y ; w y n i k a ł o to za­ pewne z faktu, iż t y l k o oni posiadali d o s t a t e c z n ą ilość ziemi, dającą w i ę k s z e zbiory zbóż. Wszystkie stodoły były stawiane na planie prosto­ k ą t a i — jak w y n i k a p o ś r e d n i o z opisów — p o s i a d a ł y one jedno klepisko z dwoma s ą s i e k a m i po bokach. N a ­ tomiast z czterech dworskich stodół dwie m i a ł y po trzy sąsieki i ' dwa klepiska. Z a r ó w n o dworskie, jak i c h ł o p ­ skie, m i a ł y j e d n o l i t ą b u d o w ę ścian „z d y l i ,w słupy w 112 ziemię wkopywane", bez przyciesi. Podobnie konstruo­ wano też chlewiki, obory i szopy, ale często z drewna w gorszym gatunku. W sporadycznych wypadkach chle­ w i k i czy obory m i a ł y ściany wyplatane z chrustu; n i g ­ dy jednak nie zdarzało się to w gospodarstwach półrolniczych. * W sprawie k s z t a ł t u d a c h ó w na budynkach gospodar , czych k r y t y c h z r e g u ł y słomą nie mamy ż a d n y c h da­ nych. W n i e k t ó r y c h jednak wypadkach m o ż n a się do-, m y ś l a ć na podstawie pewnych e l e m e n t ó w k o n s t r u k c y j ­ nych, że były one dwuspadowe. T y m i elementami są często wymienione w inwentarzu liczby soch w stodo­ ł a c h i oborach, a w y j ą t k o w o r ó w n i e ż w szopach. Oka­ zuje się, że w Kołomii w k o ń c u X V I I I w . stodoły b u ­ dowano z r e g u ł y z sochami. Z m a t e r i a ł ó w w y n i k a , że chłopskie b u d y n k i tego rodzaju p o s i a d a ł y dwie, trzy, cztery, a niekiedy sześć soch. W stodołach dworskich praktykowano ustawianie czterech, ośmiu, a nawet dziewięciu soch. Jest pewne, że w d w u ostatnich w y p a i k a c h m u s i a ł y być dachy dwuspadowe. To samo od­ nosi się do c h ł o p s k e j stodoły z sześcioma sochami. Niezbyt z r o z u m i a ł e są opisy stodół, w k t ó r y c h w y ­ mieniono t y l k o trzy sochy. N i e p a r z y s t o ś ć w s k a z y w a ł a b y może na to, iż jeden z sąsieków b y ł dłuższy i w n i m stały dwie sochy, podczas gdy po przeciwnej stronie, zapewne mniejszej, b y ł a tylko jedna socha. -iegułą było r ó w n i e ż stosowanie konstrukcji socłjowej przy budowaniu obór. Dworska obora posiadała pięć soch, natomiast chłopskie od d w u do czterech. Dokonana analiza tekstu inwentarza pozwala na stwierdzenie, że budownictwo wiejskie w Kołomii w końcu X V I I I w. nosiło wszelkie cechy architektury tradycyjnej, w k t ó r e j konstrukcja b y ł a oparta w y ł ą c z ­ nie na materiale drewnianym. M i m o iż dokument ten nie we wszystkich szczegó­ ł a c h jest całkowicie jasny, że w opisach są — w na­ szym obecnym pojmowaniu — spore l u k i , to jednak ze w z g l ę d u na s w ą n a u k o w ą w a r t o ś ć wymaga opublikowa­ nia go w całości. Konieczność łatwiejszego i szybszego zrozumienia tekstu s p o w o d o w a ł a zastosowanie w s p ó ł ­ czesnej pisowni, zgodnie zresztą z o g ó l n y m i zasadami instrukcji wydawniczej . Załączone do tekstu komentarza szkice s t a n o w i ą r y ­ s u n k o w ą p r ó b ę zrekonstruowania osiemnastowiecznego w y g l ą d u wsi, zagród i rozplanowania poszczególnych bu­ d y n k ó w . I n n y c h p r ó b rekonstrukcji pewnych szczegółów nie p r z e p r o w a d z a ł e m , gdyż p r z e k r a c z a ł o b y to możliwości w y n i k a j ą c e z tekstu inwentarza. 7 9 Stan dóbr wsi K o ł o m i a zwanej w województwie Brzeskim K u j a w s k i m a powiecie K o w a l s k i m leżącej, w ciągu kondescensyi na gruncie rzeczonych dóbr dnia 24-go miesiąca stycznia, Roku P a ń s k i e g o 1788-go na twierdzy w y r o k u Najjaśniejszego T r y b u n a ł u Koronnego Piotrkowskiego, w p o n i e d z i a ł e k po święcie Narodzenia N a j ś w i ę t s z e j M a r i i Panny najbliższy, czyli dnia 10-go, m i e s i ą c a września, r o k u dopiero zeszłego 1787-go zapad­ łego rozpoczęwszy przez s ą d pisarstwa ziemskiego gnieź­ nieńskiego k u ustanowieniu szacunku tychże dóbr spi­ sany i r ę k ą tegoż s ą d u podpisany. [Zabudowania dworskie] N a j p r z ó d idąc do d w o r u jest p o d w ó r z e częścią p ł o ­ tem, częścią ż e r d z i a m i grodzone, na k t ó r e wchodząc są w r o t a dobre z ł a t ó w r z n i ę t y c h wyrabiane, przy k t ó r y c h wrotach słupy cztery stoją; p r z y c h o d z ą c zaś do dworu, wedle k t ó r e g o bindarz w słupy w ziemię wkopywane p r ę t a m i wprost stojącemi w w i e l u miejscach w y j ę t e m i przeplatany znajduje się; w c h o d z ą c do sieni są drzwi, �jest zamek francuski stary bez antaby, w sieni podłoga' i posowa z tarcic starych. Z tej sieni w c h o d z ą c do po­ k o j u po prawej stronie d r z w i s t o l a r s k ą r o b o t ą na za­ wiasach z haczykiem i skublem żelaznem, t a k ż e z g a ł k ą żelazną m o s i ą d z e m o b w i e d z i o n ą , w k t ó r y m pokoju jest okien 2 w drzewo oprawnych i szkło okienne z tarcic z szrubami ż e l a z n e m i i zawiasami. Z tego pokoju p i e r w ­ szego do drugiego idąc, drzwi na zawiasach i skoblem i w r z e c i ą d z e m ż e l a z n e m t a k ż e s t o l a r s k ą r o b o t ą ; w tych d w ó c h pokojach osobne są k o m i n k i . Piec zaś jeden w kafle białe o 3-ech skrzyniach w niebieskie k w i a t k i już mocno nadrujnowany, podłogi i posowy z tarcic z belka­ m i trzema; z tego więc pokoju idąc na l e w ą r ę k ę , gdzie przed t y m była sionka jest pokoik ciemny, do k t ó r e g o drzwi na zawiasach [ze] skoblem i w r z e c i ą d z e m żelaz­ nemi. Z tego znowu pokoiku ciemnego są d r z w i do ko­ mory, w tyle tego d w o r k u w słupy i dyle ł u p a n e na przyciesiach przystawionej. W tej więc komorze tak podłoga jako i posowa r ó w n i e ż z d y l ó w ł u p a n y c h , d r z w i dwoje, jedne stare p o d w ó j n e z zawiasami żelaznemi, przy k t ó r y c h lubo jest zamek, ale zły i te drzwi na ten to zamek nie z a m y k a j ą się t y l k o na zaporę d r e w n i a n ą . Drugie także stare na zawiasach żelaznych, u k t ó r y c h w r z e c i ą d z z dwiema skublami. W r a c a j ą c się przez po­ koje i sień, po prawej stronie jest kuchnia, do k t ó r e j drzwi złe na zawiasach z skoblem i w r z e c i ą d z e m żelaz­ nemi. W kuchni jest k o m i n w i e l k i z pruska stawiany, wierzchem nadmurowany, dobry. Wychodząc zaś z kuchni, na p r a w ą r ę k ę izba czeladna, do k t ó r e j drzwi na zawiasach z skoblem i w r z e c i ą d z e m żelaznemi, okna' dwa proste, w k t ó r y c h siedm szyb złych. W tej izbie podłoga zła, posowa z tarcic, piec z cegły, kominek z gliny 1 kamieni p r o s t ą r o b o t ą stawiany, z k t ó r e j iz­ by komora, d r z w i do niej na zawiasach z skoblem i w r z e c i ą d z e m ż e l a z n e m i . W tej komorze nie masz pod­ łogi i okna tylko posowa z tarcic. Ten cały dworek po­ bity guntami mocno nadrujnowany, g d y ż pod n i m dla starości przyciesi pognieły, a słupy w n i e k t ó r y c h m i e j ­ scach osobliwie przy drzwiach pokojowych p o w y p r z a ł y się. Pod t y m dworem jest sklep murowany i w dwóch przedziałach cegłą r ó w n i e ż sklepiony, w k t ó r y m powia­ dają, że bywa woda. Naprzeciw dworku tegoż jest lamus na przyciesiach w blochy r z n i ę t e na szachulec stawia­ ny z dwiema schowaniami, drzwi do niego dwoje na zawiasach z w r z e c i ą d z a m i i skoblami żelaznemi. U jed­ nych drzwi zamek z kluczem. Posowa w tych schowaniąch z tarcic. Podłogi z d y l i . Lamus ten dawniej gon­ tami pobity, a teraz na tych gontach snopkami poszy­ ty. Blisko tego lamusu jest studnia cembrowana, nad którą daszek zupełnie zrujnowany. W t y m ż e p o d w ó r z u po lewej stronie o b r a c a j ą c się jest stajnia pojedyncza z wozownią, już nadrujnowana, w przyciesiach i blochach reparacyi mocnej p o t r z e b u j ą c a . U drzwi m n i e j ­ szych do stajni jest skobel z w r z e c i ą d z e m na biegunach. Do wozowni drzwi popsute także na biegunach. Dach snopkami poszyty, ale i ten zły, jeden sczyt t a r ­ cicami zabity, lecz w n i m k i l k u tarcic brakuje, a drugr snopkami zaszyty. Ta cała stajnia z w o z o w n i ą stawiana w blochy na szachulec. Dalej idąc jest browar, do k t ó r e ­ go wchodząc są drzwi na biegunie, w k t ó r y c h w r z e c i ą dzy [i] skobel są, t a k ż e drugie d r z w i na tył na biegunie bez skubła i w r z e c i ą d z a , tylko na zaporę d r e w n i a n ą za­ mykają się. Z sieni do izby w c h o d z ą c d r z w i na zawia­ sach z skoblem i w r z e c i ą d z e m , k l a m k ą i haczykiem że­ laznem^ w k t ó r e j izbie piec w zielone kafle o dwóch skrzyniach, zły, kominek prosty z gliny lepiony, okien 3 w drzewo oprawne, złe, w k t ó r y c h szyb w i e l u b r a k u ­ je. W tej izbie, sieni i komorze jest posowa z tarcic, sta­ ra. D r z w i do komory na zawiasach z skoblem i wrze-, ciądzem żelaznemi, drugie d r z w i z komory na p o d w ó r z e na biegunach [z] z a p o r ą d r e w n i a n ą . W izbie pod belka­ m i pięciu jest p o d c i ą g , w sieni zaś k o m i n w i e l k i na słu­ pach stojący. Ten cały budynek, na k t ó r y m dach s ł o ­ miany, lubo w blochy na szachulec stawiany, z g r u n t u zły i koniecznie nowego (ponieważ przyciesi z s ł u p a m i w ziemię wklęsły) potrzeba, w k t ó r y m browarze takowe znajdują się statki: kocieł p ó ł t o r y beczki w sobie t r z y ­ mający znacznie ł a t a n y , k a d ź jedna z g r u n t u zła, pół-, kadek jeden t a k ż e zły, drybasy dwa dobre, m i a r k a do mierzenie piwa, beczek p i w n y c h d w a n a ś c i e i sadek je­ den. Blisko tego browaru jest sadzawka, a dalej idąc za wspomniany browar jest ozd w zamek ze starego drze­ wa stawiany, dach na n i m dobry, z tarcic. Drzwi u tego ozdu na biegunach {z] skoblem i w r z e c i ą d z e m żelaznym. Piec suszarni z cegły stawiany dobry. Od tego ozdu idąc w p r a w ą r ę k ę jest budynek z szachulca w zamek na gorzelnię stawiany, dranicami pobity, o d w ó c h izbach i o d w ó c h komorach z sienią, bez komina, bez pieców i k o m i n k ó w , okien, podłóg i po­ sowy, wcale nie zamieszkalny, do k t ó r e g o wejścia sześ­ cioro r a c h u j ą c i w e w n ą t r z . Ten budynek lubo przez ś w i ę ­ tej p a m i ę c i Imei pana Franciszka Głębockiego j a k I m ć pan Chorąży Rudnicki przytomny p o w i a d a ł stawiany i jednak dobry, drzewo zdrowe i wcale ozdobny, u k t ó ­ rego budynku obydwa sczyty tarcicami zabite. Za t y m także budynkiem jest sadzawka, a dalej znowu i d ą c jest inny budynek z dwoma przegrodami w blochy r ó w n i e ż rznięte, w szachulec, na w o ł o w n i ę stawiany, dranicami pobity. Ten budynek r ó w n i e ż jak powyższy bez p o d ł o ­ gi, posowy, p r ó ż n o stoi i lubo tak doskonale jako i pierwszy postawiony, j e d n a k o w o ż już w j e d n y m k o ń ­ cu poprzycznia p r z y c i e ś zgniła. Blisko tych b u d y n k ó w jest ogród w a r z y w n y i od chmiel [s] n i e w i e l k i , przy k t ó r y m ogrodzie jest stodoła o czterech sochach, o jednym klepisku, w słupy w zie­ m i ę wkopywane, w p ł a t y i w dyle stawiana stare; po prawej ręce tak w s ł u p a c h jako i w poszyciu mocnej potrzebuje [poprawy]. U w r ó t wchodnich na biegunach b ę d ą c y c h żelazny w r z e c i ą d z , u wychodnich na pole drewniana zapora. Oboje w r o t a z dylów ciesanych tak­ że niedobre. Około tej stodoły jest ogród w i ę k s z y nad pierwszy, na k t ó r y m znajduje się k i l k a drew ś l i w k o ­ wych. Przy t y m ogrodzie jest spichlirz o 3 sypaniach, w zamek w szachulec stawiany, lecz bardzo stary i dla­ tego nie tylko mocno pochylony, lecz i w ziemię z przyciesiami w k l ę s ł y . D r z w i do niego dwoje, jedne na dole, drugie na górze, do k t ó r y c h po schodach złych iść po­ trzeba. Te oboje drzwi są z tarcic na zawiasach, z skob­ lami i w r z e c i ą d z a m i żelaznemi. W t y m spieklerzu [s] są podłogi i posowy z tarcic, stare, w k t ó r y c h są dziu­ ry, a pod po[d]ciągiem i balkami podpory. Na t y m ca­ ł y m spiechrzu [s] jest dach snopkami poszyty, zaraz zaś przy ścianie tego spichrza jest przystawiona stajenka na ośm koni, z dylów ł u p a n y c h w ziemię słupy w k o p y ­ wane. D r z w i do niej z skoblem i w r z e c i ą d z e m , p o d ł o g a w tej stajence r ó w n i e ż z d y l ó w ł u p a n y c h , posowy w niej niemasz tylko drągi na balkach położone, snopkami po­ szyta. Niedaleko tego spichrza starego jest wybudowany chlew r ó w n i e ż w dyle ł u p a n e i słupy w ziemię wko­ pywane, w trzech przegrodach, nie w i e l k i ; w jednej przegrodzie świnie, a w drugiej i trzeciej ź r e b c e stawają, u k t ó r e g o drzwi wszystkie na biegunach, u jednych tylko skubel i w r z e c i ą d z żelazne; w j e d n y m chlewiku podłoga z dyli położona. Ten zaś cały chlew snopkami poszyty. 113 �Za temi chlewami jest obora niezła. Słupy w ziemię wkopywane i w dyle obrabiane, na sochach pięciu po­ stawiona, snopkami poszyta, drzwi jedne na biegunach z skoblem i w r z e c i ą d z e m żelaznemi. Za o b o r ą w gumnie jest stodół 3. Wszystkie w słu­ py w ziemię wkopywane i w dyle stawiane, jedna o 4-ch sochach o j e d n y m klepisku. Wrót do niej dwoje, u wchodnich w r ó t skobel z w r z e c i ą d z e m żelaznemi, u tylnych zaś zapory drewniane. Ta pierwsza stodoła je­ szcze niezła, druga o d w ó c h klepiskach, w k t ó r e j sochów 9. Na tej stodole poszycie dobre i lubo 4-ma b a l k a m i do sochów w e w n t ą r z z w i ą z a n a , j e d n a k o w o ż słupy mocno się pochyliły, przeto koniecznej reparacyi potrzebuje. Trzecia r ó w n i e ż o dwóch klepiskach lecz jeszcze dosko­ nalszej aniżeli dopiero wspomniana potrzebuje repara­ cyi, gdyż lubo jest o ś m w niej sochów, te j e d n a k o w o ż zupełnie p o u g n i e w a ł y i koniecznym upadkiem w w i ę k ­ szej połowie grozi. Przy tych stodołach jest duży spichrz nowo w zamek na szachulec z drzewa tartego o dwóch kondygnacjach wspaniale i gruntownie posta­ wiony, dach snopkami poszyty, dobry, u k t ó r e g o spich­ rza drzwi na zawiasach, skobel, w r z e c i ą d z e żelazne, k ł ó d k a do zamykania; podłoga, posowa z tarcic, dobre; na pierwszej kondygnacyi jest p r z e g r ó d do sypania zboża cztery, na górze schody z tarcic robione, dobre, na k t ó r e j r ó w n i e ż p r z e g r ó d jest cztery. Niedaleko tegoż spichrza jest owczarnia dobra na przyciesiach w s ł u p y i szachulec stawiana, długa na przęseł sześć, drzwi z tarcic dwoje wielkich, trzecie w owczarni, komora sypialna dla owczarka", u d r z w i w i e l ­ kich i u jednych m a ł y c h skoble i w r z e c i ą d z e żelazne; poszycie z s n o p k ó w potrzebuje poprawy. Te całe gumna płotkami ciesanymi wygrodzone, z k t ó r y c h w y c h o d z ą c między opłotki k u wsi c i ą g n ą c e się były wrota z p ł a t ó w t a k ż e ciesanych zrobione, lecz te­ raz zagrodzone, za k t ó r y m i idąc drogą na wieś, k t ó r a idzie od Lubnia, jest ogród dworski za dworem, na k t ó ­ r y m znajduje się kilkadziesiąt drzew, częścią ś l i w k o ­ wych, częścią gruszkowych, częścią j a b ł o n k o w y c h . Przy t y m ogrodzie niedaleko dworu jest k a r m n i k na 4-ch s ł u p a c h w dyle ł u p a n e stawiane, lecz reparacyi p o t r z e b u j ą c y , przy k t ó r y m t a k ż e stoją k u r n i k i dla dro­ b i a z g ó w ; w pięciu przegrodach w tych jest d r z w i pięć na biegunach, u dwojga drzwi są skoble i w r z e c i ą d z e że­ lazne, poszycie [z] s n o p k ó w dobre. B u d y n k i wiejskie [1] A n a j p r z ó d idąc drogą do Lubnia na wieś, po prawej ręce jest c h a ł u p a w szachulec stawiana niezła, oprócz przyciesi, k t ó r e już n a d p r ó c h n i a ł e , dach na niej poprawy w poszyciu potrzebuje, drzwi w tej c h a ł u p i e czworo, wszystkie z tarcic na biegunach, u trojga są skoble i w r z e c i ą d z e żelazne. U pierwszych wchodnich klamka drewniana, kominek prosty z gliny i piec r ó w ­ nież, okien w izbie dwa w drewno oprawne, posowa nad k o m o r ą i i z b ą z dylów obrabianych, nad sienią także z d y l i ale niecała. K o m i n w i e l k i dobry, w t y m domu m i e s z k a j ą A u g u s t y n i Katarzyna m a ł ż o n k o w i e , kowale. Dzieci m a j ą dwoje: M a g d a l e n ę i M a r i a n n ę ; poddani kołomyjscy. Do tej c h a ł u p y jest ogród przyzwoity. [2] Dalej i d ą c na tejże samej ręce jest c h a ł u p a o czterech izbach z w y s t a w ą , z szachulcu w zamek sta­ wiana. W c h o d z ą c do sieni drzwi pierwsze z desek cie­ sanych na biegunach bez żelastwa, idąc dalej izdebek cztery, u k t ó r y c h drzwi z tarcic z skoblami i w r z e c i ą dzami. W tych izdebkach k o m i n k ó w 4, pieców 2. K o ­ m i n w i e l k i na g ó r ę wywiedziony, dobry, posowa w s z ę ­ 114 dzie z dyli, nad w y s t a w ą zaś niemasz posowy, a w sie­ ni zła posowa. Dach z dranic jeszcze niezły, sczyty s ł o ­ m ą zasfzjywane, poprawy w poszyciu p o t r z e b u j ą . W tych izdebkach n a s t ę p u j ą c y ludzie m i e s z k a j ą : w jednej sworz i m i e n i e m Tomasz, l u ź n y ; w drugiej skotarz Ja­ centy, żona jego Felicianna, m a j ą dzieci troje: syna i dwie córki, z k t ó r y c h synowi imię Szymon, a c ó r k o m , jednej Zuzanna, a drugiej Józefa, poddani z Kołomii. W trzeciej izdebce Wojciech bednarz, żona jego Ewa, poddani z Kołomii, m a j ą j e d n ą c ó r k ę i m i e n i e m Teresa. Sama bednarka robi komorne. W czwartej izdebce mie­ szka Marianna Józefowa, poddana, dzieci niema, r o b i k o ­ morne, m ą ż jej na preczce [?] jest. T a k ż e pod samą w y s t a w ą chlew dla świni, z bloszków postawiony, lecz na n i m kozłów niemasz tylko b a r ł o g i e m przykryty.~Przy t y m budynku jest szopa w słupy i dyle stawiana, dach ze słomy potrzebuje poprawy, drzwi na biegunach z ciesanych desek. Ludzie w tej c h a ł u p i e p o c z w ó r n e j mieszkający m a j ą swoje ogrody. [3] I d ą c dalej t ą drogą, r ó w n i e ż po prawej r ę c e jest gościniec z stajnią wjez[d]ną. Wchodząc do sieni drzwi z tarcic na biegunach, z tej sieni jest kuchnia p ł a t a m i lecz już niezdrowemi obita, u niej drzwi z tarcic do izby wielkiej na biegunach z skoblem, wrzeciądzem i haczykiem żelaznemi. Wszedłszy do izby po lewej stro­ nie k o m i n z gliny ulepiony, przy k t ó r y m piec z kafli prostych o skrzyniach d w ó c h gliną z wierzchu oble­ piony, zły, okien w izbie dwa w drewno oprawne, jedno 0 d w ó c h kwaterach, drugie o jednej, w k t ó r e j szyb bra­ kuje. Posowa zła, stara, z tarcic. Ściana ryszpami u j ę ­ ta. Wspod [s] izby pod belkami podciąg. Wychodząc z izby do komory drzwi z tarcic na zawiasach, z komo­ r y zaś inne drzwi na p o d w ó r z e na biegunach z wrze­ ciądzem i skrobiami żelaznymi. Posowa na tej komorze z dyli ł u p a n y c h , lecz w i e l u dyli brakuje. Jest także w t y m gościeńcu izdebka, do k t ó r e j d r z w i na biegunach z skoblami, haczykiem żelaznemi. W tej izdebce piec 1 kominek prosty z gliny, okno jedno m a ł e . Na izdebce posowa z tarcic. W izbie wielkiej szynkownej siedzi Ż y d trunek szynkujący, a w izdebce mieszka N o w i c k i k u ­ charz W I m ć Pana Rudnickiego. Ten cały gościeniec mieszkalny jest postawiony z rzniętego drzewa w za­ mek na szachulec, słomą pokryty, lecz reparacyi w przyciesiach potrzebuje. Wychodząc zaś z tej izdebki, gdzie kucharz N o w i c k i mieszka są d r z w i do stajni wjez[d]nej m a ł e na biegunach. W tej stajni jest dwoje wrót na przestrzał, lecz zupełnie złe, dach na stajni z dranic, lecz r ó w n i e ż zupełnie zły, w szczyty jeden sło­ m ą poszyty, drugi tarcicami zabity, lecz i te koniecznej reparacyi p o t r z e b u j ą . Zgoła ta cała stajnia w drzewo r z n i ę t e na szachulec z ryszpami p o d w ó j n e m i po m a j strowsku stawiana, jeżeli nie będzie przyciesiami i da­ chem opatrzona, chociaż w ś c i a n a c h drzewo jeszcze zu­ p e ł n i e dobre, upadnie. Za k o m o r ą tego gościeńca jest ogródek m a ł y , ogrodzony, do kucharza należący. Jest także inny ogród większy do karczmarza należący, blis­ ko dworu leżący. {4] I d ą c dalej tąż drogą do L u b n i a na w i e ś jest po lewej ręce k u ź n i a o s ł u p a c h 4-ch, z w y s t a w ą na dwóch s ł u p a c h stojącą, z k o m i n e m w niej do roboty kowalskiej potrzebnym. Dach ze szczytem dranicami pobity potrze­ buje z g r u n t u poprawy. D r z w i do niej jedne z tarcic z skoblem i w r z e c i ą d z e m żelaznemi. 'Ta k u ź n i a z szachulca. Po prawej stronie wspomnianej po wyż[ej] dro­ gi są chlewy pod j e d n y m dachem s ł o m i a n y m w dwóch przegrodach, kowalskie. Przy tych chlewach jest stodo­ ła nowa w słupy w ziemię wkopywane i w dyle ł u p a ­ ne postawiona przez tegoż kowala. �[5] Dalej tąż drogą do L u b n i a p o s t ę p u j ą c na lewej r ę c e jest c h a ł u p a o jednej izbie ze wszystkim z a m k n i ę ­ ciem dobra, z sienią i k o m o r ą , z kominem, k o m i n k i e m p r o s t ą r o b o t ą w glinę, t a k ż e z piecem w cegłę stawia­ nym, po jednej tylko stronie blochy w ś c i a n a c h są t r o ­ chę w y p r ę ż o n e . Do tej w i ę c w c h o d z ą c drzwi z tarcic na biegunach o d r e w n i a n y m z a m k n i ę c i u z e w n ą t r z , wew­ n ą t r z zaś są skoble i w r z e c i ą d z żelazne. W c h o d z ą c do izby drzwi z tarcic, drugie d r z w i u komory z skoblami i w r z e c i ą d z e m żelaznemi, wszystkie na biegunach. Posowa z d y l i dartych, g ó r a zamykana, drzwi u niej z dy­ l i dartych na biegunach z w r z e c i ą d z e m i skoblami że­ laznemi. Ta c h a ł u p a ma poszycie dobre. Okno w izbie jedno w drzewo oprawne. Przy tej c h a ł u p i e , z komory w y c h o d z ą c drzwiami ku drodze do K ą t ó w idącej jest ogród do tej c h a ł u p y należący. W tej mieszka pan M o ­ rawski, ekonom. Przy tejże samej c h a ł u p i e jest w tyle chlew z chrustu przystawiony, r ó w n i e ż do tej c h a ł u p y należący. Naprzeciwko stojąca stodoła cała stara, w słupy i darte dyle o d w ó c h sochach, dach i sczyty sta­ re p o t r z e b u j ą koniecznej poprawy w poszyciu. W r ó t do tej stodoły dwoje, u jednych jest żelastwo, u drugich z a m k n i ę c i e drewniane. Na prawej r ę c e tej stodoły jest także obora niezła, o d w ó c h sochach, do niej drzwi na biegunach bez ż e l a s t w a . Przy niej ż a d n e j szopy nie masz. [6] Po tejże samej ręce jest druga c h a ł u p a , do k t ó r e j wchodząc drzwi z tarcic na 'biegunach z k l a m k ą drew­ n i a n ą , bez ż e l a s t w a . Z sieni idąc do izby drzwi z tarcic na biegunach z haczykiem i skoblami ż e l a z n e m i . U k o ­ mory d r z w i ze wszystkim jako u izby, posowa na izbie i kumorze z d y l i dartych, już starych, cała, na sieni zaś brakuje w trzeciej części posowy. Przyciesi po[d] t ą ż c h a ł u p ą są nadgniłe. Stawiana z drzewa rzniętego w słupy. W izbie okno jedno w drzewo oprawne, a w d r u ­ gim tylko trzy szyby, reszta zaś okna d e s k ą zabita. K o ­ min w i e l k i i m a ł y z gliny, dobre, piec z k a f l i proste 0 d w ó c h skrzyniach. W y c h o d z ą c z komory są drzwi z tarcic na biegunach na ogród kowalski. U tej c h a ł u p y dach w poszyciu potrzebuje poprawy. Mieszkają w niej pracowici Jan z J a d w i g ą m a ł ż o n k ą . Mają s y n ó w dwóch: Tomasza w jedenastym, Norberta w p i ą t y m roku, córek dwie: K a t a r z y n ę w trzynastym, M a r i a n n ę , cl w dwuna­ stym roku [s]; poddani kołomyjscy, załogę t a k o w ą m a j ą p a ń s k ą : w o ł ó w 4, ś w i n i ę 1, k o s ę t r a w n ą , p ł u g , radio 1 wóz, k r o w y zaś p a ń s k i e j nie masz, sierpa, r y d l a i sie­ kiery nie ma. Zaciąg r o b i ą takowy, w k a ż d y tydzień siedm dni r ę c z n ą lub dni trzy b y d ł e m , a jeden dzień ręczną. Role m a j ą w trzy pola i ogród do tej c h a ł u p y przyzwoity. Jest t a k ż e do tej c h a ł u p y stodoła niezła z dylów w słupy w ziemię wkopywane o jednym k l e ­ pisku, naprzeciwko tej, to jest po prawej r ę c e drogi z Lubnia idącej stojąca. W niej w r ó t dwoje z desek ł u ­ panych na biegunach, u jednych w r z e c i ą d z i skobli ż e ­ lazne, u drugich drewniane z a m k n i ę c i e . Są t a k ż e do tej chałupy dwa c h l e w i k i w okólni, przy k t ó r y c h jest szopa i trzeci chlewik na boku postawiony. Te chlewki szopa są stawiane w słupy w ziemię wkopywane i w dyle ł u p a n e , wszystkie dobre. D r z w i u tych c h l e w ó w z ł u p a n y c h desek na biegunach, bez ż e l a s t w a . C i gospo­ darstwo m a j ą poddanego k o ł o m y j s k i e g o imieniem F r a n ­ ciszka. 1 17] Niedaleko znowu tej c h a ł u p y , po tej samej lewej .ce jest c h a ł u p a trzecia niezła, na przyciesiach w słupy stawiana. W c h o d z ą c do sieni jest izdebka m a ł a po le­ wej ręce, u k t ó r e j są drzwi z dyli na biegunach z wrze3dzem, haczykiem i skoblami żelaznemi. W tej izdeblest piec i kominek z gliny postawiony. Posowa z dy­ re C1 c e l i ł u p a n y c h , bez podłogi, okno jedno złe. Mieszka w nie} Jan Mularczyk zagrodnik i Barbara m a ł ż o n k o w i e , pod­ dani kołomyjscy. M a j ą dwoje dzieci, syna i córkę. Sy­ nowi i m i ę Kazimierz, ten r o k u jeszcze nie ma, c ó r a K a ­ tarzyna, k t ó r a ma rok trzeci. M a ten zagrodnik k r o w ę i n w e n t a r s k ą , k t ó r ą jako sam w y z n a ł dał m u I m ć pan Rudnicki. Z sieni idąc do izby d r z w i na biegunach i do komory d r z w i p o d o b n i e ż . W izbie jest jedno okno, piec i kominek z gliny i kamieni, dobry. Posowa na izbie i komorze z d y l i . Obok tej c h a ł u p y ogród, n a l e ż y do i z ­ debki zagrodnika. W tej izbie mieszka Józef Chajduk z żoną, poddany W I m ć pana Rudnickiego. Ż o n a jego robi komorne. Przy tej c h a ł u p i e jest chlewik mały z chrustu grodzony przystawiony, niezły, a drugi obok niego t a k ż e z chrustu, lecz zły i bez z a m k n i ę c i a . Za tą zaś c h a ł u p ą ogród z n a j d u j ą c y się do Chajduka żony na­ leży. [8] Po tejże samej ręce czwarta c h a ł u p a stara, z drzawa rzniętego po jednej stronie, po drugiej stro­ nie z drzewa ł u p a n e g o , w zamek stawiana, przyciesi i n ­ szych potrzebuje. Dach i sczyty stare, ale dobre. Wcho­ dząc do sieni drzwi z tarcic na biegunach bez ż e l a s t w a . W izbie okien dwa w drewno oprawne, lecz szybów w nich brakuje, kominek i piec dobry z gliny i cegły stawiany p r o s t ą robotą. Z izby do komory idąc drzwi z tarcic na biegunach z ż e l a s t w e m , z komory t a k ż e na ogród drzwi na biegunach z tarcic z z a p o r ą drewnia­ ną. Na izbie i komorze posowa z blochów r z n i ę t y c h , na sieni zaś z żerdzi. Na górze jest schowanie osobne, do k t ó r e g o po drabce z sieni się wchodzi. Ogród do tej c h a ł u p y za t ą ż c h a ł u p ą z n a j d u j ą c y się należy. Miesz­ k a j ą w tej c h a ł u p i e pracowity Szymon po z m a r ł y m o j ­ cu z m a t k ą M a r i a n n ą i siostrą T e r e s ą gospodarujący, półrolnik, poddani k o ł o m y j s c y . Jest do tej c h a ł u p y na­ przeciwko za drogą stodoła o j e d n y m klepisku o sześ­ ciu sochach, niezła. Wrót u niej dwoje na biegunach z ciesanych desek, jedne z ż e l a s t w e m do z a m k n i ę c i a , a drugie z drewnianym z a m k n i ę c i e m . Przy stodole jest ogródek mniejszy, a za c h a ł u p ą w i ę k s z y . Przy tejże stodole ma s t u d n i ę z ż ó r a w i e m . W y c h o d z ą c zaś ze sto­ doły po lewej ręce ma szopę w dyle i s ł u p y s t a w i a n ą 0 trzech sochach, z dachem z u p e ł n i e dobryfm]. D r z w i do niej na biegunach z desek dartych bez żelastwa. W y c h o d z ą c z tej szopy k u c h a ł u p i e , po lewej r ę c e jest wozownia, przy k t ó r e j przybudowane są obora i chlewy. U tych, drzwi z desek na biegunach bez ż e l a s t w a . Na tych budynkach dach dobry. Z a k ł a d ma takowy p a ń s k i : wołów cztery, k r o w ę j e d n ą , ś w i n i ę j e d n ą , k o s ę t r a w n ą , p ł u g , wóz, r a d ł o , sierp, rydel, s i e k i e r ę . Rolę r ó w n i e ż tak jak i pierwszy i tęż s a m ą p a ń s z c z y z n ę robi. Parob­ ka ma brata rodzonego imieniem Macieja i Jana c h ł o p ­ ca do poganiania, poddanych k o ł o m y j s k i c h , dziewczynę zaś imieniem T e r e s ę , luźną. [9] Po tejże samej połaci jest c h a ł u p a p i ą t a , tak jak pierwsza stawiana. Przyciesi nowych potrzebuje i po­ p r a w y dachu. Przy tej c h a ł u p i e chlewik m a ł y z żerdzi 1 d y l i k ó w stawiany, na n i m dach dobry, drzwiczki z de­ sek ł u p a n y c h , z a m k n i ę c i e drewniane. I d ą c do sieni drzwi z tarcic na biegunach z zaporą i k l a m k ą d r e w n i a n ą , bez żelastwa. Posowa nad sienią z d r ą g ó w i dylików. K o m i n dobry. W sieni drabka na górę. I d ą c do izby drzwi z tarcic na biegunach z haczykiem i skoblami ż e l a z n e m i z k l a m k ą d r e w n i a n ą . W tej izbie okno jedno, kominek jeden z gliny, piec z cegły prosto stawiany. Z izby do komory drzwi z tarcic na biegunach z ż e l a s t w e m . Na izbie i komorze posowa z dyli starych. Ogród zaraz za c h a ł u p ą do tej c h a ł u p y należy. W niej m i e s z k a j ą pra­ cowici A n t o n i z F r a n c i s z k ą , m a ł ż o n k o w i e , półrolnicy, 115 �poddani kołomyjscy. M a j ą 2 synów, z nich jednemu imię Tomas[z], ten ma 3-ci rok, drugiemu i m i ę Franciszek, ten się urodził na p o c z ą t k u t e r a ź n i e j s z e j kondescensyi. Do tej c h a ł u p y naprzeciwko należy stodoła w dyle i słupy w ziemię wkopywane stawiana, na d w ó c h so­ chach, o j e d n y m klepisku, dobra. W r ó t z desek ł u p a ­ nych dwie, przy k t ó r y c h jest żelastwo. W y c h o d z ą c ze stodoły, po prawej ręce stoi obora dobra, drzwi do niej z tarcic na biegunach, bez ż e l a s t w a . Przeciwko tej obo­ rze, na drugiej stronie jest znowu obora dobra w dyle i slupy, bez sochów, drzwi w niej z desek na biegu­ nach, bez ż e l a s t w a . Przy stodole ma o g r ó d e k m a ł y do sadzenia, a drugi większy za c h a ł u p ą . Ma t a k ą załogę p a ń s k ą jako i Szymon i tenże sam zaciąg r o b i co i pier­ wsi, ale powiada, że tyle r o l i nie ma co inni. Utrzymuje t a k o w ą czeladź: Wojciecha brata siwego, ojca swego i F r a n c i s z k ę dziewkę, wszystkich poddanych k o ł o m y j skich. [10] Do tej c h a ł u p y idąc jest niedaleko szósta cha­ ł u p a z szachulca w zamek stawiana. Dach i sczyty do­ bre. Przy niej chlewik, k t ó r y w poszyciu naprawy po­ trzebuje. Wchodząc do sieni drzwi na biegunach z tarcic z k l a m k ą i z a p o r ą drewnianemi, nad k t ó r ą nie masz posowy tylko z d r ą g ó w . K o m i n w i e l k i dobry. Idąc do izby po prawej stronie jest drabka, po k t ó r e j na g ó r ę wcho­ dzą. D r z w i z tarcic na biegunach, bez ż e l a s t w a . W izbie tej okien dwa, piec i komin prosty. Posowa na izbie i komorze z d y l i ł u p a n y c h . Do komory w c h o d z ą c są drzwi z tarcic na biegunach, przy k t ó r y c h w r z e c i ą d z z skoblami ż e l a z n y m i , z komory na ogród są drzwi, przy tych t a k ż e są skubie z w r z e c i ą d z e m żelazne, ogród zaś zaraz za c h a ł u p ą . W tej c h a ł u p i e m i e s z k a j ą pracowity Jan z K a t a r z y n ą m a ł ż o n k o w i e , półrolnicy. Mają s y n ó w p i ę c i u ; Jana, Andrzeja, Wojciecha — dorosłych, Jana drugiego ś r e d n i a k a , Józefa w pierwszym roku. Andrzej we wsi służy u Macieja gospodarza; córek cztery: Elż­ bietę, A g n i e s z k ę , T e k l ę , M a r i a n n ę . Z tych Elżbieta ś r e d n i a c z k a , inne zaś trzy mniejsze. Do tej c h a ł u p y ma stodołę naprzeciwko w dyle i słupy o 3 sochach posta­ wiona. Dach na niej dobry, w r ó t dwoje, przy jednych z a m k n i ę c i e żelazne, przy drugich drewniane. W y c h o d z ą c z stodoły po prawej stronie, gdzie przed t y m szopa b y ­ ła, do teraz tylko z r ą b stoi nowo postawiony na chlew bez sochów. Ci gospodarze poddani kołomyjscy m a j ą r ó w n ą ż załogę jako i Szymon, po i n n y m gospodarzu dawno o d e b r a n ą , rolę r ó w n i e ż jako i i n n i półrolnicy w trzy pola i jednakowy zaciąg robią. [11] Po tej samej ręce jest c h a ł u p a siódma z drzewa tartego w s ł u p y na przyciesiach stawiana, przyciesi i n ­ nych p o t r z e b u j ą c a . Dach na niej niezły. Wchodząc do sieni są drzwi na biegunach z tarcic z w r z e c i ą d z e m [i] skoblem żelaznemi. Wszedłszy do sieni, po lewej stro­ nie k o m i n w i e l k i dobry, po prawej stronie drabka na górę. Na podsieniu i nasieniu [s] posowa z d r ą g ó w i dy­ l i . Idąc do izby d r z w i na biegunach z skoblem i wrze­ ciądzem żelaznemi. Wszedłszy do izby, po lewej stronie kominek prosty z gliny lepiony, piec z cegły dobry, okno jedno w drzewo oprawne. Do komory d r z w i z tarcic na biegunach z w r z e c i ą d z e m żelaznym, bez skobla. Poso­ wa na izbie i komorze z dyli ł u p a n y c h . Z komory drzwi na ogród do tej c h a ł u p y należący, bez ż e l a s t w a z zapo­ rą tylko d r e w n i a n ą . Naprzeciwko tej c h a ł u p y , za dro­ gą, po prawej ręce jest stodółka w dyle darte i w słu­ py w ziemię wkopywane, o trzech sochach postawiona, o jednym klepisku. Wrota do niej z desek ciesanych, przy jednych jest żelazne zamknięcie, przy drugich drewniane. Ta stodoła tak w drzewie jako też w poszy­ ciu mocnego potrzebuje zaratowania. Idąc z tej stodoły, 116 po lewej ręce obora o czterech s ł u p a c h z p ł a t ó w i d y l i przeplatana, u k t ó r y c h drzwi z dyli ł u p a n y . h na biegu­ nach, z a m k n i ę c i e drwniane. Ta obora stoi na sochach dwóch, w k t ó r e j ściana od pola z dyli r ó w n i e ż ł u p a ­ nych. Obok tej obory jest chlewik ś w i ń s k i w d y l i k i stawiany dobry; z tej w y c h o d z ą c jest ogród naprze­ ciwko przy stodole, d r ą g a m i i chrustem ogrodzony. Ten plac posiada pracowity Tomasz i Agnieszka m a ł ż o n k o ­ wie, poddani kołomyjscy. Dzieci m a j ą troje: d w ó c h sy­ n ó w , Andrzeja, k t ó r y już jest dorosły parobek i Janak t ó r y ma lat j e d e n a ś c i e , c ó r k ę j e d n ą M a r i a n n ę d z i e w k ę dorosłą. T ę s a m ą załogę m a j ą i role w trzy pola jako i pierwsi i tyleż pańszczyzny o d b y w a j ą . [12] T ą s a m ą s t r o n ą idąc, po lewej ręce jest c h a ł u p a ó s m a stara, z dyli na przyciesiach w słupy stawiana. Dach na niej poprawiony, lecz ta cala c h a ł u p a , ponie­ waż s ł u p y i przyciesi pogniły, nowego pobudowania po­ trzebuje. Wchodząc do sieni drzwi z desek ł u p a n y c h na biegunach z w r z e c i ą d z e m i skoblami ż e l a z n e m i . Idąc zaś z sieni do izby, po prawej stronie drabka na górę. Posowa nad sienią z d r ą g ó w i p i a t ó w . Są drzwi do izby na biegunach, r ó w n i e ż z desek ł u p a n y c h , z klamką d r e w n i a n ą , haczykiem i skoblem żelaznemi. W tej izbie jest kominek z piecem z gliny, okno jedno. I d ą c z izby do komory, drzwi z ł u p a n y c h desek, słomą oplecione, na biegunach, z w r z e c i ą d z e m i skoblami żelaznemi. Po­ sowa na izbie i komorze z p ł a t ó w dartych. Z komory zaś drzwi z desek ciesanych na biegunach, z skoblami i w r z e c i ą d z a m i ż e l a z n e m i . Za tą zaraz c h a ł u p ą jest og­ ród do placu przyzwoity, naprzeciwko zaś do rzeczone­ go placu jest stodoła o trzech sochach w dyle i s ł u p y , 0 j e d n y m klepisku, dobra. W r ó t dwoje z desek ł u p a n y c h na biegunach z w r z e c i ą d z a m i i skoblami. I d ą c ze stodo­ ły, po lewej ręce jest szopa, drzwi do niej z desek ł u ­ panych z w r z e c i ą d z e m i skoblem żelaznemi. Przy tej szopie obora dostatnia o czterech sochach w dyle i słu­ py stawiana, z dachem dobrym. D r z w i dwoje na bie­ gunach z desek bez ż e l a s t w a , przy k t ó r e j oborze ogró­ dek d r ą g a m i i chrustem ogrodzony. Na t y m zaś ogro­ dzie studnia z ż u r a w i e m . Jest t a k ż e przy tej chałupie chlew z drzwiami dwiema na biegunach o czterech słu­ pach w d y l i k i stawiany, dobry. P o s i a d a j ą ten plac pra­ cowici Bazyli i Franciszka m a ł ż o n k o w i e , poddani ko­ łomyjscy. Mają dzieci dwoje m a ł y c h , jednego syna imie­ niem Jana, k t ó r e m u rok trzeci, c ó r k ę B a r b a r ę , która dopiero dziesiąty tydzień m i n ą ł jak się urodziła. Ma ten gospodarz parobka luźnego, ś r e d n i a k a , brata swego ro­ dzonego imieniem S t a n i s ł a w a . Z a k ł a d taki ma jaki 1 pierwsi i rolę takież w trzy pola i r ó w n ą odbywają. pańszczyznę [13] Po tej samej lewej ręce jest c h a ł u p a dziewiąta z drzewa dartego z szachulcu stawiana, przyciesi nowych koniecznie potrzebuje, poszycie poprawy wymaga. D r z w i do sieni z tarcic na biegunach, z z a p o r ą (i) k l a m k ą d r e w n i a n ą . I d ą c do izby, na prawej ręce drabka na gó­ rę. Nad sienią posowa z d y l i rzadko kładziona. K o m i n w i e l k i dobry. Do izby drzwi z tarcic na biegunach z k l a m k a m i drewnianemi, z haczykiem i skoblami ż e ­ laznemi, przy k t ó r y c h na lewej ręce kominek i piec z gliny i kamieni, okno jedno. D r z w i do komory z tar­ cic także na biegunach z skoblami i w r z e c i ą d z e m żelaz­ nemi. Poscwa na izbie i komorze z d y l i . Z tej komory, na ogród do tej c h a ł u p y należący, drzwi na biegunach z skoblami i w r z e c i ą d z e m . Naprzeciwko dopiero w y p i ­ sanej c h a ł u p y stodoła o j e d n y m klepisku w słupy w zie­ mię wkopywane i dyle, dobra, u k t ó r e j w r ó t dwoje z de­ sek ł u p a n y c h na biegunach. U jednych w r ó t skoble i w r z e c i ą d z żelazne. W y c h o d z ą c ze stodoły, po lewej �stronie o b ó r k a o sochach trzech, w slupy i dyle, dobra. D r z w i dwoje z desek ł u p a n y c h na biegunach, bez ż e ­ lastwa, przy k t ó r e j ogród m a ł y ż e r d z i a m i i chrustem grodzony. Jest t a k ż e przy tej chałupie dla świni chle­ w i k m a ł y przystawiony. P o s i a d a j ą to zabudowanie pra­ cowici P a w e ł kołodziej lecz rolę półrolniczą obsiewający z Małgorzatą małżonkowie, oboje poddani kołomyjscy. Nie m a j ą nic dzieci. Chowa p a r o b k ó w dwóch ten gospo­ darz, jednego imieniem Ł u k a s z a , a drugiego Mateusza, o b y d w ó c h poddanych k o ł o m y j s k i c h . Załogę m a j ą p a ń s k ą tak jak i pierwsi, p r ó c z r y d l a i siekiery. Role r ó w n i e tak jak pierwsi w trzy pola i takiż zaciąg robią. [14] T ą s a m ą idąc połacią jest c h a ł u p a dziesiąta 0 dwóch sieniach, o d w ó c h izbach i dwóch komorach, dobra. Okien w o b y d w ó c h izbach dwa, nawe. W poszy­ ciu jednak poprawy potrzebuje. W tej c h a ł u p i e jest drzwi ośm na biegunach, z ż e l a s t w e m do z a m k n i ę c i a . W jednej połowie mieszka pracowity Jan półrolnik 1 Agnieszka m a ł ż o n k o w i e , poddani kołomyjscy. Mają dzieci czworo: dwóch s y n ó w i dwie córki. Jednemu sy­ nowi i m i ę Wincenty, k t ó r y ma piąty rok, drugiemu J ó ­ zef, k t ó r y kończy rok drugi, c ó r k o m zaś jednej imię M a ­ rianna, k t ó r a ma lat dziewięć, drugiej M a ł g o r z a t a , k t ó r a ma lat ośm. C h o w a j ą parobka luźnego, d z i e w k ę Elżbietę p o d d a n ą . Do tej c h a ł u p y m a j ą z a k ł a d p a ń s k i takowy: cztery woły, k r o w ę j e d n ą , wóz, p ł u g , r a d ł o , kosę, świń nie m a j ą , siekiery i sierpa nie masz. Naprzeciwko za drogą jest stodoła o d w ó c h sochach, w dyle i słupy w ziemię wkopywane, o j e d n y m klepisku, dobra; w dachu tylko potrzebuje poprawy; z dwojgiem w r ó t , przy k t ó ­ rych u jednych z a m k n i ę c i e żelazne, przy drugich drew­ niane. Wychodząc ze stodoły, po lewej stronie jest obo­ ra o sochach trzech, w dyle i słupy w ziemię w k o p y w a ­ ne stawiana, o drzwiach jednych na biegunach, niezła. Ogródek m a ł y przy stodole na sadzenie i warzywo, og­ rodzony z p o d w ó r k i e m d r ą g a m i . Ten gospodarz ma w trzy pola role tak jako insi i robi jednakowy zaciąg. W drugiej zaś połowie tej c h a ł u p y siedzi B a r t ł o m i e j za­ grodnik z żoną J u l i a n n ą . Mają dzieci pięcioro, trzech synów, dwie córki. Z s y n ó w jednemu i m i ę Jan, ten ma lat trzy, drugiemu Sylwester, trzeciemu Tomasz; ci obaj bliźniaki, mają niedziel cztery. C ó r k o m zaś pierwszej Marianna, ta ma lat ośm, drugiej Apolonia, ta ma lat pięć. Robi ten zagrodnik ręczną od Św. Michała do św. Jakuba dni trzy, a od ś w . Jakuba do Św. M i c h a ł a dni cztery; ci ludzie są poddani kołomyjscy. [15] Po tejże samej stronie jest c h a ł u p a p o d w ó j n a jedenasta, nowa, w drzewo r z n i ę t e , na przyciesiach, w słupy, o dwóch sieniach, o c w ó c h izbach i dwóch komo­ rach, o ośmiu drzwiach i dwóch kominkach, o dwóch piecach z gliny robionych, stawiana, dobra. W jednej polowie mieszka pracowity Jan. k t ó r y przed Gody za parobka służył i Lileja [s] m a ł ż o n k o w i e niedawno oże­ nieni, poddani kołomyjscy. Ci dotychczas żadnego zacią­ gu nie robią. W t y m więc ich pomieszkaniu u jednych tylko drzwi izdebnych jest wrzeciądz, haczyk i skobleżelazne, inne zaś drzwi z k l a m k a m i tylko drewnianemi na biegunach. W t y m zaś c a ł y m domu, tak na sieni j a ­ ko też i na izbach i komorach posowa z dylów ł u p a ­ nych położona. W tej samej także połowie wraz z po­ wyższym p r a c o w i t y m Janem mieszka w ł o d a r z imieniem Andrzej z M a r i a n n ą żoną, oboje poddani kołomyjscy. W drugiej zaś połowie mieszka pracowity Michał z K a ­ tarzyną m a ł ż o n k o w i e , półrolnicy, poddani kołomyjscy. Dzieci m a j ą dwoje, c ó r k ę J a d w i g ę w r o k u dziesiątym i syna P a w ł a w roku d z i e w i ą t y m . Chowają parobka S t a n i s ł a w a , poddanego kołomyjskiego. W tej połowie są trojga drzwi żelazne z a m k n i ę c i a , to jest u drzwi iz­ u debnych haczyk z skoblami, u drzwi zaś izby do koma? ry i z komory na ogród w r z e c i ą d z e i skoble. Za tąż za­ raz c h a ł u p ą jest ogród do tego półrolniczego placu. Prze­ ciwko zaś tego domu stodoła o d w ó c h sochach, o jed­ nym klepisku w dyle i slupy, nowa. U niej w r ó t dwo­ je z desek ciesanych na biegunach, u jednych wrze­ ciądz z skoblami żelaznymi, u drugich z a m k n i ę c i e drew­ niane. I d ą c ze stodoły, po lewej ręce o b ó r k a na sochach dwóch w dyle i słupy stawiana, dobra. D r z w i jedne na biegunach z z a m k n i ę c i e m drewnianym, za k t ó r ą o b ó r k ą jest ogródek do tejże c h a ł u p y należący z p o d w ó r k i e m ż e r d z i a m i ogrodzony. Jest t a k ż e dla ś w i n i przystawiony chlewik przy oborze w d y l i k i . Z a k ł a d zaś p a ń s k i ten gospodarz ma takowy: k r o w ę j e d n ą , w o ł ó w p a r ę p a ń ­ skich, p ł u g , r a d ł o , wóz, siekierę, kosę t r a w n ą ; ś w i n i nie ma, rydla nie ma, sierpa nie ma, r o l ę zaś w trzy pola, takież same ma jak i drudzy i ten sam zaciąg robi. [16] Po tejże samej połaci jest c h a ł u p a w dyle i słu­ py na przyciesiach stawiana, dwunasta, stara, mocnej reparacyi w przyciesiach i s ł u p a c h potrzebuje. W c h o d z ą c do sieni, d r z w i na biegunach z desek ciesanych z za­ porą i k l a m k ą d r e w n i a n ą ; w sieni drabka na górę. Z tej sieni drzwi do izby tak j a k i pierwsze z desek bez ha­ czyka z skoblami tylko żelaznemi. W izbie okien dwa, piec i kominek z gliny, dobry. Do komory d r z w i z desek ciesanych na biegunach z w r z e c i ą d z e m i skoblami ż e l a z ­ nemi. Posowa nad sienią i k o m o r ą z d y l i starych. Z k o ­ mory drzwi na biegunie z desek z w r z e c i ą d z e m i skob­ lami na ogród do tej c h a ł u p y należący, ż e r d z i a m i ogro­ dzony, także i na p o d w ó r z e c , w k t ó r y m jest o b ó r k a o sochach dwóch w dyle i słupy stawiana. D r z w i u niej jedne na biegunie z desek ciesanych, złe. I c h l e w i k i przy chałupie dwa, jeden bez poszycia, drugi lepszy. Naprze­ ciwko stodoła w dyle i s ł u p y stawiana o sochach czte­ rech, zła, wiele naprawy potrzebuje, o j e d n y m klepisku. W r ó t do niej dwoje z desek ciesanych na biegunach, u obojga skoble i w r z e c i ą d z e żelazne. I d ą c ze stodoły, po prawej stronie jest obora w dyle i s ł u p y ; ta niezła. D r z w i u niej jedne na biegunach, z desek. P o s i a d a j ą ten plac pracowici Maciej z M a r i a n n ą , półrolnicy, poddani kołomyjscy. Mają j e d n ą c ó r k ę F r a n c i s z k ę dorosłą dziew­ kę przy sobie, a druga Magdalena poszła za m ą ż do Kamiennej. C h o w a j ą parobka J ę d r z e j a , poddanego ko­ łomyjskiego. Z a k ł a d m a j ą doskonały, tak jak p i e r w s i i role w trzy pola, robią takiż zaciąg j a k i i n n i . [17] Po tej samej ręce jest c h a ł u p a trzynasta, pod­ wójna, nowa, o ośmiu drzwiach, o jednej sieni, o d w ó c h izbach, o dwóch komorach, o d w ó c h oknach, o d w ó c h piecach i kominkach z gliny. Z drzewa r z n i ę t e g o częś­ cią w szachulec, częścią w słupy na przyciesiach sta­ wiana. W jednej połowie mieszka pracowity B a r t ł o ­ miej półrolnik z Katarzyną małżonkowie, poddani kołomyjscy. Mają córkę jedną imieniem M a r i a n n ę w drugim r o k u ; chowa parobka i m i e n i e m Macieja i dziewkę M a ł g o r z a t ę , r ó w n i e ż poddanych k o ł o m y j s k i c h . W tej połowie jest u drzwi izdebnych w r z e c i ą d z , haczyk z skoblami żelaznemi i u d r z w i tak z izby do k o m o r y jako też z komory na p o d w ó r e k , u k a ż d y c h w r z e c i ą d z z skoblami. Za tą c h a ł u p ą jest ogród od domu ż e r d z i a ­ m i , a od łąki chrustem ogrodzony, do tego placu nale­ żący. Naprzeciwko, za d r o g ą jest stodoła nowa o jed­ nym klepisku, na trzech sochach w dyle i s ł u p y stawia­ na. W tej jest w r ó t dwoje z desek, u jednych żelazne, u drugich drewniane z a m k n i ę c i e . I d ą c ze stodoły, po le­ wej stronie obora w dyle i słupy, o sochach czterech. D r z w i z desek dwoje, bez ż e l a s t w a na biegunach. Dach na tej oborze dobry, lecz w s ł u p a c h ten budynek po­ p r a w y potrzebuje. Jest t a k ż e przy tej oborze ogródek 117 �ż e r d z i a m i ogrodzony, a przy samej c h a ł u p i e jest chlewik ś w i ń s k i w d y l i k i przystawiony; ten poprawy potrzebu­ je. W drugiej połowie tej c h a ł u p y mieszka szewc imie­ niem Jan z żoną K a t a r z y n ą , poddani kołomyjscy. Mają dwie córki, jednej i m i ę Marianna, ta ma lat 4, drugiej imię Apolonia, ta jest w drugim roku. W tej więc p o ł o ­ wie drugiej, u jednych d r z w i u izby jest w r z e c i ą d z , ha­ czyk i skoble żelazne, u innych zaś drzwi tylko k l a m k i drewniane. Na t y m c a ł y m domostwie posowa z starych d y l ó w położona. Do tej drugiej połowy należy chlewik ś w i ń s k i w d y l i k i i słupy postawiony dobry. Namieniony gospodarz B a r t ł o m i e j ma d w o r s k ą załogę w inwen­ tarzu t a k i m jak i pierwsi, role także w trzy pola i ten sam zaciąg r o b i . [18] R ó w n i e ż po tej samej ręce jest c h a ł u p a czterna­ sta w słupy na przyciesiach stawiana, zupełnie zła z da­ chem, nowego pobudowania potrzebuje. D r z w i u niej czworo na biegunach z desek ciesanych. W sieni drabka na górę, k o m i n w i e l k i ma opatrzenie gliną, dobrą. W iz­ bie kominek i piec z cegły dobry, okna dwa złe. I d ą c z izby do komory drzwi bez s k u b i ą z w r z e c i ą d z e m . Z komory drzwi na p o d w ó r e k , u k t ó r y c h jest w r z e c i ą d z i skobel. Na t y m p o d w ó r k u obora o sochach d w ó c h w dyle i słupy dobra. D r z w i u niej jedne na biegunach bez ż e l a s t w a . Za tą oborą i c h a ł u p ą jest ogród do tego placu, przyzwoity, d r ą g a m i ogrodzony. Naprzeciwko tej c h a ł u p y jest stodoła o trzech sochach, jednym klepisku, w słupy i dyle stawiana, dobra. U niej w r ó t dwoje z desek ciesanych, przy jednych żelazne, przy drugich drewniane z a m k n i ę c i e . Przy stodole o g r ó d e k d r ą g a m i wygrodzony. Jest t a k ż e przy tej c h a ł u p i e chlewik ś w i ń ­ ski w d y l i k i przystawiony, poprawy potrzebuje. Ten plac p o s i a d a j ą pracowici Walenty i Petronela m a ł ż o n ­ kowie, poddani k o ł o m y j s c y . M a j ą syna jednego A n t o ­ niego, parobka dorosłego i d z i e w k ę ś r e d n i a c z k ę , luźną. M a j ą z a k ł a d p a ń s k i doskonały i rolę w trzy pola, tak jak i pierwsi, ten sam zaciąg r o b i ą co pierwsi. [19] Po tej samej t a k ż e połaci jest c h a ł u p a p i ę t n a s t a , p o d w ó j n a z dwiema sieniami, izbami, komorami, nowa, z drzewa r z n i ę t e g o na szachulec w zamek stawiana. D r z w i u niej ośm na biegunach, okien w d w ó c h izbach dwa. K o m i n w i e l k i jeden, k o m i n k i m a ł e z gliny i piece z kamieni i gliny dwa, lepione. Posowa na t y m całym dorrki z dyli ł u p a n y c h . W jednej połowie m i e s z k a j ą pra­ cowici Mikołaj z Ł u c j ą m a ł ż o n k o w i e , półrolnicy, podda­ ni kołomyjscy. S y n ó w m a j ą trzech: W a w r z y ń c a w roku jedenastym, Wojciecha w p i ą t y m , Mateusza w trzecim i c ó r k ę j e d n ą imieniem T e k l ę w drugim roku. C h o w a j ą parobka Marcina, poddanego kołomyjskiego. Ogród ma­ j ą przy c h a ł u p i e chrustem i ż e r d z i a m i ogrodzony. Na­ przeciwko za drogą tyle razy w s p o m n i a n ą z Lubnia i d ą c ą jest do tej c h a ł u p y stodoła o trzech sochach, 0 j e d n y m klepisku w dyle i słupy stawiana, nowa. W r ó t u niej dwoje z desek ciesanych na biegunach; u jednych w r ó t z a m k n i ę c i e żelazne, u drugich drewniane. I d ą c ze stodoły, obora nowa o sochach trzech, d r z w i dwoje na biegunach; ogródek przy niej ogrodzony żerdziami 1 chrustem. Z a k ł a d ma dworski takowy: p a r ę wołów, wolcu trzeciego za k r o w ę , p ł u ż n e żelaza, r a d l i c ę , siekie­ rę, kosę t r a w n ą i role w trzy pola tak jak i i n n i i ten sam zaciąg r o b i jako i pierwsi. Ma t a k ż e ten gospodarz chlewik dla świni w dyle i słupy postawiony, dobry, t a k ż e d r u g ą stodołę na trzech sochach w dyle i s ł u p y p o s t a w i o n ą , lecz mocnej reparacyi, p o n i e w a ż się słupy w niej pochyliły, p o t r z e b u j ą c a . W drugiej połowie sie­ dzi pracowity Piotr, ż e b r a k stary, poddany k o ł o m y j s k i , ten nic nie robi. T a k ż e w tej połowie samej siedzi p r a ­ cowita Marianna komornica, W I m ć pana Rudnickiego 118 poddana, od k t ó r e j m ą ż odszedł; ta komornica ma ogród na k o ń c u wsd k u Imięlinu. [20] Dalej po tejże samej lewej ręce jest c h a ł u p a sze snasta ostatnia, z szachulcu w zamek stawiana, dobra, w poszyciu tylko poprawy potrzebuje. D r z w i u niej czworo na biegunach. Okna dwa, jedno w i ę k s z e dobre, drugie m a ł e złe. Kominek i piec dobre. W tej chałupie mieszka Józef wdowiec w i e k u podeszłego, poddany koło­ myjski i pan J ę d r z e j K o t l i ń s k i z żoną za pozwoleniem W I m ć pana Rudnickiego. Ten Józef ż a d n e g o zaciągu nie robi, ż e b r a n i n ą się bawi, ani też p a ń s t w o K o t l i ń s c y z tego domu nic nie płacą. Do tego placu jest stodoła w dyle i słupy na sochach dwóch, z g r u n t u zła. Obora zaś na trzech sochach w p ł a t y , dobra. Ogrody do tego placu na­ leżące o b s i e w a j ą : Jan szewc, Wojciech przekrzta, Ma­ rianna komornica i Antoniowa komornica, t a k ż e Jacenty pasterz. Wszyscy zaś zwyż w y ż e j w y r a ż e n i półrolnicy, prócz wypisanej p a ń s z c z y z n y , o d p r a w u j ą takie p o w i n n o ś ­ ci: daje z nich k a ż d y na święto św. Marcina po dwa ka­ płony, a zaś na ś w i ę t a wielkanocne po dwa m ę d l e jaj, oprządzają prócz tego k a ż d y z nich po pół sztuki p r z ę ­ dzy, chodzą do obierania warzywa, do sadzenia kapusty, do jej wycinania, szatkowania i siekania, t a k ż e p l e ć po­ w i n n i proso i len. Obrachunek i rozmiar pola ozimego k u Kątom Zacząwszy od wsi ł ą k i Olszowiec zwanej najprzód k a w a l c ó w p o d ł u ż n y c h przy przypadku Mikołaja J ę d r z e j ­ czaka wszerz p ó ł t o r a k ó w [ p ó ł t o r a k ó w — dalej: p - k ó w , J. C ] U , a w z d ł u ż p r ę t ó w [ p r ę t ó w — dalej: pr., J. C ] 9, zaś od granicy imielskiej i strugi w pierwszym staju wszerz aż do płosy M i c h a ł o w e j p - k ó w 30 i 72- W drugim staju p o d o b n i e ż wszerz p - k ó w 133, a w z d ł u ż pr. 28. W trzecim staju p - k ó w 132, a w z d ł u ż aż do drogi G ó r n a zwanej pr. 31. W czwartym staju za tąż drogą wszerz p - k ó w 131, a w z d ł u ż pr. 19 i 'A- W p i ą t y m staju wszerz p - k ó w 132, a w z d ł u ż aż do drogi z K o ł o m i i do K ą t i d ą ­ cej pr. 24. W drugim miejscu zacząwszy od tejże samej granicy i strugi, a płosy B a r t ł o m i e j a Marciniaka wszerz aż do płosy Jana Kusego w pierwszym staju od tejże granicy p - k ó w 71, a w z d ł u ż pr. 29. W drugim staju p - k ó w 68, a w z d ł u ż pr. 26. W trzecim staju wszerz p - k ó w 68, a w z d ł u ż aż do drogi G ó r n a zwanej pr. 32. W czwar­ t y m staju za tąż drogą wszerz p - k ó w 64, a w z d ł u ż pr. 20. W p i ą t y m staju wszerz p - k ó w 60, a w z d ł u ż aż do drogi z Kołomii do K ą t idącej pr. 21 i W trzecim miejscu k u K ą t o m od tejże samej granicy zacząwszy od płosy Tomasza Musialika aż do płosy Jana Gajewskiego w pierwszym staju wszerz p - k ó w 60, a w z d ł u ż pr. 21. W drugim staju p - k ó w 64, a w z d ł u ż pr. 20. W trzecim staju, k t ó r e teraz nie siane p - k ó w 61, a w z d ł u ż aż do drogi G ó r n a zwanej pr. 29 i / 2- W czwartym staju za tąż drogą G ó r n ą wszerz n a j p r z ó d nie sianego p - k ó w 29, a zaś zasianego p - k ó w 32, a w z d ł u ż pr. 24. W p i ą t y m staju wszerz t a k ż e nie sianych p - k ó w 51, a w z d ł u ż aż do drogi z K o ł o m i i do K ą t i d ą c e j pr. 28 i / . Jest za t y m p o d ł u g wyższego obrachunku w t y m polu ozimym zasianych p - k ó w 1161, k a w a l c ó w także zasianych 11, nie zasianych zaś p - k ó w 141. i l l 2 Pole na j a r z y n ę zostawione Zacząwszy od granicy W o l i P i ó r o w e j i drożyska w K o ł o m i i do Kamiennej idącego n a j p r z ó d zaoranego w p r z e s z ł y m r o k u wszerz p - k ó w 16, a w z d ł u ż pr. 23. Dalej ponad t y m ż e d r o ż y s k i e m k u wsi K o ł o m i i za otłoczonego [s] wszerz pr. 20, a w z d ł u ż pr. do krzewiny 21. W drugim staju tegoż o t ł o k u [s] wszerz pr. 12, a w z d ł u ż pr. 29 i V2- W trzecim staju r ó w n e g o ż otłogu wszerz pr. �14, a w z d ł u ż aż do r o w u i granicy W o l i P i ó r o w e j pr. 26. W d r u g i m miejscu zacząwszy od r o w u czyli granicy Woli P i ó r o w e j i k r z e w i n y w pierwszym staju wszerz p - k ó w aż do miedzy 172, a w z d ł u ż pr. 33. W d r u g i m staju 202, a w z d ł u ż pr. 24. W trzecim staju p - k ó w 202, a w z d ł u ż aż do samych p ł o t ó w pod wsią K o ł o m i ą b ę d ą c y c h pr. 30 i V2- K a w a l c ó w iw t y m ż e samym staju p - k ó w 14, a w z d ł u ż pr. 6. W drugim miejscu k a w a l c ó w przy sa­ mych p ł o t a c h i drodze z K o ł o m i i do W o l i Piórowej p - k ó w 19. W trzecim miejscu zacząwszy od wsi K o ł o m i i za s t o d o ł a m i c h ł o p s k i e m i i miedzy t e ż f o l w a r k i rozdzie­ lającej wszerz aż do płosy Tomasza Musialika p - k ó w 49, a w z d ł u ż pr. 29. W drugim staju p - k ó w 46, a w z d ł u ż pr. 35. W trzecim staju p - k ó w 48, a w z d ł u ż pr. 32 i / . W czwartym staju p - k ó w 48, a w z d ł u ż pr. 25. W p i ą t y m staju p - k ó w 49, a w z d ł u ż pr. 25. W szóstym staju p - k ó w 18, a w z d ł u ż aż do r o w u ciągnącego się od stawku W o l i P i ó r o w e j przez role k o ł o m y j s k i e pr. 23. W s i ó d m y m sta­ j u za ~tymże rowem wszerz p - k ó w 19, a w z d ł u ż pr. 25. W ó s m y m staju p - k ó w 36, a w z d ł u ż pr. aż do drogi z Woli P i ó r o w e j do Imielna idącej 23. W d z i e w i ą t y m staju za tąż drogą p - k ó w 22 i s k ł a d ó w 12, a w z d ł u ż pr. 32. W dziesiątym staju p - k ó w 50, a wzdłuż pr. 39. W jedenastym staju p - k ó w 40, a w z d ł u ż pr. 35 i Va. W dwunastym staju p - k ó w 37, a w z d ł u ż aż do drogi •e W o l i P i ó r o w e j do K u t n a i d ą c e j pr. 37. W trzynastym staju za tąż drogą p - k ó w otłogiem leżących 23, a w z d ł u ż aż do ł ą k i pr. 37. W czwartym miejscu zacząwszy od borku i płosy Mikołaja J ę d r z e j c z a k a otłogu wszerz p - k ó w 22, a w z d ł u ż pr. 20. W drugim staju tegoż otłogu aż do drożyska, k t ó r e idzie z K o ł o m i i do lasu kołomyjskiego p - k ó w 61, a w z d ł u ż pr. 28. W trzecim staju tegoż otłogu p - k ó w 93, a w z d ł u ż aż do drogi z Imielna do W o l i P i ó ­ rowej idącej pr. 33. W czwartym staju za tąż drogą p - k ó w 111, a w z d ł u ż pr. 32 i / . W p i ą t y m staju p - k ó w 111, a w z d ł u ż pr. 37. W szóstym staju p - k ó w 108, a w z d ł u ż pr. 27 i 72- W s i ó d m y m staju p - k ó w 73, a w z d ł u ż pr. aż do ł ą k i Narty zwanej 33. W ó s m y m staju za tąż ł ą k ą p - k ó w 35, a w z d ł u ż pr. 22. W dzie­ w i ą t y m staju p - k ó w 104, a wzdłuż pod same stodoły chłopskie pr. 33. W p i ą t y m miejscu nad ł ą k ą N a r t a m i i płosą Mikołaja J ę d r z e j c z a k a p ł o s k a dwojgi staj [ss], każde staje po cztery s k ł a d y w sobie m a j ą c e , pierwszego staja od f o l w a r k u p a ń s k i e g o w z d ł u ż pr. 24. Drugiego także w z d ł u ż pr. 25. T ę p ł o s k ę obsiewał przedtem pan Latecki, a teraz d w ó r ją obsiewa. W szóstym miejscu zacząwszy od drogi z K o ł o m i i do Imielna idącej i dro­ żyska t a k ż e z K o ł o m i i do lasu kołomyjskiego idącego aż do łąki Narty zwanej p - k ó w 101, a w z d ł u ż pr. 28. A w drugim staju p - k ó w 94, a w z d ł u ż aż do granicy i łąki imielskiej pr. 17 i " . W t y m więc polu jest g r u n ­ i 2 i 2 tu ornego i na j a r z y n ę u ż y w a n e g o 2030, k a w a l c ó w także u ż y w a n y c h 33, a otłogu na szerz r a c h u j ą c pr. 46 j e d n y m stajem. Pole na ugór zostawione Zacząwszy od krzewiny i do drogi z K ą t do K o ł o m i i idącej wszerz aż do płosy Jana Gajewskiego w p i e r w ­ szym staju od tej drogi p - k ó w 116, a w z d ł u ż pr. 31 i 'A. W drugim staju p - k ó w 80, a w z d ł u ż pr. 32. W trzecim staju p - k ó w 16, a w z d ł u ż pr. 21. W drugim miejscu pod tąż s a m ą drogą z K ą t do K o ł o m i i idącą zacząwszy od płosy Jana P ł ó c i e n n i c z k a k u wsi aż do łąki Olszowiec .zwanej, w pierwszym staju od tejże drogi wszerz p - k ó w 134, w z d ł u ż pr. 29. W drugim staju p - k ó w 127, a w z d ł u ż pr. 29. W trzecim staju p - k ó w 90, a w z d ł u ż pr. 28 i Przy t y m staju poprzecznych k a w a l c ó w p - k ó w 31, a w z d ł u ż pr. 6. W czwartym staju p - k ó w 108, a w z d ł u ż pr. 26. W p i ą t y m staju p - k ó w 70, a w z d ł u ż pr. 24 i f . W szós­ t y m staju p - k ó w 40, a w z d ł u ż aż do smugu czyli ł ą k i Olszowiec zwanej pr. 26 i Va. W trzecim miejscu polko Ż u ł a w e j [s] zwane zacząwszy od krzewiny aż do r o l i kowalskiej, w pierwszym staju wszerz p - k ó w 23, a wzdłuż pr. 30. W d r u g i m staju wszerz p - k ó w 34, a w z d ł u ż aż do łąki Olszowiec zwanej pr. 22 i W czwartym miejscu zacząwszy od ł ą k i Olszowiec zwa­ nej polko k u błoniom między p ł o s a m i z prawej r ę k i Walentego D o m a g a ł y z lewej Szymona Kmieciaka wszerz p - k ó w 48, a w z d ł u ż pr. 18 i */2- W d r u g i m staju aż do lasu ku błoniom wszerz p - k ó w 49, a w z d ł u ż pr. 27 W p i ą t y m miejscu zacząwszy od smugu Olszowiec zwa­ nego i płosy Jana Kaczmarka wszerz k u wsi K o ł o m i i aż do granicy W o l f P i ó r o w e j p - k ó w 130, a w z d ł u ż aż do drogi z Lubnia do K o ł o m i i i d ą c e j pr. 20. W d r u g i m staju za tąż drogą wszerz p - k ó w 100, a w z d ł u ż pr. 28 i Va. W trzecim staju aż do krzewiny k u b ł o n i o m i d ą c e j wszerz p - k ó w 80, a w z d ł u ż pr. 30. W szóstym miejscu zacząwszy od gorzelni n a j p r z ó d k a w a l c ó w wszerz 14, a w z d ł u ż pr. t a k ż e 14. I d ą c dalej w t y m ż e samym staju wszerz aż do drogi z L u b n i a do K o ł o m i i i d ą c e j czyli granicy W o l i P i ó r o w e j p - k ó w 71, a w z d ł u ż pr. 23 i V2W drugim staju wszerz p - k ó w B I , a w z d ł u ż pr. 34. W trzecim staju wszerz p - k ó w 64, a w z d ł u ż aż do opłot­ ków i drogi z Kołomii do L u b n i a idącej pr. 25 i 'AW s i ó d m y m miejscu zacząwszy od p o d w ó r z a p a ń s k i e g o i drogi z p o d w ó r z a na w i e ś idącej aż do ogroda p a ń ­ skiego na wsi przy c h a ł u p i e pierwszej za k u ź n i ą , w k t ó ­ rej Morawski ekonom mieszka p - k ó w 61, a w z d ł u ż za­ cząwszy od drogi za wsią k u d w o r o w i idącej aż do łąki Olszowiec zwanej pr. 33. W t y m przeto polu jest p - k ó w całnich 1534, k a w a l c ó w 46. l 2 Jerzy 2 Czajkowski PRZYPISY 1 J. Burszta, Dawne budownictwo „na sochy" w Wielkopolsce, „ K w a r t a l n i k Historii K u l t u r y Material­ nej", 1957, nr 3/4. 2 A P K r . , Castr. Crac. rei., t. 219: 17B8 r., s. 1103— 1138. 3 M . Fryczowa, Tradycyjne budownictwo ludowe Kujaw, T o r u ń 1961. 4 O. Kolberg, Lud, jego zwyczaje, sposób życia, mo­ wa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieś­ ni, muzyka i tańce. Ser. III i IV, Kujawy, Warszawa Rys. 5 M . Fryczowa, op. cit., rozdz. I I I . 6 Ibidem, s. 45. 7 Por. np.: Materiały do dziejów chłopa wielkopol­ skiego w drugiej połowie XVIII wieku, W r o c ł a w 1956, t. I I , s. 291—293. 8 Por. K . K w a ś n i e w s k i , Paleniska i piece w polskim budownictwie ludowym, Wrocław—Warszawa—Kraków 1963, s. 57, mapa 4. 9 Instrukcja wydawnicza dla źródeł historycznych od połowy XVI do połowy XIX wieku, Red, K. Lepszy, W r o c ł a w 1953. autor. 119 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9dac24a8a9fcd2b02a67df7826ca3460.pdf cc77689945f2efff54fa5a03aeae732a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4748 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Subject The topic of the resource Biegański, Mieczysław (1908-1970) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4406 Title A name given to the resource Wspomnienie pośmiertne - Mieczysław Biegański ( 1908-1970) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.2; s.125 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Y M A W B Ń K (1908-1970) Był założycielem i d ł u g o l e t n i m dyrektorem W y d a w ­ nictw Artystycznych i Filmowych. Przyjacielem i opie­ kunem naszego pisma. Szlachetnym człowiekiem. Miał dar szczególnie cenny i rzadki — s t a w i a ł na ludzi, ufał i m i p o m a g a ł . Zainteresowania sztuką, wyniesione ze studio iwi wciąż p o g ł ę b i a n e s p r a w i ł y , że z a i n s p i r o w a ł i u ł a t w i ł powstanie w i e l u dzieł cennych dla naszej k u l ­ tury i ś w i e t n i e wydanych. Czuliśmy zawsze Jego życz­ liwość, był naszym pierwszym i w d z i ę c z n y m czytelni­ kiem. Cieszył oG każdy i n t e r e s u j ą c y a r t y k u ł , m a r t w i ł a niska jakość reprodukcji, w k t ó r y c h gubił się artystycz­ ny walor obiektu. N i e b y ł ambicjonalny. Cecha r ó w n i e rzadka j a k u m i e j ę t n o ś ć ufania ludziom... Gdy p r z e j ą ł dorobek „ A u r i g i " a m b i c j ą Jego było, by nie u r o n i ć n i ­ czego, zostawiając dzieło w t y m kształcie, j a k i zamyślił tragicznie z m a r ł y Rafał Glucksman. Miał o d w a g ę b y ć skromnym. I dlatego zrobił dla naszej k u l t u r y dużo. Ż e g n a m y Go ze smutkiem i żalem na ł a m a c h pisma, k t ó r e zawdzięczało M u n i e j e d n ą r a d ę , n i e j e d n ą pomoc. Z m a r ł 28 kwietnia 1970 r. po ciężkiej, wielomiesięcznej chorobie. Redakcja O K N K za okres X - l 1970 18 lutego z m a r ł Leon K a t u l s k i z Annowa, pow. Żnin, zasłużony p a ł u c k i t w ó r c a ludowy. W tematyce jego r z e ź b p o c z ą t k o w o d o m i n o w a ł y zwierzęta i kompozycje z zakresu życia wiejskiego, później podjął cykl postaci historycznych. Ostatnio Leon K a t u l s k i z a j m o w a ł się pa­ miątkarstwem. * W marcu zmarł Mieczysław Ruszkowski, jeden z bardziej zna­ nych t w ó r c ó w ludowych w Polsce. Sierpecki rzeźbiarz należał do Z w i ą z k u Polskich A r t y s t ó w Plasty­ ków, był w y r ó ż n i a n y dyplomami, posiadał złotą o d z n a k ę „Za zasługi dla w o j e w ó d z t w a warszawskiego". Konkursy, folkloru wystawy, festiwale i dni W galerii sztuki współczesnej w Reszlu otwarto 3 p a ź d z i e r n i k a w y ­ s t a w ę sztuki ludowej i twórczości amatorskiej W a r m i i i Mazur. B o ­ gato reprezentowane były działy: rzeźby, ceramiki i tkactwa. Przy­ znano nagrody M i n . K u l t u r y i Sztu­ ki. * 23 p a ź d z i e r n i k a w z a b r z a ń s k i m Muzeum r o z s t r z y g n i ę t o konkurs na l u d o w ą i a m a t o r s k ą rzeźbę w w ę g ­ lu. Przyznano nagrody M i n . K u l t u ­ ry i Sztuki. 28 p a ź d z i e r n i k a w Muzeum w Rabce r o z s t r z y g n i ę t o konkurs n a . temat: „ T r a d y c y j n e garncarstwo l u ­ dowe z terenu Karpat". B y ł on po­ przedzony badaniami w w o j . k r a ­ kowskim. Przyznano nagrody M i n . K u l t u r y i Sztuki oraz Cepelii. 30 p a ź d z i e r n i k a w Ł ó d z k i m D o ­ m u K u l t u r y otwarta została wysta­ wa garncarstwa ludowego H i e r o n i ­ ma M u s z y ń s k i e g o z Sieradza. Muzeum w N o r r k ó p i n g u d o s t ę p ­ niło swe sale dla polskiej „sztuki naiwnych". W działach malarstwa i rzeźby oglądać m o ż n a było m. i n . prace: Zagajewskiego, Zegadłów, S k r ę t o w i c z a , Zelka, Holesza, Ociep­ k i , Surowiaka, P ł o n k o w e j i Korsak. Wystawa otwarta została w p a ź ­ dzierniku. We w s i Chmielno, pow. Kartuzy, otwarto w y s t a w ę ceramiki kaszub­ skiej — dawnej i w s p ó ł c z e s n e j . Wystawa zainicjowana przez m i e j ­ scowe koło regionoznawcze, zlokali­ zowana była w hallu szkoły. 6 listopada r o z s t r z y g n i ę t y został konkurs na w s p ó ł c z e s n ą s z t u k ę l u ­ dową regionu kujawskiego. Przyz­ nano nagrody M i n . K u l t u r y i Sztu­ ki. W grudniu odbyła się wystawa pokonkursowa w Muzeum K u j a w ­ skim we W ł o c ł a w k u . 27 listopada w L u b l i n i e rozstrzy­ g n i ę t o konkurs na s z t u k ę l u d o w ą Lubelszczyzny zorganizowany przez w y d z i a ł K u l t u r y P W R N i Muzeum Okręgowe. N a p ł y n ę ł o na konkurs około 400 prac z w i e l u dziedzin: rzeźby, tkactwa, garncarstwa, k o ­ walstwa, plecionkarstwa, plastyki o b r z ę d o w e j . Przyznano nagrody M i n . K u l t u r y i Sztuki. W grudniu ogłoszono konkurs na przedmioty plastyki ludowej, z w i ą z a n e z o b r z ę d a m i i zwyczajami w i e j s k i m i i miejskimi. Adresowa­ ny do t w ó r c ó w ludowych w o j . w a r ­ szawskiego konkurs z o r g a n i z o w a ł y Wydział K u l t u r y P W R N i Muzeum Mazowieckie w Płocku. W grudniu odbył się pokaz najciekawszych t k a n i n dekoracyj­ nych spośród prac n a d e s ł a n y c h na doroczny konkurs Cepelii. 22 spół­ dzielnie n a d e s ł a ł y 287 p r o j e k t ó w tkanin obiciowych, zasłonowych, podłogowych, makat, narzut i mat. Pokaz m i a ł miejsce w Starej K o r ­ degardzie w warszawskich Ł a z i e n ­ kach. W g r u d n i u otwarto ogólnopols­ k ą w y s t a w ę malarstwa, g r a f i k i i rzeźby plastyków-amatorów, wywo- 125 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8fe688df1fc64aad7e39380ecbd202c9.pdf 60765d67d4f6f001d650ce675a757472 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4742 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Subject The topic of the resource ikonografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4400 Title A name given to the resource Upadek Chrystusa pod krzyżem - źródła ikonograficzne i ich interpretacja w sztuce ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.2; s.81-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krzysztofowicz, Stefania Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ogrodzieniec \ miechów ( e Olkusz . 'J \ i i i Ichrzanów Szczurowa 0 TARNÓW KRAKÓW oswiecim ! O o grojec r j<r2eczow l^ocon «1ąkaw)ca . „ % Z «as • /' y'"" I \ ; s u c n l o w l c e rvrhwaTri 9 ' ., v. • kojszdwka • Jspiwne 'osielec <ftrskow podh. gr-zechinia . . s o p o t JHv, ' ' / m a - \ a \ "zabomia r \ 0 a b k a jabłonka czarny dunajec i. ^ l u k ó w ice niedźwiedź ° c k ^ 2 o nowy sącz podgrodzie stary sącz czaczów nowy targ nicdziCd 0 \.S- C' '*-•' « limanowa dobra • dln. <Tok,c,ny ordzawka • klikuszowa \ pólrzeczki o iwkowa wiśniowa mszana a s i s' otoniowa u T^wlec 'lachow.ce trzebinia • Jeleśnia ° zawo)a (jrzyfckow . żabnica Kamesznica .-' "milSwka^. brzesko o wola radziszowska yvadowice .brody • Zakliczyn gof zeń /kalwaria zebrzydowska bugaj myslenice °Stryszów +„,„~,., •rzyki £• „ .™ trzemiesma szcz^r»/c , °strvszow byana ""••bestwina i kety ' o bochnia osie k f Szczepanów grodkowice Taosze , k a c w m — » . oni5nep-—./ \ 'N J o obfezy ryterskie torynica piwniczna .^.^ ; ; / ! ,mafe ciche jurgow / \ •zakopane ' .. i U. 1. Mapa rozmieszczenia kowskiego. Stefania Krzysztof U P A D E K rzeźb z wyobrażeniem Chrystusapadającego pod krzyżem na terenie obecnego woj. kra­ owicz C H R Y S T U S A P O D K R Z Y Ż E M ŹRÓDŁA IKONOGRAFICZNE I ICH INTERPRETACJA W SZTUCE LUDOWEJ W polskiej sztuce ludowej znany jest typ ikonogra­ ficzny Upadku Chrystusa pod k r z y ż e m , rozpowszech­ niony g ł ó w n i e w rzeźbie drewnianej i kamiennej oraz grafice. W malarstwie l u d o w y m natomiast nie odegrał on większej r o l i . Badania topograficzne nad w y s t ę p o w a n i e m tego t y Pu ikonograficznego w y k a z a ł y , że jako nieznany bądź też sporadycznie p o j a w i a j ą c y się na terenach Polski p ó ł ­ nocnej, ś r o d k o w e j i wschodniej — w y r a ź n i e spopulary­ zował się na terenach p o ł u d n i o w e j Polski, w z d ł u ż dróg P r o w a d z ą c y c h do K a l w a r i i Zebrzydowskiej od Żywca Poprzez S u c h ą , Wadowice, M a k ó w P o d h a l a ń s k i , od P i w ­ nicznej przez Stary i Nowy Sącz, L i m a n o w ą , Myślenice oraz od Rabki i od Mszany Dolnej ( i l . 1). J 2 Wśród znanych p r z y k ł a d ó w w y r ó ż n i a j ą się dwie pod­ stawowe odmiany: Chrystus p a d a j ą c y pod k r z y ż e m w otoczeniu jednej, d w ó c h l u b grupy osób oraz Chrystus samotnie u p a d a j ą c y pod c i ę ż a r e m d ź w i g a n e g o krzyża. Jako p r z y k ł a d pierwszej, wielopostaciowej odmiany w y m i e n i ć należy rzeźbę d r e w n i a n ą , p o c h o d z ą c ą z Ł ą c k a koło Nowego Sącza ( i l . 4), w k t ó r e j nad p a d a j ą c y m Chrystusem pochyla się zgięta p o s t a ć Ż y d a w cylindrze. W rzeźbie z muzeum przy klasztorze OO C y s t e r s ó w w Szczyrzycu koło Limanowej — Chrystusa p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m flankuje Chusta ś w i ę t e j W e r o n i k i i dwie płaczące niewiasty. Wypadkiem bez precedensu jest drewniana rzeźba z Muzeum i m . Orkana w Rabce, w której na plecach upadającego pod k r z y ż e m Chrystu- 82 ��WyRAZENIE PANA JEZWA POTRZ l& CVDAM «Ł7NA_^a NA KALUft, CT1 C R / M I L E OJ/HTKRAKOWA sosc wiuteanecŁywoiewci* IPOWSTC NIEMOCE m T W E * ŁASKI Em MDRUZWEM P O C T Z E O E V PACtyf U*Urvy MKIE PROSZK A.JT * T A » I * H M W 1 PMBTAC ZGRZtOUNT? F>ZD*SCl NAROGJI I K H TwoyVpAB» Z u H o i e NAŁOGI I . 'Niszczy Dorzcz&rrzACO CHNUJC CHIEE BBEDK NA "iEHi'A.PoryM ywNiEBiE:A:f Upadek Chrystusa pod krzyżem. II. 2. Drzeworyt, wyk. Aleksander Ceglencki. II. 3. Drzeworyt barwny. II. 4. Rzeźba drewniana, wym. 22 X 15 cm. Łącko, pow. Nowy Sącz. II. 5. Drzeworyt. II. 6. Rzeźba drewniana. Wł. Muz. im. Orkana, Rabka. 11. 7. Rzeźba drewniana. Wł. Klasz­ toru PP Klarysek, Stary Sącz, pow. Nowy Sącz. 83 �sa umieszczona została Pasja z Chrystusem U k r z y ż o w a ­ n y m oraz M a r i ą i Janem. T ę s a m ą w i e l o p o s t a c i o w ą od­ m i a n ę t y p u ikonograficznego p r e z e n t u j ą g r a f i k i ludowe. Znany jest drzeworyt, w k t ó r y m nad p a d a j ą c y m C h r y ­ stusem n a c h y l a j ą się dwie postacie oraz g r a f i k i przed­ s t a w i a j ą c e cały c y k l pasyjny z wyeksponowaniem po­ przez osobną s c e n ę i odpowiedni napis momentu upadku Chrystusa pod k r z y ż e m . W drzeworycie p o c h o d z ą c y m z roku 1729 i sygnowanym przez Aleksandra Ceglenckiego, na bogato rozbudowanym tle przedstawiony zosta) Chrystus, k t ó r y pada pod ciężarem d ź w i g a n e g o krzyża (il. 2). Znane są r ó w n i e ż grafiki ludowe w y o b r a ż a j ą c e Chrystusa p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m , umieszczonego na podstawie w formie mensy o ł t a r z o w e j , flankowanej przez postać M a r i i i Jana, nad k t ó r ą rozpostarty jest barokowy baldachim i korona podtrzymywana przez dwa p u t t a (il. 3). 3 Znacznie liczniej reprezentowana wydaje się odmiana samotnego Chrystusa p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m , w y s t ę ­ p u j ą c a w grupie d r z e w o r y t ó w ( i l . 5) oraz we wszyst­ k i c h niemal p r z y k ł a d a c h rzeźby, tak drewnianej jak i kamiennej. Przedstawia ona Chrystusa, k t ó r y przygnie­ ciony c i ę ż a r e m d ź w i g a n e g o k r z y ż a pada na zgięte ręce i nogi. Rzeźba ludowa różnicuje jedynie u k ł a d samej postaci Chrystusa, k t ó r y jest b ą d ź to p ł a s k o r o z c i ą g n i ę ­ ty na ziemi ( i l . 7), b ą d ź t e ż nieco wzniesiony ponad pod­ s t a w ą ( i l . 6). Najstatyczniejszy u k ł a d p r z y j m u j ą figury, wsparte na p r o s t o k ą t n i e zgiętych nogach i r ę k a c h ( i l . 9). Drzeworyty ludowe p r z e d s t a w i a j ą c e Chrystusa p a d a j ą ­ cego pod k r z y ż e m u z u p e ł n i a j ą niekiedy scenę w ł a ś c w ą tekstami m o d l i t w i w e s t c h n i e ń , umieszczonych niekiedy t a k ż e na ramionach krzyża. ; Ś w i a t ł o na problem datowania i n t e r e s u j ą c e g o nas t y ­ pu ikonograficznego, j a k i m jest Upadek Chrystusa pod k r z y ż e m , rzuca szereg o b i e k t ó w datowanych, z a m y k a j ą ­ cych się w obrębie od 60-tych lat X V I I I wieku do k o ń ­ ca X I X . * W ś r ó d prac wykonanych w X X w. u w z g l ę d n i ć należy drzeworyty J ę d r z e j a W o w r y p o w s t a ł e pod w p ł y ­ w e m inspiracji Emila Z e g a d ł o w i c z a oraz rzeźby, auto­ ryzowane i sprzedawane na k a l w a r y j s k i c h odpustach jeszcze w 50-tych latach przez niejakiego M a r t w i n ę . 5 8 interpretacji typu w kategoriach historycznych, b a z u j ą ­ cych na narracji, k t ó r e j nie m o ż n a w i ą z a ć bezpośrednio z ż a d n y m o k r e ś l o n y m opisem z Pisma Ś w i ę t e g o , ani z k o n k r e t n y m i p r z e s ł a n k a m i l i t e r a c k i m i . Jest to jedynie w y n i k pewnej historii i zdarzenia, k t ó r e mogło zaistnieć. 6 G e n e z ę rozwoju t y p u ikonograficznego Upadku C h r y ­ stusa pod k r z y ż e m , podjętego przez p o l s k ą s z t u k ę ludo­ w ą , należy r o z p a t r y w a ć na tle polskiej sztuki oficjalnej, a ściślej m ó w i ą c w k o n t e k ś c i e c y k l i pasyjnych, k t ó r e niekiedy włączały sceny z upadkiem. P o t w i e r d z a j ą to m. i n . czternastowieczne fragmenty polichromii z k o ś ­ cioła parafialnego w Czchowie czy też, odkryte w 1961 r., a pochodzące z lat 14B9—1500, sceny pasyjne w k r u ż g a n ­ kach kościoła OO. B e r n a r d y n ó w w Przeworsku, w ś r ó d k t ó r y c h osobną scenę stanowi Upadek Chrystusa pod k r z y ż e m , w y o d r ę b n i o n y r ó w n i e ż w szesnastowiecznym obrazie z Jurkowa w powiecie b r z e s k i m ' . Sceny w y ­ o b r a ż a j ą c e Chtystusa p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m i otoczo­ nego t ł u m e m osób t o w a r z y s z ą c y c h m u w z d ł u ż całej dro­ gi na Golgotę rozpowszechniły się ostatecznie na prze­ strzeni X V I I I w., kiedy to pod w p ł y w e m n a b o ż e ń s t w a głoszonego przez f r a n c i s z k a n ó w , b e r n a r d y n ó w i refor­ m a t ó w zaczęto masowo z a k ł a d a ć drogi k r z y ż o w e w pol­ skich kościołach . 7 s 10 Analogiczne, wielopostaciowe u k ł a d y stosowała polska grafika dewocyjna ilustrująca teksty pasyjne, pieśni, r o z m y ś l a n i a , m o d l i t w y . Znane są szesnastowieczne „Roz­ m y ś l a n i a m ę k i Pana Naszego..." , p r z e d s t a w i a j ą c e scenę z Chrystusem p a d a j ą c y m pod k r z y ż e m w otoczeniu t ł u ­ mu, oraz X V I I - w i e c z n a „ K a l w a r y a albo Nowe Jeruza­ lem..." , gdzie p o j a w i ł a się analogiczna scena. n 12 pod 84 Wspomniane przedstawienia Chrystusa p a d a j ą c e g o k r z y ż e m , otoczonego t ł u m e m osób, są p r z y k ł a d e m Popularna w rzeźbie i grafice ludowej odmiana sa­ motnego Chrystusa u p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m , będącego symbolem słabości i osamotnienia, stanowi k o n t y n u a c j ę nielicznych p r z y k ł a d ó w , k t ó r y m i dysponuje sztuka ofi­ cjalna. R e p r e z e n t u j ą je m. i n . trzy rzeźby z trzech kaplic Upadku Chrystusa pod k r z y ż e m z K a l w a r i i Zebrzydow­ skiej, p o c h o d z ą c e z lat 1632—1641 i 1724 oraz rzeźba wykonana przez Gabriela Padwaniego w roku 1664 dla klasztoru Klarysek w Starym S ą c z u . Fakt podjęcia przez s z t u k ę l u d o w ą popularyzacji tej w ł a ś n i e odmiany typu ikonograficznego Upadku Chrystusa pod krzyżem, m a j ą c e j charakter dewocyjny, świadczy o stosunku emocjonalnym t w ó r c y i odbiorcy, p r z e z n a c z a j ą c y c h te figury dla celów prywatnego, kameralnego k u l t u . Bezpośredniego źródła ikonograficznego ludowych w y o b r a ż e ń Chrystusa p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m należy p o s z u k i w a ć w K a l w a r i i Zebrzydowskiej, o ś r o d k u k u l t o ­ w y m i centrum pielgrzymek czynnym już w pierwszych latach X V I I w., a nie mniej ż y w o t n y m do dnia dzisiej­ szego. K a l w a r i a Zebrzydowska, k t ó r a jest p i e r w s z ą polską k a l w a r i ą , p o w s t a ł a jako fundacja Mikołaja Zebrzydow­ skiego na wzór k a l w a r i i europejskich oraz w oparciu o rozprawy Christiana A d r i a n i Crumpa czyli Androchomiusa z Delft, k t ó r y w roku 1584 w y d a ł dwie prace: „ J e r u z a l e m sicut tempore Christi floruit..." oraz „ T h e a t r u m Terrae et bibliocarum historiarum....", w k t ó r y c h wyróżnił, obok innych stacji, trzy stacje Upadku C h r y ­ stusa pod k r z y ż e m . W roku 1604 p r z y b y ł do K a l w a r i i 1 3 14 15 18 �85 �Upadek Chrystusa pod krzyżem. II. 12, 13. Rzeźba drew­ niana, polichr. Całość i fragm., wys. 61 cm, dł. 135 cm. Kamesznica, pow. Żywiec. II. 14. Rzeźba drewniana, wys. 12 cm, dł. 29 cm. Obłazy Ryterskie, pow. Nowy Sącz. II. 15. Rzeźba drewniana, wys. 8 cm, dł. 17,5 cm. Wł. Muz. Etnograf., Kraków. Jest to kaplica Pierwszego Upadku — Primus Lapsus z p o s ą g i e m w y o b r a ż a j ą c y m Chrystusa p a d a j ą c e g o pod c i ę ż a r e m krzyża, p o c h o d z ą c y m z lat 1632—1641, kaplica Drugiego Upadku, zwana B r a m ą Z a c h o d n i ą — Porta Occidentalis z barokowym p o s ą g i e m U p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m . W kaplicy Trzeciego U p a d k u — Tercius L a p ­ sus znajduje się rzeźba Chrystusa p a d a j ą c e g o pod k r z y ­ żem, z r o k u 1724. Rzeźba p r z e d s t a w i a j ą c a Upadek pod k r z y ż e m i po­ chodząca z kaplicy Trzeciego U p a d k u już w k i l k a lat po jej ustawieniu w kaplicy zyskała miano „ c u d o w n e j " , sta­ jąc się, obok obrazu M a t k i Boskiej, celem pielgrzymek i przedmiotem specjalnego k u l t u . Zachowany fragment książeczki do n a b o ż e ń s t w a p o c h o d z ą c y z p r z e ł o m u X V I I I na X I X w., pod r y c i n ą p r z e d s t a w i a j ą c ą Chrystusa pada­ jącego pod k r z y ż e m , cytuje następującą informację: „... około Roku P a ń s k i e g o 1740 na t y m mieyscu Pan Bóg począł r ó ż n y m i dobrodzieystwy k o n t e n t o w a ć . . . " . Dowo­ dem dalszego wzrostu k u l t u Figury z kaplicy Trzeciego U p a d k u są ofiarowywane wota, o k t ó r y c h w y c z e r p u j ą c e informacje n o t u j ą akta b e r n a r d y ń s k i e p o d a j ą c e jako p i e r w s z ą w i a d o m o ś ć , że Anno D n i 1752 A d Capellam 3ty Lapsus Salwatoris W o t u m srebrne znaczne i n firme Ingantis pannis i n v o l u t i z Ł a ń c u s z k a m i srebrnymi od W... Pani Moszczyńskiej z Barwalduf?)..." ofiarowano, podobnie zresztą jak i „... Eodem Anno Serce Srebrne na... Imie Jezus do trzeciego upadku P. Jezusa od I m ć . Pana Sowińskiego..." zawieszono. Dalsze w i a d o m o ś c i p o d a j ą zanotowane przez b e r n a r d y n ó w zapiski o funda­ cjach wot w latach 1753—1767. Ostatecznym utwierdzeniem cudowności figury z kaplicy Trzeciego U p a d k u w K a l w a r i i Zebrzydowskiej było jej p o ś w i ę c e n i e w r o k u 1823 przez biskupa t a r ­ nowskiego Grzegorza Tomasza Z i e g l e r a . R ó w n o l e g l e ze wzrostem p o p u l a r n o ś c i cudownej figury z Kaplicy Trze­ ciego Upadku coraz liczniej p o j a w i a ł y się w y d a w n i c t w a p o ś w i ę c a n e r o z m y ś l a n i o m , modlitwom, opisom Drogi K r z y ż o w e j w K a l w a r i i Zebrzydowskiej. P o p r z e d z i ł y je takie dzieła jak: Abrahama Rozniatowskiego „ P a m i ą t k a Krwawey Ofiary Pana Zbawiciela", Grochowskiego „ H i m n y o Męce P a ń s k i e j do o b r z ę d ó w Kalwariey Zebrzydowskiey y do tamecznego n a b o ż e ń s t w a należące..." z r o k u 1611, Franciszka P ę k a l s k i e g o „ V i a r u m Redemptionis nostrae..." z 1620 r. oraz wydana w 1669 r. „ K a i warya albo Nowe Jeruzalem na Polach Zebrzydowskich zasadzone, a przez oyca Franciszka Dzielowskiego... w y ­ powiedziane...". W X I X w. książki poświęcone K a l w a r i i Zebrzydowskiej drukowali m. i n . Zygmunt J e l e ń , Józef Pisz z Tarnowa, K a r o l Osiowski i Pokorny z Wadowic, Franciszek Orzeł z F r y d k a ; są to takie pozycje jak: „Droga k r z y ż a Pana Jezusowego..." wydana w latach 1844 i 1864 w K r a k o w i e , „Droga krzyża..." wydana w 1863 r. w Wadowicach oraz p o c h o d z ą c a również z Wadowic „Księga K a l w a r y j s k a . U w a g i i m o d l i t w y sto­ sowne do pobożnego r o z p a m i ę t y w a n i a . . . przez W. O. Paschalisa" zebrane w r o k u 1864. Nie m n i e j s z ą popular­ nością cieszyły się pieśni kalwaryjskie, k t ó r e m i ę d z y i n ­ n y m i wydano w latach 1848 i 1861 w Bochni, w 1859 r. w Wadowicach. U z u p e ł n i e n i e m tych jakby oficjalnych w y d a w n i c t w o b e j m u j ą c y c h teksty pieśni i m o d l i t w były drukowane przez klasztor b e r n a r d y n ó w w K a l w a r i i Ze­ brzydowskiej przewodniki d r ó ż k o w e , zwane „ K s i ą ż k a m i K a i w a r y j s k i m i " , k t ó r e powielano r ó w n i e ż i w j ę z y k u sło19 20 21 22 13 Zebrzydowskiej Ojciec Capranica, k t ó r y znając Jerozo­ l i m ę udzielał w s k a z ó w e k przy z a k ł a d a n i u tak zwanych „dróżek kalwaryjskich", natomiast roboty b e z p o ś r e d n i o prowadził matematyk i teolog Szymon Ż e b r o w s k i Pierwsze pielgrzymki zanotowano już w r o k u 1609, dal­ sze informacje o nich p o w t a r z a ł y się przez cały wiek X V I I , a nieco późniejsza, konkretna notatka z 1730 r o k u podaje, że w t y m r o k u p r z y b y ł o do K a l w a r i i Zebrzydow­ skiej 20—30 tysięcy p i e l g r z y m ó w , k t ó r y c h celem było nawiedzenie cudownego obrazu M a t k i Boskiej oraz od­ bycie Drogi K r z y ż o w e j . Jak już wspomniano, w ś r ó d kaplic kalwaryjskich w y ­ s t ę p u j ą trzy kaplice Upadku Chrystusa pod k r z y ż e m , i n t e r e s u j ą c e z r a c j i z n a j d u j ą c y c h się w e w n ą t r z rzeźb. 1 7 18 86 2 3 �14 wackim, co p o t w i e r d z a j ą dwie pozycje wydane we F r y d k u w latach 1902 i 1911 pt. „Obchody kalwarske ćili k n i ż k a k u konani pobożnosti...", przeznaczone dla cze­ skich i s ł o w a c k i c h p i e l g r z y m ó w . 24 O m ó w i o n e i fragmentarycznie wymienione w y d a w ­ nictwa dewocyjne — książki do n a b o ż e ń s t w a z tekstami modlitw, pieśni, r o z m y ś l a ń wielokrotnie u z u p e ł n i a n e by­ ły ilustracjami, w p r o w a d z a j ą c y m i — obok innych scen pasyjnych — sceny trzech u p a d k ó w Chrystusa pod k r z y ­ żem. Znana jest r ó w n i e ż k s i ą ż k a do n a b o ż e ń s t w a spe­ cjalnie p o ś w i ę c o n a cudownej figurze Chrystusa p a d a j ą ­ cego po raz trzeci pod k r z y ż e m , z a t y t u ł o w a n a „ S e r d e c z n e westchnienie duszy p o b o ż n e y do Pana Jezus po trzecie z k r z y ż e m u p a d a i ą c w K a l w a r y i Zebrzydowskiey przy Krakowie..." i ilustrowana sceną z Chrystusem samotnie p a d a j ą c y m pod k r z y ż e m ' . W a r c h i w u m b e r n a r d y ń s k i m zachował się r ę k o p i s z a t y t u ł o w a n y „ K a l w a r y i s k i e nabo­ ż e ń s t w a czyli Obchody K r w a w e y Drogi u m ę c z e n i a Pana Jezusa Chrystusa" z a w i e r a j ą c y zbiór wierszy, w k t ó r y m opis Trzeciego Upadku rozpoczyna się od słów: 2 „Już to po trzeci raz pod k r z y ż e m upadasz Zraniony strudzony, nic sobą nie w ł a d a s z O Jezu cudowny, w t y m trzecim u p a d k u " Nie mniejszą rolę w popularyzacji k u l t u figury z kaplicy Trzeciego U p a d k u pod k r z y ż e m w K a l w a r i i Zebrzydowskiej o d e g r a ł y obrazki dewocyjne produkowa­ ne masowo i b ę d ą c e rodzajem ł ą c z n i k a i p o ś r e d n i k a po­ między s z t u k ą oficjalną i l u d o w ą . Odbijane na jedwabiu lub papierze, ł a t w e do kolportowania, kupowane były przez p i e l g r z y m ó w jako jedna z p a m i ą t e k odpustowych. Stąd pochodziły charakterystyczne napisy, w dosłownej bądź też nieco zmienionej postaci powtarzane na grafi­ kach ludowych. Są to takie teksty jak: „ W y o b r a ż e n i e Obra­ zu cudownego U p a d k u I I I Zbawiciela naszego JEZUSA CHRYSTUSA na górze K a l w a r y i u OO B e r n a r d y n ó w zakonu OO Franciszka" , „Effigie miraculosa Christi D n i sub Cruce tertio Lapsi i n Calvaria Zebrzydoviana existens apud PP Franciscanos" (il. 8), w z g l ę d n i e w j ę ­ zyku niemieckim: „ G n a d e n b i l d auf dem Halfariberg /!/ in P o l e n " . Obrazki te p r z e d s t a w i a ł y widok w n ę t r z a 26 27 28 -(MMI •»*;,<•, 87 �kaplicy trzeciego upadku w K a l w a r i i Zebrzydowskiej, ze specjalnym wyeksponowaniem samej figury Chrystusa otoczonego postaciami M a r i i i Jana oraz pod baldachi­ mem b a r o k o w y m i k o r o n ą , p o d t r z y m y w a n ą przez dwa putta. Z tych w ł a ś n i e w z o r ó w k o r z y s t a ł a grafika i rzeźba ludowa, p o w i e l a j ą c typ Upadku Chrystusa pod k r z y ż e m w wersji przede wszystkim dewocyjnej. Odrzucone zo­ stały dodatkowe atrybuty, co pozwoliło na wyekspono­ wanie samej figury padającego. I s t n i e j ą r ó w n i e ż przed­ stawienia, k t ó r e zostały u z u p e ł n i o n e napisami komentu­ j ą c y m i g e n e z ę wizerunku. Za typcwy p r z y k ł a d posłużyć może r z e ź b a z Muzeum Diecezjalnego w Tarnowie, w k t ó r e j na k r z y ż u umieszczono napis: „ T S E C I ( R S ) P O T K S Z Y Z E M DOLORES — P A N JEZU... U P A D A " , w z g l ę d ­ nie grafika .podpisana: „ W Y R A Ż E N I E P A N A JEZUSA PO TRZECIE Z K R Z Y Ż E M U P A D A J Ą C E G O CE K T Ó ­ RY C U D A M I SŁYNĄ C I NA K A L W A R Y I CTIERY M I L E OD K R A K O W A " . Wymienione obrazki dewocyjne, p e ł n i ą c e dla t w ó r ­ ców ludowych f u n k c j ę w z o r n i k ó w oraz sprzedawane na kalwaryjskich odpustach g r a f i k i i rzeźby, były rozpro­ wadzane przez p i e l g r z y m ó w . Załączona mapa ilustruje rozmieszczenie rzeźb ze sceną Upadku Chrystusa pod 2 9 k r z y ż e m na terenie obecnego w o j . krakowskiego, co po­ k r y w a się z g r a n i c ą terenu n a j w i ę k s z e j popularności K a l w a r i i Zebrzydowskiej jako o ś r o d k a pielgrzymek. Typ przedstawienia Chrystusa p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m zna­ ny jest r ó w n i e ż z t e r e n ó w Słowacji, gdzie rozpowszech­ nił się w rzeźbie jako odmiana samotnie p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m Chrystusa oraz w malarstwie na szkle, w for­ mie całych dróg k r z y ż o w y c h , r ó w n i e ż eksponujących scenę upadku pod k r z y ż e m . Logiczne p r z e s ł a n k i , pozwa­ lające w i ą z a ć te rzeźby z K a l w a r i ą Z e b r z y d o w s k ą na podstawie jej p o p u l a r n o ś c i jako o ś r o d k a pielgrzymowego na Słowacji i w Czechach, p o t w i e r d z a j ą słowaccy badacze sztuki l u d o w e j . 30 Kończąc p o w y ż s z e k r ó t k i e r o z w a ż a n i a należy jeszcze raz p o d k r e ś l i ć , że p o p u l a r n o ś ć figury Chrystusa Upada­ jącego pod k r z y ż e m oraz jej k u l t r o z w i n ę ł y się w k r ę g u działania K a l w a r i i Zebrzydowskiej, a b e z p o ś r e d n i m źród­ ł e m t y p u ikonograficznego, podjętego w sztuce ludowej w odmianie dewocyjnej, jest uznana za c u d o w n ą figura z kaplicy Trzeciego Upadku Chrystusa pod K r z y ż e m . Jeszcze w c h w i l i obecnej na kalwaryjskich odpustach sprzedawane są figury Chrystusa p a d a j ą c e g o pod krzy­ żem, lecz jako wyroby gipsowe produkcji masowej nie podlegają i n t e r e s u j ą c y m nas konwencjom artystycznym. PRZYPISY 1 L . R è a u , Iconographie de l'art chrétien, Paris 1956, T. I I , s. 465-467. 2 Rzeźby drewniane i kamienne, przedstawiające Upadek Chrystusa pod k r z y ż e m , o w y m i a r a c h od 20 do 150 cm, ustawiano w e w n ę k a c h kaplic, na s ł u p a c h p r z y ­ d r o ż n y c h , w fasadach d o m ó w . W czasie opracowywania niniejszego k o m u n i k a t u przejrzano przeszło 150 przy­ k ł a d ó w z n a j d u j ą c y c h się w terenie oraz w dokumentacji fotograficznej I n s t y t u t u Sztuki P A N . 3 K . Piwocki, Drzeworyt ludowy w Polsce, Warsza­ wa 1934, ryc. 53. 4 W ś r ó d drewnianych rzeźb ludowych p r z e d s t a w i a j ą ­ cych Upadek pod k r z y ż e m znane są m i ę d z y i n n y m i obiekty datowane na r o k 1716 z Trzebini, 1822 z Muzeum i m . Orkana w Rabce (nr i n w . MOR/27). Rzeźby kamienne datowane są n a s t ę p u j ą c o : 1778 — Wadowice, 1779 — Si­ dzina, pow. M y ś l e n i c e . 1791 — Sucha, 1796 — Gilowice, pow. Ż y w i e c (fundatorem był M i c h a ł Copia), 1798 — Zabłoczna, pow. Ż y w i e c , 1805 — Kobernica, pow. Biała, 1808 — Tarnawa Din., pow. Wadowice, Zembrzyce, pow. Wadowice, 1810 — Krzeszowa, pow. Ż y w i e c , 1821 — Moszczenica, pow. Żywiec, 1822 — R y c h w a ł d , pow. Ży­ wiec, 1823 — Ż y w i e c , 1826 —• J e l e ś n i a , pow. Ż y w i e c , 1829 — Radziechowa, pow. Ż y w i e c , 1830 — Zembrzyce, pow. Sucha, Grójec, paw. Biała, 1833 — M i l ó w k a , pow. Ż y w i e c , 1842 — Ż y w i e c , 1848 — K o j s z ó w k a , pow. M y ś l e ­ nice, 1863 — Spiwne, pow. Wadowice. 1869 — Wietrzy­ chowice, pow. D ą b r o w a Tarnowska ( w y k o n a ł Jakub K r a k o w s k i z Zakliczyna) 1872 — M i e c h ó w , 1884 — Marc ó w k a , pow. Wadowice. 16 88 �17 Upadek Chrystusa pod krzyżem. II. 16. Rzeźba kamienna, polichr., wys. 34 cm, dł. 82 cm. Milówka pow. Żywiec, n. 17. Rzeźba drewniana, polichr., wym. 34 X 48 cm. Wł. Muz. Diecezjalne, Tarnów. II. 18. Rzeźba drewniana, polichr., wys. 31,5 cm. Wł. Muzeum, Cieszyn. �5 T. Seweryn, Swiątkarz Powsinoga, Warszawa 1963, s. 130. 6 Informacji udzielił art. r z e ź b i a r z B r o n i s ł a w Chro­ my z K r a k o w a . 7 Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. I , z. 3; J. Gadomski, M a l o w i d ł a ścienne z X I V w i e k u w Czcho­ wie, „Folia Historiae A r t i u m " , I I , K r a k ó w 1965. 8 W. Smereka, Studium pasyjne, rys historyczny i teksty Drogi Krzyżowej, K r a k ó w 1968, s. 73—74. 9 Katalog Zabytków..., t. I , z. 3. 10 W. Smereka, op. cit., s. 102. 11 Rozmyślania męki Pana naszego Iezusa Kryslusa z modlitwami... w Krakowie, w d r u k a r n i Ł a z a r z o w e y , Roku P a ń s k i e g o 1594. 12 Kalwarya albo Nowe Jeruzalem na Polach Ze­ brzydowskich zasadzone, a przez Oyca Franciszka Dzielowskiego... wypowiedziane w Kazimierzu przy Krako­ wie... 1669. 13 Katalog Zabytków..., t. I , z 14; J. Ł e p k o w s k i , Kal­ warya Zebrzydowska i jej okolica, K r a k ó w 1850, s. 76; C. Bogdalski, Święta Kalwarya Zebrzydowska na pod­ stawie kronik, dokumentów... K r a k ó w 1910, s. 47; K . D ą ­ browski, Kalwaria Zebrzydowska, Kalisz 1933, s. 27—23; Jerzy Szabłowski, A r c h i t e k t u r a K a l w a r i i Zebrzydowskiej (1600—1702), „Roczn. K r a k . " X X I V , 1933; H . E. Wyczawski, Dzieje Kalwarii Zebrzydowskiej, K r a k ó w , 1947, s. 180. 14 Katalog Zabytków..., t. I . z. 10. ¡15. L . K a l i n o w s k i , Geneza Piety średniowiecznej, „ P r a c e K H S " , X , 1953. 16 J. Ł e p k o w s k i , op. cit., s. 75; C. Bogdalski, op. cit. s. 123—124; K . D ą b r o w s k i , op. cit., s. 27—28; H . E. W y czawski, op. cit. s. 6; J. Szabłowski, op. cit., s. 5; E. Roth, Der volkreiche Kalvarienberg in Literatur und Kunst des Spätmittelalters, B e r l i n 1958, s. 141; K . Nowacki, Misterium w K a l w a r i i Zebrzydowskiej, „Kwartalnik Teatralny", I X . -i960, z. 3—4, s. 456—462; W. Smereka, Fot. Stefania Krzysztofowicz — U. 1—3, 5, 6, 8, 9; Jan ski — U. 18; Anna Kunczyńska-Iracka — il. 19. II. 19. Upadek manowa. Chrystusa pod krzyżem, rzeźba op. cit., s. 19—29, 68—109; A r c h i w u m OO B e r n a r d y n ó w w Krakowie, I V - a - l , s. 472—474. 17 H . E. Wyczawski, op. cit., s. 5—6; W. Smereka, op. cit., s. 24, 76. Wzorem przy z a k ł a d a n i u drogi krzy­ żowej w K a l w a r i i Zebrzydowskiej były kalwarie w D u ­ senbach w Alzacji, Varallo koło Mediolanu, Koblencji, Zgorzelcu, Bambergu, Averdopie, Norymberdze, F r y b u r ­ gu. (H. E. Wyczawski, op. cit., s. 3,4.). Na wzór K a l w a r i i Zebrzydowskiej p o w s t a ł y kalwarie na Suwalszczyźnie, w Gordach, w Wejherowie, pod Radzyniem, w P a c ł a w i e , w Wólce G ó r s k i e j , w Wilnie, Krzeszowie, Wambierz>cach, na Górze Ś w i ę t e j Anny, w G ł u c h o ł a z a c h (W. Sme­ reka, op. cit., s. 29, 30, 76). 18 K . Nowacki, op. cit., s. 457. 19 P a ń s t w o w e A r c h i w u m m. K r a k o w a . Teka Gra­ bowskiego, T. 56, ryc. 1623. 20 A r c h i w u m OO B e r n a r d y n ó w w Krakowie, I V - a - l , s. 188. 21 T a m ż e , s. 188, ł89, 191, 317, 318, 763. 22 Encyklopedia kościelna, Włocławek, 1933, t. X X X I I I , s. 207; J. Ł e p k o w s k i , op. cit., s. 76; A r c h i w u m OO B e r n a r d y n ó w w Krakowie, I V - a - l , s. 151 ( „ A Dni 1823 die 9 Junii conseciata a Capelle 3 Lapsus... Dno Dno Dno Gregorio Thomas Ziegler, Ep. Tyn..."). 23 H . E. Wyczawski, op. cit., s. 197. 24 T a m ż e , s. 189. 25 P a ń s t w o w e Archiwum..., ryc. 1323. 26 A r c h i w u m OO B e r n a r d y n ó w w Krakowie. 27 P a ń s t w o w e Archiwum..., ryc. 610. 28 P a ń s t w o w e Archiwum... ryc. 1324, 1325. 29 Ż a b n i c a , pow. Ż y w i e c , wł. Muzeum w Ż y w c u , nr inw. JE/343/MŻ. 30 E. O k ä l o v ä , Ludove drevene sośky, M a r t i n , 1964, s. 11, 56, ryc. 55; S. Kovacevicova, Ludova plastika na Slovensku, Bratislava 1967, s. 3—4; V. H a s a l o v ä , Die m ä h r i s c h e Hinterglasmalerei, „ E t h n o g r a p h i c a " , Brno, V I I — V I I I , 1965—1968, s. 38—39. n o n Swiderski drewniana, ci — U. 4, 10—16; CAF — U. 17; Stefan dl. 40 cm. Muz. Opactwa Cystersów, Szczyrzyc, Deptuszew- pow. Li­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3bdcd52df695451d716b331520b53411.pdf a885a78930b6145c71a63d9c717a8864 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3830 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3592 Title A name given to the resource Spis rycin / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.6-8 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.6-8 ;s.95-96 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S P I S 1 _ 2 . M Ę K A P A Ń S K A . R z e ź b a w drzewie. W y s . k r z y ż a 45 cm, w y s . postaci C m y s t u s a /,5 cm. Foch. w i e s W ę g ł o w i c e , pow. Ł ę c z y c a . Y v i . Muz. nmogr. w Łodzi. R y c . 3. A F R Y K A Ń S K A RZEŹBA M U R Z Y Ń S K A . W ł . Muz. w Gliwicach. R y c . 4. C H R Y S T U S U K R Z Y Ż O W A N Y . R z e ź b a w drzewie. Wł. Z d z i s ł a w a Deneki — Krosno. R y c . 5. C H R Y S T U S U K R Z Y Ż O W A N Y . R z e ź b a w drzewie l i p o w y m . W y s . 19 cm. Podhale. Muz. N a r ó d , w W a r s z a ­ wie. R y c . 6. C H R Y S T U S U K R Z Y Ż O W A N Y . R z e ź b a w drzewie l i p o w y m , polichromowana. W y s . 55 cm. Poch. M o k r z y s z ó w , pow. Tarnobrzeg. P. Muz. Etnogr. w K r a k o w i e . R y c . 7. A N I O Ł E K . R z e ź b a w drzewie l i p o w y m , polichromo­ w a n a . W y s . 47,5 cm. Ze z b i o r ó w H e l e n y D ą b c z a ń s k i e j . P. Muz. Etnogr. w K r a k o w i e . R y c . 8. S W . F R A N C I S Z E K . R z e ź b a w drzewie l i p o w y m , po­ lichromowana. W y s . 61 cm. Poch. Lubenia, pow. R z e s z ó w . Muz. M . w Rzeszowie. R y c . 9. A P O S T O Ł . R z e ź b a w drzewie l i p o w y m , polichromo­ w a n a . W y s . 55 cm. Poch. pow. o l s z t y ń s k i . Muz. Mazur­ skie w O l s z t y n i e . R y c . 10. M A T K A B O S K A B O L E S C I W A . R z e ź b a w drzewie l i p o w y m , polichromowana. W y s . 33 cm. Poch. K s i ą ż W i e l ­ k i , pow. M i e c h ó w . W ł . S t a n i s ł a w a F i s c h e r a — Bochnia. R y c . 11. M . B O S K A . R z e ź b a w drzewie, polichromowana. W y s . 36,5 cm. Poch. Z ł a k ó w K o ś c i e l n y , pow. Ł o w i c z . Muz. Etnogr. w Łodzi. R y c . 12. S W . O N U F R Y . R z e ź b a w drzewie l i p o w y m , poli­ chromowana. W y s . 60 cm. Poch. pow. d ą b r o w s k i , w o j . k r a k o w s k i e . P. Muz. Etnogr. w K r a k o w i e . R y c . 13. C H R Y S T U S U P A D A J Ą C Y P O D KRZYŻEM. R z e ź b a w drzewie l i p o w y m , polichromowana. W y s . 18 cm, dł. 39 cm. Poch. pow. K r a k ó w . P. Muz. Etnogr. w K r a k o w i e . R y c . 14. C H R Y S T U S F R A S O B L I W Y . R z e ź b a w drzewie lipo­ w y m , polichromowana. W y s . 29 cm. Muz. Reg. w Rabce. R y c . 15. C H R Y S T U S F R A S O B L I W Y . R z e ź b a w drzewie lipo­ w y m , polichromowana. W y s . 17,5 cm. Podhale. W ł . Sta­ n i s ł a w o w e j Kamockiej — Kraków. R y c . 16. C H R Y S T U S F R A S O B L I W Y . R z e ź b a w drzewie lipo­ w y m . W y s . 25,5 cm. Muz. Nar. w W a r s z a w i e . R y c . 17. C H R Y S T U S F R A S O B L I W Y . R z e ź b a w drzewie lipop o w y m . W y s . 31,5 cm. Poch. W i ś n i c z , pow. Bochnia. P. Muz. Etnogr. w K r a k o w i e . R y c . 18. C H R Y S T U S F R A S O B L I W Y . R z e ź b a w p i a s k o w c u . W y s . 26 cm. Poch. z okolic C h r z a n o w a . P. Muz. Etnogr. w Krakowie. R y c . 19. C H R Y S T U S F R A S O B L I W Y . R z e ź b a w drzewie so­ s n o w y m . W y s . 28 cm. Poch. Stoczki, pow. Sieradz. Muz. Etnogr. w Łodzi. R y c . 20. C H R Y S T U S U K R Z Y Ż O W A N Y . R z e ź b a w drzewie l i p o w y m , polichromowana. W y s . 22 cm. Poch. C m o l a s k. K o l b u s z o w e j . Muz. M . w Rzeszowie. R y c . 21. S W . J Ó Z E F Z D Z I E C I Ą T K I E M . R z e ź b a w drzewie l i p o w y m , polichromowana. W y s . 20 cm. W ł . Zygmunta Millego — K r a k ó w . R y c . 22. BŁ. S A L O M E Ą . R z e ź b a ze ś l a d a m i polichromii. W y s . 32 cm. W ł . Z d z i s ł a w a D e n e k i — K r o s n o . R y c . 23. S W . J A D W I G A . R z e ź b a w drzewie. W y s . 52 cm. Poch. pow. ś w i ę t o c h ł o w i c k i , D ą b r ó w k a . W ł . Muz. Ślą­ skiego w Bytomiu. R y c . 24. C H R Y S T U S U K R Z Y Ż O W A N Y . R z e ź b a ze ś l a d a m i polichromii. W y s . 51 cm. P a l e ś n i c a . W ł . St. F i s c h e r a — Bochnia. R y c . 25. M A D O N N A . R z e ź b a polichromowana. W ł . P. Muz. Nar. w W a r s z a w i e . R y c . 26. C H R Y S T U S W O G R Ó J C U . R z e ź b a . Ł ą c z n a w y s . 38 cm. Poch. C z e l a d ź , pow. B ę d z i n . W ł . P. Muz. Etnogr. R y c . 27. M . B O S K A . R z e ź b a . W y s . 40 cm. Poch. Brzozowy Kąt, gmina M y s z y n i e c . W ł . P. Muz. Etnogr. R y c . 28. M . B O S K A Z D Z I E C I Ą T K I E M . R z e ź b a polichromo­ w a n a . W y s . 42 cm. Poch. w i e ś K a c w i n , pow. N . T a r g . W ł . P. Muz. Etnogr. R y c . 29. S C E N A P O D KRZYŻEM. R z e ź b a w drzewie ze ś l a ­ dami polichromii. W y s . 38 cm. G m i n a W a ś n i ó w , pow. opatowski. W ł . Muz. Diec. w Sandomierzu. R y c . 30. C H R Y S T U S F R A S O B L I W Y . R z e ź b a ze ś l a d a m i po­ lichromii. W y s . 30,5 cm. Poch. M o k r z y s z ó w , pow. Tarno­ brzeg. W ł . P. Muz. Etnogr. R y c . 31. C H R Y S T U S B I C Z O W A N Y . R z e ź b a polichromowana. W y s . 46 cm. Poch. w i e ś J e l e ń , pow. C h r z a n ó w . W ł . P. Muz. Etnogr. R y c . 32. C H R Y S T U S F R A S O B L I W Y . R z e ź b a polichromowa­ na. W y s . 23 cm. K u r p i e . Ze z b i o r ó w M i n . K u l t . i Sztuki. R y C ł R Y C I N R y c . 33. C H R Y S T U S U K R Z Y Ż O W A N Y . R z e ź b a ze ś l a d a m i polichromii. W y s . 54 cm. W ł . i n ż . J ó z e f J a m r ó z — K r a ­ ków. R y c . 34. C H R Y S T U S U K R Z Y Ż O W A N Y (bez r ą k ) . R z e ź b a w drzewie l i p o w y m ze ś l a d a m i polichromii. W y s . 39 cm. Muz. Z i e m i R z e s z o w s k i e j . R y c . 35. C H R Y S T U S U PRĘGIERZA. R z e ź b a ze ś l a d a m i polichromii. W y s . 39 cm. Pow. K r a k ó w . W ł . B. S ł u p e c ­ kiego — K r a k ó w . R y c . 36. C H R Y S T U S U PRĘGIERZA. R z e ź b a ze ś l a d a m i po­ lichromii. W y s . 38 cm. W ł . P. Muz. Etnogr. R y c . 37. M . B. B O L E S N A . R z e ź b a . W y s . 26 cm. Poch. z oko­ lic R z e s z o w a . W ł . Muz. M . w Rzeszowie. R y c . 38. S W . O N U F R Y z t r y p t y k u . W ł . ks. L u d w i k a K o w a l ­ skiego z L i m a n o w e j . R y c . 39. R Y C E R Z K L Ę C Z Ą C Y . R z e ź b a ze ś l a d a m i polichro­ mii. W y s . 41 cm. Poch. Lubenia, pow. R z e s z ó w . W ł . Muz. M . w Rzeszowie. R y c . 40. C H R Y S T U S U K R Z Y Ż O W A N Y . R z e ź b a w drzewie. W y s . 55 cm. Poch. M o k r z y s z ó w , pow. Tarnobrzeg. W ł . P. Muz. Etnogr. R y c . 41. C H R Y S T U S U K R Z Y Ż O W A N Y . R z e ź b a w drzewie l i p o w y m , polichromowana. W y s . 51 cm. Poch. P a l e ś n i c a . W ł . S t a n i s ł a w a F i s c h e r a — Bochnia. R y c . 42. P I E T A . R z e ź b a w drzewie l i p o w y m , polichromo­ w a n a . W y s . 28 cm. Muz. Ś l ą s k i e w Bytomiu. R y c . 43. N I E W I A S T A P Ł A C Z Ą C A . R z e ź b a w drzewie lipo­ w y m , polichromowana. W y s . 61,5 cm. Muz. Ś l ą s k i e w B y ­ tomiu. R y c . 44. C H R Y S T U S F R A S O B L I W Y . R z e ź b a w drzewie lipo­ w y m , polichromowana. W y s . 22,5 cm. Poch. Podhale. P. Muz. Etnogr. w K r a k o w i e . R y c . 45. C H R Y S T U S F R A S O B L I W Y . R z e ź b a w drzewie, po­ lichromowana. W y s . 37 cm. Poch. C h a b ó w k a , pow. N o w y S ą c z . Muz. Reg. w Rabce. R y c . 46. C H R Y S T U S F R A S O B L I W Y . R z e ź b a w drzewie lipo­ w y m , polichromowana. W y s . 41 cm. Poch. C i ę ż k o w i c e k. Trzebini. W ł . Z y g m u n t a Millego — K r a k ó w . R y c . 47. C H R Y S T U S F R A S O B L I W Y . R z e ź b a w drzewie lipo­ w y m , polichromowana. W y s . 28 cm. Muz. Diec. w T a r ­ nowie. R y c . 48. C H R Y S T U S F R A S O B L I W Y . R z e ź b a w drzewie lipo­ w y m , polichromowana. W y s . 27,5 cm. Poch. R o z d z i e l ę , pow. Bochnia. P. Muz. Etnogr. w K r a k o w i e . R y c . 49. C H R Y S T U S F R A S O B L I W Y . R z e ź b a w drzewie, po­ lichromowana. W y s . 40 cm. W ł . S t a n i s ł a w a F i s c h e r a — Bochnia. R y c . 50. C H R Y S T U S U P A D A J Ą C Y P O D KRZYŻEM. R z e ź b a w drzewie l i p o w y m , polichromowana. W y s . 18 cm, dł. 39 cm. Poch. pow. K r a k ó w . P. Muz. Etnogr. w K r a k o w i e . R y c . 51. M A D O N N A . R z e ź b a w drzewie l i p o w y m , polichro­ mowana. W y s . 55 cm. Muz. Nar. w W a r s z a w i e . R y c . 52. C H R Y S T U S W O G R Ó J C U . R z e ź b a w drzewie lipo­ w y m , polichromowana. W y s . 38 cm. Poch. C z e l a d ź , pow. Będzin. R y c . 53. S W . A N T O N I . R z e ź b a w drzewie l i p o w y m , poli­ chromowana. W y s . 49,5 cm. Poch. I w k o w a , pow. L i m a ­ nowa. Muz. Diec. w T a r n o w i e . R y c . 54. P I E T A . R z e ź b a w drzewie, polichromowana. W y s . 35,5 cm. Muz. M . w J e l e n i e j G ó r z e . R y c . 55. M A D O N N A B Ł O G O S Ł A W I Ą C A . R z e ź b a w drze­ w i e sosnowym, polichromowana. W y s . 40 cm. Muz. M . w Ząbkowicach. R y c . 56. K R Ó L O W A N I E B I O S Z DZIECIĄTKIEM. R z e ź b a w drzewie l i p o w y m , polichromowana. W y s . 34,5 cm. Poch. Ż m i g r ó d . W ł . S t a n i s ł a w a F i s c h e r a — Bochnia. R y c . 57. S W . P I O T R . R z e ź b a w drzewie l i p o w y m , polichro­ m o w a n a . W y s . 46 cm. Muz. Reg. w Rabce. R y c . 58. C H R Y S T U S U S Ł U P A . R z e ź b a w drzewie l i p o w y m , polichromowana. W y s . 30 cm. Poch. pow. L i m a n o w a . P. Muz. Etnogr. w K r a k o w i e . R y c . 59. P I E T A . R z e ź b a w drzewie l i p o w y m , polichromo­ w a n a . W y s . 26,5 cm. W ł . Z y g m u n t a Millego — K r a k ó w . R y c . 60. M A T K A B O S K A K O D E Ń S K A . Obraz olejny n a p ł ó t n i e . W y m . 19 X 28 cm. Kontur: czerwony, czarny, zie­ lony. T ł o : z ł o t e . Z e s p ó ł barw: kol. b i a ł y , z ł o t y , niebieski. Muz. Etnogr. w Łodzi. R y c . 61. E C C E H O M O . Obraz olejny n a p ł ó t n i e . W y m . 42 X 64 cm. Kontur: b r ą z o w y . T ł o : c. b r ą z o w e . Z e s p ó ł b a r w : kol. r ó ż o w y , ż ó ł t y , b i a ł y . Poch. Istebna. Muz. Ś l ą ­ skie w Bytomiu. R y c . 62. C H R Y S T U S . N A KRZYŻU. Obraz olejny na p ł ó t n i e . W y m . 46,5 X 59,5 cm. Kontur: b r ą z o w y , czarny, grana- 95 �R y c . $4. CHRYSTUS F R A S O B L I W Y . R z e ź b a polichromowa­ towy. T ł o : szafirowe. Z e s p ó ł barw: kol. czerwony, srebr­ na. W y s . 26 cm. W y k o n a ł Szczepan W o ź n i a k w r. 1947. ny, z ł o t y . Muz. B a b i o g ó r s k i e w Z a w o j i . R y c . 95. C H R Y S T U S F R A S O B L I W Y . R z e ź b a w drzewie to­ R y c . 63. C H R Y S T U S N A K R Z Y Ż U . O b r a z olejny n a płótnie. polowym. W y s . 71 cm. W y k o n a ł W o j c i e c h Drak. W ł . W y m . 48,5 X 64,5 cm. Kontur: b r ą z o w y , b i a ł y , czarny. M i n . Kult. i Sztuki. T ł o : szafirowe. Z e s p ó ł barw: Kol. zloty, czarny, czerwony, R y c . 96. M . B O S K A . T e m p e r a na szkle. W y m . 28,5 X 39 cm. b i a ł y , zielony. Pocn. Bratucice, pow. Bochnia. W ł . Stani­ W y k o n a ł a H e l e n a R o j - S z e l i g o w a w r. 1947. W ł . Muz. s ł a w a F i s c h e r a — Bochnia. T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem. R y c . 64. U C I E C Z K A D O E G I P T U . Obraz o l e j n y na papierze. R y c . 97. S W . T E R E S A W Ś R Ó D L I L I I . Obraz m a l o w a n y farbą W y m . 49,5 X 48,5 cm. Kontur: b r ą z o w y , czarny. T ł o : c. k l e j o w ą n a tekturze. W y m . 38 X 49 cm. W y k o n a ł a Zofia b r ą z o w e . Z e s p ó ł b a r w . k o l . niebieski, b i a ł y , z ł o t y . Poch. B a r a ń s k a - D z i ę c i o ł o w s k a w r. 1937. P. Muz. Muz. Etnogr. S z c z a w i n k. Zgierza. Muz. Etnogr. w Łodzi. w Krakowie. R y c . 65. S W . J O Z E F . Obraz o l e j n y na papierze. Wym. R y c . 98. J A N O S I K . A k w a r e l a . W y m . 23 X 30 cm. W y k o n a ł 67 X 52 cm. Kontur: b i a ł y , c z a r n y , b r ą z o w y . T ł o : szafi­ F r a n c i s z e k J a n e c z k o . W ł . Muz. Ziemi Ż y w i e c k i e j . rowe. Z e s p ó ł barw: kol. granatowy, c z e r w o n y , zielony, R y c . 99. S W . K A T A R Z Y N A . Drzeworyt. W y m . 16 X 21 cm. b i a ł y . Poch. Lubzina, pow. R o p c z y c e . P. Muz. Etnogr. w Krakowie. W y k o n a ł Jędrzej Wawro. R y c . 100. ŁABĘDŹ N A W O D Z I E . Drzeworyt. W y m . 18 X 10 R y c . 66. M A T K A B O S K A B O L E S N A . Obraz o l e j n y na p ł ó t ­ cm. W y k o n a ł J ę d r z e j W a w r o w r. 1925. W ł . E . Z e g a d ł o nie. W y m . 57 X 68 cm. Kontur: czarny, b i a ł y . T ł o : c, nie­ wiczowej. bieskie. Z e s p ó ł barw: kol. zielony, c z e r w o n y , b i a ł y , z ł o t y , R y c . 101. Z. W A L I S Z E W S K I . Obraz o l e j n y p o k r e w n y s w y m ż ó ł t y . P. Muz. Etnogr. w K r a k o w i e . stylem ze s z t u k ą l u d o w ą . (Do a r t y k u ł u prof. F e d k o w i c z a ) . R y c . 67. M . B O S K A D E S A L E T T E . Obraz olejny. W y m . R y c . 102. S W . K A T A R Z Y N A . Obraz o l e j n y na p ł ó t n i e . W y m . 74,5 X 40 cm. W ł . S t a n i s ł a w a F i s c h e r a — Bochnia. 47,5 X 61 cm. W ł . S t a n i s ł a w a F i s c h e r a — Bochnia. R y c . 68. M . B O S K A . Obraz o l e j n y na p ł ó t n i e , nalepiony na R y c . 103. M . B. D Z I K O W S K A . Obraz o l e j n y na p ł ó t n i e . d e s k ę . W y m . 47,5 X 61 cm. Muz. Reg. w Rabce. W y m . 66,5 X 53,5 cm. W ł . S t a n i s ł a w a F i s c h e r a — Bochnia. R y c . 69. S W . M I C H A Ł . Obraz na papierze. W y m . 62 X 53,5 R y c . 104. M A R I A M A G D A L E N A . Obraz na papierze. W y m . cm. W ł . Muz. M . Etnogr. w Łodzi. 63 X 53 cm. Poch. z Podhala. W ł . Muz. T a t r z a ń s k i e g o R y c . 70. B O Ż E N A R O D Z E N I E . T e m p e r a n a drzewie. W y m . w Zakopanem. 21 X 26,8 cm. W ł . Z d z i s ł a w a D e n e k i — Krosno. R y c . 105. M . B O S K A D E S A L E T T E . Obraz o l e j n y na p ł ó t n i e . R y c . 71. Ś W . A N N A Z M . B O S K Ą . Obraz na szkle. W y m . W y m . 66 X 45 cm. Groble. W ł . S t a n i s ł a w a F i s c h e r a — 37 X 26 cm. W ł . Muz. M . w C i e s z y n i e . Bochnia. R y c . 72. S W . T R Ó J C A . Obraz n a szkle. W y m . 32,5 X 50,5 R y c . 106. M . B. K A R M I Ą C A . Obraz o l e j n y na p ł ó t n i e . W y m . cm. Poch. z Podhala. W ł . P. Muz. Etnogr. w K r a k o w i e . 47 X 62,5 cm. R y c . 73. C H R Y S T U S B I C Z O W A N Y . Obraz na szkle. W y m . R y c . 107. P Ł A C Z Ą C A N I E W I A S T A . R z e ź b a polichromowa­ 19 X 28 cm. Poch. Z a k o w o l a , pow. R a d z y ń . W ł . P. Muz. na. W y s . 85 cm. W ł . W . i M . H o r b a c k i c h . Etnogr. w K r a k o w i e . R y c . 108. F R A S O B L I W Y . R z e ź b a w kamieniu. W y s . 55,5 cm. R y c . 74. U K R Z Y Ż O W A N I E . Obraz na szkle z p o d k l e j o n y m Poch. z okolic C h r z a n o w a . W ł . Muz. Etnogr. w K r a k o w i e . drzeworytem. W y m . 22,5 X 18 cm. Poch. z B o r k o w i c , W ł . R y c . 109. C H R Y S T U S F R A S O B L I W Y . R z e ź b a w drzewie so­ Muz. Diec. w Sandomierzu. s n o w y m . W y s . 28 cm. Poch. Stoczki, pow. Sieradz. W ł . R y c . 75. M . B O S K A z podlepionym drzeworytem. Obraz na Muz. Etnogr. w Łodzi. szkle. W y m . 38,5 X 22 cm. Poch. pow. Opoczno, w i e ś R y c . 110. T R Y P T Y K , ś w . Onufry, ś w . M i k o ł a j i ś w . Józef. W i e l k a W o l a . W ł . Muz. Diec. w Sandomierzu. R z e ź b a . W y s . 129 cm, szer. 137,5 cm. W ł . ks. L u d w i k a K o ­ R y c . 76. A D A M I E W A W R A J U . Obraz na szkle. W y m . walskiego z Limanowej. 24 X 32 cm. Poch. z B o r k o w i c . W ł . Muz. Diec. w Sando­ R y c . 111. S W . F R A N C I S Z E K . R z e ź b a polichromowana. W y s . mierzu. 48 cm. Muz. M . Ziemi J a r o s ł a w s k i e j w J a r o s ł a w i u . R y c . 77. M A T K A B O S K A L A S K O W S K A . D r z e w o r y t koloro­ R y c . 112. K R Ó L O W A N I E B I O S . R z e ź b a polichromowana. w a n y . W y m . 58 X 75 cm. W ł . Muz. Diec. w P ł o c k u , W y s . 40 cm. Poch. K l i k u s z o w a , pow. N . T a r g . W ł . Muz. R y c . 78. Ś W . J Ó Z E F Z D Z I E C I Ą T K I E M . D r z e w o r y t koloro­ Reg. w Rabce. w a n y . W y m . 58 X 75 cm. W ł . Muz. Diec. w P ł o c k u R y c . 113. M . B O S K A P O D KRZYŻEM. W y m . 23 X 47,2 cm. R y c . 79. S W . I Z Y D O R . D r z e w o r y t k o l o r o w a n y . W y m . 29 X 37 Wł. Tad. Cybulskiego. cm. Z n a l e z i o n y w e w s i C i c h e na Podhalu w 1908 r. W ł . R y c . 114. S W . M A G D A L E N A . Obraz o l e j n y na p ł ó t n i e . Muz. T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem. W y m . 71 X 53,8 cm. W ł . P. Muz. Etnogr. R y c . 80. C H R Y S T U S U P A D A J Ą C Y P O D KRZYŻEM. Drze­ R y c . 115. C H R Y S T U S U PRĘGIERZA. R z e ź b a polichromo­ w o r y t k o l o r o w a n y . W y m . 3 1 , 5 X 3 8 cm. Poch. -Podhale. w a n a . W y s . 33 cm. Poch. w i e ś Z a d r o ż e , pow. Olkusz. W ł . Muz. T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem. W ł . S t a n i s ł a w a F i s c h e r a — Bochnia. R y c . 81. Ś W . T R Ó J C A . Drzeworyt. W y m . 29 X 35 cm. W ł . R y c . 116. C H R Y S T U S P O D KRZYŻEM. R z e ź b a w drzewie. Muz. Diec. w T a r n o w i e . W ł . Muz. Diec. w T a r n o w i e . R y c . 82. S W . T R Ó J C A . Drzeworyt. W y m . 23 X 35 cm. W ł . R y c . 117. C H R Y S T U S F R A S O B L I W Y . R z e ź b a polichromowa­ Muz. M . w Rzeszowie. na. W y s . 22,5 cm. W y k o n a ł K a z u b i ń s k i z K o ź m i n a ok. R y c . 83. O B R A Z M . B O S K I E J C Z Ę S T O C H O W S K I E J w me­ r. 1863. W ł . Muz. Reg. w T o m a s z o w i e M a z o w i e c k i m . dalionie. Drzeworyt. W y m . 29 X 35 cm. W ł . Muz. Diec. R y c . 118. C H R Y S T U S U PRĘGIERZA. R z e ź b a w drzewie li­ w Tarnowie. p o w y m , polichromowana. Poch. w i e ś Z a d r o ż e , pow. O l ­ R y c . 84. C H R Y S T U S N A K R Z Y Ż U . Drzeworyt. W y m . 9 X 1 4 , 5 kusz. W ł . S t a n i s ł a w a F i s c h e r a — Bochnia. cm. Poch. P ł a z ó w , pow. C i e s z a n ó w . W ł . P. Muz. Etnogr. R y c . 119. C H R Y S T U S N A K R Z Y Ż U . R z e ź b a . W y s . 59 cm. R y c . 85. S W . R O D Z I N A . R y t na o ł o w i u . W y m . 20,5 X 26,5 W y k o n a ł J a n N a s t a j z G o r u s z o w a . O t w i n ó w , pow. D ą ­ . cm. W ł . T. S e w e r y n a . browa. W ł . P. Muz. Etnogr. R y c . 86. C H R Y S T U S N A K R Z Y Ż U . D r z e w o r y t k o l o r o w a n y . R y c . 120. M . B O S K A Z D Z I E C I Ą T K I E M . R z e ź b a polichromo­ W y m . 21 X 28 cm. W ł . Muz. Ziemi S a n o c k i e j . w a n a . W y s . 25 cm. W ł . Muz. B a b i o g ó r s k i e g o w Z a w o j i . R y c . 87. S W . Z O F I A Z T R Z E M A C Ó R K A M I . D r z e w o r y t . R y c . 121. Ś W I Ę T A . (Ze w z g l ę d u na p o m y ł k ę w numeracji W y m . 19 X 27,5 cm. Poch. P o r ę b a W i e l k a , pow. limanow­ n a w y s t a w i e nie o k r e ś l o n o jej p r z y n a l e ż n o ś c i ) . ski. W ł . Muz. T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem. R y c . 122. P I E T A . R z e ź b a polichromowana. W y s . 38 cm. W ł . R y c . 88. S W . B A R B A R A . D r z e w o r y t ludowy. W y m . 41,5 X Muz. M . w C i e s z y n i e . X 32,5 cm. W ł . Muz. Ziemi S a n o c k i e j . R y c . 123. M . B O S K A R Ó Ż A Ń C O W A . R z e ź b a w drzewie li­ R y c . 89. S W . J Ó Z E F . R z e ź b a w drzewie, polichromowana. p o w y m . W y s . 48 cm. Poch. w i e ś Z a ł u c z n e , pow. N . T a r g . W y s . 35,5 cm. W y k o n a ł M a r c i n G ą s i o r . W ł . M i n . K u l t . W ł . Muz. T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem. i Sztuki. R y c . 124. S W . J A N N E P O M U C E N . R z e ź b a polichromowana. R y c . 90. S W . J Ó Z E F . R z e ź b a w s o ś n i n i e . W y s . 25 cm. W y ­ W y s . 66 cm. Podhale. W ł . S t a n i s ł a w o w e j K a m o c k i e j . k o n a ł K a r o l Szczepanik. W ł . Muz. M . w Łodzi. R y c . 125. M . B O S K A Z DZIECIĄTKIEM. R z e ź b a polichro­ R y c . 91. U C I E C Z K A D O E G I P T U . R z e ź b a polichromowana. m o w a n a w k a p l i c z c e z trzema w i e ż a m i . Ł ą c z n a w y s . 108 W y s . 33 cm. W y k o n a ł Leon K u d ł a . W ł . Min. K u l t . i Sztuki. cm. W ł . Muz. Reg. w Rabce. R y c . 92. S W . J E R Z Y W W A L C E Z E S M O K I E M . R z e ź b a w l i ­ R y c . 126. M A D O N N A Z D Z I E C I Ą T K I E M I JABŁKIEM. Rze­ pie. W y s . 41,5 cm. W y k o n a ł D. B i l i ń s k i w r. 1937. W ł . ź b a polichromowana. W y s . 41 cm. W ł . Muz. M . im. J a n a dr. Stefana Szumana — K r a k ó w . Matejki w Jeleniej Górze. R y c . 93. P I E T A . R z e ź b a w drzewie, polichromowana. W y s . R y c i n a na o k ł a d c e S T R Ą C E N I E D O PIEKIEŁ. Drzeworyt. 32,2 X 32,5 cm. W y k o n a ł J ę d r z e j W a w r o . W ł . W . i M . W y m . 16 X 21 cm. W y k o n a ł J ę d r z e j W a w r o . Horbackich. Zdjęcia fotograficzne Stefana Deptuszewskiego. 96 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a08251fd3430263269aa28026951e68a.pdf 4e892517c2874c0e425b2363f85fbe2f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6140 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource New Age Rosja - nowe ruchy religijne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5726 Title A name given to the resource Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji /LUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.117-140 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mrozowicka, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 93, 2009 ANNA MROZOWICKA Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Wrocławski IDEE NEW AGE W KREOWANIU WIZERUNKU UZDROWICIELA W ROSJI. NA PRZYKŁADZIE ANASTAZJI Z AŁTAJSKIEGO KRAJU Wstęp W artykule analizuję kontekst kulturowy działalności współczesnych uzdro­ wicieli w Rosji, pokazując znaczenie idei New Age, z których często czerpią uzdrowiciele. Z moich obserwacji podczas pobytu w tym kraju wynika, iż w kul­ turze popularnej obecne są zjawiska związane z filozofią oraz paranauką wpisu­ jącą się w nurt New Age. W księgarniach można spotkać bardzo dużo literatury przesyconej światopoglądem Nowej Ery — poradniki astrologiczne, wróżbiar­ skie, horoskopy, książki do nauki tarota. Popularnością cieszą się wydawnictwa poświęcone tematyce ufologicznej i kosmologicznej oraz propagujące przeko­ nania o paranormalnych zdolnościach człowieka. Potrzebę duchowości w du­ żej mierze zdaje się zaspokajać czytanie tego rodzaju książek lub płatne wizyty u „przewodników duchowych”, „ekstrasensów”1, „uzdrowicieli” czy „jasnowi­ dzów”. U podwalin terminologii, jaką posługuje się medycyna niekonwencjonal­ na, leży nomenklatura okultystyczna i paranaukowa, a także spekulacje na temat potencjalnych „pól energoinformacyjnych”. Na przykładzie działalności Anastazji, mieszkanki Bamauł w Ałtajskim Kra­ ju, położonym w azjatyckiej części Rosji, staram się pokazać, jakie elementy ideologiczne wysuwane są na plan pierwszy w kreacji wizerunku uzdrowicielki i „przewodnika duchowego”. Przedstawiam ponadto kontekst medyczno-prawny, to znaczy sposób licencjonowania przedstawicieli medycyny niekonwencjo­ nalnej przez organy państwowe oraz stosunek do tego zjawiska przedstawicieli medycyny oficjalnej. 1 Rosyjskie słowo ekstrasens (z ang. extra sense) oznacza osobę posiadającą zdolności ponadzmysłowe. Może nim być bioenergoterapeuta albo jasnowidz, który potrafi odnaleźć zaginionego człowieka lub rzecz, bądź też postawić trafną diagnozę. Wierzy się też, iż ekstrasens posiada zdolność przepowia­ dania przyszłości i wróżenia. �118 Anna Mrozowicka Informacje na temat Olgi Anatolijewny Guz (pseudonim Anastazja) pocho­ dzą z kilku źródeł. W trakcie badań w Bamauł we wrześniu i październiku 2008 roku udało mi się przeprowadzić kilka rozmów z pacjentkami i czytelniczka­ mi wierszy Anastazji2. Podstawowym źródłem danych jest jednak strona inter­ netowa bohaterki, będąca autoreklamą jej działalności uzdrowicielskiej oraz literackiej. Wszystkie informacje internetowe o Anastazji zaczerpnięte są z tej strony3. Nie zdołałam przeprowadzić rozmowy z uzdrowicielką — Olga Guz oraz jej sekretarka konsekwentnie broniły się przed kontaktem ze mną. Waż­ nym dodatkowym źródłem są artykuły oraz wywiady przeprowadzone z Anasta­ zją, publikowane w lokalnej i krajowej prasie codziennej oraz specjalistycznej (medycznej)4. Helena Blawatska oraz Mikołaj Rerich jako zwiastuni New Age w Rosji Chociaż ruch Nowej Ery narodził się w latach 60. XX wieku w Kalifornii, jego zwiastuny pojawiły się w Rosji już na początku tego wieku. Znane postacie rosyjskiego życia kulturalno-duchowego, Helenę Bławatskąi małżeństwo Hele­ ny i Mikołaja Rerichów można uważać za prekursorów New Age. Blawatska stworzyła kierunek zwany teozofią, łączący elementy gnostycyzmu, spirytyzmu, hipnotyzmu, wschodnich i egipskich mitów, okultyzmu i ezoteryki. Jej „Tajna doktryna” rozpowszechniała wierzenia o istnieniu hierarchii wyższych duchów, tak zwanych mahatm, które kierują historią ludzkości. Według niej, na­ stanie nowa epoka w dziejach, która wiąże się z narodzeniem „ludzi szóstej rasy” obdarzonych zdolnościami nadprzyrodzonymi. Ludzie jej epoki należeli do rasy piątej (Vemette 1996: 61-62; Dvorkin 2002). Helena i Mikołaj Rerichowie to autorzy wielu dzieł przekazujących ezote­ ryczną wiedzę nazwaną „Żywą Etyką”. Za ich przyczyną przekonanie o zbli­ żaniu się Nowej Ery zaczęło rodzić się w Rosji już w latach 20. XX wieku. Jej zwiastunem miał być Budda-Majtreja, którego utożsamiali z postacią Zbawicie­ la. Jezus był tylko awatarem dla swoich czasów i dwa tysiące lat temu stał się ucieleśnieniem wielkiej zasady Bożej miłości. Przyjdzie on ponownie, aby przy­ gotować ludzkość do nadejścia nowych czasów (Vemette 1996: 62-63; Dvorkin 2002). 2Rozmowy te prowadziłam podczas uroczystości urodzinowej, zorganizowanej dla Anastazji w cen­ trum miasta, przy tzw. alei pamiątkowej. Były tam obecne głównie kobiety w średnim oraz starszym wieku, łącznie około 30 osób. Poza tym przeprowadziłam wywiady z przedstawicielami medycyny oficjalnej w Ałtajskim Kraju. 3 www.anastasia-is-me.ru/ (13.06.2009). 4 Artykuły prasowe przywoływane w tekście również pochodzą ze strony internetowej Anastazji, zatem przedstawiają tylko jej pozytywny, wyidealizowany wizerunek. �Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji 119 Idee te wywarły ogromny wpływ na kierunek duchowych poszukiwań inte­ ligencji rosyjskiej5. Zafascynowanie bogatą twórczością Rericha było impulsem do powstania ruchu Rerichowców, który postuluje zwrócenie się w kierunku tradycji i filozofii Wschodu. Dzięki temu ma nastąpić przemiana światopoglądu zachodniego, zorientowanego na konsumpcję dóbr. Towarzystwa Rerichowskie działaj ą dziś szczególnie na terytorium Ałtaju, gdyż sam Rerich uważał te góry za miejsce święte, nacechowane mocą, podobnie jak Himalaje6. W głównych mia­ stach Federacji, na przykład w Moskwie czy Nowosybirsku, istniejąmuzea imie­ nia Mikołaja Rericha. W Moskwie muzeum zostało ufundowane w 1989 roku z inicjatywy syna Mikołaja — Swiatosława. Należy dodać, iż wpływy Rerichów wyszły poza Rosję i są znaczące. Istnieje między innymi Międzynarodowe Cen­ trum Rerichów, które jest organizacją pozarządową, działa przy ONZ (Dvorkin 2002). Wymienione idee przeżyły swój renesans tuż po przełomie ustrojowym, na początku lat 90. Od tego czasu literatura ezoteryczna i paranaukowa jest roz­ powszechniana w Rosji na szeroką skalę. Odkrycia dokonane przez naukow­ ców w dziedzinie fenomenów psychofizjologii człowieka, odmiennych stanów świadomości oraz kosmosu stały się jedną z przyczyn wzmożenia zaintereso­ wania sferą magiczno-mistyczną. Wyobrażenia te zmieniają się w zależności od okoliczności politycznych, społecznych i kulturowych. Wolność polityczna oraz religijna zapewniła zdjęcie cenzury z zakazanej wcześniej tematyki; zaczę­ ły powstawać liczne organizacje, które nauczają praktyk „ekstrasensorycznych” i prowadzą badania nad parapsychologią czy psychotroniką (Haritonova 2003: 62-64). Powyższe koncepcje stały się także inspiracją do powstawania nowych ruchów religijnych, powiązanych z New Age, takich jak Cerkiew Wissariona (Cerkiew Ostatniego Testamentu) czy Centrum Bogurodzicy (Dvorkin 2002). Na ideologiczną oraz literacką spuściznę Rerichów powołuje się Anastazja w swoich wypowiedziach podczas rozmów z dziennikarzami, spotkań z czytelni­ kami, w poezji, a także uzasadniając swą działalność uzdrowicielską. Autopromocja Anastazji w Internecie Zwolennicy Anastazji położyli w centrum miasta płytę ku jej czci. Odbyło się to z okazji świętowania 70-lecia Bamauł w 2007 roku, kiedy to w ramach imprez jubileuszowych członkowie jej klubu „otworzyli” tak zwaną aleję imienną. Z za­ 5 Warto podkreślić, że poszukiwania filozoficzno-religijne i duchowe są integralną cechą kultury rosyjskiej, charakterystyczną dla niej od wieków (Andrusiewicz 1994; Walicki 2005). 6 Mikołaj Konstantinowicz Rerich (1874-1947) przyczynił się do rozpowszechnienia mistycznego wizerunku Ałtaju. W latach 20. XX w. zorganizował wyprawę transhimalajską która była spektakular­ nym przedsięwzięciem. Podczas dwuletniej podróży Rerich wraz z członkami ekspedycji prowadził ba­ dania lingwistyczne, etnograficzne i medyczne (nad lecznictwem tradycyjnym). W dziennikach Rericha Ałtaj jawi się jako miejsce niezwykłe; autor nazywa je „potężną pieśnią Syberii” (Rerich 1980). �Anna Mrozowicka 120 łożenia jest ona miejscem, gdzie upamiętnia się imiona wybitnych osób mieszka­ jących w mieście. Na płycie pamiątkowej zostały wyryte słowa: Lata przejdą I do Bamauł Niczym do Mekki Pielgrzymi przyjdą By całować ziemię Która zrodziła Anastazję Olgę Guz Duchowego N auczyciela Rosji. Poniżej tekstu zamieszczono adres strony internetowej. Widzimy więc, że promocja Anastazji odbywa się z wykorzystaniem znaczących miejsc w prze­ strzeni miejskiej i jednoczesnym odesłaniem do głównego źródła autopromocji, jakim jest jej strona internetowa. Należy podkreślić, iż jest to powszechny sposób reklamowania się uzdrowicieli w Rosji. Już „na starcie” Anastazja przedstawia siebie jako kosmitkę, przybysza z innej planety. Na głównej stronie widnieje jej twarz w trójkącie będącym symbolem Trójcy Św. Na jego wierzchołku spoczywa gwiazda, która jest prawdopodobnie aluzją do gwiazdy betlejemskiej. Wszystko to przedstawione jest na tle drogi mlecznej. Ku Anastazji frunie gołąbek pokoju, nie trzyma jednak w dziobie ga­ łązki oliwnej, lecz kiczowatą, szkarłatną różę. Ten sam gołąbek został wyryty na wspomnianej już tablicy pamiątkowej. Na wstępie Anastazja zwraca się do „drogich przyjaciół”, informując, iż strona ta została stworzona w związku z licznymi prośbami pacjentów i „czcicieli”. Ona sama odpowiedziała na te apele, aby przyczynić się do odrodzenia Rosji, Bożej miłości, duchowości i kultury oraz wspierać rozwój twórczych talentów w Nowej Erze. Strona jest regularnie aktualizowana. Dużo miejsca zajmują wezwania kierowa­ ne przez Anastazję do ludzkości, mieszkańców miasta, a nawet władz. Składa im życzenia z okazji Świąt Wielkanocnych czy Dnia Kobiet, przedstawia siebie jako działaczkę społeczną, która angażuje się w życie narodu i miasta (przypomina np. o wielkiej rocznicy, jaką jest zwycięstwo w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej), ogłasza swój udział w akcjach charytatywnych. Organizuje lokalne imprezy — na przykład z okazji Dnia Dziecka zaprosiła na „aleję imienną” swoje czytelniczki z dziećmi, dla których przygotowała program artystyczny. Spotkanie to z pewnością miało też cel marketingowy, gdyż Guz pisze również książki dla dzieci. Strona zawiera także promocyjne, „mityczne” opowieści o Anastazji, których autorstwo czasami przypisywane jest rzekomym czcicielom. Ważną pozycją są apele członków „Klubu Prawdziwych Przyjaciół Anastazji”, którzy broniąjej do­ brego imienia wobec „oszczerstw”, rzucanych na ich idolkę. Guz prezentuje tu także swą twórczość literacką oraz plastyczną i prowadzi sklepik internetowy, gdzie można nabyć tomiki jej poezji. Zamieszczona została �Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji 121 galeria fotograficzna, zawierająca między innymi zdjęcia z uroczystości urodzi­ nowych bohaterki z ostatnich trzech lat. Znamienne jest także to, iż charakter pisma na stronie stylizowany jest na cyrylicę. Niektóre fragmenty pisane są w stylu zbliżonym do tego, jaki charakte­ rystyczny jest dla ksiąg cerkiewnych, co sugeruje, że czytelnik ma do czynienia z tekstem niemal sakralnym. Techniką, jaką stosuje Anastazja w swej medialnej autoreklamie, jest zamiesz­ czanie na stronie internetowej listów od rzeczywistych bądź wyimaginowanych pacjentów zawdzięczających jej powrót do zdrowia albo pomoc w rozwiązaniu skomplikowanej sytuacji życiowej. Domniemanymi autorami owej korespon­ dencji są głównie mieszkańcy Barnaul, lecz zdarzają się również listy z Ukrainy czy Litwy lub od Rosjan mieszkających we Włoszech, Hiszpanii i Norwegii, na których pozytywny wpływ wywarła jej poezja. Olga Guz przytacza także wyniki badań, które mają wskazywać na jej nad­ zwyczajne zdolności. Na stronie internetowej można odnaleźć informację, że w 1996 roku tomik poezji, zatytułowany Uzdrawiający promyk, przeszedł bada­ nia w laboratorium lingwistyki sugestywnej, które wykazały wysoką rytmiczność jej wierszy, wywierających dobroczynny, leczniczy wpływ na podświadomość pacjenta. „Na poziomie ezoteryki” stwierdzono wysoki poziom wibracji. Uzdrowicielka wprzęga do autopromocji również inne środki przekazu. Są to lokalne wydawnictwa prasowe, gdzie udziela wywiadów, których celem jest wykreowanie jej image’u ekstrasensa oraz zaprezentowanie się szerszemu gronu odbiorców. Już w latach 90. pisano o niej sporo w lokalnej prasie. Anastazja opowiada, w jaki sposób odkryła swój dar uzdrawiania oraz jasno­ widzenia. Jak zwierzyła się dziennikarce lokalnej prasy medycznej, zawsze czuła się inna od wszystkich, jak ktoś nie pasujący do tego świata. Była jednostką nad­ wrażliwą, odkąd pamięta — zawsze uciekała w świat literatury i sztuki. Twierdzi, iż często dotkliwie odczuwała negatywne emocje innych, jak zawiść czy złość. Kiedyś sama dużo chorowała; ręce marzły jej do odrętwienia, szczególnie lewa. Teraz ta ręka pełni rolę swoistego ekranu, z którego odczytuje całą informację o człowieku — w ten sposób stawia diagnozę przed rozpoczęciem leczenia. Swój dar odkryła jako dorosła kobieta, tuż po wyjściu za mąż. Podkreśla, że w życiu każdego uzdrowiciela następuje taki przełomowy moment, kiedy na pozór prze­ ciętny człowiek odkrywa w sobie nadprzyrodzone zdolności. Za przykład podaje między innymi Anatolija Kaszpirowskiego (Novikova 1992). Duchowość, ekologia i kosmizm w przesianiu Anastazji Badacze podkreślają że duchowość New Age powstała w wyniku detradycjonalizacji kultury oraz reinterpretacji tradycji. Wynikiem tego stało się zestawianie elementów różnych tradycji, w oderwaniu od kontekstu i ciągłości historycznej. �122 Anna Mrozowicka Uczestnicy kultury Nowej Ery umieszczają na tym samym poziomie różne tra­ dycje, wierzą w dogmat o wspólnej podstawie wszystkich religii. Można powie­ dzieć, że New Age to rodzaj transformatora przekształcającego zastane elemen­ ty kultur i religii; tym samym zmienia się sposób obcowania z nimi. Najlepiej nadają się do przetworzenia treści dotyczące czegoś nieznanego, tajemniczego i niezbadanego, na przykład teorie naukowe nieudowodnione, będące hipoteza­ mi. Odnosi się to na przykład do założeń medycyny niekonwencjonalnej czy pa­ rapsychologii (Kubiak 2005: 82-100). Duchowość to pojęciowy zamiennik „nowych religii”. Oddaje on charakter religijności wpisującej się w nurt Ery Wodnika7. Ową duchowość cechuje frag­ mentaryczność, dająca możliwości wyboru między różnymi tradycjami i dogma­ tami. Obejmuje ona nie tylko obszary religijne, lecz także przekonania dotyczące istot pozaziemskich, możliwości rozwoju jednostki poprzez sztukę, uzdrawiania duszy i ciała czy mistycznego doświadczania przyrody. Owo mgliste i amorficz­ ne pojęcie duchowości jest często wykorzystywane przez psychoteraputów i eko­ logów (Kubiak 2005: 103-105). Guz rozpoczęła swą działalność uzdrowicielską oraz poetycką w 1989 roku. Spotykała się z pacjentami, jednocześnie wiernymi słuchaczami, wyjaśniała im istotę prawdziwej duchowości, wyższe prawa kosmosu, niezrozumiałe dla wielu biblijne i ezoteryczne pojęcia. Jednym z pojęć, których używa, jest „ekologia duszy”. Oznacza ono, w jej słowach, „czystą znajomość duszy” (Kiselev 1998). Anastazja chętnie stosuje modną terminologię rozpowszechnianą przez ideologów New Age, którzy kładą nacisk na ekologię i zdrowy styl życia, często też usiłują w sposób naukowy uza­ sadniać swoje teorie, odwołując się na przykład do ekozofh8. Uzdrowicielka przywołuje w swoich wypowiedziach klasyczne już przekona­ nia ekologiczne z kręgu New Age. Jej poglądy na temat ekologii oraz zdrowego stylu życia stały się tematem trzeciego spotkania z czytelnikami na łamach lokal­ nej gazety „Reklama Ałtaj”9. Powtórzyła tu ideę filozofii Nowej Ery głoszącą, że planeta ziemia jest żywym organizmem, do którego należy odnosić się z troską i szacunkiem. Poszerzyła ją jednak o tezy wysunięte przez przedstawicieli ra­ 7 Pierwsza i podstawowa przesłanka New Age głosi, że ludzkość żyje w okresie przejściowym pomiędzy starą a nową erą. Do tej pory żyliśmy pod astrologicznym znakiem Ryb, który jest symbolem chrześcijaństwa. Jednak okres ich panowania się skończył, gdyż słońce weszło w zodiakalny znak Wod­ nika — dlatego Nowa Era nazywana jest też często Erą Wodnika. Według niektórych zwolenników tych poglądów, okres braterstwa ludzkości, humanizmu i okultyzmu już nastąpił (zob. Capra 1987). 8 Termin „ekozofia” został utworzony w 1969 r. przez norweskiego profesora Ame Naessa. Jest on „ojcem” ruchu głębokiej ekologii, która mówi o mistycznym zespoleniu człowieka z przyrodą. Ekozofia to panteistyczna religia, w której centrum znajduje się kult natury, której człowiek jest tylko częścią (Zamojski 2002: 273-275). 9 Lokalna gazeta „Reklama Ałtaj” opublikowała w 2001 r. cykl spotkań Olgi Guz z czytelnikami, które zatytułowano „Spotkania z Anastazją”. Bohaterka została tam przedstawiona jako znany „uzdro­ wiciel duchowy”, „diagnostyk intuicyjny”, „bioenergoterapeuta”, „parapsycholog”, a także „filozof’, „artystka” i „poetka” (Ystreća vtoraa... 2001; Ystreća tret’a... 2001). �Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji 123 dzieckiego kosmizmu. Guz twierdzi, iż podstawą czystości planety jest czystość ludzkiej duszy, intencji oraz myśli. Dopóki nasze dusze będą brudne, dopóty będą one zanieczyszczać całą planetę. Każda zła myśl oraz czyn to energia, która de­ wastuje ekologię ziemi. Ta szkodliwa energia jest na tyle silna, że rozerwała już ochronną powłokę geosfery — stąd dziury ozonowe, które powstały nie za spra­ wą fenolu, lecz brudu naszych myśli i uczynków. Dlatego czas zadbać o ekologię własnego wnętrza; jest to potrzebne tym bardziej, że człowiek został stworzony na obraz i podobieństwo Boga, jest „iskrą Bożą”. Pierwszy krok to obserwacja i kontrola swoich myśli, bowiem myśl jest materialną siłą, która może wyrządzić wiele złego. Anastazja powołuje się przy tym na etykę chrześcijańską oraz De­ kalog. „Duchowy nauczyciel” pokazuje tutaj prostą drogę od ekologii duszy do ekologii otaczającej nas przyrody. Włodzimierz Pawluczuk przekonuje, iż źródłem New Age w Rosji jest ra­ dziecki kosmizm. Zrodził się on z leninizmu, a ściślej z materializmu dialek­ tycznego. Wyniki badań nad materią, kosmosem i fizjologią mózgu, jakie od­ bywały się w radzieckich instytutach naukowych, doprowadzały do wniosków, że materia jest „dużo mniej materialna” niż przypuszczano. Radziecki kosmizm to wschodnosłowiańska odmiana New Age. Jego głowy nurt jest związany ze środowiskiem Konstantego Ciołkowskiego, teoretyka lotów kosmicznych. Jego współpracownik — Aleksander Czyżewski stworzył teorię o związkach życia na ziemi z rytmami kosmosu, wskazywał na współzależność różnych zdarzeń i pro­ cesów w historii z promieniowaniem słonecznym. Rosyjscy interpretatorzy jego dzieł przypisują im wagę odkrycia Kopernika, gdyż Czyżewski także obalił geocentryczny punkt widzenia na istotę życia i ludzkiej historii. Według tych bada­ czy, życie jest procesem kosmicznym i dlatego zjawiska ziemskie mają również wymiar kosmiczny. System ten posiada walory naukowości, został opracowany przez poważnych uczonych, lecz bardzo łatwo prowadzi do sposobu myślenia 0 proweniencji teozoficznej (Pawluczuk 1998: 195-199). Nowa forma ezoteryzmu w Rosji to „ezoteryzm fizyczny”, a jego najczęstsze przejawy na poziomie społecznym to ruchy ufologiczne. Granica pomiędzy fi­ zyką a mistykąjest tutaj szczególnie płynna. Przedstawiciele nowego kierunku, zwanego psy chofizyką jądrową, badają wpływ myśli ludzkiej na zjawiska fizycz­ ne, dochodząc do wniosku, iż może ona prowadzić do procesów zachodzących na poziomie subjądrowym. Takie badania rozwijają się na płaszczyźnie oficjalnej nauki, choć nie są finansowane przez państwo. Jak zauważa Pawluczuk, w pa­ radygmacie postradzieckim mit jest obecny zarówno w nauce i medycynie, jak 1w polityce (Pawluczuk 1998: 203-206). W literaturze masowej z nurtu New Age „kosmiczne życie” jest innym okre­ śleniem duchowości (Kubiak 2005: 89). Świadomość ludzka jest jedynie iskrą świadomości kosmicznej, a Bóg jest postrzegany jako bezosobowa energia przenikająca cały Wszechświat. Najlepszym sposobem na kontakt z absolutem są konsultacje z osobistym przewodnikiem duchowym. Może to być jednostka �124 Anna Mrozowicka wybitna, obdarzona zdolnościami nadprzyrodzonymi, bądź jak wierzą niektórzy, istoty „z innych wymiarów”. Tymi ostatnimi mogą być na przykład kosmici lub „wyższe duchy”, przekazujące posłanie ludzkości. Według tych przekonań, na­ uczycielami kosmicznymi, którzy zeszli na ziemię, byli Budda, Mahomet i Zara­ tustra (Zamojski 2002: 146-147). Badacze zauważają, że tworzywem nowych treści religijnych Ery Wodnika stali się Obcy. Mogą nimi być aniołowie, demony bądź „ufoludki”. New Age nie czyni różnicy pomiędzy kulturą wysoką a niską ani pomiędzy faktem a fantazją. Taką samą wagę mają cytaty-wypowiedzi duchowych mistrzów i bohaterów po­ wieści gatunku fantasy. Owe światopoglądy wynikają z myślenia potocznego, które posługuje się skojarzeniami oraz zdegradowanymi symbolami. Sacrum jest trywializowane, staje się kiczem, będącym apologią gatunków niskich, popular­ nych, ludowych. W New Age pełna powagi postawa wobec sacrum nie występu­ je (Kubiak 2005: 88, 99, 120-124). Elementy charakterystyczne dla światopoglądu New Age można zauważyć w wypowiedziach Anastazji. Podczas drugiego spotkania z czytelnikami Anasta­ zja wyraziła swoje przekonania na temat nastania Ery Wodnika w Rosji. Stwier­ dziła, że ludzkość wstępuje w okres wielkich przemian trzeciego tysiąclecia. Dobiega końca epoka Ryb, która podarowała światu wielkiego nauczyciela ludz­ kości — Jezusa Chrystusa. Kończy się również okres przejściowy pomiędzy tymi dwoma etapami (1903-2003). Dlatego też wiek XX był czasem agonii, przemocy i agresji. Z kolei pełna harmonii, pokoju i miłości Era Wodnika będzie trwała 3000 lat. Rosja narodziła się pod znakiem Wodnika, dlatego też Bóg przeznaczył jej wyjątkową misję w dziejach ludzkości — odrodzenie duchowości. Anastazja przypisuje swojej ojczyźnie szczególną rolę, gdyż jest ona „sercem” i „duszą” naszej planety. Rosja, jako państwo, które zniosło ogromne cierpienia, oczyściła się i teraz może nieść zbawczą misję innym narodom10. Rozwój duchowy jest niezbędny ze względu na konieczność neutralizacji podwyższonej radiacji (ener­ gii) Wodnika; w przeciwnym wypadku ludzkość czekają choroby i degradacja. Guz stwierdziła, że najsilniejsza zmiana — oczyszczenie rozpoczęło się w 1989 roku. Wówczas doszło do rozpadu wszystkiego, co stare i skostniałe. Dotyczy to zarówno upadku Związku Radzieckiego, systemu, jak i rodziny, dawnego sposo­ bu życia i myślenia. Następny etap to zmiana kodu genetycznego ziemian przez nowe wirusy, grypę oraz choroby nieznane dotąd medycynie i nauce. Zwrócenie się do Boga oraz miłość do wszystkich istot może zmienić także całe spektrum procesów życiowych w organizmie (biochemię krwi, duszę, psychikę), a co naj­ 10 Idea rosyjskiego mesjanizmu sięga korzeniami okresu Rusi Kijowskiej. Rozwinięta została w okresie Państwa Moskiewskiego, kiedy powstała koncepcja Moskwy — Trzeciego Rzymu, mającej odegrać doniosłą rolę w historii chrześcijaństwa. Wśród rosyjskich myślicieli i ojców Cerkwi było wie­ lu, którzy przypisywali Rosji zbawczą misję w dziejach ludzkości. Przykładem może być Włodzimierz Sołowiow, z jego eschatologiczną wizją końca dziejów, czy Daniel Andriejew, jeden z najbardziej zna­ nych rosyjskich autorów Nowej Ery, twórca ezoterycznej metafilozofii historii z elementami kosmizmu i gnostycyzmu (zob. Andrusiewicz 1994; Sołowiow 1998). �Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji 125 ważniejsze, podwyższyć oraz przyśpieszyć życiowe wibracje. Kolejna faza to całkowita transformacja i transmutacja tej części ludzkości, która zwróciła się ku Bogu oraz duchowości. Ci, którzy nie zechcąpoddać się przemianom, zostanąpo prostu „sprzątnięci” z powierzchni ziemi w rezultacie klęsk żywiołowych, chorób i katastrof. Jako dowód na poparcie tych twierdzeń Anastazja podała argument, iż w XX wieku miało miejsce mnóstwo kataklizmów, nieznanych w poprzednich stuleciach. Według ideologów Nowej Ery, zmiana paradygmatu w kontekście społecz­ nym, czyli transformacja społeczna, jest możliwa poprzez poszerzenie ludzkiej świadomości, na przykład za pomocąmedytacji bądź środków psychodelicznych. Doświadczenia z tym związane są określane jako transcendentne bądź transpersonalne. Dzięki poszerzaniu świadomości w mózgu zachodzą zmiany fizyczne, które prowadzą do zmiany genotypu i powstania człowieka nowej jakości (Vernette 1996: 12-13, 16). Jako „duchowy nauczyciel” Anastazja przedstawia na łamach lokalnej prasy prawa rządzące kosmosem. Pierwsze z nich to zasada harmonii, rytmu i rów­ nowagi. Jeśli zostaną one zachwiane, ludzie zaczynają chorować i dochodzi do różnych katastrof oraz klęsk żywiołowych. Kolejne to prawo wolnej woli czło­ wieka — on sam decyduje, czy wybiera dobro czy zło. Trzecie to prawo reinkar­ nacji służące oczyszczaniu i doskonaleniu duchowemu w kolejnych wcieleniach. Czwarte — to prawo karmy, czyli przyczyny i skutku. Może to być karma danego państwa, całego świata, rodziny lub pojedynczego człowieka. Według Anastazji ludzkość znajduje się jeszcze na bardzo niskim stadium rozwoju, „na równi ze zwierzętami”. Dlatego wciąż jeszcze przejawia negatywne emocje, takie jak żą­ dza wojny, zemsty, rywalizacji. Wprawdzie w epoce Wodnika człowiek nie stanie się jeszcze „bogoczłowiekiem”, lecz wejdzie na dużo wyższy poziom samoświa­ domości. Pozbędzie się wówczas zwierzęcych instynktów i złych myśli. Praw­ dziwa duchowość to poszerzenie świadomości, aż osiągnie ona stan kosmiczny, globalny, niemal boski. Anastazja utrzymuje, że wraz z nastaniem nowej epoki do Rosji powracają najwyższe duchy, które kiedyś żyły na ziemi, na przykład wielkich świętych, takich jak Serafim Sarowski. W ten sposób Bóg organizuje swą świetlistą armię. Jak widać z powyższego omówienia, Anastazja eksponuje w swym „progra­ mie duchowym” elementy związane z kosmizmem, który najwyraźniej przestał być tylko przedmiotem zainteresowania naukowców działających na peryferiach nauki. Idee kosmiczne przeniknęły do kultury masowej, która poddała je przerób­ ce i uproszczeniu w taki sposób, by były przystępne dla świadomości potocznej. Anastazja stosuje typowy dla New Age zabieg synkretyzacji religii. Jednak, jak przystało na rosyjską przedstawicielkę Ery Wodnika, na pierwszy plan wysuwa wątki związane z prawosławiem. Dzięki temu odbiór jej przesłania w społeczeń­ stwie rosyjskim może być szerszy. Jej program, jak cała duchowość Nowej Ery, to kolaż elementów różnych tradycji religijnych i paranaukowych teorii. �126 Anna Mrozowicka Anastazja jako „mesjasz” i „duchowy nauczyciel ludzkości”. Astrologia i numerologia Prognozy mistyczne i historiozoficzne przedstawicieli Nowej Ery mówią 0 tym, iż wiek ponowoczesny będzie zwycięstwem żywiołu kobiecego. To właś­ nie kobieta ma przynieść odrodzenie ludzkości oraz wprowadzić harmonię i po­ kój w relacjach międzyludzkich. Również ekozofia, do której nawiązuje Anasta­ zja, posiada feministyczny oraz empatyczny wymiar duchowy. Na gruncie takich przekonań stworzono hipotezę Gai, mającej swe źródło w kulcie Ziemi-Matki. Według Fritjofa Capry, feministyczna duchowość wywrze wpływ nie tylko na re­ ligie przyszłości, ale na całe życie społeczno-polityczne. Zapowiedział on schy­ łek patriarchatu i ucisku kobiet (Capra 1987: 53-54, 562-572). Nieprzypadkowe są więc wierzenia w objawienia maryjne, które nasiliły się na przełomie XIX 1 XX wieku (Pawluczuk 1998: 217-218). W prawosławiu kult maryjny to zjawi­ sko nowe11. Kobietą, która ma przynieść odrodzenie ludzkości, jest właśnie Anastazja. Odrodzenie już się rozpoczęło; przyszło z Ałtaju. W przedmowie do swego tomu wierszy, zatytułowanego W kąpieli świętego krzyża, Guz powołuje się na słowa Heleny Rerich, która przypisywała kobiecie szczególną rolę w procesie uducho­ wienia i uzdrowienia ludzkości. Przekonuje, iż nasza epoka potrzebuje ponowne­ go uświadomienia sobie roli żeńskiego pierwiastka we wszystkich aspektach ży­ cia. Dlatego należy powrócić do kultu Wielkiej Matki Świata, która jest źródłem wszystkiego. Anastazja nawołuje do oddawania czci Matce Boskiej. Zamieściła na swej stronie internetowej wizerunki najbardziej czczonych w prawosławiu ikon maryjnych, na przykład Matki Bożej Kazańskiej czy Matki Bożej Smoleń­ skiej. Wszystko to — w kontekście pielgrzymek, jakie odbyły się w 2008 roku, z błogosławieństwem Patriarchy Rosji i Wszechrusi, Aleksego II, z motywem przewodnim „Pod gwiazdą Bogurodzicy”. Wyruszyły one z ośmiu miast (w tym z Bamauł) w kierunku Moskwy. Według Anastazji, topografia miejsc, z których wzięły swój początek, tworzy ośmioramienną gwiazdę, a taka gwiazda jest od­ wiecznym symbolem Matki Bożej. Ale najbardziej znamienne jest to, iż jeden z jej promieni wskazał na Bamauł, miasto, w którym żyje Anastazja i dzieli się z ludźmi swym twórczym i uzdrawiającym promieniem. Główna ikona towarzy­ sząca ośmiu pielgrzymkom, Matki Bożej Kazańskiej, została przekazana jednej z cerkwi w Bamauł. Tak wielkie wydarzenie jest według uzdrowicielki dowodem 11 Najbardziej znany ruch w obrębie kultu maryjnego w Rosji to Cerkiew Matki Bożej Samodzierżawnej (Centrum Bogurodzicy). Jej założyciel, „ojciec Joan”, doświadczył w 1984 r. objawienia ikony Matki Bożej w Smoleńsku. Później objawienia powtarzały się i były przez niego spisywane oraz pu­ blikowane jako „objawienia Trzeciego Testamentu”. Matka Boża zapowiedziała, iż zasiądzie na tronie Nowej Świętej Rusi, która ma odegrać kluczową rolę w dziejach ludzkości. Trzecie Tysiąclecie będzie czasem panowania Maryi (Pawluczuk 1998: 217-218; Dvorkin 2002). �Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji 127 na to, iż Anastazja otrzymała „najwyższe błogosławieństwo” i została wyposażo­ na w „najwyższe duchowe pełnomocnictwa”. Sama określa siebie jako „duchowego nauczyciela” i „proroka”. Należy za­ znaczyć, że instytucja przewodnictwa duchowego jest głęboko zakorzeniona nie tylko w religiach Wschodu, lecz także w prawosławiu12. Z okazji Dnia Matki Świata (16 kwietnia) Anastazja zachęca do czczenia wszystkich żeńskich bóstw, zarówno Bogurodzicy, jak i hinduskiej bogini Kali czy buddyjskiej Tary, gdyż „Matka Świata posiada wiele imion”. W Epoce Wod­ nika to kobieta powinna poprowadzić mężczyznę i całą ludzkość w kierunku du­ chowego rozwoju. Guz umieściła na swojej stronie kopię obrazu Rericha „Matka Świata” z 1924 roku. Jest to obraz-ikona Wielkiej Bogini, której namalowanie zlecił mu jakoby „Wielki Władyka” mitycznej krainy Szambali — Majtreja. Z kolei kompozycja obrazu została podpowiedziana jego żonie Helenie we śnie. Wizerunek przywodzi skojarzenia zarówno z prawosławnymi ikonami Matki Bożej, jak i medytującym Buddą. Anastazja zapewnia, iż ikona ta wyraża wiel­ ką, ezoteryczną tajemnicę, która zostanie objawiona ludzkości właśnie w Epoce Wodnika, kiedy panowanie obejmie Matka Świata, duchowa matka Chrystusa i Buddy, których posłała na ziemię. Przekazała ona Rerichowi posłanie dla ludz­ kości, które zawarł w swej „Agni jodze”. Zapowiedziała, iż jej promień dotknie serc i umysłów ludzi, dzięki czemu zostaną oni przeobrażeni. Pojawia się tu także biblijny motyw nastania nowej ziemi i nowego nieba. Jednak Matka Świata, we­ dług tych przekonań, ukrywa swoje oblicze i prawdziwe imię. Dlatego „Wielka Kosmiczna Trójca” składająca się z Ojca, Matki i Syna została w chrześcijań­ stwie zamieniona na Ojca, Syna i Ducha św. Chrześcijaństwo, będące religiąpatriarchalną, utraciło prawdziwe wyobrażenie o Kosmosie, który dla swego prze­ obrażenia potrzebuje dwóch pierwiastków: męskiego i żeńskiego. Matka Świata jest tym samym, co Bóg i Syn13. Co jakiś czas wysyła na ziemię swych awatarów, którzy posługują się jej twórczym promieniem. Można się domyślać, iż za takie­ go awatara uważa się Anastazja. Dla koncepcji Ery Wodnika podstawowe znaczenie ma astrologia. Zwolenni­ cy astrologii wierzą, że położenie pewnych planet w stosunku do miejsca, gdzie rodzi się człowiek, determinuje jego charakter oraz przyszłe losy (Zamojski 2002: 177-178). W pewnych kręgach współczesnego rosyjskiego społeczeństwa astrologia cieszy się dużym zainteresowaniem. Popularne są audycje telewizyj­ ne, w których przedstawia się prognozy dotyczące losów zarówno pojedynczych 12W Rosji, zgodnie z tradycją wschodniochrześcijańską rolę przywódców duchowych pełnili star­ cy. Instytucja „starcostwa” pojawiła się w Rosji w momencie wprowadzenia chrześcijaństwa. Starzec to człowiek dojrzały duchowo, głęboko zanurzony w rzeczywistość mistyczną prowadzący ascetyczny tryb życia. Z tej instytucji zrodziły się w Rosji formy życia monastycznego. Z ich porad korzystał za­ równo prosty naród, jak i intelektualiści, a także rodzina carska (zob. Kwiecień 2000; Przybył 1999). 13 O archetypie Wielkiej Bogini czy Wielkiej Matki, a także o psychologii Trójcy Św. pisał C.G. Jung, który zresztąjest uważany za jednego z prekursorów New Age (zob. Jung 1993). �128 Anna Mrozowicka osób, jak całego kraju. Także służby specjalne posiadają swoje tajne biuro pro­ gnoz astrologicznych (Dvorkin 2002). Odwołania do astrologii i numerologii są wykorzystywane przez Anastazję w celach autoreklamy. Jeden z „czcicieli” poddał interpretacji datę oraz okolicz­ ności jej narodzin. Według autora (czy samej Anastazji) nieprzypadkowo urodziła się ona 3 października 1957 roku, o trzeciej w nocy, gdyż dzień następny — 4 paź­ dziernika — zapoczątkował wielkie wydarzenie ery kosmicznej, kiedy to pierwszy sztuczny sputnik znalazł się na Księżycu. Również godzina trzecia ma tu wymiar symboliczny, gdyż o tej właśnie porze Chrystus skonał na krzyżu. Jest to czas gra­ niczny pomiędzy światłem a mrokiem, kiedy siły dobra i zła walczą ze sobą. Mało tego, autor doszukuje się analogii pomiędzy datami narodzin Anastazji i Najświęt­ szej Maryi Panny, gdyż 3 października to według kalendarza starego stylu 20. dzień tego miesiąca, czyli Święto Narodzin Maryi Panny. Poza tym, według podanych in­ formacji, przyjście na świat bohaterki poprzedziło pojawienie się na niebie komety. Takie okoliczności towarzyszą tylko narodzinom ludzi niezwykłych, mających wy­ wrzeć decydujący wpływ na losy ludzkości. Dodatkowo Anastazja jest zodiakalną Wagą a według zwolenników idei Nowej Ery Wodnik oraz Waga to „astralni kura­ torzy Rosji”. Zauważalne są też odnośniki do kalendarza wschodniego, gdzie Waga w sensie ezoterycznym ma symbolizować prawo karmy. Z kolei według kalendarza chińskiego, Guz jest zodiakalnym Ognistym Kogutem, który według tamtejszych ludowych wierzeń rozprasza siły ciemności i demony. Poddano też interpretacji imiona bohaterki. Widoczne sątutaj odwołania do histo­ rycznej tradycji starożytnej Rusi, a nawet do pogaństwa. Jej „fizyczne imię” — Olga, nie zostało nadane przypadkowo. Autor wyjaśnienia powołuje się na prawosławnego starca, niejakiego Floreńskiego, zauważającego, że Olga to imię historyczne, które znalazło ważne miejsce w rosyjskiej kulturze i metafizyce. Pochodzi ono od staroskandynawskiego imienia Helga, oznaczającego osobę świętą. Imię Olga nosiła też wielka księżna Rusi Kijowskiej, która wprowadziła na tę ziemię chrześcijaństwo. Symboliczne znaczenie ma także „otcziestwo” Olgi Guz, pochodzące od imienia Anatolij, oznaczającego w języku greckim wschód lub Azję Mniejszą. Natomiast Anastazja to imię uzdrowicielki „w bardziej subtelnym planie”. W historii Rosji było wiele wybitnych Anastazji. Przykładem może być córka ostatniego cara z dynastii Romanowów, która według legendy uniknęła śmierci z rąk bolszewików. Wspomniana już stereotypizacja symboli dotyczy także opowieści inicjacyj­ nych o wielkich postaciach. Jak widać, jest ona obecna także w zmityzowanej historii Anastazji. Rozważając zjawisko popularyzacji postaci takich jak Anastazja, warto od­ wołać się do koncepcji „niewidzialnej religii” Thomasa Luckmanna. Staje się ona niewidzialna dlatego, iż zanika w instytucjach publicznych, a przenosi się do wtórnych, o niskim stopniu instytucjonalizacji, czyli klubów, fundacji, ośrodków zdrowia holistycznego. Takiej religii bliżej właśnie do ośrodka medycyny nie­ konwencjonalnej lub kursu jogi niż do budynku kościoła. Tradycje traktowane �Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji 129 są jako narzędzie, jako coś, co ma pomóc, stają się zdegradowanymi rytuałami. O stosunku do nich świadczą chociażby nazwy zajęć: warsztaty, kursy (Luckmann 2006: 33-40; Kubiak 2005: 110, 113-114). Według Haritonovej jedną z przyczyn powstawania tego rodzaju organiza­ cji w Rosji jest likwidacja wcześniejszych form zrzeszania się, choćby rodzaju kołchozów. Wskutek tego ludzie zostali pozostawieni samym sobie, bez oparcia (Haritonova 2003: 63). Czytelnicy wierszy oraz pacjenci naszej bohaterki założyli „Klub Prawdzi­ wych Przyjaciół Anastazji”. W ośrodku „Ekologia Duszy” odbywają się spot­ kania z nią oraz wykłady. Zwolennicy, rzeczywiści bądź wykreowani, określa­ ją Anastazję typowo religijnymi terminami, takimi jak „pocieszyciel ludzkich dusz”, „duchowy nauczyciel”, „przewodnik duchowy”, „wielki poświęcony”, „prorok”, „człowiek przyszłości”. Przedstawiana jest jako zwiastun nowej epoki, Mesjasz zapowiadany przez licznych proroków, mający przybyć w epoce otwar­ cia ludzkich serc poprzez twórczość i sztukę. Dowodem tego ma być niebywa­ ły w ostatnich latach rozwój talentów artystycznych w Bamaule. Podobno pod wpływem napisanych przez Anastazję bajek dzieci zaczynają w wieku trzech lat samodzielnie czytać, pisać oraz tworzyć poezję. Informatorki, członkinie „Klubu Prawdziwych Przyjaciół Anastazji”, podkreślały błogosławiony wpływ jej poe­ zji. „Jak się czyta, w sercu robi się lżej”. Niektórzy pacjenci widzieli Anastazję we śnie. Przychodziła na przykład do ciężko chorych, leżących w szpitalnej sali, aby ulżyć im w cierpieniu. Twierdzą, że odczuli na sobie lecznicze działanie jej „uzdrawiającego promyka”, ocaliła ich i przywróciła do życia. Spotykamy się także z postrzeganiem jej osoby jako Zbawiciela. Jej słowa działają oczyszczająco na duszę człowieka, a także odmładzająco. Z twarzy ludzi znikają zmarszczki, a z włosów siwizna14. Jedna z informatorek stwierdziła, że leżąc w szpitalu po ciężkiej operacji i walcząc o życie, doświadczyła wizji w postaci Anastazji, która powiedziała je j: „Grimma, będziesz żyć”. Wówczas kobieta wyzdrowiała. W dowód wdzięczności napisała poemat, który został wykorzystany jako tekst pieśni na cześć Anastazji. Rozbrzmiewała ona z magnetofonu podczas uroczystości urodzinowej przy „alei imiennej”. W duchowości New Age to jednostka decyduje o swoim wyznaniu, dobiera so­ bie indywidualne mitologie. Paul Heelas wprowadził pojęcie „samoreligijności”, które nalepiej obrazuje to zjawisko. Wewnętrzny głos jest największym autoryte­ tem. Podstawowym kryterium wyboru jest duchowa biografia jednostki. Według Luckmanna najważniejszą cechą „niewidzialnej religii” jest jej „prywatyzacja”. Tutaj decydującą rolę odgrywa potrzeba empirycznego doświadczenia sacrum. Stąd przekonanie niektórych o odkryciu w sobie zdolności paranormalnych. Pole religijne osoby składa się z ważnych dla niej przeżyć i spotkań czy fragmentów 14 Przypomina to popularne w Polsce na początku lat 90. audycje uzdrowiciela Anatolija Kaszpirowskiego. Przyciągały one wówczas rzesze telewidzów. Niektórzy z nich z całym przekonaniem twierdzili, iż seanse działają na nich uzdrawiająco (Piątkowski, Jezior, Ohme 1993). �130 Anna Mrozowicka przeczytanych książek, jest ono utkane z wielu wątków. Sacrum z kolei zostaje przenoszone do domów, gdzie źródłem kontaktu z nim są podręczne biblioteczki życia duchowego (Luckmann 2006: 23-26; Kubiak 2005: 106-108, 112). Wizerunek Anastazji w oczach jej zwolenników jest kształtowany poprzez jej twórczość, indywidualne bądź grupowe spotkania, a przede wszystkim treści, jakie wykorzystuje ona w swej autopromocji. Komercyjna strona działalności Anastazji Guz prowadzi ośrodek duchowo-uzdrowicielski „Ekologia Duszy”, znajdu­ jący się w centrum Bamauł. Lansuje siebie nie tylko jako bioenergoterapeutkę, lecz także poetkę, a jej twórczość ma w przekonaniu czytelników i pacjentów moc leczniczą. Anastazja prosi o sponsoring, który miałby ułatwić jej wydawanie kolejnych tomów poezji. Wizyty w jej ośrodku są płatne. „Klub Prawdziwych Przyjaciół Anastazji” działa również na zasadzie klubu literackiego. Treści, które wykorzystuje Guz, mają na celu pozyskanie potencjalnych „pacjentów”/klientów. Jest to zgodne z tendencjami ruchów New Age, w których za­ równo religia, jak i praktyki terapeutyczne zostały poddane urynkowieniu. Drogą rozpowszechniania duchowego rozwoju jest konsumpcja. Uczestnicy nabywają duchowość, płacąc za udział w kursach, warsztatach, festiwalach, kupując książki czy magiczne przyrządy. Badacze New Age podkreślają zjawisko pluralizmu re­ ligijnego oraz „duchowego supermarketu”, w którym każdy konsument wybiera taki produkt, jaki mu odpowiada bądź łączy elementy kilku z nich. Warto dodać, że literaturę New Age cechuje eklektyzm; występuje w niej zjawisko mieszania gatunków: religijnego z paranaukowym, magicznym, artystycznym, psychotera­ peutycznym i marketingowym (Kubiak 2005: 92-94, 120). Także w treści wier­ szy Guz zawarty jest przekaz o charakterze synkretycznym, czerpiący z różnych światopoglądów. Są w niej obecne elementy okultystyczne oraz odwołania do symboli chrześcijańskich, takich jak Biblia czy krzyż. Komercyjne podłoże ma konflikt, w jaki wdała się Anastazja z Włodzi­ mierzem Megre. Jest to pseudonim autora serii ksiażęk o pustelniczce z tajgi — Anastazji, która przybyła do ludzkości z innej planety, by przynieść jej swe zbawcze przesłanie. Książki te odniosły w całej Rosji ogromny sukces komer­ cyjny. Gatunkowo odnoszą się do powieści fantasy, lecz siła ich oddziaływania na społeczeństwo okazała się niezwykła. Konflikt wynikł z tego, iż pustelnica, podobnie jak Anastazja, posługuje się uzdrawiającym promieniem. Jak twierdzi Guz, nie słyszał o nim nikt, dopóki ona nie wydała swego tomiku Uzdrawiają­ cy promyk, co miało miejsce kilka lat wcześniej, nim Megre zaczął publikować swe powieści. Guz zarzuca mu kradzież idei. Jak wyjaśnia, znajomość promieni należy do wiedzy ezoterycznej, dostępnej tylko wtajemniczonym, wielkim na­ uczycielom ludzkości, do których zalicza samą siebie. Megre zapożyczył od niej �Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji 131 podstawowe idee, przekazywane przez jego bohaterkę, Anastazję z tajgi. Olga Guz zapewnia, iż to ona jest prawdziwą Anastazją, a pustelnica w tajdze nie ist­ nieje. Zwraca się do czytelników Megre z apelem o zaprzestanie kupowania jego książek. Zestawia cytaty ze swojej twórczości z odpowiednimi fragmentami ksią­ żek Megre. Rzeczywiście, można dostrzec zbieżności, choć kwestia, kto dokonał plagiatu, wciąż pozostaje otwarta. Co prawda książki napisane przez Guz zostały wydane przed pojawieniem się na rynku serii Megre, lecz do momentu, kiedy jego bohaterka stała się sławna, Guz nie nazywała siebie Anastazją. Widzimy tutaj walkę o klienta oraz o prawo do rozpowszechniania pewnych idei. Mówi się nawet, że w ruchu „anastasistów”15 nastąpił rozłam. Ujmując zjawisko w kategoriach religijnych, można stwierdzić, iż jest to „walka o rząd dusz”. Na stronie internetowej Anastazji możemy odnaleźć również negatywne opi­ nie o niej i jej działalności, które oczywiście są tu kontestowane i podważane. Informacyjno-konsultacyjne centrum św. Irineja Liońskiego w Nowosybirsku, śledzące działalność sekt w Rosji, otrzymało od jednego z mieszkańców Bamauł — Wiaczesława Czemowa oskarżający list pod adresem Anastazji i jej zwolen­ ników. Autor zarzuca jej założenie szkodliwej społecznie sekty, dając przykłady form „psychomanipulacji”, jakie stosuje. Twierdzi, iż „organizacja” Guz powin­ na znajdować się pod stałą obserwacją i kontrolą owej instytucji. Przykładów takiej „duchowej przedsiębiorczości” jest w Rosji dużo więcej. W większych miastach Federacji działa sieć sklepów o nazwie „Żywa Księga”. Została ona otwarta przez Jewdokiję Marczenko, założycielkę ruchu „Rytmologia”. Podobnie jak anastaziści jest to organizacja o proweniencji New Age. Głosi idee schyłku Ery Ryb i nastania Epoki Wodnika, którego siłąjest czas. Każde wy­ darzenie to dla człowieka znak, który należy odczytać16. Odwiedziłam ich punkt sprzedaży w Nowosybirsku, gdzie znalazłam bardzo dużo książek. Ekspedientka twierdzi, iż Marczenko wydała już 200 tytułów. Poza tym w sprzedaży znajduje się wiele płyt DVD z zapisem spotkań autorki z czytelnikami praktykującymi rytmologię, a także kasety i ulotki. Instytut Rytmologii w Sankt Petersburgu wydaje też miesięcznik „Ritmovremia” („Rytmoczas”). Na podstawie moich obserwacji mogę również powiedzieć, iż duchowość zo­ stała „ubazarowiona”. Podczas pobytu w kurorcie Biełokuricha (Ałtajski Kraj) spotkałam na bazarze „uzdrowiciela”, który przy jednym ze stoisk oferował swe 15Treść książek Megre stała się inspiracją do powstania nowego ruchu religijnego w Rosji, nazywa­ nego ruchem anastazistów, inaczej określanego jako Dzwoniące Cedry Rosji. Druga nazwa bierze się stąd, iż Anastazja żyjąca w tajdze przekonuje Rosjan o cudownym i zbawiennym działaniu cedru. Idee rozpowszechniane w książkach doprowadziły niemal do narodowego zrywu. Zgodnie z zaleceniami „misjonarki z kosmosu”, Rosjanie zaczęli zakładać „rodowe osady”, w których zamierzają odradzać tradycję słowiańską a tym samym — rosyjską rodzinę i państwo. Odwiedziłam taką osadę podczas pobytu w Ałtajskim Kraju. Kilka osób wynajęło dom we wsi Pieriekop, gdzie rozpoczęto prace nad stworzeniem Centrum Kultury Słowiańskiej. 16Informacja od pracownicy księgami „Żywa Księga” w Nowosybirsku. �132 Anna Mrozowicka usługi w następującym zakresie: zdjęcie złej aury, odczynianie uroków, chiro­ mancja, różdżkarstwo. Na każdą z tych usług była wyznaczona konkretna cena. Uzdrowiciel wystawił również kilka „certyfikatów” i „dyplomów” poświadcza­ jących jego umiejętności w tych dziedzinach. Nie jest to bynajmniej jednostkowe zjawisko. O komercyjnym charakterze działalności współczesnych uzdrowicieli w Rosji pisze na przykład Galina Lindquist (2001). Popularnością wśród rosyjskich telewidzów cieszy się audycja zatytułowana „Bitwa ekstrasensów”. Biorą w niej udział jasno widzowie oraz bioenergoterape­ uci z różnych części dawnego Związku Radzieckiego, gdzie przedstawiają liczne dowody skuteczności swych praktyk. Program przybrał charakter telewizyjnego show, prezentującego te postacie niczym gwiazdy estrady, które walczą o tytuł „najlepszego ekstrasensa”. Działalność uzdrowicielska Anastazji na tle medycyny komplementarnej w Rosji Poglądy Guz na temat uzdrawiania są wyraźnie nacechowane ideologią Ery Wodnika, gdzie zmiana paradygmatu nastąpiła także w obrębie medycyny i zdrowia. Jednym z prekursorów w tej dziedzinie był propagator „nowej fizyki”, uprawomocniającej naukowo idee z kręgu New Age — Fritjof Capra. Medycy­ na Nowej Ery nazywana jest medycyną holistyczną, gdyż rozpatruje człowie­ ka jako całość — jedność duszy, umysłu i ciała. Jednostka jest traktowana jako pole energetyczne, którego części składowe są wzajemnie powiązane. Dawniej dominował paradygmat mechanistyczny, według którego człowiek był maszy­ ną, w której należy wymieniać poszczególne części składowe. Holizm zakłada konieczność leczenia nie poszczególnych organów, lecz całego pacjenta, jego umysłu, duszy i ciała. Te wzajemnie na siebie wpływające sfery kształtują jego zdrowie i samopoczucie (Capra 1987: 418, 434-435). Według przekonań medy­ cyny holistycznej każdy człowiek dysponuje wewnętrzną siłą pozwalającą mu samemu się uzdrowić. Proces ten nazywany jest też „samoreligijnością” bądź „samouzdrawianiem” (Kubiak 2005: 42). Przyczyny chorób leżą często w na­ szych predyspozycjach psychologicznych i osobowościowych. Jeśli psychika i duchowość są źródłem chorób, mogą one także stać się źródłem zdrowia. Dla­ tego sposobem na przywrócenie dobrego stanu zdrowia mogą być różne psychotechniki oraz techniki duchowe, takie jak relaksacja, medytacja oraz pozytywne myślenie. Pacjent może wizualizować chorobę, mechanizmy obronne organizmu oraz sposób, w jaki jąpokonuje. Istnieje wiele metod alternatywnych, jak na przykład jasnowidzenie, diag­ nozowanie mediumiczne czy duchowe (Zamojski 2002: 213; Kubiak 2005:43). Tutaj decydującą rolę odgrywa tak zwany przewodnik duchowy. W starożyt­ nych systemach leczniczych lekarz był mędrcem, który rozumiał, jak współgrają �Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji 133 wszystkie elementy składowe we wszechświecie (Capra 1987: 433). Stąd czę­ sto ąuasi-religijny charakter tych terapii. Uzdrowiciel posiada szczególną moc, energię, za pomocą której może uleczyć chorego. Bywa on potem postrzegany jako swego rodzaju nauczyciel, duchowy mistrz, który gromadzi wokół siebie grono zwolenników oraz adeptów. Uczestnicy terapii oczekują często nie tyl­ ko uzdrowienia ciała, lecz także wybawienia duszy (Vemette 1996: 71-73, 84). Luckmann te nowe koncepcje uzdrawiania umieścił w obszarze „niewidzialnej religii”, a Marion Bowman — „nowej soteriologii” (Luckmann 2006: 33-40; Ku­ biak 2005: 43). Zasadą holizmu kierują się wszyscy uzdrowiciele, bioenergoterapeuci i ekstrasensi, których ideologiczna podstawa działalności wpisuje się w nurt New Age. W opracowaniach antropologicznych oraz socjologicznych dotyczących różnych kierunków takiej medycyny (np. ziołolecznictwo, reiki oraz wiele in­ nych) spotykamy się z różnorodną terminologią. Oprócz pojęcia „medycyna ho­ listyczna”, pojawia się medycyna naturalna, tradycyjna, alternatywna czy kom­ plementarna. Tradycyjnymi formami leczenia są przecież indyjska Ajurweda czy chińskie Tai-chi. Jednak owe starożytne systemy nie pozostały niezmienne, a podlegały transformacjom poprzez ich adaptacje do euroamerykańskiego krę­ gu kulturowego, wchłaniając nowe elementy (Penkala-Gawęcka 2006: 23-24; Kubiak 2005: 44-46). Należy zwrócić uwagę na różnorodne pochodzenie tych niekonwencjonalnych metod. Mogą to być praktyki magiczne wywodzące się z lecznictwa ludowego, wschodnie metody leczenia stanowiące integralne syste­ my duchowo-lecznicze (Hatha Joga, Ajurweda) czy wynalezione na Zachodzie niekonwencjonalne formy terapii, jak na przykład mesmeryzm czy homeopatia. Wielu terapeutów czerpie z kilku źródeł, co prowadzi do eklektyzmu ich prakty­ ki. Można tu mówić także o swoistej „orientalizacji” Zachodu (Penkala-Gawęcka 2006: 30-31). Wszelkie dawne praktyki lecznicze, zwane obecnie tradycyjnymi czy alter­ natywnymi, wpisujące się w nurt New Age, były w swej oryginalnej postaci zintegrowanymi systemami. Tak na przykład Huna, wiedza tajemna kahunów z Polinezji, była jednocześnie systemem religijnym, filozoficznym oraz leczni­ czym. Dlatego bardziej adekwatnym terminem dla określenia ich istoty jest nie leczenie, lecz uzdrawianie. Stosowane jest ono przez antropologów dla określe­ nia różnych alternatywnych form leczenia, zwłaszcza w odniesieniu do tak zwa­ nego uzdrawiania duchowego. Jest ono zdecydowanie bliższe sferze religijnej niż medycznej, gdyż odwołuje się do wiary w bóstwa, duchy opiekuńcze lub czerpie z praktyk magicznych. W związku z tym spotykamy się także z pojęciem medy­ cyny magicznej bądź sakralnej (zob. Penkala-Gawęcka 2006: 26). Pod koniec XX wieku, na tle przemian społecznych, politycznych oraz tak zwanej nowej fali kultury w Rosji, zaczęły się aktywnie rozwijać nowe metody uzdrawiania. Obejmują one przeróżne, powyżej opisane formy, zarówno lokalne, ludowe, jak i tradycje orientalne. Nowa fala kultury związana jest ze wspomnia- �134 Anna Mrozowicka nym już renesansem wiedzy ezoterycznej oraz rosnącym zainteresowaniem reli­ gią i kulturą tradycyjną. Początki badań nad tego typu praktykami uzdrowicielskimi w Rosji przypadały na lata 70. XX wieku, kiedy to grupa lekarzy podjęła się studiowania medycyny niekonwencjonalnej w ramach swej praktyki klinicz­ nej. W 1987 roku z inicjatywy Ministerstwa Zdrowia ZSRR oraz Związku Inży­ nierów ZSRR utworzono Wszechradzieckie Centrum Naukowo-Badawcze nad Medycyną Tradycyjną. Instytucja ta pracowała również nad prawnym uznaniem niekonwencjonalnych praktyk uzdrawiania i przygotowała do ich wykonywania około 6 tysięcy uzdrowicieli. W 1990 roku utworzono Wszechrosyjskie Profesjonalne Zrzeszenie Medycz­ ne Specjalistów Tradycyjnej Medycyny Ludowej i Uzdrowicieli, które zajmuje się licencjonowaniem i liczy ponad 1000 aktywnych członków (Larionova 2005: 134-136). Dla otrzymania licencji niezbędne jest wykształcenie medyczne na po­ ziomie przynajmniej średnim. Od owego czasu zaczęły działać różne ośrodki szkoleniowe, które dają podstawowe przygotowanie medyczne i wydają certyfi­ katy przyznające tytuł uzdrowiciela, bioenergoterapeuty itp. Licencja daje prawne pozwolenie na reklamowanie się, prowadzenie własnej praktyki oraz zatrudnie­ nie w instytucjach medycznych (Lindquist 2001: 3). Do popularności alternatyw­ nych praktyk leczniczych przyczyniają się również środki masowej informacji, które rozpowszechniają literaturę na ten temat, reklamują kursy i szkolenia. Al­ ternatywne metody uzdrawiania zostały zalegalizowane prawnie, a w 2002 roku Ministerstwo Zdrowia Federacji Rosyjskiej utworzyło stanowisko głównego spe­ cjalisty ds. medycyny tradycyjnej (Larionova 2005:135, 138). Jedną z przyczyn, dla których państwo zdecydowało się na uprawomocnienie praktyk uzdrowicieli, była konieczność obniżenia kosztów wydatkowanych na podstawową opiekę medyczną w placówkach państwowych (zob., w odniesieniu do Kazachstanu, Penkala-Gawęcka 2006: 27-28). W rezultacie wykształciła się różnorodna formacja „specjalistów-magików” i „uzdrowicieli”. Wśród nich spotyka się również przedstawicieli medycyny ofi­ cjalnej, którzy przystosowali się do nowych warunków życia i zdecydowali się na świadczenie alternatywnych wariantów usług medycznych. Wśród uzdrowicieli znajdziemy też przedstawicieli inteligencji, którzy w okresie radzieckim zgłębia­ li wiedzę ezoteryczną oraz wschodnie systemy duchowego rozwoju. Wykorzy­ stali je następnie zręcznie po upadku starego systemu, znajdując w tych nowych okolicznościach wygodne miejsce dla siebie i swych zainteresowań (Larionova 2005: 135). Jak słusznie zauważył prekursor medycyny holistycznej, Capra, każdy system opieki zdrowotnej wyrósł z dziejów danej kultury i ulega zmianom pod wpływem okoliczności ekonomicznych, filozoficznych i religijnych. Zmiana paradygmatu w opiece zdrowotnej powinna polegać na sformułowaniu nowych modeli poję­ ciowych, stworzeniu nowych instytucji i wprowadzeniu nowej polityki ochrony zdrowia (Capra 1987: 432, 463). �Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji 135 W czasie opisanych powyżej transformacji społeczno-kulturowych w Rosji działalność uzdrowicielską rozpoczęła Anastazja. Opracowała koncepcję uzdra­ wiania, czerpiąc po trosze z wielu systemów duchowo-leczniczych. Swoją me­ todę nazywa „twórczością” oraz „chrześcijańsko-kosmiczną miłością i harmo­ nią”. Skuteczność tego procesu zależy przede wszystkim od rozwoju duchowego. Anastazja twierdzi, że nadejdzie czas, kiedy medycyna, religia i nauka staną się jednym, powtarza koncepcje holistyczne, podkreślając, że człowiek jest częś­ cią kosmosu (Mikolas 1993). Guz twierdzi, że nie leczy, a uzdrawia. Nie stosuje w terapii żadnych leków ani ziół, uzdrawianie nazywa duchowym oczyszcze­ niem poprzez medytację i poezję mantryczną. Jest to klucz do poznania siebie i swojego wewnętrznego Ja. W istocie człowiek leczy się sam. Anastazja utrzy­ muje, że jej poezja, będąca kombinacją określonych dźwięków oraz wewnętrz­ nych wibracji, działa oczyszczająco. Czytając ją, ludzie płaczą, pozbywają się negatywnych emocji, stanów nerwicowych, przez co leczą się z wielu chorób17. Anastazja posługuje się w praktyce leczniczej także wodą naładowaną własną energią, która podobno leczy niczym cudowne, uzdrawiające źródełko. Poza tym woda ta posiada jakoby zdolność materializacji. Może się w niej pojawić piasek bądź kamienie, w zależności od tego, na jakie schorzenie cierpi dany pacjent (Bot’eva 1996). Jak powiedziała dziennikarce krajowej gazety „My i zdorov’e”, na jej dyplo­ mie napisano, że jest eks ti -ase/?.ve/« - inst ru kto re m międzynarodowej kategorii. Po­ siada nie tylko prawo zajmowania się praktyką uzdrawiającą, lecz także przygo­ towywania przyszłych adeptów oraz wydawania dyplomów. Ona sama otrzymała certyfikat od Międzynarodowego Zrzeszenia Medycznego „Europa” w Kijowie. Na początku lat 90. w Rosji nie wydawano licencji zezwalającej na pracę w cha­ rakterze ekstrasensa, lecz dla prowadzenia tego typu działalności należało uzy­ skać oficjalne pozwolenie, pod groźbą odpowiedzialności karnej. Dlatego Guz pojechała na Ukrainę, gdzie zdobyła dyplom, dzięki czemu została członkiem Międzynarodowego Zrzeszenia Medycyny Ludowej (Bot’eva 1996). Anastazja podaje także, żejakojedna z pierwszych otrzymała w 1993 roku licencję na pracę jako bioenergoterapeutka, przedstawiając komisji udokumentowane medycznie rezultaty swojej pracy. Zapewnia także, że przeszła komisyjne, psychologiczne testy osobowości określające jej zdolności do pracy z ludźmi. Przez sześć lat pracowała w Medyczno-Psychologicznym Centrum „Interwał” u głównego psy­ chiatry Ałtajskiego Kraju — Leonida Jermołajewa. Ośrodek ten specjalizował się głównie w leczeniu uzależnień za pomocą hipnozy (Novikova 1992). Podczas osobistej rozmowy z Jermołajewem uzyskałam potwierdzenie, iż rze­ czywiście w tym ośrodku w latach 90. pracowała Olga Guz, lecz nie przypomina on sobie, aby wykazywała jakieś szczególne zdolności. Objaśnił mi także, w jaki sposób na początku lat 90. prowadził badania mające na celu odkrycie zdolności 17Anastazja porównuje się do greckiego bożka Orfeusza, który leczył za pomocą muzyki i poezji. �136 Anna Mrozowicka uzdrowicielskich u konkretnych osób. Szukał drogi uprawniającej do nadawa­ nia licencji uzdrowiciela, której uzyskanie zezwalałoby urzędowo na prowadze­ nie własnej praktyki. Przetestował 200 osób, z których odrzucił 100. Następnie wybrał dziesięć, które poddał testom na oddziale onkologicznym. Tylko sześć potrafiło wskazać bezbłędnie miejsce, w którym znajduje się guz. Lekarz dodał jeszcze, iż ich ręce emanowały niekiedy takim żarem, iż nawet przy 40 stopniach mrozu mogli chodzić bez rękawiczek18. Na swojej oficjalnej stronie Guz zapewnia, że w latach 90. otrzymała od głów­ nego psychoterapeuty kraju, Walerego Mironowa, pozwolenie na pracę z ludź­ mi za pomocą biblioterapii. Sam Mironow nie potwierdził jednak tej informacji, twierdząc, że nigdy nie miał prawa wydawania tego rodzaju pozwolenia, i nigdy z nią nie pracował. Takie zezwolenie może wydać tylko specjalna Lekarska Ko­ misja Licencyjna konkretnego subiektu Federacji Rosyjskiej19. Galina Lindquist, która prowadziła w Rosji badania na temat działalności uzdrowicieli, wymienia, w ślad za Maxem Weberem, trzy typy legitymizacji tera­ pii alternatywnych: racjonalno-legalną tradycyjną i charyzmatyczną. Legalizacja racjonalno-prawna, przez instytucje państwowej opieki zdrowotnej, umieszcza system zdrowotny w kontekście nowoczesnej biurokracji, racjonalnej epistemo­ logii oraz redukcjonistycznej i mechanistycznej kosmologii. Kompetencje uzdro­ wicieli orzekane są na podstawie egzaminów, w wyniku których otrzymują oni li­ cencje od instytucji ustanowionych przez państwo. Właśnie ten typ legitymizacji jest bardzo ważny we współczesnej Rosji. Jego ideologiczna perswazja polega na tym, że posługuje się on autorytetem państwa, biomedycyny oraz nauk ścisłych, które to dziedziny określają ramy światopoglądowe społeczeństwa. Uzdrowiciele przedstawiają certyfikaty wydane przez komisje licencyjne, ich gabinety bywają wyposażone w nowoczesną aparaturę diagnostyczną (Lindquist 2001: 4, 7). Anastazja powołuje się na autorytet medycyny oficjalnej, przytaczając rze­ kome opinie psychiatry oraz psychologa na temat jej zdolności terapeutycznych, a także zapewniając o posiadaniu dyplomów przyznanych jej przez oficjalne in­ stytucje. Prezentując swoje poglądy, powołuje się na „najnowsze odkrycia nauk ścisłych”. Dodam, iż podczas mojej wizyty w ośrodku prowadzonym przez Ana­ stazję nie dostrzegłam żadnych certyfikatów, poza dyplomem potwierdzającym jej udział w Jarmarku Syberyjskim. Jest to impreza komercyjna, na której Guz reklamowała swoje usługi oraz tomiki poezji. Rozważając charyzmatyczny sposób legitymizacji, należy się zastanowić, w jaki sposób dany uzdrowiciel zdobywa autorytet jednostki wybitnej, to zna­ czy, w jaki sposób sytuuje siebie w systemie wiedzy i siły. Jak zauważa Galina Lindquist, alternatywne praktyki medyczne odzwierciedlają szersze, złożone sy­ stemy władzy i siły, wiążą się z transformacjami kulturowymi i społecznymi. 18 Rozmowa przeprowadzona 7 listopada 2008 r. w Centrum Medycznym „Interwał”. 19 Rozmowa przeprowadzona w Centrum Psychologicznym, 27 października 2008 r. �Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji 137 Według Webera, charyzmatyczna siła polega na pełnym afektacji oddaniu się autorytetowi jednostki, a uzależnienie od niej postrzegane jest jako inspirujące. Badania etnograficzne wykazały, że owa charyzmatyczna osoba jest w leczeniu nie-biomedycznym najistotniejszym elementem w relacji terapeutycznej. Źród­ ła legitymizacji, związane z autorytetem, nie są ściśle określone, lecz zmienne w zależności od sytuacji politycznej i kulturalnej (Lindquist 2001: 4). Anastazja, kreując swój autorytet jednostki charyzmatycznej, porównuje się do wybitnych postaci rosyjskiego życia duchowego, czyli rosyjskich starców bądź do legendarnej księżnej Olgi. Chcąc wzmocnić skuteczność autopromocji, powołuje się także na symbolikę chrześcijańską. Galina Lindquist zwraca uwagę na to, iż uzdrowiciele często cierpią na mitomanię. Są skrajnymi indywidualistami, którzy zmieniają narrację na temat swego życia, na przykład podczas rozmowy z etnografem czy dziennikarzem (Lindquist 2001: 5). Prawidłowość ta sprawdza się również w przypadku Anastazji. Warto dodać, że jedna z badaczek przeprowadziła wywiady z 1300 osoba­ mi spośród rosyjskich uzdrowicieli. Głównym celem badań było wykrycie ta­ kich osób, które rzeczywiście miały zdolności „ponadzmysłowe”. Według jej danych, posiada je tylko 0,7 % badanych. Poza tym, ekspertyza psychologiczno-psychiatryczna wykazała, iż wielu z nich cierpi na zaburzenia psycho­ somatyczne, z których niektóre uniemożliwiają pracę z ludźmi (Haritonova 2006: 8-9). Wnioski Działalność Anastazji oraz treści, jakie rozpowszechnia, świadczą o kilku fak­ tach. Po pierwsze, jej głównym celem jest niewątpliwie pozyskanie klientów. Wybrała ona takie wątki autopromocji, które mogą przyciągnąć znaczną część rosyjskiego społeczeństwa. Po drugie, wybór tych elementów był uwarunkowany treściami, jakie oferuje współczesna kultura popularna w Rosji. Badania wykazują, iż idee Wodnika są wciąż w Rosji żywe. Wypowiedzi rozmówców świadczą o znajomości literatury ezoterycznej, idei kosmicznych oraz ekozoficznych. Nie powinno to jednak dzi­ wić w państwie, w którym również poważni naukowcy prowadzili badania paranaukowe. Rezultaty tych badań wpłynęły na treści przekazywane przez kulturę popularną, a także na politykę zdrowotną. Wykorzystała je także Guz, starając się legitymizować swoją działalność. Nie można twierdzić, iż wszyscy Rosjanie uznają filozofię Nowej Ery za włas­ ną. Po upadku państwa komunistycznego z jego „religią marksistowską” naród potrzebował nowej wiary. Nie wszyscy Rosjanie odczuli potrzebę zwrócenia się ku Cerkwi prawosławnej, gdyż dla wielu z nich jest ona instytucją całkiem obcą i nieznaną. Z kolei kosmizm można również nazwać „religią”, z którą spotkali �Anna Mrozowicka 138 się jeszcze w państwie radzieckim. Jednak Anastazja odwołuje się także do insty­ tucji prawosławnych, gdyż jeśli New Age to ideologiczny kolaż, to w rosyjskim wariancie zawiera on także elementy chrześcijaństwa wschodniego. Mogą one wzmacniać jej autorytet i wiarygodność. Po czwarte, jako uzdrowicielka Anastazja zajmuje miejsce w pluralistycznym systemie opieki zdrowotnej w Rosji. Pluralizm medyczny jest uwarunkowany zarówno sytuacją polityczną, jak i ekonomiczną oraz ideologiczną. Najwyraźniej w licencjonowaniu uzdrowicieli mają interes nie tylko oni sami, lecz również urzędnicy, przedstawiciele medycyny oficjalnej i koncerny farmaceutyczne. Pragnę złożyć podziękowania Pani Prorektor Państwowego Uniwersytetu Pe­ dagogicznego w Bamauł, prof. Tatianie Szczegłowej oraz prof. Irinie Nikulinie, dzięki którym mogłam odbyć staż badawczy w Rosji. Słowa kluczowe: N ew Age, Rosja, Ałtajski Kraj, kosmizm, holizm, medycyna komple­ mentarna, uzdrowiciele B IB L IO G R A FIA Andrusiewicz A. 1994 M it Rosji. Studia z dziejów i filozofii rosyjskich elit, t. 1-2, Rzeszów: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej. B ot’eva O. 1996 Kto razrusit carstvo zla, „M y i zdorov’e” 20 (94), 24.05., www.anastasiais-me.ru/home/old/n22.htm (13.06.2009). Capra F. 1987 Punkt zwrotny, przeł. E. Woydyłło, Warszawa: Państwowy Instytut Wy­ dawniczy. Dvorkin A.L. 2002 Sektovedenie. Opyt sistematiceskogo issledovania, Niźnij Novgorod: Izdatel’stvo vo ima knaza Aleksandra Nevskogo, http://pravbeseda.ru/library/index.php?page=book&id=929 (13.06.2009). Haritonova V.I. 2003 Bez very i nadeźdy (k problem e vozrozdenia tradicionnyh religiozno-m agićeskihpraktik), „Etnografićeskoe obozrenie” 3, s. 60-83. 2006 Letnaa skola medicinskoj antropologii „Problemy integracii medicinskih sistem ”, „Etnografićeskoe obozrenie” 2, http://joumal.iea.ras.ra/online (13.06.2009). Jung C.G. 1993 Archetypy i symbole: pism a wybrane, przeł. J. Prokopiuk, Warszawa: Wydawnictwo „Czytelnik”. Kiselev S. 1998 Ekologia dusy, „Priroda Kulundy” 1, 01.01., www.anastasia-is-me.ru/ home/old/n26.htm (13.06.2009). �Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji 139 Kubiak A. 2005 Jednak N ew Age, Warszawa: Wydawnictwo Jacek Santorski & Co. Kwiecień M. 2000 Raskoł a prawosławna koncepcja starcostwa, „Europa Wschodu i Zacho­ du” 4, s. 64-70. Larionova J.A. 2005 F enom en„ narodnogo celitel’s tva ” vRossii, w: V.V. Vasil’ev, L.T. Solovéva (red.), Gumanitarnaa k u l’t ura i étnoidentifikaciá. Trudy molodyh ućenyh, t. 2, Moskva: IEA R A N , s. 134-140. Lindquist G. 2001 The Culture o f Charisma, „Anthropology Today” 17: 2, s. 3-8. Luckmann T. 2006 Niewidzialna religia. Problem religii we współczesnym społeczeństwie, przeł. L. Bluszcz, Kraków: Zakład Wydawniczy „Nomos” . Mikolas O. 1993 Svetlyj krest, „M olodeź’ Altaá” 26, 25. 06., www.anastasia-is-me.ru/home/ old/n21.htm (13.06.2009). Novikova O. 1992 Kogda serdce lübit, ono svetitsá, „M olodeź’Altaá” 34, 21.08., www.anastasia-is-me.ru/view.php?theurl=pressa/publikazij/cerdze.htm (13.06.2009). Pawluczuk W. 1998 Ukraina. Polityka i mistyka, Kraków: Zakład Wydawniczy „Nomos” . Penkala-Gawęcka D. 2006 M edycyna komplementarna w Kazachstanie. Siła tradycji i presja globa­ lizacji, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM. Piątkowski W , Jezior J., Ohme R. 1993 Listy do Kaszpirowskiego. Spojrzenie socjologiczne, Lublin: Wydawnic­ two UMCS. Przybył E. 1999 W cieniu Antychrysta. Idee staroobrzędowców w X V II w., Kraków: Zakład Wydawniczy „Nomos”. Rerich M. 1980 Ałtaj-Himalaje, przeł. E.P Melech, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Sołowiow W. 1998 Krótka opowieść o Antychryście, przeł. J. Posadzy, Wrocław: Wydawnic­ two „Lumen” . Vemette J. 1996 New Age. Uprogu Ery Wodnika, przeł. J. Dembska, Warszawa: Wydawnic­ two „Verbinum”. Vstreca vtoraá... 2001 Vstreca vtoraá, „Vstupaáv Eru Vodoleá”, „Reklama Ałtaj” 8 (20),http://www. anastasia-is-me.ru/view.php?theurl=pressa/meet/meet2.htm (13.06.2009). Vstreca tret’á... 2001 Vstreca tret’á, „Ekologia d u śy”, „Reklam aAłtaj” 12 (24), http://www.anastasia-is-me.ru/view.php?theurl=pressa/meet/meet3.htm (13.06.2009). �Anna Mrozowicka 140 Walicki A. 2005 Zarys myśli rosyjskiej od oświecenia do renesansu religijno-filozoficznego, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Zamojski A. 2002 N ew Age. Filozojia, religia i paranauka, Kraków: Zakład Wydawniczy „Nomos” . Źródła internetowe: www.anastasia-is-me.ru ( 13.06.2009). Anna Mrozowicka N E W A G E ID EA S IN TH E CREATION OF TH E IM A G E OF A H E A L E R IN R U SSIA . T H E C A SE OF A N A STA SIA FR O M ALTAI K R A I (Summary) The article presents the techniques o f self promotion used by healers in contemporary Russia, notably a healer Anastasia o f Barnaul in Altai Krai. The author analyses the cultu­ ral context o f this phenomenon, and particularly the messages used by healers in creating their image. These include mainly the popular New Age ideas spread by popular culture (related to unconventional medicine, ufology, cosmism, astrology, religious syncretism) and references to the Russian M essianic tradition. The terminology used by complemen­ tary medicine has its roots in occultist and parascientific nomenclature as well as in spe­ culations about potential „energy information fields” connected with the space research. Besides, the article discusses the medical and legal context o f the phenomenon under study, i.e. how healers are licensed by state authorities, and the relationship between re­ presentatives o f official medicine and complementary medicine. A commercial aspect o f the activity o f healers in Russia has also been presented. Key words: New Age, Russia, Altai Krai, cosmism, holism, complementary medicine, healers � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/087bc44006fa9a0250a607d0e25fe952.pdf ce8cb8e67b7935c52646a050e1dc6afb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6139 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Żydowski Obwód Autonomiczny ( Birobidżan) Związek Radziecki - mniejszości narodowe i religijne antropologia polityki reprezentacja - aspekt antropolgiczny Żydzi tożsamość religijna władza - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5725 Title A name given to the resource Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym (Birobidżan) w RosjiLUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.93-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Maksimowska, Agata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 93, 2009 AGATA MAKSIMOWSKA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Warszawski WŁADZA, PODMIOTOWOŚĆ I POLITYKA REPREZENTACJI W ŻYDOWSKIM OBWODZIE AUTONOMICZNYM (BIROBIDŻAN) W ROSJI „Birobidżanie” — pomiędzy Rosjanami a Żydami Pewnego razu jeden z moich rozmówców, mieszkaniec Birobidżanu1, za­ żartował, że w następnym spisie powszechnym obywateli Federacji Rosyjskiej zadeklaruje narodowość „birobidżańską”. Poproszony o wyjaśnienie, odpowie­ dział, że mieszkańcy Żydowskiego Obwodu Autonomicznego charakteryzują się na tyle odrębnym sposobem bycia, że nie powinno się określać ich ani jako „Rosjan”, ani jako „Żydów”. Możliwość identyfikacyjnego umiejscowienia po­ między tożsamościami postrzeganymi jako jasno zdefiniowane i silne miałaby dotyczyć wszystkich mieszkańców Birobidżanu, bez względu na to, że niektórzy z nich wybrali już jedną z dostępnych trwałych form tożsamości zbiorowej. Za­ tem słaba, ambiwalentna tożsamość może zostać uznana za bardziej oczywistą, choć nie wyklucza to występującego równocześnie imperatywu, aby potwierdzić ją w sposób istotny, posiadający określoną wagę reprezentacyjną w skali pań­ stwowej12. Czy możliwe jest zaistnienie wspólnej tożsamości o nie do końca określo­ nych właściwościach, występującej w wielu indywidualnych wariacjach, a zara­ zem takiej, która jest politycznie istotna? Czy też polityczność wymaga stałych i esencjalistycznych tożsamości, którym odpowiada jednoznaczny model repre­ zentacji? W artykule staram się pokazać, że użycie „strategicznie esencjalistycznej” re­ prezentacji grupy społecznej nie zawsze wiąże się ze świadomą polityczną zgodą 1 W tekście używam zamiennie nazw „Żydowski Obwód Autonomiczny” i „Birobidżan”, tak jak czynią to mieszkańcy Obwodu. Pisząc o stolicy regionu, używam sformułowania „miasto Birobidżan”. 2 Wspomniana wypowiedź oraz wszelkie obserwacje przywołane w tekście pochodzą z materiałów zebranych podczas etnograficznych badań terenowych, prowadzonych przeze mnie w okresie od paź­ dziernika do grudnia 2008 roku w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym. �94 Agata Maksimowska na jedynie tymczasowe jej wykorzystanie w walce o uznanie. W niektórych wy­ padkach może być po prostu substytutem polityki per se esencjalistycznej, gdy nie jest ona możliwa w odniesieniu do dominujących dyskursów. Analizując politykę reprezentacji, odwołuję się do modelu władzy zapropono­ wanego przez Michela Foucault (1998). Traktuję działania mające na celu dookreślenie pojęcia „żydowskości” i „kultury żydowskiej” jako element walki o uzy­ skanie pozycji dominującej i kontrolę warunków pozwalających na zaistnienie określonych podmiotów/poddanych. Jednocześnie odwołuję się do koncepcji dys­ kursu Foucault (1977), zakładając, że podmiotowość tworzy się w odniesieniu do znaczących dyskursów i przedmiotem walki o władzę jest ustanowienie trwałych powiązań między warunkowanymi przez dyskursy tożsamościami a podmiotami. W artykule odnoszę się również do rewizji Foucaultowskiej relacji między pod­ miotem a dyskursem, dokonanej na gruncie myśli feministycznej, przyznającej podmiotowi sprawczość (Butler 2008) bądź „nomadyczność” (Braidotti 2009). Żydowski Obwód Autonomiczny jako efekt radzieckiej polityki wobec „kwestii żydowskiej” Obszar dzisiejszego Żydowskiego Obwodu Autonomicznego został wydzie­ lony terytorialnie w 1928 roku na mocy uchwały o „przeznaczeniu regionu birobidżańskiego do celów przesiedlenia pracujących Żydów”. Jako jednostka te­ rytorialna ZSRR został on proklamowany 7 maja 1934 roku (Patek 1997: 23, 34). Przesłanki dla powstania Żydowskiego Obwodu Autonomicznego wynikały zarówno z podejmowanych przez władze ZSRR praktycznych rozwiązań w dzie­ dzinie polityki narodowościowej, jak i z rozwoju koncepcji teoretycznych, do­ tyczących statusu ludności żydowskiej (w odniesieniu do takich kategorii, jak „klasa”, „naród” i „obywatelstwo”). Wpisanie radzieckiej rewolucji w logikę marksowskiej walki klas w prakty­ ce wiązało się z próbami odnalezienia desygnatów kategorii „klasy” i „narodu” w porewolucyjnej rzeczywistości. W przypadku „klasy” główny problem pole­ gał na reinterpretacji owego terminu w sytuacji, w której rewolucja dokonała się pomimo braku klas w tradycyjnym Marksowskim sensie. Dokonywano róż­ nych prób dostosowania nomenklatury klasowej do „ciała społecznego”, często w zależności od funkcjonalnej zdolności danej kategorii do wyróżniania wroga. Trudności związane z problemem dziedziczenia klasowości, a zarazem odpowie­ dzialności za klasowe pochodzenie sprawiły, że rezultatem „poklasowania” spo­ łeczeństwa okazało się nie tyle ostateczne zwycięstwo proletariatu i zniesienie klasy jako takiej, lecz porządek oparty na kategoryzacji ról zawodowych (Fitzpa­ trick 2000). W kwestii narodowej również zaobserwować można próby przystosowania poglądów Marksa do sytuacji odziedziczonego po czasach carskich „więzie­ �Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym... 95 nia narodów” (Slezkine 2006: 269). Zgadzano się, iż naród jest konieczny, aby skonsolidować społeczeństwo wokół wspólnego, państwowego rynku. Dopiero wówczas, na gruncie owego narodu, możliwe jest dokonanie rewolucji klasowej, a następnie asymilacja wszystkich narodowych kultur w jedną, międzynarodową, socjalistyczną kulturę (Peled 1987: 64-65). Taka koncepcja narodu i rozwoju na­ rodowego wymagała jednak ustalenia relacji między pojęciami walki narodowej i klasowej oraz określenia, czym jest „naród” w radzieckim kontekście postimperialnym. Po pierwsze, mając na uwadze etniczne zróżnicowanie, przyjęto, że walka o równość narodową musi być podporządkowana walce klasowej, która jest mo­ torem rewolucji. W powstającym zaś państwie radzieckim prawne zagwaranto­ wanie narodowej równości było podrzędne względem zadania budowy socja­ lizmu, a później komunizmu (Miller 1978: 48). Po drugie, uznano jednak, że możliwe jest włączenie zróżnicowanych etnicznie mas do budowy socjalizmu, poprzez wykorzystanie elementów ich kultury i języka oraz autochtonizację (ros. korenizacia), czyli rekrutowanie kadr aparatu partyjnego spośród przedstawicieli lokalnych grup etnicznych (Friedgut 2003: 28). Pobudzanie narodowej świado­ mości poprzez edukację i wspieranie instytucji kulturalnych nie mogło jednak­ że przesłonić głównego celu, który miał być osiągnięty środkami narodowymi: mobilizacji społeczeństwa do budowy socjalizmu (Miller 1978: 56). Po trzecie, wspieranie rozwoju kultur narodowych miało zostać podporządkowane logice ewolucyjnej — walka z wyzyskiem jednych narodowości przez inne to jedno­ cześnie stworzenie jednakowej szansy rozwoju dla wszystkich grup etnicznych. Warto jednak dodać, że retoryka modernizacji, a zwłaszcza jej stalinowska wer­ sja, nie przewidywała miejsca ani dla przeżytków społeczeństw, w których nie uformowała się klasa rewolucyjna, ani dla „nacjonalizmu burżuazyjnego”, który za swój podstawowy cel nie uznaje dobra proletariatu i używa narodowej formy w walce o interesy burżuazji (Slezkine 2000: 316, 329-330). Ponadto nie wszyst­ kie grupy etniczne „były w stanie” ewoluować w narody i pozbyć się „zacofania”. Prawo do budowania socjalizmu jako naród miały jedynie te „wytworzone histo­ rycznie wspólnoty ludzi”, które posiadały cechy charakterystyczne, wymienione w definicji Stalina z 1913 roku: język, terytorium, życie ekonomiczne i układ psychiczny, odzwierciedlający się w kulturze (Slezkine 2000: 314). Radziecka polityka narodowościowa balansowała zatem między ustanowie­ niem formalnej kontroli politycznej nad ludami byłego imperium poprzez nazwa­ nie i opisanie ich różnorodności a transformacją członków owych grup etnicznych w nowoczesnych obywateli socjalistycznego społeczeństwa (Flirsch 1997: 254). Na poziomie teoretycznym zostało to ujęte w formule Stalina z 1925 roku: „so­ cjalistyczny w treści, narodowy w formie”. Odzwierciedlała ona zarówno prag­ matyczną potrzebę tymczasowego odwoływania się do kategorii narodowych, jak i stojący przed społeczeństwem radzieckim cel, czyli przewidywaną w przy­ szłości fuzję narodowych kultur w jedną wspólną kulturę (Miller 1978: 59). �96 Agata Maksimowska Stopniowo w tej polityce następowała redukcja „narodowej formy” na rzecz „socjalistycznej treści”. Modernizacja i coraz większa konsolidacja „społeczeń­ stwa realnego socjalizmu” wymagała większej „przejrzystości, centralizacji i jed­ nolitych standardów, a więc między innymi ogólnozwiązkowej «lingua franca» i usprawnionego systemu komunikacyjnego” (Slezkine 2006:297). Pod koniec lat trzydziestych zdecydowanie zmniejszono liczbę jednostek terytorialnych, samo­ rządowych i oświatowych zdefiniowanych w kategoriach narodowych i etnicz­ nych. Zmniejszono również ilość dostępnych kategorii samoidentyfikacji w spi­ sach powszechnych i ograniczono wysiłki na rzecz pomocy w osiąganiu przez grupy etniczne „narodowego stadium” ewolucji (Hirsch 1997). W odniesieniu do działań związanych z polityką reprezentacji widać to dobrze w stopniowej rezygnacji muzealników z przedstawiania różnorodności i egzotyki ludów ZSRR na rzecz ukazywania ich udziału w ogólnoradzieckich procesach modernizacji (Hirsch 2003). Radziecka polityka względem ludności żydowskiej różniła się jednak od ogólnie przyjętego modelu. Mimo powszechnej świadomości istnienia na tere­ nach dawnej Strefy Osiedlenia mas ludności żydowskiej, które doświadczyły do­ tkliwych skutków porewolucyjnych zmian społecznych (rozwiązywanie gmin, partii politycznych, likwidacja życia religijnego) oraz gospodarczych (obniżenie poziomu życia, pozbawienie możliwości wykonywania zawodów uznanych za burżuazyjne) (Patek 1997: 14-16), teoretycy radzieccy mieli problem z określe­ niem Żydów jako narodu, a także z przypisaniem ich do wyróżnionych klas spo­ łecznych. Z rozważań Marksa (zawartych w kontrowersyjnym eseju Zur Judenfrage z 1844 r.) zaczerpnięto rozróżnienie na Żydów i „żydostwo”, to ostatnie rozu­ miane jako „pewien powszechny współczesny element antyspołeczny, który osiągnął swą obecną skrajną postać przez rozwój historyczny” (Marks 1960: 450) — za główny cel stawiając sobie społeczną, a nie narodową transformację ludności żydowskiej. Taka wizja nie została jednak zaakceptowana przez całość rewolucyjnie zorientowanej „żydowskiej ulicy” (Slezkine 2006: 169). Kwestia prymatu walki narodowej nad klasową była przedmiotem licznych sporów bundystów z Leninem, który uważał, że stopniowa eliminacja konfliktu etnicznego, spowodowana modernizacją, doprowadzi do likwidacji narodowych podziałów w obrębie klasy robotniczej i asymilacji ludności żydowskiej. Rozwijając myśl powstałą na gruncie Europy Zachodniej, Lenin nie doceniał wschodnioeuropej­ skich uwarunkowań, które stały u podstaw nacjonalistycznych tendencji w Bun­ dzie (Peled 1987: 77). Późniejsze rozwiązanie Bundu oraz przekazanie „spraw żydowskich” w ręce działaczy Komisariatu Żydowskiego (w ramach Ludowego Komisariatu ds. Narodowości), a później żydowskich sekcji w partii komunistycznej w latach 1918-1930 (Lustiger 2004: 75-85), było objawem próby stopniowego włączenia tej problematyki w pole oddziaływań partii. Część działaczy sekcji żydowskich �Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym... 97 wywodziła się z „lewego skrzydła” Bundu, jednakże wielu z nich nie było zwią­ zanych wcześniej z żydowskim mchem robotniczym (Miller 1978: 57). Oprócz walki z syjonizmem i judaizmem, działacze ci wspierali proces „jidyszyzacji”, zgodny z teoretycznymi i praktycznymi wskazaniami pierwszego okresu polityki narodowościowej. „Jidyszyzacja” była próbą zastosowania narzędzi praktyko­ wanych wobec innych narodowości. Zakładała stworzenie „radzieckich Żydów”, którzy mieli charakteryzować się kulturą świecką — „socjalistyczną w treści, 0 formie jidysz” (Gitelman 1991: 11). W następnej kolejności postanowiono dać Żydom szansę stania się jednym z pełnoprawnych narodów radzieckich poprzez podarowanie im brakującego, według definicji stalinowskiej, elementu — tery­ torium. Przy wyborze terytorium kierowano się jednak nie tylko kwestią narodowoś­ ciową. Równie ważny pozostawał wciąż cel „uzdrowienia struktury społecznej Żydów” (Lustiger 2004: 87), który miał być wypełniony w procesie „produktywizacji”, czyli umożliwienia Żydom zatrudnienia się w zawodach „społecznie użytecznych”, głównie w rolnictwie (Patek 1997: 14-16). Rolnicza kolonizacja żydowska początkowo miała obejmować Krym, lecz później zdecydowano się na obszar położony na rosyjskim Dalekim Wschodzie, przy granicy z Chinami — dzisiejszy Żydowski Obwód Autonomiczny. Kalinin w 1926 roku argumentował: „przed narodem żydowskim stoi wielkie zadanie — zachować swoją narodo­ wość, a to wymaga przekształcenia znacznej części ludności żydowskiej w zwar­ tą, osiadłą rolniczą społeczność, liczoną co najmniej w setkach tysięcy ludzi. Tylko w takich warunkach masy żydowskie mogą mieć nadzieję na zachowanie swojej narodowości” (Patek 1997: 22). Cel produktywizacji odzwierciedlał się też w intensywnej kampanii propagandowej przedstawiającej „nowego Żyda”. Taka reprezentacja „nowego Żyda”, którą można podziwiać między innymi na jednym ze znaczków z 1933 roku, odróżniała się od większości przedstawień przedstawicieli innych grup etnicznych brakiem nawiązań do tradycyjnych ele­ mentów „ludowych” oraz akcentem położonym na zaangażowanie w proces in­ dustrializacji i budowy kolektywnego rolnictwa (Dekel-Chen 2007: 441). „Region birobidżański” postrzegano jako obszar korzystny dla rozwoju rol­ nictwa, słabo zasiedlony, gdzie (w przeciwieństwie do Krymu) nie występują konflikty etniczne. Do XIX wieku zamieszkiwany był przez ludy tunguskie. Rosyjska kolonizacja tych terenów, którą zapoczątkowały wyprawy Pojarkowa 1 Chabarowa w XVII wieku, przybrała na sile po umocnieniu granicy rosyjsko­ -chińskiej w następstwie traktatu z Ajgun w roku 1858, przyznającego Rosji tere­ ny leżące na lewym brzegu Amura. W II połowie XIX wieku na tereny przygra­ niczne zaczęli przybywać Kozacy, którzy budowali swoje stanice wzdłuż Amura. Stopniowo pojawiały się również osady rolnicze, zakładane przez przybyszów z Zachodu, którzy docierali na Daleki Wschód w poszukiwaniu lepszych wa­ runków życia. Budowa kolei transsyberyjskiej na odcinku Czita-Władywostok, rozpoczęta w roku 1898, spowodowała rozwój osadnictwa wokół powstających �98 Agata Maksimowska stacji. W czasie wprowadzania w życie „projektu birobidżańskiego”, przewidują­ cego masowe osadnictwo żydowskie, region zasiedlali głównie Rosjanie i Kore­ ańczycy3, było również kilka osad zamieszkanych przez ludność autochtoniczną (Golub 2008: 39). Na początku w Birobidżanie realizowano postulaty związane z promocją „ży­ dowskości” regionu i „jidyszyzacją” osiedlających się Żydów. Funkcjonował żydowski teatr, szkoły, biblioteki, gazety publikujące w jidysz. W drugiej poło­ wie lat 30. XX wieku działania mające na celu rozwój kultury żydowskiej zostały wstrzymane. Czystki lat 1936-1938, tak jak w innych częściach ZSRR, uderzyły głównie w aparat władzy (Weinberg 1993). Prześladowania związane z nagonką antysemicką podczas tak zwanych czarnych lat 1948-1953 (Friedgut 2003: 29) doprowadziły do zamknięcia żydowskich instytucji, zaprzestania używania ji­ dysz jako języka urzędowego, wydania wyroków na przedstawicieli żydowskiej inteligencji oskarżonych o „kosmopolityzm”. W tym okresie nastąpiła pierwsza fala emigracji z Birobidżanu na inne tereny Rosji (między innymi do pobliskiego Chabarowska). Na początku lat 90., podobnie jak w całym byłym ZSRR, mia­ ła miejsce masowa emigracja ludności żydowskiej za granicę, głównie do USA i Izraela (Patek 1997: 65, 68). Lokalna polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym W literaturze przedmiotu oraz w potocznej świadomości Birobidżan często funkcjonuje jako „szalony pomysł Stalina”, nieudany i pozbawiony sensu pro­ jekt. Fakty związane z niepowodzeniem przedsięwzięcia nabierają szczególnej wagi w ramach porównania zestawiającego dwa projekty, dwie ojczyzny: „so­ cjalistyczną” i „syjonistyczną”, czyli Birobidżan i Izrael. Według tego bardzo dzisiaj popularnego poglądu, Birobidżan jest przedsięwzięciem nieudanym z dwóch powodów. Po pierwsze, miejsce, które wybrano na żydowską ojczyznę, nie posiadało, zdaniem krytyków tego projektu, żadnego symbolicznego związku z historią Żydów, a towarzyszący jego powstawaniu przekaz propagandowy pre­ zentował się jako nie tyle antysyjonistyczny, co groteskowy. Po drugie, całkowi­ cie nietrafny wybór Żydowskiego Obwodu Autonomicznego na ojczyznę Żydów poświadczają niepowodzenia w fazie realizacji projektu — brak przygotowania kolejnych etapów kolonizacji, brak dobrych warunków do osiedlenia się i brak odpowiedniej diagnozy trudnych warunków klimatycznych. Wszystko to mia­ ło spowodować, że już w latach 1928-1933, z około 20 tysięcy przesiedlonych, 3 Na Daleki Wschód uchodźcy koreańscy zaczęli przybywać na przełomie XIX i XX w. Car przy­ znał im liczne ulgi, mając na uwadze konieczność zasiedlenia tych terenów. Pod koniec lat 30. władze radzieckie zaczęły postrzegać ludność koreańskąjako potencjalnych sojuszników Japonii, co spowodo­ wało ich masowe deportacje, między innymi na tereny dzisiejszego Kazachstanu (Gelb 1995). �Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym... 99 11,5 tys. zdecydowało się powrócić (Patek 1997: 33). Do niepowodzeń zaliczana jest również akcja agraryzacyjna — większość przybyłych osiadła w miastach. Z perspektywy czasu państwowy antysemityzm lat 1948-1953 oraz późniejszy oddolny antysemityzm na różnych szczeblach administracji na terenie całego ZSRR również rzutuje na ocenę samego pomysłu „żydowskiej, socjalistycznej ojczyzny”. Współcześnie, według danych spisu powszechnego z 2002 roku4, Żydowski Obwód Autonomiczny w obrębie Federacji Rosyjskiej zamieszkuje 190 tys. 915 mieszkańców, z czego około 1% stanowią osoby identyfikujące się z narodowoś­ cią tytularną (2 tys. 327 mieszkańców). Najliczniejszymi grupami etnicznymi są Rosjanie i Ukraińcy — odpowiednio 171 tys. 697 i 8 tys. 483 osób. W tym kon­ tekście dzisiejszy Żydowski Obwód Autonomiczny jest interpretowany podobnie jak jego radziecki poprzednik, a obrazu porażki birobidżańskiego projektu dopeł­ nia masowa od 1991 roku emigracja rosyjskich Żydów do Izraela — postrzegana jako ostateczny triumf projektu syjonistycznego. Zarówno naukowcom piszącym o „Stalinowskim Syjonie” czy „Pseudosyjonie”, dziennikarzom, jak i byłym obywatelom ZSRR, Birobidżan często jawi się po prostu jako twór absurdalny i komiczny, co widać również w popularnych dowcipach o tym regionie. Współczesny nacisk na ewidentny „konstrukcjonizm” i dominację „formy” w etnoterytorialnej reprezentacji Birobidżanu nie przeszka­ dza jednak obywatelom innych obszarów Rosji odruchowo przypisywać narodo­ wości żydowskiej wszystkim mieszkańcom Żydowskiego Obwodu Autonomicz­ nego (czemu niejednokrotnie towarzyszą poglądy łączące wizje „żydokomuny” i „żydowskiej piątej kolumny”). Przypatrując się wszakże lokalnym reprezentacjom regionu i jego mieszkań­ ców, można zauważyć zupełnie inaczej ukierunkowaną produkcję wiedzy. Two­ rzeniem wiedzy o regionie zajmują się przede wszystkim instytucje państwowe szczebla regionalnego: oświatowe i kulturalne, które są wspierane przez admini­ strację miejską i rejonową oraz władze wykonawcze Obwodu. Dominująca repre­ zentacja Żydowskiego Obwodu Autonomicznego sytuuje się w ramach ogólnorosyjskiej polityki reprezentacyjnej, dotyczącej historii, terytorium oraz bogactw rosyjskiej ojczyzny. Niedawno w regionie oficjalnie upamiętniono 150. rocznicę zasiedlania ziem nad Amurem przez Kozaków, a ekspozycje muzealne często dotyczą tematyki obrony suwerenności i rosyjskości tego obszaru. Reprezentacja Obwodu opiera się jednak również na lokalnie tworzonej konstrukcji „żydow­ skiego charakteru” czy też „żydowskiego komponentu”. Przy niskim udziale pro­ centowym przedstawicieli narodowości tytularnej, w warunkach rozwoju nowego typu transnarodowych więzi rodzinnych (liczne rodzinne powiązania z Izraelem, związane z liberalizacją Prawa Powrotu i możliwością migracji) i w sytuacji bra­ ku inicjatyw w rodzaju „odrodzenia narodowego” w oparciu o prawo do określo­ 4 Dane spisu dostępne na stronie internetowej http://www.perepis2002.ru (27.06.2009). �100 Agata Maksimowska nego terytorium (z powodu uznania kategorii diaspory żydowskiej w Rosji jako właściwszego punktu odniesienia dla mieszkających tam Żydów), polityka re­ prezentacji regionu w kategoriach „komponentu żydowskiego” wydawałaby się niepotrzebna. Jednakże „żydowski charakter” jest często podkreślany i widoczny w sposobie przedstawiania Obwodu i jego mieszkańców. Przy opisie „żydowskiego charakteru” regionu często używane są pojęcia „kul­ tury” i „tradycji żydowskiej”. „Tradycja” najczęściej utożsamiana jest z obrzędo­ wością religijną, natomiast „kultura” zarówno ze specyfiką danej grupy etnicznej (zwyczaje, folklor), jak i jej wersją widowiskową, produkowaną w ramach działań kulturalnych. Tę podwójność w rozumieniu „kultury” widać między innymi w tym, że wymiennie używa się terminu „nosiciel kultury” i „pracownik kultury”, choć bardziej szczegółowe odróżnienie wskazuje na „nosicieli kultury” jako osoby wy­ chowane w „autentycznej” kulturze żydowskiej — swoistym środowisku praktyk dnia codziennego, a „pracowników kultury” jako ludzi, którzy zajmują się tworze­ niem „kultury żydowskiej” w ramach praktyki zawodowej lub hobbystycznej5. Początki działań w ramach polityki oficjalnej nawiązują do okresu, kie­ dy w 1991 roku Żydowski Obwód Autonomiczny zyskał niezależność od Kraju Chabarowskiego, natomiast fiaskiem zakończyły się starania o status republiki6. Początkowo bardzo widoczne były tendencje zmierzające do reaktywacji jidysz jako języka większości, stworzenia przestrzeni publicznej dla kultury żydowskiej, zmiany sposobu nauczania o regionie oraz rozwoju życia religijnego związanego z judaizmem. Mimo iż od pewnego czasu działania te znacząco osłabły, ze wzglę­ du na skierowanie ambicji związanych z zachowaniem dotychczasowej autonomii regionu na inne tory niż polityka kulturalna (na przykład przyciąganie inwestycji z udziałem kapitału zagranicznego i zagranicznych zasobów pracy), nie ustają wy­ siłki w formowaniu polityki reprezentacji nawiązującej do narodowości tytularnej. Oficjalna polityka reprezentacyjna wiąże się przede wszystkim z kształtowa­ niem przestrzeni miejskiej (nazewnictwo ulic, pomniki i ornamentyka nawią­ zująca do „kultury żydowskiej”), działalnością popularyzatorską obejmującą wydawnictwa książkowe i płytowe (albumy poświęcone Obwodowi, publikacje lokalnych literatów, rosyjskie tłumaczenia twórczości w jidysz, płyty z utwo­ rami lokalnych muzyków), informacyjną (funkcjonowanie żydowskiego działu tematycznego w gazecie regionalnej, dwie audycje w radio i telewizji lokalnej 5 Radzieckie interpretacje pojęcia „kultury” jako wartości, która może być gromadzona, przekazy­ wana i nabywana w ramach polityki kulturalnej i „kulturalności” jako efektu tej polityki dla jednostki czy grupy społecznej opisuje Vadim Volkov (2000). 6 Starania o status republiki były spowodowane przede wszystkim chęcią osiągnięcia przez lokalne elity polityczne większej swobody w zakresie decyzji dotyczących zasobów naturalnych znajdujących się na terenie Obwodu. William R. Siegel zwraca uwagę na brak odniesień do kwestii języka jidysz i kultury żydowskiej w dokumentach deklaracji prawnego statusu republiki przygotowywanych przez ówczesne władze Obwodu (Siegel 1997: 432-433). Obecnie, na oficjalnej stronie internetowej www. eao.ru w dziale „Historia”, wspomniana inicjatywa jest przedstawiona jako dzieło „radykalnych” depu­ towanych (27.06.2009). �Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym... \ Q1 poświęcone tematyce żydowskiej) i edukacyjną (lekcje jidysz i hebrajskiego, za­ jęcia na temat kultury żydowskiej i Holocaustu w profilowanej szkole nr 2, histo­ ria i literatura regionu w ogólnym programie nauczania). Przedstawianie regionu mieszkańcom polega jednak głównie na organizacji wystaw i widowisk maso­ wych w stolicy i większych miejscowościach. Region jest również prezentowany na zewnątrz, na festiwalach artystycznych organizowanych w całej Rosji. Działania artystyczne w przestrzeni publicznej to przede wszystkim występy wokalne, taneczne i kabaretowe, których wykonawcy posługują się przebraniami „żydowskimi”, naśladują „żydowskie” gesty i mowę, śpiewają w jidysz, tańczą „żydowskie” tańce, a zespoły noszą „żydowskie” nazwy. Najgłośniejszym wyda­ rzeniem lokalnym jest odbywający się co dwa lata Festiwal Kultury Żydowskiej, ale okazją do występów są również uroczystości religijne w ciągu roku („Chanuka”, „Pesah”, „Święta miesiąca Tiszri” itp.). Działania władz regionu w tej sferze są w dużej mierze spójne, wszystkie te wydarzenia są z wyprzedzeniem przewidziane w budżecie, z uwzględnieniem ewentualnego podziału kosztów między różne instytucje. Większość imprez kulturalnych o tematyce żydowskiej współorganizują Zarząd Kultury władz Obwodu, Pałac Kultury podlegający wła­ dzom miejskim, rejonowe domy kultury7, gmina żydowska, a od niedawna także organizacja pozarządowa Żydowska Autonomia Narodowo-Kulturalna. Festiwal Kultury Żydowskiej jest współorganizowany przez Centrum Twórczości Ludo­ wej — ośrodek metodyczny podlegający Zarządowi Kultury. Dość często impre­ zy są dofinansowywane przez lokalnych przedsiębiorców, a właściciele dwóch największych sieci handlowych „Brider” i „Cimes” wykorzystują motywy ży­ dowskie w kampanii reklamowej swych sklepów. Mimo pozornej zbieżności w reprezentacji tego, co dla mieszkańców ŻOA cha­ rakterystyczne, pojmowanie tego, co jest „birobidżańskie” czy „żydowskie”, różni się ze względu na uwikłanie konkretnych podmiotów w odmienne praktyki nadawa­ nia znaczenia. W przypadku żydowskiego teatru „Kogelef’, wystawiane sztuki te­ matyką i scenografią nawiązują zarówno do wizerunku żydowskiego „miasteczka” na Ukrainie, jak i wizerunku „miasteczka Birobidżan”, stworzonego przez pierw­ szych osadników. Historia budowniczych Birobidżanu to element bohaterskiej le­ gendy lokalnej, częsty motyw literacki i stały element w ekspozycji muzealnej. „Birobidżańskość” i „miasteczkowość” w sposobie mówienia i poruszania się jest również odgrywana na scenie przez aktorów teatru „Kogelef’8. Z drugiej strony, jak mówi reżyser teatru, nie muszą oni wcale „odgrywać Żydów”, gdyż w porównaniu 7 Więcej o współczesnej kulturalno-oświatowej roli rosyjskich domów kultury i ich znaczeniu w in­ tegracji wspólnoty poprzez zajęcia edukacyjne i rozrywkowe, „wychowanie patriotyczne” oraz występy reprezentujące jej poziom kulturalny „na zewnątrz” pisze m.in. J. Habeck (2007). 8 Takie połączenie dwóch modeli życia żydowskiego i nostalgiczne potraktowanie obu jako trady­ cyjnych i „miasteczkowych” zaskoczyłoby zapewne propagandystów z lat 30. Popularyzowany przez nich wizerunek „nowego, zindustrializowanego Żyda”, żyjącego w Birobidżanie, nie miał nic wspólne­ go ze światem z kart powieści Szolema Alejchema. �102 Agata Maksimowska z aktorami z innych części Rosji taka typowa cecha żydowskiej wymowy, jak „re-kanie” (gardłowa wymowa głoski „r”), przychodzi im naturalnie. Podobne podejście prezentują wykonawcy piosenek o Birobidżanie, częścio­ wo śpiewanych w jidysz. Teksty piosenek mówią o specyficznej „żydowskiej atmosferze” miasta Birobidżan. Jednocześnie wykonawcy często zwracają się do odbiorców jak do ekspertów od własnej „żydowskości”. Na zarzut pewnej dziennikarki, że mieszkańcy nie znająjidysz, więc nie ma sensu stwarzanie przez piosenkarzy „sztucznego wrażenia”, iż tak jest, jeden z artystów, śpiewających utwory w tym języku, odparł: „Ona nie rozumie, jak wielką radość sprawia ludziom to, że udajemy, że myślimy, że oni znająjidysz”. Rola języka jidysz w współtworzeniu „żydowskości” regionu jest ostatnio dość często dyskutowana. Zmiany związane z przebudową Szkoły Podstawowej nr 2, szkoły „z nauczaniem języków i kultury narodu żydowskiego” są interpretowane jako stopniowa refor­ ma instytucji w kierunku odejścia od nauczania jidysz, nawet w ramach oferty uzupełniającej. Niemniej w dyskusjach pojawiają się także głosy na rzecz nie tyle „odrodzenia języka” — taki pogląd był popularny w latach 90. — co „ocalenia” go jako dziedzictwa kulturalnego. Żydowska gmina „Frejd” powstała w 2001 roku poprzez połączenie dotych­ czas samodzielnie istniejących klubów żydowskich, dziś należy do Federacji Gmin Żydowskich w Rosji. Gmina aktywnie włącza się w organizację imprez o tematyce żydowskiej, wspierając „widowiskową” reprezentację kultury. Z dru­ giej strony, stosuje własne kategorie do określania, kto jest Żydem, gdyż wyma­ ga tego wspierająca gminę organizacja charytatywna The American Jewish Joint Distribution Committee. Jeżeli jednak działalność gminy nie wymaga stosowania się do zewnętrznych zasad, jej pracownicy do określenia, kto jest Żydem, stosują kryterium wyznaczania narodowości właściwe dla prawa radzieckiego (obywatel zyskujący dokument tożsamości, tzw. paszport wewnętrzny, mógł wybrać na­ rodowość spośród narodowości zadeklarowanych w paszportach matki i ojca). W tej sytuacji każda osoba, której matka lub ojciec jest Żydówką/Żydem, może należeć do gminy jako pełnoprawny członek/członkini. Kluby zainteresowań są otwarte dla wszystkich osób, bez względu na ich identyfikację narodową. Współpraca gminy „Frejd” z synagogą uwarunkowana jest przede wszystkim ekonomicznie — rabin wspiera finansowo przedsięwzięcia gminy i uroczystości związane z propagowaniem kultury żydowskiej, w zamian roszcząc sobie prawo do bycia autorytetem w sprawach tradycji religijnej. Rabin jest jednym z emi­ sariuszy rebego Menachema Mendla Schneersona, należącego do międzynaro­ dowego ruchu ChaBaD, i zgodnie z jego misją szerzy wśród Żydów tradycję żydowską w jej rozumieniu zgodnym z ortodoksyjnym judaizmem9. Na gruncie 9 Powstała w 1998 roku, największa organizacja zrzeszająca wspólnoty żydowskie na terytorium Rosji — Federacja Gmin Żydowskich Rosji (FEOR) jest ściśle powiązana z ruchem CHaBaD-Lubavitch. Do FEOR należy 200 gmin żydowskich (w tym 42 miasta rabinackie), 23 przedszkola, 25 szkół, 94 szkoły niedzielne i 4 wyższe szkoły religijne. �Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym... \ 03 birobidżańskim rabin stara się przekonać do życia duchowego wszystkich Ży­ dów, którzy są nimi według kryteriów halachicznych101, bez względu na deklaro­ waną tożsamość. Udało mu się pozyskać od władz miasta Birobidżan budynek na szkołę religijną; aby szkoła powstała, wyszukał ponad sto dzieci, które są Żydami według Prawa Żydowskiego, mimo iż niejednokrotnie ich matki nie uważały się za Żydówki. Oprócz tego rabin stara się w pewien sposób wpływać na oficjalną politykę reprezentacji poprzez wprowadzanie do scenariuszy wydarzeń widowi­ skowych o tematyce żydowskiej „właściwych” odniesień do tradycji, publicz­ ne celebrowanie świąt żydowskich, wpływanie na obecność symboli religijnych w przestrzeni publicznej (np. otwarcie występował przeciwko pomnikowi Szolema Alejchema, popierając w zamian projekt pomnika rabina z szofarem11). On i jego żona w dużej mierze decydują o tematyce nadawanych w lokalnej telewi­ zji i radiu audycji poświęconych kulturze i tradycji żydowskiej — „Jidyszkajt” i „Szabat Szalom”. O ile więc gmina i władze lokalne podobnie interpretująto, co jest żydowskie, rabin jest osobą, która jedynie częściowo wpisuje się w te działania reprezenta­ cyjne. Jego aktywność znajduje się w konfrontacyjnej relacji do polityki władz i gminy. Przy okazji jakiegokolwiek planowanego działania na rzecz spraw ży­ dowskich, każda ze stron stara się wynegocjować coś dla siebie. Zorganizowanie szkoły religijnej nie doszło do skutku ze względu na to, jak mówi rabin, że sama jej idea była niezgodna z czysto świeckim sposobem ujmowania „żydowskości” przez władze, które opierają się jakimkolwiek zmianom w kierunku przywróce­ nia autentyczności kulturze żydowskiej w Birobidżanie. Druga gmina żydowska jest organizacją oferującąmożliwość wspólnej modli­ twy szabatowej i pomoc materialną wszystkim ludziom, którzy czują się Żydami na podstawie własnego przekonania. W gminie tej można odkryć w sobie zarów­ no „żydowskość”, jak i wiarę w to, że Mesjasz już się narodził w postaci Jezusa Chrystusa (lider religijny jest byłym baptystą, a członkowie gminy spotykają się na modlitwach poza synagogą, gdzie modlą się do Chrystusa). Jako „żydowscy” określają się również członkowie ruchu „Żydzi dla Jezusa”. Szczególne znacze­ nie do żydowskiej tradycji przywiązują też członkowie Kościoła Jezusa Chrystu­ sa (odłam charyzmatyczny)12, którzy obok świąt chrześcijańskich obchodzą Chanukę, podczas nabożeństw niedzielnych modlą się za Izrael i Żydów, a komunię świętą przyjmują w postaci kawałków macy. Powszechnie przyjęta definicja tego, kto jest Żydem według Prawa Powrotu, czyni fakt emigracji do Izraela kolejnym kryterium określającym, kto może uwa­ żać się za Żyda. Według Prawa Powrotu jest to osoba, której przynajmniej jedno 10Kryteria wywodzące się z Halachy — tradycyjnego żydowskiego prawa religijnego. Według Halachy, Żydem jest każdy, kto miał matkę Żydówkę. 11 Rogiem baranim, tradycyjnie używanym podczas święta Rosz ha-Szana. 12 Oficjalna nazwa to: Kościół chrześcijan wiary ewangelicznej (zielonoświątkowców) „Jezusa Chrystusa”. �104 Agata Maksimowska z dziadków było Żydem/Żydówką. W Żydowskim Obwodzie Autonomicznym, podobnie jak w północnym Kaukazie, zanotowano największy poziom emigracji żydowskiej z krajów byłego Związku Radzieckiego (Tolts 2003: 179). Ponieważ wyjeżdżać mogli Żydzi wraz z rodzinami, dzisiaj większość mieszkańców posia­ da w bliższej lub dalszej rodzinie obywateli Izraela. Wobec powyższych propozycji ujmowania „żydowskości” regionu i miesz­ kańców pojawiają się jednak głosy sprzeciwu. Jeden z nich, proizraelski, wystę­ puje przeciwko interpretacji Birobidżanu jako specyficznego miejsca z „żydow­ skim komponentem”. Według tego rozumowania, Żydzi nie mogą identyfikować się z inną ojczyzną i innym terytorium niż Izrael. Nie mają sensu również dzia­ łania podejmowane na rzecz języka jidysz, gdyż autentyczni nosiciele tego języ­ ka zostali poddani przymusowej asymilacji za czasów Stalina. Wszelkie próby odwoływania się do kultury jidysz, tak samo jak w Europie po Holocauście, są obraźliwe przez swojąnieautentyczność. Inny pogląd krytykuje legendę pionierską i porównuje osadnictwo w Birobidżanie do celowej eksterminacji. Mieszkańcy Birobidżanu nie powinni w pozy­ tywny sposób nawiązywać do polityki, która miała na celu nie rozwój, a znisz­ czenie jednego z radzieckich narodów. Jeszcze inny typ wypowiedzi oponuje przeciw „kulturowej odmienności Birobidżanu”, dowodząc, że powód istnienia odrębności Obwodu jest czysto ekonomiczny. Jedna z osób, identyfikująca się z taką postawą, odrzucając całą „sfabrykowaną tradycję żydowską”, mówi, że nawet to, co jest „produkowane na pokaz”, nie zawsze opłaca się ze względu na niską jakość. Tym, co można „sprzedać jako żydowskie”, są na przykład ta­ lerzyki z gwiazdą Dawida, ale już nie przedsięwzięcia intelektualne, które nie są konkurencyjne w skali ogólnorosyjskiej. Współczesne tomiki poezji autorów birobidżańskich zawierają, jej zdaniem, nieciekawe, grafomańskie wiersze, które nie mają nic wspólnego z literaturą „żydowską”. Inny głos uderza w „miasteczkowość” Birobidżanu, mówiąc o niepotrzebnych nawiązaniach do kultury sztetla i konstatując, że „sztetl był formą opresji”. Istnieje również dość duża grupa osób, które sprzeciwiają się halachicznej wykładni tego, kto może być Żydem, stosowanej przez rabina ortodoksyjnej sy­ nagogi. Uważają, że skoro w czasach nasilonego antysemityzmu ze strony władz ofiarami represji byli także ludzie, których uznawano za Żydów na podstawie kryterium narodowości podanej przez ojca, teraz powinni mieć oni prawo, jako Żydzi, do tego, aby modlić się w synagodze. Zdarzają się również wypowiedzi i działania kwestionujące prawomocność oficjalnej praktyki wyznaczania, kto jest Żydem według Prawa Powrotu. Jedna z osób starająca się o obywatelstwo izraelskie, mimo iż posiadała wszystkie po­ trzebne dokumenty świadczące o pochodzeniu, nie otrzymała zgody ze względu na fakt, iż wychowywała się w przybranej rodzinie rosyjskiej. Dwie inne prze­ konały konsula o tym, że są Żydami, dopiero pokazując wizualne poświadcze­ nie „żydowskości” przodków (w pierwszym przypadku było to zdjęcie matki, �Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym... \ Q5 w drugim portret dziadka). W każdym z tych przypadków rozmówcy podkre­ ślali przygodny charakter decyzji o uznaniu „żydowskości” i przyznaniu oby­ watelstwa. Z kolei niechęć do afirmowania „żydowskości” ma związek z lękiem przed antysemityzmem. Często podkreśla się, że jedyną zaletą „piątego punktu” (wska­ zującego narodowość w paszporcie wewnętrznym) była możliwość późniejszego odniesienia się do niego przy staraniach o wyjazd do Izraela. W większości wy­ padków brak „piątego punktu” jest interpretowany pozytywnie, gdyż pozostawia kwestię tożsamości żydowskiej wyłącznie decyzji indywidualnej i uniemożliwia stygmatyzację. Ze względu na różne definicje „żydowskości”, odbiegające od oficjalnej po­ lityki reprezentacyjnej, co często skutkuje powstawaniem różnych typów tożsa­ mości żydowskich, na ogół spotykałam się z odrzuceniem argumentu liczbowego i przypisaniem zainteresowania liczbą Żydów w Birobidżanie jedynie nieświado­ mym lokalnego kontekstu przyjezdnym z zagranicy. Oficjalna polityka reprezentacji jako rezultat walki o konstrukcję „żydowskości” Obserwując działania zmierzające do nadania oficjalnej polityce reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym zdecydowanego kształtu, daje się za­ uważyć różnorodność konfiguracji wypowiedzi bądź definiujących, co jest auten­ tycznie „żydowskie”, a co sztuczne, bądź kontestujących proponowane podziały. Co pewien czas zawiązują się pewne tymczasowe koalicje dotyczące sposobów „odgrywania Żyda”. Zaangażowane w produkcję wiedzy o regionie podmioty (członkowie tzw. „lokalnej inteligencji”, sponsorzy — w tym rabin ChaBaD, przedstawiciele władz) zgadzają się na pewną konstrukcję tego, co „żydowskie”, w celu ocalenia tego, co sami uważają za politycznie istotne. Produkcja wiedzy o Obwodzie i jego mieszkańcach tworzy się w ramach walki o wykreowanie pożądanych przedstawień rzeczywistości, które będą sank­ cjonować określony porządek społeczny. Chodzi tu o stworzenie dominującej wizji, która zostanie przyjęta jako oczywista i naturalna. W polityce reprezen­ tacji bowiem gra toczy się o stawkę, jaką jest sprawowanie władzy za pomocą „przykucia” jednostek do określonej tożsamości i zobowiązania ich do uznawa­ nia „prawa Prawdy” w sobie i innych (Foucault 1998: 177). Ma to swoje aspekty przedmiotowe i podmiotowe. Sprawowanie władzy reprezentacyjnej opiera się zarówno na praktykach totalizujących, opisanych przez Michela Foucault jako narzucające określoną wizję świata metodą uzależnienia i kontroli, jak i prak­ tykach indywidualizujących, w których ludzie w codziennym życiu wytwarzają swoją podmiotowość w odniesieniu do zastanych struktur, przyczyniając się do ich dalszego trwania (Foucault 1998: 177-179). �106 Agata Maksimowska W ramach konfrontacji różnych sił politycznych, walczących o reprezentację, wytwarzają się zatem określone stosunki władzy. Wykształcają się one poprzez dyskursy, które tworzą „kulturowo zrozumiałe podmioty”13. Te dyskursy, w ba­ danym kontekście, to między innymi: dyskursy prawne (systemy prawne, prze­ pisy i ich interpretacje, m.in. Ustawy Norymberskie i nawiązujące do nich Prawo Powrotu, to także religijne Prawo Żydowskie), dyskursy narodowe (np. izraelski, rosyjski), dyskursy nacjonalistyczne i internacjonalistyczne, dyskursy naukowe (w tym radziecka etnografia14), dyskursy literackie (np. kanon klasycznej literatu­ ry żydowskiej obejmujący europejskich pisarzy „miasteczka”, takich jak Szolem Alejchem, Mendele Moj cher Sforim, Icchok Lejbusz Perec) czy nawet dyskurs medyczny15. Instytucje, w których władza reprezentująca zakorzenia się, nie narzucająjednej reprezentacji metodą bezpośredniej przemocy. Operująone raczej w odniesie­ niu do różnych dyskursów, których przecięcia ustanawiają określoną konstrukcję powszechnie zrozumiałej „żydowskości”. Władza reprezentująca przywłaszcza sobie praktyki nadawania znaczenia w odniesieniu do owych „przecięć dyskursywnych”, utrzymując w sposób strategiczny możliwość walki (oporu) w odpo­ wiedniej odległości. Sprawowanie władzy jest zatem kierowaniem działaniami podmiotów/poddanych w obrębie dostępnych możliwości identyfikacyjnych. Stosunki władzy determinują, które przejawy „kultury żydowskiej”, „tradycji żydowskiej” i „tożsamości żydowskiej” mogą być uznane za sensowne i prawo­ mocne. Jednocześnie dominująca polityka reprezentacyjna decyduje o kształcie i sposobie dalszego produkowania wiedzy, wpisując się w „sieć prawidłowości” określających porządek występowania przedmiotów, pojęć, typów wypowiada­ nia się czy wyborów teoretycznych, które przynależą do danych dyskursów (Fou­ cault 1977). Jak dokonuje się przekształcenie stosunków władzy? Aby władza mogła się urzeczywistnić poprzez relację kierowania — wyznaczania poddanym pola moż­ liwości działania, musi istnieć możliwość owego działania, a zarazem i oporu wobec władzy. W ten sposób wolność jawi się jako warunek sprawowania wła­ 13Ujęcie tworzenia się tożsamości poprzez praktykę znaczeniową, polegającą na rozgrywaniu przez podmiot własnej konstrukcji w obrębie ustanawiających go dyskursów, zaczerpnęłam z tekstu Judith Butler (2008). W dalszej części tekstu odwołuję się również do możliwości politycznego wykorzysta­ nia niestabilnego charakteru tożsamości, mając jednak na uwadze fakt, że koncepcja autorki powstała w odniesieniu do odmiennego obszaru badań — studiów nad płcią kulturową. 14 O tym, w jaki sposób radzieccy etnografowie brali udział w tworzeniu nowego, „narodowego” imaginarium dla Związku Radzieckiego, które miało wspomóc państwową administrację dokładniejszą klasyfikacją obywateli poprzez spisy powszechne oraz stworzyć poddanych o przewidywalnych tożsamościach, pisze Francine Hirsch (1997). 15W graficznych przedstawieniach Żydów (np. na wydanej oficjalnie płycie promocyjnej Obwodu) daje się zauważyć nacisk na stereotypowe, „żydowskie” cechy fizyczne, co przywodzi na myśl rozważa­ nia lekarzy i profesorów medycyny z lat 20., skupionych wokół periodyku „Voprosy biologii i patologii evreev”, którzy ukazywali wpływ określonych warunków społecznych na biologiczne cechy i zdrowie Żydów, argumentując za „produktywizacją” jako korzystną zmianą środowiskową (Weinberg 2007). �Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym... \ Q7 dzy i nieustanne wobec niej wyzwanie (Foucault 1998, s. 186-188). Implikując możliwość oporu, krytyki i ucieczki, władza ustanawia swoją własną granicę i możliwość jej zmiany. Reorganizacja sytuacji panowania wynika z przekształ­ cenia się potencjalnej konfrontacji władzy i oporu w rzeczywiste starcie przeciw­ ników, aż do momentu, w którym zwycięzca ustanowi na nowo stabilne relacje władzy (Foucault 1998, s. 190-191). Czy obecnie dominująca polityka reprezentacyjna jest zakorzeniona w wy­ starczająco silnych stosunkach władzy, że nie grozi jej zmiana? Jaka jest rola jed­ nostek podlegających władzy reprezentacyjnej w formułowaniu strategii oporu? Relacje władzy, podmiotowość i problem esencjalizmu w reprezentacji politycznej Jeżeli zinterpretujemy opisywane w artykule stosunki władzy w odniesieniu do modelu wiążącego strategię panowania ze strategią oporu, okazuje się, że nie są one wystarczająco mocne, aby zachować stabilizację i monopol na określo­ ne wizje rzeczywistości. W każdym momencie istnieje możliwość konfrontacji, utraty argumentów przemawiających za taką a nie inną polityką reprezentacyjną. Nieustanna gra o „naturalizację” określonych kategorii, o tworzenie się stabil­ nych podmiotowości toczy się poprzez walkę członków koalicji o kształt lokalnej polityki reprezentacji. W omawianym przypadku mamy do czynienia z dość dużą ilością „przecięć dyskursywnych”, przy ciągłym zmaganiu się sił politycznych o wyłączność na praktyki nadawania znaczenia. Oczywiście, polityka reprezen­ tacyjna, której kształt nadają władze Obwodu, pełni ważną rolę, lecz ponieważ nie mogą stać się one jedynym rzecznikiem naturalizacji „narodowej formy”, na przykład poprzez promowanie zdecydowanie esencjalistycznych argumentów autochtonicznych i primordialistycznych, muszą otwierać się na inne siły poli­ tyczne (np. gminy żydowskie, organizacje międzynarodowe, w tym izraelskie, synagogę ChaBaD, przedsiębiorców). Taka sytuacja wyklucza możliwość ustalenia trwałej, oficjalnej polityki repre­ zentacyjnej, w której ujawniałyby się stabilne relacje władzy, określające ramy dla tworzenia się zrozumiałych, esencjalistycznych tożsamości „żydowskich” czy „birobidżańskich” w odniesieniu do określonych dyskursów. Okoliczności, w których istnieje duża dowolność zmiany reprezentacji w zależności od poja­ wiającego się wyzwania (np. włączenia się nowego aktora w postaci organizacji międzynarodowej, czy też zmiany polityki centralnej w odniesieniu do jednostek terytorialnych), skutkują luźnym powiązaniem przedstawień z naturalizującymi je dyskursami i przyczyniają się do powstawania słabych tożsamości. Słabe tożsamości „żydowskie” i „birobidżańskie” należałoby jednak odróżnić od słabości samych podmiotów, w tym celu wracając ponownie do koncepcji Michela Foucault. Określa on podmiot jako pozycję w dyskursie, z której może �108 Agata Maksimowska on ów dyskurs wygłaszać i która jest jedną z płaszczyzn jego dyskursywnego rozproszenia (Foucault 1977: 82). Podmiot, tak jak autor przedstawia go w Ar­ cheologii wiedzy, jest trudny do wyodrębnienia nie tylko poza kontekstem dyskursywnym (przy założeniu przeddyskursywności podmiotu), lecz nawet w obrę­ bie dyskursu. Wtómość wobec reguł dyskursywnych, determinujących nie tylko potencjalność wygłaszanych wypowiedzi, ale samo ich zaistnienie, bez względu na intencje działających podmiotów, jest tym, co w rzeczywistości czyni podmiot słabym (Freundlieb 1994: 174-175). Podmiot, o którym mowa w niniejszej analizie, nie jest jednakże tak rozumia­ nym podmiotem słabym. Choć pozostaje uwikłany w dyskursy, może wykorzy­ stywać istniejące w nich luki i podważać naturalność dostępnych tożsamości. Tak jak w koncepcji prezentowanej przez Judith Butler, pomimo iż jest on wynikiem pewnych dyskursów warunkujących zrozumiałość przywoływanych tożsamości, nie jest do końca zdeterminowany przez dyskursywne reguły. Podmiot konstru­ uje się bowiem poprzez powtarzanie, ciągłe przywoływanie znaczących odniesień. W tej dynamice powtórzeń kryje się jego sprawczość — zdolność naruszania „na­ turalnych” uprzywilejowanych kategorii tożsamościowych. Możliwe jest więc powstawanie alternatywnych obszarów „kulturowej zrozumiałości”, zwłaszcza tam, gdzie „współistnienie czy też przenikanie się dyskursywnych nakazów two­ rzy możliwość złożonych rekonfiguracji i przesunięć” (Butler 2008: 259). Podobne podejście, na gruncie refleksji feministycznej, prezentuje Rosi Braidotti (2009), używając terminu: „nomada” jako figuracji (zaangażowanego poli­ tycznie postrzegania podmiotowości) dotyczącej kreatywnego sposobu „stawa­ nia się” w odniesieniu do podziałów (na klasę, płeć kulturową, rasę, tożsamość etniczną, wiek), które krzyżując się, oddziałują na konstytuowanie się podmio­ tów (Braidotti 2009: 27-29). W takim ujęciu podmiot tworzący się w sposób performatywny, „nomadyczny”, nigdy nie jest do końca dookreślony, gdyż opierając swe poczucie tożsamości nie na czymś stałym, lecz na czymś przygodnym, broni się przed przyswojeniem i naturalizacją dominujących sposobów reprezentacji siebie (Braidotti 2009: 53, 61). Z drugiej zaś strony, poprzez dekonstrukcję tożsamości nadaje kategoriom uznawanym dotychczas za oczywiste wymiar polityczny, otwiera się na nowe możliwości działania, co sprawia, że za każdym razem jego „moc” tworzy się w projektach, których jest sprawcą16. To, na ile „żydowski” jest Birobidżan, a także to, kto jest „Żydem”, zależy od zróżnicowania walk o władzę, które mają również swój podmiotowy wymiar. Im słabsze stają się „naturalne” kategorie, im więcej obecnych jest dyskursów mają­ cych wpływ na konstrukcję „żydowskości”, im łatwiejsze może być podważenie 16 Ewa Domańska (2007: 56) pisze o podmiocie, który jest „hybrydą”, ostrzega jednak przed esencjalizacjąi fetyszyzacjątego pojęcia. Rosi Braidotti zaś, mówiąc o nomadycznym podmiocie jako usy­ tuowanym i ucieleśnionym, zakłada możliwość uniknięcia biologicznego i psychicznego esencjalizmu (Braidotti 2009: 136). �Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym... \ Q9 hegemonii któregoś z dyskursów poprzez ujawnienie w nim luk, tym większe są szanse na jednostkowe wariacje w procesie tworzenia zrozumiałych tożsamości. Za każdym razem nowe sposoby ujmowania „żydowskości” i wcielania jej w co­ dziennej praktyce mogą spowodować pojawienie się większej liczby koalicji na rzecz utrzymania autonomii. Jednakże tak długo, jak „żydowskość” będzie elementem znaczącym w repre­ zentacji tego, co jest interesem zinstytucjonalizowanych władz regionu, tak dłu­ go to właśnie władze lokalne będą najbardziej aktywnym członkiem wszelkich koalicji, bez względu na to, jak bardzo rozbudowane są sieci instytucjonalne, któ­ re są przywiązane do określonych dyskursów (Kongres Żydowskich Religijnych Organizacji Rosyjskich, Federacja Gmin Żydowskich w Rosji, ChaBaD-Lubavitch, Sochnut — żydowska agencja w Rosji oraz organizacje międzynarodowe). Ponieważ czynnik ekonomiczny jest wciąż zbyt słabym argumentem na rzecz autonomii (Żydowski Obwód Autonomiczny jest jednostką „dotowaną”, otrzy­ muje więcej środków z ogólnego budżetu Rosji, niż do niego wnosi), rozgrywa­ nie „żydowskości” jako dookreślanie kulturowej unikatowości regionu jest do tej pory w miarę skuteczną strategią w ustalaniu stosunków władzy w relacjach z centralnym ośrodkiem politycznym — Moskwą17. Otwarcie na konstrukcyjny charakter kategorii reprezentacyjnych, zróżnico­ wanie odniesień do określonych dyskursów powoduje, że w wypadku polityki reprezentacyjnej w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym wobec władz fede­ racyjnych mamy do czynienia nie z esencjalizmem, polegającym na dążeniu do osiągnięcia politycznego celu w imię jasno określonych, postrzeganych jako natu­ ralne, tożsamości o stałej „esencji”, lecz raczej z „esencjalizmem strategicznym”. Określenie „esencjalizm strategiczny” kojarzy się przede wszystkim z konteks­ tem, w którym używa go Gayatri Chakravorty Spivak. Autorka definiuje je jako działanie, które dookreśla tożsamość reprezentowanej politycznie grupy, nazywa jej „esencję” dla celów doraźnego projektu politycznego. Tym, co szczególnie podkreśla Spivak, jest przesunięcie akcentu z rozważań na temat możliwości polityki antyesencjalistycznej na kwestię podwójnego charakteru aktu repre­ zentacji (Spivak 1990: 108-109). Temat ten został szerzej omówiony w artykule Can the Subaltern Speak? (Spivak 1994), w kontekście strategii reprezentacji politycznej. Polityczna reprezentacja (niem. Vertretung) oznacza funkcję przed­ stawicielstwa, zastąpienie jednego podmiotu przez drugi, który „reprezentuje” jego interesy w danym kontekście politycznym. Z kolei Darstellung, reprezenta­ 17 Jest to częsta praktyka stosowana przez władze regionów wchodzących w skład Federacji Rosyj­ skiej. Instrumentalne wykorzystanie powszechnie znanego i przyjmowanego lokalnego idiomu narodo­ wego (symboliki kojarzonej z ludnością tytularną danej jednostki administracyjnej) pomaga w utrzyma­ niu dotychczasowych relacji między rządzącymi i rządzonymi. Z drugiej strony, ruchy nacjonalistyczne lat 90. (u podłoża których leży radziecka polityka etnoterytorialna, która stworzyła, a później przez długie lata konserwowała „narodową formę”), a także działania elit lokalnych na rzecz przyznania większych praw rdzennym mieszkańcom tych regionów, to przykłady „oddolnego” zaangażowania się w politykę reprezentacji. �110 Agata Maksimowska cja-przedstawienie, to stworzenie obrazu danej rzeczywistości. Niemniej Spivak zwraca uwagę, że mimo tego rozróżnienia każda reprezentacja polityczna jest zarazem reprezentacją-przedstawieniem reprezentowanych podmiotów. Nie ma możliwości nie-esencjalistycznego działania politycznego, a tym, co w tej sytua­ cji powinno się robić, jest używanie esencjalistycznej reprezentacji (Darstellung) strategicznie, z pełną świadomością własnego działania i odpowiedzialnością za nie (Spivak 1990: 109). Należy jednak szczególnie pamiętać, aby tożsamość nie nabrała cech naturalnych, aby reprezentowane osoby nie zostały sprowadzone do przedstawianej „esencji” (Spivak 1990: 104)18. W opisywanej sytuacji, w politycznej walce o zachowanie autonomii teryto­ rialnej, strategiczne dookreślenie tożsamości „birobidżańskiej” jest próbą wyko­ rzystania „narodowej formy” pod pozorem „esencji”. Na różne sposoby przypi­ suje się mieszkańcom „birobidżańskość” i „żydowskość” po to, aby włączyć się do rozgrywki na arenie ogólnorosyjskiej o możliwość kontroli ekonomicznej na danym terytorium. Świadomość konstrukcyjnego, niedomkniętego, „strategicz­ nego” charakteru „żydowskości” oraz świadomość tego, że polityka reprezenta­ cyjna sama jest wypadkową różnych lokalnych działań politycznych, prowadzić może zarówno do kompletnego rozpadu projektu politycznego, jak i do stworze­ nia silniejszych koalicji podmiotów wypowiadających się w imię „birobidżańskości” i „żydowskości”. Zastosowanie „strategicznie esencjalistycznej”, a nie „esencjalistycznej” poli­ tyki nie wynika tu jednak ze świadomej rezygnacji z odwoływania się do stałych i silnych tożsamości, w celu demontażu konstrukcji prowadzących do wyklu­ czenia. To raczej brak dyskursów umożliwiających trwałą identyfikację obywa­ teli Żydowskiego Obwodu Autonomicznego z jasno określonymi, należącymi do nich w sposób „naturalny”: terytorium, etnicznością czy kulturą sprawia, że chcąc posiadać polityczną reprezentację siebie jako „Birobidżan”, są skazani na konceptualizacje dokonywane przez lokalne elity. Konceptualizacje te tworzone są w odniesieniu do rozmaitych dyskursów, z których żaden w pełni nie defi­ niuje „esencji” i nie określa owego „komponentu żydowskiego”. Strategiczne skoncentrowanie się na praktykach „odgrywania Żyda”, które osiągają status powszechnie zrozumiałych, jest bowiem samo w sobie przedmiotem negocjacji znaczeniowej między podmiotami lokalnymi. Odniesienie do „birobidżańskiego projektu” jako momentu historycznego pomaga w stworzeniu słabej tożsamości „Birobidżanina”, która na potrzeby doraźnej polityki może sytuować się pomię­ dzy silną tożsamością „Rosjanina” i „Żyda”. Jednakże to nie owa „strategiczna tożsamość” jest ostatecznym celem polityki reprezentacyjnej. 18 Warto wspomnieć, że nawet w sytuacji krytycznego ustosunkowania się do własnego „uwikłania” narażeni jesteśmy na napięcie, które może powstać między „podmiotem wypowiedzi” a „podmiotem wypowiedzenia” (pozycją podmiotową, z której się mówi). Czasem strategiczne naruszenie pozycji, którą reprezentujemy w wypowiedzi (na przykład rezygnacja z uprzywilejowania, autokrytyka), pozwa­ la na zachowanie nietkniętej podmiotowej pozycji wypowiedzenia (Ziżek 2009: 55). �Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym... \ \ \ Reprezentacja antropologiczna: czy istnieje możliwość „współpracy” na gruncie D arstellung i Vertretung ? Jednym z działań, które również można nazwać strategicznym, jest próba nawiązania współpracy z antropolożką oraz włączenie stworzonego przez nią przedstawienia do zależnego od rozmaitych dyskursów aktualnego kształtu po­ lityki reprezentacyjnej. Zaproszenie mnie do współpracy miało, w kontekście rozważanej problematyki, wyraźny wydźwięk polityczny. W ramach propozy­ cji współdziałania oferowano mi, między innymi, zamieszczenie mojej przyszłej pracy w muzeum judaizmu prowadzonym przez rabina i wykorzystanie zebra­ nych przeze mnie materiałów w popularyzacji działalności gminy żydowskiej. Proponowano mi, abym udzieliła wywiadów prasie i telewizji lokalnej na te­ maty żydowskie. Proszono o współpracę przy promocji lokalnych wykonawców i ułatwienie im występów na festiwalu kultury żydowskiej. Pytano o możliwości kontaktu z instytucjami zajmującymi się szkoleniem pracowników organizacji żydowskich w Europie. Poprzez takie sformułowanie relacji z antropolożką, działanie etnograficzne zostaje potraktowane jako technika, za pomocą której można dokonać dwóch zabiegów. Po pierwsze, mieszkańcy Żydowskiego Obwodu Autonomicznego mogą zostać, po raz kolejny, w pewien sposób przedstawieni. Opis etnograficzny jako reprezentacja może być użyty w roli dodatkowego nośnika znaczeń, który uprawomocni powstające tożsamości. W tym sensie działalność antropolożki i jej umocowanie dyskursywne może być obiektem rywalizacji o możliwość wyko­ rzystania w lokalnych rozgrywkach. Z drugiej strony, działaniem politycznym jest próba włączenia antropolożki jako siły, która może wspomóc walkę o okre­ śloną wizję reprezentacyjną. W pierwszym przypadku mamy do czynienia z próbą przyswojenia sobie przez aktualne stosunki władzy pojawiającego się wyzwania i zdefiniowanie go albo poprzez próbę zdominowania, albo poprzez otwarcie się na konfrontację i nawet pogodzenie się z potencjalną utratą władzy (w wypadku gdyby okazało się, że reprezentacja wzmacnia działania opozycyjne)19. W drugim wypadku jest to próba zwerbowania antropolożki do już istniejących koalicji poprzez deklara­ cję przychylności władz Obwodu wobec prowadzonych badań etnograficznych, czy pomoc przy nawiązaniu kontaktów w terenie. Wbrew pozorom nie byłby to wariant „etnografii współpracującej” (collaborative ethnography), która zakłada realizację ideału dialogiczności na każdym etapie procesu badawczego (i „bycia tam”, i „pisania tu”), a zwłaszcza przedłużenia sytuacji etnograficznego spotka­ 19 Przykładem niech będzie porzucony przez rabina szeroko zakrojony projekt rozwoju edukacji jidysz w Birobidżanie, który powstał we współpracy z Uniwersytetem Bar lian w Izraelu. �112 Agata Maksimowska nia aż do momentu tworzenia tekstu, który etnograf konstruuje w ramach zamie­ rzonej współpracy z „konsultantami”20. Jest to oczywiście wyzwanie dla antropolożki, która próbuj e określić się wzglę­ dem dominujących sposobów reprezentacji, dyskursów, do których się odnoszą, a także rozpoznać własne uwarunkowania tożsamościowe. Czasem ma to miejsce jednocześnie, jak w sytuacji, kiedy przychylność wobec przyszłej reprezentacji etnograficznej zostaje uzależniona od odniesienia jej do „żydowskiej” tożsamo­ ści badaczki. Wieloznaczność własnego „żydowskiego pochodzenia”, różne po­ zycje strategiczne, które zapewnia ono w zależności od dyskursu, może sprzyjać zbieraniu materiałów, ale również wpływać znacząco na sposób przedstawienia (na przykład, kiedy reprezentacja „kultury żydowskiej” podporządkowana jest poszukiwaniu podobieństwa doświadczeń Żydów w Polsce i w Birobidżanie). Starania o wykorzystanie reprezentacji etnograficznej przez różne grupy pró­ bujące stworzyć wizję rzeczywistości birobidżańskiej to zjawisko dość złożone. Dużo bardziej problematyczna jest jednak sytuacja, w której cele badaczki zwią­ zane z reprezentacją i cele lokalnych podmiotów są na tyle zbieżne, że możliwa jest tymczasowa koalicja, skutkująca „strategicznym esencjalizmem” w nowym tekście (np. proponującym zmianę sposobu pisania o Żydowskim Obwodzie Au­ tonomicznym w literaturze naukowej). Pojawiają się tutaj co najmniej dwa problemy. Pierwszy z nich jest dylematem spotykanym również w przypadku „etnografii współpracującej” (Lassiter 2005: 10-11), choć, jak wspomniałam, ten typ aktywności zdecydowanie różni się od opisywanej tu sytuacji, gdyż zakłada zawarcie już na początku badań koalicji w imię określonego interesu społecznego i podważa ostry podział na działalność społeczną i akademicką. Problem, o którym tu mowa, to sytuacja, w której oka­ zuje się, że druga strona porozumienia nie zadowala się „strategicznością” esencjalizmu w mającym powstać tekście. Osoby zajmujące się produkcją wiedzy 0 regionie może cechować „strategiczny esencjalizm” w odniesieniu do własnej działalności, jednakże od „eksperta” oczekują oni działań, które nie tylko mają efekt społeczny, ale również epistemologiczny — dają szansę na mocną esencjalistyczną reprezentację i zakorzenienie w silnym dyskursie, w którym nie ma miejsca na wywrotowość. Nie są one zainteresowane wspólną produkcją wiedzy, którą cechuje krytyczny stosunek do każdej Darstellung, traktujący reprezentację-przedstawienie jedynie za jedną z możliwych form, konieczną dla reprezenta­ cji politycznej. Opowiadałyby się raczej za nałożeniem się na siebie Darstellung 1 Vertretung — uznaniem, że istnieje tylko jedna, absolutna Darstellung, która 20 W ujęciu Anny Wyki jest to przede wszystkim wspólne zaprojektowanie badania, zgodne z potrze­ bami danej społeczności. Problem badawczy jest tu tożsamy z rzeczywistym problemem społecznym, a głównym celem jest nie tyle reprezentatywność wyników, co skuteczność wypracowanych rozwiązań (Wyka 2004). Z kolei Lukę Erie Lassiter (2005) proponuje włączenie badacza i badanych w ten sam proces hermeneutyczny — zarówno zbieranie materiałów, jak i pisanie tekstu są kolejno interpretowane w obu kontekstach, badacza i rozmówców. �Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym... \ \ 3 działa jak Vertretung (Spivak 1994: 71-72). „Birobidżańskość” i „żydowskość” miałyby odnosić się do pewnej „esencji” po to, by zaprezentować konkretne gru­ py ludzi i ich interesy polityczne, jednocześnie dokonując redukcji istniejących podmiotów do reprezentującej je owej „esencji”. Lokalne elity mogą dążyć do zawłaszczenia silnie oddziałującego systemu przedstawień, który pozwoli im nie tylko mówić w imieniu obywateli, ale też ostatecznie nazywać w sposób, który pozostawia poddanych „niemymi”. Drugim problemem jest pozorna zbieżność celów. W przypadku próby nawią­ zania „koalicji reprezentacyjnej” może okazać się, że każda ze stron manipuluje sytuacją, poruszając się w zupełnie innych obszarach tego, co zrozumiałe. Za­ grożenie brakiem zbieżności epistemologii badaczki i badanych może sprawić, że „współpraca” jest w istocie powrotem do sytuacji pierwszej, kiedy umiejsco­ wienie względem dyskursów jest na tyle różne, że powstała reprezentacja w obu kontekstach może „żyć swoim życiem”. W jednym może brać udział w walce o naukową interpretację Birobidżanu, wykraczającą poza swoiste „orientalizowanie” go w ramach retoryki uprzywilejowującej rację istnienia państwa Izrael. W drugim — może być włączona do lokalnych rozgrywek, potwierdzając domi­ nujący układ sił bądź którąkolwiek ze strategii oporu. Słowa kluczowe: polityka reprezentacji, podmiotowość, władza, tożsamość, esencjalizm strategiczny, Birobidżan, Żydowski Obwód Autonomiczny BIBLIOGRAFIA Braidotti R. 2009 Butler J. 2008 Podmioty nomadyczne. Ucieleśnienie i różnica seksualna w fem inizm ie współczesnym, przeł. A. Derra, Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne. Uwikłani w płeć. Feminizm i polityka tożsamości, przeł. K. Krasuska, Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej. Dekel-Chen J. 2007 „N ew ” Jews o f the Agricultural Kind: A Case o f Soviet Interwar Propa­ ganda, „The Russian Review” 66: 3, s. 424-450. Domańska E. 2007 „Zwrot perform atyw ny” we współczesnej humanistyce, „Teksty Drugie” 5 (107), s. 48-61. Fitzpatrick S. 2000 Ascribing Class. The Construction o f Social Identity in Soviet Russia, w: S. Fitzpatrick (ed.), Stalinism. New Directions, London, New York: Routledge, s. 20-46. �114 Agata Maksimowska Foucault M. 1977 Archeologia wiedzy, przeł. A. Siemek, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. 1998 Podmiot i władza, „L ew ąN ogą” 9, s. 174-192. Freundlieb D. 1994 F oucault’s Theory o f Discourse and Human Agency, w: C. Jones, R. Porter (eds.), Reassessing Foucault. Power, Medicine and the Body, London, New York: Routledge, s. 152-180. Friedgut T.F1. 2003 Nationalities Policy the Soviet Regime, the Jews, and Emigration, w: Z. Gitelman, M. Giants, M.I. Goldman (eds.), Jewish Life after the USSR, Blooming­ ton: Indiana University Press, s. 27-45. Gelb M. 1995 Early Soviet Ethnic Deportation: The Far-Eastern Koreans, „The Russian Review” 54: 3, s. 389-412. Gitelman Z. 1991 The Evolution o f Jewish Culture and Identity in the Soviet Union, w: Y. R o’i, A. Beker (eds.), Jewish Culture and Identity in the Soviet Union, New York: N ew York University Press, s. 3-24. Golub I.B. 2008 Stanovlenie nacional’nogo obrazovania v Evrejskoj Avtonomnoj Oblasti. Monografia, Birobidzan: Izd-vo DVGSGA. Habeck J.O. 2007 Enacting ,, Culture ” and „ Culturedness Why People May or May not Want to Spend their Free Time in the House o f Culture, „kultura: the Rus­ sian cultural review” 1, s. 14-18. http://www.kulturarus.de/kultura_dokumente/ausgaben/englisch/kultura_l_2007_EN.pdf (27.06.2009). Hirsch F. 1997 The Soviet Union as a Work-in-Progress: Ethnography and the Category o f Nationality in the 1926, 1937, and 1939 Censuses, „Slavic Review” 56: 2, s. 251-278. 2003 Getting to Know ,, The Peoples o f the USSR ”: Ethnographic Exhibits as Soviet Virtual Tourism, 1923-1934, „Slavic Review” 62: 4, s. 683-709. Lassiter L.E. 2005 The Chicago Guide to Collaborative Ethnography, Chicago: University o f Chicago Press. Lustiger A. 2004 Czerwona Księga. Stalin i Żydzi, przeł. E. Kaźmierczak, W. Leder, Warsza­ wa: Wydawnictwo W.A.B. Marks K. 1960 Dzieła, t. 1, przeł. S. Filmus, Warszawa: Książka i Wiedza. M iller J. 1978 Soviet Theory on the Jews, w: L. Kochan (ed.), The Jews in Soviet Russia since 1917, Oxford: Oxford University Press, s. 46-63. Patek A. 1997 Birobidżan. Sowiecka ziemia obiecana? Żydowski Obwód Autonomiczny w ZSRR, Kraków: Towarzystwo Wydawnicze „Historia Iagellonica” . �Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym... \ \ 5 PeledY. 1987 Siegel W.R. 1997 Lenin on the Jewish Question: The Theoretical Setting, „Political Studies” 35, s. 61-78. Nation M aking in Russia s Jewish Autonomous Oblast: Initial Goals and Suprising Results, „Demokratizatsiya” 5: 3, s. 422-434. Slezkine Y. 2000 2006 Spivak G.C. 1990 1994 Tolts M. 2003 USSR as a Communal Apartment, or H ow a Socialist State prom oted Eth­ nic Particularism, w: S. Fitzpatrick (ed.), Stalinism. New Directions, Lon­ don, N ew York: Routledge, s. 313-347. Wiek Żydów, przeł. S. Kowalski, Warszawa: M edia Lazar. The Postcolonial Critic. Interviews, Strategies, Dialogues, N ew York, London: Routledge. Can the Subaltern Speak?, w: P. Williams, L. Chrisman (eds.), Colonial Discourse and Post-Colonial Theory: A Reader, New York: Columbia Uni­ versity Press, s. 66-111. Demography o f the Jews in the Former Soviet Union: Yesterday and To­ day, w: Z. Gitelman, M. Giants, M.I. Goldman (eds.), Jewish Life after the USSR, Bloomington: Indiana University Press, s. 173-206. Volkov V. 2000 The Concept o f k u l’tum ost’. Notes on the Stalinist Civilizing Process, w: S. Fitzpatrick (ed.), Stalinism. New Directions, London, New York: Routledge, s. 210-230. Weinberg R. 1993 Purge and Politics in the Periphery: Birobidzhan in 1937, „Slavic Review” 52: 1, s. 13-27. Biology and the Jewish Question after the Revolution: One Soviet A p­ 2007 proach to the Productivization o f Jewish Labor, „Jewish History” 21: 3-4, s. 413-428. Wyka A. 2004 Metodologiczny casus badań poprzez współpracę, w: M. Kempny, K. Ki­ ciński, E. Zakrzewska (red.), Od kontestacji do konsumpcji. Szkice o przeobrażeniach współczesnej kultury, Warszawa: Uniwersytet Warsza­ wski, Instytut Stosowanych Nauk Społecznych, s. 57-82. Żiźek S. Kruchy absolut. Czyli dlaczego warto walczyć o chrześcijańskie dziedzictwo, 2009 przeł. M. Kropiwnicki, Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej. Źródła internetowe: http://www.perepis2002.ru (27.06.2009). www.eao.ru (27.06.2009). �Agata Maksimowska 116 Agata Maksimowska PO W ER , SU B JEC TIV ITY A N D TH E PO LITIC S OF REPRESENTATION IN B IR O B ID ZH A N , TH E JE W ISH A U TO N O M O U S R EG IO N (RU SSIA ) (Sum m ary) In this article the author analyses m odem politics o f representation in the Jewish A u­ tonomous Region in Russia. Having discussed the conditions on which the region was established as a „socialist, Jewish motherland” and based on ethnographic observations made in autumn 2008, she shows the use o f the „Jewishness” representation to achieve temporary political goals. The local politics o f representation is presented as an activi­ ty being part o f power relations established w ith reference to different discourses. It is a situation which facilitates creation o f different types o f subjectivity. A confrontational character o f relations between the centres which try to influence the politics o f representation, and the number o f discourses which impact on the creation o f identity, make the concept o f „Jewishness” subject to continuous negotiations depen­ dant on the actual configuration o f power relations. It permits the existence o f „Jewish” identities, which cannot be defined as natural and permanent but as fluid and open to fine-tuned definition within the framework o f specific political actions. This situation results in the politics o f representation, which is reminiscent o f the „strategic essentialism” that uses „essence” temporarily, assuming that it can be deconstructed. Political activities observed in the Jewish Autonomous Region lead to the conclusion that in this case the „strategic essentialism” is not a matter o f choice but it is conditioned by the lack o f possibilities to apply an essentialist policy p er se. The article ends with a description of possible interactions that an anthropologist can be involved in, in the context o f the politics o f representation, and the consequences o f the use o f an ethnographic text in the process o f creation o f knowledge about the region and its inhabitants. Key words: politics o f representation, subjectivity, power, identity, strategic essentia­ lism, Birobidzhan, Jewish Autonomous Region � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0582248fbcb81082e1e1013269e33416.pdf ad01fb487f76b69242bae1c47e4f2c22 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6136 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource rozwój ekonomiczny antropologia rozwoju Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5722 Title A name given to the resource Rozwój dialogu - dialog rozwoju / LUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.35-48 Creator An entity primarily responsible for making the resource Vorbrich, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 93, 2009 RYSZARD VORBRICH Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań ROZWÓJ DIALOGU DIALOG ROZWOJU. TRWAŁOŚĆ I EWOLUCJA DYSKURSU ANTROPOLOGII ROZWOJU Przedmiotem niniej szego studium jest dyskurs antropologii rozwoju, a w szcze­ gólności główny paradygmat najnowszego nurtu tej subdyscypliny antropologii — paradygmat dialogiczności, odnoszony do relacji, jakie zachodzą między ro­ zumianymi podmiotowo „badanym” i „badaczem”, co w praktyce pomocowej przybiera postać relacji: „beneficjent” — „darczyńca”. W artykule opisuję i ana­ lizuję różne perspektywy badawcze i język współczesnej antropologii rozwoju oraz problemy i pułapki, jakie pojawiają się w trakcie planowania i wprowadza­ nia w życie projektów rozwojowych opartych na zasadzie partnerstwa. Impulsem do powstania artykułu były moje doświadczenia podczas realizacji projektów rozwojowych w Afryce; zaczerpnąłem również wiele myśli i przykła­ dów z literatury przedmiotu. Zacznę od przytoczenia dialogu, nie tyle pomiędzy reprezentantami różnych kultur, co pomiędzy reprezentantami odmiennych postaw wobec innych kultur. Cytat pochodzi z książki Emmy Crewe i Elizabeth Harrison, Whose Develop­ ment? An Ethnography o f Aid (1998: 84). T echnik : Byłaś w podróży? A ntropolog (social scientist): Byłam, właśnie wróciłam ze Sri Lanki. Szukałam informacji na tem at interesujących mnie nowych technologii z zakresu żywie­ nia. Dowiedziałam się o nowym sposobie konserwowania owoców. T echnik : Naprawdę? Gdzie się tego dowiedziałaś? A ntropolog: W małej wiosce niedaleko Nuwara Eliya, pewna starsza kobieta po­ kazała mi [jak się to u nich robi — R.V.]. T echnik : Och! Widzę, że ty nie mówisz o technologii, ty mówisz o jakiejś starej, wałkoniącej się babie (some old biddy mucking around)1.1 1 Crewe i Harrison podkreślają charakterystyczną dla działań rozwojowych tendencję do fetyszyzowania technologii oraz przeciwstawiania nowoczesnej technologii „zacofanym” lokalnym praktykom technologicznym. �36 Ryszard Yorbrich Cytowana rozmowa dobrze ilustruje dwa typy postaw spotykanych w środo­ wisku osób zaangażowanych w programy rozwojowe. Postawę paternalistyczną i — rzecz można — dialogiczną. Paternalizm Obie postawy odnaleźć można w teorii i praktyce antropologii rozwoju, lecz ta pierwsza — paternalistyczna — ma dłuższą tradycję, można ją wywieść z kon­ cepcji ewolucjonizmu społecznego, a nawet z idei oświecenia. Nie chodzi tu je ­ dynie o zakorzenione w europejskiej wizji świata przekonanie o wyższości włas­ nej kultury. Właściwy także ludom pozaeuropejskim etnocentryzm w cywilizacji europejskiej uległ konceptualizacji w XVIII-wiecznej „filozofii postępu”, a na­ stępnie znalazł uzasadnienie naukowe w skrajnie racjonalistycznej i dialektycznej filozofii Heglowskiej. W swojej „filozofii historii” Georg Hegel zmitologizował kraje pozaeuropejskie — zwłaszcza Afrykę, definiując ją jako „kraj dzieciństwa cywilizacji”2. Jeśli Afrykanie byli „dziećmi”, to obowiązkiem Europejczyków było ich „wychować”. Pod silnym wpływem filozofii Heglowskiej znalazły się nauki społeczne, w tym kształtująca się antropologia. Postawa wysoce protekcjonistyczna, by nie powiedzieć paternalistyczna, zna­ mionowała epokę kolonialną. Ujawnia ją już sam język kolonizatorów. W Afry­ ce brytyjskiej na określenie Afrykanów płci męskiej używano terminu boy. Byli więc: houseboys, officeboys czy mineboys. Podobnie było w Afryce francuskiej, gdzie używano formy „ty” zwracając się do Afrykanów, niezależnie od ich wieku (Mamdani 1996). Wizja Afrykanów-„wiecznych dzieci” była i jest nieobca także Europejczy­ kom wybitnie zasłużonym w pomocy Afrykanom. Powszechnie stawiany za wzór samarytanina Albert Schweitzer, który poświęcił swe życie i karierę muzyka, by nieść ulgę w cierpieniu mieszkańcom Gabonu (specjalnie ukończył w tym celu studia medyczne), był zdania, że Afrykanin „jest dzieckiem, a z dzieckiem nic zrobić nie można bez autorytetu” (Schweitzer 1935: 203). Pojawiające się w dyskursie postkolonialnym oskarżenia pod adresem antro­ pologów, iż poprzez używanie schematów ewolucjonistycznych stawali się oni agentami imperializmu, dostarczającymi usprawiedliwienia dla kolonizowania „społeczeństw pierwotnych”, uznać można za przesadne. Należy jednak zgodzić się z autorami afrykańskimi, że tak ewolucjonizm, jak i funkcjonalizm oraz dyfuzjonizm, „choć tak odmienne metodologicznie, wszystkie pomijały odmien­ ność w imię [szukania — R.V.] podobieństw, co sprawiało, że uchylano się od celu, jaki stawia sobie antropologia — rozpoznawania sensu innych światów”*i 2 Myśl ta jest u Hegla bardziej złożona. Według niego, Afryka,jest krajem dzieciństwa, (...) owinię­ tym w kolory czarnej nocy (...) przez to, że widzimy [tam — R.V.] człowieka w stanie barbarzyństwa i dzikości, który uniemożliwia [mu — R.Y.] stanie się integralną częścią cywilizacji” (1965: 247). �Rozwój dialogu — dialog rozwoju. Trwałość i ewolucja dyskursu antropologii rozwoju 37 (Mudimbe 1988: 72). W ten sposób idee postępu i rozwoju, z którymi sprzężo­ ny był ewolucjonizm, używane były w dyskursie politycznym do retorycznego usprawiedliwienia kolonializmu, traktowanego jako swoista forma interwencji mającej skutkować rozwojem „potrzebujących pomocy” krajów, które wymaga­ ły kurateli (Crewe, Harrison 1998: 28). Biologiczny darwinizm przeniesiony na grunt nauk społecznych owocował tezami, później określanymi jako rasistow­ skie, przedstawiającymi białą rasę jako — z woli Wszechmogącego — bardziej zaawansowaną na drodze rozwoju, a inne rasy jako zapóźnione i niezdolne do samodzielnego rządzenia, niczym „niedorozwinięte dziecko” (Gould 1977: 218-219). „Skoro «Oni» sąniezdolni do samodzielnego rządzenia, współczujący chrześcijanin musi wziąć odpowiedzialność za nich na swoje barki” — ironizo­ wał, pisząc o tym podejściu, Talal Asad (1973: 92). Nawet Bronisław Malinowski — dystansujący się przecież od prostackiej in­ terpretacji ewolucjonizmu oraz ostro protestujący przeciw mechanicznemu prze­ noszeniu idei „racjonalnego człowieka ekonomicznego” i europejskich wzorów zachowań na grunt kultur pozaeuropejskich, nie odmówił sobie wielce znaczącej konstatacji: Analiza funkcjonalna nakazuje nam traktować kulturę przede wszystkim jako ze­ staw narzędzi umożliwiających człowiekowi opanowanie otoczenia, podtrzymanie gatunku, tożsamości jednostki i spójności plemienia. Praktyczna wartość takiej teorii polega na tym, że dzięki niej uczymy się dostrzegać znaczenie rozmaitych obyczajów (...) oraz jak zostały one wykorzystane przez misjonarzy, władze ko­ lonialne i tych, którzy czerpali korzyści z tubylczej pracy i handlu (Malinowski 2000: 79)3. W takim kontekście, „rozwój jest (...) traktowany jako metafizyczne przezna­ czenie popychające człowieka [tutaj Malinowski miał na myśli „dzikiego” — R.V.] do czegoś w rodzaju Heglowskiej samorealizacji” (Malinowski 2000: 77). Metafora „dziecka” przetrwała w dyskursie i praktyce misyjnej. Spotkałem się z nią wśród polskich misjonarzy. Pewnego dnia w Kamerunie, w przedpołudnio­ wej rozmowie z doświadczonym misjonarzem, usłyszałem wiele skarg na brak konsekwencji i odpowiedzialności jego parafian. Sędziwy i wielce zasłużony (dla swych owieczek) misjonarz zakończył swój długi wywód stwierdzeniem: „Oni są jak dzieci!”. Tego samego dnia, podczas mojego popołudniowego spotkania z miejscowym informatorem (zarazem aktywistą parafialnym), rozmowa zeszła na sprawy misji i wówczas usłyszałem: „Oni traktują nas jak dzieci!”. 3 Fragment ten cytuję w przekładzie z polskiej edycji „Dzieł wszystkich” Malinowskiego. Ma on nieco inny wydźwięk w oryginalnej wersji angielskiej: „The practical value of such a theory is that it teaches us the relative [podkreśl. — R.V.] importance of various customs, (...) how they to be handled by missionaries, colonial authorities, and those who economically have to exploit savage trade and sa­ vage labour” (Malinowski 1927: 40). �38 Ryszard Yorbrich Paradygmaty antropologii Nie będę, oczywiście, podejmować próby syntezy ostatniego stulecia antro­ pologii. Wystarczy, że przypomnę, iż Bronisław Malinowski i jego koledzy po fachu dostarczali przez całe dziesięciolecia ludziom Zachodu opisów obcych kultur oraz objaśniali je, wskazując na relacje pomiędzy zmiennymi, dochodząc ukrytych znaczeń. Hołdowali paradygmatowi dokumentacyjnemu — gromadzili materiał empiryczny, aby w fazie prac „gabinetowych” poddać go gruntownej analizie, odwołującej się do wypracowanych w zachodniej antropologii koncep­ cji teoretycznych. Powstałe w ten sposób opisy innych kultur stosowały pojęcia z języka i ze świata antropologa, kategorie, których nie znali sami tubylcy. Antropolog przy­ pisywał często badanym społecznościom cechy, cele i pragnienia, których ich członkowie nie posiadali. W takim podejściu brak było miejsca na dialog, na symetryczność relacji antropolog — tubylec, badacz — badany. Dopiero zmiany sytuacji politycznej w krajach Trzeciego Świata, upodmioto­ wienie ich mieszkańców i związany z tym dyskurs postkolonialny wprowadziły nowy paradygmat — dialogiczności. Został on zainicjowany już w pierwszej po­ łowie XX wieku, przez — co znamienne — teoretyka literatury Michaiła Bachtina (2003), a krytycznie rozwinięty przez antropologów tej miary co James Clif­ ford (2000). Ciągle pozostaje jednak kwestią otwartą, na ile ten paradygmat może być pomocny w rozwiązywaniu kryzysu antropologii postkolonialnej, w poszu­ kiwaniu jej nowej tożsamości. Na gruncie antropologii z dialogicznością wiąże się odejście od dzielenia pro­ cesu poznawczego na dwa etapy: terenowy — dokumentacyjny oraz „gabineto­ wy” — analityczny. Celem jest maksymalne zbliżenie się do „punktu widzenia badanego”, osiągnięcie przez badacza stanu świadomości, który można określić mianem „bliskiego doświadczenia”. Ten, kto zetknął się z oporem materii badań terenowych wśród „tubylców”, wie, jak krótkotrwałe i zwodnicze są takie stany świadomości. Wymagają zaawansowanych metod badawczych, pełnego (lub nie­ mal pełnego) partycypowania w badanej kulturze. Wystawiają na próbę tożsamość badacza i jego zdolność do przełożenia „bliskich doświadczeń” na język naukowej narracji. Tubylec w pułapkach rozwoju Podejście dialogiczne stawia przed badaczem i badanym nowe wymagania. Nie wystarcza już — wypracowana przez Bronisława Malinowskiego — metoda intensywnych, prowadzonych przez lata badań terenowych. Potrzebna jest ak­ tywna „druga strona” relacji. Przysłowiowy „tubylec” z przedmiotu badań musi �Rozwój dialogu — dialog rozwoju. Trwałość i ewolucja dyskursu antropologii rozwoju 39 przeistoczyć się w podmiot, w partnera gotowego aktywnie włączyć się w pro­ ces poznawczy. Zmienia się wówczas, siłą rzeczy, forma kontaktu, staje się on bardziej zindywidualizowany. Naprzeciw antropologa powinna stanąć jednostka świadoma celów procesu badawczego (rodzi się pytanie: czy cele obu, antropo­ loga i „tubylca”, są zbieżne?). „Badany” musi być zainteresowany przekazaniem antropologowi swojej wiedzy, swojej interpretacji własnej kultury, być gotów do żmudnej pracy, polegającej nie tylko na wprowadzaniu antropologa w ogól­ nodostępną warstwę interpretacyjną danej kultury, ale także dopuszczeniu go do poznania głębszego jej znaczenia, do sfery z reguły zastrzeżonej dla wąskich elit danego społeczeństwa. Pojawiają się tu dwie pułapki. Pierwsza to pułapka asymetrii. „Tubylec” zwy­ kle nie jest wprowadzony w cele i konteksty kulturowe determinujące badacza w takim stopniu, w jakim antropolog rozpoznał wstępnie jego kulturę. Po prostu, on jest u siebie, nie miał okazji poznać świata, z którego przybywa antropolog — kojarzony bardziej lub mniej trafnie z siłą władzy (nieważne czy kolonial­ nej, czy też rodzimej), postrzegany jako osoba „stamtąd”, powiązana z wpły­ wowymi organizacjami pozarządowymi i międzynarodowymi, z biznesem bądź z misjami. Druga — to pułapka intymności. Informacje (interpretacje) przekazane w sy­ tuacji indywidualnego, niekiedy intymnego kontaktu, wprowadzające w sekretne sfery kultury, w osobiste odczucia i impresje „tubylca”, z trudem poddają się weryfikacji. Owe „bliskie doświadczenia” są często niepowtarzalne i nieprzekazywalne. Pojawia się wątpliwość, czy antropolog, starając się być człowiekiem „stąd”, jakby tubylcem, pozostaje zdystansowanym obserwatorem? Może ceną takiej postawy jest tak charakterystyczne dla antropologii dialogicznej dryfowanie narracji naukowej w stronę narracji literackiej (co zarzucano już np. dialogizującemu Griaule’owi) bądź podatność na manipulację ze strony „badanych”. Mogą oni, kierując się własnymi celami (często nierozpoznanymi), manipulować badaczem, choćby dostarczając mu „wiedzy”, jakiej — jak wyczuli w osobistych kontaktach — od nich oczekiwał. Dobrym przykładem mogą być badania ekipy Marcela Griaule’a wśród Dogonów (Griaule 2006) — do dziś nie ustają kontrowersje, czy Rozmowy z Ogotemmelim były manipulacją z jego strony, czy też świadectwem asymetrycznej relacji: zewnętrzna władza — tubylcza kultu­ ra. Specyfika tego rodzaju asymetrycznego dialogu skłania do określenia go raczej mianem „paradygmatu inicjacji”, czyli procesu poznawczego, w którym wąska grupa „wtajemniczonych” tubylców dopuszcza badacza do grona wybranych. Język „rozwoju” Krytyka klasycznej antropologii, a zwłaszcza krytyka jej powiązania z insty­ tucjami władzy (tak kolonialnej, jak i rodzimej) oraz akceptacji schematów ewo- �40 Ryszard Yorbrich lucjonistycznych powielanych przez ekonomiczną teorię rozwoju, dała asumpt do wykształcenia się antropologii rozwoju, subdyscypliny niespójnej teoretycz­ nie i metodologicznie, ale o znaczącym dorobku poznawczym i praktycznym, niezwykle przydatnym do analiz dialogu międzykulturowego. Paradoksalnie antropologia rozwoju stoi w pewnej opozycji do paradygmatu rozwoju, utożsamianego zbyt często z ekonomiczną kategorią wzrostu i z unilineamą koncepcją zmiany kulturowej, a także z wartościowaniem kultur według kryterium stopnia ich złożoności i zdolności do zaspokajania ludzkich potrzeb. Dystansuje się ona od XIX- i XX-wieczny eh teorii rozwoju, przemian społecz­ nych i modernizacji. Odcina się wyraźnie od koncepcji Morgana i Tylora, dla których rozwój przebiegał od stadium dzikości, poprzez barbarzyństwo do cy­ wilizacji; od myśli Spencera, dla którego ruch zachodził od homogeniczności do różnorodności; od Marksa, wyznaczającego postęp na szlaku od plemienności, poprzez feudalizm i kapitalizm, do socjalizmu i komunizmu. A co dla nas najważniejsze, antropologia rozwoju odrzuca perspektywę eko­ nomistów — na przykład pokroju Rostowa — zgodnie z którą rozwój przebiegać ma od „statyczności” do „ekonomicznego wzrostu”, od „tradycjonalizmu” do „nowoczesności”. Jak zauważył jeden z klasyków tej subdyscypliny, Artur Escobar (1991), ewolucjonistyczny paradygmat rozwoju pozostaje ogromnie wpływowy, choć nie stosuje odniesień do kategorii biologicznych, a w zamian używa jako punktów odniesienia kultury, technologii i ekonomii. Rozwój jednoliniowy traktuje się jako proces powszechny, procesy modernizacji jako prowadzące do poprawy ja ­ kości życia społeczeństw. Wstępnym warunkiem rozwoju jest w tym kontekście rozbicie naturalnych wspólnot, erozja tożsamości kolektywnej i uformowanie się tożsamości indywidualnej. Gwarancją samoczynnego wzrostu ekonomicznego ma być, w tym ujęciu, przejście od „tradycjonalizmu” do „nowoczesności”. Kolejne warunki rozwoju to likwidacja analfabetyzmu i rozwój kultury masowej, rozdzielenie funkcji go­ spodarczych od struktur pokrewieństwa i rodziny, uzyskanie przewagi racjonal­ nego prawa nad obyczajem oraz celowe naśladowanie społeczeństw zachodnich, uznanych za wzorce nowoczesności. Przy takim podejściu kultura „rozwijających się” krajów i społeczności bywa postrzegana jako bariera rozwoju, a dialog kulturowy traci rację bytu. Kto, kogo i jak rozwija Antropologia rozwoju wykształciła się w opozycji do powyżej omówionych założeń. Szuka form rozwoju wypracowanych na zasadzie dialogu, uwzględnia punkt widzenia „rozwijających się” społeczeństw. I tu pojawia się pytanie pod­ stawowe: kto z kim prowadzi dialog rozwojowy? �Rozwój dialogu — dialog rozwoju. Trwałość i ewolucja dyskursu antropologii rozwoju 41 W dyskursie rozwojowym naprzeciw siebie stoją dwa podmioty: „darczyń­ ca” — dawca pomocy rozwojowej oraz „beneficjent” — jej odbiorca. Z samej definicji kategorie te sąnierównoprawne. Nierówność wyraża choćby przyjęty tu język. Darczyńca jawi się jako strona aktywna, a beneficjent — pasywna. „Dona­ tor” jest w tym układzie stroną silniejszą. Brak symetrii jest prostą konsekwencją pierwotnej lokacji funduszy rozwojowych i, co za tym idzie, nierównego dostępu do źródeł władzy i prestiżu. W takim asymetrycznym układzie niewiele miejsca pozostaje dla dialogu obu stron. Sytuację tę dobrze ilustruje formuła przytoczona przez Emmę Cre­ we i Elizabeth Harrisom „My mamy pieniądze, ty ich chcesz, a zatem musisz zachowywać się w sposób, jaki my uważamy za właściwy” (Crewe, Harrison 1998: 69). Formuła ta stała się ważnym elementem większości projektów roz­ wojowych ostatnich dziesięcioleci XX wieku. Darczyńcy (rządy, organizacje międzynarodowe i pozarządowe — ang. NGOs) obwarowali wówczas projek­ ty rozwojowe warunkami wstępnymi. Najczęściej określały one konieczność „strukturalnego dopasowywania” — czyli zmian politycznych, ekonomicz­ nych i społecznych. Postulowane zmiany sprowadzały się do demokratyzacji systemów politycznych, ochrony „praw człowieka” (np. zmiany pozycji spo­ łecznej kobiet), redukcji sektora publicznego i eliminacji subsydiów (Crewe, Harrison 1998: 69). Taka warunkowa pomoc rozwojowa była odbierana przez beneficjentów jako swoisty imperializm kulturowy i erozja narodowej suwe­ renności. Cel (jawny bądź ukryty) wielu projektów rozwojowych, czyli reorganizację relacji społecznych uznać jednak można za sprzeczny z ideą równości kultur, która jest warunkiem dialogiczności. W takim kontekście kultura przestaje być wartością chronioną. Charakterem swych relacji z „beneficjentami” autorzy i wy­ konawcy projektów rozwojowych — tak zwani deweloperzy — przypominali bardziej misjonarzy niż antropologów. Przybywali do „biednych” krajów, by eks­ portować swe normy i zasady kulturowe; nie po to, by „słuchać” — prowadzić dialog, lecz aby „mówić” — pouczać. To podobieństwo obejmuje nawet język środowisk działających na rzecz rozwoju. O swojej działalności mówią one jako o „misji cywilizacyjnej”. Znamiennym przykładem takiej postawy, będącej za­ przeczeniem dialogiczności, są programy na rzecz emancypacji kobiet, zwłasz­ cza te skierowane przeciw okaleczaniu kobiecych genitaliów, przez same autorki określane mianem „krucjaty” (Vorbrich 2004). W podatnym na poprawność polityczną dyskursie rozwojowym, XIX-wiecz­ nych „dzikich” i „prymitywnych”, a nawet XX-wiecznych „tubylców” zastąpili „beneficjenci”, „biedni”, a zwłaszcza „ludzie lokalni”. Niezależnie od przyjętej terminologii, pozostają oni jednak stale „Innymi”. Autorów projektów pomo­ cowych mniej interesuje, kim są owi lokalni ludzie. Ważne, że są „biednymi” w świecie obfitości. Tymi, którzy mają problemy, którzy potrzebują pomocy (Crewe, Harrison 1998: 29). �Ryszard Vorbrich 42 Partnerstwo a nowomowa rozwoju Zmiana dyskursu polega zasadniczo na zastąpieniu terminu „prymitywny” słowem „tradycyjny”, a „cywilizowany” — określeniem „nowoczesny”. W najnowszym dyskursie antropologii rozwoju karierę robi formuła partner­ stwa. Odnaleźć jąmożna w wielu opracowaniach teoretycznych oraz w deklaracjach i dokumentach podmiotów zaangażowanych w projekty rozwojowe: agend rządo­ wych poszczególnych krajów (w realiach polskich jest to Departament Współpracy Rozwojowej MSZ), Banku Światowego, Komisji Europejskiej i licznych organi­ zacji pozarządowych. Przykładem mogą być choćby Europejskie Dni Rozwoju lub Forum Polskiej Współpracy Rozwojowej (organizowane pod egidą MSZ RP), któ­ rych przewodnim tematem była kwestia partnerstwa na rzecz rozwoju. Przywołam tu tylko jeden dokument — deklarację organizacji powiązanej z OECD (Organizacją Współpracy Gospodarczej i Rozwoju — Organization for Economic Co-operation and Development), Development Assistance Commit­ tee4. Formułę partnerstwa uznano tam za centralny aspekt strategii rozwojowej XXI wieku. Deklaracja stwierdza między innymi: Akceptacja modelu partnerskiego (...) jest najbardziej pozytywną zm ianą dla współpracy rozwojowej (...) nie tylko próbujmy działać na rzecz rozwoju krajów i ich ludów, lecz z nimi. (...) w prawdziwym partnerstwie nie m a miejsca dla posta­ w y paternalistycznej, lokalni aktorzy m ogą stopniowo przejmować prowadzenie projektów, podczas gdy ich zewnętrzni partnerzy m ogą powrócić do działań na rzecz ich własnego rozwoju (Shaping... 1996: 13). Optymizm polityków tonowany jest przez antropologów i praktyków zaanga­ żowanych w projekty rozwojowe. Z antropologicznego punktu widzenia formuła partnerstwa przybliża nas co prawda do paradygmatu dialogicznego, ale nie jest wolna od zastrzeżeń. Przysłowiowy „beneficjent” z pasywnego przedmiotu przeistacza się w pod­ miot gotowy do aktywnego włączenia się w proces rozwojowy. Siłą rzeczy zmie­ nia się wówczas forma relacji „darczyńca” — „biorca”. Przybiera ona charakter interaktywny, zakładający udział „biorcy” w określaniu celów projektów. Formula partnerstwa W sytuacji, gdy „biorca” zaczyna aktywnie uczestniczyć w wyznaczaniu ce­ lów i realizacji projektów rozwojowych, pojawiają się problemy. 4 Komitet Pomocy Rozwojowej tworzy co roku listę krajów „rozwijających się”, które powinny (mogą) stać się partnerami projektów rozwojowych. �Rozwój dialogu — dialog rozwoju. Trwałość i ewolucja dyskursu antropologii rozwoju 43 Pierwszy, to stopień zbieżności i znajomości długofalowych celów partne­ rów. Strona biorąca, podobnie jak w kontekście „spotkania etnologicznego”, jest w gorszej sytuacji. Zazwyczaj nie ma dobrego rozpoznania celów strony dającej, co utrudnia negocjowanie wspólnych celów. Takiej współpracy mogą podjąć się osoby (organizacje) mające ukształtowaną samoświadomość celów (problemem pozostaje, czy są one zbieżne z celami darczyńcy)5 oraz posiadające, instytu­ cjonalnie oraz intelektualnie, zdolność udźwignięcia współodpowiedzialności za efekty projektu oraz ich trwałość. Drugi problem jest pochodną pierwszego. Polega on na pojawieniu się no­ wych ogniw w dialogu pomiędzy darczyńcami a biorcami — różnego typu po­ średników w dialogu, organizacji pozarządowych, wyspecjalizowanych agencji rozwojowych i agentów kontaktu, dla których partnerstwo stało się formą legity­ mizacji. To oni odnoszą największą korzyść z formuły partnerstwa. Stają się de facto i de iure beneficjentami projektów pomocowych. Pojawienie się tej nowej kategorii wymusiło zmiany w języku dyskursu rozwojowego. Skoro beneficjen­ tami stali się różnego rodzaju pośrednicy, to podmioty, do których skierowana jest pomoc, określa się w żargonie „deweloperów” biurokratycznym mianem „beneficjentów ostatecznych”. W tle tego układu pojawia się jeszcze wskaźnik określany jako „zasięg pro­ jektu”. Dotyczy on wszystkich, którzy odniosąkiedykolwiek jakąś korzyść z jego efektów. Na przykład, jeżeli beneficjentem ostatecznym jest nauczyciel, który posiądzie nową umiejętność dzięki przeprowadzonym w ramach projektu szko­ leniom, to jego uczniowie będą uwzględnieni w opisie zasięgu projektu kształ­ cącego nauczycieli. W ten sposób tworzy się rozciągnięta nić relacji pośrednich: darczyńca (rząd lub osoby prywatne) — agencja rozwojowa w kraju darczyńcy — agencja rozwojowa w kraju biorcy (beneficjent) — beneficjent ostateczny — osoby (lub inne podmioty) znajdujące się w zasięgu projektu. Taki dialog przy­ pomina raczej „głuchy telefon”. Każdy z partnerów i beneficjentów nieco inaczej definiuje (i zakreśla) cele i efekty projektu6. Nic dziwnego zatem, że najbardziej skrajne opinie upatrują w idei partnerstwa wpływ „politycznej poprawności” i utrzymują, iż jest ona pozbawiona treści, pu­ sta merytorycznie. 5 Przygotowując projekt rozwojowy zakładający zorganizowanie w Polsce szkoleń dla Afrykanów, spotkałem się z następującym pytaniem ze strony MSZ: „Czy może Pan zagwarantować, że oni wrócą [do swojego kraju — R.V.]?”. 6Na przykład, gdy dla polskich autorów projektu edukacyjnego realizowanego w Afryce głównym jego celem było podniesienie poziomu nauczania dzieci z wiejskich szkół (poprzez dostarczenie pew­ nego zakresu umiejętności i pomocy dydaktycznych), dla dyrektora wiejskiej szkoły (partnera projek­ tu) priorytetem okazało się pozyskanie środka lokomocji — wymarzonego motocykla, który ułatwiłby kontakt z odległym o dziesiątki kilometrów miasteczkiem. To pozwoliłoby mu podnosić kwalifikacje — uczestniczyć w szkoleniach, naradach itp. Dyrektorzy innych wiejskich szkół (ci posiadający już mo­ tocykle) także zwracali uwagę na trudności komunikacyjne, wynikające z braku funduszy na paliwo. �44 Ryszard Yorbrich Spotkać się też można z argumentem, że w kontekście promowanej dychotomicznej wizji procesów rozwojowych, w której „nowoczesność” przeciwstawia się „tradycjonalizmowi”, popularne „wołanie o upodmiotowionych partnerów” stało się formą swoistej celebracji „lokalności” (Crewe, Harrison 1998: 156), szukaniem „listka figowego” dla celów „ludzi globalnych”. Pojawia się pytanie, czy prowadzony w ramach projektów rozwojowych dialog kulturowy nie spro­ wadza się do manipulowania świadomością „człowieka lokalnego”. Przywoływane już przeze mnie badaczki struktur pomocowych, Emma Crewe i Elizabeth Harrison, zwracają także uwagę, iż formuła partnerstwa pozostaje w istocie kategorią niejasną. Nadal bowiem zachowuje się tu głęboka strukturalna nierównowaga pomiędzy „darczyńcą” a „biorcą”, niesymetryczność w układzie władzy, w dostępie do środków finansowych i zasobów wiedzy. Rzadko można mówić o zbieżności długofalowych celów. Dwie perspektywy Perspektywy partnerów są często odmienne. Darczyńcy szukają partnerów podzielających ich długofalowe cele, cechujących się odpowiedzialnością, bę­ dących w stanie zapewnić ciągłość projektu. Biorcy poszukują natomiast partne­ rów skłonnych przekazać w ich ręce środki, które będą mogli wydawać zgodnie z własnymi priorytetami i w ramach własnych struktur7. Perspektywa biorcy jest naznaczona rozdrażnieniem wobec ignorancji dar­ czyńców, maskowanej arogancją zewnętrznych ekspertów. Lokalny partner trak­ towany bywa w praktyce jako podwykonawca. Jak opisuje to zjawisko Jehan Perera, koordynator projektów rozwojowych z Kolombo, autor studium o nie­ równym dialogu z darczyńcami: „[Lokalny — R.V.] personel jest zastraszany przez konsultantów noszących laptopy, ciągle marudzących i wydających dzie­ siątki poleceń” (Perera 1997: 163). Partnerzy (biorcy) pytają: dlaczego sposób ulżenia problemom Indii ma być ustalony w Londynie, a nie tu, na miejscu, gdzie lepiej znają realia? (Clark 1992: 193-194). W opinii części obserwatorów projektów, pomoc rozwojowa krajów Północy jest specyficzną kontynuacją kolonializmu, a nawet rasizmu. Kraje darczyńców to przecież głównie byłe metropolie kolonialne, „kraje białego człowieka”. Kraje beneficjentów — to przede wszystkim byłe kolonie z Afryki, Azji, Karaibów oraz Ameryki Łacińskiej (w dużej mierze — „kraje czarnego człowieka”)8. Owa cią­ 7 W roku 2008, przygotowując projekt rozwojowy w Mali, szukałem jako partnerów wiejskich szkół. Rozesłałem list z propozycją współpracy do kilku tamtejszych szkół, zakładając, że wybiorę wśród nich najdogodniejszego partnera. Okazało się, że jakimś sposobem dyrektorzy tych szkół poro­ zumieli się ze sobąi przysłali wspólny list motywacyjny, co wymusiło takie przeformułowanie projektu, aby objął wszystkie te szkoły. 8 Do niedawna do grupy beneficjentów zaliczano także kraje Europy Wschodniej, obarczone czymś w rodzaju doświadczenia kolonialnego, a więc takie, które również należało „ucywilizować”. �Rozwój dialogu — dialog rozwoju. Trwałość i ewolucja dyskursu antropologii rozwoju 45 głość dyskursu kolonialnego objawia się nawet w pochodzeniu osób najczęściej zaangażowanych w działalność pomocową. Jak zauważa R.L. Stiratt: „Uderza­ jącą cechą personelu rozwojowego jest to, iż są oni dziećmi kolonialnej służby cywilnej, personelu wojskowego lub misjonarzy”. Ten fakt skłania do interpre­ towania zaangażowania takich osób w działalność pomocową jako przejawów „kulturowego rasizmu” (za Crewe, Harrison 1998: 87-88). W kontekście niesymetrycznego układu, jaki powstaje pomiędzy darczyńcą a beneficjentem pomocy rozwojowej, odwoływać się można nawet do sugestii Marcela Maussa, że dawanie to okazywanie komuś swojej wyższości, a „nieod­ wzajemniony dar (...) poniża” (Mauss 2007: 151). Perspektywa darczyńców z kolei naznaczona bywa brakiem zaufania do po­ czucia odpowiedzialności i profesjonalnego przygotowania lokalnych partnerów. Wątpliwości darczyńców dobrze ilustrują wypowiedzi zebrane przez Crewe i Harrison: „Oni są leniwi. Oni nie sągotowi, aby kierować [projektami — R.V.]. Oni chcą tylko brać pieniądze. Oni nie potrafią zorganizować pikniku, nie mó­ wiąc już o projekcie rozwojowym” (Crewe, Harrison 1998: 76). Pojawiają się też nieco mniej emocjonalne komentarze. Lokalnym organizacjom pozarządowym brak jakoby zdolności do samodzielnego zarządzania, a zasięg ich działań i możliwości nie obejmuje najbardziej potrzebujących, najbiedniejszych grup społecznych. Przedstawiciele tych organizacji są rzekomo łatwo podatni na korupcję, rekrutują personel na zasadzie patronatu (klienteli), związków krwi, a nie kompetencji, a także przejawiają tendencję do wykluczania osób wywodzących się z oddolnych ruchów społecznych (Manzo 1995; Cowen, Shenton 1995). Materialne, ekonomiczne, jak i symboliczne rezultaty projektów bywają przedmiotem napięć, manipulacji i współzawodnictwa. Dialog międzykulturowy w projektach rozwojowych znajduje zatem wyraz w różnych podejściach do ra­ portów ewaluacyjnych, co znowu przypomina „dialog głuchych”. Rozbieżne cele długofalowe partnerów rzutują na ich sposób oceny współpra­ cy. Partnerzy z Północy — darczyńcy — preferują ewaluację ilościową, fetyszyzują dane liczbowe, porównywalne i przydatne w ocenie efektywności w skali globalnej9. Partnerzy z Południa — biorcy — skłaniają się ku nieformalnej ewaluacji jakościowej, bardziej empirycznej, ale i indywidualnej weryfikacji efek­ tywności, uwzględniającej tak niewymierne zmienne, jak poczucie zadowolenia „ludzi lokalnych” — ostatecznych beneficjentów. „Ludzie lokalni”, formułują bowiem własne interpretacje i konceptualizacje procedur i celów rozwoju, rozmi­ 9 Z fetyszyzacją liczb zetknął się każdy prowadzący projekty rozwojowe, korzystający z publicz­ nych (państwowych, ministerialnych) źródeł finansowania, a często nawet i ze źródeł prywatnych. Ofi­ cjalne wzory sprawozdań z projektów finansowanych przez polskie MSZ kładą duży nacisk na dokładne określenie i udokumentowanie liczby beneficjentów (tak bezpośrednich, jak i pośrednich) poszczegól­ nych działań. Także całkiem „prywatne” osoby, finansujące koordynowany przeze mnie projekt budo­ wy studni w Afryce, przed zadeklarowaniem określonej sumy domagały się niekiedy szczegółowych wyliczeń, ile osób będzie korzystać ze sponsorowanej przez nie inwestycji. W warunkach afrykańskich, charakteryzujących się rozproszonym i mobilnym osadnictwem, nie było to łatwe do określenia. �Ryszard Vorbrich 46 jając się z intencjami donatorów i traktując dany projekt jako nowe źródło prestiżu i zasobów petryfikujących tradycyjne struktury i wzory kulturowe. Dla nich jest mniej ważne, czy na przykład z nowo wybudowanej studni lub szkoły skorzysta odpowiednio duża liczba rodzin lub dzieci, natomiast liczy się, czy inwestycja (lub działanie przynoszące korzyści uczestnikom) uwzględnia potrzeby i układy spo­ łeczne w konkretnej grupie, własnej wspólnocie etnicznej bądź lokalnej10. * * * Paradygmat partnerstwa pozostaje od lat wiodącym hasłem nie tylko antropo­ logii rozwoju, ale i instytucji zaangażowanych w praktyczną działalność rozwo­ jową. Nie stanowi jednak — jak pokazuje praktyka — cudownego panaceum na wszelkie problemy globalizującego się świata. Jest jedynie nowym wyzwaniem, nową, wymagającą więcej wysiłku, przygotowania i elastyczności formą kontak­ tu między ludźmi różnych kultur. Tak długo, jak długo będzie istnieć globalny układ spolaryzowanego rozwoju, pozwalający dzielić kraje na bogate i biedne, „rozwinięte” i „rozwijające się”, przeciwstawiający społeczeństwa „centrum” społeczeństwom (i kulturom) „pery­ ferii”, utrzymywać się będzie globalny, asymetryczny układ relacji społecznych, w ramach którego jedni narzucają drugim sposoby życia, modele rozwoju i wzo­ ry kulturowe. Naprzeciw siebie stać będą ludzie „globalni” i ludzie „lokalni”, darczyńcy i beneficjenci, ludzie władzy i poddani jej wpływom, antropolodzy (badacze) i tubylcy („przedmiot” badań). Dialog pomiędzy nimi wymaga od obu stron gotowości do — choćby częściowego — podważenia własnych wartości, bez zanegowania swojej tożsamości. Słowa kluczowe: rozwój, dialog, dialogiczność, partnerstwo, antropologia rozwoju B IB L IO G R A FIA Asad T. 1973 Bachtin M. 2003 Anthropology and the Colonial Encounter, London: Springer Netherlands. Słowo dialogu — dialogowość słowa, przeł. D. Ulicka, w: G. Godlewski (red.), Antropologia słowa, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu War­ szawskiego, s. 160-164. 10 Już na wstępie prac studyjnych nad projektem budowy studni w Kamerunie, miejscowi partne­ rzy sygnalizowali potrzebę ich lokowania w centrum osady lub pobliżu domostw lokalnych wodzów, co często stało w sprzeczności z wymogami technicznymi (przebiegiem żył wodnych itp.). Podobnie podczas prowadzenia projektu edukacyjnego mogłem dostrzec dbałość miejscowych partnerów (dy­ rektorów szkół), aby wśród młodocianych uczestników warsztatów edukacyjnych znaleźli się synowie i córki przedstawicieli lokalnych elit. �Rozwój dialogu — dialog rozwoju. Trwałość i ewolucja dyskursu antropologii rozwoju Clark L. 1992 47 Democratizing Development: The Role o f Voluntary Organizations, West Hartford: Kumarian Press Library o f M anagement for Development. Clifford J. 2000 Kłopoty z kulturą, przeł. E. Dżurak i in., Warszawa: Wydawnictwo KR. Cowen M., Shenton R. 1995 The Invention o f Development, w: J. Crush (ed.), Power o f Development, London: Routledge, s. 25-42. Crewe E., Harrison E. 1998 Whose Development? An Ethnography o f Aid, London: Palgrave Macmillan. Escobar A. 1991 Anthropology and Development Encounter: the M aking and Marketing o f Development Anthropology, „American Ethnologist” 18: 4, s. 658-682. Gould S. 1977 Ever since Darwin: Reflection in Natural History, London: W.W. Norton & Company Ltd. Griaule M. 2005 Bóg wody. Rozmowy z Ogotemmelim, przeł. E. Klekot, A. Lebeuf, Kąty: Wydawnictwo M arek Derewecki. Hegel G.W.F. 1965 La Raison dans Thistoire. Introduction a la philosophic, Paris: UGE. Malinowski B. 1927 The Life o f Culture, w: G.E. Smith, B. Malinowski (eds.), The Diffusion o f Con­ troversy, London, New York: Paul, Trench, Trubner & Co, Ltd., s. 35-43. 2000 Zycie kultury, w: B. Malinowski, Jednostka, społeczność, kultura, przeł. S. Kapralski i in., Dzieła, t. 8, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 73-81. Mamdani M. 1996 Citizen and Subject: Contemporary Africa and the Legacy o f Late Colo­ nialism, Princeton, N ew Jersey: Princeton University Press. Manzo K. 1995 Black Consciousness and the Quest fo r a Counter-modernist Development, w: J. Crush (ed.), Power o f Development, London: Routledge, s. 223-247. Mauss M. 2007 Szkic o darze. Form a i podstawa wymiany w społeczeństwach archai­ cznych, przeł. K. Pomian, w: E. Nowicka, M. Głowacka-Grajper (red.), Świat człowieka — świat kultury. Antologia tekstów klasycznej antropolo­ gii, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 107-168. Mudimbe V.Y. 1988 The Invention o f Africa: Gnosis, Philosophy and the Order o f Knowledge, Bloomington, Indianapolis: Indiana University Press. Perera J. 1997 In Unequal Dialogue with Donors: The Experience o f the Sarvodaya Shramadana Movement, w: D. Hulme, M. Edwards (eds.), NGOs, States and Donors: Too Close fo r Comfort?, London: Palgrave Macmillan, s. 156-167. �Ryszard Vorbrich 48 Schweitzer A. 1935 Wśród w ód i lasów dziewiczych, przeł. Z. Petersowa, Warszawa: Świat. Shaping... 1996 Shaping the 21st Century: The Contribution o f Development Cooperation, Paris: OECD. Vorbrich R. 2004 Tolerancja racjonalna czy subiektywna? Europa wobec okaleczania narządów płciowych, w: A. Posem-Zieliński (red.), Tolerancja i je j granice w rela­ cjach międzykulturowych, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, s. 155-176. Ryszard Vorbrich DEVELOPMENT OF A DIALOGUE - DIALOGUE OF THE DEVELOPMENT. DURABILITY AND EVOLUTION OF THE DEVELOPMENT ANTHROPOLOGY DISCOURSE (Summary) The beginnings o f cultural anthropology were characterised by a paternalist approach to the societies under study. The metaphor o f the child who needs care, applied to the recipients o f developmental projects, has rem ained its expression until today. For decades anthropologists nurtured the documentary paradigm in which the viewpoint o f a Western m an dominated; there was no place for dialogue and for the equal status and symmetrical position between the anthropologist and the natives and between the researcher and the researched. The process o f empowerment o f inhabitants o f the Third World countries and the rela­ ted post-colonial discourse introduced a new paradigm of dialoguism. It no longer divides the cognitive process into two stages: a fieldwork-documentary stage and an analytical stage, taking place in the researcher’s study, and assumes that the researcher gets as close to the local people’s point o f view as possible. The anthropology o f development and the practice o f developmental activity also assume this perspective. When the evolutio­ nist paradigm o f development has been questioned, the principle o f partnership has been elevated to the position o f the key element in the m odem development discourse. However, the principle o f partnership and the accompanying dialogue approach have m any traps, which result, among other things, from the lack o f symmetry between the researcher and the researched or the donor and the beneficiary. New phenomena and problems appear, for example the category o f intermediaries in the development dialogue between „local people” and „global people”, differences in the evaluation o f the aims and effectiveness o f development projects, etc. The paradigm o f partnership has not proved to be a miraculous panacea for all the problems o f the globalising world; in fact, it has given rise to new challenges. Key words: development, dialogue, dialoguism, partnership, development anthropology � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/83e4898cd0bded6e13949796797df74d.pdf 8e00800095f6e7d0fe44927187570bf4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6137 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource obozy dla uchodźców uchodźcy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5723 Title A name given to the resource "Narody na wygnaniu" / LUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.49-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ząbek, Maciej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 93, 2009 MACIEJ ZĄBEK Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Warszawski „NARODY NA WYGNANIU”. ROLA OBOZÓW DLA UCHODŹCÓW W KSZTAŁTOWANIU SIĘ NOW EJ TOŻSAMOŚCI ICH MIESZKAŃCÓW Zdaniem badaczy europejskich, proces przyjmowania i integracji imigrantów wymaga „pracy”, wysiłku, czasu i wsparcia ze strony instytucji państwa przyj­ mującego (Grzymała-Kazłowska 2008: 245). Szczególnie dotyczy to tych, któ­ rych określa się mianem azylantów lub uchodźców. Co prawda, za najlepsze roz­ wiązanie problemów migracji przymusowych uważa się zazwyczaj dobrowolną repatriację uchodźców do ich kraju pochodzenia. W rzeczywistości jednak bar­ dzo rzadko jest ona możliwa w stosunkowo krótkim czasie. Lokalna integracja wydaje się w tej sytuacji rozwiązaniem najbardziej pożądanym. Nasuwa się jed­ nak pytanie, czy wysiłek ten należy podejmować już w trakcie pobytu uchodź­ ców w miejscach czasowej koncentracji, zwanych obozami lub ośrodkami dla uchodźców1, gdzie zainteresowani oczekują na repatriację lub decyzję odnośnie do ich statusu? Przedstawiciele administracji państw przyjmujących, jak rów­ nież organizacji pozarządowych uważają często, że dzięki kontroli i skupieniu uchodźców w jednym miejscu nie tylko zostanie im zapewniona lepsza ochrona, ale także łatwiejsze będzie wprowadzanie programów integracyjnych. Obserwa­ cje prowadzone wśród uchodźców przebywających w obozach tego jednak nie potwierdzają. W niniejszym artykule, opierając się na ustaleniach takich antropologów, jak Ann-Belinda Steen (1993), Aristide Zolberg (Zolberg, Suhrke, Aguayo 1989)*i 1 Nie ma jednoznacznej definicji „obozu” (Cutts, red., 2000: 118). Mogą to być zarówno osiedla namiotowe, jak względnie trwałe osady o charakterze wiejskim lub miejskim, różniące się wielkością i jakością wybudowanych tam domostw. Czasem określa się tą nazwą nawet pojedyncze zabudowania, pozostałe np. po byłych koszarach lub hotelach. Użycie terminu „obóz” sugeruje zawsze tymczasowość takiej placówki, a niekiedy także zamknięty i dyscyplinujący jej charakter. W rzeczywistości większość obozów nie znika tak szybko, jak powstaje. Średni czas ich trwania to 10-15 lat. Sąjednak wyjątki, jak obozy palestyńskie na Zachodnim Brzegu, które istniejąjuż od 60 lat. Z reguły w obozach obowiązują pewne rygory w zakresie kontroli wejść i wyjść, choć w zasadzie mają one charakter otwarty. �50 Maciej Ząbek i Liisa Malkki (1995b) oraz własnych obserwacjach2, staram się pokazać, że miej­ sca masowej koncentracji uchodźców raczej nie sprzyjają integracji. Dla przyję­ cia tej tezy największe znaczenie miały wnioski z badań Malkki nad uchodźcami Hutu z Burundi w Tanzanii3. Wymieniona autorka, porównując ze sobą dwa śro­ dowiska przymusowych przesiedleńców przebywających w obozie w Mishamo i mieście Kigoma, pokazała bowiem, jak doświadczenia uciekinierów przebywa­ jących na emigracji, w zależności od sytuacji, w jakiej się znaleźli, wpłynęły na zmiany ich dotychczasowej tożsamości. Obóz, w którym uchodźcy znajdowali się pod opieką i ochroną organizacji międzynarodowych stał się dogodnym miej­ scem dla ukształtowania się ich tożsamości „narodu na wygnaniu”. Miasto nato­ miast, w którym byli pozostawieni samym sobie, zmuszało ich do wykazania się zaradnością i przedsiębiorczością, co sprzyjało integracji, a nawet asymilacji ze społecznością przyjmuj ącą. Wnioski Malkki mają, moim zdaniem, charakter uniwersalny, odnoszący się do większości skupisk uchodźców na całym świecie. W moim artykule, sięgając do genezy współczesnych problemów z uchodźca­ mi, ukazuję rolę obozów w kształtowaniu się nowej tożsamości i kultury uchodź­ czej, będącej rodzajem „kultury oporu” ludzi pokrzywdzonych, ale jednocześnie niebezpiecznych, gdyż gotowych do przemocy. Państwa narodowe, kontrola granic a geneza międzynarodowej ochrony uchodźców Uchodźcy, do których potocznie zalicza się wszystkich wypędzonych, prze­ siedleńców, a przede wszystkim uciekinierów przed wojną i prześladowaniami, istnieli oczywiście od niepamiętnych czasów. Instytucja azylu, jako taka, też nie jest wynalazkiem współczesnym. Zawsze też było tak, że wygnańców czasami przyjmowano, udzielając im prawa pobytu, innym razem bez skrupułów wypę­ dzano. W czasach współczesnych mamy jednak przeświadczenie o szczególnym znaczeniu problematyki związanej z uchodźstwem. Wydaje się, że nigdy uchodź­ ców nie było tak dużo, jak obecnie i nigdy nie sprawiali aż tylu problemów. 2 Zajmuję się uchodźcami od 1995 r. — na początku w ramach pracy administracyjnej w MSWiA, później jako badacz akademicki. W latach 2004-2006 wraz z zespołem prowadziłem badania wśród uchodźców przebywających w polskich ośrodkach detencyjnych, w ramach programu operacyjnego EQUAL, którego celem było zwiększenie szans na integrację społeczno-zawodową osób ubiegają­ cych się o nadanie statusu uchodźcy. Ich rezultaty zostały opublikowane w 2008 r. w pracy: M. Ząbek, S. Łodziński, Uchodźcy w Polsce. Próba spojrzenia antropologicznego. Poza tym wizytowałem lub pro­ wadziłem badania w skupiskach dla uchodźców w Niemczech, Sudanie, Kenii, Turcji, Gruzji, Armenii i na Terytoriach Palestyńskich. 3 Po stłumieniu powstania, które wybuchło w Burundi 19 kwietnia 1972 r., sprawujący tam władzę Tutsi wymordowali ok. 100 tys. Hutu. W rezultacie tych wydarzeń ok. 150 tys. członków tej grupy uciekło do sąsiedniej Tanzanii (Kay 1987). �,Narody na wygnaniu”. Rola obozów dla uchodźców w kształtowaniu się nowej... 51 Wrażenie to jest o tyle uzasadnione, że faktycznie w ubiegłym wieku w Eu­ ropie i na świecie zaszły zmiany, które wymusiły inne sposoby rozwiązywania kłopotów z napływem „migrantów przymusowych”, tworząc jednak przy tym nowe problemy. Powstawanie państw narodowych, rozwój biurokracji i wpro­ wadzenie nieznanej przedtem ścisłej kontroli granic państwowych, wymusiło zmianę postaw wobec niekontrolowanych dotąd ruchów migracyjnych, w tym i wobec różnych kategorii uchodźców. Stało się tak dlatego, że w obliczu na­ pięć społecznych, związanych z rozwojem gospodarki rynkowej w takich kra­ jach, jak Francja czy Niemcy, sposobu ich rozładowania pod koniec XIX wieku coraz częściej szukano we wzmocnieniu tożsamości i solidarności narodowej. Pociągnąć to musiało za sobą nasilenie dyskryminacji mniejszości narodowych, jak i niechęć do przyjmowania obcych etnicznie i narodowo imigrantów, których postrzegano jako intruzów zabierających rdzennym mieszkańcom miejsca pracy. W systemie powstających państw narodowych, traktowanych jako pewne byty naturalne, etnicznie homogenne, zaczęło utrwalać się przekonanie, że obcy nie powinni takiego państwa „zanieczyszczać”. Nie tylko reprezentanci mniejszości narodowych, ale każdy osiedlający się w takim państwie cudzoziemiec stawał się zagrożeniem dla istniejącego w nim ładu. Doprowadziło to do upolitycznienia zjawiska uchodźstwa na skalę nieznaną w przeszłości. Pierwszy kryzys migracyjny w Europie, po pierwszej wojnie światowej, kie­ dy to liczba uciekinierów i wypędzonych wyniosła 9,5 miliona, a ich powrót do krajów pochodzenia stał się w zasadzie niemożliwy, wymusił na rządach niektó­ rych państw wprowadzenie pewnej korekty do ich narodowych polityk migracyj­ nych. Państwa, w których uciekinierzy przebywali, kierując się humanitarnymi przesłankami, zdecydowały o legalizacji ich pobytu. Po raz pierwszy w dziejach, w ramach powstałej Ligi Narodów, upolityczniono przymusowych imigrantów, nadając im specjalny status prawny, zwany odtąd „statusem uchodźcy”. W ten sposób przynajmniej część z nich objęto ochroną prawną, umożliwiając tym sa­ mym osiedlenie się na stałe i znalezienie zatrudnienia. Akcja ta miała być wyjąt­ kiem w obowiązującym narodowym porządku rzeczy i po zrealizowaniu zadania przez powołany w tym celu urząd Wysokiego Komisarza ds. Uchodźców Rosyj­ skich w Europie (rozszerzony później na uchodźców greckich i ormiańskich), instytucję tę w 1930 roku rozwiązano4. 4 Działalność urzędu Wysokiego Komisarza wznowiono jeszcze na krótko w 1933 r., po dojściu Hitlera do władzy i rozpoczęciu w Niemczech wypędzeń ludności pochodzenia żydowskiego. Liga Narodów, z uwagi na relacje z III Rzeszą, szybko jednak odcięła się od Wysokiego Komisarza, którego działalność już w 1935 r. na stałe zawieszono. W 1938 r. także Związek Radziecki sprzeciwił się jakiej­ kolwiek ingerencji Ligi w sprawy uchodźców z tego kraju. Niepowodzeniem zakończyła się również zwołana wtedy konferencja w Evian, rozpatrująca ewentualne wzięcie pod ochronę międzynarodową Żydów wysiedlonych z Niemiec. W Europie zwyciężyło wówczas stanowisko, że relacje między danym państwem a jego obywatelami są jego wewnętrzną sprawą (Vemant 1953: 56). Stąd, zarówno przed, jak i w trakcie II wojny światowej Żydzi i inne osoby prześladowane przez nazistów nie były objęte ochroną międzynarodową. �Maciej Ząbek 52 Druga wojna światowa i kolejny kryzys uchodźczy spowodowały, że po jej zakończeniu 11 milionów ludzi wciąż przebywało poza granicami swoich kra­ jów. Sytuacja ta wymusiła powrót do rozwiązań z okresu Ligi Narodów. Nie stało się to od razu. W czasie wojny i bezpośrednio po jej zakończeniu uchodźcy byli postrzegani przez aliantów jako problem typu wojskowego, a nie humanitarne­ go. W tym czasie jedyną instytucją, która się nimi zajmowała, było Biuro Osób Przesiedlonych Naczelnego Dowództwa Ekspedycyjnych Sił Sprzymierzonych (SHAEF5). Miało ono zadanie przeciwdziałać grabieży i ogólnemu chaosowi, którym groziła obecność tłumów bezdomnych uciekinierów i przesiedlonych. Później rozwiązanie problemu powierzono organizacji o nazwie Administracja Narodów Zjednoczonych ds. Pomocy i Odbudowy (UNRRA6), która skupiła swoją działalność na repatriacji uchodźców do kraju pochodzenia, nawet wtedy, gdy zainteresowani sobie tego nie życzyli. Dopiero informacje o tym, że repa­ trianci do ZSRR trafiają do obozów pracy na Syberii, wymusiły zmiany bardziej zgodne ze współczesnymi standardami. W 1947 roku powołano Międzynarodo­ wą Organizację ds. Uchodźców (IRO7), która w większym stopniu zajmowała się przesiedleniami uchodźców do krajów trzecich (USA, Kanada, Izrael, Australia) niż repatriacjami. Dopiero po uchwaleniu w 1951 roku Konwencji Genewskiej, dotyczącej statusu uchodźcy, powołano wielozadaniową agendę o nazwie Urząd Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców (UNHCR8), na­ wiązującą nie tylko w nazwie, ale i programie do rozwiązań z okresu między­ wojennego. Podobnie jak przed wojną urząd miał istnieć do czasu „rozwiązania problemu”. Powstanie na Węgrzech w 1956 roku, utrzymujący się stan zimnej wojny, konflikty w tak zwanym Trzecim Swiecie po rozpoczęciu procesu dekolonizacji spowodowały, że kiedy jedne fale przymusowych imigrantów kończyły się, na ich miejsce pojawiały się nowe. UNHCR był zaś jedyną organizacją mię­ dzynarodową przygotowaną do natychmiastowego działania. Dzięki temu insty­ tucja ta istnieje do dnia dzisiejszego. W ten sposób powstały zręby zinstytucjonalizowanego, silnie upolitycznio­ nego, międzynarodowego systemu ochrony, ale i panowania nad uchodźcami, zwanego „międzynarodowym reżimem uchodźczym” (International Refugee Regime). Ten system instytucji powstał w oparciu o przesłanki humanitarne, ale w rzeczywistości był wynikiem wprowadzenia kontroli granic i powsta­ nia bloku rywalizujących z Zachodem państw komunistycznych, z których uchodźcy stanowili doskonały argument w prowadzonej przez obie strony woj­ nie propagandowej. Od tego czasu system ewoluował i objął swym zasięgiem niemal cały świat, koncentrując się głównie na uchodźcach z krajów postkolo- 5 SHAEF: Supreme Headquarters Allied Expeditionary Force. 6 UNRRA: United Nations Relief and Rehabilitation Administration. 7 IRO: International Refugee Organization. 8 UNHCR: United Nations High Commissioner for Refugees. �,Narody na wygnaniu”. Rola obozów dla uchodźców w kształtowaniu się nowej... 53 nialnych. Nadal jednak, w tym kształcie, w jakim istnieje obecnie, należy on do wynalazków XX-wiecznego świata zachodniego, nie mających precedensu w przeszłości. Kim są uchodźcy? Próby zdefiniowania zjawiska Od początku istnienia upolitycznionego systemu ochrony uchodźców pojawił się problem właściwego zdefiniowania tego zjawiska. W roku 1936 genewski Instytut Prawa Międzynarodowego określił uchodźcę jako „każdą osobę, która ze względu na wydarzenia polityczne w swoim kraju opuściła jego terytorium z własnej woli bądź pod przymusem” (Vemant 1953: 6). Następnie definicję tę rozwinięto, dodając stwierdzenie, że „uchodźca różni się od imigranta tym, że opuścił on kraj pochodzenia ze względu na wydarzenia polityczne, a nie ze względu na stan gospodarki czy zainteresowanie innym krajem” (Zolberg, Suhrke, Aguayo 1989: 21). Kluczową sprawą było jednak określenie, co oznacza stwierdzenie „wydarzenia polityczne”, gdyż w krajach autorytarnych większość ich mieszkańców można było określić jako ofiary wydarzeń politycznych, a takie postawienie sprawy budziło protesty urzędników. Definicję poprawiono dopiero w 1951 roku, określając w Konwencji Genewskiej uchodźcę jako każdą osobę, która na skutek uzasadnionej obawy przed prześladowaniami z po­ wodu swojej rasy, religii, narodowości, przynależności do określonej grapy spo­ łecznej lub z powodu przekonań politycznych przebywa poza granicami państwa, którego jest obywatelem, i nie może lub nie chce z powodu tych obaw korzystać z ochrony tego państwa, albo która nie m a żadnego obywatelstwa i znajdując się poza państwem swojego dawnego stałego zamieszkania (...), nie może lub nie chce z powodu tych obaw powrócić do tego państwa9. Powstała prawna i politologiczna definicja, mająca w założeniu charakter uniwersalny, uznawana dziś przez większość państw świata. Ustanowiła ona powszechny system walki z problemem uchodźstwa. Dzięki niej rozróżnienie uchodźcy, który zmienia miejsce pobytu wbrew własnej woli, od imigranta, któ­ ry przemieszcza się dobrowolnie, wydawało się na początku łatwe i niebudzące kontrowersji. Leżąca u podstaw tego międzynarodowego konsensusu zasada za­ kładała współodpowiedzialność w kwestii podstawowych praw człowieka, gdy prawa te nie będą respektowane przez któreś z państw. Szybko jednak okazało się, że w rzeczywistości bardzo zawęża ona pojęcie „uchodźców”, którzy we­ dług Konwencji są faktycznie tylko pewną podgrupą szerszej kategorii „osób wysiedlonych”. Przez wzgląd na poszanowanie suwerenności państwowej wyłą­ czone zostały z definicji uchodźcy między innymi osoby, które nie przekroczyły Artykuł lAust. 2 Konwencji Genewskiej z 1951 r., Dz. U. z 1991 r. nr 119, poz. 515 i 517. �54 Maciej Ząbek granic swojego kraju, czyli tak zwani uchodźcy wewnętrzni lub „wewnętrznie przesiedleni” (Internally Displaced Persons). Podobnie statusu uchodźcy nie otrzymują osoby, którym zagraża tylko dyskryminacja, a nie prześladowanie oraz uciekinierzy przed wojną, a nie przed indywidualnymi prześladowaniami101. Z punktu widzenia wymienionej Konwencji każdy wniosek o azyl powinien być rozpatrywany indywidualnie, w kontekście osobistego zagrożenia prześladowa­ niami, które rozumiane są jako możliwość utraty życia, zdrowia lub wolności przez daną jednostkę. Pojawiły się jednak regionalne uregulowania będące wy­ łomem w dotychczasowym prawodawstwie. Należy do nich Konwencja Krajów Jedności Afrykańskiej z 1967 roku oraz Deklaracja z Kartageny z 1994 roku, które to dokumenty ze względu na szczególną sytuację uciekinierów wojennych w krajach Afryki i Ameryki Łacińskiej rozszerzają na nich pojęcie uchodźcy. W dodatku przyjmują zasadę domniemania (prima facie), bez indywidualnego badania sprawy. Uregulowania te nie obejmują jednak swym zasięgiem krajów zachodnich. Jest to zgodne z pewną logiką systemu, który od początku dzielił uchodźców na regiony, tak aby konsekwencje uchodźstwa pozaeuropejskiego nie dotknęły zbytnio Europy i USA. Przykładem jest choćby fakt powołania dla uchodźców palestyńskich i koreańskich oddzielnych organizacji11. Podobnie też spośród zbiegów z Chin komunistycznych za uchodźców uznano tylko nielicz­ nych. Po podziale zaś subkontynentu indyjskiego miliony wypędzonych z obu powstałych tam państw w ogóle nie zostały zakwalifikowane jako uchodźcy. Z biegiem lat prosta odpowiedź, że uchodźcą jest ten, kto spełnia warunki de­ finicji zawartej w Konwencji Genewskiej, stawała się coraz bardziej problema­ tyczna. Wśród tłumów bezdomnych ubiegających się o azyl w krajach Zachodu coraz więcej było osób mających faktycznie złożone motywacje, w których czyn­ nik polityczny mieszał się z ekonomicznym. W okresie zimnej wojny, szczególnie w tak zwanym złotym okresie uchodźstwa (od 1951 r. do początku lat 70. XX w.), większość osób uciekających przed komunizmem, z uwagi na interes polityczny i gospodarczy krajów przyjmujących, uznawano jednak za „uchodźców”. Gorzej było, jeśli chodziło o osoby uciekające wprawdzie spod reżimów autorytarnych, 10Wspomniana Konwencja nie obejmuje osób narażonych na dyskryminację w znaczeniu gorszego, nierównego traktowania, chyba że zachodzi sytuacja tzw. kumulacji czynników (czyli, gdy różne formy dyskryminacji połączone z innymi negatywnymi czynnikami, jak np. ogólną atmosferą braku bezpie­ czeństwa w kraju, mogą razem wzięte wytworzyć w umyśle osoby ubiegającej się o status uchodźcy stan uzasadniający obawę przed prześladowaniem). Nie dotyczy ona „uciekinierów wojennych”, jeśli nie zachodzą przesłanki zagrożenia indywidualnymi prześladowaniami, wyklucza także osoby, które uciekły ze względu na niechęć do służby wojskowej lub obawę przed walką. 11Uchodźcami koreańskimi zajęła się Organizacja ds. Odbudowy Korei (UNKRA), zaś palestyński­ mi — Agencja ONZ ds. Pomocy Uchodźcom Palestyńskim na Bliskim Wschodzie (UNRWA). W ostat­ nim przypadku uczyniono to na prośbę krajów arabskich, które obawiały się, że przyjęcie definicji z Konwencji Genewskiej, określającej uchodźcę jako pojedynczą osobę, może osłabić w przyszłości pozycję Palestyńczyków w prawie do powrotu grupowego. Inna sprawa, że kraje zachodnie nie miały bynajmniej zamiaru przyjmować do siebie tysięcy uchodźców z Bliskiego Wschodu. �,Narody na wygnaniu”. Rola obozów dla uchodźców w kształtowaniu się nowej... 55 ale współpracujących z krajami zachodnimi12. Przesłanki pozahumanitame wielo­ krotnie decydowały w różnych krajach o przyjęciu uchodźców13. Istotne sąrównież dziś, gdy większość potencjalnych azylantów wywodzi się z biednych, odmien­ nych kulturowo i rasowo krajów Azji, Afryki i Ameryki Łacińskiej. Można jednak zapytać, czy to znaczy, że nazwanie ich uchodźcami będzie zawsze bezzasadne? Definicja uchodźcy zawarta w Konwencji Genewskiej z 1951 roku nie przy­ nosi na to pytanie zadowalającej odpowiedzi. Z tego też względu Szwecja i Dania od lat 60. zapoczątkowały przyznawanie azylu z powodów humanitarnych — tak zwanej ochrony uzupełniającej, określając ją mianem statusu B, de facto lub po prostu humanitarnego. Praktyka ta, powszechna dziś w Europie, wprowadziła jednak dodatkowe zamieszanie w kwestii, kim naprawdę są uchodźcy. Antropolodzy, którzy od początku lat 80. coraz częściej podejmowali studia nad uchodźcami, z reguły wyrażali daleko idący dystans wobec definicji zawartej we wspomnianej Konwencji. Zdaniem niektórych, nie powinno się jej akcepto­ wać i tym samym legitymizować procedur opartych na tej definicji. Dowodzili, choćby na przykładzie Irlandczyków z okresu Wielkiego Głodu (lata 40. XIX w.) czy migracji Żydów ze Związku Radzieckiego (lata 80. XX w.), że w wielu przy­ padkach czynnika ekonomicznego nie można rozdzielić od politycznego (Zolberg, Suhrke, Aguayo 1989: 30). Podobnie ofiary głodu z Etiopii czy Sudanu z lat 80. ubiegłego wieku faktycznie były ofiarami prześladowań politycznych, a nie po prostu klęski nieurodzaju czy suszy. Zatem, według tych badaczy, powinno się unikać prostej opozycji „uchodźca — nie uchodźca”, gdyż rzeczywistość jest bardziej skomplikowana. W określonej sytuacji status uchodźcy powinien przy­ sługiwać nie tylko aktywistom politycznym, osobom prześladowanym i dyskry­ minowanym ze względu na przynależność do różnych grup mniejszościowych, ale i przypadkowym ofiarom przemocy, w tym ofiarom głodu z obszarów wojen i konfliktów zbrojnych. Wszystko zależy od rzeczywistego nasilenia przemo­ cy i niemożliwości udzielenia poszkodowanym pomocy na miejscu. Definicja powinna mieć charakter pewnego continuum, gdzie uchodźcą jest się tym bar­ dziej, im większe jest nasilenie przemocy i im mniej można pomóc danej osobie na miejscu (Zolberg, Suhrke, Aguayo 1989: 33). Pojawiły się też jeszcze bardziej charakterystyczne dla antropologii próby zdefiniowania zjawiska uchodźstwa, inspirowane koncepcją obrzędów przejścia Arnolda van Gennepa (2006). Według tej koncepcji, uchodźcy to osoby, które po traumatycznym wykluczeniu z dotychczasowego społeczeństwa (prześladowa­ nia w kraju pochodzenia), przechodzą przez bolesną fazę liminalną (ucieczka, 12 Przykładem może być polityka uchodźcza w USA, gdzie w latach 80. przyjmowano np. uchodź­ ców kubańskich, a potem nikaraguańskich, ale odmawiano azylu uchodźcom haitańskim czy gwate­ malskim. 13 Przyjęcie uchodźców mogło być wyrazem poparcia politycznego dla jakiejś sprawy, znakiem sprzeciwu lub gestem solidarności wobec uchodźców o zbliżonej kulturze. Dotyczy to także krajów pozaeuropejskich, np. przyjmowania Palestyńczyków w krajach arabskich, Tybetańczyków w Indiach albo uchodźców z RPA w okresie apartheidu w niepodległych krajach afrykańskich. �56 Maciej Ząbek wejście w administracyjne procedury uchodźcze i pobyt w obozie dla uchodź­ ców), a następnie zostają na powrót włączone, ale już do innego społeczeństwa (integracja ze społeczeństwem przyjmującym). Zamiennie możliwa jest jeszcze repatriacja czy powrót do kraju pochodzenia. Niemniej, po wielu latach pobytu poza ojczyzną, taki powrót także wymaga reintegracji. Uchodźcy, z tego punktu widzenia, to różni ludzie, znajdujący się jednak w podobnej sytuacji prawnej i społecznej, dzielący to samo doświadczenie, zwane „doświadczeniem uchodź­ czym”. Czyni ich ono członkami osobnej grupy. Zyskują dzięki niemu określoną tożsamość, kulturę, charakterystyczną „naturę”. Stają się jeszcze jednym etno­ graficznym „plemieniem” i dlatego można ich badać metodami typowymi dla antropologii (Keller 1978; Stein 2001). Wielu innych antropologów wskazywało jednak, że konstrukt „doświadczenia uchodźczego” może prowadzić do zbyt daleko idących generalizacji (Zetter 1988; Marx 1990; Malkki 1995a). Szczególnie przypisywanie uchodźcom swoistego typu psychologicznego czy kultury mogło świadczyć o niedostrzeganiu faktu, że uchodźcy mają różne charaktery, a każdy z nich ma swoje własne indywidualnie problemy i potrzeby. Nie tworzą też nowej kultury, są przede wszystkim przedsta­ wicielami swoich własnych grup etnicznych i narodowych. Dlatego, jak twierdził James Clifford (1986: 10), uchodźców nie można opisać całościowo, bo nie utrzy­ mują stale tego samego wizerunku. Metody charakterystyczne dla „normalnej” monografii etnograficznej w studiach nad uchodźcami są mało użyteczne. Uchodź­ com brakuje struktury, jednej kultury, jednego języka, jednej grupy, charaktery­ stycznych dla „starych etniczności”. Reprezentują coś zupełnie nowego, co opiera się ostatecznemu podsumowaniu (Clifford 1986: 16). Nie można ich badać tak, jak badano „tradycyjne etniczności”, nie da się „wybrać ulubionego informatora, roz­ mawiać ze starszymi z wioski lub wymyślić funkcjonalizmu strukturalnego” (Steen 1993: 196). W studiach nad uchodźcami kultura zostaje zakwestionowana: „Nie ma żadnych uprzywilejowanych pozycji, żadnej perspektywy absolutnej, żadnego ostatecznego rozrachunku” (Rabinów, Sullivan 1979: 6). W opiniach wymienionych antropologów znajdujemy oczywiście sporo racji, niemniej wydaje się, że odrzucenie konstruktu „doświadczenia uchodźczego” jest za daleko idące. Poza tym wiadomo, że także w tradycyjnej sytuacji badawczej dane bynajmniej nie „czekają jak dojrzałe owoce na zerwanie” (Bruner 1986: 141). Natomiast odpowiedź na pytanie: „Czy istnieje kultura uchodźców?” za­ leży od tego, jakich uchodźców właściwie mamy na myśli, no i oczywiście, jak definiujemy pojęcie kultury. Uchodźcy „miejscy” i „obozowi” Obrazy uchodźców w mediach przedstawiają ich najczęściej jako nędzarzy w łachmanach, na tle środowiska typowego dla slumsów w krajach rozwijają­ �,Narody na wygnaniu”. Rola obozów dla uchodźców w kształtowaniu się nowej... 57 cych się, w tymczasowych osadach zabudowanych prymitywnymi schronienia­ mi, zwanych obozami, gdzie zaspokajaniem ich potrzeb zajmują się organizacje humanitarne. Obrazy tych, którzy dotarli do krajów zachodnich, sąjuż nieco inne, ale i ich umiejscawia się zwykle na terenie tak zwanych ośrodków detencyjnych (także niekiedy nazywanych obozami) jako właściwych miejsc przebywania uchodźców. Poza „obozami” uchodźcy raczej nie istnieją w szerszej świadomo­ ści społecznej. Tymczasem wielu z nich mieszka poza zorganizowanymi oboza­ mi, nie korzystając z pomocy humanitarnej i niekoniecznie będąc zupełnymi nę­ dzarzami. Określa się ich mianem uchodźców „spontanicznie osiedlających się” lub korzystających z praktykowanego w niektórych państwach „wspomaganego samodzielnego osiedlania się” (Crisp, red., 1998: 58-59). W pierwszym przy­ padku najczęściej należą do kategorii licznych „uchodźców miejskich” (urban refugees), zajmujących się handlem lub pracą najemną14. W drugim, otrzymują zazwyczaj gospodarstwa na wsi i są również samowystarczalni. Jedni i drudzy, z tego względu, że nie potrzebują pomocy, często nie są w ogóle postrzegani jako uchodźcy. Z etykietą uchodźcy wiąże się tylko obraz „uchodźcy obozowego”, będące­ go poniekąd konsekwencją istnienia światowego systemu ochrony uchodźców. Geneza obozów sięga końca drugiej wojny światowej, kiedy to wspomniany wy­ żej SHAEF poszukiwał najtańszych form zapewnienia społeczeństwom bezpie­ czeństwa w obliczu pojawienia się milionów „bezdomnych włóczęgów”. Wtedy wprowadzono praktykę przestrzennej ich koncentracji. Na początku wykorzysty­ wano do tego celu poniemieckie obozy koncentracyjne i jenieckie, potem zwal­ niane koszary wojskowe. Placówki te pozwalały na zminimalizowanie kosztów kwaterowania uchodźców, a jednocześnie zapewniały nadzór nad nimi, zbieranie danych, kontrolę poruszania się, umożliwiały prowadzenie szkoleń i programów rehabilitacyjnych. Uchodziły za dobre rozwiązanie, w praktyce nadal stosowane w różnych miejscach na świecie. Wiele współczesnych ośrodków detencyjnych w Europie powstaje właśnie w byłych koszarach wojskowych, położonych w lesie, w pewnym oddaleniu od osiedli mieszkaniowych. W przypadkach koniecz­ ności budowania nowych, zakłada się je często nadal na wzór jednostek wojsko­ wych, tworzonych w taki sposób, aby można było utrzymać nadzór i dyscyplinę. Do podobnych celów dostosowuje się (a przynajmniej takie istnieją formalne wymogi) hotele czy ośrodki wczasowe, jeśli istnieje konieczność zakwaterowa­ nia w nich uchodźców (Ząbek, Łodziński 2008: 194-195). W przypadku biednych krajów Południa obozy powstają zwykle spontanicz­ nie na miejscu pierwotnych obozowisk namiotowych położonych w stosunkowo 14 „Uchodźcy miejscy” (urban refugees) to osobna kategoria uchodźców, charakterystyczna zwłasz­ cza dla krajów afrykańskich. Są to osoby migrujące zazwyczaj indywidualnie i tylko sporadycznie korzystające z pomocy międzynarodowej. Często myleni są z imigrantami ekonomicznymi i nie uzna­ wani za uchodźców. W statystykach UNHCR, jeśli są w ogóle zarejestrowani, to występują zawsze w oddzielnych spisach. �58 Maciej Ząbek niewielkiej odległości od granicy. Z biegiem lat przekształcają się one w osady, złożone z prymitywnych schronień zbudowanych z wykorzystaniem drewna, gli­ ny, szmat, worków czy blachy, choć — o ile to możliwe — nawiązujące nieraz do lokalnego budownictwa. Obozy te są zazwyczaj wielokrotnie większe niż wszel­ kie centra uchodźcze w Europie. Skupiają niekiedy dziesiątki tysięcy mieszkań­ ców, i mimo ubóstwa i niewyobrażalnych trudności z zaopatrzeniem w wodę pitną, żywność i opał oraz zachowaniem kontroli sanitarnej, próbuje się w nich prowadzić „prawdziwe życie”. Są miejscem działalności gospodarczej, kultural­ nej, edukacyjnej i sportowej. Mają targowiska, sklepy, bary, warsztaty, szkoły, szpitale, świątynie. Na głównych placach i ulicach takich obozów panuje, jak w prawdziwych miastach, stały ruch i harmider, choć, z drugiej strony, głównym sensem egzystencji dla większości ich mieszkańców jest czekanie na żywność rozdawaną w ramach pomocy humanitarnej (Ząbek 2003: 118). Z europejskimi ośrodkami dla uchodźców łączy je odgórna kontrola i sprawowanie nadzoru nad ich mieszkańcami. Obozy pod ochroną UNHCR są bowiem zwykle otoczone ogrodzeniem, podzielone na sektory i strzeżone, a obcy, bez specjalnych zezwo­ leń, nie mają prawa się tam pojawić. Wspomniana na początku Liisa Malkki pokazała na przykładzie sytuacji w Mishamo, że obóz stał się dla burundyjskich Hutu dogodnym miejscem do tworzenia na nowo swej mito-historii „narodu na wygnaniu”. Starali się oni pod­ kreślić swój status autochtonów i prawowitych mieszkańców Burundi. Tutsi, określani w tych narracjach jako „Chamici”, byli podstępnymi najeźdźcami, któ­ rzy przybyli „zaledwie 400 lat temu”, przejmując władzę nad ich krajem. Od tego momentu zaczęło się, według historii tworzonej przez Hutu, ich prześladowanie, którego kulminacyjnym momentem stało się ludobójstwo, dokonane przez zdo­ minowaną przez Tutsi armię. Pamięć o tej apokaliptycznej przemocy z 1972 roku była stale żywa w obozie, wciąż podsycana, stając się jeszcze jednym z czynni­ ków mobilizujących tożsamość Hutu jako narodu (Malkki 1995b: 52-103). Dla mieszkańców Mishamo status uchodźcy był pozytywnym aspektem ich tożsamości. Trudności materialne i cierpienia postrzegali jako pozytywny i nie­ zbędny czynnik nabywania wiedzy i siły moralnej uprawniających ich w dalszej perspektywie do odzyskania własnej ojczyzny. „Uchodźca nowicjusz” stawał się „prawdziwym” czy też „dojrzałym” uchodźcą dopiero po nabyciu tej wie­ dzy i osobistym zanurzeniu się w historii. Miejscem zaś najlepiej nadającym się do zdobycia takiego doświadczenia był oczywiście obóz. W tym kontekście „uchodźcy miejscy”, dążący do polepszenia swojej sytuacji życiowej, sprzenie­ wierzali się samej idei „narodu na wygnaniu”, który w przyszłości powróci do ojczyzny. Dorabianie się na handlu czy zawieranie małżeństw mieszanych przez „uchodźców miejskich” traktowano jako próbę zakorzenienia się w „tu i teraz”, wiązaną z niebezpieczeństwem integracji, wyrzeczenia się własnej tożsamości oraz wrastania w „obcą” rzeczywistość. To wszystko dla uchodźców z obozu oznaczało zdradę i utratę „czystości” (Malkki 1996). �,Narody na wygnaniu”. Rola obozów dla uchodźców w kształtowaniu się nowej... 59 W przeciwieństwie do obozu miasto Kigoma nad Jeziorem Tanganika, za­ mieszkałe przez dziesiątki zmieszanych ze sobą grup etnicznych, wyraźnie sprzy­ jało integracji, kosmopolityzmowi, tendencji do roztopienia się wśród ogółu jego mieszkańców, zniechęcając do pielęgnowania etniczności, narodowości i statusu uchodźcy. Większość uchodźców miejskich przestawała z czasem określać się jako „Hutu”, niektórzy w celu zatarcia swej poprzedniej tożsamości przyjmowali popularne w Tanzanii imiona arabskie, a wielu zaczęło nazywać się Tanzańczykami. Wszyscy woleli uchodzić za niewidocznych i nie zwracać na siebie uwagi. Najbardziej uderzającą różnicą między tymi dwiema grupami było jednak samo postrzeganie uchodźstwa. W przeciwieństwie do Hutu z obozów, heroizujących swój status konstytuujący ich wspólną tożsamość, Hutu z miasta widzieli swoją sytuację uchodźczą raczej jako ciężar. Malkki niejednokrotnie słyszała od nich, że nie lubią określenia „uchodźca”, odbieranego przez nich jako rodzaj negatyw­ nego stygmatu, a nawet, że nienawidzą uchodźców, i jeśli ktoś ich pomyłkowo tak określi, czują się upokorzeni. Sam obóz postrzegali jako miejsce bezsilności, uwięzienia i izolacji (Malkki 1996). Czy istnieje kultura uchodźców? Na powyższe pytanie Liisa Malkki odpowiada zdecydowanie negatywnie. Jej zdaniem do uchodźców trzeba podchodzić indywidualnie, gdyż ich doświadcze­ nia i potrzeby są różne. Porównując uchodźców miejskich i obozowych, doszła do wniosku, że nie mają oni ani jednej tożsamości, ani jednej kultury. Uchodźcy z Kigomy dowodzą, według niej, że przekształcenie prawnego statusu uchodźcy w status społeczny czy nawet określoną kondycję moralną nie zachodzi automa­ tycznie. Nawet ci ludzie, których doświadczenia, historie i powody wygnania z kraju były podobne, swoją sytuację definiowali inaczej — zależnie od okolicz­ ności życia na uchodźstwie. Zdaniem cytowanej antropolożki, uchodźcy nie mają wspólnego doświadcze­ nia, gdyż dla tych z miasta i dla tych z obozów było ono diametralnie różne. Z tego punktu widzenia krytykuje ona organizacje pozarządowe, dokonujące dehistoryzacji i depolityzacji uchodźców w imię materialistycznego humanitary­ zmu. Według niej, przedstawiciele tych organizacji widzą w nich tylko ludzi do nakarmienia, ubrania i wyleczenia, są natomiast ślepi na bagaż ich doświadczeń, aktualną sytuację osobistą i problemy narodów, do których należą. Dla pomocodawców uchodźcy to ofiary, którym należy dostarczyć żywności, lekarstw i da­ chu nad głową. Nie zwracając uwagi na tło wydarzeń, które doprowadziły tysiące ludzi do ucieczki z kraju, organizacje pomocowe realizująjedynie własnąpolitykę. Tym samym odbierają uchodźcom możliwość mówienia o swych potrzebach. W tej masie obsługiwanych ludzi — jak pisze Malkki — ginie jednostka, jej osobista historia i problemy (Malkki 1996: 386-388). �60 Maciej Ząbek Podobnie, według tej badaczki, czynią media powielające unifikujący obraz problemów uchodźczych i pozbawiające jednostkę prawa do mówienia o sobie. Na zdjęciach w prasie i telewizji widzimy zwykle masę półnagich, wychudzo­ nych ludzi. Nie ma tam jednostek, nie ma indywidualnych twarzy, nie ma cech charakterystycznych. Jest morze czarnych głów, czysta symbolika ludzkiego nie­ szczęścia (Malkki 1996: 387). Ukierunkowanie spojrzenia na jednostkę prowadzi autorkę do krytyki także tych antropologów, którzy, jak Keller czy Stein, byli zwolennikami konstruktu „uniwersalnego doświadczenia uchodźczego”, a nawet swoistej natury i kultury uchodźczej. Według badaczki, uchodźcy zawsze reprezentują kulturę etnosów, z których pochodzą. Zawsze będzie to kultura Burundyjczyków, Somalijczyków albo Czeczenów, a nie jakaś abstrakcyjna kultura ludzi, których łączy jedynie pewien status administracyjny. Uchodźcy jako tacy nie mają przecież wspólne­ go języka, religii, przeszłości historycznej czy solidarności grupowej. Mówie­ nie o kulturze uchodźców nie ma zatem więcej sensu niż mówienie na przykład o kulturze bezdomnych czy niepełnosprawnych15. Malkki, słusznie zwracając uwagę na indywidualne losy i problemy uchodź­ ców, zbyt pochopnie jednak odrzuca konstrukt „doświadczenia uchodźczego”. Tym bardziej, że w końcu i ona pokazuje jego uniwersalny charakter, gdyż za­ równo uchodźcy miejscy, jak i ci z obozu przechodzą przez wspomniany okres liminalny. Natomiast zupełnie inną sprawą jest, że w przypadku tych z miasta liminalność prowadzi poszczególne jednostki do wyrwania się z narodowych ka­ tegoryzacji i stosunkowo szybkiego wyjścia z okresu izolacji, znalezienia pracy, usamodzielnienia się i integracji z mieszkańcami. W obozie natomiast stan braku przypisania przedłuża się, nie prowadząc do integracji ze społecznością przyjmującą. Przeciwnie, obóz kontroluje, aby jego mieszkańcy nie byli przypadkową mieszanką indywiduów, ale ściśle określoną zbiorowością, posiadającą własną tożsamość, swoją historię i kulturę, jak inne narody. Liminalność w obozie jest rodzajem kwarantanny, w trakcie której jego mieszkańcy oczyszczają się z „obcości”, uświadamiając sobie, bardziej niż kie­ dykolwiek wcześniej, że są właśnie Hutu, Czeczenami bądź Palestyńczykami. Malkki ma rację, że w tym sensie nie ma kultury uchodźczej, a uchodźcy jako tacy nie są żadnym nowym etnograficznym „plemieniem”. 15 Moim zdaniem, bezdomni i niepełnosprawni mogą być jednak porównywani z uchodźcami, gdyż reprezentują podobne cechy strukturalne. Uchodźcy, podobnie jak bezdomni, nie m ają jak pisze Mo­ nika Oliwa-Ciesielska, swojego własnego, prywatnego schronienia, które mogliby nazwać domem, nie mają także pracy, wystarczających środków do godnego życia. Często łączy ich z bezdomnymi popadnięcie w długi, rozłąka z rodziną cierpienie, stres i choroby (Oliwa-Ciesielska 2004: 19-25). Są także w pewnym sensie inwalidami społecznymi i tak jak niepełnosprawni mają problemy z poruszaniem się w otaczającej ich przestrzeni. Nie wiedzą jak się poprawnie zachować, do kogo się zwrócić o pomoc, jak załatwić coś w urzędzie, kiedy potraktować coś poważnie, a kiedy nie. Tak też postrzegani są przez postronnych obserwatorów — jako gorsi, wyróżniający się wyglądem zewnętrznym. Skupiają na sobie wzrok gapiów, budzą ciekawość, zdziwienie lub lęk. Wskutek tego doświadczają podobnie jak niepeł­ nosprawni, głęboko zakorzenionej opresji społecznej (Bames, Mercer 2008). �,Narody na wygnaniu”. Rola obozów dla uchodźców w kształtowaniu się nowej... 61 Biorąc jednak pod uwagę, że doświadczenie pobytu w obozie musi wpływać na postawy i sposób myślenia uchodźców, trzeba uznać, że „obozowa kultura” czy też raczej kultury uchodźców, przynależne oczywiście do szerszych wspól­ not etnicznych, jak najbardziej istnieją16. Wiążą się one ze specyficzną postawą moralną i kodem zachowań ich przedstawicieli. Spoiwem jest tu poczucie poli­ tycznej wspólnoty tożsamości i interesów, które odróżniają ich od ludzi mieszka­ jących poza obozem, „pełnosprawnych kulturowo” i posiadających prawdziwe domy. Ich odmienność i niezadowalająca sytuacja ekonomiczna i społeczna nie jest dla nich samych przyczyną wstydu. Zamiast tego, utwierdza ona ich solidar­ ność, brak zaufania do obcych i pozytywną samoidentyfikację, będącą źródłem siły. Uchodźcy obozowi, w przeciwieństwie do miejskich, są nawet dumni ze swej odmienności i bycia ofiarami. Poza tym kultury uchodźców, wbrew wątpią­ cym, stają się faktycznie historycznymi i językowymi wspólnotami, które tworzą się przez ich zaangażowanie w problemy polityczne. Specyfiką kultury uchodźców obozowych jest jednak to, że kształtuje się ona w wyniku oporu wobec urzędników sprawujących tam władzę, a opór ten po­ wstaje w odpowiedzi na uprzedmiotowienie i traktowanie uchodźców jako prob­ lemu, który trzeba rozwiązać. Paternalistyczne praktyki degradacji i poniżenia prowadzą do nieprzystosowania oraz unikania przez pensjonariuszy obozów od­ powiedzialności, tworząc z nich prawdziwych społecznych inwalidów. Niemniej, jak pokazał Erving Goffman, mieszkańcy podobnych placówek po­ trafią się organizować, przeciwstawiać władzy i narzuconym odgórnie regulami­ nom, tworząc swoje własne „światy podziemne” (Goffman 1991: 265)17. Uchodźcy obozowi, w przeciwieństwie do miejskich, tworzą więc swoistą kulturę należącą do kategorii „kultur oporu”, będącą rodzajem przeciwwładzy, zawsze gotowej się ujawnić tam, gdzie owa władza szczególnie silnie się ma­ nifestuje (Lemert, Gillan: 1999). Na przykładzie Hutu z Mishamo widzimy, jak mniejszość tanzańskich pracowników obozu, kontrolująca życie ekonomiczne i społeczne uchodźców, zajmuje miejsce Tutsi w ich świadomości. To w wyniku takiej sytuacji i z powodu niemożności powrotu do kraju, obóz staje się płod­ nym gruntem dla tworzenia wspomnianej mito-historii i podtrzymywania przez elity Hutu narracji na temat swego zniewolenia. Tym samym, jest również śro­ dowiskiem sprzyjającym powstaniu tożsamości „narodu na wygnaniu” (Malkki 1995b: 233). W europejskich ośrodkach dla uchodźców, w których mieszka zazwyczaj tyl­ ko do kilkuset osób, owe „narody na wygnaniu” teoretycznie nie mają prawa 16Rozumiem tu kulturę jako pewien sposób myślenia warunkujący nasze postawy (Cohen 1985). 17 Gofiman (1991) nazywa instytucje tego typu, jak obozy dla uchodźców (np. domy dziecka, star­ ców, schroniska dla bezdomnych, szpitale, szkoły z internatem itp.), totalitarnymi, gdyż mimo róż­ nic między nimi rządzą się one podobnymi zasadami — personel próbuje zapanować nad wszystkimi aspektami życia ich mieszkańców. Zawsze są też oni przez dłuższy czas mniej lub bardziej odcięci od szerszego społeczeństwa, prowadząc zamknięty, odgórnie administrowany tryb życia. �62 Maciej Ząbek powstać. Należy jednak zauważyć, że i tu są oni uprzedmiotowieni, a ich rela­ cje z personelem są podobne. W polskich ośrodkach „uchodźcza kultura oporu” przejawia się w powtarzających się strajkach, protestach, odmowie przyjmowa­ nia podawanego jedzenia lub wykonywania poleceń, a przede wszystkim per­ manentnym niszczeniu urządzeń technicznych tych placówek (Ząbek, Łodziński 2008: 193-273). Na większą skalę opór może pojawić się też poza formalnymi centrami dla uchodźców. Przykład Francji (zamieszki z listopada 2005 r. w podparyskich dzielnicach dla imigrantów z Maghrebu) pokazuje, że podobne warun­ ki mogą zaistnieć nawet w miastach, jeśli dochodzi w nich do powstania gett, któ­ re pod pewnymi względami (bezrobocie, poczucie wyobcowania, stygmatyzacja ich mieszkańców) mogą przypominać obozy dla uchodźców. Fakt, że standardy mieszkaniowe i poziom życia mieszkańców tych dzielnic jest nieporównywalnie wyższy niż w obozach w Afryce, nie ma tu takiego znaczenia, jak ich subiektyw­ ne poczucie wykluczenia ze społeczeństwa. Aristide Zolberg nazwał takich uchodźców „nowymi Palestyńczykami”, gdyż reprezentują oni bardzo świadome społeczności uchodźcze, z natury rzeczy nie­ skłonne integrować się z żadną społecznością przyjmującą (Zolberg, Suhrke, Aguayo 1989: 275). „Nowi Palestyńczycy” i inne „narody na wygnaniu”, tworzące swą tożsamość i kulturę uchodźczą, nastawione na powrót, „odbicie” swej ojczyzny, posiadają często własną polityczną strukturę przywódczą i uzbrojonych ochotników wciąg­ niętych do wojny dla celów politycznych, podobnie jak prawdziwi Palestyńczycy. Wśród uchodźców afrykańskich takie struktury „narodów na wygnaniu” tworzyli swego czasu Zimbabwańczycy w Mozambiku, Saharyjczycy z Frontu Polisario w Algierii, Namibijczycy ze SWAPO w Angoli, Rwandyjczycy (w większości Tutsi) z Patriotycznego Frontu Rwandy w Ugandzie czy tak zwani Nowi Sudańczycy z Sudanu Południowego w Kenii. To właśnie w obozach wszyscy oni stawali się narodami, utożsamiając się silnie z państwem, do którego mieli wró­ cić lub które mieli dopiero stworzyć. Procesy te dostarczają antropologom inte­ resującego materiału, pokazującego, jak „narody” mogą powstawać bez udziału aparatu państwowego i bazy terytorialnej. Najlepszym przykładem są oczywiście Palestyńczycy. Wygnani z terytorium zajętego przez Izrael, nie uznani za obywateli innych państw arabskich, skazani na wegetację w obozach, wbrew wszelkim przewidywaniom nie integrują się nawet z miejscowymi Palestyńczykami na Zachodnim Brzegu, tworząc do dziś nierozwiązywalny problem. „Nowi Palestyńczycy” pojawiająsię przede wszystkim w dużych, istniejących od wielu lat osadach uchodźczych, zamieszkałych przez względnie jednorodną etnicznie grupę uciekinierów żyjących w trudnych warunkach ekonomicznych, przy utrzymującym się stale napięciu politycznym, i tylko wówczas, gdy możli­ wości powrotu, integracji na miejscu lub migracji do krajów trzecich są faktycz­ nie niemożliwe bądź poważnie utrudnione. W takich warunkach powstają grupy, �,Narody na wygnaniu”. Rola obozów dla uchodźców w kształtowaniu się nowej... 63 które Zolberg, aby podkreślić ich naturę jako nie tylko zależnych „przedmiotów”, ale i „aktorów”, nazywa społecznościami „uchodźców-wojowników” (Zolberg, Suhrke, Aguayo 1989: 275). To oni tworzą radykalne organizacje, jak Harnaś, i marzą, żeby — jak w przypadku Patriotycznego Frontu Rwandy — wrócić kie­ dyś do ojczyzny choćby na drodze tak zwanej zbrojnej repatriacji18. Wspomniane kultury, społeczności „uchodźców-wojowników” nie sąoczywiście charakterystyczne dla wszystkich uciekinierów i wysiedlonych. Nie powstają wśród samodzielnie osiedlających się uchodźców, o ile tylko nie tworzą oni gett. Ogólnie rzecz biorąc, nie ma warunków do ich powstawania w krótkotrwale ist­ niejących i względnie małych oraz silnie zróżnicowanych grupach uchodźczych. Kultura oporu nie powstaje też tam, gdzie uchodźcy mają stosunkowo dużo swo­ body, gdzie mogą decydować o sobie i samodzielnie się utrzymać, i gdzie wiodą po prostu lepsze życie. Warunki integracji uchodźców W kontekście badań nad uchodźcami termin „integracja”, pozostając wielo­ znacznym, jest na ogół rozumiany jako proces włączania się jednostek lub grup imigranckich w społeczeństwo przyjmujące, w którym uczestniczą one w róż­ nych obszarach jego życia (Grzymała-Kazłowska 2008: 248). Uczestnictwo to nie wymaga całkowitej asymilacji i akulturacji, pozwalając na zachowanie więk­ szości zwyczajów i przekonań religijnych. Wymaga jednak, przy założeniu dwustronności relacji, pewnego otwarcia na społeczeństwo przyjmujące, dostosowa­ nia się do niego i unikania konfliktów. Na płaszczyźnie politycznej zaś udana integracja oznacza na pewno identyfikację z państwem i tym samym z narodem przyjmującym. Poza tym, jak podkreślają badacze, integracja ma kilka wymia­ rów: ekonomiczny, przestrzenny, społeczny i prawno-instytucjonalny (Grzyma­ ła-Kazłowska 2008: 248-250). Z powyższego punktu widzenia pobyt uchodźców w strzeżonych skupiskach zwanych obozami czy ośrodkami dla uchodźców, zarówno w krajach rozwijają­ cych się, jak i uprzemysłowionych, nie może sprzyjać integracji. Między pen­ sjonariuszami a personelem obozu trudno o symetrię relacji, gdyż są to relacje między władzą a poddanymi. Prawno-instytucjonalny wymiar integracji też nie 18 Antropolog amerykański, Mahmood Mamdani, terminem „zbrojna repatriacja” określił wojnę (1990-1994) wydaną II Republice Rwandy Habyarimany przez Patriotyczny Front Rwandy (Rwanda Patriotic Front - RPF) złożony głównie z uchodźców Tutsi, wypędzonych do Ugandy po rewolucji z 1959 roku. Autor ten jednocześnie podkreśla, że zarówno Rwanda, jak i Uganda nie chciały widzieć uchodźców Tutsi u siebie jako pełnoprawnych obywateli. W obu krajach, zgodnie z „narodowym po­ rządkiem rzeczy”, byli oni postrzegani i traktowani jak cudzoziemcy. W tej sytuacji mogli być jedynie bezpaństwowcami wegetującymi w obozach dla uchodźców. Zbrojna repatriacja była dla nich jedynym wyjściem. Dla rządzących w Rwandzie Hutu nadchodząca klęska w wojnie z RPF stała się jednak pre­ tekstem do rozpoczęcia w 1994 r. masowego ludobójstwa Tutsi (Mamdani 2001: 159-184). �64 Maciej Ząbek istnieje, gdyż uchodźcy przebywający w obozach nie mają z reguły prawa do osiedlenia się w danym kraju na stałe, a ich status prawny często nie jest jesz­ cze określony. Z ekonomicznego punktu widzenia pobyt w obozie uniemożliwia najczęściej pracę zawodową i nie daje zbyt wielu szans na decydowanie o sobie. W wymiarze zaś przestrzennym i społecznym obóz izoluje uchodźców od reszty społeczeństwa oraz ogranicza dostęp do różnorodnych zasobów i instytucji kra­ ju przyjmującego. Natomiast powstawanie opisanego wyżej zjawiska swoistej „kultury obozowej” uchodźców ostatecznie uniemożliwia integrację, gdyż jest to kultura oporu wobec społeczeństwa przyjmującego, która wzmacnia dotychcza­ sową tożsamość narodową albo wręcz tworzy ją n a nowo. Możemy jednak zapytać, dlaczego urzędnicy zarówno UNHCR, jak i państw przyjmujących oraz wielu działaczy organizacji humanitarnych broni idei po­ wstawania obozów, a tak zwane wspomagane samodzielne osiedlanie się dopusz­ cza tylko wyjątkowo. Przedstawiciele tych instytucji argumentują zazwyczaj, że obozy ułatwiają zapewnienie uchodźcom bezpieczeństwa, świadczenie pomocy i repatriację, a twierdzenia o lepszych warunkach życia poza nimi nie zostały w sposób wystarczający poparte badaniami empirycznymi. Ponadto osiedlają­ cy się spontanicznie to uchodźcy przeważnie lepiej wykształceni, szczególnie przedsiębiorczy lub obdarzeni talentem do handlu, niekiedy pochodzący z grup etnicznych zwyczajowo zajmujących się handlem lub mających stare tradycje migracyjne. Stąd dla wielu uchodźców nieposiadających tych cech to właśnie obóz stanowi bezpieczniejsze i materialnie lepsze rozwiązanie niż samodzielne osiedlanie się. Zdaniem zwolenników obozów, niezgodne z prawdą jest też prze­ konanie krytyków, że gdyby uchodźcy mieli wybór, to nigdy nie osiedliliby się w obozie. Dowodem na to ma być fakt, że uchodźcy niekiedy sami spontanicznie tworzą osady przypominające obozy, zanim UNHCR i organizacje humanitarne zaczną realizować swe programy (Cutts, red., 2000: 118). Z powyższymi argumentami można się nawet zgodzić, pozostaje jednak py­ tanie, co powinno być nadrzędnym celem polityki wobec uchodźców: doraźne zapewnienie im bezpieczeństwa i opieki, jak najszybsza repatriacja do kraju po­ chodzenia, czy integracja w nowym miejscu osiedlenia? W przypadku preferencji dla dwóch pierwszych celów obozy są być może rzeczywiście dobrym rozwiąza­ niem, w przypadku jednak trzeciego, na pewno jednym z najgorszych. Integracja ze społeczeństwem przyjmującym jest, w ramach konstruktu „do­ świadczenia uchodźczego”, w zasadzie ostatnim etapem bolesnych obrzędów przejścia. Warto podkreślić, że integracja, jeśli ma być autentyczna, musi być dość bolesnym doświadczeniem. Oznacza bowiem zmianę sposobu myślenia, stanie się poniekąd innym człowiekiem. Kultura nie jest rzeczą, którą można me­ chanicznie i bezboleśnie zmienić. Nie wystarczy, wbrew temu, co sądzi wielu pomocodawców, z tej „rzeczy” coś odjąć i trochę czegoś do niej dodać, aby dany podmiot zaadaptował się do otoczenia. Dlatego uchodźcy, by się zintegrować, muszą — jak każdy imigrant — przejść przez to doświadczenie. Obóz tymcza- �,Narody na wygnaniu”. Rola obozów dla uchodźców w kształtowaniu się nowej... 65 sem jest dodatkowym miejscem azylu, który chroni nie tylko przed prześladowa­ niami ze strony kraju pochodzenia uchodźców, ale również przed bolesną próbą ich integracji z otoczeniem. Nic dziwnego, że wielu uchodźców szuka w nim własnego środowiska kulturowego, swej „bańki środowiskowej”, chcąc uniknąć, jak wielu imigrantów, podjęcia wysiłku integracji i skutków „szoku kulturowe­ go”. Przedstawiciele UNHCR mająrację, że uchodźcy nieraz sami tworzą osady przypominające obozy, gdyż są one jak getta. Pozwalają przetrwać, zachować własną kulturę, a może nawet ją unarodowić. Nie jest to jednak, powtórzmy, droga prowadząca do integracji. Nadanie repatriacji pierwszeństwa w polityce UNHCR wobec uchodźców miałoby oczywiście pewien sens, gdyby faktycznie chodziło o ich krótki pobyt na emigracji. W wielu przypadkach tak się jednak nie dzieje. W obozach rodzą się i dojrzewają całe pokolenia, które nie miały szansy na samodzielne życie poza obozem, a wielu uchodźców nigdy już nie wraca do swej ojczyzny. W tej sytuacji zauważyć trzeba, że w istocie wspomniane organizacje argu­ mentacją na rzecz utrzymywania obozów uzasadniają tylko swoje istnienie, gdyż to one pomagająukonstytuować uchodźców jako przedmiot ich wiedzy i kontroli. Podobnie władze krajów-gospodarzy nie są zainteresowane integracją, woląc, by agendy międzynarodowe dostarczały bezterminowo wsparcia dla wysiedlonej ludności znajdującej się na ich terytorium. Skomentować to można krótko, za po­ mocą słów Michela Foucault: „Władza sama produkuje swoje domeny i rytuały prawdy” (Foucault 1979: 194). Innymi słowy, nie tylko reżimy kraj ów pochodze­ nia uchodźców mają udział w ich tworzeniu, ale i władze krajów przyjmujących oraz organizacji międzynarodowych. To one także przyczyniają się ostatecznie do uczynienia z nich niebezpiecznych nacjonalistów. * * * Podsumowując, współczesne problemy związane z uchodźcami są w dużej mierze skutkiem istnienia państw o charakterze narodowym oraz światowego sy­ stemu pomocy i panowania nad tą kategorią ludzi, zwanego „międzynarodowym reżimem uchodźczym”. Państwa demokratyczne Zachodu oraz do pewnego stopnia ich naśladowcy w Azji i Afryce, choć przyjmują na siebie obowiązek ochrony uchodźców, to jednak z powodu swojego narodowego charakteru bronią się przed przyjmowa­ niem na stałe imigrantów. Jest to główna przyczyna, dla której ich repatriację traktują priorytetowo. Tę zaś można przeprowadzić tylko pod warunkiem pobytu uchodźców w sprawnie zarządzanych obozach, których pensjonariusze nie inte­ grują się i nie mieszają z otoczeniem. Poza tym obozy, których nędza jest dobrze widoczna dla obserwatorów zewnętrznych, są dobrym argumentem w zabieganiu o pomoc międzynarodową. Staranie się o nią ułatwia istnienie międzynarodo­ wego systemu International Refugee Regime, który jest w stanie wyżywić tłumy �Maciej Ząbek 66 bezdomnych i bezrobotnych przesiedleńców przez wiele lat i niejako przy okazji utrzymać także te wszystkie organizacje, które wchodzą w jego skład. Dlatego zarówno urzędnicy państwowi, jak i pomocodawcy z organizacji międzynarodo­ wych niechętnie patrzą na samodzielne osiedlanie się uchodźców, nie biorąc pod uwagę skutków długotrwałego ich przebywania w obozach. Tymczasem to właś­ nie w takich miejscach rodzą się radykalne organizacje i tożsamości „uchodźców-wojowników”, którzy mogą stanowić poważne zagrożenie dla bezpieczeń­ stwa zarówno krajów przyjmujących, jak i całych regionów. Słowa kluczowe: uchodźcy, obozy dla uchodźców, uchodźstwo, integracja, tożsamość B IB L IO G R A FIA Bam es C., M ercer G. 2008 Niepełnosprawność, przeł. R Morawski, Warszawa: Wydawnictwo Sic. Bruner E.M. 1986 Ethnography as Narrative, w: VW. Turner, E.M. Bruner (eds.), The Anthropo­ logy o f Experience, Urbana, Chicago: University o f Illinois Press, s. 139-158. Clifford J. 1986 Introduction: Partial Truths, w: J. Clifford, G.E. Marcus (eds.), Writing Cul­ ture. The Poetics and Politics o f Ethnography, Berkeley: University o f Cali­ fornia Press, s. 1-26. Cohen A.P 1985 The Symbolic Construction o f Community, Chichester, London: E. Horwood, Tavistock. Crisp J. (red.) 1998 Uchodźcy świata 1997-1998. Wyzwania humanitarne, przeł. S. Kasperec, W. Niewiadomski, T. Olifierko, Warszawa: UNHCR, Wydawnictwo N au­ kowe PWN. Cutts M. (red.) 2000 Uchodźcy świata. 50 lat pom ocy humanitarnej, przeł. K. Dragan, Warsza­ wa: UNHCR. Foucault M. 1979 Discipline and Punish: The Birth o f the Prison, New York: Vintage. Gennep A. van 2006 Obrzędy przejścia, przeł. B. Biały, Warszawa: Państwowy Instytut Wy­ li 909] dawniczy. Goffman E. 1991 Asylums: Essays on the Social Situation o f M ental Patients and Other [1961] Inmates, London: Penguin. Grzymala-Kazlowska A. 2008 Zakończenie, w: A. Grzymala-Kazlowska, S. Łodziński (red.), Problemy in­ tegracji imigrantów. Koncepcje, badania, polityki, Warszawa: Wydawnic­ tw a Uniwersytetu Warszawskiego, s. 245-252. �,Narody na wygnaniu”. Rola obozów dla uchodźców w kształtowaniu się nowej... K ayR . 1987 Keller S.L. 1978 67 Burundi since the Genocide, London: Minority Rights Group. Uprooting and Social Change: The Role o f Refugees in Development, Delhi: Manohar Book Service. Lemert Ch., Gillan G. 1999 M ichel Foucault: teoria społeczna i transgresja, tłum. D. Leszczyński, L. Rasiński, Warszawa, Wrocław: Wydawnictwo Naukowe PWN. Malkki L.H. 1995a Refugee and Exile: From „Refugee Studies” to National Order o f Things, „Annual Review o f Anthropology” 24, s. 495-523. 1995b Purity and Exile. Violence, Memory, and National Cosmology among Hutu Refugees in Tanzania, Chicago, London: The University o f Chicago Press. 1996 Speechless Emissaries: Refugees, Humanitarianism, and Dehistoricization, „Cultural Anthropology” 11: 3, s. 377-404. Mamdani M. 2001 When Victims Become Killers. Colonialism, Nativism, and the Genocide in Rwanda, Princeton: Princeton University Press. Marx E. 1990 The Social World o f Refugees: A Conceptual Framework, „Journal ofR efugee Studies” 3: 3, s. 198-203. Oliwa-Ciesielska M. 2004 Piętno nieprzypisania. Studium o wyizolowaniu społecznym bezdomnych, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM. Rabinów P , Sullivan W.M. 1979 The Interpretive Tum: Emergence o f an Approach, w. P. Rabinów, W.M. Sulli­ van (eds.), Interpretive Social Science. A Reader, Berkeley: University o f California Press, s. 1-32. Steen A.-B. 1993 Varieties o f the Tamil Refugee Experience in Denmark and England, Copenhagen: Minority Studies o f Copenhagen, The Danish Center for Human Rights. Stein B.N. 2001 The Refugee Experience: Defining the Parameters o f a F ield o f Study, „International Migration Review” 15: 1, s. 320-330. Vemant J. 1953 The Refugee in the Post-War World, London: Allen & Unwin. Ząbek M. 2003 Obozowy ,, inny św ia t”. Spostrzeżenia z pobytu w obozach dla uchodźców w Kenii, „Afryka, Azja, Ameryka Łacińska. Studia i materiały” 80, s. 115-131. Ząbek M„ Łodziński S. 2008 Uchodźcy w Polsce. Próba spojrzenia antropologicznego, Warszawa: Ofi­ cyna Wydawnicza ASPRA-JR. Zetter R. 1988 Refugees and Refugee Studies — a Label and an Agenda, „Journal ofR efu ­ gee Studies” 1: 2, s. 1-6. �Maciej Ząbek 68 Zolberg R.A., Suhrke A., Aguayo S. 1989 Escape from Violence. Conflict and the Refugee Crisis in the Developing World, Oxford: Oxford University Press. Maciej Ząbek „PEOPLES IN EXILE”. THE ROLE OF REFUGEE CAMPS IN THE CREATION OF A NEW IDENTITY OF THEIR INHABITANTS (Summary) The article shows the role that the so-called refugee camps or refugee centres play in the development o f the identity and culture o f refugee groups. In organised refugee camps their inhabitants can be controlled, distribution o f aid is facilitated and repatriation programme is easier to carry out. Therefore refugee camps are considered, both by the authorities o f refugee receiving countries and UNHCR and humanitarian organisations, as the m ost effective and cheapest form o f their protection. However, such camps are not conducive to the integration o f the refugees with the host society, which would be desired in a situation when a quick return to their home country is not possible. A long stay in camps and manifestation o f power over refugees by camp staff create grounds for the development o f a new identity o f refugees. This identity is associated w ith the specific moral attitude and behaviour code, which is manifested as the „culture o f resistance”. W hat binds such groups o f refugees is the political community o f identity and interests, and a feeling o f enslavement o f the „people in exile”, which differentiates refugees from people living outside the camp. The author emphasises that nation-forming processes can take place without the involvement o f the state apparatus and territory. Keeping refugees in camps for a long time can have serious consequences. In conclusion the author describes the reasons for this state o f affairs — on the one hand it is the national character o f modem states, which defend themselves against the inflow o f immigrants, and, on the other — the international system o f their protection, which main­ tains a large number o f unemployed refugees in emigration for many years. This system paradoxically strengthens the problem o f refugees and creates new difficulties. Key words: refugees, refugee camps, exile, integration, identity � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7b7c358304e8c0f795c80b8416f257a1.pdf 017143e7f77facd301c8430728e55000 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6134 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Lud - czasopismo PTL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5720 Title A name given to the resource Contens/ LUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.8-11 Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 93, 2009 CONTENTS I. A RTICLES Wojciech D o h n a l , Power and authority — political leadership in anthropological perspective ................................................................................................................... 13 Ryszard V o r b r i c h , Development of a dialogue — dialogue of the development. Durability and evolution of the development anthropology d isc o u rse ................... 35 Maciej Z ąb e k, „Peoples in exile”. The role of refugee camps in the creation of a new identity of their in h a b ita n ts.......................................................................................... 49 Natalia B l o c h , Being a Tibetan bom in India. The politics of identity in exile . . . . 69 Agata M a k s i m o w s k a , Power, subjectivity and the politics of representation in Birobidzhan, the Jewish Autonomous Region (R ussia)............................................. 93 Anna M r o z o w i c k a , New Age ideas in the creation of the image of a healer in Russia. The case of Anastasia from Altai K r a i ............................................................. 117 Beata A r c i m o w i c z , Sexuality in Judaism. Analysis of selected religious rules defining sexual b ehaviour................................................................................................ 141 Anna Tr oj a n o w s k a , 19th century concepts of healthy food and some present-day diets . 159 Katarzyna M a r c i n i a k , Man at the gates of heaven — the role of the Mother of God in salvation. A study based on songs and documents found in St. Mary’s sanctuaries in W ielkopolska............................................................................................. 185 Anna P i e c h n i k , Beliefs in spells in present-day villages near T a rn ó w ..........................203 Dorota S w i t a l a - T r y b e k , The black monstrance of Halemba — a symbol of faith, resistance and miners’ effort ..........................................................................................217 II. V IEW S A N D OPINIONS Maja K o s t e c k a , An animal is not a thing. About the Polish Act on Animal P ro te c tio n ..........................................................................................................................229 Łukasz M. B o c h e n e k , Musée Quai Branly — periphery in the centre. A concept of the anthropological museum in d ia lo g u e ...................................................................... 235 III. REPORTS Maciej K u r c z , How to survive in an African town? Migrants in the face of urbanisation processes in Juba (south Sudan) ................................................................................... 241 Jacek Ł ap ott, A revival of a forgotten African technology of iron production in Mali 253 Wojciech G ą s i e n i c a - B y r c y n , Traditional methods of marmot hunting in the Tatra m o u n ta in s................................................................................................................ 261 Adam B a r t o s z , A doll museum in Pilzno — a miniature open air museum .............269 �10 IV. REVIEWS AND REVIEW NOTES Kirsten H a s t r u p, Droga do antropologii. Między doświadczeniem a teorią [A Passage to Anthropology: Between Experience and Theory], transi, by E. Klekot, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2008 (Natalia W eim a n n )................273 Michael W. Y o u n g , Bronisław Malinowski. Odyseja antropologa 1884-1920 [Malinowski. Odyssey o f an Anthropologist 1884-1920], transi, by R Szymor, Warszawa: Wydawnictwo Książkowe Twój Styl 2008 (Marcin A. K a fa r ) .............277 Yves W in k in , Antropologia komunikacji. Od teorii do badań naukowych [.Anthropologie de la communication. De la théorie au terrain], transi, by A. Karpowicz, preface by W.J. Burszta, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2007 {Waldemar K u lig o w s k ï)..........................................................281 Wiktor S t o c z k o w s k i , Ludzie, bogowie i przybysze z kosmosu [Des hommes, des dieux et des extraterrestres. Ethnologie d ’une croyance moderne], transi, by R. Wiśniewski, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 2005 (Marta Żyśko) 284 Galina L i n d q u i s t , Conjuring Hope: Healing and Magic in Contemporary Russia, Epistemologies of Healing, vol. 1, New York, Oxford: Berghahn Books 2006 (paperback repr. 2007) (Danuta P enkala-G aw ęcka)................................................ 288 Maria W r o ń s k a - F r i e n d , Sztuka woskiem pisana. Batik w Indonezji i w Polsce [Art Written in Wax. Batik in Indonesia and Poland], Warszawa: Wydawnictwo Gondwana 2008 {Anna Nadolska-S ty c zy ń sk a )..........................................................291 Karolina B i e l e n i n - L e n c z o w s k a , Rodzina, ród, pokrewieństwo w perspektywie lingwistyczno-antropologicznej. Analiza języka polskiego X V I wieku i elementów słowiańskiej kultury tradycyjnej [Family, Clan and Kinship from the Linguistic and Anthropological Perspective. Analysis of 16th c. Polish Language and Elements of Traditional Slavic Culture], Warszawa: Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego 2008 {Anna K ije w sk a )...................................................................... 294 Elizabeth C . D u n n , Prywatyzując Polskę. O bobofrutach, wielkim biznesie i restrukturyzacji pracy [Privatizing Poland: Baby Food, Big Business, and the Remaking of Labour], transl. by P Sadura, Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej 2008 {Anna M alewska-Szałygin).............................................................297 Małgorzata L i s o w s k a - M a g d z i a r z , Media powszednie. Środki komunikowania masowego i szerokie paradygmaty medialne w życiu codziennym Polaków u progu X X I wieku [Everyday Media. Means of Mass Communication and Broad Media Paradigms in Everyday Life of Poles at the Beginning of the 2 1st Century], Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2008 {Marcin Hermanowski) . . . . 300 Maria L i b i s z o w s k a - Ż ó ł t k o w s k a (ed.), Tożsamości religijne w społeczeństwie polskim. Socjologiczne studium przypadków [Religious Identities in the Polish Society. A Sociological Case Study], Warszawa: Wydawnictwo Engram 2009 {Katarzyna M ią d o w icz)................................................................................................... 303 Barbara O g r o d o w s k a , Witaj dniu uroczysty. Wielkanoc w Polsce. Tradycje, obrzędy i zwyczaje [A Welcome to a Festive Day. Easter in Poland. Traditions, Rites and Customs], Warszawa: Verbinum 2007 {Zdzisław K upisiński)..........................................306 Barbara O g r o d o w s k a , Radość wszelkiego stworzenia. Rzecz o Adwencie i Bożym Narodzeniu — historia, tradycja, obyczaj polski [The Joy of All Creation. About Advent and Christmas — History, Tradition, Polish Customs], Warszawa: Verbinum 2008 {Zdzisław K u p is iń s k i)..........................................................................310 �11 Irena B u k o w s k a - F l o r e ń s k a , Rodzina na Górnym Śląsku [Family in Upper Silesia], Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego 2007 {Agnieszka Chwieduk) . . . . 313 Zuzanna G r ę b e c k a , Słowo magiczne poddane technologii. Magia ludowa w praktykach postsowieckiej kultury popularnej [A Magic Word Modified by Technology. Folk Magic in the Practices of Post-Soviet Popular Culture], Kraków: Nomos 2006 {Małgorzata Anna C haryton)................................................................ 316 Petr J a n e c ek, Cerna sanitka a jine desive pfibehy. Soucasne povesti a fam y v Ceske republice, Praha: Plot 2006; Petr J a n e ć e k , Cerna sanitka. Druha zen — Perak, ukradena ledvina a jin e povesti, Praha: Plot 2007 {Agata Jaskot) ..........................320 Łukasz Ł u c z aj (ed.), Dzikie rośliny jadalne — zapomniany potencjał przyrody. Materiały z konferencji Przemyśl — Bolestraszyce, 13 września 2007 r. [Wild Edible Plants — a Forgotten Natural Potential. Proceedings of the Przemyśl — Bolestraszyce Conference, 13 September 2007], Bolestraszyce: Arboretum i Zakład Fizjografii w Bolestraszycach 2008 {Monika K u ja w sk a )..........................323 „Studia Etimológica” vol. 11-14, 2001-2008, ed. M. Tomandl, Ustav etnologie, Univerzita Karlova v Praze {Maciej K u rcz)................................................................ 327 V. CHRONICLE 85th General Meeting of Delegates to the Polish Ethnological Society, Wroclaw, 18 September 2009 {Hubert C za ch o w ski)..........................................................................329 Report on the work of the Main Board of the Polish Ethnological Society for the period from September 2008 to August 2009 {Jerzy A d a m czew ski)...................... 333 Plenary meeting of the Committee of Ethnological Sciences, Polish Academy of Sciences, Poznan, 13 June 2008 {Ryszard Vorbrich) .......................................................................345 Plenary meeting of the Committee of Ethnological Sciences, Polish Academy of Sciences, Toruń, 24 October 2008 {Ryszard V orbrich).............................................347 Jubilee of Professor Bronisława Kopczyńska-Jaworska {Aleksandra Krupa) ................ 349 53rdInternational Congress of Americanists, Mexico City, 19-24 July 2009 {Aleksander Posern-Zieliński)................................................................................................................ 352 „Studying Central Asia: In Quest for New Paths and Concepts?” — 11th Conference of the European Society for Central Asian Studies (ESCAS), Budapest, 3-5 September 2009 {Danuta Penkala-Gawęcka) .............................................................356 „European Charter for Regional or Minority Languages: Achievements and Challenges” — a conference held in Bilbao, 20-21 April 2009 {Katarzyna Linda) 359 „Anthropology of Politics and Politics in Anthropology” — a conference held in Będlewo, 18-20 May 2009 {Agnieszka Chwieduk — prepared on the basis of notes submitted by Natalia Bloch, Anna Weronika Brzezińska, Łukasz Kaczmarek and Agnieszka Szczepaniak-K roll).............................................................................361 „Medical Anthropology in Poland — Experiences, Research Areas, Prospects” — a conference held in Poznań, 24 April 2009 {Danuta Penkala-Gawęcka, Marta Żyśko) 366 „Lemkos — the Last Mohicans of Europe?” — an international conference held in Krynica-Zdrój, 23-24 June 2009 {TomaszK o s ie k ) ................................................... 369 „Folk-like Culture in Post-modern Times” — a conference held in Lublin, 26 November 2008 {Anna Weronika Brzezińska, Justyna Słomska-Nowak)................ 372 „Kitchen Stories. The Role and Importance of Food in Culture” — a conference held in Cieszyn, 19-20 June 2009 {Anna D r o ż d ż ) .............................................................375 �12 4thAlumni Meeting of former students of ethnology in Poznań, Poznań, 26 September 2009 (Irena Kabat, Waldemar K uligow ski)................................................................ 377 Astra Film Festival, Poznań, 15-29 October 2008 (Natalia B lo c h ) ................................ 380 VI. IN MEMORIAM Anna Kowalska-Lewicka (1920-2009) {Anna Spiss, Zofia Szrom ba-Rysowa).............385 Aleksandra Wojciechowska (1930-2009) {Zbigniew T oroński)...................................... 389 Notes about the authors of articles...................................................................................... 391 Information for a u t h o r s ...................................................................................................... 394 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/53e8ebd7d04ddb152283b9c1218cee73.pdf d4e995bd1f004f7446d138b9673b1d08 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6135 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource władza - aspekt antropologiczny antropologia polityki Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5721 Title A name given to the resource Władza i autorytet - przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym / LUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.13-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dohnal, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 93, 2009 I. ARTYKUŁY WOJCIECH DOHNAL Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań WŁADZA I AUTORYTET PRZYWÓDZTWO POLITYCZNE W UJĘCIU ANTROPOLOGICZNYM Wprowadzenie Antropologia polityczna jest subdyscypliną antropologii społecznej, której za­ sadniczym celem jest zrozumienie sposobu, w jaki polityka jest obecna i jak funk­ cjonuje w różnych społeczeństwach ludzkich. Z tego punktu widzenia jest ona zatem bliska takim naukom, jak politologia, filozofia, psychologia czy socjologia polityki. Jednak zbieżność przedmiotu zainteresowań nie oznacza, że dyscyplin tych nie dzielą poważne różnice. Tym, co stanowi o specyfice antropologicznych badań nad polityką, jest na pewno odrębność korzeni historycznych, stosowana metodologia oraz, co wydaje się najważniejsze, sam sposób rozumienia polity­ ki. Mówiąc najkrócej, antropologia odrzuca pojmowanie polityki w kategoriach formalnych struktur i instytucji oraz kwestionuje etnocentryczne przekonanie, że jest ona domeną społeczeństw rozwiniętych, zaś idealną i właściwą formą orga­ nizacji politycznej jest państwo (zob. Herzfeld 2004: 175). Zamiast tego uznaje, że polityka zawsze manifestuje się poprzez kulturę, dostrzec ją można w róż­ norodnych dyskursach i praktykach społecznych, które często wykraczają poza konwencjonalnie rozumianą sferę polityczną. Antropologia zrodziła się ze zderzenia świata europejskiego z kulturową od­ miennością, z doświadczenia inności i towarzyszącego mu dążenia do jej „oswo­ jenia” i zrozumienia. Od początku swego istnienia interesowała się ona tym, co marginalne, skupiała uwagę na „egzotyce”, a głównym przedmiotem swo­ �14 Wojciech Dohnal ich badań uczyniła społeczeństwa przedindustrialne, zwane często pierwotnymi czy prostymi, których kultura we wszystkich niemal aspektach różniła się od znanych wzorców świata zachodniego. Dotyczyło to również polityki. Jej opi­ sanie i wyjaśnienie stało się głównym celem antropologii politycznej. Stąd też zainteresowanie różnorodnością pierwotnych systemów politycznych, ich gene­ zą i przekształceniami, specyfiką obserwowanych instytucji, sposobami zdoby­ wania i sprawowania władzy, symbolicznym wymiarem polityki oraz sferą tak zwanej kultury politycznej (Kwaśniewski 1987: 37). Wśród podejmowanych zagadnień ważne miejsce zajmowały studia nad przywództwem. Miały one na celu odkrywanie różnych instytucji i mechanizmów, które konstytuowały rządy w społecznościach pierwotnych, analizę procesów podejmowania decyzji, za­ pewniania bezpieczeństwa oraz rozstrzygania sporów. Znamienne jest przy tym, że w ujęciu antropologicznym przywództwo polityczne niemal od samego po­ czątku traktowane było jako struktura dynamiczna, aspekt całościowej praktyki społecznej nierozerwalnie powiązany z innymi dziedzinami kultury, takimi jak pokrewieństwo, religia, ekonomia czy prawo. Podejście takie znacząco różni się od dominującej w naukach o polityce tradycji ujmowania przywództwa jako spe­ cyficznego zjawiska, ogniskującego się na władzy państwowej związanej z mo­ nopolem na legalne stosowanie przemocy i przymusu fizycznego (Kaczmarek 2000: 91). Celem niniejszych rozważań jest prześledzenie historii antropologicznej re­ fleksji nad przywództwem politycznym oraz ukazanie zmieniających się sposo­ bów jego rozumienia na gruncie różnych orientacji teoretycznych. Uważam, że dzięki umiejętności łączenia perspektywy mikropolitycznej, skupiającej uwagę na konkretnym wymiarze lokalnym, z uogólniającą interpretacją teoretyczną, an­ tropologia polityczna może znacząco wzbogacić dorobek studiów nad przywódz­ twem, prowadzonych dotąd głównie przez przedstawicieli innych dyscyplin. Początki badań nad przywództwem i polityką Za datę symbolicznych narodzin antropologii politycznej uznaje się zwykle rok 1940, kiedy to opublikowana została praca African Political Systems pod redakcją Meyera Fortesa i Edwarda E. Evans-Pritcharda — pierwsza w dziejach antropologii książka, która w całości poświęcona została analizie systemów po­ litycznych tak zwanych ludów pierwotnych. Nie znaczy to jednak, że we wcześ­ niej publikowanych tekstach polityka była nieobecna. Przeciwnie, w zasadzie od początku istnienia antropologii podejmowane były w niej tematy par excellence polityczne, jakkolwiek ich autorzy często kwestionowali obecność polityki w ży­ ciu badanych przez siebie ludów. To tylko pozorny paradoks. Podejście takie wynikało bowiem z przyjmowanych założeń teoretycznych i było konsekwencją minimalistycznego rozumienia polityki (Balandier 1970: 23-24). �Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym 15 Paradygm at historyczny Dziewiętnastowieczni badacze zakładali, że pojawienie się autonomicznej sfery politycznej wraz z towarzyszącymi jej instytucjami jest zdobyczą zaawan­ sowanego stadium ewolucji społeczno-kulturowej, określanego przez nich jako cywilizacja. Wcześniejsze fazy rozwoju, dzikość i barbarzyństwo, cechować zaś miała całkowita dominacja stosunków pokrewieństwa, które zapewniały podsta­ wę integracji społecznej, stanowiąc jedyne źródło wszelkich efektywnych relacji międzyjednostkowych i międzygrupowych. Stąd przekonanie o braku polityki w życiu badanych społeczeństw i prymacie stosunków pokrewieństwa jako nad­ rzędnego regulatora całokształtu praktyki społecznej. W perspektywie ewolucjonistycznej postrzegano także problematykę przy­ wództwa. Upraszczając nieco, można stwierdzić, że według tych poglądów w najprostszych społeczeństwach ludzkich nie występowało sformalizowane przywództwo polityczne. Ograniczoną i raczej symboliczną niż rzeczywistą wła­ dzę sprawowały w nich jednostki zajmujące uprzywilejowane miejsce w syste­ mie pokrewieństwa. Przywódca lineażu bądź rodu był jak primus inter pares, a rzeczywista sfera jego wpływu ograniczała się zwykle do własnej grupy krewniaczej. Społeczeństwa zdominowane przez pokrewieństwo cechował bowiem pełen egalitaryzm oraz brak rozwiniętej własności prywatnej. Dopiero później­ szy rozwój społeczno-ekonomiczny przynieść miał zmiany, w wyniku których stosunki krewniacze ustąpiły znaczenia więziom terytorialnym, a pogłębiające się nierówności społeczne dały impuls do zmian prowadzących do wyłonienia rządu, czyli instytucjonalizacji przywództwa. W ujęciu klasyków ewolucjonizmu przejście „od krwi do ziemi” oznaczało początek polityki. Pierwsze dekady XX wieku to w antropologii czas dominacji paradygmatu dyfuzjonistycznego, który jednak nie przyniósł zasadniczej reorientacji poglądów autorów zajmujących się problematyką polityczną. Wprawdzie coraz powszech­ niej kwestionowano zasadność rozróżnienia pomiędzy wspólnotami krewniaczymi i terytorialnymi, ale zasadniczy tok myślenia pozostawał niezmienny: przeobrażenia gospodarcze i demograficzne oraz wynikające z nich narastanie konfliktów wewnętrznych prowadzą do powstania państwa, które posiada mono­ pol na stosowanie przymusu. Podejście funkcjonalistyczne Istotne novum w antropologicznym sposobie myślenia o polityce pierwotnej przyniósł dopiero funkcjonalizm, który walnie przyczynił się do odrzucenia sil­ nie zakorzenionego w etnocentryzmie minimalistycznego traktowania polityki, na rzecz podejścia maksymalistycznego. Oznaczało ono szerokie jej rozumienie. �16 Wojciech Dohnal Polityki nie definiowano już dłużej poprzez obecność lub brak określonego rodza­ ju instytucji, na przykład rządu, lecz poprzez pełnioną przezeń funkcję, którą jest umacnianie i kontrolowanie porządku społecznego w granicach jednostki poli­ tycznej. W takim ujęciu podkreśla się, że każde, nawet najprostsze społeczeństwo posiada jakąś formę organizacji politycznej, bowiem istnieją w nim instytucje powołane do zaprowadzania i utrzymywania ładu społecznego, choć oczywiście nie wszędzie są one zorganizowane w sposób porównywalny do scentralizowa­ nej władzy typu europejskiego. Odrzucając historyzm, który zainteresowany był głównie odkrywaniem gene­ zy instytucji politycznych, Meyer Fortes i Edward Evans-Pritchard postulowali konieczność prowadzenia badań porównawczych różnych typów systemów, by w ten sposób odkrywać i wyjaśniać istniejące między nimi podobieństwa oraz współzależności łączące je z innymi aspektami organizacji społecznej. Na pod­ stawie bogatego materiału etnograficznego pochodzącego z różnych regionów Afryki autorzy wyróżnili dwa zasadnicze typy występujących tam systemów: państwa pierwotne (state societies) oraz systemy bezpaństwowe (stateless so­ cieties). Pierwsze cechować miało istnienie scentralizowanej władzy, machiny administracyjnej i instytucji sądowniczych, słowem — rządu, a podział boga­ ctwa, przywilejów i statusu odpowiadał w nich rozkładowi władzy i uprawnień. Natomiast systemy bezpaństwowe pozbawione były rządu i wyraźnego zróżnico­ wania rangi, statusu czy bogactwa (Fortes, Evans-Pritchard, eds., 1983: 3). Jedna z istotnych różnic pomiędzy wyróżnionymi typami systemów dotyczyła umiejscowienia i sposobu funkcjonowania władzy. Otóż w państwach pierwotnych system polityczny wpisany był w strukturę terytorialną i zachowywał całkowitą niezależność od struktur pokrewieństwa, co oznaczało, że również system spra­ wowania władzy opierał się w nich na zhierarchizowanej strukturze terytorialno­ -administracyjnej, miał zatem charakter formalny. Na czele największej jednostki politycznej stał najwyższy przywódca, któremu podlegali wodzowie sprawujący władzę na niższych szczeblach organizacji. Pozycja najwyższego władcy wynikała z przysługującej mu wyłączności na stosowanie środków przymusu, reguł okre­ ślających zasady sukcesji, z prawem mianowania urzędników niższego rzędu oraz mistycznych sankcji sprawowanego przezeń urzędu. System ten cechowała przy tym wewnętrzna równowaga sił. Zgodnie z nią, ograniczenie szerokich uprawnień władcy zapewniały liczne instytucje kontrolne, takie jak rada królewska czy dostoj­ nicy kapłańscy, którzy posiadali rozstrzygający głos w sprawach inwestytury. In­ stytucje te czuwały, by władza królewska nie była absolutna. Podobny mechanizm wzajemnej kontroli występował pomiędzy administracją centralną i terenową. Wówczas, gdy król nadużywał swej władzy, regionalni przywódcy polityczni mieli prawo wypowiedzieć mu posłuszeństwo i zorganizować zbrojną rewoltę. Jeśli na­ tomiast zbrojni liderzy przekraczali powierzone im kompetencje, mogli zostać siłą zmuszeni do podporządkowania się królowi. Generalna prawidłowość systemów zhierarchizowanych polegała na przekazywaniu części uprawnień na niższe po­ �Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym 17 ziomy administracji. W rezultacie tworzyła się swoista piramida organów władzy. Na każdym szczeblu odpowiedzialność osoby sprawującej urząd polityczny była proporcjonalna do zakresu posiadanych przez nią uprawnień. Według całkowicie odmiennych zasad funkcjonowały systemy bezpaństwo­ we, zwłaszcza opisywane przez autorów plemiona segméntame, które nazywano „plemionami bez rządu”. Nie istniał w nich bowiem żaden centralny ośrodek poli­ tyczny, który dominowałby nad innymi. Przywództwo było rozproszone, a każdy segment, to jest jednostka terytorialno-krewniacza, reprezentował zbliżony po­ ziom siły. Na czele segmentów stali pozbawieni realnych uprawnień, nieformalni liderzy lokalnych wspólnot pochodzeniowych, których pozycja opierała się prze­ de wszystkim na autorytecie, jakim cieszyli się wśród swych krewniaków. Mimo że odgrywali oni ważną rolę w życiu społecznym, gospodarczym i religijnym, ich władza nie miała charakteru politycznego, gdyż całkowicie pozbawieni byli moż­ liwości stosowania środków przymusu bezpośredniego. Przywództwo starszych oznaczało w tym przypadku wywieranie silnego wpływu na innych, dzięki zaj­ mowaniu określonej pozycji w strukturze społecznej, pozycji, którą wyznaczała obowiązująca reguła pochodzeniowa sankcjonowana przez przekonania świato­ poglądowe członków grupy. Praca African Political Systems na wiele lat wyznaczyła kierunek studiów nad systemami politycznymi społeczeństw pierwotnych. Jej znaczenie polega­ ło, po pierwsze, na zerwaniu z tradycją badań historycznych zorientowanych na rekonstrukcję minionych epok rozwoju kultury na rzecz analiz społeczeństw współczesnych. Po drugie, wprost wskazywała, iż jakkolwiek systemy politycz­ ne mogą być zorganizowane i funkcjonować bardzo różnie, to jednak występują one we wszelkich społecznościach ludzkich, choć nie wszędzie działają w sposób podobny do systemu europejskiego. Po trzecie, przedstawiona w niej klasyfika­ cja systemów afrykańskich stała się punktem odniesienia dla wielu późniejszych badań o charakterze typologicznym. I wreszcie, co z dzisiejszej perspektywy wy­ daje się najważniejsze, praca ta jednoznacznie dowodziła, że zrozumienie istoty przywództwa jest możliwe wyłącznie poprzez odwołanie się do uwarunkowań kulturowych i społecznych. Studia nad przywództwem w pierwotnych systemach politycznych Druga połowa XX wieku przyniosła znaczący wzrost liczby studiów z za­ kresu antropologii politycznej oraz ich wyraźne zróżnicowanie tematyczne i te­ oretyczne. Wśród podejmowanych zagadnień ważne miejsce zajmowały prace poświęcone analizie mechanizmów powstawania i funkcjonowania ośrodków władzy w różnych typach społeczeństw. W tym nurcie szczególnie znaczące były prace amerykańskich neoewolucjonistów, którzy zajmowali się rozwojem polityki pierwotnej. Zaproponowali oni klasyfikację tradycyjnych systemów �18 Wojciech Dohnal politycznych, wyróżniając ich cztery podstawowe typy: hordy (ang. band), ple­ miona, wodzostwa i protopaństwa, zwane też państwami pierwotnymi (zob. m.in. Service 1962; Johnson, Earle 1987; Lewellen 1992). Jakkolwiek klasyfi­ kacja ta opierała się przede wszystkim na kryterium poziomu wewnętrznej in­ tegracji społecznej, związanej z obecnością lub brakiem scentralizowanych instytucji politycznych, to jednak wydaje się ona użyteczna również wówczas, gdy chodzi o ukazanie różnic pomiędzy charakteryzującymi je typami przy­ wództwa. Najogólniej stwierdzić można, że przywództwo polityczne w systemach zde­ centralizowanych, a więc hordach i plemionach, opiera się na autorytecie, zaś w systemach scentralizowanych, czyli wodzostwach i państwach, na mniej lub bardziej sformalizowanej władzy. Rozróżnienie to ma charakter zasadniczy. Au­ torytet jako rodzaj przywództwa oznacza nieinstytucjonalny wpływ na funkcjo­ nowanie grupy. Jego źródłem może być miejsce zajmowane przez jednostkę lub grupę w strukturze społecznej, związane choćby z przynależnością do określo­ nego lineażu albo rodu, płeć, wiek, bądź posiadanie szczególnych umiejętności lub cech osobowościowych. W każdym przypadku ma on jednak charakter nie­ formalny, nie podlega sukcesji oraz, co najważniejsze, nie dysponuje formalny­ mi środkami przymusu. Z kolei władza oznacza przywództwo sformalizowane, regulowane przez istniejące normy prawne (przy czym nie ma znaczenia, czy prawo to jest sformalizowane czy zwyczajowe), podlegające sukcesji i dysponu­ jące monopolem na stosowanie środków przymusu. Przyjrzyjmy się zatem, jak antropologowie charakteryzują różne typy przywództwa w wyróżnianych przez siebie systemach politycznych. H ordy W literaturze podkreśla się, że hordy to „najbardziej rudymentarna forma orga­ nizacji społecznej” (Service 1962: 107), charakterystyczna dla niewielkich grup złożonych z luźno zintegrowanych zespołów rodzinnych, wspólnie zamieszkują­ cych określone terytorium i silnie powiązanych ekonomicznie. Podstawą utrzy­ mania takich wspólnot jest zbieractwo i łowiectwo, cechuje je ponadto koczowni­ czy tryb życia. W aspekcie integracji wewnętrznej zwraca uwagę dominacja więzi rodzinnych, co przesądza o nieformalnym, bezpośrednim i ścisłym charakterze relacji interpersonalnych (zob. Steward 1977: 217). Hordy określane są zwykle jako społeczności całkowicie egalitarne, w których stosunki ekonomiczne opiera­ ją się na zasadzie wzajemności (Fried 1967: 48). W konsekwencji nie występuje w nich trwałe zróżnicowanie statusu majątkowego i społecznego jednostek, któ­ rych pozycja zależy raczej od indywidualnych cech osobowościowych aniżeli od posiadanego bogactwa czy rangi. Egalitaryzm dotyczy także dostępu do władzy. Jak w każdym społeczeństwie ludzkim, tak i tu występują liderzy, ale ich pozycja �Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym 19 nie jest w żaden sposób sformalizowana. Ma raczej charakter sytuacyjny, doraź­ ny i nietrwały. Przywódcą grupy może potencjalnie zostać każda jednostka, która w określonej sytuacji cieszy się największym autorytetem, przez co zyskuje moż­ liwość wpływania na innych. W praktyce jednak rolę tę pełnią najczęściej przy­ wódcy grup rodzinnych, zgodnie z zasadą starszeństwa. Posiadana przez nich władza ogranicza się do kontrolowania zasobów żywności i wody, rozstrzygania sporów wewnątrzgrupowych oraz reprezentowania wspólnoty w kontaktach ze światem zewnętrznym. Funkcja ta nie podlega prostej sukcesji, co więcej, jeśli przywódca nie spełnia pokładanych w nim oczekiwań, jest nieskuteczny bądź grupa uznaje go za winnego swych niepowodzeń, traci on swój autorytet i wpływ na innych. Sytuacyjny charakter przywództwa oznacza, że osoby, które cieszą się szczególnym autorytetem w pewnych okolicznościach, na przykład podczas polo­ wań, mają ograniczony lub zgoła żaden wpływ w innych dziedzinach, na przykład w podejmowaniu decyzji o zmianie miejsca pobytu grupy (Marshall 1960). Naj­ ważniejszą cechą nieformalnego przywództwa w hordach jest to, że nie towarzy­ szy mu żadna sankcja, co oznacza, że prócz posiadanego autorytetu lider nie dys­ ponuje środkami oddziaływania na członków grupy. Działa jako arbiter, ekspert i doradca, ale jego władza ma w gruncie rzeczy wymiar symboliczny. Faktycznym suwerenem pozostaje bowiem grupa jako całość i tylko ona może karać swych członków. Klasycznymi przykładami hord, przedstawianymi w literaturze antropologicz­ nej są Pigmeje Mbuti, Buszmeni !Kung oraz brazylijscy Indianie Nambikwara. Plem iona W antropologii politycznej termin „plemię” odnosi się do społeczności posia­ dających zdecentralizowany system polityczny, w którym władza rozproszona jest pomiędzy wieloma niewielkimi grupami, zaś jedność i integracja ponadlokalna osiągane są poprzez sieć stosunków międzygrupowych i międzyjednostkowych (Service 1962). Gospodarka plemion opiera się głównie na uprawie roślin bądź hodowli, a ich liczebność jest zwykle większa niż hord. W takiej sytuacji warunkiem wykształcenia się solidarności ogólnoplemiennej jest istnienie insty­ tucji, które skupiałyby członków różnych wspólnot lokalnych. Taką rolę pełnić mogą na przykład rady starszych, tajne bądź jawne związki i stowarzyszenia, kla­ sy wieku lub inne wyspecjalizowane instytucje. Niektóre z nich mogą stanowić stały element struktury społecznej, podczas gdy inne funkcjonują tylko w szcze­ gólnych okolicznościach. W każdym jednak przypadku instytucje te służą usta­ nawianiu więzi i poczucia wspólnoty pomiędzy osobami należącymi do różnych, na co dzień silnie autonomicznych wspólnot lokalnych (Fried 1967: 154). Plemiona cechują się znacznym stopniem ffagmentaryzacji i rozdrobnieniem. Na poziomie organizacji ogólnoplemiennej nie istnieją w nich żadne ośrodki �20 Wojciech Dohnal władzy centralnej, a wewnętrzna spoistość całościowego systemu politycznego osiągana jest dzięki interakcji między jego częściami składowymi. W procesie tym ważną rolę odgrywają lokalni przywódcy. Podobnie jak w hordach, są nimi najczęściej osoby zajmujące uprzywilejowaną pozycję w strukturach krewniaczych. O ile jednak w hordach są to grupy rodzinne, o tyle w plemionach są to zazwyczaj unilineame grupy pochodzeniowe (lineaże lub rody). Przywództwo w grupie pochodzeniowej ma przy tym dużo donioślejsze znaczenie społeczne niż w prostej strukturze rodzinnej. Wynika to z kilku przyczyn. Przede wszystkim naczelnik lineażu czy rodu uosabia łączność grupy z przodkami, dzięki czemu jego urząd jest wyposażony w sankcję światopoglądową, która stanowi ważne źródło autorytetu. Z racji zajmowanego miejsca pełni on także często funkcję przywódcy ekonomicznego, na przykład kontrolując dystrybucję ziemi upraw­ nej i sposób jej wykorzystania. Co więcej, w wielu plemionach jest on także przywódcą religijnym, charyzmatycznym pośrednikiem między sacrum i profanum. Jego władza nie jest jednak sformalizowana. Nawiązując do klasycz­ nej propozycji Maxa Webera, można powiedzieć, że mamy w tym przypadku do czynienia z przywództwem tradycyjnym. Naczelnik rodu posiada autorytet i wpływa na członków grupy, gdyż żywią oni przekonanie, że z racji starszeń­ stwa posiada on prawo do sprawowania władzy. Jednak w praktyce jego kompe­ tencje są wyraźnie ograniczone i sprowadzają się do pełnienia funkcji rozjemcy i arbitra wyznaczającego standardy postępowania, a nie rzeczywistego wład­ cy, który może innym narzucać swą wolę. Nie dysponuje on bowiem innymi, poza perswazją, środkami nacisku. Przywództwo takie podlega zwykle sukce­ sji zgodnie z regułami pochodzeniowymi, ale większość badaczy podkreśla, że oprócz zajmowania szczególnego miejsca w strukturze społecznej przywódca musi mieć charyzmatyczne cechy osobowości, dużą wiedzę i doświadczenie. W przypadku gdy potomek dotychczasowego naczelnika cech tych nie posiada, grupa nie dopuszcza go do pełnienia urzędu i powierza funkcje przywódcze innej osobie. Szczególnym typem przywództwa jest Big Man. Przywódca taki jest charak­ terystyczny dla wielu społeczności Melanezji oraz niektórych plemion indiań­ skich północno-zachodniego wybrzeża Stanów Zjednoczonych i traktowany być może jako swoisty pomost pomiędzy klasyczną organizacją zdecentralizowaną a scentralizowanymi systemami wodzowskimi (Lewellen 1992: 32). Big Man to przywódca, który swój autorytet i pozycję w grupie zawdzięcza w najwięk­ szym stopniu okazywanej hojności i wspaniałomyślności. Zostać nim mogą naj­ bardziej ambitne i przedsiębiorcze jednostki, które nierzadko latami gromadzą znaczne ilości wartościowych dóbr, na przykład świń, które następnie, podczas organizowanych przez siebie wystawnych ceremonii, rozdają członkom własnej i innych grup. W ten sposób zyskują ponadlokalny prestiż i szacunek. W anali­ zach antropologicznych podkreśla się, że Big Man nie tylko działa na rzecz bu­ dowania własnej pozycji i autorytetu, ale stanowi także ważny element redystry­ �Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym 21 bucji towarów i dóbr. W ten sposób instytucja ta wykazuje cechy przypisywane zwyczajowo urzędowi wodzowskiemu. Klasycznymi etnograficznymi przykładami społeczności plemiennych są sudańscy Nuerowie, amerykańscy Irokezi czy wenezuelscy Yanomami. Wodzostwa Wodzostwo to „autonomiczna jednostka polityczna złożona z wielu grup po­ zostających pod władzą najwyższego wodza” (Cameiro 1991: 167). Podstawą utrzymania tych grup jest najczęściej ekstensywne rolnictwo lub hodowla, cechu­ je je ponadto znaczna liczebność i zamieszkiwanie rozległego terytorium. W po­ równaniu z prostymi systemami zdecentralizowanymi wodzostwa charakteryzu­ je także większy stopień zróżnicowania społecznego, i to zarówno w wymiarze symbolicznym, jak ekonomicznym i politycznym. Najważniejszą cechą wodzostwa wydaje się istnienie scentralizowanej i sfor­ malizowanej władzy politycznej. Jej pojawienie się wyjaśniać należy przez od­ wołanie się do szerokiego kompleksu uwarunkowań społeczno-kulturowych, przede wszystkim zaś do właściwej systemom wodzowskim ustratyfikowanej struktury społecznej. Na jej czele stał lineaż wodzowski, któremu hierarchicznie podporządkowane były pozostałe wspólnoty lokalne. One również opierały się na więzach pokrewieństwa unilineamego (Earle 1987). Istniejąca stratyfikacja stwarzała warunki dla rozwoju zinstytucjonalizowa­ nego przywództwa. Jednak jego pełne zrozumienie wymaga wskazania na trzy współzależne filary, na których opierała się rzeczywista władza wodzów. Po pierwsze, supremacja lineażu wodzowskiego miała swe źródła w wierzeniach religijnych, w których istotne miejsce zajmował kult przodków. Zgodnie z nim pozycja wodza wynikała z przekazania tej rangi przez przodków. Należał on bowiem do lineażu, który wywodził swe pochodzenie od sił rządzących sferą sakralną (Posem-Zieliński, Kairski 2004: 326). Członkowie wszystkich pozosta­ łych lineaży uznawali się za potomków mniej znaczących przodków, co tłuma­ czyło i sankcjonowało ich niższą rangę społeczną. Sakralna legitymizacja władzy wodza wyposażała go w niezbędną charyzmę oraz niesłychanie silnie umacniała jego uprzywilejowaną pozycję społeczną. W praktyce regulowała ona też kwestię sukcesji. W połączeniu z regułą pochodzeniową stanowiła bowiem czynnik li­ mitujący dostęp do najwyższego urzędu politycznego, który zarezerwowany był jedynie dla osób należących do lineażu wodzowskiego. Drugim, oprócz religijnego, filarem władzy wodzowskiej była specyfika stosun­ ków gospodarczych. O ile ekonomia prostych systemów egalitarnych, to jest hord i plemion, opierała się na zasadach zrównoważonej wymiany wzajemnej, organi­ zowanej na szczeblu rodzinno-lokalnym, o tyle w wodzostwach przybierała ona zwykle postać centralnej redystrybucji dóbr, towarów i usług. Sytuacja ta wiązała się z zaawansowaną specjalizacją ekonomiczną poszczególnych jednostek i grup �22 Wojciech Dohnal oraz rozległym zasięgiem kooperacji. Znacznie ograniczało to efektywność prostej wymiany, a sprawne funkcjonowanie całego systemu zależało w coraz większym stopniu od istnienia głównego ośrodka koordynującego obrót gospodarczy. Rolę tę pełnił wódz. W ten sposób stawał się on niezbędnym zwornikiem życia gospodarcze­ go, dzięki czemu jego władza ulegała dodatkowemu wzmocnieniu i stabilizacji. Kolejnym źródłem pozycji wodza była jego władza militarna. Jako przywódca grupy wódz stał na czele sił odpowiedzialnych za utrzymywanie bezpieczeństwa wewnętrznego i zewnętrznego. Jego urząd dysponował monopolem na stosowa­ nie przymusu, choć w praktyce sytuacje takie należały do rzadkości. Suma omawianych tu czynników powodowała, że pozycja i władza wodzów zazwyczaj była bardzo mocna, często wręcz autorytarna. W zasadniczy sposób różniła się ona od władzy nieformalnych przywódców w systemach zdecentralizo­ wanych. Wodzowie wywierali przemożny wpływ na życie swoich poddanych i to we wszystkich jego aspektach. Nie zmieniał tego fakt, że na poziomie struktur lo­ kalnych to nie oni bezpośrednio sprawowali władzę, lecz ich przedstawiciele. Otóż rozległość terytorialna i znaczna liczebność większości wodzostw powodowały, że efektywność rządzenia wymagała istnienia instytucji wspomagających władzę naj­ wyższego wodza. Funkcję tę pełnili powoływani przez niego pomniejsi przywód­ cy, którymi z reguły zostawali naczelnicy lokalnych lineaży. W ten sposób tworzyła się piramida władzy, odpowiadająca hierarchii zależności między poszczególnymi jednostkami terytorialno-krewniaczymi. Strukturę tę uzupełniali wyspecjalizowani urzędnicy wyznaczani do kierowania wybranymi dziedzinami praktyki społecznej, na przykład przywódcy wojskowi, poborcy podatkowi czy sędziowie. Przykładami społeczeństw z organizacją wodzowską, opisywanymi w litera­ turze antropologicznej, są Kwakiutlowie, polinezyjscy Tikopiańczycy czy afry­ kańscy Aszantowie. Państw a pierw otne Państwo to typ organizacji, którą cechuje największy stopień złożoności struk­ tury społecznej, powszechnie opisywanej jako klasowa (Classen, Skalnik, eds., 1978; Haas 1982). Wielu autorów podkreśla ponadto, że istotną cechą różniącą wczesne państwa od zaawansowanych systemów wodzowskich jest istnienie wy­ specjalizowanej warstwy biurokratycznej, oparcie na intensywnym rolnictwie, dominacja gospodarki towarowo-pieniężnej, formalizacja systemu prawnego oraz trójdzielny podział administracyjny (Posem-Zieliński, Kairski 2004: 329). Systemy państwowe wyróżnia jeszcze silniejszy niż w wodzostwach stopień koncentracji władzy i administracji, postępująca autonomizacja sfery politycznej względem innych dziedzin kultury i praktyki społecznej, zwłaszcza tak silnie do­ tąd z nią splecionego pokrewieństwa, oraz zdecydowana przewaga przywództwa legalnego nad tradycyjnym (by raz jeszcze przywołać rozróżnienie Webera). �Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym 23 Jest charakterystyczne, że antropologiczne studia nad protopaństwami kon­ centrują się w głównej mierze na dociekaniach dotyczących ich genezy. Poprzez analizę konkretnych przypadków usiłują one zidentyfikować czynniki sprawcze narodzin państwa i odkryć mechanizmy powodujące przekształcanie się niektó­ rych wodzostw w systemy bardziej zaawansowane. Stosunkowo mniej uwagi po­ święca się w tych pracach analizie organizacji politycznej państw, w tym mecha­ nizmów zdobywania i sprawowania władzy. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest dość powszechne przekonanie, że wczesne państwa, pomimo całej swej egzotyki i wyjątkowości, reprezentują jednak typ organizacji przypominający dobrze zna­ ne społeczeństwa historyczne. Przywództwo ma więc w nich charakter formalny (instytucjonalny), a zakres wpływu władcy jest ściśle określony przez stosowne przepisy prawne. Tymczasem antropologowie zawsze bardziej interesowali się nie­ formalnymi mechanizmami władzy, skupiając swą uwagę na tym, co nieoczywiste, marginalne i egzotyczne. W takiej perspektywie państwo biurokratyczne ze wszyst­ kimi jego instytucjami po prostu się nie mieściło, przynajmniej do niedawna. Przedstawiona powyżej ogólna charakterystyka typów przywództwa w społe­ czeństwach przedindustralnych wyraźnie pokazuje, że władza opierała się w nich na czterech źródłach: politycznym, ideologicznym, ekonomicznym i militarnym (Mann 1986: 22-27). I choć autorzy reprezentujący różne tradycje teoretyczne prowadzą spory na temat znaczenia poszczególnych czynników, to jednak bez­ dyskusyjny wydaje się fakt, że kompleksowa analiza przywództwa w każdym przypadku powinna uwzględniać wszystkie cztery elementy. Ich wzajemna kon­ figuracja rozstrzyga bowiem o kształcie partykularnego systemu. Istotnym osiągnięciem studiów nad pierwotnymi systemami politycznymi było także odejście od rozumienia przywództwa jako autonomicznej dziedziny praktyki społecznej, która wiąże się ze sprawowaniem władzy. W ujęciu neoewolucjonistów przywództwo uznane zostało za dynamiczną relację społeczną, której istota polega na wywieraniu wpływu na innych. Nie musi ono posiadać charakteru sformalizowanego, nie zawsze wyposażone jest w sankcje i możli­ wość egzekwowania władzy. Co najważniejsze jednak, przywództwo polityczne nie jest wyłączną właściwością systemów państwowych, lecz ma charakter po­ wszechny, choć występuje w różnej postaci (zob. Holly 2000: 248). Przywoływanymi w literaturze przykładami protopaństw są między innymi miasta-państwa prekolumbijskiej Mezoameryki, organizacje polityczne Sume­ rów oraz przedkolonialnych Zulusów. Dynamiczne koncepcje przywództwa Neoewolucjonizm stanowił ważny, lecz niejedyny nurt antropologicznych studiów nad polityką, jakie zaczęły się rozwijać od połowy XX wieku. W schył­ kowym okresie kolonializmu w dyscyplinie tej nasiliła się krytyka dotychcza­ �24 Wojciech Dohnal sowego sposobu rozumienia polityki i przywództwa. Zarzuty dotyczyły wielu kwestii: zaniedbywania historii, eksponowania prymitywizmu kosztem złożo­ ności, służenia celom administracji kolonialnej i lekceważenia dorobku innych nauk. Krytykowano także nadmierny formalizm oraz koncentrowanie uwagi na instytucjach i urzędach politycznych. Coraz powszechniej wyrażano przekona­ nie, że w dominującym dotąd podejściu zbyt mało uwagi poświęcano inicjaty­ wom jednostek, strategiom, procesom, rywalizacji o władzę i zmianie politycz­ nej. Jednym z pionierów tej krytyki był Edmund Leach, który w swej pracy na temat systemu politycznego birmańskich Kachinów wykazał, że lokalna polityka nie jest stabilnym i zrównoważonym systemem, ale dynamicznie przekształca­ jącą się strukturą - procesem, którego przebieg wyznaczały wybory i strategie kalkulujących swoje interesy jednostek (Leach 1954). Co więcej, dowodził on również, że polityka manifestuje się w różnych dziedzinach życia społecznego. Nawet zachowania, które pozornie nie mają z nią wiele wspólnego, takie choćby jak wybory matrymonialne czy transakcje ekonomiczne, motywowane są poli­ tycznie, a ich ukrytym celem jest zdobycie władzy nad innymi. Leach podkre­ ślał ponadto, że analiza procesu politycznego nie może zamykać się w granicach lokalnych systemów, lecz wymaga uwzględnienia szerszego kontekstu, ich po­ wiązań ze światem zewnętrznym, który często nie wprost, ale znacząco wpływa na transformacje życia społecznego. Wiązał się z tym również postulat rozpa­ trywania badanych zjawisk w perspektywie historycznej, gdyż tylko ona umoż­ liwiała dostrzeżenie ich dynamiki i zmienności. Tak zrodził się procesualizm, nowe podejście w antropologii politycznej, które dało impuls do jej dalszego rozwoju. W przełamaniu ograniczeń podejścia funkcjonalistycznego duży udział miał także Max Gluckman, który w swych pracach analizujących funkcjonowanie zu­ luskiego systemu wodzowskiego dowodził na przykład, że dynamiczna równo­ waga, jaka cechowała go w czasach przedkolonialnych, została zachwiana przez ingerencję administracji brytyjskiej. Ingerencja ta wpłynęła destrukcyjnie na wartości leżące u podstaw tradycyjnego systemu, doprowadzając do osłabienia pozycji wodza i zakłócenia mechanizmu sukcesji (Gluckman 1965). Zmianą w rozumieniu polityki było także zerwanie z wyobrażeniem systemu zamkniętego w granicach terytorium plemiennego. Zaczęto dostrzegać, że nawet niewielkie i pozornie izolowane wspólnoty nie są samotnymi wyspami. Prze­ ciwnie, poprzez sieć złożonych relacji ekonomicznych, administracyjnych i poli­ tycznych są one powiązane ze światem zewnętrznym. Najbardziej bodaj znanym przykładem takiego podejścia jest seria prac Lrederica Baileya, które pokazywa­ ły, jak lokalne stosunki ekonomiczne i polityczne w jednej z indyjskich wiosek ze stanu Orisa przekształcały się pod wpływem wydarzeń rozgrywających się na szczeblu powiatowym, obwodowym i krajowym (np. Bailey 1957). Odejście od systemowo-strukturalnej analizy polityki plemiennej w stronę zainteresowania strategiami jednostek znalazło swój wyraz w głośnej monogra- �Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym 25 iii Frederica Bartha Political Leadership among Swat Pathans (1959). Analizując lokalny system polityczny pakistańskich Pasztunów z doliny Swat, autor zwrócił uwagę na znaczenie rywalizacji o władzę między posiadaczami ziemskimi. W celu zdobycia i utrzymania poparcia społecznego, będącego źródłem rzeczywistej władzy i wpływów politycznych, sięgają oni po różne metody — zawierają so­ jusze, rozdają przywileje swoim zwolennikom, obejmują ich opieką i wsparciem, obdarowują posiadanymi dobrami. W ten sposób, jak dowodził Barth, przywódz­ two polityczne wśród Pasztunów ma charakter dynamiczny i bezpośrednio wią­ że się z działaniami i wyborami dokonywanymi przez rywalizujące o władzę jednostki. Procesualizm zainicjował zmianę w antropologicznym rozumieniu polityki. Polegała ona na podjęciu studiów nad dynamiką i otwartością polityki pierwot­ nej. Zwrot ten ostatecznie potwierdzony został w 1966 roku w książce Political Anthropology, pod redakcją Marca Swartza, Victora Turnera i Arthura Tundena. Był to manifest badaczy, zwolenników teorii działania (action theory), którzy odrzucali dominujące wcześniej podejście genetyczne i typologiczne oraz zain­ teresowanie tym, co lokalne i tradycyjne. W obliczu historycznie uwarunkowa­ nych, szybkich zmian, jakich doświadczać zaczęły społeczeństwa kolonialne, zwrócono uwagę na znaczenie sporów, rywalizacji i konfliktów w łonie polityki plemiennej. Nie miały one charakteru systemowego, ale wiązały się z działania­ mi podejmowanymi przez jednostki, aktorów sceny politycznej uczestniczących w grze o władzę. Politykę rozumiano jako arenę walki. Uczestniczące w niej strony dążyły do przekonania innych, że ich partykularne interesy są celami pu­ blicznymi. Poparcie społeczne było warunkiem niezbędnym do zdobycia władzy, ta zaś dawała możliwość realizowania własnych interesów. Takie rozumienie nie miało wiele wspólnego z postrzeganiem przywództwa przez pryzmat niezmiennych struktur i instytucji. Akcentowało natomiast jego dynamikę, znaczenie dokonywanych wyborów, strategii podejmowania decyzji oraz sposobów mobilizowania poparcia społecznego. W miejsce schematycz­ nych analiz systemowych proponowało badanie sposobów, za pomocą których uczestnicy życia politycznego manipulowali wartościami i normami leżącymi u podstaw istniejącego porządku społecznego. Kierowało to uwagę antropolo­ gów w stronę zaniedbywanego dotąd symbolicznego aspektu przywództwa. Symbole, z racji swej niespójności i wieloznaczności, okazywały się bowiem ważnym elementem gry politycznej, wykorzystywanym przez jednostki i grupy rywalizujące o władzę do mobilizowania poparcia opinii publicznej i legitymi­ zowania swoich działań. Ten nurt zainteresowań dał początek podejściu sym­ bolicznemu. Znaczące miejsce zajmują w nim prace Abnera Cohena, zwłaszcza Two-Dimensional Man (1974), w której użyta została metafora „człowieka po­ litycznego”. Cohen dowodził w niej, że władza nie występuje nigdy w czystej postaci, lecz zawsze uwikłana jest w kontekst społeczny. W związku z tym rów­ nież towarzyszące jej obrzędy nie są zwykłymi manifestacjami władzy, ale spo­ �26 Wojciech Dohnal sobami jej symbolicznego zdobywania i podtrzymywania. „Człowiek Politycz­ ny jest zarazem Człowiekiem Symbolicznym. Człowiek jest dwuwymiarowy” (Cohen 1974: xi). Problemowi znaczenia symboli, mitów i rytuałów we współczesnej polity­ ce poświęcona jest także książka Davida Kertzera, Politics and Symbols (1996). Analizując funkcjonowanie Włoskiej Partii Komunistycznej (PCI), autor poka­ zał, w jaki sposób manipulowanie symbolami i historią oraz kreowanie mitów służy budowaniu pozycji partii na scenie politycznej oraz walce o poparcie wy­ borców (Kertzer 1996: 24). Wyrazem coraz powszechniej podzielanego przekonania, że przywództwo polityczne polega przede wszystkim na wywieraniu wpływu na innych, był ję ­ zyk, za pomocą którego starano się je opisać. Nowe słownictwo, akcentujące aspekty przestrzenne i procesualne, zastępować zaczęło terminologię stosowaną w podejściu funkcjonalnym. Kluczowymi pojęciami stały się: pole, kontekst, are­ na, aktor, scena i ruch. Polityka została porównana do gry, której reguły określają normy i wartości danej kultury. To powoduje, że rywalizacja przybierać może różne formy, prowadzić ją można na wielu arenach oraz stosować różne metody. Wszelako jedno pozostaje niezmienne — celem i stawką, o jaką toczy się gra, zawsze jest władza (zob. Bailey 1969). Od połowy lat 60. XX wieku teoria działania stała się dominującym para­ dygmatem antropologii politycznej po obu stronach Atlantyku. Zbliżenie poglą­ dów dużej grupy badaczy było konsekwencją podobnego stosunku do wydarzeń rozgrywających się na arenie międzynarodowej. W reakcji na zmiany, jakie do­ konywały się w świecie w wyniku rozpadu systemu kolonialnego, antropologia dogłębnie zrewidowała swe dotychczasowe założenia oraz praktykę badawczą. Nie pozostało to bez wpływu na rozwój studiów nad przywództwem. Współczesne studia nad przywództwem Przez pierwsze sto lat swojego istnienia antropologia koncentrowała uwagę niemal wyłącznie na społeczeństwach prostych. Podyktowane to było zarówno strukturą ówczesnej nauki, jak i uwarunkowaniami historycznymi. Wydawać by się zatem mogło, że upadek systemu kolonialnego, który pociągnął za sobą zanik tradycyjnych systemów i upowszechnienie się modelu państwowego, położy kres antropologicznym badaniom nad polityką lub całkowicie zmargi­ nalizuje ich znaczenie. Tak się jednak nie stało. Co prawda dominujące wcześ­ niej badania komparatystyczne, zainteresowanie taksonomiami i pierwotnymi systemami sprawowania władzy straciły na znaczeniu, ale ich miejsce zajęły pojawiające się coraz liczniej prace koncentrujące się „na praktykach i kodach władzy, a zwłaszcza roli, jaką odgrywają w nich aktorzy społeczni” (Herzfeld 2004: 176). �Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym 27 Przywództwo w krajach postkolonialnych Zmiana przedmiotu badań dokonywała się stopniowo. Początkowo, nieco zachowawczo, antropologowie skupili swą uwagę na mechanizmach rządzenia w skali mikrospołecznej, na polityce we wspólnotach ograniczonych, takich jak społeczności wiejskie czy mniejszości miejskie, które mimo modernizacji za­ chowały wiele tradycyjnych cech. Wybór taki był konsekwencją przekonania, że pomiędzy tradycyjnie przez nich opisywanymi systemami a dominującymi współcześnie formami państwowymi istnieje zasadnicza niewspółmiemość skali. Badacze nie czuli się przygotowani do podjęcia studiów nad złożonymi społeczeństwami zachodnimi. Zwrócenie się w stronę tego, co marginalne, lo­ kalne i mniejszościowe było dla nich bardziej naturalne. „Antropologia politycz­ na ograniczała się do światów mikroskopijnych; pokutował obraz insulamych, autochtonicznych i niezmiennych struktur politycznych w zamkniętym świecie społeczności wiejskiej. Badania te skupiały się na tradycyjnych aspektach życia politycznego” (Herzfeld 2004: 183). W tym kontekście zrozumiałe jest, że uprzy­ wilejowanym regionem badań stały się kraje tak zwanego Trzeciego Świata. Powstało wiele prac analizujących wpływ zmiany kulturowej na tradycyjne sy­ stemy sprawowania władzy. Klasycznym już dzisiaj przykładem takiego podejścia jest książka Arnolda Epsteina, Politics in an UrbanAfrican Community (1958), opi­ sująca mechanizmy wyłaniania i funkcjonowania nowych przywódców w środowi­ sku górników z zagłębia miedziowego w Zambii. Autor ukazuje w niej zmierzch pozycji wodzów i liderów plemiennych, których miejsce zaczęli zajmować działa­ cze związków zawodowych. W warunkach miejskich to oni stali się rzeczywistymi przywódcami górników, lokalnymi autorytetami reprezentującymi grupę w kon­ taktach zewnętrznych i wywierającymi przemożny wpływ na jej funkcjonowanie. Jednocześnie okazało się, że rzeczywistą determinantą ich postępowania często nie był interes wspólnoty, ale dążenie do maksymalizowania własnych korzyści. W tym celu manipulowali grupąi zabiegali ojej poparcie. Przywództwo polityczne zbliżyło się w tym przypadku do przywództwa organizacyjnego. Otwarcie się antropologii na problemy społeczeństw postkolonialnych za­ owocowało także podjęciem badań nad konsekwencjami zderzenia się nowo­ czesnych struktur państwowych z tradycyjnym systemem sprawowania władzy. W wielu regionach świata, zwłaszcza w Ameryce Południowej i krajach Morza Śródziemnego, doprowadziło ono do wykształcenia się patronatu jako formy przywództwa politycznego (Boissevain 1974; Lenclud 2001). Zdaniem autorów analizujących ten problem, przyczyną popularności patronatu jest nieefektyw­ ność państwa, które nie obejmuje swą kontrolą niewielkich społeczności wiej­ skich, oraz słabość powiązań pomiędzy lokalnymi wspólnotami. W rezultacie funkcjonują one w znacznej izolacji. W takich warunkach osoba pośrednicząca w kontaktach lokalnej mikrostruktury z szerszym systemem politycznym zyskuje �28 Wojciech Dohnal szczególnie uprzywilejowaną pozycję, skupiając w swych rękach znaczną wła­ dzę (Gledhill 1994: 125). W zamian za głosy oddane w wyborach patron zapew­ nia swym poplecznikom posady w administracji lub inne stanowiska publiczne oraz otacza opieką prawną, chroniąc w ten sposób ich często nielegalne interesy. Istnienie takich systemów tłumaczy się uwarunkowaniami kulturowo-historycznymi, gwałtownym przeskokiem, jakiego doświadczyli żyjący tam ludzie. Do niedawna funkcjonowali oni w dobrze znanym sobie świecie, otoczeni protekcją lokalnych przywódców. I choć nie było to życie szczególnie dostatnie, jednak względnie bezpieczne i przewidywalne. W nowych warunkach politycznych, pod rządami obcych, niezwiązanych z regionem władz, które często nie rozumiejąc lokalnych problemów narzucały miejscowej ludności szereg niezrozumiałych zobowiązań prawnych (np. w postaci poważnych obciążeń fiskalnych), ludzie ci całkowicie zatracili poczucie bezpieczeństwa. Próbując je ponownie odzyskać, poszukiwali opieki nowych przywódców, którzy w zamian za okazane im popar­ cie gwarantowali spokój i nietykalność przez aparat państwowy. Na tym polega relacja patron — klient (Da Matta 1987). Innym problemem, z jakim borykały się liczne kraje postkolonialne, było doj­ ście w nich do władzy skorumpowanych rządów autorytarnych lub brutalnych junt wojskowych. Pomimo oficjalnie wyrażanego potępienia, państwa zachodnie tolerowały tę sytuację. Co więcej, często wspierały lokalne reżimy, tłumacząc to obawą przed ekspansją komunizmu. Tymczasem, jak dowodzili autorzy ana­ lizujący ten problem, rzeczywistą przyczyną takiej polityki były interesy eko­ nomiczne. Nowe, pozbawione mandatu demokratycznego elity były całkowicie uzależnione od wsparcia Zachodu. Nie było ono jednak bezinteresowne — ceną za gwarancje bezpieczeństwa była zgoda na wyzysk ekonomiczny. Kraje postko­ lonialne pełniły rolę rezerwuaru dóbr naturalnych i taniej siły roboczej, w zamian otrzymując bardzo niewiele. Niedemokratyczni przywódcy i tyrani byli zatem, w pewnym sensie, produktem polityki Zachodu (Kay 1989). Przywództwo w system ach złożonych Począwszy od lat 60., obok tradycyjnych studiów mikropolitycznych koncen­ trujących uwagę na analizie przywództwa politycznego w skali lokalnej, popular­ ność zaczęły stopniowo zyskiwać prace, które podejmowały problemy funkcjono­ wania złożonych systemów politycznych. Coraz częściej badano społeczeństwa państwowe posiadające rozbudowane struktury i instytucje polityczne, liczną biurokrację oraz powiązania transnarodowe. Wkroczenie przez antropologów na teren tradycyjnie zarezerwowany dla przedstawicieli innych dyscyplin stało się dla nich dużym wyzwaniem. Z czasem okazało się jednak, że prace te stały się silnym bodźcem do rozwoju antropologii politycznej oraz znacząco wzboga­ ciły dorobek studiów nad przywództwem. �Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym 29 Pionierami antropologicznych studiów nad państwem byli Jeremy Boissevain i John Friedl (1975). W pracy swej postulowali oni konieczność podjęcia badań nad polityką, w których analiza lokalnych zjawisk i form sprawowania władzy łączy się z szerszą perspektywą ukazującą powiązania z systemami o ponadlokalnym zasięgu. W tym kontekście mówili wręcz o konieczności zerwania z wy­ obrażeniem „plemiennej Europy”, zgodnie z którym narody europejskie trakto­ wano jak ludy pierwotne, ograniczone i izolowane jednostki posiadające własną, unikatową kulturę. W zainicjowanym przez Boissevaina i Friedla nurcie badań mieściły się także prace Marca Abelesa. Autor ten dowodził, że wszelkie formy polityki, w tym także dominujące w niej typy przywództwa, są zawsze wynikiem wzajemnego oddziaływania na siebie władzy, determinacji i dążenia do osiąga­ nia wspólnych celów oraz istnienia sfery publicznego działania. Abeles był też jednym z pierwszych badaczy, którzy zwrócili uwagę na wzrastającą współzależ­ ność pomiędzy społeczeństwami zachodnimi i tradycyjnymi oraz uniwersalność pewnych mechanizmów rządzących polityką. Stąd, jego zdaniem, obecność „ple­ mion” polityków we współczesnych państwach (Abeles 1990). Zajmując się społeczeństwami zachodnimi, antropolodzy pozostali wierni tra­ dycyjnej metodzie badawczej opartej na bezpośrednim kontakcie i badaniach te­ renowych. Okazało się, że doświadczenia ze studiów nad społeczeństwami bez­ państwowymi, zwłaszcza zaś umiejętność dostrzegania politycznego wymiaru wielu zjawisk i praktyk kulturowych, sąpomocne w analizowaniu mechanizmów rządzących polityką w warunkach państwa narodowego. Spojrzenie z „żabiej per­ spektywy”, analiza zjawisk politycznych w ich lokalnym i codziennym wymiarze ujawniły, że pomimo niewspółmiemości skali, sposoby uprawiania polityki, style przywództwa i formy rządzenia w systemach państwowych i pierwotnych wcale tak bardzo nie różnią się od siebie. Przeciwnie, wykazują one wiele podobieństw, podlegają analogicznym zasadom i uwarunkowaniom. W 1981 roku John Weatherford opublikował książkę Tribes on the Hill, pierw­ sze w dziejach antropologii studium opisujące elitę polityczną— kongresmenów i senatorów amerykańskich. Autor udowadnia w nim, że pomiędzy funkcjonowa­ niem amerykańskiego Kongresu, który poznał pełniąc funkcję asystenta senatora Glenna, oraz systemów wodzowskich występują liczne podobieństwa. Wybory do Senatu, na przykład, przypominają rywalizację o sukcesję w systemach wodzow­ skich. Strony ubiegające się o władzę koncentrują się wówczas na mobilizowaniu jak największej liczby zwolenników. W tym celu pretendenci do urzędu wodzowskiego odwołują się do poparcia członków swoich grup pochodzeniowych, zaś kan­ dydaci do foteli senatorskich szukają zwolenników w okręgach wyborczych. Jedni i drudzy sięgają przy tym do podobnych metod perswazji i agitacji, nie wahają się przed manipulowaniem opinią publiczną, obiecując jej liczne korzyści i przywileje (Weathersford 1981: 7). Znamienne jest również, że w systemie demokratycznym, podobnie jak w wo­ dzostwie, elementem odgrywającym ważną rolę w życiu politycznym i sukcesji �30 Wojciech Dohnal elit jest pokrewieństwo. W Senacie amerykańskim funkcjonują prawdziwe klany polityczne, które przez wiele pokoleń kształtują politykę państwa. Władza jest w nich często przekazywana z pokolenia na pokolenie (Bushowie, „klan” Kennedych), a więzy rodzinne okazują się ważniejsze niż deklarowane programy i związek z okręgiem wyborczym. Oczywiście, oprócz członków rodziny do struktur takich należą także wszyscy ci, którzy czerpią osobiste korzyści ze sprawowania władzy, przez przywódcę klanu. Co więcej, dążąc do poszerzania swej władzy członkowie, różnych klanów często zawierają ze sobą sojusze, a ich najskuteczniejszą formą jest wymiana matrymonialna. Strategia ta łudząco przypomina opisywane przez Leacha praktyki birmańskich Kachinów (Weatherford 1981: 45-63). Ze względu na sposób sprawowania władzy, senatorów podzielić można na trzy kategorie: szamanów, wodzów wojennych oraz ojców chrzestnych. Pierwsi to osoby zajmujące szczególnie eksponowane stanowiska, politycy z pierwszych stron gazet, gwiazdy programów informacyjnych. Źródłem ich siły i władzy jest umiejętność przekonywania wyborców o swych nadzwyczajnych kompeten­ cjach, manipulowanie emocjami, na przykład przez wzbudzanie lęków i wska­ zywanie wrogów oraz schlebianie populistycznym poglądom politycznym. „Wo­ dzami wojennymi” są z kolei ci politycy, którzy koncentrują się na rzeczywistym sprawowaniu władzy. Są oni zazwyczaj przewodniczącymi ważnych komisji senackich, co daje im realny wpływ na sprawy publiczne. Zmonopolizowanie jednej dziedziny, na przykład finansów czy obronności, staje się zwykle wstę­ pem do stopniowego rozszerzania wpływów. W tym celu wodzowie stosują czę­ sto brutalne metody nacisku ekonomicznego i politycznego. Ich władza wynika z przekonania wyborców, że w kierowanych przez siebie dziedzinach są rzeczy­ wistymi ekspertami i strażnikami interesu publicznego. Tymczasem, według Weatherforda (1981: 64-86), ich faktyczne motywacje sprowadzają się na ogół do zapewnienia sobie całkiem wymiernych korzyści. Trzecią kategorię przywódców stanowią „ojcowie chrzestni”. Są oni „szarymi eminencjami” polityki, pozostają zazwyczaj w cieniu głównych wydarzeń, ale poprzez zdolność do wpływania na innych, stosowanie różnorodnych technik perswazyjnych oraz umiejętność za­ wierania sojuszy wywierają przemożny wpływ na rządzących. W polityce, zarówno tej nowoczesnej, jak pierwotnej, ważna jest symbolika i rytualizm. Senatorowie i kongresmeni przywiązują wielkie znaczenie do wszel­ kich publicznych wystąpień, podczas których manifestują swą władzę i zdobywa­ ją poparcie wyborców. Często jednak jest to jedynie fasada, za którą wcale nie kryją się rzeczywiste działania polityczne. Spektakularne debaty parlamentar­ ne, przesłuchania przed komisjami czy zjazdy partyjne, podobnie jak opisywane przez Gluckmana rytuały rebelii, służą raczej integrowaniu społeczeństwa wokół wspólnych symboli i wartości niż rzeczywistemu uprawianiu polityki. Najważ­ niejsze decyzje i tak podejmowane są w zaciszu gabinetów, podczas osobistych spotkań liderów, którzy walczą o utrzymanie posiadanej władzy (Lewellen 1992: 191-195). �Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym 31 „Plemienność” polityki zachodniej to nie tylko przypadek amerykański. Jak do­ wodzi Takis Pappas (1999), również w republikańskim rządzie greckim powiązania rodzinne i klientelizm odgrywają istotną rolę. Powstałe po upadku dyktatury par­ tie polityczne, zwłaszcza rządząca w latach 1974-1981 Nowa Demokracja, były areną ścierania się charyzmatycznego przywództwa ze zrutynizowanym działa­ niem biurokracji, a nepotyzm i patronat stanowiły nieodłączny element greckiej sceny politycznej. Z kolei liczne studia poświęcone funkcjonowaniu elit politycz­ nych w państwach poradzieckiej Azji Środkowej pokazują, że nadal opierają się one na strukturach rodowo-plemiennych (Wierzbicki, Załęski 2008). W innych współczesnych pracach antropologicznych analizowany jest status przywódców. Wyniesieni do władzy przez wybory powszechne, ludzie ci, będący dotąd zwy­ kłymi obywatelami, z dnia na dzień powoływani są do tego, by uosabiać inte­ resy wspólnoty. Michael Herzfeld doszukuje się w tym analogii do pozycji tak zwanych boskich królów w niektórych społecznościach afrykańskich (Herzfeld 2004: 182). Uwagi końcowe Przywoływane przykłady świadczą o tym, że wraz z zanikiem tradycyjnych struktur i powstaniem państw biurokratycznych antropologia polityczna nie stra­ ciła racji istnienia. Przeciwnie, dzięki właściwej sobie skłonności do badania codziennego życia, kwestionowania tego, co oczywiste i konsekwentnie kry­ tycznego zainteresowania światem, jest ona zdolna do odnajdywania przejawów polityki w obszarach, które pozornie nie mają z nią wiele wspólnego. W odnie­ sieniu do badań nad przywództwem oznacza to między innymi śledzenie współ­ zależności pomiędzy jego tradycyjnymi i współczesnymi formami, odejście od poszukiwań dzielących je różnic w stronę tropienia podobieństw, demaskowanie mechanizmów zdobywania i wykorzystywania władzy oraz dążenie do zrozu­ mienia współzależności pomiędzy władzą a inicjowanymi przez nią praktykami. Wymaga to przede wszystkim bacznego przyglądania się działaniom przywód­ ców i innych aktorów życia politycznego, sposobom sprawowania przez nich władzy w określonym kontekście społeczno-kulturowym. Z pewnością nie jest to zadanie łatwe. Jego realizacja wymaga szerszego otwarcia się antropologii na problemy, które w większości pozostawały dotąd poza obrębem jej zainte­ resowań, ale trud ten może przybliżyć nas do dostrzeżenia różnych aspektów polityki we wszelkich przestrzeniach społeczeństwa i kultury. W istocie bowiem wszystko, co wchodzi w skład życia społecznego, ma współcześnie charakter polityczny. Słowa kluczowe: antropologia polityczna, przywództwo, autorytet, władza �Wojciech Dohnal 32 B IB L IO G R A FIA Abélès M. 1990 Bailey F.G. 1957 Anthropologie de l ’État, Paris: Armand Colin. Caste and the Economie Frontier: A Village in H ighland Orissa, M anches­ ter: M anchester University Press. Stratagems and Spoils: A Social Anthropology o f Politics, Oxford: Blackwell. 1969 Balandier G. 1970 Political Anthropology, London: Routledge & Kegan Paul. Barth F. 1959 Political Leadership among Swat Pathans, London: Athlone Press. Boissevain J. 1974 Friends o f Friends: Networks, Manipulators and Coalitions, London: Blackwell. Boissevain L, Friedl J. 1975 B eyond the Community: Social Process in Europe, The Hague: University o f Amsterdam. Cameiro R.L. 1991 The Nature o f the Chiefdom as Revealed by Evidence from the Cauca Val­ ley o f Colombia, w: A.T. Rambo, K. Gillogly (eds.), Profiles in Cultural Evolution, Anthropological Papers, No. 85, Ann Arbor, Michigan: Museum o f Anthropology, s. 167-190. Classen H.J., Skalnik P. (eds.) 1978 The Early State, The Hague: Mouton. Cohen A. 1974 Two-Dimensional Man: An Essay on the Anthropology o f Power and Sym­ bolism in Complex Society, London : Routledge & Kegan Paul. Da M atta R. Carnivals, Rogues and Heroes: An Interpretation o f the Brazilian Dilem­ 1987 ma, Notre Dame, IN: University o f Notre Dame Press. Earle T. Chiefdoms in Archeological andEthnohistorical Perspective, „Annual R e­ 1987 view o f Anthropology” 16, s. 279-308. Epstein A. 1958 Politics in an Urban African Community, Manchester: M anchester Univer­ sity Press. Fortes M., Evans-Pritchard E.E. (eds.) 1983 African Political Systems, London & New York: KPI. [1940] Fried M.H. 1967 The Evolution o f Political Society: An Essay in Political Anthropology, N ew York: Random House. Gledhill J. 1994 Power and its Disguises. Anthropological Perspectives on Politics, Lon­ don: Pluto Press. �Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym 33 Gluckman M. 1965 Politics, Law and Ritual in Tribal Society, Oxford: Oxford University Press. Haas J. 1982 The Evolution o f the Prehistoric State, New York: Columbia University Press. Herzfeld M. 2004 Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, przeł. M. Piechaczek, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Holly R. 2000 Przywództwo, w: Z. Bokszański, A. Kojder (red.), Encyklopedia socjologii, t. 3, Warszawa: Oficyna Wydawnicza, s. 244-251. Johnson A., Earle T. 1987 The Evolution o f Human Societies: From Foraging Group to Agrarian State, Stanford: Stanford University Press. Kaczmarek B. 2000 Przywództwo polityczne a przywództwo organizacyjne, „Studia Politolo­ giczne” 5, s. 50-96. K ayC . 1989 Latin American Theories o f Development and Underdevelopment, London: Routledge. Kertzer D.I. 1996 Politics and Symbols: The Italian Communist Party and the Fall o f Com­ munism, N ew Haven: Yale University Press. Kwaśniewski K. 1987 Antropologia polityczna, w: Z. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Warszawa, Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 37-38. Leach E. 1954 Political Systems o f H ighland Burma. A Study o f Kachin Social Structure, Boston: Bacon Press. Lenclud G. 2001 Le patronage politique. D u contexte aux raisons, w: D. Albera, A. Blok, C. Bromberger (dir.), L ’anthropologie de la Méditerranée, Paris: M aison­ -neuve & Larose, s. 277-306. Lewellen T. 1992 Political Anthropology. An Introduction, Westport & London: Bargin & Garvey. Mann M. 1986 The Sources o f Social Power, vol. 1, A History o f Power from the Begin­ ning to A.D. 1760, Cambridge: Cambridge University Press. M arshall L. 1960 IKungBushm an Bands, „Africa” 30: 4, s. 325-355. Pappas T. 1999 M aking Party Democracy in Greece, London: M acmillian Press. Posem-Zieliński A., K ański M. 2004 Początki państw a w ujęciu antropologicznym, w: W. Falkowski (red.), Kolory i struktury średniowiecza, Warszawa: DiG, s. 318-337. �Wojciech Dohnal 34 Service E.R. 1962 Primitive Social Organization: An Evolutionary Perspective, New York: Random House. Steward J. 1977 The Foundation o f Basin-Plateau Shoshonean Society, w: J.C. Steward, R.F. Murphy (eds.), Evolution and Ecology. Essays on Social Transforma­ tions by Julian H. Steward, Urbana: University o f Illinois Press, s. 202-234. Swartz M., Turner V., Tunden A. 1966 Political Anthropology, N ew York: ALDINE Publishing Company. Weatherford J. 1981 Tribes on the Hill, N ew York: Rawson Wade. Wierzbicki A., Załęski P. 2008 Trybalizm a władza w Azji Centralnej, Pułtusk: Akademia Humanistyczna im. A. Gieysztora. W ojciech D o h n al P O W E R A N D A U T H O R IT Y - PO LITIC A L LEA D ER SH IP IN A N TH R O PO L O G IC A L PER SPEC TIV E (Sum m ary) The article describes leadership concepts developed in political anthropology from its very beginnings until m odem times. The author tries to trace the history o f anthropologi­ cal reflection on political leadership and shows how its understanding in different theore­ tical orientations was changing. These changes are discussed against the background o f socio-political transformations taking place in the Western world. The article presents the views o f evolutionists, classical functionalist concepts o f leadership and their subsequent modifications made by representatives o f processualism and the theory o f action as well as the concepts o f power and authority developed by neo-evolutionists. The last part o f the article addresses m ost recent studies on leadership in the post-colonial world and in pluralist Western societies. The history o f anthropological studies on leadership shows how its understanding has evolved - from formal perspective, when leadership was perceived as a category identical to an exercise o f power, to approaches in which leadership is understood as a dynamic structure, an aspect o f social practice inseparably connected to other areas o f culture such as kinship, power, prestige, religion, economics or law. Key words: political anthropology, leadership, authority, power � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4e12422a4048f1a619dcda67a768ee3f.pdf 180525c2ae787cd7eebbeffee0380fab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1854 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Subject The topic of the resource ksenofobia akulturacja Stany Zjednoczone - emigracja Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1719 Title A name given to the resource Między ksenofobią i akulturacją / LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.160-186 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. L 67, l !}83 ALEKSANDE)R POSER T-ZIELIŃSKI MIĘDZY KSENOFOBIĄ I AKULTURACJĄ PRZEWODNIE IDE.E AMERYKANLIZACYJNE W STANACH ZJEDNOCZONYCH OKiRESU· LIBERALNEJ IMIGRACJI "Co najmn.te3 od XVIII w. Amerykan.ie skŁonn.i byli do myślenia o sobie jako () nowych lu dziach, i to nie jako a zwykŁych kopciach jakiegokolwiek ludu europejskiego, ale jako o nowym rodzaju wytworzonym przez poŁączenie ,się wielu różnych ras. J a'W'lUl polityka przyjmowania w skŁad narodu każdego przybysza zostala w XIX w. usankcjonowana przekQnaniem, że wszyscy (imigranci) mogq zostać wchŁonięci i że wszyscy wnieść mogq wkład do J.ormujqcego się charakteru narodowego (Amerykanów)" .. O. HandJllin 1959: '146. A:sym11acyjnapolityJka amery1kańska względem przylbyszów, jak i postawaa1nglosaSkich AJmerYlkanóww stosUiIlku do coraz większej liczby imigrantów, miały isto,tne znaezenie w kształtowaniu się kultur etnicznyeh, ich adapta'C!ji do nowej l'Z'e'czyw,iSitośei i możliwości przetrwania w pokoleniach wyrosłych już na amerYlkańSkiej ziemi. W zależmości od tego, czy eUiropejscy wychodźcy styik<li1i. się w Nowym Świecie z wrogą obo:jętnoAcią,a:k:tywną niechęcią, sele'lctywną .3Jprobatą, czy też liberalną tolerancją wzg:lędem własnej trradyc,ji kulturowej, formowały się ich własne postawy w stosunku do dziedzictwa kulturowego, do jego wartości. i przede wszystkim uŻ)'Iteeznościw nowym środowisku. Zatem bez zrozumienia działania mechanizmów rnaeisku na kulturę imigrantów nie sposób byłoby Zirozumiećróżne drogi przek:ształoeń, jaikim poidletgałarze-· czywisfuśćEiPOł€ozno-k:ułtmowaświata imigrantów, w tym rów:ni'eż i Polonii amerykańskiej. Charaikterystyce tych nacisków poświęcOlny jest niniejszy anty!kuł, w kitórym skoncentrowano się na OIkresieprzypadającym na schyłek 2 V'ł. ubiegłego wi'eiku, oraz na dwa pierwsZie dziesięcioleóa nas'zego stulecia. Okres ten, to lata napływu do Stanów Zjednoczonych tzw. nowej fali inliig:racyjnej, której kres przyniosły I woj!na światowa, powstanie nowej polityc2lnej ffialJY Europy oraz restrYlktywne ustaw)r �170 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI .antyimigra-cyjne ograniczające w drastyczny sposób liczbf.' potencjalnycl~ przybyszów. Ciąg.ły napływ im~g,rantów rozpoczął się na sz'erszą skalę o,d ZO-tyd l 30-tych lat XIX w. Do lat 60-tych i 70-tych tego stulecia przybywali głównie do Ameryki PóŁnoenej wychodźcy z północno-zachodniej Euro· py, a więc Brytyjczycy, Irlandczycy, Niemcy, Szlmci, WaJijczycy, których odmi'enność kulturowa od tubylczych "Arngloamery:ka:nów"nie był u z natury rzeczy zbyt duża. Istotną zmianę przyniosły dqpiero lata następne. które określane są czasami w histoll1iografii ameryrkańskiej jako "wielk zalew" (The Great Deluge) (Zelinsky 1963: 23). Pi'erwsza fala imig;ra'cyjnctego okTesu (186D- 1890), zwana nie bez ra,cji teutońską, przyniosła d,:, . wybrzeży Amery1ki - Prusaków, Saksończyków i Skandynawów. Ci germańscy imigranci, choć kulturowo spokrewnieni z Anglosasami, stanowili w nowym środowi's~u żywioł znacznte trudniej adaptujący się de zastanych w:a;runków z racji odmienności języka i przywiązania do odrę,bnych rodzimych tradycji. Wraz z Nłemcami przybyli do Stanów Zjednoczonych pier,wsi repr.ezentanci masowej emigracji zarobkowej z zien~ etnicznie pols~i,ch O!puS'zczającytereny byłego zaboru pruskiego, oral ziemie zamieszkał,e przez polską Ludność auto'chtoniczną (Sląsk apobk, Pomorze, Warmia i M,azury). Od lat 90-ltych "wielki zalew" przyb~erać poezął zdecydowanie na sile, choe jego kompo:zy'oj,aetniczna uległa diametralnej zmianie. Większość imigrantów stanowili teraz Słowia!nie i Włosi, których pochłaniały rozwijające się żywiołowo miejskie ośrodki przemysłowe oraz liczne rejony' górniczo-hutnicze. Apbgeum imigrac~:a ta osiągnęła w pierwszym dziesięcioleciu XX w. dostarczając Stanom Zjednoczonym niemal miliona oby.wateli każdego roku. W sumie w latach 1870- 1920 Iprzybyło do USA ponad 26 mln imigrantów, co w poważnym stopniu zachwiało pozornn jednolitością etniczno-kulturową tego kraju, którego 15% mieszkańcó•.•. (w 1910 T.) stanowiły o:sa:byurodrone w Starym Swiecie (Katz 1971: 388, Osiatyń~ki 1971: 60, Zelinsky 1963: 23). Na te lata przypadła równie:~ zasadnicza errUgT:acja zarobkowa Polaków, którzy o:pusz'Czać poczęl w wielkiej li:cZJbieGailicjęod lat 90..,tych, Królestwo Polskie zaś przede wszystkim po roiku 1900. W Sikali tego zjawiska, którego nasilenie przypadło na okres be~o.środnil() poprzedzający wybuch I wojny światowej, 'świadczyć moż·e wzrost liczby Polaków z ok. 7 tys. w r. 1860 do ok. 2 mln. w przededniu wielkiego konfliktu mocarstw (Kubiak 1970: 23). No:wa słowiańsko-włoska imigracja o zdecydowanie chłopskim oharakterze i pochodząca, z za,cofanych rejonów Eurqpy ,pogłębiła znacznie ,przedziały etiniczne i kulturowe na terenie Stanów Zjednoczonych. Zyjący we własnym świecri-eetnicznych gett przybysze uświadomili wcześniej przybyłym imig,rantom eelty,eko-germańskim ich bliskość kulturową �I'vIięclzy kseł!Ofobiq i akulturacją. l~ I,l, względem Anglosasów, a co za tym idzie, ułatw1li im integrację, które sprzyjał pO:?Jatym spory zasób doświadczeń nagromadwnych już w toku adaptacji do nowych warunków. To zbliżenie Anglosasów i przedsta'wicieli starej imigracji zwiększyło równocześnie bariery oddzielająoe dopiehl co przybyłych wychodźców od reszty amerJkańskiego spoleeneństwa. Zróżnicowanie kulturowe mieszkań,ców Stanów Zjednoczonych w dobie imigrac!ji lihem}nej 1 było z,ate'll zmaczne, choć przybiemło ono postać' opozycji między' rodzimą kulturą amerykańską a obcym światem warto'ści kulturowyoh pooholdzenia imigracyjnego. Ta rodzima ku1tuI1a był« częścią składową trwnu amerykańskiego narodu opartego na ang,losaskich tradycjach, które w dobie kolonialnej i wczesnoniepodległościowej nabrały lokalnego kolorytu stają1c się emanaqją amerykańskości. Kultura to. uksztaUowała się zanim do Nowego Świata przybywać poczęli imigrancl i zn3llazła swe oparcie w tych warstwach ""połeczeństw.a, któr:e z raej: zasiedziałości zajęły najbardziej uprzywilejowane pozycje. Wzmocniłó ją wydatnie dalsza migracja z Anglii w początkach XIX w., dzięki czemu społeczność anglo-amerykańs:lm stał,a się "ekspandującą etniczną większo.ścią" (Higham 1968: 96), skutecznie asymiJlującą imig,rantów z Wysp Brytyjsbch i germańskich krajów kontynentalnej Europy. Arnglo-.amerykańskie tradycje, splatając się z protestanckim etosem społeczeństw", kaprtalistycznego, stworzyły zręby nowej kultury, z którą zetknęli się imigranoi z Europy wschodniej, poludniowej i środkowej. Konfrontacja ta zdawała się zagrażać obu stronom. Przyibyszów zmuszała bowiem do rezygnaeji z wła!snych upodobań, gustów i przyzwyczajeń w imię postępu cywilizacyjnego, tubylców natomiast stawiała w obliczu wzrastającej fali obcych wlPływów zagraża:jąrcych "czystości" tych wzorów i idei. l<::tórenie tak dawno zyskały dopiero sltygmat narodowej cechy i wiązane były z :I'Oma'll'tyczmą wizją narodzin Stanów Zjedntlcwnych (Commager 1962: 284). Konfrontacja ta nbiegła się w czasie z nasilającym się syndromem ,ekonomicznym zwanym push-pull a powstałym ze zbie:żmolści sytuacji. kryzysowej w krajach ojczystych imigrantów z okresem rozwoju gospodarczego Stanów Zjednoczonych, oferującym przy:bysrom możliwość pracy, wyższy standard żyoiowy i perlspekty,wy awansu Sipołecznego (P~lch 1976: 40 - 41). Jednocześnie jednak nasileniu się nowej fiali imigiranrtów towarzyszył widoczny w latach 90-tych wzrost narodowej świado'lloścl Amerykanów i ich nacjonalizmu, związany nie hez ralcji z przełamywaniem izolacjonizmu Stanów Zjednoczonych i narodzinami nowoczesnych ambicji mocarstwowych. 1 O~res 1miglra,oji Hiberal:nej, to wg periodyzaqji Kubiaka (11975: 63) Jalta zawart'e między wiOjnarmi napoleoń~~imi a I wodlną śWiaio,wą i decyzjam:i KOIngre:;u USA z'lat 20-rtydh rogjraniJC'zatjący1mli l;iczbę llorwych irmi,gran1ów. �172 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI Sytuacja ta zaowocowała naS'11eniemsię tendencji natywistycznych, będących wyrazem ksenofOibi'emydh u;prz€ldzeń w stosun'ku do przYlbysrzówz z'a oceanu i apoteozą alnglo-ameryl1ffińskkh wartości. Natywistyczna iJdeolog,ia- jak wylkazały to hadaJnia J. Highama (1973) - składała się z trwch poicistawowych elementów,amiianowicie: z tendencji antykatolidki'ch, ant)'T'aidylk:alrnych oraz p:rzeohodząicej miejscami w rasizm wrogości do wszysltil6ego co oooe ameryikańskiej rasie i kulturze. Spośród tych elementów za najsta!I'S!zyurncać momaza R. A. BiJIitngtonem (1964) nurt protestanckJiego antykatollicyzmu wywodzący się jeszcze z antypapistyczmych tradycji XiVl:I-wliecznej Anglii. W ka,tolickich imigrantach (Irla:nJd:czykach, BawaTiczyikiadh,Włochach i części Słowian) w1dziano "agentów" Rzymu :przynoszących do Nowego Świata ni'e tylko rehgij:ną bigoterię i obce protestanckim tradycjom obrzędy, ale zagrażających ideałom anglosaskiej demokracj,i i tTadycjom swohody religi:j.n(:j(Higham 191',3: 56, 77, Bo;g,ina1974: 86 - 87). J.eszcze więlksze zagrożenie dla ameryllmńSkioej demokra'cji sta,nowic miał r'adyikalwm imitgl"antów, ktfuych ookmiżano, często Zl'esztą nie bez. ["acji, o s>zerzeni'e anarr-chiZirm.i., prqpagowarni'e ideałów socjalisty:cznych. prowadzenie dZ'iaJłalnoiŚdulpolityczniającej rzesze cudzoziemskich robotników (szczególnie Włochów, Finów, Jugosłowian i Niemców) oraz podburzanie do s:t~j:ków 2. Antyradyikalna propa:g.aindanaitY'wistów, nasilająca się wII"azze wzrostem onganizaoji ruchu ro,botniczego i lewkowego, zmierzała do wywołania PSYichozyzagroż'enia określanej jako tzw. big 'red score - (czyli ,,'wielki czerwOlnystrach") oraz przeciwstawienia proJe'tariatowi amea:'ylkańskiemucU!dzoziemskiego żywiołu robotniczego. Chodziło także o to, aby wywołać obawę o pracę, po którą sięgali coraz liczniejsi imig,rancji, skłonni jaikoiby do ZJnacznych ustępstw na rzecz pracodawców. Choć aha te hasła były ze SOIbą sprzeczne, niemniej w dobie okresowych kryzysów stosunkowo łatwo udawało się je wprowad?;ić do potocznej świadomości, mimo że anallizy. ekonomic:lJne wy;k.azywaly bezzasadność twieTdzeń o wzroście bezrobocia na ~kutek postępującej imigracji 3. Dla naszych rozważań najhardZ'iej istotny był ten składnik natywizmu. który zawierał tezę o groźhie zanieczyszczenia amery1kański€j cy,wiolizacjt ubcymi, wrę'cz harbanzyńsikimi elementami kulturowymi. Elementy te Zob. ze3p<Jł a,rityllmłQw pod wSlpó1nym tytułem From farm to factory: Immiadjustment to American industry opubhkowany w ;piśmie "Spectrum" (St. Paul, 1Vli:nJnesoita),va]. 1, no. 2, J!9'7'5:I-fl. 3 Zob>. J.. A. HOUl'wliah, Immigration and labor: The Economi-c aspects of E-u.ropean immigration to the U.S., New York-LondOln 191-2. W pra:cy tej autor deza:wUJu'ie ralpQrity rządOiwY'Ch :komi'Sji o rzekomej ,kOil1JieClznośo.iwpllowadzan!hl ;ceB'tryik!cj'i ~miigira,cyj,nych. 2 firant �Między .ksen()fo~iq i akulturacją. .,., I I) pozbawione były w pr.uekonaniu natywi1stów wS7.Jelkiejwartości, nie mogły . zatem zostać ~poży11kowanew Ameryoe. Ponieważ j.ednak istniały i to w dużej rÓŻJIlOr~dnościodpowiadającej mozaiee im~gl'1anckichgru:p, stanowiły one reat1ne niebeZjpieczeństwo dla "rodzimej" atngloomery!kańskiej kul1Jury. Ta zresztą tra:ki1Jowanabyła Jaiko nieporównywalnie "wyższa", bardziej Zaalwansowarnaw ro:zwoj'u, a więc godniejsza ochrony. Chłopski charakte.r imigraoji, bi,eda i zacoct:'anies,poŁeczneregionów w;nohodżczych, niski pozliom lub brak elementarnego wylkształcenia przybyszów utwierdzały Amerykanów w pogardzie do wszystkiego, co związane z kulturą imigrantów, podtrzymując wiarrę w ich własną dominację cywilizacyjnc\. Obse.rwacja różnic kulturowyoh oraz siły z jaką rodzime tr-adycje urtrzymy wały się w etniczny'c'h gettach dała a~umpt do tezy głoszącej, iż imi.granci ,;nowej fali" nie są podatni n'l asymi!1ację,a zatem nie możrlc° liczyć na ich "ucywilizowanie", pod krt:órymto p0jęciem rozumiano przy·· jęcie American way of life. Konstatacja ta oparta była na błędnej per-o spektywie hi:stOiTycznej,bo,wiem "nowi" imigranci, w prze:ciwieństwi·: do "starych", zbyt krótki :pO'siadalistaż pobytu w USA, a;by wymkowac a ich adapta'cyjnych zdolnościach, a do tego zasilani byli bez pr7.erwy dalszymi wychodźcami, co w poważnej mierze oementowało grupy etniczne i sprzyjało podtrzymywalniu tradycji (Bogina 1973: 66 - 67). Wraz z tezą o groźbie zanieczys:z.czeniaamerykańskiej kultury poja-· wiło się twie:r<dzeniegłoszące niehe21piec.z'eństwozanieczyszczenia środowiska społecznego. U podstaw tyeh o!baw znajdowały się realne problemy .społeczne imigrantów wyn~ka!jąoe z ich nędzy, niskiego statusu, dew:-ganizacji społecznej i trudności adapta'cyj.nych. Te rzeczywiste ;problemy .społeczne, których korzenie tkwiły w o:del1waniuwy.ohodźców od. ojczyzny i rodziny, nie uważano za naturalny e:feiktsytuacji imigracyjnej związ,;;ny z amerykańską rzeczYlwistością, lecz za szkodbwą infekcję przywkczoną ze Starego Swiata. Obciążano więc imigrantów odpowiedzialności;;. za zwiększanie się chorób, paLliperyzaoję miast, wzrost bez~prawia, patologiczną zawiść prowadzą'cą do krwawych porachunków w stylu włoskit-! wendety, głosząc jednocześnie, iż przybysze cechują się ograniczoi!lą inteligencją oraz licznymi ułomnościami natury psychicznej (Swi.2reng3. 1971: 61) 4. Tego rodzaju prQp.agalndautwieI'dzała tylko inny natywistyczny mit, głoszący WY7;SWŚĆ American race nad zagra.żającymi jego c-zysto,ści:kolorowymi, ale także i białymi rasami europejskimi. Imigranci słowiańskieg"" i romań:Skiego pochodzenia stanowić mieli r'ealną groź;bę bio1ogiczneg'" 4 Prowa,dizo<ne w tym 'celu b.adan.ia wyka,z:ały całkowitą bCZJpodsltatwn'ość n· rzutów,s:twierdzały bQwiem, iż 990/0 pr,zebadanych 'imigrantów nie wy;kazywal" naijml1!i,eaSIZ)'lc.hocl1C'.hy'leńw wzwoju psy.c!hiclZ'l1ym. Zob. E. H. Muhlan, Mentality o! the arriving immigrant, 'Wa,s:hi:rugt'OIl1 DC, 1917. �174 ALEKSANDER POSERN-ZIELJŃSKI skażenia Ameryki - ojczyzny rasy p.rawdziwie białej, reprezentujące) !iajcelI1niejszewarto·ści współcz·e;slI1ej cywilizacji (Higham 1973: 13;), 151) .. Ta anJtyimigracyjna koncejpCjarasistowSka spleciona była w dużym stopniu z nurtem tzw. natywizmu teutońskiego głoszącego ra.."Owo-kulturową jedność Amerykanów p.o.chodzenia a'nglosaskiego i ska:ndynawsko-germańsk1cgo. Teza ta rozwinęła się na przełomie stuleci, a więc w latach. gdy lic~ba imigmntów z krajów germańskirch była już znaczna l - co ważniejsze - WlpływOlWa.W myśl zwolenników tej koncepcji amerykańska great race 5 wywodzi się z rasy nordyckiej, uważanej za na.1warto,śdowszą na al'eni·e eUl'Olpej.skiej.Stąd też imig<r.a.nci z krajów Europy Północnej nie mieli stanowić rogrożenia dla amerykańskiej cywilizacji,. t8 bowiem czyhało jedynie ze strony "nowych" imigrantów (Bogina 1974: 78 - 79). Ta teutońrSka koncepcja odzwierciedliła się nawet w religijnych i prozelitycznych ideach Mormonów, którzy w żywiole germańskim widzieli największą kOlncentra'cję ,,!krwi Izm'ela", a więc elE-mentu najhaiI'lclziejwa[jtościowego dla budowy nowego królestwa bożego na amerykański,ej ziemi (Nota:l'iani 1975: 174). Amery:lmński natywizm schyłku XIX stulecia i po,czątków wieku XX utI1w,a,lałi .potęgował etniczne stereotYipy, z których szereg prz.etI-'wało do dnia dzisiejszego. Równocześnie podsycał antyim1gracyjne na~troje na'ojolIla:listyc:zme zmd'erzające do pTZymknięC'iabramy, poprzez któTą wlewał się ni ekontrolowany strumi,eń wychodżców ze Star,ego Świata. Spowodował on również p!Oważne repelikusje kUllturowe. Przede wszy·stkim negując w,ar:tóść ,kulturowych tradycji imigra'cyjnych spotęgował izolację etnri.eznY'chgett. Brak zainteresowań kulturą imigrantów oraz teza o nieroa'tmoiśd do asymilacji pozostawiaŁa przybyszom spory margines swobody, umo'ŻJliwiający częścio'wą rekonstruk,cję porzuconego środowiska społeczno4:ultu:rowego. Jeooocześnie hasła o kulturowej niżswści, zacofaniu cyw1li,z~l.'cyjnym i rasowej niEWełnow.artościowościsprzyjały namdzilI10m kon1jpletksówi stwarzały sytuację niekorzystną dla pozy:tywnej oceny własnyoh tradycji i dziedzidwa kulturowego. W tej atmosferze rozdarC'ia między potr;z;ebą samorealizacji w środowisku kultu.rOlWO błis:lcim malnym sobi'e wartościom, a świadomością niSik'iegostatusu~poł'eeznego i cywilizacyjnego, kształtowały się kultury etniczne imigTiantów i ich rodzin stwarzając tym samym wrażenie siły tendencji antyarsymi'lacyjnych tkwiących w środowiiSlkuwY'chodźców z za oceanu. K[asyczny natywizm - jako ksenofobi,czny stosunek do imigrantów - nie ;z;awioerałw sobie idei amery!kanizacyjnych. Były one mu obce 5 u,ż)"wam tu Qlkr:e6!eOlia z głoiŚ'neo k;s'iąŻJki M. Gr,mta, The Passing of the Great Race, or the racial basis of European History, New York 1918, napisanej przez głównego r<J!3istawskiego teoretyka głoszącego beZ\\"Zlględną supremar::ję nOT,' dyckości. �}lięd2y ksenojobią 175 i akuLwracją, głównie z dwóch powodów. Po pierwsze dlatego, że nic wierzono w zdol;ości asymilacyjne przybyszów, po drugi€, iż obawiano się zanieczyszcze:1ia wlasnej "rasy" ohcą "krwią". Hówni~ż wśród baiI'ldziPjliberalnie :lastrojonych zwoleinIli~ów koncepcji "otwa:r:to.ści" amerykańskiego narodu idea i praktyki am€rykanizacY'j'ne nie odgrywały większej roli ze względu na przekonan.ie, iż procesy asymHa,cyjne przebiega,ją w sposób :1aturalny, samoczynny (Higham 1973: 234). A zatem - uważano, że nie ~stnieje wyraźna potrzeba, aby im po.święoać więcej uwagi. Sytuacja tego rodzaju panowała mniej więoej do pocz. XX w., kiedy to nabrał rumieńców nowy ruch społeczny zwany po prostu amerY'kanizacyjnym (Arnericanization movement) 6. Celem tego ruchu było przerwanie indolencji w zakresie adaptacji :migrantów do nowych warunków żY'cia i skoncentrowanie się na akcji zmierzającej do przyspies'zonej, w pełni kontrolOlwanej i sterowanej zgodnie z interesami Anglo1amery!kanów- asymilacji. Działalność tla, podjęta wyraźnie w OIbroni'e "zagrożonych" walrtości ukształtowanej już. nekoma kultuJ'Y a:me;rykańslciej, miała opar.cie w tzlw. teorii anglo:konformizmu. Otóż głosila ona tezę, iż amerykańska kultura - jest raz. na zawsze ukształtowaną całością, któl'ej źródła tkwią w anglosaskioh tradycja'Ch okresu fOTlnowania się Stanów Zj€ld:noozonych. T,a właśnie kultura - jako produkt Nowego Świata i nowej cywilizacji -- jest zdecydowanie wyżej ro'Z;wilnięta,aniżeli ku~tury innych narodów. Stąd też w interesie Amery!ki, jak i imigrantów, należy jej ideały i w,wry upowszechnić wśród przylbyszów, .aby mogJi oni jak najsz)'lbciej skorzystaćz jej zalet i dobrodz1iejsiw. Na pr.zeszk<>dZiiJe jednak ~emu stoją przyzwyczajenia, nawyki i tr:adyajepr:zY'W:1eczonez,e Starego Świ,ata, które ja:ko "niższe", "ba:r:bar:źyńs'kie"i nieidopasowane do now~go środowiska, powinny zostać jak najszybciej za,rzucOIne.Spełnienie tego warunku miało dać imigrantom bilet wstępu do integracji z am€ry1kańSikimnarodem, Amerykanom zaś - ,povbycie się "imug'TaIcyjnegoprOlblemu" i zagrożenia właS'I1ejzwa.r:tnścikulturowej (Bo,gandus 1949: 126, Gordo'n 1970: 89 - 104). Hasła a>nglokonformizmu głosiły zat,em sejparację imig.rantów od ich kulturowych korzeni oraz wykształcenie poczucia wyżsZJOściwzględem własnych tradycji etnkzmyeh wraz z przyjęciem nowych wzorów. Chodziło bowiem o to, by - jak p1sał joo€n z ~dw()katów tej teorii "w pełni identyfikowali się oni z naszymi zwyczajami, sposobem życia, rodzaj,em myślenia, a więc aby byJi gruntownie z'amerykanizowani" ';. 6 Na temat te,g1O nwhu zob. E, Hatr:imann, New Y.onk ]:9413. The Movement to Americanize the :'mmigrant, 7 R Mayo-Smi:t:h, Emigration and )Jew York 1~04. Cyt. na podst. fragmentów immigration. A Study puhhklQIW<mych przez in social sciences, Hal1Jdl~na (1959: 161). �176 ,ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI 'Ten ~polSÓib ro:zumowani:a u:powsZJechiniałsię w dwóch pierwszych dZles!iędoleoi:ach XX w., ohoć ZiesZiczegÓllnąmocą dał o s(jbie znać w latach il9'16 - 1920, gdy w zwriąZikuz udziałem Stanów Zjednoczonych w I wojnie światowej narodziła się kamrpani1aprzeciWlko tzw. podwójnej loj.alno,ś'ci imigramtów. Pord ha'słami "Ameryka dla Amerylmnów", Many peoples, but one nation i America first, domag,ano się narodowej jedności i dek:lara'cji patriotyzmu, postulowano osłabienie zwią7ikówimigrantów z krajami ich pochodzenia oraz intensyfikację nauki amerykańskiej kultury, aby wszyscy mieszkańcy Stanów Zjednoczonych stali się ,,100°/11-wymi Amery1kanami" (Higham 1973: 198 - 2014). Praiktyeznym wyralZlemteorii angl~konfo:rmizmu był wspomniany już ruch ameryika:nilzacyjny, k!tórego zwo1lennicy rekruto,wali się z liberalnych kręgów tzw. patriotic hereditary societies, tj. ekskluzywnych anglosiaslMohtowa:rzYistw gloryfikuijącyoh narodową przeszłość i upow,;zechniających spirit of true Americanism. Ruch ten kierujący się i:deałam: amerykańskiej demokracji i przeciw;stawiają'cy się a:g,resywnemu naty-wizmowi dążył do realizaciji następujący:oh celów: po 1. upo,wszechnienia ameryk,ańskiJch ideałów i wzorów, po 2. upowszechnienia dobrej znajomości języka angi~1slk!iego,po 3. usunięcia "zbędnego" bagażu imigrantów, i po 4. służenia im pomocą w osiągnięciu wyższego standardu życia oraz olchroni'e pmzed wyzyskiem i nietolleralncją (Higham 1973: 247, Vecoli 1973: 92). Działalność aktyw:istów "ruchu amerykan'izacyjne:go" nawiązywała w dużY1mstopniu do programów i doświaldczeń wypracowanych w ostatnich dwóoh d~adach XIX w. p!1"zeztzw. "Przyjaciół Indianiina" (Friends of the Indian). T,en ni'eoo wcz.eśniejszy trend amerykanizacyjny, popularny wśród protestanckich, liberalnych reformatorów, dążył do znisz.czenia resztek plemiennej struktury Indian oraz likwidacji ich religii i kUiltury. P,rz!eciwstawiJającsię polityce sqparacji rezerwatów usiłowali oni przeksiztałcić Indian w "cywilizowanych" Amerykanów, odrywając ich od roidzi:mych tradycji i poddając usilnej chrystianizaaji. W zamian proponowali obda:rzyć Indian obywalte1stwem amerylkańskim, wyprowadzić ich z rezeI1watowej niedoli i przezedUlkację tUibylczych dzieci zintegro,wać ich ze światem ludzi Biały:dh '(Pi1"ucha1973). Zwolennicy amery!kanizaeji imig,ralntÓiwkierowali Sliępodobnymi idealamico "Przyjaciele Indiani,na". Jedni i drudzy dążyli do całkowitej lLkwidacji zróżnicowania etnicznego, kulturowego i językowego mieszkańców USA usiłuj'lc poprzez deprecjaiaję dziledziotwa kulturowego i tradycji "obcego elementu" doprowadzić do jegoko1l1lpletnej asymHaicji i aiku:lturaeji. Naijwiększy nacisk kładziono Ina edu:k,aicję imigratntów i ich dzieci wyohodząlcz założenia, iż spoleezeństwo !kształtowane jest z jednej stromy ;przez otaczające jeśrodowisrko, z drugiej zaś przez działania socjaliza- �Między ksenofobiq i a kultuTCl<cjq. 177 cyjne. Amerykanizacj,a bowiem, aby by,ł:askutoc~na, obejmować miała nie tyJiko materialną stronę życicai zachowania :przybyszów, lecz OIgarnąć miała również ich umysły (Swierenga lt971: 63, Commog'er 1962: 213). Aby sprostać rt'emu zadaniu, ~ozw:łja'n:oni,e tyłko szk<Jl1Jridtwo 'ele.mentar.ne, lecz również TozbLldowywano sieć medzie1Jnyóh i wieCZJoro,wy!Cih kursQw języka a:ngielsikiego,wiedzy o.bywatelSkiejor:az (kursów doskonalenia zawodowego. Do aikcji ameryik,anizacj;i im:ig'rantów włączył się row.nie'Ź: przemysł, który zatrudniał ogromne i różnojęzyczne rzesze wychodŻoców ze Starego Świa'ta. Sam prooes pToidUJkcj'i i waruniki pracy były same w sobie ważnym czynrriikiem przekształcania imigranta w ameryikańskiego "etni:ka". Aby jednak proces ten :przyspieszyć, w niektórych konoernach starano się w dodatkowy sposób wywr'Z!ećnacisk na praoownika i skłonić go do zaakceptowania American way of Uje. Przykładem tego rodz:a'ju postępowani'a wyikorzystująoego pTz,ewagę pracodawcy nad pracownjjkiem mogą 'być zakłady Fo~da (Ford Motor Com;pamy)w Detroit w łatach I wojny światowe,j. Około 60% wszystkich zatrudnionych stanowili wówczas imigranci, 'przedstawiciele 55 różnych narodowości, w tym Pola'cy twor.zYlligrupę naj1iC'ZIlliejszą.(~. 7,5 tys. pracowników). Wszyscy ci zatrudnieni pOlsiadaJ.iobowią:aek uczęszczania do przyzakładowej szkoły ,amerykan.izacyjnej, w której wykładowcami przekazująicymi amerykańskie ideały z ,p.I1a,wdziwie misyjlOymz~pałem byli anglosascy wolontariusze rekrutujący się z t'ej 'Samej fabry:ki. Jednocześnie realiwwano zasadę wyŻiS'zychwynagrodzeń dla t)'1ch !pramvm.ików, 'którzy w swym życiu domowym wproiWad.7.aliw cZ)'1nnowe zasady i zachowania (Schwartz 1974: 252 - 260). Choć akcja ta odbywała się pod hasł,ami nawiązującymi do "teorii tygla" stapiającego wszystkie g.rupy etniczne w nowy jakoślCi:owo,wartościowy stop 8, to ni'e zmienia to w niczym fruktu, iż posiadała ona wyraŹ/nie oharakter anglokonfoTmis,tyczny 9. Obok szkolnio1lwa i przemysłu ,ameryka:nizacyjne inkjatywy podejmował również Kośoiół katohdki i jego Qpanowana przez I:rlamdczyJków hierarchi,a. Otwarci'e i w ąposób zakamuf.1owany występowała ona przeB Ideę tyg11a podkJJ:eśJić .miała oer,emcmia a'bsolultoryjna amrery\ka,nii.za,cyjny,ah kursów fabrytki FOllda, w elza'slue'kltó,:rej 1m;'c'ernzO\walI1JonaTodZJiny nowego c,złowli'Elka. Ze stojąc'ej na sceniemalldeJlystat.kiuslcinod:ZMii.iJrnilgran:Cliwswych.naIOOd()l~cih s'll'lQja'Clh,z baga'ża.mi w rę;kJu i kieruW'diUi s,ię nCJJsitępnie do w1e1likliegiotygla iW ,kltó-rYJm znikali. Po chwili znów ukazywali się publiczności ubrani w najlepsze stroje amerykań'Sk1ie i poiWi<eW<l!jąc vrzYlInail1ymi chorąg)iewlkami amerytkańJs!kimj (!Se<hwalIi.z 1974: 254). 9 W XX sibu,locli:u kles!a angJl~lwnfClrm~tY'O:zme ,ubiieratl1Jo z roegruły w sza,tę teoT~i ty~la. Było to, wY'da'je ,slię, pO!Woodem błędmJE1~otroalklt<O(WIallllia ,pl"ZJE1zimig;l"aillltówi ",ert;,nIików" teorii i tygł.a jaklo kC)!1cepcji .równo:zJnaZCtZIlJE1jzi.deą caJlkJowlirtlejalbsol'lbicji etn1C1ZllY'~h grup do angJQSaJslkiej więkstz,oŚidi. 12 Lud, t. LXVII �178 ,ALEKSANDER POSERN-ZIELlf<SKI ciwko katolickiemu pluralizmowi, rehgijnemu separatyzmowi etnicznea więc i e'1mi'oznympaTatfriombędącym głóWlnymi stTUlkturami społecznymi SItojącymrina straiŻy !tradycji imig,rallltów. Obrona katolicyzmu }ako całośoi pr,zed atakami protestancki'ch natywistów, ostentacyjne demonstrowani:e swej lojalności i patriotyzmu kłóciło się wyraźnie z aspiracjami wiernych z e1mioz.uychgeltt, dla których religia posiadała nie tylko swój wymi:a1rsakraLny, ale :p[,ZJerde wSizystkim etni:czny, narodQwy (Kubiak 1970 : 55 - _66, Kis'lova 1973: 377 - 378). Ta permanentna sprzeczność między talktycZlnymiint:el'ersami Kościoła jako amerykańskiej instytucji reli:g~jnej a jego i:nt'€lresamijako z~połem różnorodnych etnicznie 'wspólnot religijnych, nie s,pmy:jala jednak skutecznej amery1kaJnirzacji,a wywołując opór ;poItęgowała anrty,k:lery1k,ahzmi osłabi.ała zwafltość katolicyzmu :(dowodem poiWstanie Po1lsik:iegoNaTodowego Kościoła KatoHokiego i tZ'N. nieza!leŻinychparafii) i zmniejszała autorytet etnicz:nych organizacji kOlOtrolowa:ny1ch IPl'ZJez Mer. Ang.1oIkonfo;rmi:sty'Czna teoria iCłSymi1aaji\Waz z "ruehem amerykanizalCyjnym", będącym ,swego rorl.rzaj!ustrBJtegią a:kulrt'uTa<cji, zawiodła w dużym stolPlIliu oez:ekiwania swyc:h 'Zwolenll'i:ków.Dążyla OiM prz-ecież do likwidaoji grlllp 'ertnieZlllyoh,do wyeliminowania różnic kulturowych drogą pressure-cooking assimiZation,~~ordolll 1970: 99). Ten program, który nazwać by dzJiś można było ,,:kulturowym etnQbójstwem" (cultural et/uwcide) upowszechn'i,ł w;prawdzi-e nowe wwryzachowań, iidee, ~posób życia u znacznej hozby imiJgrantów i ich rodzilll, jednakowoż nie wyeliminował on cał:lwWli'Cie z ic:h egzystencji traldycji. Krucjata lI1a rzecz przyspIeszonej amer)llkaniza,cj'i TO:zJbudziłabowiem świadomość wychodźców, którzy zaczęli nie tyl~o dostrzegać swą odrębność, ale i poczęli jej bronić w sposób wr:ganiz;owa:ny. Idee wyżswściamery1kańskie] kultury nie sprzyjały wprawidzierozwojowi kultur etnicznych, to jeldnalkowoż agrarni'ozenie ich manifeSitacji do kręgu getta umożliiWiło :ich przetrwanie i zachowanie choćby częścio:wej ciągłości kultuTIOwejz ,k:rajem swego pMhodzenia. Na ItIe naturalnego procesu dostosowywania się imigrantów do nowego środowiska ścierały Siięl:rerobą nalCiskia:mery1kan:izacyjlI1'e i dąż'enie tradycji. J.eden nurichciał odgrodzić wyahodźców od prneszłości ignorując negatywne społeczne skutki ta!k:i~g{),postępowania, drugi usiłował, często w siPOsÓib utO(p'ijny, za1t;rzymaćcnaJSi odJdziehć imigrantów od Iprzemian będą'cych Z1Wiastunem:prz.YJSzłoŚC'i. AJreną śC!ielr.ania,się ty'ch 'teOldenC'jibyłC' -eunicZlll-e getito, k'tÓI'e - 'jak wyraził to Gbroon (1970 : 106) - stanowiło !Swego rodza1ju "komorę dekompresyjną", w :której asymilacyjiThO-akulturacyjiIle pr::remiJany.zachodziły w tempie umOŻliWląjąCymstopniowe i w miarę łagodne włączanie się poszczególnych grup et'niemych do amerykańskiego narodu. Równocześnie z roilwO'jem teorii i praktJlki amery1kaniza,cyjnej w du- �Między ksenofobią i akulturacją. 179 chu anglokonfo-rmisty;cznym zyskiwała również uznanie odmienna koncepcja amerykanizacji imigrantów, 'Znana pod metafOTyczną rurzwą konCei}cjitygla, melting pot. Wychodząc od demokratycznego hasła E pluribus unum ut1'walonego w pańs'twowym godle, głosiła ona stopniowy zanik wszelkich odręhnośei etl1ic:mlych i kultuirowych w amerykańskim społeczeńSltwiena skutek powolnego krzyżowanita się hitolOlgłczmegoi z wiązanego z tym zjawi:slkiem s1:1łIpianiasię pos.zozególnych tradycji w nową jakościowo odmianęamerykaństkiejcywi:Hzaoji (Gordon 1970: 85). vVedług niektóryoh utopijnych poglądów proidukt tego procesu ni'? 211.iał być podobny ani do wzorów anglosaskiCh, ani też do jaki'chkoJwiek innych. Miał ,być po prostu ideaLną syntezą składowych części stopu odzwierciedlającą "romantyczną wiarę w egalitaryzm społeczny, hraik dystansów, uprzedzeń etnicznych i dyskryminacji ni·e hczącą się z realiami społecznymi" (Kubiak 1975 : 153). Teoria tygla została już sformułowana explicite w 2 pał. XVIII w., czego dowodem mO'ż.e-być znall1:awypowi'edź Hectora J. CrevecO€ur'a zawarta w jego eseju próbującym odipowiedzieć na pyta:nie, kim jes't Amerykanin. Już wówczas stwierdził on, ż.e w Stana'ch Zjednoczonych "osobnicy Z€ wszystkich naTodów -przetapiani są w nową rasę ludzi" 10. Na szellizą jednak skalę i,deę tygla sp0ipula:ryzował J. ZangwiJl - amerykański dramatopisarz żydowsko-angielskiegn poehodzenia, który w swej sztuc.e Melting pot, wys1:awionejpo raz pierwszy w 1908 r., dał wyraz przekonaniu. iż mieszane małżeństwa łamiące bari,ery ras, religii i etnicznych uprzedzeń doprowadzą do powstania nowego srpołeclienstwa. Jak złudne były to przypuszczenia, pO'kazały późniejsze badania socjologiczne wykazujące tendencję do utrzymywania się na wysdkim poziomie wskaźnika małżeństw endogamicznych (Kubiak 1975 : 155). Zbytnie przecenianie czynnika biologic:z:negow koncepcji tygla odwt'a'cało niejednokrotnie uwagę od pro-cesu "staipiania się" wzo.rów kultury, który 'Przebiegał w znacznym 'Stopniu niez'ależnie od wymiany genów. Udział europejsikioh zapoiycz'eń kulturowych w toku formowania się cywilizacji ame.rykaOOkiej mirnimahwwał 'równip.ż F. J. Tu:mer, twórc<1. tzw. koncepcji granicy ,lub kresów (frontier), zhieimej pod pewnymi względami z ideami melting pot. Decydując-e znaczenie dla integracji amer;nkańskiego narodu miały odegrać wg niego lokalne środowisko i specyfika dziejów podboju 'kontynentu, marszu na wsohód, w ślad za przesuwającą się staJe ku Pacyfiikowi granką. Wspólna wa'~ka o byt i budowa od podstaw nowej oi'czyzny - to wg. koncepcji granicy główne lO ".H'ere Crev0C:oC"Ul', 12· it1!cHviiduails Letters from ad' aJ.! naticms an American aTe meIJted i-nita a new 'race New Y'or,k Hł57, S. 39. farmer, of man ... ", �180 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI czynrrt~kiscwlania się ró,żno:rod!nychgrup etnicznych 11. Jeśli użyteczność teorii Tumem do interpretacji XIX-wi!e.cznej Ameryki może być duża, to jej zastosowanie do lai napływu nowej fali imi~g'rac,jiz przełomu stule.ci ijeslt już ibarldw niewiellkie. Wsz'elkie gmnice zostały już dawno przekroczone, a wycho.dźcy ze Star'ego Św1ata, majdlljąc za:tTudrri'eniew wielkich oentTa:eh przemysłowyeh - tam próbowali zreilronstruować namia·· stkę swyoh narodowych ojczyzn, żyjąc w częściowej iz;olacjiod '"głównego" nurtu s;połe,C'zeń:stwa. Ta norwa sy1;uaqja etniczna Stanów Zjednoczonych zmodyfikowała rówlI1ieżteol1'ięty.grla'2Jb:1..iża'jąc ją hardw do konoe,pcji aIl!gloik!onoformiSltycmych, oid których oddalać się dopiero poczęła w lata'ch między;woj'ennyoh. OtÓiŻprzymawano istmienie tygla, ale uwa:żano, że dzi,ałał on skutecznie mniej więoej do Wojny Domowej :zespalając z różnorodnych etTIicznyeh elementów doby lwlo:nialnej i dkre&u.starej imigracji jeden naród i tworzą'c joe.dnącywilizację. Od ItegocZlasu ogień pod tyglem znacznie :przygasł, a temperaiu:r,a procesu staJpia:niasię Qpadła. W rezultaci'~ uważano, iż włączenie nowych ;przybyszów dlO'amery;kańslkiego narodu odbywać się ma pod warunkiem, i,ż kultury etniczne upodobnią się do panujących już - bo wytO/pionych ,w ,poprzednim okresie - WWTÓW angloameryikańiskich, które co najwyże,j będą mogły być wzbogacone o pewne drugorzędne elementy kultur krajów pochodzenia imi!graniów. W ten spos6b t;ngiel, przetClipiający w rów:nym stopniu 'Wszystkie swe składn~ki, przeobraził się teraz w hutni,czy piec, w którym na:jpierw ~aleniu ulec miały odrębności., aby tym łatwiej móc to, co ,w nim pozostanie, wlać do uprzednio przygotowclJIlych fOl'll1. Nieodłąc2JIlączęśdą !koncepcji tzw. "miej,skiego tygla" (urban melting 1?ot) pI"z,e'kJsZJtał.oającego imiigrantów w Amerykanów, ibyła tZJW.teoria daru imigTa!Iltów(theory of immigrant gifts), zwana ,także teorią wkładu (contribution theory). Istotą tej teorii była teza głosząca, iż niesłuszne są tw;ierdzenia anglokonformistów i naity,wistów o ca~kowitej bezużytec:zności i Ibra.kiu wartości ikuilitUiT imigrantów. Uważano bowiem, iż obok 2'JbędnegoiW 'amerylkańJSkichwaTu'Illkaohbalastu tra!dY'cj,i,w każdej z etnicznych kultur znajdują się elementy godne zachowania i ~ co ważniejsze - wlprowarci:z:eniaw obręb cywirliiza'cj.iamerykańskiej. Elemeniy te t~a:ktowano j,a'kio,,n~jl'epsze" składniki poszczególnych grup etnicznych, ni€ precywwano jednaJk ~ryt'eriów selekcji. Na ogół do "wkładu" im:iJgranitówzaliczano talkie elementy, któr,e dla kształtu 'Życia ogólnoamerylkarrskiego, jak i egzystenqjri przybyszów z EurQPy, posiadały niezbyt wielki'e znaloze:nie.W !ten ~osób na liście tych "darów" znalazły 11 IZ;Otór ,aJrtyikułów F. J. 'Thtmnera za:wierający wY'klad 'k'OifllOOpCjlj grani1cy zawady j,est IW pra1cy The Frontier in American h'ŻJStory, New York !'fliZO. Omówienie tycih p:OIg1ląidów w polisilciJej DiiteratlUi11z'edal Oslia:tyńJski ~li97.l: 315- 55) .. �Między 181 ksenofO!biq i ak11!Hur·acjq. się tańoe ludowe, muzyka, ~peGjl(łłynarooowych kUlChrui,literatura oraz rzemieśln:ioz:a wytwórCZOIŚĆa,r;tystyczna - a więc wszystkie te €IJ..?menty. ktÓire przez w:re~e następnych lat były zewnętrzną mani!fest,acją etniczności, ipotprz'ezktóre poszczególne grUiPY ertni:czne pOldikOC',eślały swą pozycję i znaczenie. Choć 'teoria daru imigrantów ro:zwinęla się na'jlpebniej w okresie międzywojennym, to jednakowoż ,j'ej początlki sięgają łat 90-tyoh XIX w. Wówczas to niektórzy dziabc:z;e społeczni, za'angażowani w pracę na rzecz ~awy war.unik'Ówżycia :mi·eszJkańcówetniJcq;nych gett, dostrzegli, iż aby zniwelować truooo'Ś'cia'Ci:arpti1łcJ'lj neimigrantów, nie wysta.rczy tylko uJepezać materialny standard ich eg'zystencji i ipOdnooić poziom edukacji. Odkryli oni destrukcyjne skutki naJ1;ywistycznej i anlglOlkonformilS'ty'cmejIpropagandy, która 'de,piI"ecjonu,jąctra'Ciy<cjęO!drywał'awy'chodźców od ich przeszłości. Ta działalnOIŚĆnre sprzyjała -- ich Zldaniem -należytej int'egracji imigranltów, ,czyniąc w ich psychice poważne spustoszenia. Aby ·częściowo zneutnl!liww:ać te fatahlP skutki, zamierzano na powrót odbudować szacune:k ~ględem toradycji imigirantów i to zarówno w środowisku samych wychodźców, jak i również wśród szerokiej opinii IPu:blicznej (Higham 1973: 121 - 122, 23'6). Program tego rodzaju S'ta,rali się realizować ludzie, których czasami nazywano "Przyjaciółmi imigranta" (Friends of Immigrant). Uważali oni, iż nowa strategia asymila'cy'j:ua powinna być nie ty,J!~ozgodna'z ideałami demokracji, ale służyć winna podniesieniu prestiżu Stanów Zjednoc:l1onych na acr-eniemiędzynarodowej przez akcentowranie związków amerykańskiej kultury ze światem cywilizacji eUiro;pej:skiej (Cmss 1973: 9). W tym celu TOz,budzano i popi.erano szereg inicjatyw kulturalJnyoh w obrębie etnicznyoh wspólnot, oraz umożliwiano im prezentację własnej Sipecyfi:ki na arenie ogÓ'lno-narodow.ej. Tą drogą postacie w ludowych strojach poczęły stawać się o7.1dotbą szeregu świąt państwowych, w cz,asie których demonstrowały one .,w:kład" swych grup etnicznych. I takrip. imigranci w swych "narodowych" kostiumach tańczyli w dniu 4 lipca przed ipostacią symbolizującą Amerykę 12, inni zaś brali udział w cyJklu specjalmych zebrań odbywających się pod hasłami Gifts of the Nntions, w czasie których opowiadali nebranym a swych krajaoh pochodzenia, prezentując również !ich osiągnięcia kulturalne (Higham 1973: 253). Akcja zwolenników teorii "•... :kładu posiadała duże znaczenie dla kultu·· ralnego życia imigrantów. Przede wszystkim pnerwała ona monopol haseł negują<.:ych istnienie jakichkolwiek wartościowych elementów kultury wśród grup etnicznych nowej fali. Po drugie, stamł.a się zapobiec rozporzestlrzenianiu :kompleksu niższości i związanemu z nim niebeiWie1 12 Zob. W. Chauncy of pal7eantry, New Yonk Lan~don. The 1912, s. i - 9,. celebration of the Fourth of July by meam �182 ,ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI CZE:ństwuprzerwania wszelkich więzów wychodźców ze swą własną kulturą. Po trzecie, ukierunkowywał,a ona działalność kulturalną "etników" taik, aby mogła być ona Wy1kor,zys1Ja:na w celach propagando wych. Stąd dużą wagę przywiązywać zaczęto do aspektów widowiSikowych działalnolści kultumlnej imigrantów. Po czwarte, umożliwiała ona imigrantom, na raz1e jeszo:lJew skromnym zakresi,p, prezentację swego dorobku ,przed szerszą (publicznością, co pm;iadało duże znaczenie dla odbudowy prestiżu g.I'1up,pr:lJedew,szys1Jkimw iJch własnych oczach. Teoria daru i jej akulturacyjna praktyką. stymulowała nal'Odzimykultur etnicznych wikompanowują'c tI'1ady'cyjnetreści w amerykańskie r,ealia. Tendencja ta przyhrała stopniowo na ~He w lataich przy:pada,jących na okres wprowadzania restryktywnych praw imilgmcyjnych i stopniowo krok po kroku prowadziła do konoepcji kultwow,ego pluralizmu. akceptującej nie tylko waI1tość poozczególny,oh "darów", ale uzna1jącej za składnik istotny dla ameryikańskiego charaikteru odmienność poszczególnych grup etnicznych. BIBIlIOGR.AFIA Billington R. A . The .1954 Protestant Crusade. 1800 - 1860, A stU!dy of the Origins of ,\meTican Chiilcago. Nat£vism, B(~gi-\,rdusE. S. 1~49 Cu~tura~ P~um~ism i. 3'4. and' A.ccultu rat:on, .,SnC'i'ci1Qgy and Re:ie'~(DC,h", SOCiClll B(~g)ina S. A. 11i973 IS1toriceskoie razvitie amerikanslwj nacii. XIX v. ~w:) Nacjonalnyie pro- cessy v SSA, Mo.slkwa. Q9I74 Immigracija v SSA SSA v amerikanslwj v novoielLremja, istoriografii. Osnovnyie (IW:) 118(6~1- 'ml'8 problemy tstarii gg. Mo:slkwa. O(~mmage:r H. S. 11~62 The American racter Mind. since the An interpretation 1880's, New Ha"."Em- of American Thought and Cha- Lo.ndon. Oroi.ss R. D . How .1973 Historians natio.nal Gordon AssimilaNon Origins, 1.9,6.8 1973 ..Inter- in American life. The Ro~e of Race, Reli.gion a,nd rlUt/onal New Y'OIr1k. O. Immigration 1959 Higham States, M. M. ,19,70 Handlin have ~ooked at Immigrants to the United Revi,ew", t. 7, nil' 2H, Staten Isl.and. Migrati·on as a Factor in Amencan (w:) C. Van Wooidward (ed.). The Comparative London. History, Englewood Cliffs. N.J. .J. Immigration, History, Strangers in the Land. York. Approach to New Yar1k - American Patterns of American Nativism. 1860 - 192.5. New �Między ksenofobią Katz H. 1971 Historia Stanów Gdańsk. KisJova A. A. 1973 Religija v Zjednoczonych formirovanii Polski Narcdowy w latach amerikanskoj ..Prace Kościół W,rocIaw, Ameryki, nad!, v SSA, Mookiwa. KUibiia,kH. 11970 183 i akulturacją. w Ka~olick-i 1897 - 1965. Jego społeczne Komi!sjd Socj,ololgdemej" nr W ,,(li(~ław-WaI1slzarwa-Kra,ków. 197,1 Rodowód narodu amerykańskiego, (w:) Stanach PAN K'I;aków, Nacjona.lnyie processy Zjednoczonych uwarunkowania 118, Warslzawa, - Ameryki i społeczne funkcje, Oddział w Kmlktow1e, Kra,ków N otanian: Ph. F. 18;]7 - 1934, "Utah Historical 1975 [; nfia,! Fru eTnal Or:;,ani.~ations in Utah Qu"terly" t. 41, nr 2, Salt Lake City. O;riatyński W 197'1 W kręgu mitu amerykańskiego, War&zawa,. Pi.lclh A. emigracji z ziem polsk-ich. Próba typologii i syn1976 Ogulne prawidłowości tezy, (w:) Stan i potrzeby oław, \V:llrszawa, KI'aków, Pm:.''ha F. P. (ed.) W73 Americanizing Indian". tile badai~ nad zbiorowościami polonijnymi,Wll1o- G!diaiu;k. American Indians. Writings by the "Friends oj the 1880 - 1900, CambI'i,dg,e, Mas:s.. J. :1~74 Henry Fo,rrd',s Metti!nlg I1Dt, (w:) IIl11im~g1ralDltls <.lind M,~g1rla'!1Itls: a'he DCltr,cAJlt Ethnic Experience. Etihnk Studies Reader, ed. D. W. Halfl1J;nan, "Jounnal of Universi:ty S<tudies", t. 10, nr 2 - 4, Detroit. ::>wierenga R. P. Schwartz 1971 EthnoculturaL Studies, political ••,Journal analysis. of Amenkan A new approach S1Judies" (Cambridge) to American Ethnic t. 5. nr 1. Veco!i R. J. 1.973 Zelinsky 1973 European Americans: From Immigrants to Ethnics, (w:) W. H. Ca,rtwri,ght. R. L. WatslOIl J'r (eds.), The Reinterpret.ation of American H~stor!ł and Cultnre, Walshi~ngtcm D. C. W. The Cultural geography of the United States, E.nglewood Cllffs. �184 ALEKSANDER ALEKSANDER POSERN-ZIELlJi<SKI POSERN-ZIELlJi<SKI BETIW,EEN ){:EmrQPIROiB1IA ANID ACCULTUIRJNTLQN. MAlIN IDEAS OF A{M;ERtICAiNl~TION IN 'Illi!E Ul.NIT!EJD iSTAToES IN 'DHE >PERIOD OF LIBERAL IiMMITG:RA TION (Summary) I The abO've-published and influe:rwe which article aims at had been exerted des<:.ribing basic on the oulture mecha.nislllS of immigrants of pressure in the United States towards theclose of th.e mth cen'tury and 1,11 the period of the fkst twenty yeajrl; ;otf itJhe 120t!h C!€II1;tiu:ry. A glr:ea1twave ,ad' 'im1!11lig;rnitiIQI!1 oiflt,hi:;lSe yeans had been 6'cl(~omrpanied by 'a c()Insiideruble increa.,e od' nat'iona~ cOl!1~ciO'U.SlIless oi Ameri:catru> oj AinIgJ!loiS,axonoI1~~~n, wlhiich :!'eiSlUlllteid'm itlhe 19J!'oJWit;rh lulf naiti:v.iJstiic alnd XClI1OiPhaib;ix: t·endeDIClies.T~hWsnaltiivti.lSm i:rJIc1luidJeid a thCislis 'alf a .thrrea:t olf Ciolll>ta:mwna!ti,all1 olf AIIn€lricalIl ci'vi!WlZa!tion iby 'tr:atshy f-meign power elements. Observla'tiOl!1 of l'QllLturail diff.erences od' imm'iig.a't!i()l!1 tlI'a,(J,i'tiOiIlpI'QilTIlp'tleid to 's~t forilJh an a.r,giUJm'Cil1t of lack §rants' ,va rec€lPtiiVJty "A;meni.can a's'Silntilat'ilon, Na,tiv'~sltiJcs'legam; proclaimed rlace"o:ver groups cOlm~ng £rom Eastemn, ,M'iddle and uf imrni- al'so SJuperior.ity and of Scmther.n Europe. 'I1hi,s Amerli'cun mlbvism od' the tUlrn cxf tlhe 'i'9lth 'cen'[<illy a~gravated ethni'c stereoiy>pe.s, ISIlIiPlPOriteJd anltj.J.iJmim!L'glraltii10in a1.JrnO!SlPoore alIl,d ge;niewlted il)lOllatiliJoInof e\l;rhnJi<: ghettO'S of immigran'Vs. The the'S:1Jsod' thei,r iJmm~groiIl'ts s,ome Jfreedom. \vihich 'in turn sOlc'iailain.d cul,tural e:ruvironment. 'Dhus, aclas,s-icall natilvism, bic attilbudes 'tOlWwrdsirmmig'ran:tJS, Amemic ani za:tion, A strategy od' appliied ,f ClI' aSlsoimiila'tiryn gav,e ·the inaptitude e.nalhled therm to foestore 1Jheir OWill ethniiC, 'compr:ised neither a0cul:wTaltAOIll ,had conceived as a xenopho- an idea nor oc·our.r.ed along a with p.ra-ctilce of a new su:ciul movement, :k;nQ'w:n ais t'he "AmericaiIl'iz:ati:on Movement", a't the hegi1nnitng olf 'the 20tih centu,ry. iTlhat (sltrategy WaLS!bas,ed OI!1:the 'the-my od' Aingi!ocom,fo.nmity, ,.according to w:hicrhidealls and pa'titerru; af 'the all:ready we.U-foJ1lTIed Aanerican be splrea.d among the 1I1€'W!Cd,meiI'is, wIli'le "worse" brought tradition from the at tlhe same time Old World should certain au ltureshCJIU:ld ob ..• t.acles such as be removed, Consequently, slloga,ns lof A:rJIgliolaOI11iJlolrmluty !pil101clal~med slepa.aitlilOlI1lof· ilmm~g.ralnits fnJim thei,r cu:Ittu:ra.I roOits. AJmerii.canizati.QIn mQv€lrnent of Life, propa:gated oultura.l Hving, equipment cates, fo,r dispate ethiruids. A neSiS of However, tended to sprea,d A:merk:an ide-dIs and a t<hor'Qlugh JmO'W['edge od' En;glibs<h,elillwinatiCln i.mmi(gra'!'1ftlsand A:ngloconfofll11list-ic parttial crusade od' ,immigrants" Jar who accultulration aoc€llemted a'imed <1;1.aohieving a higher t~leQlry alf as'sim:iJlation patiem;;- superJlu(;,u; {)f standard dis-appctinted its :it JaiJed to enradica:te na'tiv-e 'tradition Amerilc:a:ni'za1Jion awak('ncd :nOlt OiIlQy fi'nadiy T€'Cog:ni'Zledtheir l'ultu.ral own pairti~cu,la,reilhnic Amedca.n approval. tirad~tl~orns IshrOll.llld rejSllIilt :in a of the con,ciCJIU-;- i'ndividuaJ;'ty, staTted to defend it ih an QlI'ganlized way. AiniQt1herr:iidea, ~nqw1fi as a "'rnellti'Dlg ipalt" <K1q(J1rd~ngto whli<ch et slow pa of advo- ąual1'iltaltJive!y new but imeltiil1tg fOI'm ~A' c·iviJization a syn t hes.us od' V':J..rious ethnic elements soan fOJund :Specific vari.a:n:t oftihi'S tJ'heoTY rerso<l,ve·d:iln a concCjption of a ".giLt" or ".c-antributiOlIl" of immi·grant:s" s'ta:ting 'that ea'C!h iimmigrational pa.r:tiClUlla,rly v.a11ualbUe alnd Wio,r,tlhtdbe meintieiined traditiOln comprise,; elemeintSi, Wlhlilah sholuild be inltroidu- ood ill1lt,oAmeriiJcal!1 c~viJJ.i'zaItIi,orn t.o enriic<h it, ThiJs theoiry alll!d asltraltegy hliJzaltion, cl1os'ely eanneciteld wi!t,h 1'1:',go baiclkaJs fa,r ais the 9& cxf the of Aimerri'ca191th oenw'ry, �Między hCJ!wever. :uhey became 185 ,kJsenojoibiq i a,kuUuracjq. wllooS\preilJd al5 late ais in the pedold btet,ween tJhe tlWO W,c~rl1d WaDs. PlractiCidl] adti,v!ilty 'olf the a:dJhelret1ltlsof ',tihiethelo'ry oJ IClooltnibut'ion wals od' a g1redit signi.ficance for ,every day ,life {)If t'he ,immiignaintls. F'i,ntly, itstqpped the mcmopoly of slQgaln'" nega'ting ,the existence' ad' any vaLu'aib]e cult'ura] elements among ethnic g!I101UPS orf iirmm~gra1Jiolll OIfh,gj~n,SeICIGlnidly;, lilt ,trii'ed to pfleVell1lt a IgJmjwlbhod' iiJ:lct',er~()InHy CiOlmlP'lexd'ollll,olwedby a danlgeT oil' brieaikl~!1IgIOd'd'w,ilt'h ailll :tli,es of tlhe 'ilmmiglfall1itls Or,.\"ll cultUlre. T'h~ndly, 'iltdii,recitJEld cu:]J1mra,]alcitli"l,iity of th:eethinilcls" "'10iit CiOIU,ldIbe UiS'eld>for iP1iOlpag,alndapUlrl~OISles,ThiUls a 'grea1t l~mpo'r't,anlC'eIWials31tJtacihed tlo ,palg1eainjtai~Pelclj;lsod' cultural ac:tivi'ty of imm~grants. FOlurthly, it ena:blied ,immigrain1ts to acquaint audience with their ac!hiev,ement,s and thalt T€lSI1.o,rai1;ion olf the ethri,c grolulPlS"[pTieslti!g.e, fad was of a great a wide signif:ka:nce for ~he themy (}f gilf,t alDid~'t's a,ccul:!iUirat,ion ,practice stilmulaited 1!he bi,r1Jh ofe1Jhini'c cultures 'i!nltfi(~duCli~l1ig ,j;radiirti~o!'1.!all e1emenrt,is into ,Amer,i;can l'idie. Thiis t1elnd:er.1IclY lhaid been eo;;pec'ia:L1ySI1.Irengthcned 'lID llhe yearswhen j,n't.rodueed and Igmidual]Jy b'Toulght a:boiUlt the res1Jric'iiiv,e irmm1graltJioll'a] lalW's were C!c}Doceptiol1 of cu] tu rai] plUira1lilsim, accepting not only values of palrt,lcmla'f, seIec'ted "gi!fts", but irecOlg1niizingdiLfferences of specific ethnic groups. being an integral part of the society of the United States, ais a y;~tail elllemont of AJlTIlenuc'ain e,]vljliiz,a~tOlll. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/825cf1636c2e610d2e99c6678bbd7111.pdf 263803b45711febda83555935965de97 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1853 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Subject The topic of the resource etniczność świadomość etniczna i narodowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1718 Title A name given to the resource Problem świadomości etnicznej i narodowej / LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.155-168 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 67, 198::' II. ARTYKUŁY I ROZPRAWY BRONISLAW A KO:BCZYŃSKA-JAWORSKA PROBLEM SWIADOMOSCI ETNICZNEJ I NARODOWEJ METODY I OSIĄGNIĘCIA BADAŃ POLSKIEJ ETNOGRAFII' Problemat~ka świadomo,ści na,rodowej oraz dążenia do odrębnego bytu narodowego w kraju, który w ciągu ostatnich dwóch wieków dwukrot,nie tracił niepodległo:ść (lata 1794- 1918 i 1939- 1944) siłą rzeczy :nusiała być .przedmiotem żywego zainteresowania naukowego. PodeJmowało ją i podejmuJe sz'erag dyscyplin naświetlając właściwe :sobi2 aspekty problemu. 1. Historiografia pOlIska lat ostatnich koncentruje uwagę na rozwop świadomości narodowej poszczególnych waiI'lstw zró:żmieowanego vvewnętrznie spo'ł'eczeństwa. Między innymi wiele uwagi poświęea narastaniu świadomości na,rodo,wej w.śród wa:rstw wyłącZOInychdo końoa XVIII wieku z czyn!nago życia państwowego, takich jak miesZJczaństwoi chłOjp.stwo. Szczególnie interesująoe etnografa zagadniEnie budzenia się świadomości narodowej wśród tej ostatniej kategorii doczekało się o'statni0 wie,lu interesujących studiów. Socjologia główną uwagę skupiła na obserwacji procesów utrzymywania się poczucia odrębnooei narodowej lub integracji z odmimlinymi środowiskami etnicznymi wśród ludności polskiego poohodzenia żyjącej n:, emigracji. Na ludność tę skł-ada się przewa·żająca liczebnie gru;pa potomków emigrantów zarobkowych, głównie chlopów, którzy opuścili kraj w końcu XIX i na pO'cząrtJku XX wieku, znaczna licZJbaty,ch, 'którzy znaleźli się poza granicami kraju w Iczasie ostatniej wojny oraz mniej 1iczn~~ lecz istotne dla kształtowania świadomości różne fale em~grantów poEtycznych z olkresów zaborów i lat po drugilej wojnie światowej. Zainteresowani,a środowiska etnograficzne.go problemami etnicznymi i narodowościowymi przechodziło różne fazy związane z rozwojem polskiej myśli etnologicznej oraz ogólnymi tendencjami dominują,cymi w nauce świ'atowej. SzcZJególnena:silenie ,grac poświęconyoh badaniom procesów kształtowania się świadomości etnicznej i narodowej obserwujemy * Aa1tY'kuł .nirJłi'etilS.zy z·osiał przedstawi'ony jako T,efe.wi na Sy;mpozjum AntI' pologii s.połecznej Europy na IlnrteI1kOlIli~res1e M.U.N.AriE w Ams!terdamie w 1'981 i)- 1". �156 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA ostat:niJmpięcioleciu (lata W76 - 1980), co związane jest między innymi z realizacją ogólnokrajowego, mię.dzydyscytPI'inarnego planu badawczego, n.t. "PoIISka'kultura narodowa, jej ro~wój i percepoja", w którym uczest-niczylo również ki'lika z'esJPOł,ów etmo,g,r,aiicmych. 2. Rozwój począitków zaiilteresowań etnograficznych (antropologicznych), przieibiegający w Polsce podobnie jak w innych krajach Europy -dwoma torami: reflekisij,inad rozwojem kuiltuxy całej ludzkości (etnologia. Volkerkunde) ora:z I1Iaidregiona,l'Ilymi jej wlar.iantaJffii(V olkskunde, etnografia, llliroidapiJs),przypadł -~ Polsce na okres utraty niepodległego bytu !państwowego. W tej sytuacji zainteresowanie kulturą warstw ludowych ljJozacelaJmi czysto ipoznawlczymi, szukaniem kOiTzenikultury narodowej i ogóilnoludzJkiej,miało również cele polityozno-spolecz11le:p0'7.nanie życia ludu w celu szerzenia oświaty oraz 'uaiktywni'e:nia ,warstw ludo,wych., zwłamcza chłqpstwa, w życiu polityazmym kraju, w tym pozyskania ich do wailki naroiclowowyzwoleńczej. Pracom badawczym towarzyszył rozwój refleksji teoretyoznej. 2.1. Od początku prac badacze zwrócili uwagę na zróżnicowanie regionaLne ku.ltury wsi przejawiające się pTZ'edewszys,tlkim w ró-żnicach gwary, stroju ora:z ogólnego stylu życ1a. Zaczęto mnożyć oipisy pos'lczególnych reg,ionów kraju z 'llwypukleniem regionalnych osobliwości kulturowy.ch (tu wspomnieć na:leży monumentalne dzieło Oskara Kolberga). OpiJsy te koncentrowały uwagę na ohszarach szczególnie wyróżniają(7ch się li-C2'lbą cech s;pecyficznych, CO - jak wykazały późniejsze badania - spo.wodowane było często szczególnymi dziejami tych obszarów_ zapóźnieniem gospodarczym sp;rzyj1aijącym zapóźnieniom kulturowym. W wyn:iiku wzmi-a'l1ikowanyohbadań wyróżniono na obszarze dawnej RzecZYIp(}~poJitej :sz€'Degterytoriów kulturowych określanych jako terytoria e-tno,graficzm~. 2.2. Po uzyskaniu niepodległości w 1918 L, wraz z rozwojem etnografii jako nauki akademickiej, refleksja naukowa nad powyższą problematyką uległa pogłębieniu. Za reprezentatywne uznać moźna w tym względzie stanowigko Kazimierza Moszyńskiego i Jana Sto Byskonia. K. Mos-zyńSlki(1887 - 1959), uważający sam siebie za ewolucjo:nistę krytycznego, podo/bnie jak wielu innych badaczy wyraźnie rozgraniczał, zwłaszcza w swyoh wcześniejszych pracach, zakres etnografii i etnologii_ Etnologia to jego zdaniem jedna z nauk o kulturz,e, której przedmiotem jest "... bądź kultura całej ludzkoś'Ci, bądź też posZC'zególne wytwory j gru.py wy1Jworów, badane w zasięgu światowym" l. Pl'Zedmiotem etno]ogii jest kultura manifestująca się w działaniu grup etnkz:nych. Jakkolwiek do swych rozważań Moszyński wprowadził pojęcie "gru'IV 1 K. Maszyń-ski, Kultura ludowa Słowian, wyd. 2, Warszawa 1967, t. l, S. 14_ �Problemy świadomośc'i etnicznej 157 i narodowej. py etnicznej", to jednak głównym przedmiotem jego zainteresowań była .etnologia, której zadaniem według niego 'było po'rządkowanie pod względem typologicznym j.edno:ro.dnego materiału w ska,li świata i jedynic' sprawdzanie jego wiarygodności prz.ez odniesieni.e go do układu etni-cznego 2. Podejmując badania nad etnogene·zą Słowi'cm, Moszyńskie,go nie interesowały procesy etn<i-cznew oałości. W centrum jego zai:nteTesowa11 znajdowało się badanie g.enezy wytwolI:ów kultmowych i genezy kultury. Jak stwieI1dza 80ikolewicz, w ujędu MoszyńSlkie:goproblem etnogenezy można sfoi'mułować jako usta'lenie sto;pnia związku pokrewieństwa między grupami ludzkimi konstytuującymi dany etnos lub grupę etnosów. \'IoszyńSlki zwracał uwagę na dynami,czny charakter etnosu, na stah.l zmienność jego układów składowych i podkreślał konieczność rekonstrukcji tego zmieniającego się stanu rzeczy. Zdaniem MoszyńSkiego, szczególną rolę wśród cech wyznaozających grupę etniczną stanowić miał jęZylk, stąd też często w szczegółowych analiza oh wytworólw i grup wytworów kulturowych czeripał wsk.azówkl z językoznawstwa. Mówiąc o kultunze jako o zbiorze wytworów charakterystycz.nychdla grupy ludzi posługujących się określonym języikiem, Moszyński zastrzegał się, że ni'e można chara:kt,eryzow,ać wytworu w kategori,ach etnicmyoh. W konce;pcji MoszyńSkiego dane etnogmficzne należy o!dni€Ść do systemów jęzYlków.Kult-ura uzyskuje bowiem sens etniczny dopiero przez odniesienie jej do języka, najdOiskoonalszegowskaźni<ka odrębności grupy~. 2.3. J. 81. Bystroń (1892 - 1964) był w ró:w.nym sto.pniu soojologiem jak etnografem, przy czym zbliżony był do francuskiej sZJkołyetnosoojologicznej (Du.r!kheim, Mauss). Podobnie jak Moszyń.ski uważał, że przedmiotem badań etnogr.aficznych powinny być "treści kulturowe" będącE' własnością określonych grup Slpołecznych, a nie same gru:py, przy czym na gruncie europejskim prz.edmiotem zainteresowani,a nie powinny być wszystkie treści kultury s.połeczno.ści eurqpejsikiej le'cz ty}ko pewne ich kategorie związane z dynam~ką roz,woju kultury; a mianowicie treści przekazywane w kontakcie bezpoś:rednim oraz w przekazie ,~pontanicznym, niezorga'nizowanym (jak byśmy dziś powiedzieli, powstające niezależnie od poczynań cen:tralnych ośrodków sterowania). Pomimo założenia, że etnografiia nie jest nauką o grupach społecznych (które są pr:zJedmiotem badań so,cjologii) Bystroń uważał, ż·e studium "ku1tury ludowej" musi poprzedzić studium "terytorium etnograficznego". Przed przystąjpien~em do badań poszezególnych działów kultury tr.ze2 wyjścia 3 Por. Z. SokOJlewiez., Teoria do badń etnogenetycznych, j.W. s. 100 - W2. kultury Kazimierza Moszyftskiego jako "Euruog)rafia P:o'l!S!ka", t. 23: 11979, z. 2, 3. punkt 86 - 87. �iSS BRONISLA WA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA ba zaporznać się z grupami, które zamieszkują badane terytorium i Którc' i)odtrzymu;ją kulturę 4. Bystroń zakładał, że poszczególne grupy ludzkie muszą tworzyć Olkreslone warianty kult-uroiWe, prZ>eC'iwstawi:ał się stanowLs;ku, przy którym identyfikuje się g:rupy etniczne z językowymi, jednaikże stwierdzał, żo ;)rzy współ'czesny:m stanie nauiki, przy wielkiej różno:rodności i bogactwi2 :akitów kulturowych trudno znaleźć inne pozajęzykowe kryte.rin do określcmia granic terytoTiów etnografic.znych. Sam opracowując maJpę "ugrupowań etnicznych ludu ;polSlkie-go"wyszedł od ustaleń badań dialektologicznych wyrói.ni.ających obszary podsta,wowe nawiązujące do pierwotnych podziałóv.' plemiennych, które to· J)o.działy skonfrontował z w)'lni:kami badań etnograficznych, wyróżniając w ramach pierwO'tnyoh podziałów mniejsze ohszary o odmiennej, W wyniku różnorakich procesów gOSipodalI'czo~S'pOłecznych - fizjonomii. Oso.bną uwagę poświęcił grupom obcym na lpolskim IterytGrium państwowym, które za,chowały jeszcz'e trady'cje SWEgOpierwotnego pochodzenia, odrębny olbyczaj, a często i język ,;. Na marginesie zaznaczyć warlO, że j.ako socjolog i kulturoznawca wyróżTIJiłoboik grup terytorialnych jnne typy grup kształtujących odrębne formy kulturowe (zawodowe, wie~'w,religijne, S/tanO'weitp.6). O ile zwrócenie uwag,i na typy g.rup kulturowych kształtujących sobie' właściwe formy kulturowe miało walor uniwersalny, a tyle podział tery:orialny zróżnicowania ku1tuTOw,ego.obszaru Polski - na co wielokrotnie zwracała uwagę,A. Kutr~eba-Pojnarowa 7 - był zasadny tylko dla .określonego okresu, w któtrym był przC(pfOlw,aidzony. W tym miejscu naJeży dodać, że Bystroń korzystał z wyników badań etnograficznych przeprowadzanych wciągu ponad pięć:dz:iesięciu,lat i nieiktóT'ez wyróżnionych przez dawnych badaczy gr~py, które znalazły się na mapie Bystroni.a, już w czasach międzywojennych nie istniały łub istnienie ich w ogóIebyło poddawane w wątpliwość. 3. Zdecydowany zwrot w etnogirafi:cznej refleksji na temat proc:esów etnicznych przyniosły prace Józefa Obrębskiego (1.905 - 1967). Uczeń K. Mos:zyńSkiego w końcu lat dwudziestych podjął studia na Uniwersytecie Lonidyńsikim .pod kieI'unJkiem Broni;sława Malinowskiego. Po studiach londynskich zainteresowani,a jego przeniosły się w kierunkll antropologii społecznej. Sam uwM:ał się za funkcjonalistę . .: J. S. Bysiro·ń, Wstęp [. j.w. s. 109 - 122. 6 j.w. s. 1'2'3,- 1'26. , KU'trzeba-Pcljnar·owa >'i/ch: czas i przestrzeń :'. 26 - 27. w do ludoznawstwa, Lwów 1:926,s. 33 - 35. A., zob. m. in. Z zagadnień metodyki kultury Ludowej "Etnogra'f'ia badaniach prac etnograficz- P.ols'ka", t. 9: 1965. �Problem'y świadomości etnicznej i narodowej. 159 W dziedzLnie nas interesującej istotne było - jak pisze A. Kutrzeba-Pojnarowa - przesunięcie przez Obrębsikiego pytania o "g.rupę etnograficzną" z plasz'czyzny rzeczy, to jest ()lbieikitywnieistniejąoego inwentarza kultury określonych terytoriów, na płaszczyznę świadomości jednostkowej i spolecz.nej. Przesunięcie stanowiska badawcz,ego od spojrzenia statycznego jakgdyby od zewnątrz, kiedy to badacz identyf~kacji dokonuje za pomocą kryteriów "obiektywnych" wyselekcjonowanych czy też usta-o lonych anbitra!lnie, do ~(}sobu "dynamicznego" polegającego na patrzeniu od wewnątrz, szukaniu zm·ien:ny-ch "kryteriów subiektywnych", wokół których kształtuje się poczucie tożsamości kulturowej, w tym również etnicznej danej grupy. "Grupa e'tiniczna" - według Obrębskiergo - jest schematem wyobrażeniowym a nie konkretnym. Jest tworem spontanicznym a nie, jak plemiona, genetycznym. Nie odwołuje się do mitu poc'hodzenia. Wiwrunek własny jest ja~k,byodbiciem wyohra,żenia o grupach obcych, jej przeciwsta,wieniem. Granice między grupami są zmienne, jak również mniej lub bardziej ostre. Istnieją również glru\py pograniczne. Podstawowymi zj'awiskami przyczyniającymi się do dostrzeŻlenia wł,asnej "obcości" wobecinnej grupy są zjawiska zewnętrzne, łatwo postrzegalne, jak odrębny język czy strój, a następnie odrębne za'ohowanie kulturowe, stopa życiowa czy prawdziwe lub domniemane różnic'e psychiki~. Według ObręhS1kiego,grupa etniczna niepo;si'ada własnej ideo,logii lecz jedynie opartą na poczuciu podohieństwa solidarność wewnętTZną manifestującą się prawie wyłącznie w zebknięciu ze światem zewnętrznym. Badając k'u.lturę społeczności regionalnej cechu;jącej się dużym opóźnieniem gos,podarezym i kulturowym Obrębski obok opisu grU!p, które - jak to o'kreślal - "trwlały w przednarodowej fazie rozwoju history'czki i grupy do narodu. Badając postawy miesZJkań'cówPolesia, terytorium onego"zmierzał do na:świetlenia począ:tiko.wydlfaz procesu akcesu joednostkresowego międzywQjennej Polski usytuowanego na pograniczu polsko-białoruSikim, wid~iał "grupę etniezmą ,roe;bitą i zdezorganizo.waną, zaat.aJko1wanąw swych podstawowych wartościach ~połecznych, koncentrujących się około tradycyjnego systemu w:łaJdamiaziemią: w nagłym i masowym konta:kóe ze $a:-odowis!kami nadr;:ędnyeh warstw społecznych uleg'ają'cą hipnozie wartoś,ci społecznyoh i mora.lnych, reprezentowanych przez naród !państwowy; polCldającąsię odśrodkowym tendencjom a:symiJa.cyjny:mi równocześnie zawiedzioną w swoieh aspira'cjaoh i dąŻf'niach. Grupę, w której usrt:osunkowaniu do otaczającej ją rzeczywistości spoB J. O!birę1>ski, Problem grup etnicznych w etnologii i jego socjologiczne ujęcie, "P.rzeg,lą.d S()ll~jolQglmny", t. 4: W136, s. 17'7 - Il'9S. Zob. też A. K:utrZ!eba-P:oj.n:l,rowa, Wkład Józefa Obrębskiego w badanie procesów etni.cznych, "E1tnQgraifia Pols'ka", t. 23: 1979, z. 2, s. n - 32. �[160 BRONISŁAW A KOPCZ YI'ISKA-J A WORSKA lec-znej dominUlją postawy negatywne, modelo:wane wedh1Jg tradycyjnych wyohrażeń i ug:runtowane pod wrpływem sytuacji idoświadcZień, które są jej udziałem; }ednym słow,em gru;pę p:rzechodzą<cąty:powy kryzys społeczny .i pod Wlpływem tego kryzysu niewą~p1i;wie ~OIUso!lidtudącą się WC'wnętrznie, podatną na zibior·owepsychozy i złudzenia" 9. W nieo.pu;b.IiJkoiWan·ej ipracy haibiJlitacyjne'j zło.żonej na Uniwersyt·eci\' WarsZiawskim w 1945 !-'. pt. Polesie archaiczne Obręhski stwierdzał, iż SipE' ,cyfi.ka kuHury Polesia polegaJ,a na połąc:aenioui przeciwstawieniu w krajobrazie kulturowym "pańskości i ohłopskości", przy czym na ten podzial .społeczny nakładał .się podz!iał narodo:wy i odtpowiada.ją'ce mu steT00typy '(cyt. za A. Kutrzebą-Poijnarową 197,9, s. 79 - 80). WażnY1mjego stwierdzeniem było, że lista cech sJkłradających się na powstawanie wizerunku własnej lub odręibnerj gru!py mOiżeulegać rozszerzamiu lub zwężaniu w zależności od :kontelkstu historyczno-lokaJJnego. Jest rzeczą inte,resującą, że Obręhski 'ustosunilmwując się krytycznie -do bez.poiŚretdn'iegowykorzystywania danyoh etnograficz.nych jaJko obiej,tywnych kryteriów podziału etn:kznego i definicji narodu (co cz·ęsto spotkać mowa było do niedawna jesz'cze w pracaoh historYików) powoły:wai się na opinie K. Moszyńskiego, że jakkolwiek metody etnogeorgralicznl: są niezwykle pr.zydartne dla relW!I1L5truik<;,ji .historii kultury, to zasięg; etnogmficzne nie mają nic wspólnego z geografią prymitywnych grup ,etnicznych. Badają one nie zasięg tych grUiP, lecz geograficzny układ różnych wytworów, elementów, czy oech kulturorwyoh. M-at€riał etnograficzny nie pozwala na wnioski dotY1cząceróżnic światopoglądowych czy - jak pisze ObrębSllti.- "etnopsycholo,gii" wyodrębnionych społeczności, między innymi nie ujawnia ich samookreśle:na. Zbadanie tych ostatnich wymaga odrębnych metod niż stosowane w klasye-znym opisic etnograficznym. 4. WyekJspono.wani'eprz.ez Obrębskiego pr.oblematy1ki samo3wiardomości grupy odczytywanej z wY1Powiedzii reakcji obsenwowat11ęji prowokowanej bezpośrednio w terenie, nałożyło się na rea.1iw'wane w etnografii iPoJskiej badania trwałości i zmiennolŚci regionów kultury. Badania w tym kiel1un:ku podjął między innymi Roman Rei:nfurss w swoich studiach terenowych dQtyczącyrch granicy K~aiko:wiaków i Górali, jak również w monografii ruskiej g.rupy Łemków wydanej po II wojnie światowej 9. Deklarowana słownie zmienn:l świadomość grUlpo'wa stała Sil, -dlań, obok równie :umiennych zasięgów określonych :ajawisk kulturowych. J. Obirębsiki, CliP. cit., s. ,177. R. R€lmfuss, Pogran.icze krakowsko-góralskie w świetle dawnych i najnouszych badań etnograficznych, "Lud", t. 36: 1946, s. 227 - 234. Tenże, Łemkowie jako grupa etnograficzna, "P,ra-ce. i Materiały EJtnog-:--arf'icrz.ne", t. 7: lf}418, s. 77 - 210_ 9 9a �Problemy świadomości etnicznej i na.rodowej. 161 głównie kultury materialnej, jedmym z wyznaczników zmiennego historycznie terytorium "g;rupy etnogTtaricznej". Nastę:pne lata przyniosły dalsze p.l1acedotycząoe ,prOlblemów-re.gionalizacji ku1burow~j kra:ju. Prrace te, choć uwzględniJały prQlblem sarrno~ określenia, głównym pr1iedmiotem uwagi uczyniły zewnętrzne, zmienne history'cznie o!kol1c7mościg~darcw-1Sipoł'eczne, w tym zwłasz·cza ustrojowe, które mogły warunkować ikis7Jtałtowa!l1ie odrębności r~ionalnej mies7Jkań'ców badanych ob!Szarów. W tym miejscu wspomnieć należy o wieloletni:ch zespołowych badaniaah I1egiOlnukumpiowskiego prowa:d.zonych pod k!ierunkiem A. KutrZ'eba-POIjnarowej l0, badania WieJ!k(j.pol:sJki pod kierunkiem J. Burszty 11, wsi Śląska OpoJsJkiego pod kierunkiem M. Gładysza 12 czy też badania ohsza:rów centralnej Po:lsiki prowadzone pad kierunkiem K. Zawistowicz-Adamsikiej 13. 5. W ostatnim pięcioleciu w etnografii poLskiej obserwujt'my nawrót do pl'Olblematyki et'ńi'oznej, lecz badania prowadzone są w odmiennej niż poprzednio perspektywie. Z jednej strony zwrócono uwagę na nie postrzegany dotąd nurt reIlelksji Bystronia mający istotne znaczenie dla badania świadomości etnicznej, jak również pOiWTóconodo głównych p)'lt-ań sfo:rmułowanych przez Obrębskiego. Nie bez znaezenia dla ożywienia prac badawczych było opu'bli:kowanie w t1umaez'ernu polskim klasycZinej pTa'cy W. L Thomasa i F. Z'naniec:kiego, Chłop polski w Europie i Ameryce (1918 wyd. oryginalne) 14. Jednocz,eśnie badania te w)'Ikorzystują dorohek refleksji nad problemem tożsamości, który - jak wykazują badania róimoralkich dyscYlPhn wynikać ma z fundaJmenrtaJinej potrzeby samoo:k:reś.leni'i człowieka. W rozważaniach tych zw.rócono uwagę, że już w okr,esie międzywojennym J. S. B)'Istroń W swojej Megalomanii narodowej jaiko pierwszy wśród polskioh etnografów o,pis-ałmito.twórczy charakter konfrontacji "swój - ohcy", w której to konfrontacji kryterium ohco-ści mogło być band.zo różne: etnic:ml.e,języ;kowe, religijne, zawodowe, klasowe czy kulturalne. W pracy tej Bystroń prześledził meohanizmy mityza,cji obcego. Mechanizm ten, jego zdani-ero,:polegał na procesie' idealizacji (ko,lejno deformacji obrazu oboego, rozciągnięcie sądu indywiJd-ualnego na całą grupę, zobiektywizowanie stereotypu), który prowadzi do uformowania lO -A. K,u'trzeba-Poj'narowa, (red.) Kurpie. Puszcza L:ielona, t. 1-3, WnJ:c1a;,-v H}62 - 11965. 11 .J. Bun.szta, (red.) Kultura ludowa Wielkopolski, t. 1-3, P.oznall, 1960 - !W,57. 12 M. Gła:dys.z, ('red.) Stare i nowe Siołkowiee, t. 1 - 2., Wrocłąw '19!r3 - 1966. 13 Zob .. ,Prace i Matel1i<Hy Muzeum ArcheOllogicznegc, i E<tnogra£i;c:zllego w Ło- dz.i", Seria ;Et,nc~~r.a.fii.C'nna. 11 'li Wyda>n~e pOILs'kie, Wan,;zawa Lud, t. LXVII 1975. �162 •• BRONISŁA WA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA mitu, w którym subiektywne uwarullIkowane historycznie sądy sltają się "poczuciem inSityniktownym" 15. Aktualne regeks'je nad konfrontacją pojęć "swojego i obcego" Wi' wSipółez,eslnejetnog:nafii polskiej pOIszłydworna drogami. 5.1. Jedna, hhższa sugestiom Bys1tronia, rozszerzyła pole analizy na wszelikie p:mcesy identyfika(~ji kuLturowej. Przykładem mogą być prace najmłodszjej generacji etnografów (Z. Benedyktowicz, L. Mróz, E. Heguhsika i inn.). Zwraca się w nich uwagę na swoiste, opis.ane przez etnologów r!eaikicjewoibec obcych, l'caJkC!jew których przeplata się poczucie lęku a nawet grozy z dążeniem do zbliżenia. Zrozumienie tych postaw, ich znaczenia kulturowego moż:liwe jest tylko w perspektywie szerokiegr,. spoj:T'zenia historyczmo-etnologicznego. Pozwala ono na analizę istoty wyolbrażeń etnilcznyoh i studiowania ich podohną metodą jaka stosowan" jest w studi,a·ch nad symbolem. Chodzi tu o tr.adycję fenomenologiczną (C. G. Jung, M. Eliade) "rozumienie symbolu przez symbol", wydobycia treści symbolu przez umieszczenie go w pewnej całości tego samego co on rodzaju, lecz bardziej niż on rozlClgłej, tworzącej całościowy sy"tem Chodziłoby zatem o ukazanie wizerunku własnej g,rupy (stereotypu) na tle inrny!Chwyob:r,ażeń o świecie (wszeohświecie, kosmosie) - wyobrażeń i wypowiedzi należących do na jszerzej pojętej sfery religijno-mitologkz:nej. Pozwoliłoby to na określenie i rozważenie stosunku stereotypu do mitu, ich wz,aje~nych pOIwiązań i rellacji, które od dawna narzucały się obserwaoji ba.daczy 16. 5.2. Drugi nurt, do którego zaliczyć można ostatnie prac(~ prowadzone pod kierullikiem A. KUitrzjeby-Pojnarowej, w większym stopniu kon· tynuują myśl J. Obręhskiego. A. Kutrzeba-Pojnarowa podejmuj~ problem roH iden;tyfiikaoj.ik.ulturrowiCijw procesie porozumiewania się międzygrulPowego konkretnych społ'eicznocŚci.Badania te szczególną uwagę zw.racają na kształtowanie się świadomośoi historycznej badanych grup, świadomośd rozwij,ają,cej się na bazie różnie uksztaUowanego podłoża historycznego. W Hczmychstudiach własnych oraz pracach prowadzonych poid jej kierunkiem dokonano la:boratO'ryjrnychanaliz postaw i zachowań z tego zaikres!u. Badano m. in. wpływ chłqpskiego wyobmżenia o świecie na podejmowanie decyzji emiJgracji zaiI1ohkowej oraz proces akceptacji i integracji ze Slpołeezeństwem na obczyznie, jak również zmiany jakie w tych uwarun:kowaniach zaszły na ,przestrzeni lat. W badaniach tych sLwier.. 15 L. S!tomma, Antropologia kultury w Polsce dziedzictwo, pojęcia, inspiracje (mabeniały do słolwnlilka), "PoIlisika Sz.tu:ka Ludowa", t. 24: 1980, z. 1, s. 48 - 49. 16 Z. BeneldytkitmwCiz, D. MalrlIDoWSlka,O ni.ektórych problemach identyfikacji kulturowej w procesie porozumiewania się, "Etnog,rafia Polsika", It. 23: 1979, z. 2.. s. 205 - 236. . �Problemy .~wiadomości etnicznej i narodowej. 163 dzono, że poznawanie l przeżywanie świata "obcego" przechodzilo przez swoiste ctapy: postrzeganie go w etapie wstępnym jako peryferii własnej wioski, co wiązało się z osiedlaniem się na emigr.acji w,śród "swoich" ~ kultywowanie więzi uczuciowej z rodzinnym środowiskiem, następnie etap rozwoju zainteresowań życ'iem wlaS'nej g.rupy w nowym ot0czeniu .?tniczny:m, aby wraz ze wzrostem oświaty i stopy życiowej mogły pojawić się tendencje do pełnej integracji z obcymi grUlpami17. W zespole tym badano również trwałość poczucia więzi wewnętrznej i poczucia odrębności do innych grup oraz wzaj~mne stosunki wybranych społeczności lokalnych. Wychodząc z zalożenia, że poczucie to tworzyło ;;;ię na bazie wyikształconych w procesie historycznym więzi terytorialnych, analizowano funkcjonowanie więzi kulturowych. Baldano zarówno postrzeganie siebie w tych odmiennych katego:rlach, jak i odzwierciedlaJ).ie wspomnianych wyznac?mików w rzeczy'wistych procesach społecznokulturowych. W. E. Regulska na pTzytkładzie wspomnianych już Łemków, którzy po II wojnie zostali w większości zmuszeni do opusz'czenia stron rodzinnych i osiedlenia się w innych okolicach Polski, analizowała wyznaczniki odrębności etnicznej, które pełniły rolę kryteriów klasyfollkujących: 1. nćl płaszczyźnie samookreślenia indy,widua1nego, 2. cech ogólnych uznawanych za różnicują'oe dla całej grupy (w :przYlpadkubadanej grupy język, wyznanie, wspólne terytorium, stan kultury,obra.z przeszłości, st'2reoty;p wlasnej grUJpy), 3. wyznacznifk:oiffio:kT{~ślającychminimum cech pozwalającyoh .na przyszeregowanie kogoś do gonljPYswoich czy obcych. Szczególna UJwćlgazostał'a zwrócona w baidaru.ach na prooesy integracji wewnętrznej grllipy w obcym otoczeniu etnicznym. Integracji połączonej z frustracją społeczną, która prow.adzi w sytuacjach konfliktowych do wywołania postaw agresywnych. J.ednocześnie ś1edwno procesy integracji z dominującą grupą obcą ts. L. Mróz, po:d~jmujący w tym :re~pole analizę pozy,cji ludności cygańskiej, niezależnie od zakresu pojęcioweg.o kat'egorii "obcy", ~apro:ponował WJprowad~enierozró~niElnia składającego się co najmniej z trzech elementów: "swoi (my" - "nie swoi (oni)" - "obcy". Doszedł bowiem do wniosku, że jest rzeczą ni~prawdopodobną, by jaka.koJwiek społecznosć czy 'kultura tak prosto widziała różnicę pomiędzy sobą a wszystkim co się poza nią znajduje, by nie czyniŁa różni'Cy pomiędzy sąsiednią grl"pą czy plemieniem a tymi, którzy są z gruntu odmienni kolorem skóry, 17 A. Kiu1trzeba-Pojn:arowa, Swi.at swój i obcy w kultm ze ludowej, (w:) "Roc;ztl'iik :'vIuzeum ElnOt~a,fi'c.zne:gG w TOmJJtlliu", s. 3'6 - 48, Tio1'1uń t. J: 19'7!8. 18 E. Re,gulska, Wyznaczniki odrębności etnicznej funkcjonujące współcześnie w świadomości gn~;JY łemkowskiej na terenie dawnej ŁemkoW5zczyzny, "Et:lografia Polska", t. 23: j97'9, z. 2, s. j.g.5- '1'99. �164 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA językiem ozy go~podai11ką, a więc czynn~kami odgr-y,wającymi bardzo istotną rołę w określeniu własnym grupy. Zigadzając się z tym, że iJntegra'cja własnej grupy, świadomość j,ej odrębności i szczególnego charakteru dokonuje się na pŁasze.zyźnie SiWohilistwierdza, że istnieje sze.reg sytuacjL kiedy "swo~ (my)" i "nie s.woi (oni)" mogą stanowić w~Mnie kat0goTię przeciwstawną "obcym". Ta os,tańni:ar'elacja wydaje mu się być własciwa dla stosunków inter'etllli1oznychi z nią się spotyl{jaJmyw procesaeh narodowo,twÓT!czy,ch.Dopiero bowiem "obcy" fun:kcjomuje jako pewien wzoIJ.'Izec przeciwstawny wzorcOlWti. własnej kultury i społeczności. Jego obraz fun!lmjcmu1ena zasadzie stereOtypu nie ,podlegająCiegoprawie mody£~kacji. Roz.różnierlle zaś "ohcych" i "nie swoich", zdaniem Mroza, może być szczególnie płodne dla badClinia skali bliskości i obcości, szukania wyzna'ozmików dystainsu kulturowego. Przydatność tych kategorii wz.rasta zwłaszcza w badaniu SIPoł,eczrności wielo:etni'cznych lH. 6. Do inmego etralPureflekoji J. Obrę:bskiego nawiązują częściowo badania J. Kuch~iej. W proees'acih narodowotv.:ó;rczych, niezależnie od miejsea ich rozwoju. J. Obrębskd. dostrzegał pewne ogóLne prawidlowości wynikające z jedne} strony z pokrewieństw st'ru:klturalnych jClikiezachodzą między wszystkim: społeczmo'śdami ludowymi a grupami narodowymi, zaś z drugiej strony z chaTaJMeru powiązań i stoslliIlików,które się między tymi grupami rozwijają· Obrębslki zwra,ooł uW1łigęna to, iż grlllPa o kulturze naro:dowej zewzg:lędu na rociza'j jed org,aJnizaQj,i, który czyni ją ~dolną do dynamicznege. rozwoju i eksjpansji, jest zawsze grUjpą dominującą. Pozycję jej pogłębiają ponadto z,azwycz'aj podziały klasowe, które potęgują różnice kultu:rowe. Zróżnicowanie to powoduje wewnętrzną sprzeczność w procesi'" asymilaoji. GrUiP.adominująca asymiluje i wciela do swojej struktury poszczególnych człml:ków gl1Upludowych jak i całe społecZJI1ościludowe a j.eidno:czeŚIliew ohronie swej wewrnętrznej organizacji i funkcji kierowniczych, braniąc swej specyficznej kultury i systemu wartości, ro'zwij2mechanizmy po.działu klasow~go i separ'=lcji,którp. spychają nowych członków do niższych ;pozycji klasowych i ogiraniczają ich udział społeczny i kultuOOlwyw Sjpoleczeńrstiwiie narodowym. Obrębsiki wy:rómił trzy etapy ,powstawania narodów. Pierwszy polega na przenikCliniu do grup ludowych ins.tytucji i organizacji grupy naroidowej i dostosowywanie ich (gru:p ludo:wych) do wzorów własnej tradycyjnej ku1t'ury i org:anizaoji ~połecznej. Drugi etap, przej'ściowy, polegC\ na odry!waniu się jedno'stek i grUip od własnej kultury ludowej i dążenie: Mróz, Badanie dystansu etnicznego: Cyganie-Polacy, 1978, z. 2, s. 15 - 35 oraz L. Mróz, $w·iadomoścŻ(;we etnicznego, "Etnoglraf"ia Po!ls:ka", t. 23: 1979. z.. 2. s. 157 -163. 19L. t:- 22: "E:tnogmf'ia lUl/znaczniki Polsl]m·'. dystans" �Problemy świadomoś,ci etnicznej i narodowej. 165 ich do asymilacji z grupą narooową. OhaTa~teryzuje go powstawanie różnych ugrupow-ań społecznych, w rówych przejściowych przestrzeniach społecznych. Trzecim i końcowym etapem jest spowodowanie zmian w &połeczJnOlścilokalnej jak równ~eż zmian w strtlMume Thalrodo:wej, które umoiŹ\łiwiłylbywaJrS1Jwomludowym udział w cywilizacji narodowej. Ruchy te powstają za~óWillow dz,i,ed'Z!inie~onomicZinej, jalk religijnej, politycznej czy kullturalnej. W wyll'liJkutych procesów powstaje nowa neczywistość społeczna. Dyrekty,wa meto1dologicZilladla badań etnolog'kzmyoh tych procesów sformułowana pmez Obrębskiego polega na zwróceniu uwagi na to, iż w badainiacih procesów etnicznych na grunoie grUjp lokalnych pierwszeństwo przed badaJlliami zwyczajów i obyczaJjów powinny mieć badania funkcji spo,łe.cmly'chma:kJropro:cesów. 6.1. WymiEmiona wyżej J. Kuoharsk,a p'I"owadziła badania na dawnym pograniczu etnicmym polsko-niemiecikim wśród ludności reg,icmu Kaszub zamies2lk,juącej poza zwartym zasięg!i.emswej gr~py. W bada:niach śledziła poczucie łączności luidnoś:ciz 'resztą terytorium r'egiOlI1u,któr-a zna·lazła się w okresie międzywojennym w granicach .pańStwa polskiego oraz jej samodkr:eś.lenie narodowe. Baidała więc wyobrażenia o przeszłośd regionu, historii własnej rodziny, stoouneik. do języlka i religii, własnej spuścizny kulturowej. Trwałą i'1'lite:g.rację społeczną na bazie powyższych wyzna'czuików uznała za e1:iniczność,powodującą budZienie się poczucia łą~zności ze zw.aTtym obszaI'em Kaszub o,raz poczucia obeości w kontakcie ze społecznością niemiecką. ,Ponadto stwierdziła, że rów:nolegile w wyniJku tychże samych tradyoji rodz~nnych część miejscowej luooości 'pocho:dzenia dwbnoszlache<:bego identyf1Jkowala się z po,lsikimśrodo,wiskiem narodowym, z którym łączyła ją tradyoja wspólnej hisOOcr-yioZineij przeszłooci. Grupa ta spełniała rolę transmisji ideologii na1roldowej we własnej ~połeczności lokalnej. Omawiana grupa, z racji rozbudZiOnych uczuć patriotycznych, była o wiele ba:ndziej odporna na ,pro,cesy wyna;rooowi'e:nia. Generalnie procesom wynaradawiania przeciwdziałała jednk odrębność wyznaniowa ludności niemieckiej. Problem kształtowania i ut.rzymywania świadomości narodowej ludności Kaszub J. Kucharska badała również wśród emigrantów kanadyjskich pochodzących z tego regionu 20. 6.2. Problem tożsamości IUJdności pogranicza etnicznego podjął rów-· nież M. Pokropek. Pogłębiając idee podnoszone w dawnych badania,ch (por. pkt 4) bada relacje między zróżnicowanymi grupa.mi etniczno-języ20 J. K,ucJł1ao':Ska,Initial Canada in results Wilno in summer Nauki Humani,Sitycz.no-iSpołiec'zne", of the ethnographic research conducted in Ontario "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego. t. 72: 1980, s. 33 -53. 1977, �166 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-jAWORSKA kowymi a wytwOTzoną przez te gru;py kulturą. Wychodząc od studió\\' zasięgów kulturowycłr i wyznaczamia terytoLl'iów charakteryzujących się odrębnościami kulturowymi, bada pochodzenie tyc!l różnic, aby następnie skonfrontować czy zróżnicoWiaJnieto j.est do.sbrze.g.aneprzez badane grupy (podohne badania na innym pograniczu prowadziła t<E::Ż T. Karwieka). Cele.m badań jest stwiel'dzenie, na jakich elementa,ch kulitury opiera się poczucie własnej odręhności przy porównywaniu wizerunku g.rupy własnej i cudz€!j. M. Pokropeik formułuje tezę, że dostrzegane różnice sta:ją się podstawą samoOlkreślenia do1piero w okresie zagrożenia. konfliktów czy zmian po.lityczny,ch i społeczno-gospodarczych, lub jest ono wynikiem działalno'ści zewnętrznych ośrodków dyspozycyjnych. Z przekazem określonych ideologii łączy się upowszechnienie określonych wytworów kulturowyoh o znaczeniu symbolicznym, jednocześnie: wzra.stają barie;ry kulturowe, któr'e nie pozwalają na przyjmowanie do wł.asnego inwentarza kulturowego przedmiotów nacechow&nych obcą ideologią. Grupy uboższe kulturowo (w sensie odręhnośó i bogactwa inwen tarza), a talkże nie posiadające silnej ideolio,gii, małoliczeboe czy pozo.. stające w. TO'?1Pfoszeniu,zazwyczaj są wahlaniane przez grupy większe. silniejsze i jednolite kulturowo. J6cmocześnie badania Pokropka pO'twierdzają obserwa'Cje Obrębskiego co do aspirowania do grupy mającej wyższą pozycję ~połeczną 21. 6.3. Odmienny charakter, nawiązujący częściowo do omawianych wyżej badań (patrz p:M 4), mają bad.ania pograJnicaa etnicznego prowadzon(: w ciągu szer,egu lat przez Z. Staszcz ak 22. PodejmuJe ona problem pogranic:z.a 'Polsko-niem~eckiego, badanego już wcześniej przez T. Wróblewskiego i to w oparciu. o to samo źródło (Atlas der deutschen Volkskunde 1936 - 11939). Jednaikże o ile uwaga T. Wróblewskiego 23 koncentrowała się na pytaniu ja:kie elementy kulturowe występujące na pograni'czu świa.dczą o podst<lJwowyeh zmianach kultury ludowej poJsJu.ej, ni-emiec~iej i ich nawiąza[lJiu do odnośnego okresu kulturowego, Z. Sta.szczaK wykorzystując tak klasyczne źródło etnografi,cznp., jakim jest atlas etnograf.icZiIly,poddaje informacje przekazane za jego pośrednictwem barozo precyzyjnej analizie zmierz;aljąoej do syntetycznego ujęc'ia nasilenia 7£.społu zjawisk, które można bylOiby uznać z-a nasycone tradycjami o nawiązaniach polskich i słowiańskich. Jest to ci,ekawa próba posiłkowego 21 M. Bokropek, Zróżnicowanie kulturowe i jego odbicie w świadomości mieszkańców sko-białoruskiego w półnoC1W-wschodniej na pograniczu etnicZ1W-językowym na przykrodzie pogranicza polsko-litew Polsce, ".Etnog]rafia p.o!s.ka", t. 23: 1979. z. 2, s. 127 - 156. 22 Z. Stas,;ocza.k, Pogranicze polsko-niemieckie Poznań 1978. 23 T. Wróblewski, Pogranicze polsko-wiemieckie ticznych, "Lud", t. 50: 1962, cz. 2, s. 4311- 466. jako pogranicze w świetLe ,,- etnograficzne, m.ateriałów etnogro.- �l'rofJlenqj świu[hmości etnicznej i narodowej. 167 wy,korzystania źródła etnogmficznego w dyskusji nad zagadnieniami etnicznymi. 7. Na zakończenie tego przeglądu należy jeszcze wspommec o specyficznych rozważaniach D. M.arkowskiej, która podjęła stosunkowo rzadziej omawiany, lecz mający ważkie znaiC'zenie społeczne, problem roli wykształcania w procesie wyohowania poczJUcia identyfikacji kulturowej, a co za tym idzie również identyfikacji etnicznej. Zajęła się w z.wiązku z tym procesem świadomego kształtowania postaw wobec swojej i obcej kultury. Formowania swoistej toleranoji, którą proponuje wykształcić na drodze przezwyciężenia podejścia "my - oni" i przekształcenia go Vi dialog "Ja Ty" 24. BHONISŁAWA ETHNIC AND KOPCZYŃSKA-JAWORSKA NATIONAL COSCIOUSN:IDSS. lVIETHODESAND ACHIEVElVIENT!S OF POLISH ETHNOGRAPHY (Summary) The problem of national cons6o USH,es s and asp:iration far i:ndependence havc~ beea for obviou:i re,~sons a subjec:t o<f scie:ntiific il11'ere&ts in PoIaiHd. DiUerent di.sciplines have deaLt with v,N'ious a,specls of this pnoblem. The present article whic,h was previ,ously presented at the Sympo:>ium of Europe,m Socia,l Anthropology ,in Ams'terdam gives an extensive review of scient.ific interesbs, methode:; and appI'()Iach~s appJ;ied by POilłsh ethnographers. 24 Z. Bene:dykto1wi'cz, D. Markowska, op. dl. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/57d9c4dc877557dc07fcfb8c2bb77767.pdf 0453661039796a922fac778c2aeae301 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1847 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Subject The topic of the resource etnomedycyna antropologia medyczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1712 Title A name given to the resource Antropologia medyczna i etnomedycyna / LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.9-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Penkala-Gawęcka, Danuta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I. STUDIA MŁODYCH Od Redakcji Redakcja Czasopisma LUD wprowadza w niniejszym tomie pewną llowoSć. Przedstawia mianowicie poniżej sześć artykułów absolwentów etnografii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu. Wszyscy oni podjęli tematy rozpraw doktorskich, po części w Instytucie Etnologii, po części w Instytucie Kulturoznaw. ;twa UAM, jeden także w Instytucie Filozofii tejże uczelni. Wszystkie świadczą o ambitnych zamierzeniach młodych doktorantów.Podejmując bowiem bądź tematykę mało lub zgoła w ogóle u nas dotąd nie poruszaną, bądź próbują podejść do zagadnień w nowy metodologicznie sposób. Chodzi tu głównie o tzw. poznal1ską szkolę metodologiczną szczegóły znajdzie Czytelnik w tekście rozpraw. Niech <.ne zatem mówią same za siebie, a Czytelników prosimy do dyskusje. Zapraszamy do udziału także młodych adeptów nauki z innych ośrodków. Czy "Studia mIodych" uda się w "Ludzie" utrzymać, czas pokaże. (J.B.). �Lu:d, t. 67, 1,9.83: I. STUDIA DANUT.A PBNKIALA-GtA,WĘOKtA ANT.ROPOLOGI:A MEDYCZNA I ETNOMiEDYCYNA ROZoWOJ, Si'IlAN BADAŃ, PERSPEKTYWY Badania, MÓI1edziś dkmeśliilibY'ŚInYj.ako "e1momedYCZJne",prowadzono od dawna. Jednakże narodziny i rozwój antropologii medycznej i etnomedycyny jako subdyscyplin antropologii kulturowej, bądź też, jak chcą inni, "in:teridyscyphn", przYlpaida'ją na ostatnie dz~esięcioleda. Pojawiły się OIIlezgodnie z ogólną tendencją rozwoju wspók.zesnej nauiki, który cechuje postępująca s:pecjalriJzClJoja w r:aJmaeh dyscypliJn tredycyjnych i powstaWlam:iewielu ,pog:ron.iczny,chdz:i.ed:zinnaukowyoh. PodOibnie j1ak inne, . .sto,gunkOlwonOlWe~pecja1l1!ościa,11ItrOlPOlogicZll1Je, np. antlropologia prawna, ekonomi,czna czy etnobotanJiika, rawnież antroipolog;ia medyczm.a i etnomedycyna cienpią na braki w zakr'esie teorii. Dlatego ni,eiktó.rzy badacze 'twierdzą, że ankopologię medyczną bądź etnomedycyrnę można tr:atktować jedynie jako pewne wyróżnione, iIllteroyscy!plimarne obszary badaiwcze. Niemniej, droga rozwoju wieLu nauk przebiega właśnie od wy-odręhni€Cli'a.pola badań do wypraoowania spajnego systemu z·ałożeń teoretyczno-metodolOigiczmych. POOitanamsię pok.aJzać,na j;aikim etalpie tej drogi znajduje się antropologi'a medyczna i etmomeclycyna. Pr:zedsta,wię takż'f; pewne propozycje t eoretyczno-metoido10gliczne, Móre, moim zdaniem, można zaS'toS'OIwiać w baJC1anliJaoh etnomerdye:zmyoh. W etnolo.gi'i polskiej mówi się coraz czę.ŚJCiejo etnomedyoeynie czy ant'I'.O[poJogiimedycz'nej, a badatniaz tego zakresu prowadzono od: dawna, WaTta więc po'znać drogi I'OZJwoj!U, stan badań ,i s1Ja,t:usobecny tych :specj'alnorŚci,kJtÓ!rew na'uoe zcliohodniej ,są już dyscypLinami okrzepłymi, jeśli nie teoretyczmie, to przynajmniej od ,wizględem oTlgauiizacyjnym. POCZĄ 1'KJ BADAŃ E'!'NOMEDYCZNYCH Badania wied.zy i pratlctyk medyczny~h ludów zwanych dawniej "p.rymitywnymi" mają stosu:nikowo odległe tradycje. Sposoby leczenia obserwowane wśród "dzikich" interesowały ,podróżników XVI - XVIII wieku; relacjonowa1i je z przekonaniem, że ich własna medycyna może z po- �!O DANUTA PENKALA-GA WĘCKA żytkiem zastosować niekrtÓire egzotycZJne praktyki i leki 1. Zda'I1liem E. Adkffi'!k!nechta (1971, s. 114), ;takie podejŚici,€ uw,a'T'U!nkowanebyl0 ÓWCZ€SIl1ym stanem medycyny .zachodtrllirej,ktÓI'E'j le:mpeutJlka OIpi'eI'ałasię prak:tyczn~'e na tyClh samyoh p.I'OcoouT,ach,co medycY'na społeczeństw "prymHywnych". Toteż relacj'e padTóżn~ków przyczyniły się do wzrostu 'zainteTesowań medycyny aficjra.lnej bogactwem fa'rmaikOlpeidalekich ludów (Baloga 1971, s. 5). ZainteresOlwania te malały stopniowo WT'az z rozwojem naukowych elementów w medycytI1ie zachodniej w drug,iej poło-o wie XIX wieku. Z'arówno rozwijająca się n.aukowa medycyna, jak i dopiero co wyłoniona, pozytywistycznie zorientowana etnografia końca XIX i początku XX wi'eku, uznawały geupralnie prakty,k,i medyczne ludów "prymiJtywtI1ych"za "nieraojonalne" i iz,abobotr1ne(np. HOVOirka,Kr{}llleld 1908 - 1909). Jeśli próbowIano wyjaśnilać fa1ktyczną skuteczność pewnych pra'ktyk leczniczych, inter;pretorwano ją psy,Clh ologlistyoZtI1ie j,ako rez,ul.tat sugestiJi. Nurt ewolucjonistyczny traktował medycynę "prymitywną" jako pierwszy szczebel ciągu rozwojowego prowadząoego do medycyny n,arukolwej2. W latach 20~ty:ch i 30-tych naszego wieku zaczęło przyby:wać in£ormaojli o lecz,rriotwie tradycyjtI1ym, gr.oonadzonych przez badaczy w ramach ogólnych studiów nadkult1wrą poszczególnych ludów. Przyczyniło się do tego nioewątp11w1e upowS'zechn1eI1lieujęc.ia holistycznego, propago,walIlego w obrębie teorii i metodologii funkcjonalizmu. Jednakże większość badaczy włączała medyczne aspekty badanych kultur do takich dziedzin, jak magia czy religia. Wskutek tego eksjponowano elementy "nadnaturalne"" a pomijano szereg innych, istotnych składników zespołu przekonań i praktyk medycznych (Sei:jas 1973, s. 544 - 545). Przyczyną takich ujęć było prawdopodobnie usiłowanie wtłoczenia badanych zjawisk w ramy tradycyjnie wyróżnianych kategorii (tutaj - kultury duchowej. Tymczasem zjawiska medyczne przekraczają granice takich schematów klasyfikacyjnych. PiellWszym badaoz,em, który z,ebrał i krytycznie przeanalizolWał roz!rZucone informacj<e o medycylIli,e ,;prym1tywnej" waz sformułował program badań nad z'jrawislkaJInietnomedycznymi, był Erwliin H. AakelI'lkil1echt, lekal1Z i aintr<>ipOlogame'TJ'lkański pochodzenia ni,emieckri.'ego.Opub},lkował on w latach 40-itych cykl kl1asycznych już dziś, nadal użytecz,rryah art y1 l PodejścLu temu pdkJr.eWiIla była .romantyczna po's,l-a,wa lekarzy 'Z początku XIX wi'eku, IZbiiero(jący(jh !u:dOlWe recepty li zalecając)"ch je !Ila !Użytek !Oodziienny. Je:dna:mże nie będę oma;W\ilać ,tY\Clh(poc.zątków badań n~rd medYC)'lną lludową li ,ich późnieljls:z.ego 'r'ozWlOIjluw iralmadh ebnograHi narodowych. I,nf.oDma,cje 10 TQ.ZJWOjU stu'diów nad lec:zn'klbwem ludQjWlym w Polsce podaje B. SzyohoWlSlka~Boebe! (1'972. s. 8 - 1'5). 2 Talkie łiralktowanie ffieidycyny .Iprymity,wnej" znajodu:j.emy do dziiś w p:>dręczr..'likach 'hhstor.lli medycyny (InIP. S'z;umow;sk.i 1961). �Antropologia medyczna i etnomedycyna kułów (zebrano je w całość i wydano ponownie VI 1971 r.). Ackerka"1ech: jako pieliwszy podkreślił potrzebę .~ajęcia się przosłanlmmi kryjącymi sil'. za "prymttywnYlmi" ,praktykami medyczmy;mi. Dokonał rozróżnienia między podejściem badacza a perspektYiwą badanej gDUpy. Zwrócił takie uwagę na niepr:ecyzyjność tenmiJnów: "na!tUlI1alne"i "nad[1!8ItUlralne"odnoszonych do wyjaśniień przyczyn chorób. Krytycznie natomiast oCf'nionc' rozważania Ackerikmeohitana temaitraejonaLnośoi praktyk medycyny "prymitywnej" ~ oraz przekonanie o jej zasadnJiczo magiczmym cha'rakiterze. Ackerknecht używał jeszoze terminu: medycYlna prymitywna (bez cu-dzysłowu). Stopniowo zaniechano stosowania tego określenia, a jego miejsce zajęły takie temniny, jak: "medy,cynatJraJdycyjna", "ebnomedycyna" ..etnoiatrLa", "tuby1cZJcsystemy medyozne" i Lune. Zamieszanie terminologiczne panuje do dziś. BędZJieo tym mowa w dalszoj częśd Tozdzialu 4. kNTROBOLOGIA MEDYCZ,NA WspółcZJesnaamerykańsk,a antropologia medyczna bywa 7;wykle wyprowadzana z trzech źródeł: tradycyjnych z,ainteresowań medycyną ",prymitywną", nUI1tu brudań kultury i osobowości (culture and personality approach) oraz z p'I101WadZiOnydh po II wojnie światowej w krajach rozwi jających s,ię międzynarodowychakoj,i zdrowotnych. PieI1wsze z owych źródeł, wyróini:onych m. ,in. przez G. M. Fos.terć·, (1975, s. 427 - 429), już omówił'aJm. Z kolei z numtem haid<:ińnad kulturą i osobowośeią wiązała się ściŚi1ew latach 40-itych więksZJOŚć prac iliutrcpologów amerykańskich dotyozącyoh pI10blemów zdroWlotnych. Zajmowano się zjaWlislkJamipsychologieznymi i psyohiatrycznymi w różnych społeczeństwa oh "prymitywnych". Badania tego tYlPu prowladzono t,aikżc w latach 50-tyoh, a ioh kOlntyTIJuaojąjest popularna obeonie "psychia"tria. transikul1lurowa" i e1llliOipsychiJatria 5. W'raz z powsltJaniem Światowej OrgaiIllizHcjiZdrowi'a zaczęto wp:nowadzać szeroko zalk:rojone prog,ramy ')lpi~i zdroWK):tne,jw krajaoh tZ\v. Trzeciego Świ'a:tia.W .związku z tym, a tiaikżeze względu na tmadycyjnie 3 A,dker,kneohrt rmJUJmi'ał ralCijonallność w kateglOlniiacih pa,mdyrg;mallu za'chudnii'ego, 'bą,dź telź stawIlał IZJnalkIróW!lliO!ści,między ,,,raIQjonaII,ny;m" i "llliatura,lnym". 4 Ten fTaglment wZJdzJiału daje jedynie IIDró'tkli rys ihilSltOlryozny badań etnomed)'czny'cih. Szcz'egół,owo Omia'WIiahilstm'ię tyah :badań do lIait 50-ty,(jh IJlaISze:!§o'Wite/ku E. Drobcc QHl5<5). 5 ad 119177 'r. w ViSA wy,dawany jes:t linlt'er1dyscy,p.1Jinarny kJwar1t'aJLnilik"CuLt,ure, ::\l€dicine and l:f1syidbli'atlry", a {)Id 1,9718 r. \V Heudellberglu pCll1iOidy:k: "CuralfL'. Zeitschmift fur J.;tihnomediZJj,n und kaIIJIs~ulture,}le Rsychial1mie". Osta1tnlio wy;cia'wnllc"!Iwo flranm.lis!kJieLa fun/slee Sauvalge zaczęło pubLikować 'Clza:SIOlP~Slmo "EtJhinoIPsy<dhij,altJrica",które ma 'PI1Zy;azytplićsię do ikrystallizowanLa założeń teore'tycZinyeh nQwej ISUJOdys::yJplli:ny - ettnQpsyohi'atrl1. �12 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA praktyczne nastawienie antropologii amerykańskiej, w latach 50-tych '\Nięiks~ośćatl1ibooplO~ogÓ.W Z'ajmującydl. się problemami zidTOlWotnymizaEngażOWa!I1Ja była w antrorpologii stosowanej. TfJiteż W. Caudiilli właśnie w artykule zaJtyttuło!wanym Applied Anthropology in Medicine (1953) opisał ohS'zacr:badań odlPowiaidają,cyzakresowi dzisIejszej an'trQpologliimedycznej. S. Bo:lgalI"w swo~m wyczeIlwującym pr7.egl~dz'ie l~telI"latJury dotycząlcej prOiblemaltyikJi wSiPółnerjdla nauk ~poł'eczmyohi medyoznych (i962) również nie stos'Uij,ej,elSzczetenminu "anitlroIP(jlogtamedyczna". Natomiast w komen1Jar7Judo aTrt:y'kułuPo\lgaTa w t)'lm samym numerze "Cum"ent Anthrqpology" R. B. Edg€!fltot\1pisZJe jlUż o alntropol:o;gliimedycznej czy ;;zdrowotlI1iej" (medical or health anthropology) jatko wyłaniającej się l1Q;We j S'Peajmości. Te:rmrn "antrQPologia mooylCZtl1a" zac'Zął ug'Duntowyw:ać się począwszy ud rokiu 1963, kiedy to N. A. Scoltch OIPub]li!lmw:ał swój arty.kuł IPt. Medical Anthropology. W końou lat 60~tYiChbył już w powszeethnym użyciu v.' Stanach Z'jlednocwnych. Do dziś j1ednak trwają dys1<1u'Sje, czy luprawnione jest tTialkJtowanieant'rqpologri medycznej j.ako dojlrza1ej, sam~dZJiel,wj dyscyphny bądź subdyscypliny antro,pologicwej, skoro dotąd nie zbudowala spójnego systemu .założ,eń;teoretyczno-metodologioznych, a na,wet nie sprecyzowała wyraźnie sweg.o zakresu~. We wspomnianym artykule ScO'tch zdefiniował nie tyh~ ZaJk.I1e1S aTIJtrorpologiimedyc~nej, co raczej protesję a'nitro1pologówmedYCZlO.ychjako tyoh, Moczy "pnaoują w instytu:cjacn medycznych albo zajmują się problemami .zdrowia i choroby" (ScoJtch 1963, s. 31). W lat-ach 70-ity'oh również nie wypracowano powszechnieaJkoeptowanej debniejli. zlakresu antrO[)ologiJimedycznej. W przeglądz,ie problematyki dokonanym przez A. C. Colsona i K. E Selby Vi 1974 roiku, autorzy sygnalizują jed)TlIlieróżnorodność ujęć antropologii Tnedycznej. Jest ona tmktO'wana jako S'ubdysc~plina antrolpologiczna albo ,,;nte:rdyscy;plina" 'Ulmi,e:jsc'Owiana na pogranicz,u między antropologią i medycyną, bądż też jako pewne wyróżnione pole badawcze. Colson i Selby rezygnują z próby spnecyzowanlia zakresu antropologii medycznp.j. po:przestając, jak ieh pqp.rzednu.cy, na przeglądzie publikacji dotyczą.cych joroblemartyki związanej z·e zdrowriem i chorobą w społeczeństwach spoza zachodniego 'kręgu ·kiu1turo.wego,a także w społeczeństwaoh zachodnich, (. ile w badaniach s:tosolwano koncepcje i metody antropologi.croe. Wydzi·elają dość dowolnie cztmy obszary zaiJnteresowań .badawczych znajdujące wy;raz w ld.1waturz'e: etnomedycynę, ekologię medy07Jną, badania J1Hd problemami zdI1owotnymi i badania systemów opiJ{'ki zdrowotnej. W nieco wcześniejszym opracowaniu ,podręcznikowym R. W. Lieban (1973, .s. 1034) wyró~nił także cztery pola badawcze antropologii medycznej, fi Doj'J'załOlŚĆ omawianej Ul 78/7D, s. 19'6). subdyscypliny ostro kwestionuje m.. in. G. SimeoIl �Antropologia medyczna i etnomedycyna l3 a miano,wWle eikologię i epidemiologię, etnomedycynę, medyczne aspekty systemó,w społecznych oraz medycynę ,w warunkach zmiany kulturowe; W nowszych aJrltykmłach (Nurse 1978; Wli:rsing, McElroy 1981) traktJuj<~ się na ogół antro:po'logię medy,czną jako gałąź antropoilogii kulturowe: o wyodrębnionym obszarze badań, nie precyzując go jec1nak i na ogol powtarzając wCljeśniejsze ust,alenia. ObecniJe nadal, tak jak to czynił S. POi~gar (1962, s. 181), narzekac możma na ubóstwo teonii w ramaoh an'Dl'OIPologiJimedyczmej. Podcza" IX Międzynamdowego Kongresu N auk Ankqpol'OgiJeznych i Etnobgicznych w Chicago w roku 1973 odbyła się również sesja poświęcona ,llltrc:pologii medycznej. Redaiktolrzy tomu Medical Anthropology z serii "'Vorid Anthropology, F. X. GI'ollig i H. B. Haley podkreślają we wSltęprie (1976 s. XII) pO'trzebę rO'zwJi:nięcia teorii antropologii medycznej. Jednakże dziaŁ zatytułowany: "Teoretyczne aspekty antropologii medycznej" za]mu.i" bardzo skromną część książki i z!arysowuje jedynie pewne problemy v.;,v" magające dalszych badań. Niedomagania teoretyczne an1Jrqpologii meiclyclZnej zapewne w duży:.: stopniu wypływają z jej charakJteru ,jako nauki stosowanej. Ale 'ta młocL' subdyscyphna usamodzielnHa się już organizacyjnie. Wyrazem tego .stan·: rzeczy jest m. in. utwO'rz,enie w 1968 r. aktywnego stowaTzyszenia - The: Society for Medical Anthropology, działającego jako sekcja America:Anthropological Association. Dużą rolę w stymulowaniu rozwoju antr(pologii medycznej, stoIpniowym krystalizowaniu się ,jej założeń teoretyc7nych, odgrywają nowo powstające czasopisma, a szczególnie ukazując7 się w USA od 1977 r. kwartalnik "Medical AnthropoJogy. Cross-CultUl','c Shldies in Health and nlness". Mimo wskazanej słabośoi teore:tyczmej nowej specjalności, pewlle ]'C: osiągnięcia w tym zakresie zashligują na omówlOnie. Antro'pologla nHdyczna ma już z założenia szeroki, int€lrdy,sc)0plinairny ehara:kter. Cr:,chUF' ją ścisłe ,związki z naukami hiomedye:wymi, z allitrqpologią fizyczną. D~, nurtu badań eksponująoego te powiązania należą prace A. Allanda (1966 1970). Autor stal1'a sit:; wy!kazać,że antropologlia medyczna może służy~ jako pomost łączący antropologię fizyczną ikulituI1Ową, szczególnie w Zć:kresie biologicznej i kulturowej ewolucji (Al1and 1966, s. 40). Traktu,] ~ tradycyjne ,systemy medyczne jako swoiste sUrGlitegie,pqprzez które dok~> nuje się ,adaptacja do środowiska. W ~wojej analiiz:ie Itych procesów adaptacyjnych posługuje się terminaimi zGlipożyownymi z ,teorii g,ier (Allar;,j 1970, s. 2 - 5). Allanda uznać można za reprezentanta wa:niantu neo,ev.·ulucjonizmu akcentującego biologiczne determinalnty ewolucji kulturowe,' a jednocześnie doceniającego znaczenie procesów adap'tacji do konkn>:.nych warunków ekologicznych. W antropologii medycznej znajdują odbicie również ,inne ol'ienbc.;· �14 DANUTA PENKALA-GA WĘCKA z.eoretyczne. \Vspomniałam już o okresie silnych wpływów nurtu culture rind personality. W l8Jtaeh 60-tych 'zaznaczyło się oddz.iaływanie kierunku badań zwanego "lliOWą'etnografią", etnonauką {Sturtevant 1964), antropologią kognitywną bądź e:tnoSlemanty:ką. Zlwole:nnicy ,tej olrientacji twierdzili, że antiropologia lPo:winna być "emicz:na" (ernie), czyli przyjmująca perspelkity'wę :badanej :grUlpy. Brzedkładali analizę ernie nad etie (ujęcie z punktu widzelnia :baJc1aczla,zewnętrzne wobec glru:py .będącej o:bicktem studiÓiw) 7. Jako pł1zykład :tiakiego podejścia może służyć a1rtykuł C. O. Frake'a (1961) dOltyeząlcy diragnozowania chorób lU SUlbanun z Filipin. Frake daje emic:zmy opis Itaksonomia. Imedycznej Subanun, wychodząc z założernia, że klasyfriikacj,e etn:o@rnfkzne winny uwzględniać kategoriewyróżniane przez badaną grI1Upę. Po:dejśde "etn:onaukOlwe" w lant1ropologiimedycznej i~potikalosię z .krytyką jako uniemożli1wiJające pO'ró'w:nywaniezjawisk. KirY'tykę taką przeprowadzili m. in. L. B. GNek 1(:1967,s. 53 - 54), H. FabI1egia:(1974,s. 42 - 44, 88 - 91). F'abr:egla'je$t jioonym z niewielu badarczy, którzy podejmuiją próby zdefJi:niowania po:dSitawowy:ehllmit:egoriibadruwozych aJntlIiOiPololgii medycznej i sp['ecyZJ01w:anJia ,jej rte!oreltyemy'ch .załoe,eń (F:abI1eg,a 1971, 1972a, 1972b, 1974, 1975). LiozrI1ieprace :z 'z'alk!reslU antropologii medy!cznej pOiwtairZają za Fa!bregą idokonane iPirz'CiZ nliJe:goI10ZJróimieniemiędzy disease -' chorobą w zn:aezie:ni:uIpatJolo:giC'z.nYieh 7Jmian w o:nganizmie zdefin[olwanych przezzachod'nią naukę biomedyczną :O'riazillnes<;, czyli chorobą jałw zjawiskiem iklułtuI10wym (Fabrega 197213,s. 213; 1972b, !s. 189, 195, 200). Fabrega proiPon:ujle:połąezenie ujęć ernie li etic w badaniach nad chorobą p~przez Iuwziględinienirezlarówno illness, ljak i di,?ease. UwaŻ!a, że tylko , taikie rpodej,śde rpoZJwolina prow1.a!dzelniest!Uldiówporównawczyoh, typu cross-cultural, niiemożli:wych przystosowaniJu wyłąeZJnie IPE'lr~ektywy pa3'adygmart:u biJO:medycznergobądź przy ujęciu czysto reliatywisty(:znym (Fabl'ega 1974, s. 1189- 196, 257 - 258). ,Zdaniiem aUlto;ra!epizod chorobowy jest kluczowym fia!kte:m,wolkół ikitóI1ergo skJUjpiasię cała działalność mcdyezna i dlatego ważnym zrudani:em ianbropologlii medyoZJnej jest sformułowanie po:jęciJachoToby pozwala!jące:go lUlaprowadzenie badań porównawczych. KweSltią podsta'wolwą !jlesrtstw:o:rzlenie odpowiedniego języka, który pOZJwolipI1ecyzyjrI1iile nazwać i opi:slać przYlpadikiohorobowe w różnych układach iSpoleoznY'ch.Fahrega sądzi, żle język ów ipowi:ni,enopierać się na wskaźn:iJlmchzadhOiwania i ,włączać :tak hiologiiczne, jak ,i spoleezno-ku1turowe k'Orl'elaltychOlro:by.ZaIPlrOpOiJliOWany przez a:utolm model zachowania choro:boiwego (illness behavior), o!parrty na teorili gier, może jego zdaniem służyć jako :punktt wyjśoia do omganizowaniadanyCih związanych 7 Terminy ernic i eticwpro:wadził K. Pike :pr,z;ez ana,jlQ,~ię do J,lingiwi!:>tyoznycih ,erminQw plwnernic i phonetic. Krytykę :podejś2ia czysto "emlkhneg'O" pr;z;eprowaad m. in. M. Harri.s ~1!968.s. 568 - 604). �AntropoLogia medyczna i etnomedycyna z występowaniem ,choroby oraz do porównawczych badań nad medycym, (FabTegla 1974, s. 164 - 191; 1975, s. 973 - 974). W literatuirze ",a'ntropologiczno-medyczTlJej" odnOltowuj,emy również inne próby teoretyozinego lujęcia IpoS'zezególnY'chprobl,emów etnolffi2dycznych, jednaikże na ogół lri:ietalk sZJernkomkJr0Ijone, jak propo:zycj.e Fahregi. Na wymienienie z'3sługuje .artykuł A. Kl.eiillma,na !(1974175), w ,Mórym auto!!' bud'll}e model struJktur pO'ZlIlawlczych,tradycyjnych systemÓ!w medycznych 8. Inteiresujący ;jest także G. M. Fostera :model dwóch typów et1ioIo,giichorób - naturalistycznych li peI1slOn:alistycznych - 'w systemach' medyoznych spoza 'kJręgu ,wC!hQdni€lgo.Dla Fostera właśnie wokół teorii dotyczących przyczyn chorób 'kQno.entl'luje się dClJnysystem medyczny l one to są kiluczem dla jp0róWTIywania różnych systemów (Foster 1976, s. 773 - 775). Nie można pom~nąć obszell"ny'ch To,ZJwaŻiań A. You:nga (1976) 'na temait Ipra:kJtycznycilii ~poł'8cznych .znalczeń (meanings) wierzeń i prak,tyikmedyc:zmych alraz OI11tolog;ilC7JI1yClh iklOmeikw£II1Cji tyoh znacz,eń. W swoim roboczym określen1u ahorobyautor CZI€!l1pi'e i:nwencję 'z 'kl:asy'cznej Parson-iSOWlSlkiej :de.f.i.nicjtiiroih eiholmgo {RaTlS'OllS 19158,s. 167 - 177) do d~ś powsz,ec1mie stosolwanej, z rróżnytrni mQdyf~kaoja:mi, iW S'ocjolog1iimedycyny._ K()':rzYSlt~mie z dorobku pokrewnej Idyscy:phny nie jest czymś wyjątkowym ani :przypadkowym, :bowiem antropologię medyclIr...ą .i soojolo.gię medycyny łączą ściS'ł'e,~wiązJki,a których będZJieij€\SlZ.cZJe mowa. Oddzilelnego omówienia Iwymaga, mo1m :zdani0m, Ipod'ej:mo:w.anaw 1'a-· mach laII1ItrQporlogii me!dy,cznej proble.matyka medycyny ItIl"a!dy1cyjnej w wa-runka,ch zmiany :kJultmowej. Na ,talkie ulkJiieJ'lUiIlkJowanie Ibadań wpływ mia-ły wspo.rrmiane jlUżmię<1zynarr-o.dow€akcje WOIwotJJleplOdejmowatrlew krajach rozwtiljaj~cy'Ch się Oir·az WJCwśniej'sZ€ zaint€'r'OSowania antTopolo:gii :kulturoWlej prob1ema tylką aikulturooji. POIOZąltikOlw0 amltTOjpo1Qgowie zajmowali się przede wszys~kim badaniem wa:I1unlkówpowodzenia programów oiP1iekJizdrQlwotnej(np. Wellin 1958). W 'latach 50-tych więkJszość badaczy wierzyła,~e dobI1a 'znajomość kultury danej ,g,l'l~Pyiwy.Sltarczydla planowani'a i rea,hzowania no:woc<zesnydh ipJ"lOgll"amówmedYC1:zmyoh w taki sposób, by ,zostały one '7Jaaikoelptowane. AintrOlpolog !był .tiraktowany jako, w inaj'1epszy:m wypadku, pożyteollny dodaitek do lekJarzy działających w obcym środowiskJu kulturo1wym 9. 1 8 ,,8ozmawcze struktu'ry" tro,dYlcyjnyClh 5ytstemów medytcznYCih obeómują "po-zma!wczą oclJpoW<iiedź na chorobę pqprzez ,pl1oces.y !porządkowania talkJi.e, .i'ak n3zywanie, Ilvlalsy:filloo!w:alniie i linlteiI1prelboiwan;i;e" ,CK1'elilnmanm7"!/75, S. 29). 9 O tym, że iZ Ireg;uly nii'e 'do'ceniiJano Doli ,an1tlr'OPlQlo;ga,świaJdczy ostDl,eżeni.e S. :POIlgiaJm (1196<2, s. 1'65) p.od atdr,es'em prn.eowJ1Jików m€ldyoZlnych w kJmj-a;ah "T(l~ze· c,ią~o Świ,aua". p.oLgar zw~-ócił uwagę na ;POIWIs,zeldhniepqpelmdany 'pI1Zi€lZ nk'h błąd, k.tÓTyna,zWał "złu'dą ipuSltYl"'hlI1aJc,zyil".Otóż zaipolmi1na-ją oni często a tym, że "wIewają" nowe ,idee zdiroM'o1ne do ,;naczyń", !kt6re nie są puste, wypełni,a je bOłW'ie:n. "p0ipular health culhlll"e". .•... �16 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA DO!piero 'W la!taCih 70-tY'ch nasiiliły się głosy !kwestionujące wartość nielktÓTYch p~esł,aJI1IekIl'owocz.esTIlejmeidycyny, ,a !także szanse i ,cdowość jej 'przesz,cze,pianria 'W ni,ezmie:nionyllU ksZJtałc1e 0'0 ~pOł,e0Z'embw'~oza zachodniego kręgu kulturowego (Lieban 197:3; KJle~nman 1974/75, s. 42 - 43; FOister 1975, s. 428; UnscihlUld 1975, s. 30.3). R. W. Lieban {1973, s. 10561 podkreślił li~tot!ny fakt,że nowoczesna medycyna nie zastępuje w społeczeństwa'ch rOZlwli:j,ającychsię medycyny tradycyjnej, :a j'edyni'e ,Zlwiększa możliwości wy:boru. Oddziaływania syste.mów medycznyoh są wzaJemne, medycyna no.woczesna powU.nna aJdaipto'wać 'ru1ek!tóre,1;l'adycyjn2 .metody 'leczenia, bo tylko w /ten sposób mo'żeefek,tywnie ;zaspolkajać potrzeby ludnośd, Antropologo,wiezaczęli postulować !na'Wiiązalllieścisłej wSlpółpPacy z lokalnymi przedstawioielami medycyny rt'I1adycyjnej, ,współdziałania niezbędnego w syrtuacjri Org<nomnegoniedoho!nu pensonel'u medycznego i nicdostosowania zaohoc:Lnie:gomodelu medycyny do IPotrzeb tzw. krajó\\.T,rz,eciego Świiata. RO.7.ipoznanakOlIlie:cz.:n,o,Ść takiego przeorientowania działań znalazła w ostatnich Jaltach o;f'iejalne ipotwi-f'l'dzeni,e w dekla:raojacr: Światow,ej Org!ani'Zacji Zdrowia. OTlga:niza,ojata, 'Pl'Zyznając się do fiasb większośei rpro@ramów medyczinych, W!pDow,adzanychod wielu lat i og.romnym nakładem kOiSZtóW,'zaezęł'a pr:Oipagow.aćtzw. ",nieortodoksyjne !f ozwiązania" problemów z!drowotny;chkirajów ,rozwijających się. Dyrekto:' gerue,ralny ŚOZ, dr Halfdan M:aih1er,wysounął hasło: Health by the people j07' the people O!I"'az ikoneepcję TOZWOj'upodstawowyoh służb zdrowotnych ~ntegrującyoh nOiwoczesne koncepcje medyczne z ,l()!mlną modycyną tradycyjną (Diesfeld 1977, s. 9; Sokołowska 1980, s. 2G- 29). Tak wyra~na zmi,ana orienta,cj'i pociągnęła za isobą wzrost zatrudnieniaantropologów ,przy realimc:jiz.modyf'iJko:wanych programów opiek: zdrowat'n€j w ikr'aj,ach Trzeciego ,Świata. Zdają oni relacje ze swej działalności ,w lic~nych iPubhkacjaah, wczraso:pisrnaeh takich, jak "Social Science & Medicine", "Ethnarnedizin", "Curare". Szereg artYlkułów dotycz,:; postępów wspó~pmcy medycyny zachodniej z tubylczymi sys,temami medyoznymi w krajach afrykańskich, spośród których 'wiele uznaje oficjalni, medycynę it:l'ady:cyjną za autenty1czny, wa:rtościowy wkład do :na:mdowe.; kultury (Janzen '1976/77; Tella 1976177; TeLla 1978; Lechermann 1976ITi). Dużo pisze się talkie :0 stosunikach między różnymi systemami medycznymi w Ilndiach, gdzie już IOd daiwn;a medycynę ,aj'ul'wedycnną, mająca własn,e sZJkoły ,i cenionych iSpe'0j:a:łisJtów,kaktujc się ofiojalnie równorzędnie z medycyną nowoczesną (Bhat'ia et al. 1975; Bhardwaj 1975, Taylor 1976; Leslie 1976). Na K.onieezmość ws:pó~pmcy z tubylczymi1ekarzami zwraoają uwag t. 'l'wł'aszcza .r:e:prezentanci !psychiatriitranskul1Jurowej. Spośród lekarzy .prClcującyoh w s;poJec"Z:llośe.iac:h rtra!dy'cyjnych właśnie :psychiatrzy najwcześ- �Antropolog.ia medyczna i etnomedycyna 17, niej docenili skuteczność 1okia1nychmetod terapeutycznych w określonych waI1unkach kultmowych. W dz;iedZiini~\psy:ohiatrii najłatwiej można było dostrrzec społeczno-ikulturowe uwarunkowania chol'oby i leczenia, hasko metod medycyny zJachodniJej w odmiennych środowiskach ,k!ultmrowyoh (J,ilek-AaIl, Jilek 1974/75; Heimannsbel1g 1974/75; Kuna 1974175; TOTl'ey 1981). Jednakże większość omawianych" opracowań ma charakter stosowany, praktycZiny. Ponadto wyraźnie służy oelom światopoglądowym, miail1!owioie postuluje s'ię pewne stany rZieczy - .tutJaj: współpracę .nowoczesnej i tradycyjnej medycyny - jako wartości, do l'ealizacjli któryoh należy dążyć. Zauważmy również,że w ujędach takich wybiera Sliępewne "frcugmenty" medycynytJ:rtadycyjnej jako wa,żne :prakJtycZ1nie,v,curte podtrzymywania dla IPorpl'awi!eniasltanuZici:rowiadanej społreoZiności.Nie dostrzega się natomiast, a w każdym razie nile orpis1J!jteych tPra1ktYlk, lkitórrez punktu widzenia zachodniego pa':rtadygmaltumedycZlnego nie są racjonalne, skuteczne 10. W porównaniu z rpI1a ca'mizorientowanymi pliakltycznie, znacznie słabiej reprezetIlitowanesą publikacje, IW którrych roz'wbana ,jest ,rre£.1eksja teoretyczna nad omawi,anym ,ze:społem zjawisk. Odnotować trzeba rozwaŻlanlia Ch. C. Hughesa .(1968, s. 91 - 92) li R. W. Liebana ,(1973, s. 1055 - 1063) na 'temat medycyny tradycyj!nej w prooesie zmian. Autorzy analizują m. in. czynn~ki wpływające na wybór ~po\5abu leczenia - :tradycyjnego bądź nowoczesnego. Qpra'oOlwaniaP. U. Uns1ch:ulda(1975, 1977) dotyczą sytuacji konfliktJu między r6żnymi systemami medycZinymi. UnsehJuld próbuje stworzyć teorię wyjaślmają.cą "konflikty medyczno-kulturowe" w terminach rozmaiJtego w a:óżnych ku1t~uraeh :rtozk1adukontroli nad tzw, ,,:zasobamimedycznymi", tj. wiedzą, medylkamentami, wyposażeniem technicznym. Konflikt jest ni:eunikmiony, gdy ~potyika]ą się dwie kultury o nie przystających wzorach rOZJmieszcz.en1a"zasohów medyozmych" (Unschuld 1975, s. 304 - 311). Natomiast A. Young {1976, s. 10 - H) :utrzymuje, że w sytuaoji oddziaływaniJa medycyny zaohodniJej występuje nie !tYIle Siprzeczność'czy w~półzawodrnictwo między :różn)'lmisy1stemami, ,00 proeesy asymilacji ,i paI1tykulairyzacji. Te pI10cesy są, ,zdaniem autom, komplemeIlltarrmymisposobam:i "radzenia sobie" z odmucnny,mi systemam,i medycznymi. Jak możlna wnioskować, Young lnie jest zwolennikiem konfliktowego modelu zmiany, za ,kitórym opowiada się UUSlchuld. Podsumowując ten fragment mozWiażań1Jrzeha .51twie:rtdzić, że teoretyome osiągnięcia antI1QPologiimedyczmej są jlelszczenaderr skI101mne,jednaik.że duże znaCIZienieprakJtyczne badań nad kulturowymi ,aS1pekltlami prohlemów medyezmyoh pozwoliło na organiz,acyjne usamodzielnienie się omawianej specjalIDośiCi. 1 i lO Por. 2 Lud, r.rJiwC\,ża'l1Jia na ten t. LXVU tema:t A. YJunga (W76, s. 6). �]8 DANUTA PENKALA-GA WĘCKA \MEDYCYNY SiOCiJOLJOGiltA \1 Niemmżli<w€ j'est wyznaczmie ścisłych granic między antropologią medyJczną i socjoJogią medycyny 12. Obie ISUlbdyscypliny mogą z ,polży'tk~!em korzylSt,ać i w pewnym sicrpnu:u korzYiSlta!ją nawz3..jem ,ZleswociJch uSltaleń ,teoJ:1e.tycznych. NiektóiI1e proiponowane modele, sformułowane na dosta!teozn1e wysaik'1m szczeblu ogólności, j,alk !np. Fahregi model l'Ja'Ohowa[lila ohomoibowego, już w ,ZJało~enJiuich twór,ców mają służyć \vszystki:m prz,e!dstawi:ai:elO!ffinaluk Slpoł,eiC'Zll1y1ch zainrr..el'esOIwanym ,problematyiką medyczną. J.ednakże aTIJtmpo1ogia me:dY1czlil& i sDlojologlia m€dycyny wyrosły z róooych źródeł i różntią ,się poidJstawowymi ujęciami konceptualnymi, a w ipl'aJktyce hadiawowj - odmiennością tna!dycyj'nych ohsza;rów zaintelI"€sowań maz stoLSowalIlyeh Itedhnik badań. Zd.,aniem G. ,M. FDstera (10975, s. 429 - 431), dla a.n1:iropolog.iimeidyJcZIIlejcharaJkt,prySltyeroe jest holistyczne ujęc1e iproblemów IZldrOl\viai ohmo/by w kontelkście systemów ,kJuJJburowy,ch, nat:orrniast soc:j.O'1~ię medycyny iinteJ"lesuj,e~polecZlny kontekst tych 2JagadnIi.ień.Prece ;więkswści so'cjOJ1Qgówmedycyny dc;tyczą europejskiego i aJmeTykańJski'e.gDkręgu kuli'urowego,a ~{)Ipologowie zajmUiją się główme ,tradYCJ'Ijnymi systemami medycznymi. Nie !będę zartT.zymyw1ać się nad znaną odmiennością pre£emelI1iClji anJtTOIpol'Qgiii socjologllii w zakresie technik haJdiawczJ71Cih 13. So:cjolQg~a medycyny wy!krrystaJ1iizowała się w Stanach Zjednoczonych jako odrębna suibd)'lScy1phtna nieco wcześniJej niż aTIJtrolPologia medyczna - na ,poozą'1JkJulat 50-tych. W 1<9'59roku ,Amerylkańslkllie Towiarzystwo Socj,ologliezlI1!eoficjaLnie Z1atwieI1dziłoSekoję Socjologii MedycY1ny, powstałą z niefo:nmaln1e 'istniejącego od 1955 r. Komitetu do SpI"aW Socjolo;gri Medycyny. O żywotności nowej subdyscypli:ny świ,adozy faM, że już 11 ~ema;t Oma'Wltając 'a'ritylkJUbu. pollogJią ulZaseJdJnlroją i socjologią j'e5a;Clie mÓ!Wlić o medyiOzną nie można ko wy!1011lł011lylC!h doil:>IIZe ,soclj,oIlogię 'P~kJrótce Jeldn'clikiże pO to meldy.cyny, i:s!trlli€lIl~u iS'ulbd)'1SiCJipl.:iJn, pierwslZJe:kisre po d11ugi,e::fakt, a;nJ1JI1qpOl1Qgili. medycznej :naltol'l'lÓJa\S(t I\.IJg~lIJ[Jit()lWatl1ą suJbd)'lS<cy;p1i1!1ą wylkra,C2Jalm nieoo 'medycYI!1Y sJOQj1ooQgia medycy:ny 'POZeT 'zwią;zJkJi. ,zalsa:e1ni'CIZY między all1tro- ItŻ lIla :naJSlZym gDUlrl[CIie 'Czy etnomeidycyny ,w Piolsce j.(l.~t dajuż !;,oojdhJlgiJL u.ż·Y1W'aIJ1Y .jes!t re'rlmllT1 .medical sociology, jCic!lJ1,alk'że, jaik z:a.uwa;ży:ł R.St'r,a1llis GpartlI1Z:S1dkl~wtsł.lffi :l!9i7i6a,s. 9i8 - 919), ",sIOlcjlo'1oglia me'dyle'zna" TIlJQiŻ'e oonacrvać :zaIrÓlw'n;~ ,,iS'xtilo1()1~ię w meldycY'111e", dak ,i ,,JSIOiQj():llo&;tę medy.cy:ny". P'OO811:mą I!Jliepre12 W UiSA Cj'lzy;jU1Jośb,i;ą 'oIb,diążony d\eiSJt tetl1miiJn mediJCal anthrorpowgy, t1uma!CIZeil1i1u ;diosł!otWJnyun: ".aiTltir;Ojplollioglia Il!u o "antrlOjpOilio;glię w medy1cytnu.e". 13 S2lCIZJelgóbowe medYJcyirly w można Toźnie omówienie ziIła:],eźć w m'iędzy ", lI1iiemrui'ej tpOizos1tałiam :z 'l.a\situ1Zielrerui:em, anJtiI1qpOloglią medY02'Jną iż lIlie przy dhodzi i sooj1o!Qglią V,. L. Olesen 0'975) i G·. M, Footena "Sooiall Sci€il1iCe & Me di'ClilI1e". aTtytk:ulalch 1n1teridy.scYiPL~n'alI"l!1JytmczalsI0iPi;śmie medYJClZna (W75) �Antropologia medyczna 19 i e,tnomedycyna w 1962 f. wł,aśnie Sek,c}a Socjologii Medycyny liczyła nai]wIęcej członków. W dwa Laia późni,ej zo.ngarnwwano KomiJtet Badawczy SOlcjologii Medy,cyny przy Międzyna!rodowym TowaI'zysitwie Socjologicznym. Na tak ,szyhką kalfierę omaw:ialiliejspecjaLności wpłynęły pr,zede wsźystkim pDakty,cz:nezapotrzebowania zjeiS'tronymedycyny. Jednakże socjologia medycyny, podobnie jak aTlitl'opologia medyczna r01Z!wijającsię Jako nauka musowana, nie wYIPTaco1wałajesZJczespójnego zes,połumłożeń rteol1etyczlI1J'Ich (Ole5len 1975, s. 422). W,iększość socjologów medycyny Ojpiienasię na pr!ek:umsolIDlkieh ilmrnoeptuahzacjach T. Pa'_-;S,Y1S::l: roJichorego, chorr'o!byjako dewiacji społecznej i meidy,cyny jako poc1systemu IspołeoZJnego(PalI1sons1951, s. 428 - 447) oraz na IpóźniejStzyohmodyfikacjach tych ujęć. Z doeiekani,ami nad z:achowaniami dewiacyjnymi wiąże się koncepcja naznaczania społecznego (labeling, patrz Kojder 1980). Podejmuje się próby skonstruowania modelu zachowania chorobowego, toczą się nadal spory nad definicją "zdrowia" i "choroby". W Polsce soojologia medycyny, IW prZJeciwieństJwie do antropologii medyczl11iejczyetnomedycyny, jest już uZlnaną, olI'gamizacyjnie usamodzielnioną sp:ecjalnością. Is1Jniiejeoficljalnie od 1964 l1oku, kiedy powslt,ała Pracownia SocjologiJi Medycyny w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN oraz Sekcja Socjologii Medy'cyny Polskiego Towarzystwa Socjologiczne-go 14. PocząrtJkowooT'1entaają wiodącą była "socjolQgia w medycynie", badania-nastawione na bezlPośTednią użyteczność dla medycyny. Dopiero w lartaah 70-tych rozwinęła się autentyczna socjologia medycyny, podjęto sZierZiejzakrojone badaniapDoblelmów medyc:zmych jaiko zja'wisk społecznych. Zaczęto włączać problematylkę zdI10wia i cho:roby do badań makro·socjolo~icznych, Ipowstały pier'wsze ujęcia teoretyczne i zarys rozwoju dyscypliny (Sdkołowska 1966, 1976a, 1976b). Na wymienienie zasługują prace A. T1tkow .d~tyczą,ce zachowań związanyoh ze zdrowiem i chorobą (Titkow 1976a, 1976b), próby :ZidefiniOlwaIllia niektóryoh pojęć, np. zdrowia w kategorriach fjwnkcjonalnych (Bejnamowicz, Solwłowska 1976), analiza spoleczno-kultuI1owyeh determina'n't dewia1cji psychicZt."'1ycrhdolkonana przez B. UramowSlką (1'976). WypraoowalI1o modele medycyny - jako systemu społecznego (Bizoń 1976) i jako systemu wiedzy (Ur,amowska-Zyrt;o1976, 1980). Niemniej, jesZJcZJe w 1976 rolk:uprof. Magdalena Sokołowska, kJtóra położyła podwaliny ,pod polską socjologię medy'cyny, pisała: "Nie zostJa,łydotąd opracowane t'eoCIle1tycz:ne z,ałoż-eniasocjologii medycyny 'w Polsce" (SOIlwłowska 1976a, s. 109). 14 O obeenej talkt, dOljITZlał'oIŚiC'ioflgaDliza1cyjnej 'iii od l'olkiu alkia:demilcikiego 11917'2!73w omaWli!ail1Jej "pec:ja,LnośCii ,Śiwiadczy :r~lsltytuiaie SQlCijoliQg~i Slza'wslkiego pll'()Iwa'd!zio.ne jeslt l1IaiUlc'zanie 6·oIQjol'ogi:i medycyny. 2· m. in. Un!i1WeflSyteitu WaJr- �20 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA ETNOM.EDYCYNA Co oznaoza temmin "etnomedycyna"'? Wokół pojęci,a tego ,pEl1n!uj€ duże zamieszanie, spowOldowane przedewszys1JkiJm f,aktem, że te. sama na!zwa bywa używalna raz na okreśLenie przedmiotu badań, a kJiedy iJndziej wyłani:ającej się suhdyscyrpliny. T,ermin, o ,kJtórryrrnmowa, paja!wił się już w rozlważania,oh nad amerykańską antlrqpologią medyczną. Ch. C. Hughes, omawi,ając etrnnmedycynę iW International Encyclopedia of the Social Sciences (19G8, s. 88 - 92), ujmuje ją jako przedmiot badań :a:ntl'QPolorgliczJllych: "Termin «etnomedycyna» będzie uży'walJ1Yw odn'iesie:niu do tych wier;zeń i prakty:k zwjązanyoh z chorobą, które są wytwo'rarrni lokalnej ku11J1..11ry i któI'e nie są wy;raźnie wyproWladzone z l'am ,kcmoe;ptlua-1nyohmedycyny nowoczesnej" (Hughes 1968, s. 88). To Iprzedmi<lito1w€rozUJITlien:eetnomedycyny PTzyjęło się w ],ataoh 70-ty.ch w antrqpologii amerykańskiej. Przychyla się do n'i!eg'O~. W. Lie'ban, 'u:znająrc,termin ethnomedicine za rów.noważny wobec folk medicine, popular medicine, popu/.ar health culture, ethnoiatry (Lieban 1973, s. 1043). Również w przegląrcizi'e A. Colsonai K. Se.Lby (1974, s. 246 - 249) e:tnOime!dy;cyoojesi tnaiktowana jlaJkoflragment pola bad.3ń aID,tropolQgiJimedycznej. Pod definicją Hughesa POdpi:9Ująsię też inni autorzy, IliP. G. M. F'oster (1;97'6,!s. 774). J,ed.naik ten sam Foster w innym al'tJ'lk!ule (1975, s. 427, 430) lużyWlarm:tZJwy"etnomedycyna" w dwóch różnych 7Jnaa:lJenialC'h. Raz odnosi ją dro systemów medycznych spaZJa zachodniJega kręglU kulturowego, innym razem rozUJmie etlJlomedycynę jiaJkopod. dział antl1'Qpologi:imedycznej, który wyrósł z da1wniejszych ZJainteresowań badwczy ,illlstytucjlami medycznymi ludów "prymitywnyoh". Również G. SimeOlJ1{1:972,s. 155) posługuje się ,teruninem, o ,kitórym mowa, w dwóoh - znac2Jenilaroh:pewnej dziedziny kultury or·aiZsubdys,cY1phny antI'Oipolo.gicznej o. specybczne:j orieIlitareji i celach, odręhnej, choć czasem krzyżującej Slięz (tn!trorpologiąmedyczną. Kontrowl€lI'Sj,e semantyczne narosłe wokół terminu ,,'etnoml€ldycy.n'a" uwidaczni.ają się jresZJczesilniej w kl-ęgu eUTopejskiich etnologów zdljmującyoh się oOma1wi'aJIlą tematyką. Składa się na Ito szeneg przyczyn. NaJWJaŻrIlliejlSzą,jralk.sądzę, jest rosną.ca pot1:mz:eb1 wyłonioeni:a,gałęz'i naluiki etmolorgt1JOZlJ1Elj (bą.dż dyscypliny stcvjącej na pogreniczu etno:1'O.giii medycyny), !która orbe:j;mO:Wia~aiby ,ek.<1ploro.'cją wyraźcie już wyodrębnione pole badawcze - medYicYll1ętradycyjną czy ludo!Wą. W Stanaoh Zjec1no'czanych taka sub- czy int'endyscyp.hna (o ni:eco SZk'u"szymZJakresie) istnieje, jest nią anlbr:olpo.loglia medycZ!!lJa.N:ai1mniast w EuropiE, gdzie nie ma tradycji łąozeIllia ,etnoLogii z ,naJUikamibiologicznymi, na:rodziny speojarłności, która mus:iał3!by kOjlarzyć obiJe t,e perspektywy, Iprzehiegają z dużyuni tr:udnościamli.. �Antropologia med.yczna i etnome-dycyoo 21 Pawyższe wywody zilust'ruję i uzas,a!dnię .przykładami dekliCliracji i ,praikty1kibadawczej etnologów €iulropejskicl1. Tenrnin "et'ThOlmedycyna"pOlja.wliłsię stosunkowo niedawno. E. Drobee (1956, s. 203) oIk;reśHłetnlOmetdyeynę Ijlal1m",p~zedłużEffiiehJi.61tOlrii 1?'edycy.ny w przestrzeni i cws.ie, Poni'eważ do o:bszaru jej badań nafeżą ludy pierwotne (Naturvolker), jest ona .zairazem częścią etnologii". J,edlIlalkże defi:mieja ta racz·ej detklairoiWałaprzelmnania normaty'wil1e au:toIT"a. niż !pTzeds:tawiała fakty'czny stail1 rzeczy. W O'stla1mJilch liElitachznaczne' .zasługi dLa uipOwszechnienia omawianego ternni:nu i dla IksZJtał,tawania teąretycznych podstaw nowej spec.ja1ności położyło czasOipismo "Ethnomedj,z·in" ukaz'ujące stię od 1971 rQ,ku w HamoUlfgu. W artykule programowym ,otJwierającym ezasopli:smo,jegQ redialk'toIT" naczelny, J. SiterJy, OikreśIa et110medycynę ja/ko intenxlyscyplinam.y obSlfla1', leżący między etnogTla" rfią czyetnolo,gią i medycyną. S:tM'Jierdza,ż,e et.nomedyeyna nie j,em ani subdyscypliną medycYlny szfimLnej,ani ,żadną oddzielną dyscylpliiną na,ukawą (Sterly 1971, s. B; ta/kie Stemly 1974, s.609). PodOlbniie,jaJko "iJnteTdyscyplinę" z·ajmującą się medycyną IlIieooulkową (z .punikt,u widz'enia zachodniego lparadygmatu medycznego), definiU(ją eltnormedycynę tacy badacze, j'ak T. Hauschild (1976/77, s. 357), H. Sheiikh-Dil'they (1977, s. 302). Natomiast, odwołując się do tego roz,umi:enia etnormedycyny, G. RudniJtiki, W. SchieJenhovel i E. Scihroder (l977, s. 2 - 3) posług1u:jąsię oma'wian)'lm teTfV1lunem także w znaczeniu przedmio:towym: lecZilliotwiawszyS'tki!ehgiI'Up ludnościowych, z wyłączeniem medYICyny naukowej. Autorzy, dostrZlegrając nieprecyzyjność i dwuznaczność terrmi;nu "etnomedy~yna", prOlpol1iU!ją dla określe.nia suhdyscy:pliny etnolog:i.cznej inną nazwę: "etnologia medycyny". Piro:polzy.cjata zasługuj'e na .uwagę jako popmw.niejsza, nie llia- . suwająca mylnych sikojrar'zeń semamtycznych 1r.. Posiada jednak niJkłe s:zans,e w konkurencji z już z.akorzenioną nazwą "etnomedycyna". J. Sterly w swyeth najnowszych arlyikuła'Ch (1976/77, s. 370 - 371: 1978179, s. 15;~ - 154), z;dając sohie S1Prawę z istniejącyoh niejasności semantycznych, postuluije wyrame o::ldz,iielenie róznych znaczeń terminu "etnomedycyna": 1) to, co jest przedmiotem badań - lecznictwo różnych grup etnicznych, przekazywane z porkollenia na pokolenie; z wyłączeniem medycyny akademickiej i innych wysoiko rozwiniętych systemów medycznych; 2) dział antropologii medy,cznej zajmujący się badaniem medycyny tra'5 D<Jdatlk,o,we k~~mplika,tje :P'oIWiJldiUj-e !Il1i.e-jednciZJH.cJZ;:,\o,ść Ikoi:lidylcjj samej medycyny, w kJtórcj p(mad aspektem po.znawczym dominuje aspekt praktyczny (;medycyma jalklO naukl I;:>ra!kltyclznaPrcllte1Z: Uina:mO'wsika-Z)'1tio im~&,IS. ,1813- 1i~'1; 119'8,0, s. 74 - 77), Stąd też sam termin "medycyna" bywa używa,ny bądź przedmiotowo, bądź w znaczeniu odrębnej nauki. Dlateg.o termin "e1nornedycy;na" nie wyd<ljje s:ię być najocJ.powiedniejszym na określenie (sub-)dy;S'cypiiJny naukowej. �22 DANUTA PENKALA-GA WĘCKA dycyjnej (antmpologia medyczna zajmuje się wszystkimi systemami medycznYimi, łączrue z medycyną norwo1cz,esną).·JednoC'zeSnie stanowi on mterdyscYlplin.arne poJe Jeżąoe pmniędzy ,antro,palOlgią s.poł,eczną i kUlIJturową(czyetnolo.gią) a meid)llcynąi innymi naukami. Do tych ,kono'ta'cji St,ertly dołącza t'l"Ziecią: 3) etno medycyna j1ako pewne k'rytyczne nastawienie bada\veze odwołujące się do wyty,cronej przez E. Husserla drogi ukazywania ludzkiego Lebenswelt. \ Jest to jego właSlne I1oziU'mienieatiIlIQlIDodycyny. wynilkającc z p.rzyjęci'a fenomenolo;gicZiIlej.pernpektywy bada'cz'ej, o ktÓl'€'] będzie jesz\cze mowa. Zarówno J. Stel'ly, jl3iK i ilnJni autoif:zy (l1ip.RooniltZlkiet .al.) są 7.dania. 7Jeetnomedycyna moiŻ'e:już wkrótoe wykr)llStalizować się z inteI'dy-scyplinarnego poLa badawcmgo jako old:ręibnadyscYlplina. Jednakże Jej podstawy teot1e:tyoz:no-metodolo:g>iczne nie wstały dotąd ukształto'wane. W różnych, niehcznych Z,TC'SZltą olpr:al0owaniu,chmo:ź;na dostrzec WipłyWYpo3zcz,egó1nychkiel1unków etnologlilc~yiQh.Np. E. Drobec, ,związany Z2 szkołą wiedeńską, postulował l'ozwmięcie metody g,eo.graf:iJczno-historycznej \V etoomedycyThie. Uznając ,joednaJk, iż w olbrębile medycyny zapożyczenia kLeIturowe odgrywały mniejszą rolę niż w i:nny'ch dZJiedzinach kultury, dostrzegał celowość stO\Sowlanri.a równi,eż 'innyoh metod gromadzeni,;) i porządkowania da:ny.ch.(Dwbec 1956, s. HiS,.203). W latadl 70-!tych wśród Zia,chodiIlioeuiI1opejskich badaezy zajmujących się medycymą tT<adycyjną zarysowały się .g,eneraJnie dwa s1:Ja!l1,owUska. ReprezeJl~anci pierwsz,ego, dążąc do pro\'v'!aidzeniastudiów porównawczych, postuLują twoI1Zeni,ekatalogów symptomów chorobowych, bądź sami próbują joe opracowywać. POSfUg,ująsię przy tym pojęciami i kategoriami medycyny zaohodiIlde'j(Sch!ieJenhove.l 1971, s. 123 i nast.; Sheikih-Dilthey 1977, s. 302 i fiiastt.).PodCijście rt:alk,1e poddał ost1'ej kiryty,oe J. S1Jerly, podkreślając, że pozwala ono uciliwydć ty lka te zja'wislm, które można roztPo~ć z pUlIl:ktuwiJdz,enia naukowej medycyny. Auto.r Qpowiada się za fenomenologioznym badaniem zj,awiSlketnomedycznych. W swoim ujęciu "rozumiejącym", wyprowadzorn.ym z HLlBISer1owskii:cJ koncepcji Lebenswelt, porządkuje zjawiska związane ze ZJdl'oiwLem i ohOt1obąw ilch ścisłym odniesieniu do ludzkiego bytu (Dasein). Sterly'ego nie interesuje obl'az cho'Toby i jej przebieg, a raczej sytuacj'a chorobowa, "byoi.e cho1ryan". Podkreśla, że sporządzony pr:zezeń wykaz - .,IJ>orząde,k etThomedy·cyny"- to nie jakiś index ethnomedicus, jego itema1y .pozostają w rzeczywistej relacji do ludzkiego istnienia (Sterly 1976/77. s. 369 i nast., 392). Koncepcja reprezen10lwana pf'Zez Sterly',e,go jest w duż'ej mierze zbliżona do cmicznych ujęć etnona'ukii, 00 zauważa ZlI'esmą sam autor. Spory wokół etnomedycyny, jak w~dać z powyższego omówienia. toczą się przede wszystkim w niemieckojęzyczmym kręgu etnologów eUl'Qpej- �AntTl}po!olgia medyczna i etnamedycyna 23 skich. W RFN etnomooycyna, tralk1Jo·wanaJalko iintel1dysc)'IPhna,'Uzyskała w ostatni·ch latach znaczną s.amodl?idnoŚćorganizacyjną. Św:iadczy o tym aktywna działalność Ar.beiitsgl€meiJnschaftEthnomediz.in. ktÓIie IPClwst.a10 'w 1970 1'. W Hamburgu z ini~Jatywy J. Stenly\~\g'O(;pó:źJllIi.ej zostało przeks7Jtałconew AI'beiJtsklTeisE'bhnomed:iziJn).TowalTzystwo wydaje wiS1pomniane już interdyscY'phna1rne czasopismo, z międzynarodowym ze~połem doradozym - "Ethnomedizin". PubLiJkuj,erównież selTię wydawnriczą "Beitriige zur EthnomediziJn, Ethnobotarn:ik L1indEthno2joologie". Od 1973 rok,u organi:l?uje spotkania specjalistów z różnych dziedzin. - inter€l'iu,ją·cych się problematyką etuomedyczną. I tak np. międzynarodowa k0nfieITenoja,która odbyla się w Hambul1g.u w 1980 l'ok,u, IPoświęcona' byla wzajemnym odd:maływaniom medycynytmady:cY'jflJej i szkolnej da\Mniej, obecnie i w ~pektywie przyszłości. StowarzYL9zeniapodobne do hamburskiego i ściśle z nim współdziałające powstały również w HeiJc1eilhergui w KoJonii._. Arbeitsg,emeinSlchaft Ethnomedil?irn:w HeideLber:gu wydaje od 1978 r. interdysc)'\plinalTne czasopismo "CUTaTe", pubhku.ią·ce malteriały z ZJakirtesu etnomedy.cyny, psychiatrii tra'!ls:kiu1tu.roweji poJmewnych dzJi.edtziJn. Wyda,wcy pragną stymulOlwać diaLog między przedstawkielami nauk społecznyoh i medycyny, a dyskusja t.a ma dOjpOlTIóC w l'ealil?aoji celów pra.1<ty.ozny.oh- włączenia elementów medycyny tiradycyjnej do ,programów' z.dtrQ\MOtnych w krajach rozwij~jącyoh się· Zainteresowani.e etnomedycyną winnych kr,ajaoh europejskioh nie osiągnęło tego poziomu, co w RFN. Omawianą prob1ematytką zajmują się naukowcy we Włoszeoh (A. ScaI1pa,który wydawał od 19·67 r. czasopismo, ohecnie już nie ukazujące się - "Etnoiatria"), w Rumunii (szczególnie ni·eżyjący ,już V. Baloga), na Węgrzech, we FTancji, w krojach skandynawskich. Czynnikiem stymu1u.ją.cym za-int~esowania etnomedycyną są niewątp1iiwie .przedSltawiJonejlUżwyżej iPl'zeetsięwzię.ciaŚwiatowej Org.runizacji Zdrowi.a. Orientaaja z,miJerzrującado włączenia praktyków medycyny tradycyjnej wprowadz,cme a;keje zdrowotne przy.czynia się do wzrostu roh przedstawicieli nauk spo}ecZJnych,a zwłaszcza etnologii. Etnologia europejska w większym niż dotychcms stOpniu n~biera chaiI'akteru nauki stosowanej. Od kilku lat I1Jl. w Heidelberg:u, w Instytucie Higieny Tro· pikalnej i Zdrowia Puh1icznego. Wipl"owadzonokursyetnomedycyny dLa lekarzy. Oddzielnie omówię zainteresowania etnomooycz.ne w Związku Radzieckim. W etnognafii radzieckiej nie zaznaczyła się, jak dotąd, tendenCJa wyodrębnienia samodz,ielnej sLIJbdyocyplinyz,ajmującej się omawianą problematyką· Badania nad medycyną tr.adycyjną prowadzone są w ramach etoografii. Niemniej, .podejmowane ostatnio :próby sformułowania pewnych założeń teo·retycznych i wskazań metodolog·icznych odnoszących się do badania medycyny trady.cyjlnej świ·adczą o wzroście zainteil'!e50wań �24 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA tym drz;iałem~ultury. Dowodem na to są równi,pz coraz częściej Ol'g.anizowa:ne,~onferenej'e naukowe pośWięCOIIW ·ptnom'?dycynie. Nip.w 197:'>~OIk:u w Leninglf.adzie odbyła się ogólno!kJra,jowakonferencja na temat etnograf'i1cznychaspektów :badania medycyny 1udovv'lej(Bromley et al. 1975). Badania nad medycyną tTadylcyjną mają w ZSRR sil:p.,iezaznaczony a:spekt stosowany. Dąży się do wykorzys'tania tyoh środków medycyny tradycyjnej (ZJwlaS'zlcZJa lelków 'l'ośli'l1lIlych),któr'e nowoczesna medycyna UIZl1laj,e za raejonalne. Postulowana jest ścisła współpraca między etnografią i medycyną, :prowadząca do wYi~rycia i zastosowania wa:rt'o'ściowych leków tradycyjnych. Jednakże n~e pomija się również celów czysto poznawczych - badania medycyny ludowei j,ako w,ażnej częśoi kultury kiażdej wSiPólnoiy l'iUnicznej. WyJ:;ażny nalciSk kłJadzie się na €Iwolucjonistyezne studia nad mooy,cyną ludową. G. P. J1llirowlew(;1:975, s. 5 - 6) wyróżnił trzy główne etapy rozwojowe medyeyny, -którym odpowiadają pojęcia medycyny ludowe1j, medy'cyny tlfadycYijnej (systemy medyczne wyłożone w fo:r:mie pisemnej) or.az medycyny nauKow;ej. Naj'Wa1żniejszą publikacją dającą przegląd problemaJtyki, pewne ustalenia tenminoJogiozne i wska7.ówki badawcze, jest artyikJuł J. W. BTom].eja i A. A. WO!f<)'llawa, zami,eszczony w "Sowietsbej Etnografii" (1S76). AU!torzy wydziela.ją aWlie warstwy medycyny tradycyjnej: "tradycyjno-ustną" (opartą na przekazie ustnym; odpowilednik "medytCyny ludowej" w znaozeniu wąskim) i "tradycyjno-pisemną" (o dużej roli prz1e,kazu<utrwalonego na piśmie). Bromle.ja l WoTonowa interesują pTiQ;Cesy rozwodlu medycyny. Medycyna t'radycyjn0'il'iseimna, ~wiąrhana zpo'Wsta:niem cerutrów cywilizacji, wyłoniła się, ich zdaniem, z tradycyjno-'ustnej. Później ohie, istniejąc obok siebie, wzaj<emnie oddzia,ływały jedna na dI1ugą. Ostatnim etaJpf'm tego procesu rozwoJowego Jest pOlWstaniemedycyny 'na'uik'owej(BromJej, VOTo'nov1.976, s. 5). Autorzy IPostulują taikż'e badanie "powszechnej wiedzy medyczlllej" po\Szczególnych współtczesnych etnosów, tego, CQ nazywają ich "obliczem one.dYClznym".Na owo oblic:ze skladają się trzy warstwy: medycyna tradytCY'jno~ust:na,tradycyjno,pisemna, el'ementy medycyny naukowej. Występują one w różnych pI"orpoT'cja<ch, jedna z warstw ('rup.medycyna tradycyjno-pisemna) może w danej kultune w ogóle nic być repl'ezenbowana. Tę złożoną całość, czyli medycynę ludową w szerakim znaczeniu pro.. ponują autorzy okr,eślać terminem "etn:omedycyna" (Bromlej. Varonov 1976, s. 8 - 9). Niektóre spośród ustaleń teQlI'etycznych Bromleja i Woronowa mogą być z poiŻytkiem wy1korzystane ,w badaniach etnomedycznyoh. Na uwagę zasługuje wyodrębn1e:nie dwóch warstw medycyny tradycyjnej, bazujących na różnych środikaeh pn~ekiazu, jalk również postulat ba.. dania całościowego, wspókzesnego obrazu potocznej świadomości i prak- �Antropologia medyczna 25 i etnamedycyna tyki medyczmJej poszczegóJnych ~łJeczeństw. Na,tomiast za:strzeżen~a budzi stooowa:ni:e!przez badaczy rodz['ecIkioh ternnmów ,,~acjOin:a1ne"i .;ni,eracjO'l1alne" w odniesienilu do pJ'IZ!e'jalWów meidycyny tradycyjnej. Oweślenri.·ate, .jiaJkwynika z kontekstu, odllwwiadają penwelkJtywie medycyny TIowo;e-zesnej(Brom lej , Vo.ro'l1O'v1976" s. 13). Na zakońrczenrietej częśoi r0'zwCłlŻańIlIaleiał,oby powiedzieć choćby kilka słów o stanie badań etnOtmedy.c:zn~chw Polscf'. Chociaż zainterh"lOWaniapalJskim lecznictwem ludowym mają sto'sunikorwo da'w;ne tradycje, literatura dotycząca tej problematyki jest niepelna, w większ.oś,ci :P.TZYczyn:ka;rska. Medycyna ludowa porostwa do dl7.Jiśdzi,alem kult'wry bardzo słabo opracowanym w polsikiej etnołJogij,i16.J!edną z ważmych przyczyn tego stanu rzeozy jest niewą't!p!mwi'edort;ychczasowy braik z,a,po'tTzebo'Wlan'ia praiktycznego nę emologi,cz[}!eanailizy lecznidJwa ludioweg,o i potooz,nej wiedzy medyczmej siPołec7.Jeństwa.J,ak wsilmzywałam, wystąpienie zapotrz.ebowania ze st1rony medycyny na ek,>!pelrtyzysoc!jologiczne dotyczące zdrowia ichOiroby dO!prowClidJziło do wyłonienia i rozwoju pol~~iej socjologii medy,cyny. Do ni,edawlna le~c€'wa~ona przez medycynę oficjalną medycyna ludowa, a Zlwlaszcza ziołiO!l'eczni'Cbwo, za'czyna zdobywać u7Jn!aiIlie dla swego ,,~ra.c'.ionałI1Jego jądr:a" w ooraz szerszy oh ik,ręgaeh leikamy i farmakologów. Mo'ż'na więc mieć n!ald7J~eję,że z:ro'Z!umLain,a zostanie potTZleba przJ€lprowadienia wycZl€'J1pujących,kornp~eksowych studiów nad medycyną ludową w Po·lJsoe. Etnololgowi'e polscy mają obecnie ni€lwielJbe możliwośd prowadzenia badań e1mo.medy'c7..llY'ch poza granicami kraJu. Być może i w POUsce,choćby pod wiPływem wzmiian:kowanych. JuŻ nowyoh konc€lpc'Ji Świat0'we j Org.am;ilz.acj'i Zdrowia, doce:ni się oelowosć współ:dz,i.ałarnialeka,rzy wysyłanyoh do pracy w krajach r0'2Jwija;jącylOh się z etnologami. JeŻRli tak przedstawila się slt:an baJdań .etnomedyczmych w PoJsce. mo,żna się sł.us2Jrri:edomyślać, ż,e tym ba'I"Id.Zli.ej brok OIprtacowań teoretyc.z.n.o-metociolQgi!Clznyohz tej dzi:edzi;ny. Ref1eksj1ateoretyczna nad omawia:nym zespoł,em za:gadrrień zupełnire nie była dotąd w etnologii polski,ej Wizwijana. Nie upows7;eohniło się llilwet samo po!jęcie etnomedycyny. Zywiąc nadzieję, że etnomedycyna zdOlbęd~!esohie stoIpniowo i u IlIa!sl'ację bytu. przedstawię poniż,ej pewne ;PT'olPozycj,e teoretycz.no-<metodolog'i'cZJneVol odniesieniu do badań etnomedyc'Zlly1Ch,prqpozycje, które oczy'wiśei€ nie są w żadnej mieme spójne ani wY1czerpujące i z pewnośoią wymaga:ją do!pracowania OTJaZ ,prraiktycznegosprawdzenia. 1 16 ,zna.mielIl:ny jest fakt. i,ji; w nowym 0lpraOOW03I!l1LU sy;nte1Y'Cl.DY.m Fran!kowslka, Papro:t:ka, 19181) poświęcono st'rolll w <lJ'l.JylkJU,I·eo wi,etdzy ludowej. Siki (Bij'enrmiCIJm, l11€ldy,cYJ1lie etn(~g!rafj~iP,olWaedwle .kL'lka �26 DANUTA P,ROPOZYCJE PENKALA-GAWĘOKA TBORIETYCZN O-LVL.E'DO DOLOGICZN E J,aik wynika z pr:zedst1awionego prz.eg'lądu zakresu, załoteń l praktyki badal\vicz.eijanrtropollOigilimedycZJnej i e'tnOimedycyny, nilc wyipracoW2,no dolj;yahczas odrębneij teorii i metodologlii badań etno:medycznych. Badacze stosują implicite lub - rzadizieli -- e~plioi1Je teorie i metody różnych Ulklielmnkowań elmlOliO!gicznyoh, bądź też odwQłują się do ogólniejszych założeń filozoficznych (nip. f'enoilllenolOigiellnylCh). Jednym z możliwych sposobów tiraktO'wania mateI1iału etnomedycznego jest, moim zdaniJmn, zalstoso\vlanie pewnych ustaleń i pojęć epistemologii marksistowskiej, a w szczególności - marksistowskiej teorii kultury, wypmoowywanej w poznańskim środowisku metodologicznym. Zdaję sobie sprawę, że nie będzie to ujęoie .pełne i mdo,walaj.ąJoe,m. Ln. dlatego, że teoria taika dopilero .się rodzi. Nile mogę prz.edstawić w tym milejscu szczegółoWlo założeń teorii i wyjaśnić wszystbch używanych w jej ramach pojęć. Czytelnik może je ZJnaleźć pnz.ede wszystkim w pracaoh J. Kmity, a takiJe A. PaŁubiidki1ejli inn)'lchćl'llJtorów z tego śI'odowiSika. Spośród ustaleń teoI1ety:cznyeh"sZJkJoły pOlznańsbej" precYizyjne rozróżrIllieI1Jie sfery świaidQmości i pralktylki społ,ecznej (tradycyjnie zI'esztą. ]alk witadomo, lwycdrębni1anyeh w myśli marr'ksi:stowSkiej)oraz konoepcję 7Jmian społec:zmo-1kuH'lllrO!wycih uważam za sizcz,ególnie przyda1me w studiach z zakresu etnomedycyny i - szerz,ej - w badaniaoh etnologicznych. Wyraźlne wyodrębnie?1e świa:domości i praktykii spolecznej pozwala uniknąć tlak częstego w pI1a'oaohetriogr.ailicz:nyoh mieszlania reglUł kulturowych i faktycZJni,e wykOO1lanyc.hczymnorSci(pI1ZJezte reguły wyznac'zanych). Z kolei wyjaśnianie zmian społeczno-okultUirowych w terminach de1.ermitna oj'i funlk1cjonalnej i genetycznej, chalrakterystyczne dLa materializmu histOlry'cznego, może znaleźć zastosowanie w badanill przemian medycyny tradycyjnej czy l'Uidoweijwskut>E:jk oddziaływ,ań medycyny nowOlczeslnej.T,en typ wyjaśniania maiŻe być również przydatny przy rozpatrywaniu zmian endogemnYlOh. W ramaoh praikty!ki sołlecznelj wyrróżnia się, jarko jeden z jej typów, pmktykJa medyczna. O odrębnym typie pra:ktykii możn~ mówić, jeżeli pełrni ona oikreślO1I1ąfunkcję obiektywną, czyli odpowi'ada na okreś.lony roIdz:ajzapotrzebowania obiektywnego. Obiektywną funkcją pm:ktyk'i medYiC:'?Jnej jest reali:zowanie pewnej wartości nacz'?lnej i wartości je] podporządkowanych, które wyznaczone są przez przekonaniia normatywne należąicc do odpo'witedniej fommy świadomości SPOłl€CZnej- społ,:,czne] świaclOlmoś'cimedycznej. Tą wartością naczelną jest zdrowie. a wal'bości pod:porządikiowane jej instrumentalnie - to sensy (Kmita 1973a, s. 22; Kmita 1975a, s. 24) poszc:zJególnych czynności medyc:zJnych. Oprócz prz.eIwnań normatywnych wyznaczających wartości, w skład spolecznej świa1 �Antropolog'ia medyczna i et:nomed.ycyna 27 domości medyczne.j wchodzą także pr-zellmnrnia p - zwane czas2!m dyrektywałnymi - określają.ae sposób rea1iz,a,cji Donośnych celów (waTto~ śiCi).Te ostatnie prz:E'ikGuania,któI1e mogą być werhali:zciwalne w post-alcl o'dpowiedinich dyrektyw czy reguł, tworzą Wliedzę medyczną. Wiedza ohejmuje okreś1ony ze:':,J,ółregluł kul,tul'owych oraz przesharuki tych r·E!guł. Należy nadmienić, źe niektó:re Z owych dyr,elktyw wyznaozają czynności ,r..astawioruena interpretację 18 (są to tzw. reguły ~l1teiI1pr'et~cji kulhlir()wej., wy.rażająoe przekonania, któr'e należą do sfery kJuJtury symbolicznej) Jako przy.kbad m(}gą sł,użyć l'egruły wyznaCZlając't czynnOiŚciz Zia~CI1esu tzw lec:oenia magiczno-lfleligijnego (np.: "Aby wyleczyć ból głowy, tr:oeba pmypiąć do czapki amulet"). Inne Sipośród omawi,anych reguł, zwaine .tecrhnolo.giczno~U'żytJkowymi,wyrażają przekonama naJeżąc€' do skry kJultJuTY techniczno-'użytkowej (F'a1wbi:cka1975; Krmit:a 19'i5b, s. 86 - 89) 19. OmaWli1ająctradycyjną ~połec'ZI1ąświa:dOimOiŚć meidylcz.ną danej grupy nie trzeba rekonstI1U0WiaĆpełnego zespołu regluł bej dziJedzjiny kultt.lry Nie byłoby to alni możl1we; ani celowe. NaJ1:l():mi:ast e1;<nolO1ga będzie interesowała ta ważna część wiedzy meidy.c7inej,ktÓfrąsą pr~}ai11Jki dYil1ektyw określających sposób rea'ltzacji oidnośny,ch wair'tości. Należą do nich koncepcje zdrowia i char,olby/przyczyn choiI'Óib,zapohieganra im ileczerna Przy tym tI1adycyjna wiedza .medyc:zma jest zregruły ści:.C§le splecion,a z przekonaniami religijnymi. Nie można pominąć w l:adaniach tak częste l i silnej walorYizac'jiświartqpoglą:dowej omawiiamej 001I"my świaidomości SIpOłec:znej. Bo.1egaona na łą:czen~u wartości bez,pośrednio Ulchwytnych praktyczni.e z nadrzędnymi wartościami świataPQg,lądowy:mi za pomocą odJpowiled.nich pr:zeikonań dyreikty!wao1ny,ch.Realizacja wall"'tośQibP.zpośredn:io uchwytnej praktycznie (jaką j,est n,p. wyleczenie ohOO'Oby)uzyslku,jew ten sposób doda1lkową motywację. JednalkŻle nie za'VSiZemotima usbałic, ozy mamy do czynienia jedyni,e z walo.ryzacją świaitO(po.glądowąpo:sz.czegól11 J'Ulk pilsze J. KJlntita {1:97'S, s. (3); "OhQdz;i tu o 'przełkiclna:nl1a poÓęte na wZÓlr sądó:w ,w sEwlsde logicznym (,llie w,ś sądów w sell;>ile p6Y1<.lha[QgilCrzJI1:JI1m); faikit w pełm :-lwiaidJcm~elji,c~h akoelptaiCj,i prz.et: Ipo,SIZ;czegó1ne j.edił1Jootlc Iltie jlest WaDUlnkJl'em n:,ct:będny:m i~h identy,filkJaajii, pOldiolbinie też sPQlsób., w ja,k'l tVJli}l'Zą sys,wmartY;ClZ.:lleoabośdi, nie jest odwz:xOW'ail1liem ich św,i:aidOlme~o IPc;r;ządk1{JI',vaJll:iJa P11Zez PCS'71~z~ó,lne }ednos'tk i". 18 W~llUJt1Jki'em ni,eZJbędnym 'WY1&tąpienia .ef'elkt'Óiw oiJtek,tywmy'dh tych cZYl!1n()~Cil jest istnienie przekonań pl"Zyporządkowujących ty{ll ezyruw~ciom, za pośrednict~"em reguł interpretacji kulturowej, odpowiednie semy kulturowe. Nie jest na· tomiast ko.nieczne istnienie obiektywnych prawidłowości łączących daną czynność L jej efflkitern (w'arun~k iten JEISIl !!1IiielZJbędJn,y iW ipnzy1.paldiku ,czy,:'llllGIŚ'cli !WY1Zln:.lICIZJ:lI:l)1C1h. przez reguły technologiczno-użytkowe). Patrz: Kmita 1973'1, ,. 27 i nast.; 1978. s. 64" (b. 19 Nail,t.'fi:ywYijaśnić, że kulturę tr~tuję j.a!ko wSIpół f;ulnm s w i'31dc'llnooi.'iS!Polecz.tlej (pa1Jrz flip. Kimi1ia 'W75':>, s, 86 - 87; Palu.b:ic!ka \.915, 'S. B3j Z<.lJtlemmedycyn", jak.I) pewna 'dziedzina kultury, je.,! formą świadoma,ści :>pD~eczru:lj :'i.m;'x~j,onalnie zw:ią!ZJ.· ną ze s,po1,eJctzJnąpm'kty!ką medy.c.zmą. �2H DANUT A PENKALA-GA WĘCKA nych wartości be1z,poŚJieidnio-praktycznych, czy też przekazy światopoglądowe - magiczne bądź religti.!jne - występują :równolegle z pI'iZeslarukam; pochodzącymi z pQ'toozmego .doświadcz'eni'a, j'~o prZJe.słanki dodatkowe, ~mpliJk'U!jąceodjpOWlioeidn~e przekonania dYl1'!ektyw a,lne. Talkie ścisłe zwią;:zJki świaWipoglądu z potocznym doświadczen'iem społecZJnym są oha,rakterystYCZTlie dla społ'eoZJeństw trarlJ'lcyjnyoh. WSlPomina1,am o I'Iegułach "dY1I1ektywalnych", które wyznacZJCliją:::posób reahzaJcji wartości, a zat'em dkireś1ają ezynności prowadzące do zamiel"IzonYJchefei.kitÓiw.Czynności wy:anaiCzane !przez reguły z zakTesu społecznej świadomości ill'€Idyczn.ej nal'eią do d7JLedZ\inyspołecZJnej praIkty,j<Jimedyczne.j. ROZJpat'l1ują!Cpraildykę medyczmą należy prz.yjąć założenie o racjonalności 20, wedlugktómego jednostka ~pOiśród możliwych czynności podejmuje czynnoś'ć naejonalną, tj. taiką, która prowadzi - zgodnie z wiedzą tej jednostki - do reiZ'llltlatmmalkisymal,ni'e preferowanego (czyli do realizacji w,aortooai maikosymainie preferowanej, będącej sensem danej czynnOiŚcira'oj'onalnej). T,aiki.e rozumienie ra.cjm1alno,ści nie ma nic wspóLnego 7 tak tY1Powym di1apiI'lalctJra!k1Al,jącycho medycynie ludo'wej rO?Jróżni"2!l1iem czynności i przellWinań "raojoIlla.lnych" i "niel1a.cjo.nalnych" (czy "i:rracjonalnyah") z punktu 'v';l~d7Jeniamedycyny na-ukDwfj. Sens owego p.:>działu negOiwlał m. in. H. F'abr,ega, pisząc: "wyjaśnieni,e, jakie of'eruJe podmiot, JUoŻiebyć uważane z.a ",acjona1ne», jeśli jest ono zgodne z prawami logiki, niezależnie od statusu epistemologicznego przyjętych przesłanek" (Fabn:,ga 1974, s. 25). W ramach ~p()ł'ec;z;nejpraikty1ki medycznej można z reguły wydzielitwarstwę Sipr1Of!esjonahz:ow,anąomz drugą, o nikłym sto'Imi.u profesjonalizaJoji, w.k!tól'ej partYlcYlPują, w większym czy rrm.ie}szymstopniu, wszyscy człolnkowie glnuiPY. Należy zwrócić uwa.gę na zmam.ienny dla społe<meństwa tl1a1dy'cylj[1Jegofalkt, iż Tlehgia - w du.żym stopniu za p,)średlI1iiOtwemlpirzekonań nal1.eiŻą'cychdo obycz'ajtowej dziedziny kwltury - f,unikcjonu,je jaJko społieczno-suhleiktywny regulator praktyki medy.cznej. Ponadto n:iektóre ozynności o sensa'ch leczmi!czych wykonują również przed-o stawiciel.e pra!ktyiki religijnej. Niewątpliwie flUnkcjotnalizm jest tym kierunJkir'm etnolog i'cznym , który najW!ię:k.szy wJdtaid w budowę t'eorii zmiany spoleczno-lkult'llTow2j. Ale funikcjo.nalny model zmiany z W1ielu względów okazał się nie w pełni Z'aidow.alający. OSibaltlIlfio p€'WlI1enadzieje pokłada się w tworzonych tzw. ko:nfbkiowych modelaoh prnemian społeczno-<kultuJ"owych oraz w marksistowskiej teorii rozwoju społecznego (paluch 1976, s. 260 - 277). 20 Zalo'żenlie to pnzYljmuję z,go,din;,eZ marksistowską dyre.k,tywą ra'cjcnali'·wwan.ia 'diz;iał'ań l:uidiZ1k<klh p:r:zy baidan~'I.l W~z€i):k.bchzjawis.k społecznyeh. Zał,ożeni,e u racjQna,lnośoi ma charaikiter iide<łJ~iza:CYljny, bierze bowiem pod ·uwagę jedynie w.i€ldz.ę i nurmy działającegu, nie li;wzgllędfllilając ilnn.ych czynników, k!tÓH' m·ogą wywietr'ać wpływ na dział<łJniie(DQPioilJs:kii ].973, s. 2,22- 2-24; Kmi·ta 1973a, s. 15 - 22). �Antropologia medyczna i 29 etnomedycyna Materializm historyczny proponuje wyjaśnianie z.mian k!ultury w terminach determinacji funkcjonalnej i genetycznej. Zgodnie z tym ujęciem, akcept1acji społecznej - ulpoWSlzeohnieniuulegają przekolnalllia determinujące (w trybie subiektywno-racjonalnym) działania względnie efektywne 21. A względna efektywność przysłiUigu]etym działaniom, któ:r,e są funkcjonalne w stosunk1u do aktualnych zapotrzebowań obiektywnych. "Tak więc przynaleimość odpowiednich przelmnań do sfery świ'adOimośm społecznej (ich akceptacja społeczna) tłumaczy się funkojonalnośiCią działań (... ), któryoh kontekst subiek!tywno-racjonalny tworzą owe PfiZ2konania, zaś fun:kojonat1r10śćta z l{iQ:leitłumaczy ich efektywność" (Kmita 1978, s. 66 - 67). Upowszechniają się zatem przekonainia determinujące działania bardzi,ej funkcjonalne w stolsu,nkudo poprzednich. Wszelka zmiana w sferze świaJdomośiCispołeoznej jeDlttlakże uwa!r'unkowana ,genetycznie: nowe, prrzeI)l~kającedo świadomości społecznej przekonania muszą powstawać w określonym stosunku do przekonail dotychczas akcepto· wanych. Muszą w jakiś sposób (choćby przez negację) nawiązywać do tego, co Engels nazywał dzi,EdziczonYim"mat'ElI1iałemmyślowym" w obrębie danej formy świadomośtCisipołecznej. Ujęcie manksistowskie uwzględnia również Dolę cZYiIJ:nika indywidualnego w rozwoju kultury. Niez.będnym ,waTUiI1lkiem tego, aby dkreślone przekonania przedostały się do sfery świadomości spokcznej jest fakt ich uprzedniego respektowania prz.ez poszczególne .Jednostki. Jeżeli jaJkies przekonania stopniowo prz.est'ają być fu,nikcjonaLne (\vskutek prz:ekształcenia warunków obiektywnych praktyki ~polecznej), zanika gwarancja efektywności indywidualnej tych przekonail, respektujące je jednostki coraz ozę.śoiej nie osiągają zamierzonych oelów. W tej sytuacji dla zaohowania I'acjonalności działań niezbędne są innowacje. Mogą to być inI1Owacje za,równo endogenne, jak i egzogenne. Boleg'Rijąo[}Jena stosowaniu nowych przekonail dyrEJktywalnych (nowych sposobów dz~iałania dla l1ealizacji dotyehczasowych wartośoi), albo nOlwych przekonań nOlI1matyw-· nych (przyjmuje się nowe <celeniezm.ienJia,jąc spOlslolbówich realizolwania), bądź teź na zmianie i j,ednych i drugich. "Innowacje, które spełniają waJil1nJkideterminaeji funlkejonalno-genetycz.nej, iCtzy'lisą nowymi, .za,stosowanymi w pralktyce pr21ekonanilami(wy,artylku;~O'W!anymi, bądź nie), bardziej funkcjonalnymi od dotychczas reslpektowanych powszechni'e Ocraz pozostającymi z nimi w gienetycznym ZJwiąZJku, przedostają się do świadomości społecz.nej" (Kimitla,b.r,w., s. 122). 21 Wz,g;lęldJna e!elk:tyrw:llość tów z przElW!idywa,lJYlmi. nań wy;znaic1ZJa!iąlcych dJ2iiaŁań clz,JJa'cza 11r2idba działania dodać, że w,Z)g;lędl1ie w4g;lędllą załażenie zgodinc>ść uZYlsik'allly'c'h o '31k<!)eptalcj1i Is:połeozmej efektYTWlne jesit jeclny:m ze efek- pnz1elkio- skŁaclJni:ków K1z,wi'lliię::'ia ,zal""lldnlilclz,cd ibezy !malterklIHzlm!U hlil<jt:oir)~CZI)JIelg,o - itelzy 'O detlEmmilna'clji dCmO&2i społl~clZlllej przcrz warunki obieik'tyw~1e bytu spcłeic:z.ne,g.o (Kmdta s. 66 - 67). IQWli1a1978, �30 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA Jak sądzę, ów wei,erow,;:my pdkrótee, fwnkojonalno..,genetyczny model zmiany kultur:owej mógłby znaleźć z'a'Sto;suwani,ew badaniach etno1a.gicznyoh, w tym rÓW'l1!ieżetnoilledyc?lnych, dla wyjaśnienia zaiI'Óv.'IllO zmian egzo,gennyoh, jak i endogennych. POWJ'óómy j.Bs,",C?le do zarysowanego w poprzedn~ej części rozdziału ~pOlI'umiędzy prqpagatorami podBj,~iciaemic i zwa,lennikami ,per~pektywy etic w baJdaniJalohetnQlogiJc7mych. Ujęci'u emicznemu bardzo Wieka je~t S'tw01~zonapr:cez F. Znanieokiego konoepcja współczynnika humClnistycznego (Znaniecki 1922, s. 90 i później!SZepIIa,ce). Znaniecki przyjął w::półczynnik humaJlllistyc7myjako podstawowe założenie kOlnoeptualizrująr.cwy-: ja:śnianie w naukach hUlIT1!a.n:i\Sltyc7myah. Ote> jedno :ce sformułowan tego założenia metodolo;gicz:negD: "Badacz kultury, w przeciwiieństwie do uczon.ego-przywdnika, który strum się adilcryć ład wśród faktów empiryoznych, całkowicie ni,ero1eżny:ch od świadomych czynnilków ludzJkich, stara się odkryć j'Clildśład wśród faikrtów em,piryc7my:ch, które zależą oid tych cZyJln~ków, są prziez nie stwarzane i util"zymywane. Aby wypełnić to zacia'nie, uj,muje on każdy badany przez si,ebie fakt empiryczny z tym, CJ nazwahśmy współezynni,1{Jiem humanistycznym, tj. tak, jak fakt tE'in ja wi się tym jooooSitkom ludizJkim, które go dośw,iJa!dczająi używają" (Znanieoki 1971, s. 228). Udemz.a;jąceJest .p:odob~eństwotego podejścia ze stalJ1ow.1:.1kiem repr.e.zE."nt{),wanym przez "nawą etnografię" 22. Znaniecki sam nazywa swoją koncepcję ,,11E'llatJiWizmem historyc:zmYIffi". Jaik wykaz.ują w swcwoh,pracaoh aJut{)rzyz .kręgu poznańskiego, założenie ~pókzynnika humanistycznego może być przydatne przy wyjaśnianiu pew1nyoh fragmentów rzeczywistości społ,ecznej.Peri'1pektywę badanej glI'UiPYprzyjmuJemy np .. I1ealizują'c 7Jało:żlenieo racjonalnośd o:dwołują,ce się do wiedzy i wartości. UW7Jględnienie tej 'Perspektywy j,est niezbędne dla wyjaśnienia faktów podejmowania ok,r,eślony,c.h czynności przez poszczególne jednostki. CharaikiteryzUljemy w ten sposób subiektywny kontekst okrteślony;oh czynności racjonalnych. Jednaikże, joak udowadniJa W. Sitek (W8D, s. 136 - 145)" ewontualna teoria op.aJrDana współczynniku humanistyc7JIlylffi jako fundamontalnycrn założeniu służącym wy jaśnia:nLu w na:ukiach społecznych, nie j,est w stanie wyja:śnić fadctu ro~p0lwsz,echniania się pewnych prz'ekanań j:ako elementu świadomości społ,ecznej o,raz - rZIBczywistYichrezul!tatów dziaJ'ań iludzkkh. Wyjaśnienie baZJują:ce na założeniu o współczynniiku humanistyeznym zatrzymuje się na poziomie czynności podjęty!ch, nie obejmując czyruno:ścif<alktY'C7Jll'ie wyko2"Z Ta ostatnia koncepcja powstała znacznie poz11leJ, a niesłusznie uważana je-,t novum. W ~slt8icłie po1dejooie zwane "emlic.z:nyun" ma od1egł;e tradycje. M. Ha~TilS (1968, s. 597) uważa za nie uprawnione nazywanie omawianego kierunku "nową etnografią" - jest to w rzeczywistości "nowa stara etnografia". ZOl �Antropolo.gia medyczna i e-tnom.edycy1lJO. 31 nanych, zwykle różniących się od tych pierwszych, podobnie, Jaik obieik-tywne rezultaty dz~ałań lud~kwh mogą o:dbi~@aći na ogół odbiegalją od rezultatólw oCZ;€lk~wanych 2~. Dla wyjaśnienia wykonanych czynności ludz·kkh niez.będna jest chara;kterystyika ich ,obiekrtywn:ego. lrontekstu. Uwzględnienie obiektywnych \'.narr"uIl!kÓ'w praiktyt.1.Qi ,slpoł.eoznejj1esltw s~cz'€gólnośai koni.eczne przy wyj'aa'1·iaJn.iiu takich zjawisk, j,ak U1powszechni1anie' określonego systemu przekonań w danej grupie (Kmita 1973b, s. 238). Wynika to z podstawowej tEZy mRterializmu historycznego o determinacji zjawisk świadomości. społecznej przez obiektywne warunki bytu społecznego. W wyjaśnianiu funkcjonalno-genetycznym tych zjawisk trzeba odwoływać się do o'bydwu kan'tekstów dzitałań ,1ud.zlkich- S'uhie.ktywne:go i ohie!ktywnego. Wsżysbkie ;powyższe uwagi stosują się w peł'ni do wyijaśmania zja;wilS.'k interesujących etnolo,glię. W !bada11iiadhetnomedyczmych założeni>e wSlPółczynnika humani\Styczmego (czy przyjęoite perspekity:wy emic) będ21ieprzydatne np. przy wyjaśnianiu, dlaczego wybrano taka, a ni-e iJllnych spośród możliwych ~lPoso.bów leczenia. Natomiast odwołaJni-e się do kontekstu obiektywnego okaż'e się niezbędne np. przy badaI1'iJu zmian medycyny tradycyjnej. W tych badaniach nie można pominąć obiektywny'ch waftunków pmkty.ki społecznej i '~ch \-\-!pływu,11'apI"ZieObIiaź,en:ia w z,aikl'esi'eświadomośei i pra:ktylki medycznej. Prz:edst.awiłam powyżej ty,~ko niektór,e, wy;bmn>eprobl'emy teo'retyczno-metocloil:ogiczne istotne, moim zdaniem, dla prowadzeni,a badań etnomedycznych. Spo\Sób ujęcia tyah pToiblemów, pewne propOQ;yClj€Z>lCz,err'pnięte z teorii marksistowskiej, rokują nadzieje Qsiągnięcia wartościowych rerzJUltatów bCJJdaiWczych. Oczy:wiście, wyikOl'zys1Jującpodstawo:w-e założenia tej teorii, nie należy I1ezygnować z posbUJgiwa1niasię pojęciaml (niesprzecznymi z owymi zało:żJe11iiiami) :wypra'cowanymi w ramach etnologii. W szczególności godne Ulwagi są niektóre ujęcia i kategoryzacje zjawisk medy;cznyah wytworzone w ramach nowyoh ~€'c'ja1no:ści - a:ntropolog,ii m€:dyczmreji etnomedYJCyny24. 23 J'ak w.;pomni.alam, zaloŻJfmie o l'a'c,jClnalno.i;lc:i ma 'cbaraiklt'er irdea<lhaicjli. Czynności wYlknnane odbiegująQd czynnoŚicli PClIdjęty:dh z dwóch pods't,a'W'owYClhprzyczyn: 'we wmę1;:nZJooj rrie'das:k'()l1J<l!'OIŚ~ii, ni'ąJ€Irl!Giooi w,i1edzy pOIdmiolt'l.1 czynnośei ()lfaz roeaode.k.W<liuI1JoŚici tej wiedzy. C:zYlnn,ooc'i .podjętej i jej skonikJrettYZJowall'1lellI1Ju odtPowilednilkowi przyslJUguj.e ten S'<lJmsens, jednatkże - z wY'mi,enii:OOlyahwyżej przy>CZyUl - llZYJJ:OOŚĆ wy1kc':1Ia:n:anie rea'lliZlUlj'ena ogół swego sensu (Kmi'ta H)i7i31a,s. 20'7 - 2(8). 24 Wśród niiLih e-eI1J:1Rj'est !lIP. H. Fabrog-i kO!llC'eptlual-iUl~ja CIhoroby jaiko zti3Wi:ska kultur·owego (illness) i 'jako jedno5ltiki biroJn'edyaz.nej (disease). 'WlPI'a,widZlie e1.niO'1()i~a iniier:es'uje prZJe,d.ewS'.zys1JkiiJm\Qul'tu['o,wy aspe{IDt ohm.oby, uważ'am j!ednak, iż nde moŻill:a 'reZ)'Igin'Awać .z Z<l;stos:owalllJiabiOlmedYICZJnyclhkla'l.egicmHc!hOO'óIb,'jeiJeJ!i posia'cliają one I'oika-Ine odpowl~ednJilk:'i. Czys'!Jo reaaif.y,wisl1;yczne Uijęcie pozlbaiW'iłoby nas możliwości dCJIkonY'wa:l1Jioporównań. �32 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA BIBLIOGRAFIA !\dke:rme:ahJt E. H. '·197'1 Medicine and Ethnology. AUJand ;1'966 im,70 and the Study of Biolo(Jical and AJl1itihro!pOI],clglist", vol. 68, n')'. l, s. 40 - 51. "Amepican in CuLtural Adaptation Evolution.' New Ylor'k. ,~tna'l1olWlicil. J.., M. SOIkolOW!S.ka 1][917'6 Socjciog a pojęcie stanu A. : Bh,anlwaj Os:troWlslka to Medical .4n Approach ,[:\v:1 zdrowia, Socjologia ('red.), a zdrowie, Cu!tural Anthropology, M. S81kolqw.ska, Wa,rsZkllwa, Adapta- J. H,olówka, 417 - 422,. s S. M. ,1[9175 AttitudeToward lages 11/1'2, Bhataa Es~alJ~, Bern. Medical Anthropology tion, , Selected A., Jcr-. ,J. C. et ,19i75 in the Different Punjab - 8.c'ienrce of Four A Survey & Medioine". vol. Vil- 9, no. Sl. 60:3 - 61,2. Traditional Healers and :1~~31 Etnografia Bizon Z. Wzorce klOławsika, Polski. Medictne, adaptacji Pa:pI"Ock.a Przemiany systemu "So~i.al & Medicine", Scionoe Etnograficeskie ludowej, aspekty izucenija n, W:radcl,w SOCjologia .,E)Uhncunedi,z.'i:n", narodnoj 10 - 12 marta Er.mnlej J. V" A. A. VOJrOI1l0V li916 Naroonaja medicina kak t. do ,zmian ~połecznych, medycznego SchulmecUzin, konjerencii (Ired.) kultury A. OslbrCJfWlSik.a(red.), J. HoIówika, wa, s. 107 - 1m2. BoJiQga V. L. li9'7'1 Volksmedizin und Bromilej J. V. et al. (iI'ed.) naucnoj Modern l, s. 15 - 21. Bilffi':llilcikla M., M. Flran:kolwsika,W. ,1'9'7'5 ,,8e,clial aa. vol. 9, no. Nł7-6 of Medicine: Systems India, M. Sa- [w:) a zdrowie, WaiI's'lu- Bid. 1, H. 1, s. 5 - 7. mediciny. Tezisy Vse,;ojuznoj 1975 g., Lening\na·d. predm.et etnograficeskich issledovunij. "Sovet- ~kaja Etnograilitiju", nr 5, s. 3 -lIIS CalUidiiI W. 11953 AppLied Anthropology Today, Ohkal/!io, Colis·Qln A. C., K. E. Se~by 11974 Medical in Medicine, [w:) A. L. KToelber (ed.J, Anthropology s. 77il - 806. Anthropology, "A,nnrua! v0I1. 3" R1e'l!!ielw of Anlthrqpal'ogy", o 24.5- - 062. DiesJf.ęld FI. J. '19n Die Bedeutung dęs Dialo.ges zwischen Gesum,dheits.plannung :£enlhoV'e'I, zwis.chen Dr{)jbec E. Sohri)der Heilkunst Heilkunst und Volkerkunde fiir die in Entw'ic.klurngslii.ndern, ,[1W:1 G. Ruod!n,iJUzjk;i" W. S2:hi€~sg.), Ethnomedizin. und Volkerku.nde, Be.itrage zu einem Dialog BaT'ms'tedJt, s'. 7 - 1,2. E. Im5,5 Zur .1'95:6 Beitrage zur Methode der Ethnomedizin, ~w:) J. iHa,eke1, A. -GerlJacihsrt.eion, A. S1aviik, Die Wiener Schule der Vo!kerkunde. Geschichte der Ethnomedizin, "AntJhr'CJpols", anlasslich des 25 jahrigen Bestandes U,n;iversitiit Wien, W;j'eIl, SI. 'lQ3'- 204. B.d. 50, H. 4/6, s. ::)50 - 957 . des Institutes filr Rohenwa.rtFestschrift Volkerkunde der �Antropologiu ?abrega II...II'. 1971 Some Featnrcs of Zinacrn;!ecan. 33 i etnomedycyna med!lczna iVIedica! "Ethnology" Knowledge, vol. 10. no. l, s. 25-43. 'Hł72;a Medica! [w:] B. .I. Siegel (ed.), Biennial Review of Anthros. 167 - '2219. in Relation to Culture, "Behav.io,ra-l S:o~ence", vol Anthropology, pology, 1971, StJJnfapd, 197'2b The StlUly of Disease 1:974, 17, no. 2, s. 18J - 203. Disease and Social Behavior: 11975 Th.e Need for 'Foster G. M. 1975 Medica! An Interdisciplinary an Ethnomeclical Anfhropology: Some Perspective, Ca.mbnLdge. "Scienice", vol. 139, s. 969 - 975. Science, Contrasts with Medical "Saoial Sociology, Scienlce & Medkine", \iol. 9, no. 8/9, s. 427 - 432. 19<7ii Disease Etiologies in Non-Western Medical Systems, "America,n Alnthro- ,pologiJst1;",\io!. 78, no. 4, s. 773 - 7032. F,'uke C. O. 1951 The Diagno;,-is of 'Gl jc'k L. B. lV1edicilU: as 1967 Disease Among the SubantLn of Mindanao, "Am,ef'i'Oa-Il vol. 63, nu. l, s. U3 -132. .Anthropol·ogj"t", cm Ethnographic Category: The Gimi of the New Guinea Highlclf/ds, "ELhil1ll1ogy", V.l!. 6, no. l, s. 31 - 5,6. ;:;'.r(}Ui,g F. X., II. Haley (ed.) 1;976 Medica! AnthrorlOlogy, The Hague - P:a:I1~S, W'O·r.LdAII1!thr()p(~l:(),gy. HaITi,s M. 1'968 The Rise of A1lthropo!ogical New Yo;·k. I-IaUSi(1hLldT. 1976/77 Zur Idecn(Jeschichte del' T/wory. A Ethnomedizin, History of Theories "Ebhnomed1zin", oj Cultnre, Rd. 4, H. 3/4. is. s57 - 368. Heimanl;l~ber:g 1974/75 Zur B. Bchandluno Psycliisch "Ethnomedizill", Kranker, Bd. 3, H. 1/2, s. 71 - 79. Hovorka O., A. KnmJeld 1908-1'909 Vergleichencle Bd. I - II, Slul-tga'rt. Volksmedizin, Hughes C. C. 1968 Jakovlev 1975 fw:] International :'iI·ew York, \"01. 10, S. 87 - 92. Ethnomedicine, Encyclopedia oj the Social Sciences, G. P. O narodnaj, 's. tradicion1lOj Etnograjicesbe (;r,ed.), i naucnoj aspekty medicinach, izucenija ['w:] J. V. Bromley narodnoj medic.iny, et a'l. Leningrad, 5 - 6. Janzen J. M. 1976/77 Traditional Medicine Countries, African Now Seen as National Resource in Zaire "Ebhnom-ediozJin", Bd. 4, H. 1/2, s. 167 - 170 . and Other •Jilek-Aa.t] L., W. G. Jilek H}7t4/75 K,lei.nman '1974/7'5 Problems in s. 239 - 2.48'. Transcultural Stmctures anet Interpreting Bd. 3, H. [(2. s. 27 - 50. Lud "EthnQmedi':lJin", Bd. 3, H. 3/4, A. M. Cognitire ning, :I Psychoterapy, ,t. LXVII of Traditional the Human Medical Experience Systems: of Illness, Ordering, Explai- "Etthn01medi.zin", �34 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA Kmita J. 197BJa Wykłady z logiki i metodologii nauk, Wa'Mzawa wyjaśnianiu funkcjonalno-genetycznego, 'li97Bib Dyrelvtywa Elementy Hn5a marksistowskiej Sens i konwencja, metodologii Lw:] J,. Kmi'ta [,w:] humanistyki, Wartość, Gred.), J. Kmi,ta Poznań, dzieło, senS. Szkice z fi- lozofii 197'5ib kultury artystycznej, Wa'l"15Z1aWa, s.17 - 3,6. Homo symbolicus, [w:] J. Kmi1ta(.r'ed.), Wartość, dzieło. (.'ed.). ,s. 237 - 254. zofii kultury artystycznej, 19<78 a naukowo-teoretycznym Zagadnienie br .. w. przełomu IPjoZJoo·ń, s. 59 - 84. Wybrane elementy :Koti'oor A. 1980 Co to jest Wansza'Wa, s. 86 - 916. ujęciu kultury symbolicznej, antypozytyu.>istycznego teorii teor·ia kultury z filo- [w:] J.KimLta (:red.). w humanistyce, symbolicznej naznaczania sens. Szkice Warszalwa- (m<l.iszynoiPLs). społecznego?, "studia SocjlQllog,jlc,z.ne", nr 3 (78), s. 4'5 - 65. lK.;u,oo R. R. '1'974/75 Hoodoo: The Indigenous ".mtIłmomed/i,Ziiln", Medicine and Psychz.atry oj the BLack American_ Bid. 3, H. :3.'4, So. 27:3 - 294. Lec:he:nmann H. 'UH6n'7 Ei.n sozio-med·izinisches Programm im Sudsuc/.an, "Ęthno- Obbo-Gebiet, medliJzJilll", Bid. 4, H. 3/4, s. 267 - 286. !.JesJHe C. (ed.) ,197'6 Asian Medical Systems: A Comparative Stm/y, Berkeley. :"~C1banR. W. 1973 MedicaL AnthropoLogy, and Cultural [w:] Anthropology, J. J. Honigmann (ed.), Handbook ahica~o, s. ,j()31-1072. oJ Social NUDse G. T. 197'3 Some Priorities in MedicaL Anthropology, "BuHehn of the Intel'na'lional Commi'tltee on Ungent Amthr opolagli,c<l,! and Ethnological Research", No. 20, s. 9: - <17. ()Ilesen V. L. 1'9'7~') Convergences and Divergences: AnthropoLogy & Meidieine", "SoCJia,1 Science Care, vol. and in SociuLogy lhallh. 9, nD. 8/9, s. 421 .. 4'215. IPaludh A. K. ']:9'76 Konflikt, ?.a-Łubiiclka A. 1975 a mod.ernizacja dwóch Szkice pojęciach z filozofii i zmiana kultury, kultury społeczna, [w:) WHrsz<liWa. J. ~milta flrtystycznej, ~r('d.), Wartosc, dziew, sens_ W<lU"SZ<1iWa,s. 60 - 72. P.l ns,oI1!S T. 1'9:511_ The SociaL System, 1:9\'),8 Definitions Structure, New YOlik. of Health and JUne-ss in Light of American [:w:J E. G. Jaco (ed.). Patients, Physi.cians, Values aild anti SociaL ILLness, 1 ew s. 1165 - 1'lł7. Yorik, f-'o,jga.r S. 100,2 Health and and Medical Human Behavior: Sciences, Areas "Current RudnUitz.'kii G., W. S;Cihie1"enihóveJ, E. SCinróder 1977 Ethnomedizin. kunde, R:hiefenhóvel W. Barmstedt. Beitrage zu einem oJ Interest Atnthnopology", Common vol. 3 . .no. to the 2, s. Social 1;)(9- 205. (Hirsg.) Dialog zwischen Heilkunst und Volker- �Antropologia Vortiiufiger 1971 medyczna Symptomenkatalog "EJbhnoined:iZJin", 35 i etnomedycyna fur die ethnornedizinische Feldforschung, l, H. l, s. 123 - li27. Bd. S<:(}ich N. A. 1963 Medical Anthropology, pology, 1963, Stanfor,d, [w:] B. J. S~eg'el (ed.), Biennial Review of Anthro- s'. 30 - 68. Seijas H. 19,73 An Approach to the Study of the Medical ,Alnthrrop()~()gy", vol. 114, no. 5, S, 544 - 545 .. SheikJh-DiJlthey H. Ethnomedizin 1977 - Versuch einer of Culture, Aspects "Anthropos", Definition, Bd. "Cunent 72, H. 1/2, s. 302 - 304. Simel1l1 G. !197i2 Some Goals for Ethnomedicine, Ed. 2, H. :1/2, s. 1.5,; - 156 "E)t!hnomedi,zin", S,ite<k W . Florian .}\980 Znaniecki Baznań . a marksizm, . Sok;()łoW\S:kaM. Socjologia 1:9'66 medycyny w "Kultura Polsce, i Społeez,eńs:two", t. 10, nr w Pulsce, Socjologioz- 2, s. 97 - 106. Rozwój 1976a i stan obecny Powstanie 1976'b i rozwój J. RołóW'ka, - 338. Medycyna 1980 socjologii medycyny "StUldila nr 3 (6'2), s. 95 - 11113. ąl,e", socjologii A. Ostrowska nowocze.ma medycyny w a systemy polsce, tradycjonalne, M. Sakioł'OIWL'itk<J, Wa.rszawa, s. 309- [.w:] a zdrowie, Socjologia (ired.), nr 2, s. 22 - 219. "Odra", SteorJy J. Ethnomedizin. 19m j 974 Entwurf einer s. 7 - 9. Zur Wissenschaftstheorie der "E1hn;Om'~dii21Un",Ed. l, H. Zeitschrift, "Anthropos", Ethnomedizin, Bd. 69, H. l, 3/4, :>. 608 - 615. 1976/77 Versuch 1978/79 einer Ethnomedizin artikel in s.153-1'61. Sturtevant systematischen Ordnung der Et.hnomedizin, "E't'hnom~di.Zlin", 4, H. 314, s. 369 - 396. Bd. und das Konzept Reviews in der Lebenswelt. Zu einem Besprechungs- 1978, "EJtłIDmnediz,in", Bd .. J, H. 1/2, Anthropology W. C. 1'9<64 Studies -'o in Ethnosci~llce: "AUnI'Tj·can AJnthropal{)giSlt.... vol. 110. 2, 66, 9:9 - 131. Szumows'kJi W. 'W6:1 Historia medycyny, Szyohows.ka-Boebel 1:97'2 W'alrszawa. B. Lecznictwo ludowe na Kujawach. Il'vlaterialy i rozważania), Toruli. Taylor C . .E. 19·76 The Place of Indigenous Medical Practitioners Iw:] C. Le9Lie (eid.), Asian ti'l'e StudJj, Berkeley, Si. 285 - 29:9. Health Services, in Medical the Modernization of Sy.~tems: A Compara- Tella A. 1976(77 Les pratiques medicales traditioneltes en Afriqu.e, ••Etlhnom€odhzin", Bd. 4, 1, H. I, H. 3/4, s. 229 - 240. 1978 Traditional s. 43 -45. ~. Medicine - Safety and Efficacy, "Curare", Bod. �36 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA T;i;t:ko,w A. Zachowanie 1976a zwiqzane ze zdrowiem i chorobą jako Społeczne zróżnicowanie zachowań medycznych I[:W:] M. Soi)mlo!wlslka, J.. Hołówika, A. Os;tr{){Wsika 197'6b element wiedzy o społe- "S;tUldii>a So:c,jlOlo.giiClZ'll'e", nr 3 (62), s. 1'15· - 134. czeństwie, mieszkain'ów Warszawy, (red.). Socjologi,a a zdro- Wars,zaiWa, s. 19 - 40. wie, J. To.po')rslki '19'73 Dyrektywa menty racjonalizowania marks,istowskiej TOIITey E. F. :1198)1 Czar.awnicy działań ludzkich, metodologii i psychiatrzy, [w:] J. Kmiia (red,), EleP,nn:\ń, s. 222 - 2:36. h1~manistyki, WalI'SlI'.awa. UnschUll,d P. U. Medico-cultural 1097'5 Conflicts Konfliktanalyse 19'77 W. in SchieTel1Ihov.el, Dialog in Asian & Mled~cl~llIe", vat cia,) Sdel1loe zwischen medizinischen E. SCihróder An Explanatory Theory, ,,500- S. 303 - 31.2. Transfersituationen, vHrsg.), UM Heilkunst Settings: 9, no. 6, [w:] Ethnomedizin. Volkerkunde, G. Rudnitzlk:i, Beitriige BaJl1mstedt, zu einem s. 79 - &6. Ur&mowSlk.a B. 1976 Zachowania dew'iacyjne łOlWS1m, J. Hołówlm, A w ujęciu socjologa Ost;r·O,wska (ired.), i psychiatry, [w:] M. SokoSocjologia a zdrowie, Warsza- wa, s. 4158 - 464. Ura,moW1slka-2y:to B. 1976 1980 W'elEn a wartości, "Studia SClcjO'~()~ic"'ne", nr jako wiedza i system dziala'ń. Analiza Medycyna Medycyna 3 (62), S. lH3 - 200. socjolo[Jic.::na, Wrocław. E. ;1'9.5<8 Wirsing Impl·ications of Local Cult'ure vol. 16, no. 4, s. 16 - 18. R., A. P. McElroy 1991 Medizinische Anthropologie for in Public den USA, Health, "Human "A.nrihropos", Orga.nilZa,tńon", Bd.76. H. 5/6. s. 743 - 783. y,oun,g A. '1976 Some logy, Implications of Medical Beliefs and Practices for "Ame.l'~can Authropo)'ogist", voL 7,8, no. 1, s. 5 - 2·i. Znan.i,eClki F. 1922 Wstęp do ,1971 Nauki o kulturze, socjologii, poz;nań. Wa.rs'zawa. Social Anthropo- �AlltmpoLogia DA"lUT.'\. PE medyczna i etnomedyc?/1tc( 37 KALA-GAWĘ-CK:A :vIF:DIOAL ANTHROPOLOGY, E1.iHN0MEDICTNE. HISTOEY, ACHIE:VEMENTS, PERSPF£TlVES (Summary) The paper cle,lls wi,tih tht~ hii,,,tory and staile od' the rcse.arC!h themy <ln;d pralc"tiJce of new anthropological su:bdiJ",c'uphnes ~()irinter,d'iJsC'uptine.s),i.e. me(ii<cal 31J1lLihropology and ethnO!lledi'ciLnc. In t.he past few decades these young diJslai:p.lirneshave al,reaJdy :mana~ed to bcx'ome or;ga.rb~zahi{)lna.tlyj'l1ldep.c.ntdent vvtiJt.hu1the fira·me of WeSit.ern s'ciell'ce. However, t'hcy hav·e neither e§ta.bliJshed a c'oheren~ sy!s.tem of theoT1E~iti<cal aSStUimptions nor their scopes of intere,;;ti;; have been predsely d€Jl:iJmiLedso faT. Amo'llig ot,her:;; the f()!:lowi'ng topics have been ,disc>uss,ed: rela1Jio.rus'hii>p between medical anthl1opololgy and mecti,c'aJ sodiJo!ogy, Semi<l;l1ltiJc C,()J'l;tlr·ov,c.r:slies cOl1iCeT;1iling 'the term "ethnomcdi.'c,inc", some theme,Vi'c,a! ,H)hJ~evemeI1!tsand the proh!€Il11:Sof the ,influence of modern medicine on traditionalmedi>cal 'sySltems Ln dev'e1olping areao. In the sec-lmd palrt ofher a,r~ide, 'the author presetnt~ s~me theo~;eti,call alnd ,methodological proposals regaT,d.~ngthe s.budies uf ethno:mediiJ0al phenomena. Her prClposa,1.s are basod on the R!S~uml,'P/;i:on!s of rtJhe Sio-ca,Jiled "PO!ZJoońmetlhodol/og:cal school" which creatively appllies iodeas o,f M<ilrxris.mto the .resea,y,cm {)In the theory of C'u'llul'e. Such an a;pproa<.,h seems to he q.ui1tc 'hclrpiiul f,OII etJhnOlmed!ical a.nal\YSro. BOIth:theoretical reHectiOln on ethinOllTI'CldilCaJ fieLd aiIlid aibbem:pt'sat 'g'ivqng mert.:hodolr>gkal clii<rections for IsystamabLc res.ea'foh are nooessa,ry to estalJ'lish basis ci eth!nomedioi:ne as an ethn,ologioea'l Slubdiscipline 1n Poland. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7bdae66415bdda857d85378b2ef66495.pdf cffa78d71110f128d26dba80d71db6d7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1844 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1710 Title A name given to the resource Spisy treści / LUD 1982 t.66 Description An account of the resource LUD 1982 t.66, s.431-434 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPIS TREŚCI 1. ROZPRAWY Józef B u r s z t a, Bronisława K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a, PoIska etnografia (etnolog,ia) po II wojnie KI()llstanty S y m ()n o l ew i c z - S Y m m o ons, Teor.i,a kult'ury w antropo!logii amerykańskiej: pół stuleoia studiów (1922 - 1977) Micha.ł B u·c h {)w s k 'i, Wojciech B u r s z t a, Teorety·czny aspeM etnograficznych badań nad kulturą Woj6ech B u r s z t a, W świeoie ideacyjnych kodów propozycje Warda Goodenough'a Grażyna K u b i c a - K l Y s z c z, Bronisła·w Malinowski - szkicbiiograHcz.ny. 3 19 31 45 61 II. STUDIlA Zofia S t a s z c z a k, Obrzędowość roozirnna jako wyraz przemian obyczajowości wsi Urszula L eh r, W,ierzeIJJia demonologiczne we wsi o'bidza (region sądecki) w świetle badań empiry'cznych Zofia G r o d e c k a, Dwa stroje ludowe w jednym mieśaie - strój bamberski i strój po:z.nańs,roi Alicja B e d n a r c z u k, RelLktowe formy ubkJru Bałtów Barbara P>olo c z k o w a, Ludowe formy czesania się ,i upiększania na Śląsku Cieszyńskim w ostatnim stuleciu Jan S e t k o w ,ic z, Ci'osek i jegQ funkcja magiczna w szałasach pasterskich Beski<:l'u Zachodnieg.o Ul. OMOWIENIA, PRZEGLĄDY (JuLiusz 151 179 195 21;> 227 243 255 269 281 287 295 WYDAWNICTW Desmond Morris, The Human ZOO, 1976 (ELżbieta Goździak) Adam Paluch, Obszary kulturowe Pacyfiku. Materiały wydane z okazji Sesji Naukowej "Australia i Oceania, kultury tradycyjne wczoraj i dziś", 1979 113 MATERIAŁY P.iotr B o r a w s k 'i, a legendach Tatarów litews,kich Francis,z.ek S ,ie l i ck ·i, Białoruskie pieśni żniwne i pOIJ.owez okolic wsi Mikuhno byłej gminy Doł'hinów powiatu wilejskiego KQle S lim i'c z i j e w, D7Jieci-oohaterawie w macedońskiej epice ludowej ,Andrzej R o m a n ,ow s k i, Lapończy,cy w Finlandii Wacław Kor a b i e w ,ic z, Tabot Adam B a r t {)s z, Zaczątek kolekcj,i cygano'log,icznej Grzegorz S k a l s k ,i, Franouskie muzea etnografliczne. cz. II. IV. RECENZJE, 101 Prawdzie) lngeborg Weber-Ke,Jlermann, Zur Interethnik, 1978 (Krzysztof Kwaśniew'ski) .' Zofia StasZJcz.ak, P'ogTanicze polslco-niemiecklie jako [}Ogranicze etnograficzne, 1978 (Janin'a Hajduk-Nijakowska) Marcin Kula, P::>kmiu' brazylijska, 1981 (Ryszard Kantor) Jan Gruszczyński, Społeczność polska we Francjli 1918 - 1978. Problemy integracyjne trzech polmIeń, 1981 (Rysżard Kantor) T-ddeusz Dworecki SVD, Zmagania polonijne w BrarZylii. T. 1. Bo,Jscy werbiści 1900 - 1978, 1980 (Ryszard Kantor) 319 321 321 323 325 327 329 �432 Jerzy S. Łątka, Adampo.l - polska wieś nad Bosf,orem, 1981 (Ryszard Kantor) Ks. Krystian Tra'czyik SYn, Kościelne ,zbiory misyjno-etnograficzne w Polsce, 1980 (Ryszard Vorbrich) 332 Rona·ld Blythe, Aikenfield. Portret wsi angielskiej, 1979 ,(Andrzej Lipski) . Pirinski Kraj. Etnografski, folklorni i ezikowi prouczwanija, 1980 (Kole Sim~~~ Blasius Nawka, Die Tracht der Sorben um Nochten. 1979 (Zofia Grodecka). Blas·ius :Nawka, Die Tr·acht der ewangelis'chen Sorben des Bautzener Landes, 1979 (Zofia 334 m 342 344 Grodecka) Mał,g,orZlata Maj, Ludvwe ,obrzędy weselne w Polsce, 1980 (Irena D. N. Goberman, Iskusstv,o Guculov. 1980 (Mariusz Baumann) Folklory t .i nar.od'DJitetradici w sywremennata naciona.Lna kultura, Kabat) 346 346 1976 (Kole 347 Sinticzije1O) J. Hajduk-Nij.a.kOiws:~a,Temat śpiącego woj!lka w f'olklorze polskim. Próba ty- poLogii, 1980 (Teresa Smolińska) "uwgmfia", t. 31, 1976- 1978 (Kole Simiczijew) Zdzisła·w Zwoźniak, K,alend-arze, 1981 (Juliusz Pra1Odzic) .E. G. Karpińska, Bibhografia etnografii polskiej za lata 1970- 1975, 1980 (Irena 331 350 353 355 355 Kabat) V. KRONIKA Trady.cja ,i wspólczesność. Naukowa konferencja w P,oprad z-ie, 1981 (Barbara Bazielich) 359 Rodzi'na polska 'i jugosł,owiańska w świetle badań etnologicznych, Międzynaroo,owe sympozjum w Poznaniu, 1981 (Irena Kabat) Stosunki mieszka.n10we prolet<łriatu przemysłowego w okresie kap·iŁalizmu. K·onferencja w Berlinie, 1981 (E1Oa Grażyna Karpińska) 30-1ecie Insty,tutu Serbołużyckiego w Budziszynie (1951- 1981) (Edward Pietraszek) 360 352 364 Konferencje, zjaZJdy ·i inne spotkania uwzględniające pi'oblematykę etnograficzną w 1980 r.oku (Maria Nietviadamska) SpxaJwrozdanie Z działalności Zarządu Głównego PTL i jego agend za okres od września 1980 do września 1981. (Barbara Bazielich) . Protokół z LVII Walnego Zgromadzenia Delegatów PTL, odbytego w Opolu w dniach 11 - 13 września 1981 roku (Antoni Kuczyński) Uchwała LVII Wa'lneg'o Zgromadzenia De1egatów PTL, obradująceg.o w Opolu . w dniach 11 - 13 września 1981 roku Etnograrficme wystawy czasowe zorganizowane w 1980 roku (I1Oona Wiktor). Magisteria, doktoraty i habilita,cje z zakresu etnografi,i w 1980 r-oku (Maria Nie1Oiadomska) 366 369 373 378 380 404 Wykaz Zia'graniczny'ch dzieł zwartych 1979- 1980 (A. J. Gerlach-Kłodnicka) Biblio.tek.i PTL wc Wpocła'wiu za lata 411 VI. IN MEMORIAM Stan~sław Bąk B~bliografia prac naukowych Mar.ia Zywirs<ka. Pra,ce publikowane Marii Stanisława Bąka (Jan Miodek). Zywirs-kiej (Maria Suchaczo1Oa- -Berezo1Oska) Stanis~aIW Don'igie<W1icz .(Janusz Kamocki, Wanda Bratkowska (Henryk Jost) Janina Szymańska (Henryk Jost) 417 426 Aleksandra Tyszko1Oa) 429 430 430 �CONTENTS I. PAPERS Józef Burs'zta, Bronisliawa Kopezyńska-Jaw,orska, Polish Ethnography (EtJlTIlOtlogy)After the Second World War Konstanty S ym'o no I ew ic z - S Ym m'ons, Theory of Culture in Amer~,can Anthr.opoloogy. Half A Century of Research (1922- 1977) . Mi>chał B u c h ,ow s k i, Wojciech B u r s z t a, 'Dheoreltical Aspects of Ethnographic Research on Culture W,ojcieah B u r s z t a, In the World of IdeatDonal Codes - Ward Goodenough's Propositions Grażyna K u b i c a - K l y s z c z, Bronisław MaIrnowsroi. A Biographiooi1 Essay 3 19 31 45 61 II. STUDIES Zofia S t a s z c z a k, The Rites of a Family Cycle as They Express Changing Mores in the Great Poland's Countryside Urszula Le h r, Demonological Beliefs in the Village of Obidza (Nowy Sącz Reg,ion). An Empirical Approach Zofia G r a d e c oka, Two Fo~k Costumes in One City. A Costume of Bambrzy Women and a Costume of Poznań Aute,cht'on Women Alicja B e d n a r c z u k, Relid Forms of BaUs' National Costume Barb-ara P o l o c z k o wa, Folk Forms of Hair-Dressing and Deoorahon in the Region of Cieszyn Silesia ·in the Past Century Jan S e t k o w i c z, "Ciosek" And Its Magi·cal Function in Shephercs' Sheds in the Westef'n Beskidy Mountains lII. DISCUSSIONS, 151 179 195 215 227 243 255 269 281 287 295 OF PUBLICATIONS Desmond Morris, The Human ZOO, 1976 (Elżbieta Gożdziak) Adam Paluch, Obszary kulturowe Pacyfiku. Materiały wydane z okazji Sesji Naukowej "Australia i Ocearnia, kultury trady'cyjne w'C"wraj i d,z,iś", 1979 (Juliusz 113 MATERIALS Piotr B o r a w s k i, About the Legends of Lithuanian Tartars Franci'szek S i e I ,ic k i, Belorussian Harvest And Fields Songs From the Vicinity of the Villagcaf Mikulno (A Former Commune ·of DołhinÓ'w, Vilnius Administrative District) . Kole S i m i c z i j e w, Hero-Children in Maced·onian Folk Poetry Andrzej R o m a n o w s k i, The Lapps in Finland Waclaw Kor a b ,ie w i c z, Tabot Adam B a r to s z, A Germ of Gypsy CoHechon Grzegorz S k a l s k i, French Ethnographic Museums. Part II IV. REVIEWS 101 Prawdzie) Ingeborg Weber-Kellermann, Zur Illterethnik, 1978 (Krzysztof Kwaśniewski). Zofia Staszczak, Pogranicze polsko-niemieckie jako pogranicze etnograficzne, 1978 (Janina Hajduk-Nijakowska) Marcin Kula, P,olonia brazylijska, 1981 (Ryszard Kantor) Jan Gruszczyński, Społeczność polska we Francji 1918 - 1978. Problemy integracyjne trzech pokoleń, 1981 (Ryszard Kantor) Tadeusz Dworecki SVD, Zmagania poLonijne w Braily.Jii. T. 1. Pols'cy werbiści 1900- 1978, 1980 (Ryszard Kantor) Jerzy S. Łątka, Adampol - polska wieś nad Bosforem, 1981 (Ryszard Kantor) 319 321 321 323 325 327 329 331 �434 Ks. Krystian Tra'czyk SVD, Kościelne zb10ry misyjno-etIliOgraficzne w Polsce, (Ryszard 1980 Vorbrich) . Ronald Blythe, Akenfield. Bortret wsi angielsk!iej, 1979 (Andrzej Lipski) . Pirinski Kraj. Etnografski, folklorni i ez,ikowi proucZJWanija, 1980 (Kole Si- 333 miczijew) Blasitis Nawka, Die Tracht der Sorben um Nochten, 1979 (Zofia Grodecka) Blasius Nawka, Die Tracht der ewangelis'chen Sorben des Bautzener Landes, (Zofia 1979 342 344 Grod,ecka) Małgorzata Maj, Luda;we obrzędy weselne w Polsce, 1980 (Irena D. N. Goberman, Iskusstvo Guculov, 1980 (Mariusz B;;LUm:mn) Folklory t i narodnite tradki w sywremennata nacionalna kultura, Kabat) 346 346 1976 (Kole 347 Simiczijew) J. Hajduk-Nijakowska, Temat śpiącego w,ojska w folklorze' polskim. Próba typologii, 1980 (Teresa Smolińska) "Laograf'ia", t. 31, 1976- 1978 (Kole Simiczijew) Zdzisław Z'\VIoźniak,Kalendarze, 1981 (Juliusz Prawdzie) E. G. Karpińska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1970- 1975, 1980 (Irena 332 334 Kabat) 330 353 35.) 355 V. CRONICLES Tradition and Modernity. Scientific Conference in Poprad, 1981, (Barbara Ba- zielich) 359 Polish and Yugoslavian Ethnological Research on a Family. International Symposium in Poznań, 1981 (Irena Kabat) Liv,ing Conditions of the Industrial Proletariat in the Capitalistic T1mes. The Conference in Berlm, 1981 (Ewa Grażyna Karpi'ńska) 30th Aniversary of the Serbian Institute in Budziszyn l1951- 1981) (Edward Pietraszek) 362 364 Conferences, Sympos,ia and Other Meetings on Ethnographic (Maria 360 Problems in 1980 Niewiadomska) 366 The Rcportof the Activity of the Council-Board ,o,fthe Polish Ethnographer's Society and Its Agencies in the Period of September 1980 - September 1981 (Barbara Bazielich) 369 Proce€·dings of the 57th General Meeting of the Delegates of, Polish Ethnographers' Sodety - Opole, September 11 - 13, 1981, (Antoni Kuczyńs7d). Resolution of the 57th General Meeting of the Delegates of Polish Ethnographers' Soc.iety in Opole, September 11 - 13, 1981 Ethnographic Temporary Exhibitions Organized in 1980 (Iwona Wiktor) Master's Thesis, Doctor's Dissertation and Exams. Quahfying for Assistant-Professorship in the Domain of Ethnography in 1980 (Maria Niewiadomska) 373 378 380 404 New Books Purchased by the Library of the Polish Ethnographers' ,in Wrocław in the Years 1979- 1980 (A. J. Gerlach-Klodnicka) Society 411 VI. IN MEMORIAM Stanisław Bąk. Bibliography of Stanisław Bąk's Works (Jan Miodek) . Maria Żywirska. PubIished W,orks of Maria Żywirska (Maria Suchaczowa-Berezowska) . Stanisław DOInigiewicz (Janusz Kamocki, Wanda Bratkorwska (Henryk Jost) Janina Szymańska (Henryk Jost) Aleksandra Tyszkowa) 417 426 429 430 430 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/be60b9748161cd332df96e640cf428a3.pdf f0910cfa4476715f7684f0a0d6316f47 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1851 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Subject The topic of the resource komunikacja społeczna obyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1716 Title A name given to the resource Obyczaj - system komunikacji społeczno-kulturowej / LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.91-120 Creator An entity primarily responsible for making the resource Grad, Jan Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 67, 1933 JA~ GRAD OBYCZAJ - SYSTEM KOMUNIKACJI SYMBOLICZNO-KULTUROWEJ Szkic mmeJszy, prezentujący komunikacyjne ujęci,e obyczaju i proponujący równocześnie pewien spoisób iI'ozumienia zWy1czaju,sta:1owić może przyczynek do t'r,waj~cej jeszcze na ,terenie etnOig rafii dySlkius'ji, dotyczącejw:łaśnie tych i innych podstawowych dla tej dysicy;p1inypojęć (rytuał, obrzęd, cere111onia,święto, świętowanie itp.). Zarysowaina niżej koncepcja obyczaju kOlnst'f'uOlwanajest na gruncie założeń rozwijanej w poznańskim ośrodku ikulturoznawczym temii !kultury. Założeń tych nie będziemy tu charakteryzować, ogranieza:jąc się do zdehniowania ich w kontelcicie klucZO!wyeh,dla naszych croZiważańpojęć, .a . mianowicie: doświadczenia SiPołecznego, światopoglądu, !waloryzacji ś\v'iatOlpoglądowejoraz !komunikowania kulturowego. PiI'zezdoświadczenie Sipołeezme'I'oZJumiemy,tedy ,za J. Kmitą "tę dziedzinę świadomości społecznej, która składa się z przekcmań ogólnych oraz ich konsekwencji o postaci jednostkowych oikI1esówwarunkoiwych, repr!ezentującyoh wiedzę bezpośrerdnio-jpI1aktycznąo walm'ze prewidystycznym - :użytkowaną bezpośrednio przez indywidualnych uczestników praktyki społeczJnej" 1. Światopogląd natomiast stanowi "zespół przekomań, który - p!I'ez1entująctaką czy inną wizję «całej» rzeezywi:stości -w kaŻJdymrazie: (l) wyznaicz,a;pewien zbiór pozytywnych wa'r:tości nadrzędnych, tj. stanów rzeczy odglrywającyoh rolę celów «ostateczny,ch) luidzkiej dzi,ałalności (nie zaś środków służących do osiągnięcia celów tego ro1dz,a,ju);(2) określa różnego typu powią,zania zachodzące między wartościami nadrzędnymi a waJrtościami IPralktyczmie uchwytnymi, tj. war!tościaJmi «życiowymi»,flealizowanymi przez poszczególne jednostki uczestniczące w różnych sferach ,praktyki społecznej. Powiązania, () których mOlwa,powyżej, mogą być różnego, jak się rzekło typu; mogą ODe polegać na tym, że ;malrizacjaodnośnych wartości bezpośrednio1Praktycznych prowadzi bezwarunkowo do realizacji odpowiednich wartości nad1 J. Kmita, Szkice z teorii pozn(mia naukowego, Warszaw.! 1976, s, 17. �92 JAN GRAD rzędnyah, mogą ;jej nie sprzyjać, mogą ją uniemożliwi'ać, mogą ,być w tym wzg,lędzie oboję.tne, iłuJ. (... ) Jest wiidoczne,że doświ.adczenie spole,czne "zazębia się» nieja:lm z,e świa'to,poglądem ~połec.7.nym za ,pośrednictwem waP1:ooci!be71pośrednio-jpraiktycznyoh;doświadczenie Sipołecz;neoikrdla sposób reali:z'a'Cjitych os;tatni'oh, zaś ;świ!atopogłąd dostarczaak:sjologicznego uzasadnienia dla oiwej realizaoji {«mówi», że nalezy ,je .realizow,ać lub co bar1dz'iejtypowe - po 00 [należy je realizować, w imię jCłJkichwa:rtośoi nadrzędnyoh (... )" 2; 'walor y z li jej e w i ę c ś w i a t o 'Po g l ą do w o. Rzeczone powiązania oikTeś1ają sposób i J'odzaj waloryzacjiświatopoglądowej (pozytywnej ,bądź :negatywnej - g,eneral1Jnierz,ecz 'ujmując). Wymienione w odnośnej definioji świ'ato,poglądu, wlartościnadrzędne czyli "ostalteczne" (jarko, że s:tanoWlią cele same w sobie) opatlryw<l/nesą mianem "wartości świaltojpOiglądowych". Spe<cyfiJkując,e je iprzekonania normatywne jalk ;równ'iJeź1pI1Z€lkonania .charakteryzująoe związki między nimi z,a,chodząoea wartOiŚciamipra!ktycznie uchwytnymi ,("żydow)'lmi")irnpli'kJOWCłJne są przez odipow~ednie :zeSipoły przeikonań nazywanych .tu "prl'Jelkazamiświatopoglądowymi" Lub mitami (w specyficzmie uogólnionym sensie tego słowa). Przeikazy te, generowane przez społeczne praktyki świ.aJtopoglądotw6rcze (magiczną, rebgiJjną i świecko-iŚwiatopog,lądową) są podstaWlOwyJmielementami systemów światopoglądowyiOh (odpowiednio: mag ilCZ'Ilycl1 , r.eligiljnY'cih,świ€Cko-świa.topoglądowyoh, filolzoficm.o-metafizycznycl1). Mają 0'Il€ najlCZęśC'ieJj [ałm1amą foomę OIPowieści,jaką posiadają mity w tradycyjnym rozumieniu (np. przypowieści biblijne, mity społeczeństw plemiennych, itp.); rzadziej uzyskują postać dyskursywną, która jest notabene charakterystyczna dla świeckich przekazów światopoglądowj'loh 3. OkazywaJn1e respektowania i(aJ~ceptalOji) ,prz,elkaJzówświatopoIg,lądOlWY'ch, w szczególności ich el~ntów normatywnych Itj. wan1iośoi, odby<W!asię właśnie na terenie praktyki ikomuni1kaoji obyczajowej. Wchodząroe tu w grę pojęcie komUlnikowania kulturowego może być zdefimiowane(a tym samym komuniJkowanie to może Ibyć ipodzielone) jako (a) o z n a iko w e, inaczej s y :ID P t o fi o w e, wypolSaŻOiIle w społecrznie olkTeślo.neseIlisy [>I<>legającena m ił n i f e s t o waln i lU ,pewnych stanów ll'z'eczy,'(b) 'zn a:k o we, ,pO!siadająC€sensy Ipoleg<lljąlCe na P o d a w an iu do wiadO!mOlŚci danych stanów ITzeczy.Oba te [typy !komunikowania występują w pr:aJktY1ceobY'c:oajowej. loh szczegółowej ,oharakterystyce poświęcone są poni!ŻlsZie rozważaJnia. nauki światopoglqd lwu,kowy w: Nauka i .~wiatopod red. J. L:ijpca, Kr.a!kó.w 11979, 5•.. 299 i następne. 3 :Dyslku:rsy:wny chalI'a!k'1er św!ieclk!i'Clhpr.zekazów ŚWfi<l!toppg;IąJdowy,c,h,jat!< i wartościujące ro'zAlJm'ieil1Ji,e mi[w ("mit jako z;myślenie"j im;pJJikuje pOlgJą'd o niepotSLug1iwamu się m'itami przez świeckie 5y.stffiTJy światopoglądowe, 2 pogląd, J, KJmit<!, Światopoglqd �Obyczaj-system komunikacji symboliczno-kulturowej JOZ,NAKOWE KOMUNIKOWANIE OBYOZAJOWE NIESKONWENCJON ALIZOW ANY - 9] OBYCZAJ 1 Obyczaj jako rdzi,edzinękultury symbo1i czlnej, Jej .komunikacy'jnej sfery, czyli f~mę świradomośd społecznej, funkojonalnie związanej z praktyką komunikalcji obYlCzajowej,'konstytuuje zespół przekónań (Są'dÓV1):(a) nm:maiywny,oh, u9ta,lający'ch dekty komunikowania (obyczajowego) jako wal'to,ści oraz {b) dyre!ktywalnych, wyznaczający'ch działania wrodące do realizaoji rÓŻIlyehefektów komun~kaoyj:nyoh. Przekonania te mogą być weI'balizowaJne w postlaci nair'll i dyrelktyw (reguł) oby,czajowych. Reguły obyczajowe zawierają --- obok Iwiedzy instruruj~oej, IWjakich okohcznośoiaohi w jalki sposób należy wy(konywać czynności obyczajowe - również semantyczne prZieikonaniadyr,ektywalne pIizy,porządkowujące odnośnym działalllliom kh sensy Ikomuniika,cyjno-oibyczajowe, a więc ich odmiesienia (przedmiotowe. '~eSipółsemantyicznych obyczajowy:oh ,pr7jekonal'l.dyreMywalnych tworzy semantykę orbyczaju. Każde z,e Iskł~daljący'Ohsię ,na semantylkę obyczaju semantyc!.llych przelwnań dy'rektywalnych, do momefntu :pełnej i:ch konwerncjonalizacj!. (o iktóI1ejbędzie j'e'szcze mowa) zakłada "myślowo" okr,eślone illity światopoglądowe, bądź pewne przekonania z zalkre~mpotocznego do,świadczenia społeoZJnego.Mity oraz Isądy pm:ktyczno~potocZine stanowią z a ł o ż e n i a semantylki obyczaju. Są one zlaltem genetycznie pterrwo.tne· ,w2'1glętdem semamt)'lki obyczaju. Tak więc, istnieją dwa źródła (g'e:netycZJne)reguł obyczajowych: (1) doświadczenie [potoczne, (2) światopogląd. Zilustrujmy obecnie ów szcz~gólny sposób powiąz,ania semantyiki oby,czaju z okr'eślonymi pr:llekonaniami potoczno-doświadczalnymi i przekazami świa1Jqpogrl~dowyrmi. ,Weźmy oto pod 'uwagę czynność noszenia futra. Naj,pi'erw wiadomo jest,że fifiJtJro ,ohroni prz'erd zimnem, następnie wiadomo jest, że na futro "mo:lJe Slabie 'po'ZJwolić"c:z;łowiek :raczej zamożny. Ukonstytuowana w związku z tym przelm.nanii'emdyrektYWla obycza'jo'wa ustala, jako :sens tej ,czynności podejmowanej na !terenie pr,aktyiki komuniika'oji ob)'lczajowej, demonstrowanie: (1) fak1m osią:ginięda tej walI'!tm~cl jaką jest:llamożność i tym ,samym (.2) przynalelżności do zbiorowości ludzi zamożnych. Generalni,e rzecz biorąc, uhiór jest "wylrazem lkiulimry pieniężnej" - j.ak to ujmuje T. Veblen autor Teorii klasy próżniaczej. Stanow,i on naj pow'szechiniejlsze , sitosowane w "życiuooidzielnnym"l)gólne (jakikolwiek często obecnie zaWlodne)kryt,eriurm segll'egowania Ludzi na dOibr,zesytuowanyoh i niezaJllfożnyah. U podstaw obyczaljowego manifestowaniapozYlcji majątkowej leży najczęściej uogólni.ony, potoczny sąd () tym, że rprz'ejawianie odnośnych zachowań, czy (i) posiadanie określoi �94 :JAN GRAD ny:ch przedmiotÓiw, wymaga uprzedniego osiągnięcia pewnego stOIpniazamoŻinoŚci. Źródłem z,ałożeń semantyki działań obycza,jowych okazujących wysoki st1atus "materialny" może być ta1kże świ,a:tolpogląd,li to zarówno "przyziemny" świaitqpoglląd konsuITljpcyjny, j,ak i system światopoglądowy innego typu. Talk np. na Trioibrian:daoh - jak pisze K. Bhiket-Smith mająltek uchodzi za zewnęt!rzmy przejaw wewnętlrznej mocy magicznej jego posi,aidalezai za nic więcej" 4. Demonsltrowanie ZJamożnościjest tu więc komunrikow,an:iemt,ego, iż dySponuje się znaczną siłą magiczną, lub> też o:kazywaniem sz'czególnej opieki, życzliwości i przychY1lności"dobrych duchów" (często duchów zmalrłyoh przodków). Rozważmy jeszcze ,uczestiniiCtowo w nalboż'eństw,ach. JaJko zlachowanie obycwljowe, wyznaezolne ono jest przez przekonanie d)'lI"ektywalrnezakładająoe przekonanie religijne o konieczno,ści ucz·estniczenia w nahożeństwaClh dla uzyskania otkreślon)~ch wartoś!Ci religijnych, w s?czególnoścI osiągnięcia zbalwierniaduszy. W ,związku z tym udzi,ał w rnabożeństwach manifestuje: (1) dbałość ezy troskę ozba'wieilie duszy i wtÓinnie(2) przynależność do grupy wierząlcych. Najpierw więc - powtór:nmy - wiadomo jest, ż'e dLa ludzi ako~ptującyoh Określony świ,atqpogląd religijny partycypaeja w nabożeństwach służy zba'wieniu duszy, następnie dopiero sygnalizuje tożsamośćświabopoglądową biorących udział w nabożeństwie jednostek. Sensy komunikacyjno-obyczajowe łączymy z wszelkimi .~ jak się zdaje - działaniami światopoglądowymi i czynnościami praktycznymi, które realizują zwaloryzowane światopoglądowo wartości techniczno-użytkowe. 2 Ten dostrzegalny dla każdego fakt, 1Zszereg czyrnnosc1obyczajowych jest równocześnie: (a) działaniami podejmowanymi na gl'U'ncie pra!ktyi<: św,iatopogl~dowych, Cb)czynnościami ipraktycznymi o ,pierwortmychsensach określonych przez reguły technologiczno-użytkowe (w takim przypadku w inny,ch semioltyczmych koncepcjach mówi się o "funllwji rzeczo,we.i"· i równolegle o "funkcji symbolicznej" działań praktycznych - por. tzw. funkcjo-znaki w ujęciu R. Balrthesa) wskazuje na o z Ina k o w y charaJkiter odnośnych zachowań o'by'czajOlwych. Z uwagi na waloryzacjęświatopog,lądową wartośei ,praktycznych, pOlw:iedziećmożemy generalnie, iż rzeczone działania mają dwojakiego rodzaju sens: (a) świaitoipoglądowy, Cb) !komunikacyjny, dzięki któremu należą do ipralkt~ki obyczajowej, ,polegający na zamanif'estowaniu faktu, iż - najogólniej mówiąc - daJnąwartość reah2mje się. Piel1wszy sldadnik owego podwójnego sensu czynnośd obyczajowych, tj. światopoglądowy -' 4 K. mnket-Smith, Ścieżki kultury, WaI'szawa 1974, s. 324 - 325. �Obyczaj-system \ komunikacji symboliczno-kulturowej 95 char<akteryzuje się - (a) genezą światQPQglądo:wą, np. pr,zebierante w "łachmany" dla niJ~po'znaikiiPrzee.:z}.e maoe", lub też wyl}ewanie wody z pierwszej kąpieh dzie,oka dOlpiero IPOupłY1wietrzech dni po zachodzie słoń,ea - są C'zynnoŚiciamiolbyczajowymi, podejmowanymi równolegle na terenie ,pra'ktylki magic:anerj dla zalpewnien~a dziecku (niemowlęciu) szczęścia; j8Jlw 'czynności ob)TiC!zajowesłużą do demonstrowania faktu, iż te wartości wł:aI:~Il!ie (zapewnienie dziei<iliuzdrowira i sz,częś0ia) się .respektuje (akceptuje); bądź (b) .genezą tPI'aiktycZlną,IlIp. określony spOISóbU!bierania się, ,który pierwotnie miał na .celu ochronę przed warunkami atmosferycznymi, a z C:lJa:semzaczął służyć także do ikOmJUlni:kowan,ia zwaJorr-yzowanej świalj;olPogląd'owoprzynależnm~ci do od:powiedniej grrupy ~połecznej ;'. W przypadku więc pos'iadania przez interesujące na:s tu działania dwojakiego rod:lJa:jusensu, a,by ro:apoZ!ooćich sens komunikacyjny, aby podjąć je lub zrozUrmi'eć,trzeba zatem uzmysłowić sobie w porszczególnych inJdywiduarlnych sytuacjaoh, [podejmo:walnia ich czy inteI1pretowania ::>dpowiedni blok znaez,eń (odpowiednią wiedzę). To samo - fenomenalistyczne T:lJeCZ biOlrąc - działanie jest obyczajowe, gdy '.viąż,emy je ze -"polecznym sensem komun~kacyjno-o!bycz,ajo:wym, natomiast świa~o!poglądowe (ś:wia'topoglądo'wotwÓircz'e)bądź techniczno-użytkowe, gdy łączymy je z o/k.I1eślony;miill!TIymsenSem reprezentująeym jeden z wchodzących tu w rachubę typów. Rzecz ja:sna,ż'e wiążemy n'te w .sposób arbitralny, lecz uzasadniony: (1) generalnie -faktem rzeczyw~S'tego f!ui!llkcjono:w.aniaspołecznego odnośny,ch sensÓiw, (2) konkretnie - danym komterkstem sytua::yjnym. W każdym więc razi!e należy pamiętać, iż ZWTO,t:"czynność obyczajowa o .podwójnym (dwO'jalkim)sensie" jest sty1iSitycznie dogodnym, ale niezUrpełnie pI1ecyzyjrnym skI1ótem; śdśllej ITzeczbiorą'c :należałoby tu mówić o działaniach OIbyczajowY1ch,które rÓlwnolegle sączynIl!ośdami praktyczno- ut Ylitamymi albo światopogląidowymi. Konkludując pO'wiemy, iż ozna:kowy tyiP komunikowania obyczajo\ovego jest m a n i fe s t wan i e m: (1) beZlpośrednio: '(a) falktu dążności do u- ° 5 Stwj'er'Clizarny wtielolkrOltnie fialkt, ,że 'iS.I,era obY'Clzajów rOZJc'ią:gać się moż,e na w,;zysltkie dii,ecliz<iny ludzki,ego postępOlWania, Did talkiiClh czy;nn(JIś!C'i,jak mies'tNa!clie. uoieranie slię, jeclizeIlJi'e, do ta!kliClh ,jak poszanolwanJi,e życia 1u:dzjk,ieg.o" - .s1L:tje się wlięc zroZJumiały, jeśli weźmiemy wła,ś'l1Jie pod uwa;gę 1;0" że kOlmuin:~No'Warniem obycZiaJowym !obj~te :są wantO!ści św~artolporglląJdo!we i praikitY'Czme światOlPogilądOlwo 2JWClJory;zQlwa:ne. P,rezentOlwaoo IkJol1!C'eprc!ja 'oby;ctlaju dosital'eza tYlm slamy;m pewnego ",1zasaoJ]i:enia '~tors'OIwan:emu po'WISlz'ecJhnie w "opiilsadh" i .,idziejadh 'oby!c'za>jÓiw" i'Ciiog)raf,i(:7Jnemu, feil'omena,lli.'ltyc,zneunu slPc!sabCJIWipI1zeldslta,wia!liiaabY'ClzajOlwa~ci da'1Jej g,rupy, polegającemu na aharralkterYZJo'W,al!liiu POISz,clz'egó:lnY1crh d7Ji'edz:in IkultUlry, od ',kultury mdterriaiI;nej (ite!crhni~cZJnio-tUlż~kOjw~j), PiG wieT'ZJenJia i prak:tY:ki z nltrnJi ,związane, a więc - c:harra'kJteryzOlwanau całośc'i kJu]tuiryda:nej społecz;naśoi ,ozy srpołE~c'zeń6tw. F. ZJ]arn'ieclki, Socjologia wychowania, T. I. Wychowu.jące spoleczeństwo, Warslzawo. 1973, s. 253. �96 JAN GRAD Tzeczywistniainia wartości świJato'poglądowyoh bądź IpraMyczDY'ch świato,pogląd'Qwozw.alo:ryzowany,ch, przy !Czymw iIli>filitórychprzypadkach Tównocześnie dąŻ'll'Oścido IPffi'fekcyjlIlej real'i:zacji pewnych wartości (np. religijnych ,czy mOT,a!1nych),bą!dź (h) faktu re~pe'ktow.ania, w s7;czególności alkc'eptolwania r:l)eczon)'lchwaTtoiści; (2) pOiśrednio: przynaleŻJności d() danej grUlpy społeczneij, jeś:li (a) w,a'rtoŚici,ktfuy,chI1eal:izaoję czy re~pektow,runiJedemon:sttmuje się, są specyficznymi wa'rtoŚ!Ciami odnoŚinej gnupy {w pTzy,padikach dkazywallllia osi~g;niętej, a indywidualnie nobilitującej . perf!ekcji w ich Ulr7;eCZ)Ilwistniruniu mooe być takźe komUlIli!kowanien'. członikoWSlt'wapewnej poogT'Ll\Pyw Tamach dam~j gI1UiPY:~połeczn0j, ,np. pO'boŻlIlychwśród wieTZącyClh),(ob)jeśli w danej giTupie~ł,ecznej obowiązuje o'C1:mi'enny(niż w iJnnyah gl'u,pa;oh)".posób dek1ar,owani'a, re~pektowani-a tylch samych war'tośQi- świ:atop()lgJlądQWych{IW. ogólnospołecznych). "Dopełniainie czynności ry,tualny'ch (obycza1jowych w nas;zym ro~umienill) pOlVÓ'Wnać się da z oIkazyw:?nil€mlegitymacji (... )"6 zauwa~a M. Czerwiński. Rzec2lone więc dz,iałania OIbyczrujO'we funlkcjoIliUją jatko o:zmaki kulturowe. Reg'uły o:bycz,a;jowe,w kont€Ucioie 'których wylkonuje się tego ,t)'lpLi czynności, sta'nowią n i € S k o n w ,eIC j o n ,a l i z o wan ą semantykę. KOIillUlniikiacja oby:cz'ajO'waw ta/kiej mierz'e, w jakiej jest niesikonwencjOillalizowlana, stanowi więc środek de:klarowania lojalności wZ€lędem wart'O'Ściświato,I1Og,lą.do>wych (i :tym samym woibe<:iilllPli:kU!jącychje .przekazów). Jak ujmu1j€ to ,boiWi'emE. Ci'UlP'llk,".au>robata d1a okrcilolneg·) obycza'}u współżycia jest zal'aZ€ill ,~poooibem wyra,ź.ania ;przez jednostJke. ~reŚ1lOiIle!gostylu życia oibyc:zajiowego,IWyu-aOO także ak,c€lptację różnego typu wartości: filozoficznych, etnicznych, politycznych, religijnych i innych" 7. Albo więc za poŚlI1ed:niatwemnies~anwl)ncjonali7;Owanej komun~ka,cji obyc~~j!owej demon\St:rl~j'esię fakt realizacji wartości światopoglądowych, albo też ok~uje się fa'M ur~eczJ'lW,isltnianiacelów utyJ'itarnych (zwalory,ZQwany,ch światopoglądowo) - aż do moment,u pełnej .jej konwenc jonailizaoji 3 Konw€ncjon:alizacja polega bowiem na "wyg,asaJniu" lpamięci o odnośnyoh przeika'Zia,chświatopo:g:ląidowych i odpowiednich :przcikonania1ch praktyczno-jpo:tocznych tworząrcYich załoźe:nia slemantyrki obyczaju. Jes't ona !Ułatwiona w sy:truacj:i, ikiedy dmałania światqpoglądowo-obyczajowt' (by uźyć tego do:godnegoskirótu) motywowane są pl"zez ,pojedYll1icze ;pr'zekonania (mity) świJatqpoglądOlwe,czyli posiadają usta'hiJliwwaną setn.anty.k~ 6 ,M. Oz;e'l1wińslkli,Przemiany obyczaju., WaJI1SIZa;wa 19'72, s. \150. E. O~upalk, Ku.ltu.m obyczajowa we współczesnej Potsce, w: E. Oi!u(pak, M. Oz.eriw'dińislkii, J, K. MalkiUlbsJkti, K. ZY~ulI:skii, Nowe obyczaje i obrzędy. Szkice, War,S/zawa 19717, s. 61. 1 �Obyczaj-system komunikacji 97 symboUczno-kulturowej wyznaczającą jeden tyiP sensu danego działania. Stabilizacja semantykI polega bowiem na "j'ednaikowości i stałości założen powsz.ećhllie respektowanych w kontekśóe danejgru.py społec:z;nejlub społeczności" 8. Tak jest w przypadku podejmowanej na gruncie praktyk.i magIczne] apotropeicznej (znanej na całym obszaT:lJekultury słowiańskiej) czynności umieszczania pod kołyską S'łeikieryz QlStrzemzwróoonym ku górze w ·ce1u uchronienia dziecka przed "złem" (złymi demonami). "'Czynność ta, lmplikowana przez .przekonanie magiczne, iż pel'sonihkow.ane demony obawiają się (podobnie jak człowiek) zetknięcia z wszelkimi QlStryminarzędziami, Jako czynność obyczajowa okazuje troskę (dbałość) o zdrowie, czy generalnie o los dzieoka. Działania obyczajowe mogą posiadać ustabilizow<ł.nąsemantykę Już od momentu ich pojawienia się. Na}czę:ściej jeduaik uzyskują ją pOl.prz€z stopniowe "rugowanie" ze świadomości społecznej o'kreślony'ch przekanań światopoglądowych, bądź pr,a!ktyczno-p0tocznych. Tym sposobem usta,bilizowaną semantJlkę os,iągnął'a znana ludowa, obY0:lJajowaczynność obsypywainia ziarnem osób, domów i zahudowań gospodarczych. W pewnym okresie historycznym - wedle danych etnogll'aficznyoh - miało ją regulować równoJegle szereg przeik.onań ma:giczny'oh w kulturze ludów słowiańskich. "Wieloznaczną praktyką magiczną - pisze w tej kwestii K. :vIoszyński - jest (... ) o b s yp y wan i e z i a r n e m. Jak sądzą nie.k,tórzy badacze, -rzuoanie go na dach chaty, rozsiew.anie po obejściu, etc. \\' zwią:z1kuz pewnymi obrzędami ma być ofiarą dla dem{)ll1ówczy w ogóle złyoh mocy, dzięki której lud praginie zakUipićsobie ich względy. Ponieważ (... ) koncepcja ptaka - duszy jest niesłychanie po~po1ita, prasta,r,a i przy tym odgr)'Wa wielką !rolę w wie.rzenia-eh.oraz obrzęda'ch; a zaś z drugiej strony - ziarno jest zwy:kłym pokarmom ptadwa, przeto można by też myśleć, że rzucając z'iarno w trakcie obrzędów, miał wieśniak głównie na myś.li dusze zmarłych; ale oczywiśc.i'e l niektóre demony występują w postaci ptaków, a poza tym ziarno może być przecież przeznaczone nie tylko dla ptakokształtnych istot mitycznych. (... ) ta sama czynność mo.że mieć w pewnych przypadkaich zgoła odmienne i z gruntu magiczne znaczenie. MQże mianawi'Cie zmierzać do tego, aby żywotność albo plenność, tkwiąca w ziarnie - :udzieliły się o,bsYlPywanym osobom czy obejściu, a jednocześnie - gdy chodzi o ohrządek pogcr-ze:bowy- by zneutralizowały złowl'ogi wpływ śmi'erci" 9. Oduo'ŚIla czynność magiczno-obyczajowa dopusz-cza więc przy 8 K. Koby1iń.s,ka, KonwencjonaUza,cja i stabilizacja iJoliczno-kulturowej,,,Nw1" l'fH~O,·nIr 1 (wlkładka s. 3). 9 K. MOISlZyń:s'kJi, Kultura szawa \1007, s. 273'. 7 Lud, t. LXVII ludowa Słowian, T. semant'yki II, Kultura kom'unikacH duchowa, sym- C/Z. 1, Warr- �98 JAN GRAD uŚiwiadami,a:nil\,sobie wsz€~kich wchodzących tu w rachubę załoiell (mitów) - szere.g różny'oh :możhwoś\Ciintel1pretacyjnych. Posiada ona zatem nieustabilizowaną semantylkę, a reguły, w oparciu o k,tóre jest podejmowana, mają nieauiOlllJomi'C'Zllycharaikter."Semarntyika kormun~kacji kulturowej - stwierdza E. Kobylińska - jest nieustabilizowana, gdy bądź (a) poszczególne dycr-eikty:wy są nieCllutono'llliczne(wieloznaczność różne kocr-pusy założeń fun!kcjonują na "ró'wnych prawach"), (b) dy;rektyw wlaściJwie nie ma, istnieją tylJko rLndyw.iiduail:ne :łch IPToJPOzycje" 10. Okl'eślorne zróżnicowane przekonania światopoglądowe bądź potoczno-dośw1adczaUne, bę:dą,oe załoierniami tego czy innego działania oby ~zajowego w danym ,czalsie,mogą nie t)7l~kJo funlkcjonować ,na "równych praw.ach", ale w wi,du pTZy,padlk.acllrównież w układzie hierarchicz.nym, wówczas mówi się o "głębszych" ŚiwiatopogIądow)7lchsensach, czy "głębszej symbohoe" danyah dzi,ałań o.byczajowy,oh. W sytuacji, kiedy wi,e1e przekonań pełni równollegle, w sposób równqprawny, rolę przesłanek dla obyczajowych dyrektyw semantycznych, pr.a:widłoiWa.inteupretacja sensów regulOlwanych pcr-zezte l'eguły dział,ań jest znacznie utrudniona. Z.aahodzi wówczas koniecz:ność uW7Jględnienia kontekstu (okoliczności) w jakich przehi.ega dane działanie. Najczęści'ej tego rodzaju czynności śWiatopog,lądowo-o,byczajowe interpretowane są w kontekście O'k:r€ślonych rytuałów (zespołów dz1ał.ań światoipOlgląJdowy'Cih) bądź obrzędów (zeSipołów czynności wyłącznie obyczajowych). Wyz.naezający dany rytuał czy obrzęd, mit (zespół miotów) charakteryz'u:jący gl01balny sens rytuału (obrzędu), przypisuj€ jedno,cześnie od,pOiwiedniesensy wchodzących w jego skład działaniem, "biorą,c z ?Jasorbu"regulującyich je przekonań świ,atolpoglądowYiCh,(oIkreś1aJjącyohw aspekcie ob~ajO'wym ich semantytkę) właściwe, któreś z nich wysUIW:ana pierwszy plan; ułatwia to rozpoznanie sensów II"zec?Jonych działań. Stabilizaoja semanJtytki oby,C'zaju,polega - powtórzmy - na ustale'l1iu się j'oonego typu s'ensu .itrrljpl1kowanegopreez jedno z wahOldzących w rach'ubę ,przekonań i wyeliminowaniu po,został)7lOh. Nasza przykłooOiWaczynIniośćobsypywania ziarnem ;(oW\sem)z "wie1oznaczmej pralktyki magicznej" stała się jedynie czynnośdą wylkonywaną w kontekście tzw. magii imitacyjnej (naśladow,czej) mając~ na ceLu zajp€wnien.ie ,pomyślności życiowej i dabrolby'tu. "Jest to jeden z szeroko ,pr.aJktykowanyclJ.zabiegów gospooa["skri'chmająlcych nriejalkozakląć urodzaj i spowodować, aby równie obficie lSytpałosię ziamnoz kłosów" 11. WnieiktÓirych regionach Po,lski działanie to, :poidej:mowanejeszcze WSlpókześnie dolŚćpOIWszechnieprzez mi€10 11 K. K'obylliń'ska, Op. dt., S. l. J. DY1d!OIW)C'Z'OIWa., Zwyczaje i obrzędy polski, ,pod ·!"ed. Je. BU'rs,ziy, t. UJ, doroczne, PClZIlJań '19'67, s. 35. w: Kultttra ludowa Wielko- �Obyczaj-system komttnilwcji symboliczno-kulturowej 99 szkańc6w wsi na "św. Szczepana" (drugi dzień świ~t BOŻJegoNarodzenia) motywowane Jest przez - niej.CtonlO już sobie wpr.awdzie uświadamiane indywidualne - przekoname, z dziedziny taW. magii kontaktowej (przeJlośnej), że ,ohsy,py,wanie ziarnem owsa zagwarantuje "temu domowi" ;z;dro.wiei szczę.ście; wylnża to wygła'szana przy tym foomuła o chalraktexze zaklęcia: "Na sz,częście, na zdmwie na ten święty Szczepan". Siła magi.czna ziarna, pJwoduj~ca jego żywotność i plenność, Iprzeniesiona tu zostaje - w myśl Tze.cwnego wierzenia - na obsYPY'wanenim o'ooby. W aspekcie obyczajowym kIzie tu o zamarrriiestowanie troski o zJ -Jwie i szczęści'e ohsypywanych osób, bądź okazanie dbałości o pomyślność i do,brobyt (wysokie plony). Jak powiedzieliśmy, rzeczone przekonania magiczne mgliście obecnie są sobie uświadamiane przez poszczególne jednost1!d. Semantykę odnośnych działań obyczajowych oechuje więc aiktualnie ZIllaeznystOipienkonwencjana lizacji. ZNAKOWE KOMUNIKOWANIE OBYCZAJOWE SKONWENCJONALIZOWANY - OBYCZAJ Konwencjonalizacja - o czym już wspominaliśmy - po,l'egana stopni'owym eliminowaniu ze społecznej świadomości przekazów światopoglądowych i przekonań z zakresu poto,cznego doświadcztmia społecznego stanowiących z&łoż·enia komuniJkacji .kulturowej; obyczajowej w naszym przypadku. W komunilkowaniu slkonwencjonalizowanym dyreiktywy semantyczne funkcjonują samodzielnie względem swych dotychczasowych (ulegających zapomnieniu) zalożeń. Czynienie rekursu do tych uświadamirlllych sobie jeszcze ni·elcioedy:przez nieiktór€ joonostki - przekonari konstytuują.cych załoźenia semantyki reguł komun~kacj.i kulturowej, staje się zbędne w skalE ma,sowej (,wpowsz.echnym komun~kow.ani'u). W r,ez.ultaciekonwencjonallizacji semantyki działania obycz.ajowe funkcjonują jako z n a ki. Ioh sens komu:n~k:alcyjnyogranicza się wówczas do sygnaliżow.ania przynależności do danej gi'uPY społecznej czy społeczności. Weźmy przy1kl'adowo:Zillanąpodejmowaną w kontekście skonwencjonalizowanych reguł obYICza;jo'wy,ch czy konwencji 12 -- złożoną czynność oby~zajOiwąkładZienia kamienia węgielnego w miej,scu przezna'cwnym do budowy okTeślonego obi€lkitu i wmurowywanie aktu erek'cyjnego. Ozyn12 S!kionwQp.jcjcna1iJZJO!wanereguły sem:a,nJtyic.zme :komunikacyjnej sfery k;ua'bury, w ,tym, rze~iZ jaSll1a., i obY;CZ;l:jU,oIbe:,im.ude się 'c1Zę.sIto mianem ;k o n wen iC j oL Usy·· Sltemart'yrww;anyZibiór kO!1WeI1iCjoi()bylCz.aj'owyah regJu!'ującyah "życ'ie tOlwa!rzY'~kiie" zwie się zWylki!e Je o uw e n a n s e m. �100 JAN GRAD ność ta, niegdyś magLczna - mająca ,na celu Zć1ipewnienienowozakładanej osadzie (miastu) czy mieszkańoom nowowznoszcnych budynków pomyślność i ochronę przed ewentualnymi nieszozęściami, po.przez zakopanie w miejscu budowy odpowiednioh przedmiotów o charakterze talizmanu (zwanych telesmatem lub telestą) - demonstrowała na gruncie praktyki obyczajowej tI'OOkęo dobro, pomyślność osady, miasta itp; obecnie posiada ty.l!kJostatus tYliko obyczajowy. Stanowi rodzaj znaku, komunikujący ~)rzynależność do społeczności, w której ob~wiązuje wykonywanie tego ty;pu działań podikireślających doniosłość społeczną wznoszonego obiektu. Do świadomoś'Ci potocznej czy!nność ta stanoWI uroczysty akt roz.poczęcia jego .budowy. Usiłując ją jednak uzaiSadnić, "zracjona.liwwać", ,.usensownić", ,powiada się, iż wmurow:anie :aktu erekcyjnego ma na celu dostarczenie określonych informacj:i "przyszłym pokoleniom" (czas budJwy, przezna.czenie, inwestor, wykonawca obi,ektu. aktualne j;nforma,cj(~polityozne itp.). Bardziej może instruktywn.ym przykładem będzie czynność z z8!kresu "dobrYich oibyczajów" towarzyskich, podejmowana na mocy konwencji, zabraniają,cej w "to.warzystwie" trzymania prz,ez mężczyzn rąk w kieszeniach. Nietrzymani'e rąk w kieszeniach kornunrkuje, od pewnego czasu, jedynie przynależność do kręgu ludzi "dobrze wychowanych", "ogladzonych" (.posiadającYichogładę1Jowarzyską). Niegdyś, zgodnie z określonym przekonaniem praktyczno-potocznym sta:nOl\vią:cymzałożeni,e semantyki odnośnego działania obyczajowego, demonst:rować ono miało przyjazne zamialry; klonikr,etnieto, że nie ukrywa się "zdradzieckiego osina" w kieszeni. Gene~alnie orzec należy, iż skonwencjonaliz:owanychara'kt'er posiadają głównie czynności podejmowane w rama'ch "ży:cia towarzyskiego". W,arto w tym miejscu dodać, iż nasze pojęcie obyczaju skonwencjonaliwwanego koresponduje z pewnym pojęciem zwyczaju cgzystują'cym w refle'ksji nad obyczajem. Wedle tego rozumieni,a zwyczaju, "jako zwyczaj (Brauch) należałoby oikreś1ić wyma:rły, do czystf'j formy doprowadzony ob)'lcmj (Sitte), który dla spolecmo-ści ludowej w żadnym innym względzie nie może stać się częścią składową jego światOipoglądu. Pod pojęciem zwyczaju (Brauch) chciałbym rozumieć heztl'eściowy obyczaj (SiLLe), tj. o,byczaj, którego pierwotny i rzeozywisty :sens nic jest j'Uż więcej znany, który kontynuuje się tylko z konserwa'tyzmu, któremu jednak może zostać podsunięty wtórnie, nowy lecz w stosunku do pierwotnego fałszywy .-;ens"13. To pojęcie zwyczaju, dane ,przez ludozna1wcę O. Speis'era, wynika z przyjętego przezeń ujęcia oby.czaju, który z kolei definiuje następująco: .,jaJkoobY'cozaj(Sitte) POW1nnObyć określane tylko to, co jeszcze żywotnie 13 A, HultkJron;tz, .~"olklo.re, Volu;me Internatio.nal T, General Dictionary Ethnological oJ Regiollal European C07lcept~. Cqpcn:ł1a,gen Ethnology lr960, s. 2:~9. and �Oby('zaj-~y"tem wmunikacji symbolicz.no-kulturowej 101 wypływa z jednolitego swiatopoglądu SlpołecZinośd, co przez każdeg~' członka tej społeczności. JaJkopełne sensu, może być zrozumiane" 14. Tak pojęty obycz.aj zdaje s:ię być bliski pojędu obyczaju niesilwnwen'-'Jonalizowanego. Zauważmy tu jeszcze odnośnie skOinstatowan~go przez cytowanego tu badacza faktu; iż w pewnych okoli'czJnościach zwyczajowi może być nadany wtbrny, nowy sens - co. jak należy roz'umieć - prZiek:slZ'tałca dan~" zwyczaj w obycz.aj - że najprawdopodohniej idzie w tym przYlpOOku o deko.nwencjonalizację obyczaju (w naszym rozumien~u). Skonwencjonalizowane dziabnia obyczajowe będące zarówno rezultat.em uprzed'nicj konwencjonalizacj,i, ja,k również czynności obyczajowe "od poC'zą1tku"posiadające skonwencjonaliz'owaną semantykę, mogą ulegać dekonwl'Hcjonalizacji. Dokonywać się ona może s:pomtanilcznie,żyMołowo, bądź w ,efekcie odpowiedni,ej, zinstytucjonalizowanej działalności odpowiadającej na ujawniające się rzeczywiste i autentyczne zapotrz:ebowania społeczne na światopoglądowe czy praktyczne (prakseologiczne częs'to) "uzasadnienie" danych "niezrozumiałych", nieI'Zadiko uw;ażanych za "nieracjonalne" działań obyczajowych. Być mo'że, że ze świadomą działalnością tego rodzaju mamy do czyni'enia w ,przypadku opisywanej przez badacza mii1;ologii świata starożytnego M. Granta - czynności obyozajowej na1eżące] da zakresu praktyki obyczajowej starożytnej Grecji. Podaje on, że "pierwotni mieszkańcy Grecji zastanawi,ali się nad tym, dlaczego podCZidsob· TZądku oiiarrnego najlepszych części mięsa nie dawano bogom, lecz zjadali je czciciele. Aby wytłumaczyć te.n zwyczaj, Hezjod wyjaśniał, żt' Prometeusz niegdyś owinął najlepsze kawałki mięsa tłuszczem, a z pozostałych czynił inne zawiniątko; gdy powiedział Zeusowi aby wybieraJ. wybrał gorszą pac7Jk.ę"1:.. • Nadmieńmy tu jeszC'z,e.iż reguły obyczajowe o ustabilizowaneJ bąciz skonwencjonalizowanej semantyce posiadają status autonomicz'ny. Oznacza on .,jedność dyrektywy semantycznej (w o<l<reślonymodcinku czasu) dla danej jednostki znakowej" 16. W przypadku, kiedy reguły obyczajowe posiadają niea utonomiczny charakter, trafną intepp~dację podejmowanych w ich kontekście działan ułatwia - jak już sygnalizowaliśmy - występowanie danej czynnośc' obyczajowej w ramach pE'wnych zespołów działań światopoglądowo-obyczajowych zwanych rytuałami. obrzędami bądź ceremoniami czy uroczy.stościami. Przejdźmy zatem do charakterystyki rzeczony,ch układów działań komunikacyjno-obyczajowych. rozpoczynając od rytuału. '" T'lmŻe, s. 87 - 88. 's M. Grunt, Mity r:ymsi.;/C'. Warszawa Je K. Ko'bylii1sk<1. op. dl. ,. 1. 1978, s. 250. �l02 JAN GRAD RYTUALY 1 Pod pojęciem rytuału rozumie się: (l) "ze~iPółczynności stanowiących formę zewnętrzną społecznie doniosłego aktu, obrzędu religijnego, uroczystości itp., ceremoniał" 17, (2) "wyższy następny po fazie rytu etap rozwoju kultu; cechuje scalenie coraz bardziej złożonyoh czynności ~ultowych, w jeden rygmystyczny system, (3) większy wycinek kultu, zespół aktów kultowych, obrzędów; ceremonia (ł), (4) ustalony niezmienny ,sposób dokonywania czynnośd kultowych (5) księga zawierająca przepisy normujące odprawianie czynilllo:ścikultowych" 18. Funkcjonujące w etnologii definicje podkreślają najczęściej symboliczny charakter zachowań ry!tualnych. I tak wedle E. Sa;pira "rytuały są zazwyczaj symbolicznymi działaniami (... ). Niektórzy etnologowie sk10nni byli trak1Jowaćrytuał ja!~o niewieLe więcej niż tyłka odpoiwiednik dramatycznego lub pantomilffiie~nego prze::l!stawienia. (... ) Zewnętrznie rzeez biorąc, rytuał można opisać jako dran18,t relii@ijny; pod względem subiektywnym dostaIT1cza on uc~estniJkomprzeżyda ta!jemnicy i mocy, której fetysze i inne przedmioty rehgijne są tylko zewnętrznymi symbolami" 19. Na gruncie etnografii polskiej postuluje Się następujące pojęcie rytuału: Na ogół zwyczaj i obyczaj wspaJrbesą r y t li a ł e m, to znaczy takimi gestami, słowami i re!kwiJzytami,które nadają normalnej czymnośei czy zachowaniu sens symbolu czy znaku, komuniJkującego ważność i powagę sytuacji. Rozpoczęcie pierwszej miki, pieDwS'ze:gosiewu, zakończ,enie żniw, wręczenie nowonalI'odzonego dzieeka ojou, oczepiny, Irozpoczęcie akademii czy pochodu pierwszomajowego itp. są zrytualizo!wanymi zachowaniami podkreślającymi i wyjaśniającymi wartość prz0ka:zywa:nej 1Jreści. nakazującymi jej uszanowanie" 20, Dla socjologii tYlpowe jest ujęcie rytuału jako oeremonii czy ceremoniału. Tak zdaje się rozumieć rytuał jej przEdstawiciel, badacz kulitury obyczaj'owej, E. Ciulpak. Pisze on, .iż "z~spół czynności powtarzającyoh się w ramach życia zbiorowego, w który'ch występują co najmniej trzy podstawowe elementy i określone formuły słowne, zgodność czynności ze skodyfikowaJnymi lub przyjętymi konwen17 SŁownik wyrazów obcych PWN, pod red . .J. Tukars,kiegr), Warsl.aw'l 1971, ~. 6:)9 - 660. 18 Mały słownik religIOznawczy, pod 11ed. Z 8Cinllatowskiego, Wal'SZaW<.l UJ6·9, s. :384. Kultura, język, osobowość, 19 E. Sapir, 211 M. Ciołek, J. Olędzki, A. Za:dr()żyńska. Wyrzeczysko. War~zawa 1976, s. l!. WlwSizawa 1978, s. 220. () śWiętoW!Hllll tv ['ol.,ce, �Obyczaj-system komlLnikacji symbo!,iczno-ku!turcxwej 103 cjonalnie regułami oraz wyznaczone Tole zachowań dla poszczególnYlOh osób - nazwiemy «rytuałem»" 21. W proponowanej w niniejszej pmcy koncepcjI rytuału nalwiązJUjędo tradycji pojęciowej aintl'opolO1giikulturowej a takż,e religioznawstwa, wedle której pojmuje się rytuał jako "ustaloną formę zabi'egów magioznych i praiktyk religijnych". Wią:że więc tym samym rytuały ze światopoglądową sferą kultury, nie zaś z obyoz,aJjem. Ujmuję tu więc rytuały jauw ukłiaJdydziiałań "czysto" światopoglądowych, o wyraźnie dominujących sensach śWłatopoglądowych nad iah sensami kc..m~nikacyjno-obY'czajowymi łączonymi z partycYlpacją w rytuałach. Rytuuły zorientowane są ku określanym, nadrzędnymwa;rlościom światopoglądowym i wymagane cZYil1Jne (ao nie znaczy profesjonalne) uczestnictwo w nich nie jest nastaw:ióne na obyczajowe m~nifestowanie faktu realizacji wchodzących w grę warto,ści. W tego typu p.:lrtycypacji tak jak uregulowana jest ona przez społecznie respektowany światopogląd - chodzi niemalże wyłącznie o urzeczywistnianie (intol1Jcjonalne) <Jdnośnych war'tości po prostu. Sens komun~a,cyjno-obyezajowy jaki jest zwyikle łączony z tego ro,dzaju udziałem, jest - jak uważam - wtórnym sensem interpretacyjnym, z punl{,tu widzenia którego sam f,akt uC'zestnictwa (,np. uczestniczenie we mszy św.) zmierza do okazywania odpowiednich wartości światopoglądowych bądź (i) przynależności do okreśJonej grupy wyznaniowej (do gl1UPYwierzących generalnie). Wydaje się, ż,e tylko biemy sposób partycypacji w rytuałach może być motywowany wZiględami komunikacyjno-obyczajowym (dy!ktowanymiI1lp. chęcią n:iewyróżniania się w danym środowisku c'zy społeczności), może więc być konfo:rimisty'o~nie,nadawoworaz' odb10I1czo,Uikierun:kowanena demonstlrowanie tylko l'espektowania odnośny!oh wartości, obowiązującego w grupie światopoglądu. Typowymi rytuałami są - jak sądzę - wszelkie nabożeństwa religijne oraz posiadająoe złożony charakter zabiegi magiczne. Rozważmy obecnie tytułem przykładu mszę w religii katolickiej. Jest ona układem czynności religijnych (lituI1gLcznych),fOI1mułsłownych i pieśni, którego globalnym sensem jest symboliczna "ofiara ciała i krwi Chrystusa pod postacią chleba i wina". Skł,ada się ona z dwóch zasadniczych części (zespołów działań): (I) tzw. mszy katechumenów, będącej swoistą kontynuacją dawniejszych rytów religii żydowskiej (śpłew, czytanie Pisma i kazanie) oraz (II) tzw. mszy wiernyohro'Zwinięte] z pierwotnych chrześcijańskich posiłków wiernych organizowanych na pamiątkę Ostatniej Wieczerzy zwanych agapami; jej centralnymi czynnościami są: (1) "akt przeistoczenia", w którym zgodnie z określonym przekonaniem religijnym 21 E. Ciupa,k, op. cit. .,. s . .54, �104 JAN GRAD wymówienie distincte el altente, bE:dącej typowym zaklęciem - formuły dokonuje się przemiana chleba i wina w krew i ciało Chrys'tusa, czyli t:tw. cud przeistoczenia; (2) ofiara eiała i krw~ Chrystusa; (3) komunia zwana Hcztą Pańską lUlb Sa\kiramentem Olt'aITiza(stanowiąca formę teolagii), .polegająca na spo'żywan~u prz'ez(U!prZiedniooczyszczonych z grzechów w Sa!kiTamenciePofkuty) wierny,ch ho~ii mającej wyobrażać ciało Chrystusa; wierni w ten mistyc~ny ~posób uczestniczą w naturze sacrum. Realizacja sensów poszczególnyoh następujących po :sobie czynności elementów mszy - jest ś'Ci;śleuzależniona od wykonania czynnoŚ0i .POśrednio i bezpośrednio je poprzeooających. Msza twolrzy więc hierarchiczny ukł~d czyumości, reprezentujący pewien typ hierarchicznej struktuTy humanistY'cznej. Generalnie rzecz biorąc, każdy rytuał stenowi rzeczoną strukturę, organiZiOwaną przez rela,cję podpoT1ząd:kowaniainstrumentalnego; każde działJanie rytualne (wchodzące w skład rytuału) jest be7ipośrednio lub pośrednio instrumE.\ntalnie podp0lI'Ządkowanedziałaniom po nim następujący,ch. Ścisłe przestrzeganie kolejności poszczególnych czynności rytualnych .jest jednym z wal1un;kówreabzacji ,globalnego .sensu rytuału i uzyskania zaikładanych efektów .praJktycznych .(0 czym będzie je.s·zczemowa). Innym z koniecznych warunków urzeczywistniania sensu rytuału j,est be7Jbłędne (nier,z,adko perfekcyjne) wykonanie rzeczony'oh czynności. Jeśli już dopuszcza się niezna'CZJneodchylenia w "prz,etpisowym" wykonaniu działań rytualnych, to w każdym razi'e nie dotyezy to zaklęć. W przypadku np. mszy ,kiatohckiej prz'e.pisy litu:rgi'cZJnenakazują wymówić regułę konseik:racyjną, na mocy której dokonuje się cud przeist~ezania distincte et attente: szeptem hez najmniejsz,ego opuszczenia, dodania zbędnych słów. czy przeinaczenia !pod groŹJbą unieważnienia całego rytualu. Urzeczywistnianie :sensu rytuału, tj. osiągnięcie wchodzących w grt; wartości światopoglądowych fi 'ewenń:'ualni€jeszcze celów praktycznych). uzal'eżniane jest iTównieżod (1) świadomej, w 'Pełni autentycznej i głębokiej przy tym akceptacji owych w3rrtości or~z implikujących je mitów. a takż,e (2) od głębokiego przekonania (pewnoś<Ci),że sens ryturtłu tz.amieTzony efekt praktyczny) zostanie zreahz1Owany.Tego typu akceptacja oraz głęboka pewność wchodzi w skład treści słowa: "wiar,a". Od "siły" tej rwiary zależy pozyskanie przychylności nadprzyrodzonych mocy i tym samym urzeczywistnienie bliższych i dalszych sensów działań rytualnych. Inp. przemiana chleba i wina \", c.iaIoi krew Chrystusa,a następnie uzależ· nione od tego spełnienie:się sensu mszy. Jak wspomniano wyżej, pnypomocy uprawiania czy uczestnictwa w rytuałach mogą być - zgodnie z powsz,eohnym wyobrażeniem - osiągane również określone skutki :pTaktyczne. Dotyczy to przede wszystkim rytuałów magicznych kultywowanych z iT.eguływ celu uzyska.nia efc:któw �Obyczaj-system komunikacji symboUczno-kuUurowej 10:' praktycznych. jakJkolwi,ek j rytuałyr,ehgijne kontynuują pod tym wz;ględem tradycję magie:mą :i odprawiane zO'Stają w "intencji kogos" lub "czegoś" (np. uzdrowienie. spowodowanie Oipadówdes:wzu podczas suszy. zapewnieni'e obfiotych pl::mów itp. - ale ta.kże nawróoenie niewi~rnego. uzyskanie zbawienia duszy zmarłego, przyśpieszenie ,bytowania w ni'ebie dusz czyśoowych itp.). Odprawianie nabaŻleństw religijnych w danej intencji jest rez:ulta'tem ipTZ€nies-ieni:a"myślenia magic~nego" na rytuały religijne zorientowane piel'wotnie wyłącznie na osiągnięcie warr-!lośoireligijnych. W przYlpadku religii katoliclki'0j jest to wyraz genetylCZnego jej nawią:uania do zastanej, maogiJCznejtradycji myśl'Owej. Zważmy bowiem. że odprawianie mszy w i:n'tencji UłJpoczą1Jkowa:ne zostało i ,wpowszechniło się w średniowieczu na terenie niedawno schrystianizowanej Europy. kiedy "żywe były" jes2Jcze tradycje magic~ne (przekonania ma,gi,ezne). Było to wówczas ni'eZJgodncz o£i.cjalną, ortodOlksyjną doktryną katolioką. ..Zwyczaj ten (tj. odprawialJ'l:ioa mszy "w intencji" - p~zyp. J.G.) jest dośe późnego pochodzenia, bo jeszoze św. Franciszek z Asyżu nie u:zmawałgo i potępiJał - pisze J. Keller, J'est on swoilsrtąkon'tynuacją zwyczaju pogańskiego polegająoego na tym, że kCliplam ..i wykonali rozmaite czyn.nooci rytualne na prośbę Iposzczególnych ludzi, kWirzy w ten sposób usiłOiw.aL uzyskać jabejś okrcśb,n'2 ko,rzyści" 22. Bez względu na ;praktycZ'ny czy poza praktycmy ("czysto" ś\y"iatopoglądowy) ~,cns rytualu czy poszczególnyeh czynnośeiolwych elementów rytuału - je.go spełnienie się uzależnione jest -- o czym już wZJmlan\kow,ano - od pa-awidłowego. dokładnego, ściśle według odnO'śnych dyr:cktyw przeprowadzonego wykonania wohodzących w grę czynności {sz,czf:'góln,! J'o.Jęodgrywa właśnie kolejność. czas, miej9ce i tok wykonani8). J,,=ś,hzamierzone efekty nie zachodzą (co oczy:wiśde może być stwierdzone tylko w przypadku, gdy p::>isiada'.iąone charakter pr8kty-cmy), PO,WS7.iechnLC uważa się. iż zostało to SpDwodowane pewnymi, niedostrzeżonymi w porę uchybieniami w ich wyko'ńa>niubądż {i) ,niedotrzymaniem innych obowiązujących dla rytuałów waI'Uuków. Po poczynionych tutaj odnośnie rytuału uwagach, dokładniej ~definiujemy rytuał j.ako ;rodzaj złożonyoh. usystematyzowanych i sformalizowanych działań i formuł słownych o charakterze performatywnyn.l (zaklęć), zorientowanych na realizację całych Uikładów wartości światOlt-::olg1ą dowych, zW)'lklez jedną instrumentalni'( nadrzędną wartością okrf"ślającą ich globalny sens świ,atopoglądowy. ,tj. całościowy sens rytuałiu. Ujmując 'rytuały jako układy czynności światOipog.Iądowyeh prz0ciwstawiamy je ohrzędom 'sta.nowią'cym .zeSipo,łydział.ań obyozajowych. Spróbujmy obeenoi.ebliżej je sehaa-akteryzować. ZA J. K,e~l,er. Zwyczaje, ('zaje, obrzędy i symbole obrzędy i symbole religijnE'. WClTszawa religijne w chrześcija7'Lst'lJ'ie, w: Zwy- 1:978.s, 428. "'. �106 JAN GRAD OBRZĘDY - ZESPOŁY OZY}liNOSC:I OBYCZAJOWYCH Obrzęd identyfjJkowany jest często z rytuałE'm; niekiedy ujmowany on jest Jalro ZelE!półrytuałów. W ten sposób rozumieją obrzęd autorzy cytowanej już pracy Wyrzeczysko. 'P,iszą oni, iż "o b T Z ę d składa się z S':ueregu rytuałów powiązanych wSipÓllnymsensem, tworzących całość kOImUlrtilkatuo skomplillmwanej ·1Jreścl.Zallieżnie od lvonliPozycji gestów, słów i rE:1~wizytów,powstają pr2.wie n~e~gTanicz')ne możliwości wYJawiania najważniejszych spraw dotycząc)'ioh człowieka. Następuje wielowar· stwowe i wie1Jpłaszczyznow,e pOT'Ozumirenie,wymiana istotnych sygnałów w;s!kazujących na eenione wartości" 2~. Zwytkle jednak pojmuje się obrzęd j,ako "ze~pół uświęconych tra.dycją, często Olk.r6Ślonych,przepisami, czynnośc~ ,i prakty!k o ~nalcz-en~usymbohcznym, tOWaTzyszą'cychjakiejś UfO-czysItości o oharakJter:ze rod:zi'n[lym, SipolocZiIlym,politycznym czy T0ligijnym" 24. Wedle Słownika folkloru polskiego (autoI1ka hasła "obrzędy" T. Bmozowska) "ohI1zęidy"to - ,,'c€rremcmtezwiązane z kult0m, zespoły okJrleślonych i zachowanych pr:oez tradycję czynności, gestów i słów stanO'w;ią'cychzewnęt>rzną stronę UrDlczySitoiŚci wierzelliowych oraz aktów społeCiZI10..,p11aWlnyc:h" 25. Podobnie definluj-e obrzęd bada-cz socjahstyczne.g(; obyczaju L. J. Peł!ka. Stwierdz,a on, ż·e obnzędy to ,;zespoły określonych czynności, ,słów i gestów wykonywanych wedle trybu ustalonego przez tradYiCję, obyczaj i :prewo stanowiące zaTaZJemzewnętrzną stro.nę wszelki€lgo rodzaju 'WaŻnych w)'idarz'eń, sytuacji i Tocznic występujących tak w iY'ciu puiblicz.nym, j.ak i prywatnym":!ii, Do tego ujęcia obrzędu przyC'hyl,asię E. Ciupak pisząc, iż "obrzędy są zespołemczynno.5ci, których oeahą wyróżmi,ającą jest to, :lie og:niskJują się wokół pewnych, ważnych z .punktu widz,enia ,życia .zbimowego:, wydarr:zeń"27. Dodajmy tu, że to pojęcie obrzędu lk()lTle~onduje z jedn)'lm ze !Zna·czeńterminu "obrządek". Słownik języka polskiego IlJP. ustala, że obrządek to "zespół czynnosci wykonywanyeh według 'Ustalonego tryhu w ZJWiią.zku :z uroczystoś<:ią; ceremonie" 28. Uznając odnośne deiini'cje za nieprocylZyjne ,i pomijające w gT"Ul1CLe rzeczy istotę zjawiska, 'Podejmę o:becnie pró~ę ekJ~plikacji pO'jęcia oorzędu w przyjętym r1lu jednolitym apara<:ie terminologicznym. Wyjdźmy ,przede ws:zy\Sltki.m oiClupowszechnionego głównie na terenie za M. Oi/O!łEik li iiDlni, op. cit .... 24 Słownik s. .1.2l6. 25 języka Sł::Jwnik , s. folkloru 11. M podr.ed. polskiego, polsk'iego, pa,d l"'ed. .J Szymczaka, t. II, Kl"zyżar],Q.w~kiego. W"",;izaWa 1979, Wa,rsLawa Bo'.). W'H'SlzaW'" 1;930. ~. 2715., 20 L. J. Pielika, Polski rok obrzędowy. Trudycje ~ wspdczesność, :;. 18 c"l E. Ciupak, 28 Słownik op. cit .... języka , S. 54. polskiego, op. cit .... ,j 425 - 42.6. �Obyczaj-system komunikacji symb'otic zna-kulturowej 107 etnografii poglądu gbszącego, iż obrzędy związane są z tzw. przełomowymi momentami w życiu człowieka jakimi są w slzczegó1ności:narodziny, małżeństwo i śmierć, oraz z d~miosłymi dla danej grupy najozęściej powtarzającymi siG cyklicznie wydarzer:..iami (!tzw. obrzędy doroczne, kalendarrzo.ve bą:lź cykliczne). Oweprzelomow,e momenty i g,rUJpoWo~ wydarzenia dotyczą - co łatwo zauważyć - podstawowyeh dla każdegu człowieika i grr;,py :połeczne; wa1rtoś,ci bezpośredni'O-,pmrktycznych. Tak więc narodziny stanowią wartość rpraktycz!ną, której urzeczywistnienie rozpoczyna cykl re? liziacji wszelJkioh, dostępnych kMdej jednostce wartości "życiowych"; małż,eństwo .stanowi tego rOdZiCl.1U wall'1lość,której osiągnięcie rozszerza - w S:lP0iSób społecznie usankcjonowany - zakres możliwych do uzyskania war1toś!cipraktycznych a także światopoglądowych, stanowiąc lolkJreślonącezurę w życiu człowieka; kończy ów cy1klrealizacji wartości żyeiowych ("doiczesnyoh" - dla jodno!stek uZlI1Jających"życie po śmierci") śmierć. SchaT1alkteryzowanetu pod,;tawowiewa1rto,ści nie wyczerpują rzecz jasna zbioru wartości praktycznych, których Ulrzeczywistnienie wyznacza określone etapy życia człowieka. Wymienić tu jeszcze można m in. zdobycie wykształoenia, objęcie danej pOlsa1dy(rozpoczęcie pra1cy zawodcwej), uZYSlkanie mieS'zjkania i,tp. Z nadrzędnych wartości techniczno~użytkowych, posiadających doniosł,e ZiI1aczen~edla jednost'elk jak i grupy ó:połeeznei, ,podać ohociażby można służbę w wojsklu, zebranie plonów czy osiągnięcie innych ważnych efektów na tarenie pmlktyki produkcji, wymiany i konsumpoji. Do,~ać tu koniecznie trzeba, iż rzeczon<~ wartości "życioyve" muszą być "obowiązkowo" zwaloryzowane światopoglą::iowo, aby mogły stać się obie'~tem obrzędowego komunukowania obyczajGwego. Proponujemy z,atem ujmować obrzęd jako U'kład(zespół) czynności obyczajowych, współwystępujących z określonymi fonnułami słoWinymi, (zwykle a charakterze performatywnym) o sensie globalnym polegającym na: (1) manifestowanuu £akt,u realizacji lub respeiktowania (akceptacji) danej pcdstawowej wartości bezpośrednio-;praJktyc7Jnej, bądź dbałości o jej urzeczywistnienie, bądż Ci) na (2) lmmunukowaniu ,przynależności jednostki, naj'częściej właśnie rozpoczynaj ąoe j się bądź kończącej - do danej grupy społecznej. Sens Ity;pU(1) Jest piJerW3Zqplanowym, charakteryst)'lcznym sensem obrzędów dorocznych; sens t~pu(2) realizują głownie ohrędy J:,:odzinne,snozególnie pewna ich grupa zwana obrzędami przejścia, obrzędami inicjacyjnymi, albo też niekiedy obrzędami izolacyjnymi, czasami taJkże - recepcyjlnymi. Mówiąc, że obrzędy 5-tanovviązespół działail obyczajowyoh mam na myśli to, iż działania te, mimo Ich często podwójnego oharakteru (światopoglądowo-obyczajowego bądź praktyczno-obyczajowego) funkcjonują w obrzędach wyłącznie jako czynnOŚCIobyczajo, we (o sen:oach komunikacyjno-obyczajowych). �108 JAN GRAD Obrzędy, podobnie jak rytuały, reprezentują sobą hierarchiczną struik.'turę humanistyozną. Tak przykladowo: rozbudowany kilkudniowy ludowy obrzęd wesela zO'rganizo;wany j:es't wokół następujących, zasadniczych, 'P0rlejmowanych kolejno d·z1ałań: (1) swaty (wywiad matrymonialny, zawarcie - umowy Ipnedmałż·eńs:kiej), (2) :zJrękowiny, {3) spro~iny. (4) ślub (lrośei.elny), (5) uczta weselna, (6) oczepiny manifestując-e przejście nowopoślU!bi~nej dziewczyny z grona ;panien do grupy mężatek (nałożenie czepca) oraz często (7) przenosiny. Poszczególne elementy czynnościow? obrzędu są również podparządlkowan:e sobie w sposóbinstl'umentalny, ]a!kkolwiek powią'zanie to 'Złdaje się tu być lużniejsz.(' niż w ,rytuałach; niek1óre 'CZynności bywają tu ;pomijane, inne mogą funkcjonować także samodzielnie. Ko,lejn.ość :s~kładających się na obrzęd działań joest z reguły zachowywana. jednaikże w sposobie ichwyikonanic. dopuszczalne są dość znaczne nawet niekiedy odchylenia; nie stanowią one jednak żadnych czy powa'żni'ejszyoh przeszkód w realizacJi czy prawidłowym odbiorze ich sensów i g:lohaln.ego sen:9U obrzędu. Semantyka obrzędów, jako pew,nych całości czynnościowych, może być skonwencjonalizowana, przy <czym wchodzące w ich o·bręb posz;czególne działania obyczajowe mogą mi€ć różny ;pod tym względem status. Wydaje mi się jednak, ,że w przypadku Skonwencjonalizowania się globalnej semantyki .obrzę.du, wszelkie składające się nań czynności będą miały również charakter skonwencjonalizowany .. Obrzędy, jak również rytuały. których wszystkie składo'we dzi,ałania posiadają semantykę w pełni s'konwencjonahzowaną (o ukończo:n,ej konwencjonalizacji), stają się komunikatami czysto obyczajowymi zwan.ymi c e r e 'ill n i a m i, lub c e r e m o n iałam i 2n (np. ceremoniał wojskowy, protokół dyplomatyczny itp.). Ni€ znaczy to rzecz jasna,ż'e {~eremonie nie mogą pojawić się, ukształtować bez uprzedniego pl'ocesu konwencjonalizacji semantyki generujący.ch je obrzędów, czy rytuałów. Zauważmy tu joozcze, iż szereg ohrzędów funkcjonuj'e zarówno samodzielnie, jak ,i w pewnym uk,ładzie z rytuałami, wkomponowanymi wen rytuał,a'rni, bądź two;rząc pewną specyficzną całość "z przeplatającymi' się czynnościami rytualnymi i obrzędowymi; np. k,atolicki (kościelny) obT'Zęd śJ.ubu do:konyw-any podczas mszy; tworzą one pf'wną całość roz- ° C'9 Tea1min "cc,l'.emcmi.ał" sł.uży niekiedy wyłąc:znie na ok.reślcn,ie ze~połu z.aJSóld (,prrepi,~ów) regul.ując:ycih s~o'só'b wykonywania ceremonij, Najcz~ś:~iej jednJk pojmuje s·ię c er;emol:1ii al w sp(1,sóbdIw~)ija!kJi: (1) jako ok.reślony zespół c:.zynonoŚl::i o!:lyezajow)'cG'!, (2) jalko zbiórdyrekrtyw ubyc:zaj(Jwych okre>Ś1adą,cych SpcJ:,ó;b organizacji cer·e:nOlnij w wyikonywa:n:1:1 w'ch[)dzą~ych w jego skład. działań. Cytu'w<lny tu Słownik języka polskJiego usta,la właśnie iż "ceremon,ial" to "Ogół przepi.sów i form (}1JoMiiąZlują:ey,ch w az:a:s::e jaok:icthśobrzędów. ur-t}czystośL'i, c·erem.cmi, 'lkT(>.~lona etykieta podcza;s od1hcja.]nyc!l prZyjęć" (1. 1. Warszawa ]978, s. 2·141. �Ob yczaj-syst.e m komunikacj i symbol iCZ1W - k'ul tUToweJ 109 członkowaną na odpowiedn~e zespoły cZYl1ll1ości rytualnych obyczajowyoh, Generalnie rzecz biorąc, występowanie w określonym, najczęŚicieJ zorganizowanym w sposób celowy ipla:nowy bloku (..kompozycji") (a) rytuałów czy pojedynczych działań obyczajowych, albo Cb) obrzędów (owemonii) oraz ozęsto także samodzielnie funkcjonujących zachowań obyczajowych, lub tylko (c) różnorodnych, zwykle dobranyoh czynności obyczajowych czasami również i rytualnych, konstytuuJe zj,awisko obyczajowe zwane u r o c z ys t o ś c i ą. Przyjmuję tu swrokie rozumielll'~ uroczystości, aby obejmowało ono możliwie wi,ele zj,awi:sk, w?,glęciem których używa się pojęcia UI'oczysto.Ść.Sądzę, iż nasze pojęcie uroczystoścI mieści to znaczenie terminu "uroczystość", według którego uroczystość to "grupy obrzędów o charakterze nadzwyczajnym" utoż:~amianych niekiedy z ceremoniami (np. L. J. Peł1ka).Ni-ewchodzi tu tyLko w g,rę ujęcie uroczystości ~dentyfi'kujące uroczystość 'zle świętem, Przy naszym rozumieniu uroczystości i święta ło czym :hęd:ci,eza chwilę mowa) można jedynie mówić o uroczysItościach świątecznych jako określ,onym bloku rytuałów, obrzędów i pojedynczych czynności oby,czajo.wych wystą'pujących w czasie świąt. Przyjrzyjmy się obecnie temu specyficznemu zjawisku kuliturowemu jakie stanowi święto. ŚWIĘTO - Z.lAWISK!O ŚWIATOPOGLĄDOWO-OBYCZAJOWE l Respektując pewne potoczne intuicje znaczeniowe łącwnp z terminem święto i szereg idących za nhmi slowniJkowyoh określeń (tj. traktując jedne i drugie j.ako zjawiska, których wyjaśnienie teOI1etyczne odsłtania pojawiającą się w nich "istotę 'rzeczy") chcę rozumieć ,święto jako okres czasu (zwykle dzień, ki:lka dni), który świadomoiść danej ,Ejpolocznościlub (i) intencja podmiotu (zwykle ,gil'Upowego)władania politycznego, bądż w:łiadania kul1Jurowo-,światopo.glądowego- przeznacza na "obowiązującą" intensywną, masową roea1izaeję odnośnYIch wartości światopoglądowych i związanych z nimi obyczajowy.ch, w zwią2'Jkiuz czym świadomość ta lub intencja zwalnia jednoc:ceś:l1iew mniej lub bardziej pełnym zak'l"('sieod obowią2'Jku(w szczególności prawnego) wykonywania codziennych czynności wchodzących w skład prwktY'ki"ma1Jerialnej". Z uwagi na to,:łle w ,czasie dni świcltec:myoh wymagana jest maoowa realizacja waI"tości światopoglądowych i ioh komunikowanie obyczajowe "święto jest {... ) tą f.azą w życiu społeoznym, w 'ktÓlTejszczególnie wy .. raźnie ujawniają się jego mechanizmy - przede wszystkim systemy �110 JAN GRAD w3lI'iośd" 30. Co się tyczy sposobu urzeczywistniania w trakcie "święta" wal'to,ś'ci sacrum (szeI1okorozumianych) z,auważyć należy, iż realiwwanr. są Qlne zazwyczaj Iprzy pomocy "czystych" działań światopoglądowych, Mam tu na myśli, że wartośó te int'encjo:nalnie realizowane są w sposób bez;poŚI'iedni,nie zarś - za pośrednictwem określonych działań praktycznych, ~tóre - jaiko zwaloryzowane - stanowić mają .poŚir<:>dni ś,wdek urzeczywistni,anJia wartoślCi świat:opoglądowycrh. Pośredniość taka wlaściwa" jeslt w "żydu codziennym", natomi,ast ,święto tym różni się od nie~o, że wym2,ga działań "czysto" światopoglądowych, zorganizowanych przy tym w większolś'Ciprzypadków w rytuały. Najbartdziej uchwytną dla potocznego oglądu cechą święta jest niewątpEwie odnotowane skądinąd w naszej definicji "zawieszenie" realizacj,i walriości be~pOiŚ'rednio-pmiktY'cznyohw sIerze przede wszystkim produkcji i handlu, a niekiedy w pewnym zakr'esie - również wartości konsumpcyjnych (pOSit).Stąd też w "języku rosyjskim termin prazdnik (święto pochodzi od przymiotnika prazdny oznaczającego, jeśli chodzi o mieJsce nie zajęty, pusty, próżny, jeśli chodzi a czas (prazdnoej wremia) oikres, kiedy nie trzeba pmc::>wać, bedy można próżnować". W zWIązku z tym ,,'llajnows1zewydainie Wielkiej Encyklopedii Radzieckiej sens święta wyjarśnia 'w haśle: Prazdniczyje dni :11. To "zawieszeme" dział::tlnośd głównie w dziedzinie praktyki "materialnej" wynika-jąk to sygnalizowano - właśnie z faktu "orbolwiązkowego" koncentrowania się na reali· zacji w czasie święta odpowiednich waTtości światopoglądowych Tego typu "wsitrzymanie się od pracy" uzyskało tym ,c;,amympozytywną waloryzację światopoglądową i demonstroWcJo za;równo respeiktowanie odnośnyah,wartoślCi światopoglądowych, j.a1ki samego czasu świątecznego (uznawanego tak<żejako warttość). Z uwagi na tę cechę swięta, na to, że zwy:kle jest to "czas wolny od pracy", wsz'e1kie innre wolne dni od pracy także kojaiTlzonesą ze świętowaniem, przy czym zauważyć można tendencję do tr,aik!towaniaświęta ja!~o wyłąoznie czasu wolnego w abstraikcji od jego l'1Połeczno-suibi€iktywnergo kulturowego sensu. 2 Należy zrgoldzićsię z pOlgllądem,że u genezy święta leży odprawiani,e ma:gicznylch rytuałów i obrzędów łączących się be~poŚT'ednioz pierwotną działalnością prodJuik<cyjno-konlSium!pcyjną, lecz nie identy£i;kowałbym wykOlnalllia owych zespołów czynności zorientowanych światopoglądlO\\!o i othyozajowo ze świętem (w znaczeniu tu :przyjętym). Nie utożsamiał30 31 K. Zy,gru,l:slki, Święto Tamże, SI. 15. i kultura. Święta d'lwne i nowe, Warsz:a'wa 19:31, s. 7. �Obyczaj-system kLimU:,l·ik,flcji sym!JoIiczno-ku-lturo,wej J II bym - z uwagi na to, że w kulturze pierwotne,j, zwłaszcza we WCZl2śniejszych faza,ch jej rozwoiju historycznego, intencjonalna realiz.acj.a wartości światopog1ądowych nie była oddzielona od urzeczywistniania praktycznych wal'tości "życiowych". Pierwotny światOlpo:glądm'3,giczny był ściśle zespolony z wiedzą .praJ1<tyczmą, z potocznym dO:9wiadczenhem społecznym, tworząc wespół z nim jednolity :system świadomośc1owy 32. Dyrektywalne przekonania teehnolog,iezno-użytkowe motywowały a:ównolegle z przekonaniami magicznymi ,;przemi e5zanie" z nimi, dztal'alność podejmowaną na teI'elnie praktyki :prod:uikcji,wymiany ,i lronsumpcji. Ryt'1ały magi,ozn.enie mają więc tu swojego samoistnego sensu i odprawiane były do czasu wyodrębnienia się magii jaJko odrębnej fmmy świadomości S!polecznejJedynie w uzasc:.dniolrl)'lch pr:aktycznie sytuacjaeh. Obejmowanie przeto czas'll ich wykonywania mia,neill ~więtra wydaje s,ię być błędem. Co najwyżej można by tu mówić a uroczystolŚ'Ciw znac2Jeniu przez nas przyjętym. Z ustanowieniem święta mamy do czyn:i'enia właśnie dopiero .po wy·· odrębnie.niu się magii jako odrębnej fOTmyświadomoś·ci 'Slpolecznej.Było ono re:z.ul'tatemstopniowego oddzielania się dyrteildyw:alnych przekonail ł norm magicznych od spojonych dotychczas z nimi dyr€llctyw technologicznych i użytkowydh. Następuje więc "odmagicznianie się" odczarowanie - jak powiedziałby W€\ber - zwane często racjonalizowaniem się \~połecznej praktyki ".mat'€lrialnej". Powoduje ono genelDalnif' stopniowo pastępujący rozdZli,ałpierwotnego magicznego świartopo.glą'duod doświ.adcnema społecznego. Magia z.aczyna odtąd funlkcjonować obiektywnie głównie w trybie wal:oryzalcyjny.m,nie 2Jaśjak dotąd w trybie systematyzująco-walo·ryz.acyjny.m (systematyzowanie myślowe potoczmego doświadczenia); dosta,rcza też założeń semanrtyce oby'czaju. Swięta zapoczątkowane: zostały więc w okresie, kiedy bezpośredni.a realizacja wartośoi ma.gicz.nych of'i-cjalnie oddzielona został.a w "życiu codziennym" od urzeczywistni:ania waI"tości pra,ktycznyoh 3:3. Realizację tę oparto na .przekazadh światopoglądowyoh zwią7any1Cłlz deihkacją (ubóstwi,eniem) zjawisk przyrody, z wyodrębnieniem bóstw magicznych i kon-1 ZWlraca na t~) uwagę J. KJlniita w znajdująoej się w druku pra,cy Elementy W c.ctnliooi,ef]~udo świ·a,dclffiości slpołecznej s.połcczeJ1LsitwpLemi'enny;::'h K. llinket-Smiibh cZY;D!ina~tępl\1dą'ce SlpciS,t;[;zeżetrllue: ,,Dla Esiki:masa harpun !.Jo ,skuLeJzna b:r()':l w j~go ręku, aie n:.ep~mY'ś!l.Jl;epoł·QWY f.c1k pr:zY!PJiJs'U'je on temu, iż kro'; o·J1razilM.a:t:kę Mo:nsikiioh Ssa'ków. Ka.ribru i wół piiiżm~wy żyją w góraroh, Wlile o tYlm, le<:z rówl!lież doorze wie, :be wlóczą 'Slię ti::lIDabK:€ i:stolty ciu<ihc,we. Dla niego -ni·e ma uJs.ta'1(01)'1ch granic ,między w1edizą a wiairą, :IDi'eldyzal~()(1z'i godoś~ialdicZJenie, zaic,zy;na pmcQ!wać 'imalgjuna,cja, a w wyniku t'e,go nie ma zalsadniilc'zej róż:nLcy". K, Bi'r:kert-Smith, op. cit .... , s. 401 (,podJkJr.K. B-S). 3.1 Pr~Slzęo tY;ITIszerzej w arttykuJe Święto - światopoglqd - .obyczaj, "S't:Uldia Metodola.gk"z.ne" z. 23:, Ow drulkul. 32 teorii kultury. �112 JAN GRAD centrowano w "dni bóstwa" (w r-eliJgh ,;dni bogów") - jak nierzadko oweślano święta. Ich ustanawianle było .pierwotnie procesem spontanicznym. kontynuują,cym uprzednie odprawianie rytuałów dla uzyskania efektów praktycznych. Z il1:Sltytucjonalizacją i pLanowym działaniem w tym mikresie mamy do czynienia nieco póżniej. Formalnego proklamowania święta do~onU.Fł instytucjonalni dyspJnenci .(sz'eroko rozumianych) środków .party,cy;pacji w praktykach typu światopoglądowego lub (i) prawno-polityoznego. Między tymi dwiema instancj.ami może jednak. - jak poucha historia - zachodzić l<.()nfli~t l'óżnomdnie determinowany'o.bi€lktywni,e. W s~czególności podmiot władzy prawno-polity.cznej może iprz-epTowadzić"z,niesienie" pewnych świąt. któr,e odtąd mogą być obohodzone co najwyżej nieoficjalnie, jeśli niC' niele,galnie. Święto jednak nadal istnieje na mocy swoJego faktycznego. społ'€Cznego funkcjonowania, mimo że pOZibawi'onejest szeregu akcesoriów uwa'żanych potocznie za niezbędne, jak np. "czas wolny od pracy". Bowiem podstawowy komponent święta, jakim są rytualno-obyczajowl: działania zorie!IlJtowanena odpowiednie wartości światqpoglądowe, pozostaje, mimo Lunkojona1Jno-lprawnego uprywatnir:-nia świętowania. Dczc-· stnictwo (czynne bądź bierne) w rytuałach stanowi bowiem zasadniczy o;posó.bśw:ięto1wania, podobni-e jak partycypacja w obrzędaoh, ceremoniach. Jest głównym środkiem obyczajowego main;ifest'Owaniar~pektowania czasu świątecznego i delklarowa,nia wieI1ności i lojalnośC1iwohec wartości sacrum ukierunkowujących dane -święto. Dochodz;imy w ten sp0sób do pojęda obyczaju świątecznego (obyczaju swiętowanic:), którym zajmiemy się obecni,e. 3 "Obycmj świętowania" ro.zumie się - jak sądzę - zarówno jako. (l) :l;8S1Pół działań obyczajowych, demonstrujących respektowanie święta (czasu świątecznego), popr:l;ez: "wstrzymatn.iresię od pracy", przywd.~i.anie odpowiedniego stroju (tzw. strój świąteczny), uczestnictwo w festynach i inny'ch zajęoiach rekreacyjno-r,ozrywkowych itp. (2) udział w obrzędach. obchodach i oeremoniatoh świątecznych. Z,ajmi'jmy się obecnie wariantem (2) naszego pojęcia, Toz:umiiej'lców udzliał jajko manifestację nie tyle tego, Żiesię świętuJe właśnie, ile - że reS1pektuj:esię czy akoejptuje te wartości świa:topagląidowe, których okreglane święta dotyczą. W .przypadku może l'e1piej byłoby mówić raczej a obyczajach świąt'€Cznyoh. Obyczaj św.iątecZinywiąże się przede wszy.. stki:m z ohrzędami (uc:zestnidwem w nich): "ikailde święto zw:iązane jest z peW1lląg'Tl.llpąobrzędów, za pomocą których pTzelkazywane są zawa'l'te w moo treści" 34 stwierdza L. J. Pe~ka. Szereg świąt rzeczywiśoie posiada 34 L. J. Pe·l!kJa, op. eit .... , S~ 19. �Obyczaj-system komunikacji symboliczno-kulturowej 113 swoje specyficzne obI1Zędy, większo.Ść jednalk świąt, szczególnie współczesnych pTZynajmniej w kręglU kultlury euro-amerykańskiej - obsługiwana .i'estprzez niewieLką HC7Jbęceremonii. Dzięki bowiem swej konwencjanalizacjli neutralizującej ~omunikowane treśc'i świaitoipoglądowe, ceremoni,p wyilrorzystyw,ane są w obchodach świat genetycznie związanyoh z odmi'ennymi typami światopoglądów (np. ceremoniał woj:slkowy). Ceremoniał u;żyw,any jest szcze.gólni'e w święta JUż w pewnym stopniu ~konw€ncjonalizowane (często są skonwencjonalizowane ;uż w momenoie ich proklamo;waniJa). Z tego względu bywają one z reg~lly jedynie o!byczajowo o bc h o d z o n e. Obchody c>.arakterys'iy,czne są dla świąt świeckich. WyniJka to ze znacznego stopnia konwencjonalizacji świeckich przekazów światOipoglądowych, kó"ych dyskuTsywna "iilieatrakcyjna" forma ułatwia i przy-o śpiesza proc.::; ich zapominania przebiegający intensywniej, niż w przypadku "fabularnych" mitów magiczno-rehgijnyah. Obumierani'e świeckich przekazów (częst'Oskądinąd utożsamianych z n'OTmamiświatOlpoglądowymi) powoduJe zacieranie się św.iadomości rodzaju wartości przezeń imphkow.anych; pozostaje tylko skonwencjOlnali:zowane komuniJkowmtia obyczajowe. Generalnie zresZ'tą, 00 się tyczy wspókz~yoh świąt zarówno religijnych, jak i laickich, obser:wuje się ,pl'Oc:esioh konwencjonahzowania się; zabracają one swój charakter światopoglądowy stając się wyłączni,e zjawiskilem obyczajowym, utrzymującym się, by tak rzec, jedYn1e IZ€ względów koniormistycznyah: nie wyróŻlniać się w gnupie, aby nie narażać się na sanJkcje zagraż,ają'ce :przy indywiduaLnej partycypacji w innych, bard7Jiej "materialnych" dziedzinach praktylki. To "uobyczajow,ienie" ~więta polega na wyłącznym, coraz tlo powszechniejszym demonstrowaniu jedynie wiemności wartościom gr'upowym, a tym samym :przywiązania czy tylko lojalności wobec maei1e:rzyst1ejgrupy. Badalcze obserw:ujący współczesne przemiany święta łączą je z kryzysem czy wręcz z "rozpadem" tradycyjnych św:i1atopoglądówi .dotyohczasowej moralności; ma on swOj0 wielorabeSkutk!i dla "życia społecznego", a m. in. dl'a sposobu i obyczaju świętowani,a. Kończąc tę partię ro,zw8.'ilańpodikTleślmy£akt, że zaprezentowane tu komun~kacyjne ujęcie obycz'aiju kOl!'es!poiI1lduj'e w sposób mniej lub ba1I"dzi'ej korygują'cy z egzystują'cymi w naukach o kulturze konoepcjami obyczaju (staraliśmy się ni'elkiedy to uwidaczniać odwołując się doaharaikterystyk obycmju danych prrez niektórych badaczy), w których niej'ednokI'Otni€ daje się za'uważyć nieświardome (eo tY\POw.e),bądź mi1czące założeni0 a komunikalcyjności obyczaju. Trudno bowiem inaczej zinteI1pI1etowac traktowanie obyczaj'u jako swoistego ,.przelkaźmka", czy "fwmę prz:eka8 Lud, t. LXVII �114 JAN GRAD zu" czy "uzewnętrzniania" bądź ,;transmitowania treści mitycznyoh i reHgij:nych, moralnyah i filnZO'fli..cznyoh".Dość często mówi się wręcz o "symboliC'e" lUlb "f,u:nIko.i:i symbolicznej zachowań obyczajowych" (TYtualn)'loh w innej terminologii). ŚWiadomie ujmują obycZ'aj, w tym szczególnie pewne jego dziedziny (etykieta, maniery, protolkół dyplomatyczny, moda) lub ze~poły dział,ań oibyczajnwyeh (rytuał, obrzęd, ceremonia, UIJ'Oczystość) jako syistemy 'komunilkacjikJult'Urowej, przedsta'wici.ele rożny,oh "s2'Jkół"badań semiologicznych. Powiada się tedy, ż'e obyczaj (sekwencja zachow,ań o!bye~ajowych) stanowi odmianę "palfa]ęzyka", kodu kulturowego, j'est pewnym "tekstem kUl1t'UlJ:"Owym", "zespołem przromiotów semiotycz,nych". Nawiasem mówiąc, w wielu koncepojaoh semiotycznych znalkiem jest wszystko (iPansemiotyzm), co skazuje nas często na intuicyjne wyohwytyw;ani'e :slpośtI'Ód mzlicznych "zachowań :?makowych" czynności obyczajowych. Z drlllJgiejstrony w ujęciach tych dochodzi do myślenia ('utożsami.ania) funkcji obi,ektywnej obyczaj u z j-ego komunikacyjnością. Weźmy rup. pod uwagę LŚV1i-St:raussowikąwymianę kOlbiet między plemi'eniarmi. Jest to zbitlka: aikt zaślubin, szeueg akJtów wyra:hania postawy "a1utorytatywne.j surorwoŚlCi"bądź ,.familiarnej zażyłości" - t0 d~l·ałania komunikacy,jno~obyeza.iowe: okazują realizaoję wartOŚCI światopoglądowych i dopiero "masa" faktów komunikowania tych sensów funkojonuj,e tak, ~e sta:hih7JUij ,epewne relacje wewnąltrz plemi·enne i m1ędzy(plemienne. Ale ta funkc;ja - jalk zohaczymy W1króice - to j'Uż nie .,funkcja komunikacyjna", lecz obiektywna funkcja tamtego komunikowania. 1 FUNKCJE OBIEKTYWNE F'iRJAKTYK1 KOMUNIKAC.JI OBYCZAJOWEJ Ujmują'c oby'ozaj jaJko komunilkacyjną dziedzinę kultury symbolicznej czyli formę ŚiW1adO!moLŚcii symbohczno-kultuTOrwej (SiPOłeeznejgeneralnie) Z1ałożyhśmytym samym - respeiktują'c podsitawowe tezy wykmzys'tywanej t'u looncepoji kultury - ż·e obiektywnym odpowiedni1kiem obyczaju j:est pra!ktyika obyczajowa będąca j.oonym z typów praktyki ~połecznej (jednym z członów - szerok.o pojmowanego ogólnospołecznego podziału pr.acy). TwO!rzący ją ogół S1p€'Cyficzrnych czynności komuni.tka.cyjnych sta, uiOwiperwną podts1JrukburęfunlIDojonal:ną(przy ujęciu pralkJty;kispoł,ecznrej jalkodiaohron.wznej i hieravchicZ!nrejsrtru!kitury funkcjonalnej) podJporządikowaną he7poŚirednio - generalnie i w uproszczeniu rzecz biorąc -praktyce "materialnej" (pralktyce pro:du~cji. wymiany i konsumpcji). Prakty1ka oby;cmjowa od'pOrwiadabowi'em na zapotrzebowanie tej ostatniej w :?JaikJr.e'Srie odtwarzania i przetwa'rzani'apodżiał-u społeczeńs,twa w\'- �Obyczaj-system komunikacji symbolu-zno-kulturowej lIS znaczonego przez dany st<m stosunków ;produkcji 3". Określa ono podstawową funkcję obiektywną komunilkacji ob)'lczajowej, polegającej -- najogólniej mówiąc - na sal1JkcjonowaniJuistniejącego porządku gpoł,ecznego. FUNKCJA INTBGRUJĄCO-'ROŻNICUJĄCA Efekty bowiem powSZiochnego,obyczajowego komuni:kQwarria (a) faktów realizac.i'i waTto&ciooowiązJUją1cychw poszczególnych grupach s.połecznych (Iklasaah) oraz (b) komunikowania przynależności do danej grupy - funkcjonują obiektywnie w ten sposób, że integrują subielktywnic członków odnośnych grup społecznych (implikując i wzmacnia'jąc poczucie przyna,leżnQlścigrupowej), przeciwstawiając Ich członkom grup o odmiennej .praktyce obyczajowej (i innym systemie wartości). Utrwala się tym samym aktualna struktura społec:ma, bądź stabilizuje się kształtujący się nowy podział spoleC'beństwa, czy też modyfilkuJący się (modernizujący się) "stary porządek". "Masa" fak'tów komunikowania obyczajowego funkcjonuje tak - powtórzmy - że ustala Tlelacje wewnątlrzgrupowE: i międzygrwpowe, skupiając (konsoliduj ą1c)członków poszczególnych grup społecznych wokół danego zespołu wartości. U1Jrw:alaniezatem podzi1ałów glrupowych (klasowych generalnie) poprzez integrr-ow,aniew1ewnątrz grupy oraz ociJpowie:dnichrelacji int1orgl'upo'wych, a w konsekJwencjii petryfikacja zastanych stosunków społecznyoh - to obiektywne skutki (z punktu widzenia materializmu historycznego) pmakty\ki obyczajowej. Tak określaną pierw9wplanową funkcję praktyki kO!ffiunitkolwaniaobyczajowego nazywamy funkcją integ~ująco-różnioującą. Tę f.unikcję praktyiki obyczajowej zdają się również mieć na uwadz'e badacze mówiący o "lcltasowości 35 F'uDikcjonalny (obiektywny) z,lltom !porządek detelr:minaJcy;jny odnoszą.cy się d9 ks.ztałvo.wa:nia się d",neg,o rodzaj,u pTakJty;k;j obyc,z.a..jowej prZlcds.tawi·a s.ię nasltępu,jąco: (ol) l.aJpdil'wbowanie na 'ciZyJn:niikiint~ująco-rómi(ludąc.e; (2) dany T'odzaj pr<J.k·,yki 'konlunilkaioji obyczajowej i jej s:pec)'lf,ic,zne z.a;p.utr.7Jebawan:ia (na S'Uhiek·· tywne jej pods<tuwy); (3) OIkN~śJOJlYty:p pralktY'kii śWliatqpog:Ją:dawotwól'czej generujący właś,oilwe mu pflZekaizy ś'wialtoporg,JądOiWeiZWliązaine z nimi przekr:mal1,'ia llJO'fmu'tywnO-idyreiktywa!l:ne. Dla potu2iZJle,go (lIglą'd'UpOlf:z.ądek ó.w ma się aikurait odwrortl1Iife. Jest t<l Z1rozumiale z.waży.wl.-;iZY faiki, i·ż "taiki jelst wlaśnJie :3Iuibielkt)'lWny.pol~zątdek nas'-hegiv myślen.ia. Al.c wyobra.ża.nie s%i'e, że obiektywna rzeazywiisi>ość podLegc1 p.raw4dł,olwośC'~om (JikreŚJ['on)'lm pr,zez natS'z subiiektywny porządek myślenia, jest właśl1li,e wyrazem lldea;I:i;zmu "odwracającetg:) ideoJogicz.l1Iie" o1:Jlh~k;ty;wny.pa!1ządeik determi:nuQji LU.!1lk;qjo.nail:nej" - s1'wie.l1d:zaJ. K-miJta. W tym kontekście dyJ;lkJu:towany <'1iąg!lei niewzs,tr,zYig,nJięty dotąd :problem czy "najpierw był mit, czy rytuał" uzyskuje swoje rozwiązanie. Z obiektywnego (funkcjonaJbne:go) pUILktJUwl~d.ne<rlija.,pie··w:s;zy był ry1luai" (;pra:k!tyfk:aoby1czaj,owa), l S'UbiektY'Wn~;() (genetY'c.znego inac:zej) punkit,u WJidzenlioa,;pierwlSJzy był mit". �116 JAN GRAD obyczajów", czy o funkcji regulacyjnej obyczajów (regulacja i kontrola zachowań). Wskaizuje na to chocia~by ponrższa wypow1edż: "Obyczaje są z jednej stI10lny cZYlI1!I1iki€!1ll regu:lująJcym dz~ałania zhiorDwe, czynni(kiem ~paljlającym oałość społeczną, z dJrugiej strony stanowią jakby kryt2ri:um odróżniania własnych członlków danej ZJbiorowości od obcyoh czy buntowników i heretyków" 36. FUNKJCJA OBRZĘDOWEJ WALORYZACJI ŚWIA.TOPOGLĄDOWEJ Wyjdźmy w tym miejscu od przypomnienia, że ek~pliklljąC pojęcie obrzędu w stosowanym w niniejszym oipr,a'Oowarrliu apara·cie pojęciowym, pow.i,eidziebśmy między iinnymi, iż komun1lwwane w obrzędzie po:dstawowe waT"trościtechniiCzno-użytJkowe, podobnie taik j.ak wszeLkie "pomni'ejs?Je" wartoiści praktyczne, których realizację manif'es1Juje się na giruncie praktyki obyczajowej, muszą być waloryww.ane światopoglądowo. Mogą on0 być już UipTlJednio?Jw,aJloryzowarrl·e św~a1;qpołglądowostanowiąc w systemie świa,to,poglądowym danej spoŁecznOlŚc;iśrodki realizacji naczelnych wairtoŚici śWiatOipoglądowych, bąJdź uzyskiwać ową waloryzację właśnie w took-oiedkl'eślone.go obrzędu. Tak p1l'Zy1kł:aidowo: akt na·rodzin ?Jew?Jględu na światopoglądową waworyzalcję życta (lub sta,tus życi.a jako wartości światopoglądowej) jest ju.ż poŚ1'edni:o zwaloryzowany światopoglądowo w wielu świaltqpogląJda'ch.Bezpośr,ednią waloryzaeję światopoglądową u.zyskują jednalk narodziny w o:b:rzę.dziedhirvt'U.Na g:runóe np. katolickiego śwra1Jopoglądu rel1igijne,go polega ona na U'znaniu nowonarodwnego za "dziecię Boże", a jego żyda docnesnegoza należące do Boga; dany osobnilk winien j,e przeżyć "klU chwale BOiżej", realizują·c w ciągu życia wartości Iieliigijne, 'kt'órą to T'ealizację umoż1iwia mu na począJtku drogi życiowej sam obrzęd dhrztu. W obrzę!dz-i,etym manifestuje się więc - generaIni'e - fakt włączenia odnośnej jedI1JO'S'1Jki do "społeczności wiernych" ("driJeci Bożych"). W _pierwotnym ma:g:łcZJnylffi, pogańskim świa'toIpog1ądzie ludów g'wmańskich aM narodzi<n .swoją walory.zarcję światopoglądową uzyskiwał wyłączmie w ohrzędZJie nadania imieni,a. Świa.dczy o t,Y1mt!ł oko1icznJOś.ć,że do czasu obrzędowego włąc?Jeni1ado grupy, rodziny (rodu) i plemienia !p~nezalkit naJdan1a dziedku imien.ia jego życi.e nie było mo:ra1ni.e (i pmwl1li!e)chronione. "W 1~lro'jachger.mc>llSkich- pisz.e Vol tej k:westi,i J. S. Bystroń - znaJny był już w 'Cnasach pOigail'ski1chzwyczaj polewania dzi·edka wodą, niJby oh~zest przlEldchrwścijański. Polewanie to następowało, zdaje się, zaraz ,po iU'I1odz'eniu dz.ioeaka, równooz'eśl1Jienadano dziecku imię; kto polewał, ten i imię nadawał. Aż do tego czasu można 3G Z. s. 4J3Q~ C<lJd<1ow~ki, Główne pojęcia 11V1teriaJizmu hiHorycznego, War:sl':twol 1977. �O!Jyczaj.·system KO,(n:u11i'1wcji 117 symboLiczno-kulturowej było dziecko zabić, względn1e wys~awić, dopie'I1Oów oh:nzestnadawał dziecku prawa obywatelskie" 37. Weźmy jc,:zcze pod uwagę obrzęd dożynek. "Zebranie plonów 1101niczych jes~, oczywiście, reahzacją pewnej wamtości techniczno-użytkowe]. ku której zmierza szereg czynnoIści P'Olprzedz1ającyoh, ,poczynaljąc od przygotowania pola pod zasiew, a na żniwach sllmnlczywszy; zeS1półczynnośd doż)"nkowych komun1kuje nie tyle fakt l1ea1izaeji owej wartości, ile jeslL aktem komuniikują'cym przekaza,nie plonów prawoW1~temu go~:podlr~owi (kimkolwiek byłby on: ohłopskim bądź szlacheckim posiadaczem czy osobowym rzecznikiem społecznej własnoś'ci). Tak więc powiązanie ZE' sobą czynności realizujących pewną wa,rtość te,ohniczno-użytkową: zehranip plonów rolniczych - z zespołem dożynkawyoh czynności obyczajowy,ch, komunikujących przekazaluie tyoh plonów odpowiedniej instanoji - waloryzuje światopoglądowo ową wartość technkzno-uźyt:kową, jaJko środek realizacji wartości nadrzędnej, którą to :nealizację komunikmje właśni",' zespół dożynkowych czynności oby,czajowydh (,przekazanie plonów odpowiedniej instancji). Tak właśnie funkcjonują, w trybie wailolryzacjl światopoglą,dowej, układy czynności zwane obrzędami" 38 stwie[idza J. Kmita. Obrzędowa waloryzacja światopoglądowa stanowi dlI'ugO(planowąfunkcje;' praktyki komunikacji obyczajowej. Tytułem podsumowania zawartych w niniejszym szkicu rozważan sformułujemy kilka uwag dotyczących przyjętego przez nas sposobu rozumienia zwyczaju. ZWYCZAJE - T'RiWAŁE OSOBLIWOŚCI JNDYWlDUALNYCH ZACHOWAŃ Ujmując obyczaj jako społeczny system komunikacji kulturowej przeciwstawiamy regulowane przezeń działania, czyli poszczególne obyczaje - zwyczajom, biorąc pod uwagę pewną intuicję znaczeniową związaną z tym drugim terminem. W myśl tej intuicji zwyczaje nie posiadają społecznego charakteru, ponieważ nie pJdlegają szczegółowej reglamentacji społecznej (brak sankcji). Urzeczywistniane bowiem w ich ramach wartości nie są społecznie sankcjonowane; dopuszczalne są wszelkie takle zwyczaje indywidualne, które nie pozostają w kolizji ze społecznie akceptowanymi wartościami ~9, a przy tym nie przyporządkowuje się im żadnego określonego społecznie sensu. Zwyczaje stanowiące właściwe dla 37 niem 38 J. S. Bys'~roń, Słowiańskie obrzędy dziecka, Kraków 1926, S. 10l. J. Kmita, Elementy, op. cit .... rodzinne. OfJrzędy zwiqzane z narodze- , A. Hultkrantz u,jmuje 1;.0 w sposób następujący: "zwyczaj (nawyk jest indywidualnym, własnym wz?,rem zacho'wanlia dotąd, dopókri nie jest w:)wany przez wymogi ,spo1eczeńs-tw3 ... ", A. Hultkran-tz, op. cit .... s. 160. 39 habit) IDoty- �118 JAN GRAD je.dnostki (jednoIStek) sposoby l1ealiwcji waJrto.śoi beZJpośrednio-praktycznyeh, nie wa:lorywwanych przez społeoznie obowią2lujące war1;{);ściświa·· topo.gląidow,e (rąiban1e drewna, picie ulubionych napojów, uprawianie g,imnastyki porannej itp.), nie są nastaWlione na intenpr'etację; posiadają one sens techn1czno-użybkowy. Wied7Ja, którą kieruje się podmiot danej czynności zwyczajowej urzeczywistniając odnośn wartości, jest jej wiedzą "czy:s,1:o"utyhtaiTną, przedmiotową (rzeczowq) wygenerowaną pr'zez jej indywidualną (jaikkolwiieikzazwyczaj uregulowaną społecznie) pr,aktykę "życiową". Zawiern ona "zdobyte prz€z jednostkę drogą licznych "życiowych doświ,adczeń" zdroworozsądkowe sądy dy;rektywalne wyznaczając·e (1) najhar:dziej dlań optymalne (uważane często za najbardziej efektywne) z tego względu regrularni1c podejmowane działania mające rea1iwwać dane wartości utylitaJr:I1-e,lub '(2) trwałe, stale sposoby najbardziej sprawnego (niekiedy wygodniejszego), "ekonomicznego" wykonywania czynnoślci podejmowanyc.h w pr,ocesie pal1tycypacji w praktyc2 społeoZinej, okTeślonydh przez odnośne reguły kulturowe. Stąd np. sposoby wykonywania działań produkcyjnych na gruncie praktyki "materialnej" wyznaczonych przez reguły technologiczne są odmienne dla różnych jednostek, uwarunkowane najczęściej jej. CEchami psycho-fizycznymi i (bądź tylko) właśnie względami natury ergonomicznej, czyli mającej na uwadze "ekIOnomię .r:uchów" oraz zręczniejsze, sprawniejsze czy wygodniejisze wykonanie danych cZYlnnoścl.Tak więc, dajmy na to, określone indywidualne "toohn:ilk.i"posługiwania się narzędziami są różne dla ró:żmychosób. UZJaJ.eżn:iO'Iłe o'n.emogą być od taki-cheeoh fi:zycznych jednostek, j'ak chociażby leworęcz,ooiŚćczy wzrQst i ewentualnie j-eszcze biorąc pod uwagę sprawność, efektywność, "komfort" (ziapobiegający szybkiemu zmęc?Jeni:u) danej "metody", jaik:kolwi'ek mogą to być również czasamI z punJkituwJJdZleni.a efektywności i wygody "techniki nieracjonalne" 40. fudohnie jak czynności prz,edsięhrane 'Iliaterenie praktyki produkcji, wymiJany i kOIlSiurrnpcji"obudowane są" zwyczajami (indywidualnymi), tak i wiele działań przebiegających w kontekści'e innych typów pr,aktyki społecznej wykonywanych 'jest na s:aereg różnychi.ndywidualnych s:po.90bÓiW.Dotyczy to również działań obyazajowych. W przypadku np. ezynności powitania Sipo,tylkamysię I1egul'8I1ni'e u ok:r:eślonyoh O'~óbz mocp 40 Owe .prywatne "te.Dhniki" wy,k'O'ny:w:an'ia CZ)In:no.ŚCJw nbl'ębie c.al,oksztaltu pra;kitY'k'i spolecznej modyf:ikują,ee ilf1dyWlidualr~ie ;,przep~sowe" sposoby ic:h wykonywania kolidować mogą z odpowiednimi przekonaniami dyrektywalnymi danych dziedzin .kul'tury po'wCJ,dując pewne uboCIZJ1ie slkuUki przy rea,l.iJzalcjizakladanYl:'h wartości 'społecznych (np. wy;pa;clik:iprzy pr.dlcy), luJb 'csUotne 'Uc.hybienia znieksz.tałcające slpołecznie określone seIllSy da nycih dz.ialań. Tego ,rorizaju zwyczaje "zahaczające" .J społecznie sankcjonowane wartości podda.walrl,e ,są obecnie o[JIiJniipu.bJi,cznej i dosć ezęst,o narażają jednostkę na dk:re~lone rsalnk:qje Sipołeczne, nier.zadko i administracyjne. �Obyczaj-system 119 kO'TJ'l.unikacji symboLi<:zno-ku!turowej nym u!ści..,ikil8m dłoni, podczas gdy inni j,alkbylekJko wsuwali dłoń, .a niektórzy podają do uściśnięcia tylko końoe palców, a j'eszcze ilnni robią z dłoni "łóde~ę", albo witają się z rozmachem z ,tzw. s:wI1Oikim gestem podno-."1Ząc rękę do góry i Ofpuszczają1c na dół w celu jej uściśnięoia przez pozdrawianą osobę, a szeI1eg witają~Y'ch się ooOlbniIkówdoda,tk:owo kiLkakrotnie potrząsa powstającymi w uścisku dłońmi. Tego rodzaju chal'a-. kterystyczne dla jednostek sposo!by wylkonywania różnego tYiPu działań potciejmOlwanyahw ramach wszystkich typów praktyki ~połeczn.ej są również zwy,czajami, obok tI1wały'ch przejawianych poza pr:alkty:kąspołeczną i.ndywidualnych zachowań (działań). Z zakresu pojęcia zwyczaju wykluczamy jednakże - zgodnie z powsze~hną intuicją znaczeniową - wszelkie Iprawidłowośoi zachowaniowe (powszechne sposoby postępo'w:ania) nie zdeterminowane indY'wlidualnie w sposób specyficzny dla danej jedno;stki i nie motywDWlane w tryibif~ subiektywnym p:r:zezprywatną wiedzę jedoos1Jki,lecz "wymuszone" prz'ez określone ork.olicznoś<:izewnętrzne związane z uczestnidwem Jednostki w praK'tyce społecznej i regulowane prz,ez społeczne przeikonania (np. codzienne uczę'szczanie do pracy i kOlT'zystanieprzy tym ze środ:ków kOlmu~ nikacji miejskiej). Szereg tego tYipupowszeahnie przejawiany'ch za,chowań nie zaliczymy również do sfery obyczaju; nie ,są one bowiem nastawione na inteI1pretację (nie są zOlrientowane na cele komunikacyjne przy lmmunikacyjnym ujęciu obyczaju). Generalnie zatem rzecz biOTąc,za zwyczaje uważać należy wszelkie indywidualne olsobliwości zachowaniOJWe jednostki. Zwyczaje, jako wypr,acDwane sobie przez jednostkę sposoby uzyskiwania jej celów życiowych, stają się powszednimi, normalnymi, zwykłymi czy zwyczajnymi zachowaniami jej "życia codziennego"; stąd właśnie termin "zwyczaj". Ioh regularne podejmowanie, utrwala je, powodu}e stopniowe zacieranie się św~aidomości ich podejmowania; wykonuje się je wówczas mechanicznie (automaitycznie), bezrefleksyjnie, niejako odruchowo; kształtują się o!d;pow~ednieskłonności, dyspozYcJe do podejmowania danych zachowań, których wykonani,e staje się przyzwyczajeniem czy, inaczej mówiąc, nawykiem. Uważa się więc nierzadko, że "trafniejsze będą te określenia, w których zwyczaj traktuje się jako rodzaj norm społecznych respektowanych na zasadzie przyzwyczajenia (priwyczka) (E. M. Pienkow, W. B. Badajew). Poprzez przyzwyczaj-E'nie rozumie się utrwalanie treści jakiejś normy społecznej w św.1adoIT'.ościi za,chowaniu jednostki" 41 Rzeczone dy~pozycje czy nawyki czyni się często odpowiedzialnymi za pojawienie się zwy~zajów. Stwierdza się to explicite w poniższym słownikowym określeniu zwyczaju: "zwyczaj to sposób postę;powa41 U)O;U W. G. Iwanolw, współczesnej etyki W, p, Koblakow, radzieckiej, P. G. Marczew, "EltYlka" Problemy nr 7(11970), s. li3. i kierunki roz- �120 JAN GRAD nia, postępowanile wynilmjąoe z nabytej dyspozycji, z przyzwyczajenia" 42. Zwyczaj zatem ujmować należy jaiko uogó1nione pojęcie nawyku. Warto w tym miejscu zauważyć jesz:cze, ż'e określone zachowanie zwy,czajOlwemoże być Clharal:kterycS'tyczne dla wielu osób (np. codzienne spa· cery). Dany zwyczaj jest więc zwycZJajemzbiorowym. Zwyczaj<=zbiorowI' nie posiadają jednak chiar,aiktelruspołec:znego (w ścisłym sensie tego słowa). Stąd - jak sądzę - powszechne jest posługiwanie się terminem "zwyczaje zbiorowe", a nie "zw)'lczaj,e~poł'eczne". Fakt ten rÓ1wnieżujalwnia tę intuicję właśni,e, ż,e zWylCzajposilada charakter indywidualny. , JAN GRAD CUSTOM. A SYSTEM OF SYMBOLIC r AND CULTURAL COMMUNICA~ION (Summary) Presented in the a'bo~e-p'ubhs.hed article cammunk::;tive conc'l2Iptio:'1of custom use:s a notion of ,communicaltion which dishll'guJilshe.s two 'ty,pes of communication. i.e. SY'mptom ccrmmunication, Wlhich manc1flests oe:rtain state of affairs and sign communicatio!1, which in,fo;rms about given state of affairs. Ba1!h types oj' communication alre to be found in cU'stoms. Sylmptom communicaticn is repres,ented hy thes,~ customary activities, which cons't'i'l\ut,e,ideo,lqgical adions or pradical actions re,llizilTIlgideoll.olgicaUy va,)o,r.i,zed techno'-utiolizabtle valUies. Such customary behaviors alim at demonsltrailing, primarly, a fact of realdJzatiol!l 0'£ oertain va'lues and, s,econdly. aHilialtiC!n to spem1'i<cs'ocial grCllllpin whilCh thesre values are olbliga'cmy. T!he semantircl.s of symptom customary activities is unrco!1velntiona,li.zledand quite often aliso 'llnstalbiJli,zed. However, the semantric'S af custolmalry ac"ciclns fundtioning aIS sig,:s 13 conventiornalized. They sense ilSto comrmunlka'te gr<ClIlliP affiliat:ion only. Customary activities undertak!en on a large s'cale functicn obj'ectively S'Othat they renewand streagthen intra,group rela'bions and COIll::lo,Hdateceriairn socia! divis:ions. The basic functio:n od' a custom is an integra'tive and d~fferent.iation rfunction. It is accompanied by a flUnctiJon of oeJrlemornial valmizat,·olll o,f ideorlogy, whi'ch grants certalin ideor1oog:ica'l saiD!dicJ!I1s to speJC'ifieplracti'Cal values cOl11nectedwith ,given rites. RiLe'S are treated herre as groups of l:Uston1ary adions as opposed t'} rituals treated as a sys'tem of ideologica;l aotivJlb2!5. COlnventionalized I1ites (and ri-tu3ils) bel(X;lmeceremonies. Rites. ri'tuals and ceremonies are often peJ"fmmedon holidays. A holliday i,s a ,"pedfic ideo'logical and customary phenomen~J!I1 other than fea/s't whic,h is usuarlly ulnderstoo:d as a special cO:lfiguration of customary arnd/or ideo,)olgicail a'cltiOln:SinClluding ceremonies, rite" ·.md ri'tuals. Tr'eating customs as communicati've aCltiviLes of certa,in social statlUis we Coo:l1rast them with habits whic:h are ipeJ"manent and regulalr behaviors of an ~ndlvidual of no 30cial character. 4? Mały słownik języka polskiego, pockiej, Warszawa 1966, s. 1026. pod red. S. Skorupki, H. Auderski,ej, Z. Ł.em- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/674037d45a52969c1d24e86609b87655.pdf ad1dc91bc728325738743ec25ea9e3a6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1850 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Subject The topic of the resource magia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1715 Title A name given to the resource Spór o racjonalność magii / LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.73-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buchowski, Michał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, It. 67, 19:83 MICHAL BUCHOWSKJ! SPOR O RACJONALNOSĆ MAGII Od wielu lat w literaturze, JlIie tyJiko etmo'logic7Jl'ej,toczy się zagor:zały spóT na ,temat: ,czy magia jest racjOlI1Jalna?Problem ten TI'iejedJnokmoinie już stawiano otwarcie w dzieja,ah myśli antropolo.gicmej. Ni.eświadom€. nieintenojon.a:łne ·ustosunkowanie s.ię do lI1'iegoodczytać możemy w okalidej niemal z obszerniejszyah i lpowa;żlni'ejszycihteorii na temat pr.a:kty.ki magi'Owej i magicznej s.f<ery:Świ1at'o:po.glądu 1. Poglądy te z:miellliiałysię wraz z przekształ'oeni'ami dominujących przekonań o magLi, a co za tym idzie ewoluowaniem humanistyc;mego współczynntka teoT,etyc~no-metodalogieznego ,znajdującego swój wyraz w treśoi i kształcie poswze.gólnyloh ikonoepCj'i2. GeIem tego aJIitykułu nie j.est jednak śled~€Ulie w:zajoemnych zal€żności między świadomośC'ią IpO!toc7Jnego doświadczenia społeoznego a ikolejnymi teoT'ilami,ani też relacji wiążą1cych te ostatnie; naczelnym ",adaniem jest wskazanie najistotln:iej~zych cech za.gadnieni,a 7.-<łwartego:W tytule i ,próba zarysowa:nia jego wiłasne,j !per'SiPelktywy,zg'odnej z przyjm.owanymi tutaj założeniami te::>Tt.'tY'cznymi. By umo'ż:li:wićrea1lizatOjępowy,ższego zamierzenia, prqponuję omówić ,pokrótoe; zasadnicze, klasyczTl1ejuż sądy łączące się z kwestią racjonal1nośoi magii, nastę\pnie przylbMyć polS1ti€'lllU czytelni:kowi alrgumenty jakie wysuwa'li w swej namiętnej ,pole:mi- 1 Z,wrat:am Ulwagę czy!L1l-'!l-n;iIków na wyraŹille ;r'OZlrOZlITIeJmepIl'aikty.k;i Jn:l~jc7Jnaj i ma:g~c;znej '5;f.ery świ,aito,po,gllą.du OdJzied71i1ny~u,[Jt;ury, fClrIJuy św.ia'd:omoiŚlci S1~ołeC2nej). rv1:~ to na cel:u wskawll1Ji·e świa,d,omego 'oddz.iela!plia ana,lityczl1lie i t€l:JlretycmueodrębIllych rz,eJc:zy: czynnoś'::ii i to'warzyslzą,cej jej formy świadoIl.TlJ~.$JCi" 00 ma IniJe,ZlWytk.lc ils,totne ZJlHllC;z..eJJlIie p!O/Zinawcre, a nlie zawsze jest joeg'ZJc:rew pełini na ,gnuncie etnol~aIL~ kionsekwentnlie roopek tow3ne. 2 Sz.c.zegóbowiej w kwestii zaJeżnośd między potoomym do:~iaJdozeniem S(pOI!ec.ZJnym a teoriami na·ukowymi wypowiada się J. lCmi'ta, Szkice z teorii pozna1'l'ia naukowego, Wall'sza,wa 1976. �74 MICHAL BUCHOWSKI ce na interesują'cy ll1as tu temat anglosascy uczeni - J. Beattie z jednej strony, a J. Agassi i: L C. Jarvie z drug.iej. i w końcu nasZJkioowaćzarys włas.neg.ostanowi'S·ka. .. .• Zamierzam obecni,e przecllita'wić :najważniejsze ze sformułowanych dotąd koncąpcji magii, a w j.ch obrębi,e tytko tekoIL<;tatacje, które odnoszą się niemal be:upo,śl'Iedniodo zagadnien£a racjonalności teJ dziedziny kultury; uważam, iż pOZJwoli,to na 'lichwy'cenie tych fragmentów poszczególm.ycl1stwierdzeń, Iktóre dadzą ,się twórczo wyrkorzy~,tać na g-l'Uncie now,€!goujęcia. Okazuje się bowiem - być może wbrew oczekiw:a,niom i ,ro~powsZiec!h:niOll1ym sądom - że w :historii myśli humanistyczne]. przy odipowi.edni.ejriJnte'l1pl'etacj'i, dostrzec moma wiele trafny,ch. z innego punktu widzenia, intui'cji. Analizę wypada rozpocząć od jednego z klasyków 'ewolucjonizmu, twÓircy obszerlIlej teorii magii, J. G. For,azE:ra :1. O jego pierwsz;eństwie w 'tym w:uględZJi,e decyduje nie tylko porządek ,chronologicwy, l€cz także doniosłość wni'esiollly:chprzezeń :usta.leń i rola jaką o:degroły one w formawaln:iu póżniejszych poglądów na temat magu. Zgodnie z jego ustaleniami, magia j,es!\;z,~łe.rn praJktyik mają,cy'ch na oelu pokierowanie wY'paidJkamiw dtoczenriu człowielka :ugodni.ez joego pragnieniami. Działani'a te motywowane są przez dwa :prawa powinowactwa: podobi,0.ń~;twa i styICZJnośC'i, geneIiujące odpowiednio magię homeopaty,czną i kont,ag-ialną 3a. Ze wSiPółcz.esneg'OFrazea'Q1wipunktu widzenia j,est więc magia w ef'eikcie.serią działań opartych o spek:ulatywnie i fałszywi,e dedukowane !prawa :nie znajdująice swego oidniesi'enia przedmiotowego. J 2st j,aiksię sam o niej wY'rarżJa- "bękarcią siostTą nauki", gdyż tak, jak ta OSIbaronia, dostT:uega reg'UlamnOlŚć i o;biektywność natury, a jedynie błędnie je interpretuje. Przy tym osoba wykonująca magię zna tylko jej stronę KonJcretną, a nie rządzące nią prawa, czyli niezl1a abstrakJcyjnąg'O as;pektu swy'oh dziarłań, który r,ekonst"Jr:uowaJny bywa dopiero :przez badaczy. Pomijają'c w tej chwili ref1e1ksjewsze~i,e.go inIl1egomdzaju .pO!\';~iedzieć lU'olŻna,iż ,autor The Golden Bough przyjmuje postawę prezc-ntystyczną pr:zy;pisują'c człowiJeikowi pierwotnemu współczesne pojmowanie natury, uważane za zma.cznie "zobiekty'wizowane" Ta adaptacyjna, w przeci3 J. F.ra7Jer. Złota gałąź, WlalT's7J<ł'wa 19055,. Może wa'I1to w ty1m mi1ediSrCUpCJW,iedz.ieć. ze srtmuki1Ju.ralris,tapowiedZJialby Z'1pew.ne a'Illarr'QgJiClznie:pi-eIlws.za zasada ma,gii jest .l1zutQwarrllieon związlm Sy1moJ.li.zo~ajIllia rmetarf,ary-ez.neg·o na z.Wliązek przyczynowy. zaś dl'uga - StyCZ;lloOŚĆz.ami.enia na symbolizowanie i potem dopiero rzutuje ów związek symbolizowania metaforycznego ,na zWlią.z.ek pmzyQzY'lliowy. W ISprawi,e tej palrz choćby: E. Leaeh, Culture and Communication, Cambridge 1976. 3. �Spór o racjonalność 75 m,a.grii wieństwhć' do histo<ryoznej,intwpretacja wydaje się z g.runtu nieuzasadnLona. ponieważ niemożhwe j'est utożsamien~e się z ,tą świadomośdą, tym baroziej przy pomocy nowożytmych paijęć; ponadto domniemywać można, ile rozumienie przyrody w ramach .przekonań klasy'cmi'e magi'cznych zbliżone jest ra·czej do czegoś pośredniego między obiektywiZJmem a antropomorfi:zmem. W swych pra.cach Frazer przypisuje także podmiotom magii implicite i ZJupełnie nieświ,a:domie, bo niemał jesz.cZJeodpowiednich kryteriów analizy, dzialania celoWlO-ra,cjonaJme. Taka kwalifiikacja jego p()glądu możhwa jest :dZ'ięk.iwY!I'ażaniu :prZJezeństanowiska, iż czynności magiczne, oparte o tego samego typu :przekonania, mają swój cel, jakim jest ipomyślny dla wykonawcy prze.bic>gzdarzeń. Z ,perspekitywy autora Totemism and Exogamy są to już - l~ZJecz prosta - działania bezsensowne i nieefektywlne ze względu na zludność r.egul'Ują·cych je prawideł, rozpoznawaną przez człowieka cywihzowanego. Zaraz,em magia porównana tu jest z na'Uiką,w pI".ZJeciwieństwie do religii, 1 gdyby nie owa fałszywość jej przesłaneik, :postawiona "L. iIl'ią w jednym rzęd.zioe.·Prawdą j.est, że w obliczu obecnie domiJnujących postaw niektóre sformuł'owani.a Frazerana temat magii brzmią nieco pejoratywnie. ale fiJozofiJcznieprogram jego Jest daleoe zaawansowany, prześctgagcy w tym względzie czasami koncepcj.e współezesne. Dlatego to tak często i mo<m.ostawiane za'rzuty deprecjacji ludów ,pierwotnyoh tracą wiele ze swej zasaidności; nadmienić ,ponadto wypada, że w sto'sunJku do uprzednich i równoległyoh względem jego wyobrażeń o "dztkioh", system porównujący pierwotną magię i najnowooześniejszą naukę, przy usunięciu w oień .rehgii i talk był "rewolucyjny". Qpinie w postaci zarzutów, wyrażane w stosunku do jego myśli )przypomi:nają pretensje wysuwane wobec średniowiecznych astrologów o ni.eznajomość systemu helio:centrycznego. To, ż,e racj.ona1ność i obi-ektywizm sądów ,kojarzy się w my:śli -earopejskiej najczęściej z nau!ką, ujawnia się także w koncepcji magiioprocowanej przez pliZedSltawicielifrancuskiej szkoły socjologicznej, H. Huberta i M. M·aussa4. Ich zdaniem, d2'!ied.zinata pos.ilćlJda absl:irokcyjne wyobT<,łż€iIlia bezosobowe, <:zyliprawa, które zresztą 'naj'Częściejnie są o1JwaT-' de fOlI"ffiułowane;z chwilą gdy mówimy o prawach, przywodzimy na myśl naukę. I chooiaż - jaik słusznie zauważyli już ewolu:cjoiIliśd (pierwm.y Tylor) - subiekJtywne koja'rzenie idei utożsamia się tuz obiektywnymi .ZJwiązkami,to falk.t tetn .uznać można za bezspr?Jetczniezbliżający ją do na'uki. Lecz, 00 wa,z;ni.ejsze,w l1amach magii przy;jmow.anej drogą tradycji, a więc nie zawsze wymaga1jącej każdOI'lazowejracjonalizacji przez jednostki (co - w mej QpiJnJii- lilie jEst żadną ceohą Sipecyficzną, gdyż w życiu codziennym 'również nie odtwarzamy praw lI"eg'Uilującyohnasz,e 4 i H. Hubel1t, M. Ma.us,s, Zarys antropologia, Wars'z;lwa ogólnej 19073,s.. l - 208. teorii magi!. W: M. Maulsls, Socjologia �76 MICHAL BUCHOWSKI postępowanie) ma t,eż miejsce do:lronywame na sZ!erokąskalę OIpracowywanile prz'ez czarOlWlIliJkó,w k'olnik:retnycihwyobrażeń a wła'ściwaściach, jakościach, rodzaJach IIFzedmiolj;óworaz icb. klasyfikacji tworzonych MOgą Ob3€łIlWaoj'ii doświalCł'cz,enia;ws:zystlko to w za'sadzie już, przedsionełk nauki. Zatem pt>ljęcie ma!gii k<ry:::itali;z,uje s'ię w tyrrn Llijęoiujako T,odzaj pl'ot'o-lnauiki, w ramaich której usiłlowa.no syS!t'ematyzować wiedzę i określać jej zasady; w momencie odrzucenia mistyki stała fiG ona czp:tą na,uką i 7JWiązJkigenetyczne obydwu dzie:Iz~n są oczywiste, czegJ n3jleps.zym iPrzy;kładem są ŚiredniowiJecme formy alchC'mii, astrologii i wszelkiego iI"odreju -maJThcji.Nastawi'eiIlie na konkret i manuali:lJm zbliża także magię do techniiki, dlak!tórejsianawiła ona swego lTodz,ajutacr:-częo!chrolIlną umoiJliJwiają<cąstopn:iowy jej postęp i ,pcrf.ekcjonizację umiejętności. Moim zdaniem, uczeni francuscy w poważnym stopniu rozwijają rozważania swych angie1S1k:kh pOlPrzedników. Ni,e tylko celowość działań luJd:zkiJchi formułoIWanie Ipr,aw w iMmach śWiiatqpC)glą<du magiczlneg'J, będące prz,e,j,awem alnallogii do .nauiki, aile :prZJedewszystkim doświadczeni'Owa, eikJ~perymen<taJlna skona praiktyki magicznej, a w konsekwencjoi teg0 tWOII":zerue całkiem trefnych sYSitemów klasy Hkacji, illndeksów, binannych opozycji, czyni ją w dużej .mierze ra.cjonalną. Ich zdaniem, jedynie obecność elementów pozaempirycznych (mistycznych) a więc nieracjonalnych, prreszkaJdza w uznaniu magi'i za speł:ni'ają.c.ąw pebni wymogi zrodzonych z .rriejt'€lohnilki i naulrl:i.Dodać można, iż w kwestii tej w wielu momentaeh w S1})O,sólb ,podobny wyraża się również F. Zn,miecki. Jedną z bam7Ji!€'jrozbudowanych i w:n~kliwych teo!Tii magii rozwinął klasyk fUlllikcjolnaHZ1mu, B. Malim:owskii;. W i:nteresującej nas problematyloe 'ZlWlI'ócił on uwagę, iż ludy będące przedmiotem badań antropJlogicz·· nych wy;reźn~e rozróżni,a(ją w swyrrn d:ział,aJniuczynności opa:rk o wiedzę empiryczną (technilka, szeroko rozumiana nauka), od r::>zpoznawanych pr,zez podmioty o:kohczności, odwołujących się do IPrzekOinańdoświadczalni'e niesprawdzalnych (ma;gia) będący:ch ,przy tym zrytualizowanY1m za,cnowaniJ€i!llw ,momenta'ch .ni.epewno,ści Pierwsza z tych sfer ma swe ŹTódłow eksperymentach, a diruga w tradycji, ich Siposoby myślenia są stosownie racJonraJne (w sensie weryfiikowałne) i mistyczne, odnoszą się do dziedziny salkT,aJl1nej i ŚiWieck:ioej. Te i inne różnice nie mOigąjednak przesłonić laktu. że obydwie sfery dział,ania skierowane są na praktyczny cel "zewnętrzny" (iW odróżnieniu od lTeliigii,rów[1'ieżposiadającej cel, ale a.utoileli>c:zmy, "S:lm w sorbie"), a /poza ,tym ki€irlują się swymi odręhnymi teoriami i stosują własne techniki. Szereg cech składa się na to, iż w efekci'e można mCłJgię oikJreślić ja<kopseudonaulkę.Ponadto, jak słuszni~ chyba zauważa T. Jer; ,8. MoalbiJn.>o'W'Sk.l,Mag.ia, kuLtury, s:mwa Wal'sz:alWa 1981. 1958, nauka s. 3i8i9 - 46-6; i reUgia, tenże, W: B. Argonauci Malinowski, SzkIce Zachodniego Pacyfiku, z teorii Wa'f- �Spór ,Q racjonaLność 77 m'lgii rzak ..,Qierszewska 6, MabnowSiki, i:nt'u!icyjnie wprawdzie leaz traJnie, rozpoznał symbobczno-kulturowy char,akter praiktyki magicznej i technlczna-użytJk!owydziałań opa:tych na wiedzy empirycznej. Plroblem ten ma poznawczo zna'czenie olb:zymie i odgrywa też, jak to się o~mże w dals.zy,ch :lwag,aoh, niep:Jślednią rolę w kwestii ustal,enia l'8!cjona,lnośd magii. Omówi'eni dotyohczas uczeni dostrzegali i ,wnali'Z!O!wah teoretyczną, abstrakcyjną, świadomośiCiowąs'tronę,ma,gii, lecz znaczniejszą część swych kons:tatacji poświęcali }ej astpektowiczynnościowemu; zlres:ztą rozl'óżnienie tyoh dwóch odrębnych przecież analityeznie zagadnień Iprzy~paiI"Zało wielu kłolpotów, zwia,szcza gdy chodzi o ko:nsekwE:ncj,eioh obiektywnego fUlUkcjonowania. Obok :powyższego typu rozważań wyodrębnić możnd drugą ni1eJa:lwlinię rozwojową badań nad magią - linię, w któI1ej koncentrowano się niemal wyłącznie na przekOlnani'cwym jej aspe!klci.,e,,poświęcają'c W'ięrk:swśćswej uwagi takim p,mblemom, jak: "myślenie magi<czne","myślenie m:3!tyezne". Nie oznacza li.> bynajmniej, aby w ramach ortiientacji tego d:rcl<gieg o rodzaju nie dostrzegano mli pr3iktyk magicznych, ale "zepchnięto" je niejako lU,adalszy_plan. Początkóvl .tego typu wątków zaint,en~sowań dopatrywać się możemy już w ramach pierwszych teorii ewolucjonistycznych; Frazer, na ,przykład, piisał przecież o abS'tra~cyjnej· i nieui;wia'damicmej przez podmioty magi,czne stronie magii. Wiadomo, że lmnSitatacje teg:o typu rozwiJjane były prZi2zszereg my,śhciell, ale postaicią kojarzącą się nieodłącznie ze światqpog1l\idowym ujęciem magii jest L. Levy-BtruhI7. Stwoirzył on znan.ą powszechnie kQinCE~pcję o dwóoh zasadniczych rodzaj'ach myślenia: prelogicznym' (irracjonalnym, mistycznym, pierwotnym) i logicznym (racjonalnym, cywilizowanym, europejskim). Pierwsze z nich ·ohar,a1ktery,z:uje się bez,pośrecliniościąi zmysłowóścią doznań, subiektywizmem spostrzegania, rządZOlne jest priC1Jwem partycypacji (łącZinośćczłowieka z całym otoczeniem) i lo!giką sentymentu. Drugie natomiast. wy!pI'acowane,przez tysiącLecia historii mYiśli lud:ukiej, dostrzegająoe ZJwią:zkiobiektywne zachodzące w uniwer.;um, oparte jest lila zasadach lOg'ilkialrystotelesowskiej, J'ednakże" pomimo zna,cznej przep..:.ścl dzielącej te Siposobymyślenia, ka:żJdyz tych systemów z osobna t\vorzy zwartą, Imheren1mą całość, ustrLtkituryzowaną odpowiednio wizję świata, trudno pl1zelkłada!lną·na inne ka:tegorie i dlategó wywołującą tyle ruepoI'ozumień :przy :próbie wzajemnych interpretaćj'i. Myślenie mistyczne, od:powiadaJą!oe z grubsza magicznej sferze---'światCllp~lądu, było więc wedłiug ówczesnych :pojęć nieracjonalne i r~rzeciwstawne empiryczmemu, ale stwierdzenie o "wewnętrznej" jego zwartości stan.owi nie ty~ko przełom w poglądaoh na ten temat (gdyż przedtem wyobrażano j.e sohi'~ 6 T. "S:lud~a 7 .J-el'l'J.ik-G'i:er'sIZlew,,,ka, M~tl,;ciol·OIgi.c.zne" L. Levy-Bruhl, nr Magia a reLigia w r02u,1nle'nilt 21, s.. 1319- 1.56. La mentalite primitive, Paris 1960 B. MaUnowskiego, �78 MICHAŁ BUCHaWSKI często jaJko konglomerat niepa:wiązamyC:hnieclo.rze·czności),ale: także sugerowa·ć mo.że przypisywanie mu o.rurmerr1iIl.ego wprawdzie i spf'cyficznie rozumianego r-odzaju racjonalności. Nieco analogiczny sposób traktowania int,eresującego nas tpmatu zaohserwować możemy także u twórcy "filozofii form symbolicmych" E. Cassirera 8. Dla tego uczalnego pieI1wortnaforma myślenia, ezyli myślenie mityczne, znacznie przypomina charakt,ery,zowane przez autora La mentalite primitive .,myś'leni.e p.I1elogiczne". Nie ma tu j'uż jeldna:kżc jaskirawego ,podziału na krańcowo odmienne rodzaje świadomości; subiekty:wizm sądów w ujęciu tym jestl systematyczni,e redukowany przez abiek!tyw.izm, znaijdujący swój Inajdo:bi:tniejSizywyraz w nauce, lecz nigdy nie doohodzi do całkowit€j eliminacji antrropomorfizmu. NajcenniejsUl? wydaje się być jednaik jego filozoficzne założenie, że żyjemy w róimych "rzeczywistościach" stlwatrza:nych przez różne dZIedziny kultury (formy s)'lmbolicz:ne), a nie tyłko w nalszej sC,jentyiS!tyczno-eu.rolPcjsikiej, redukującej wsz,elkie iJnne "rzeezywistoślci". W Oibrębietego samego kręglUz,argadnieńpozostają rozważania C. Levi.. -'Straussa 9, W'pcr-'a!wdzie ba.rdzo krytycznie ustosunkowuje się on do .9wych "poprzedników", al,e z dr:Uigiej strony potrafi wykorzystać niektóre ich hipotezy w ramach właS!l1ergoprogramu badawczego, jak chociażby ideę koherencji margi1cznelg'O systemu myślowego zapoczątkowaną przez krytykowanego E;kądliną'<i przez au:toil"aMyśli nieoswojonej Levy-Br:u:hla, empiryczny charakter klalSyfiikacji magicznych e1kspClUowanyjuż pr:zez Mauss'" i HubE'il"ta. Zdaniem franouskiego s-tru:~turalisty, myślenie wszystrkieh ludni w każdej E'!pooe}est jednolite w swej zasadzie i slposobie, myśl pierwotna, podobnie jak nasza, również porządkuje chaotyczny obraz otoczenia i jest w tym samym stopniu logiczna, a że czyni to w sposób bardziej zmysłowy, maznaez,eniedJrugorzędne i jest wymikiem jej większego z:bliżenia do przy:rody. Pozostaje ona przy tym bardziej .,totalna", gdyż pragnie do końca rozwiązać wszys1.lk.i'estając.e przed nią problemy nie tolerując 1u!k \V 'eiksjplanac,iiwydarzeń i sta'nów rzeczy. Uważam, iż filo:zof.iczniew tej samej grUipie poglądów znajduj'e się stanowi~ko kognitywistyc'zne, w którym modele typu magicznego, religijnego, potoczmo-doświadcro.}nego j nauikOiWegosą jedynie odmiennymi formami ponądJlwwa!I1 iaświata. Przyczyna powoł'llją'ca te model,e do istnienia jest z jednej strrony egzytstel1JC'ja,lna - są one .nie7Jbędmedla efektywnego działania _. a z dI'ug1iej polznawcza, bowiem człowiek Oidc.zuwapotrzebę struktllryzowania doświarlczeń; ws,zystkie typy modeli poznawczych łączy szeroko pol Esej o człowi.eku. Wstęp cIa filozofii kultury, Warsl.<lw(\ Hl77. C. Levti-Stl'au!ss, Myśl n.i-eoswojona, Warszawa 1>959;'tenżJ\ AnLropolouin struk· turalna, Warszawa 1970. 8 g E. Cass,iJrer, �SpD" 79 () ra.cjona!no.~ć m~gii jęty antropomorNzm (są to taik zwane human-like models) 10. StanowilSlko strukturalistyczne i kogni,tywistyczn€, równoważąc ,poszcnególne prz,~ja'wy myślenia, prowadzi do kOlnkluzJi o ich "róWiIlości"; ni€ ma więc ,,leps'lych" i "gorszych" świadomości. a co za tym idzi'e można je traktować za równie racjonalne. * * Momentem WY.Jsclowym za,powiedzianej na w,'>tępie dlI'ugiej części niniejszych rozważań jest charakteryS1tJlka mag,ii ;za,miesz'Czonaw ()lbszieTniej&zy:m tematycznie cizi,ele Johna Beattiego Oth.er Cultures 11. W pr,acy tej, jako kontynuatoiI' "szkoły Oxfordzkiej" (00 której należeh chociiaż;by E. Evall1S-PritchalTd,G. Liemhar:dt), stara się on przełamać mieszcZJańSki. jego zdaniem, pogląd na magię wyobrażaną w postaci błędnego i fałszywego systemu .pIlaw, który znajdował między innymi wyraz w Wiktorial1skich tezaoh F'razera W związJku z tym nakazuje traktować ją jako koherentny system, z czym już mOigliśmy się uprzednio ~po1:lkaćw ramach poglądów na magię; system ,ten pełni ponadto swp. określone Iunkcj~ ~poleczme. Naj,ważni'Ojsza z tych Iru:n.l{cji- to symbo Eczna ekspresja wa'rtości grUlpowych. Oznacza to, i,e rytuały margiczne wyrażają dążenia i cele ważne dla spójnośei 1 trwania .społeczeństwa, co Jest jawną kontJlnuacją poglądów A. R. RwdcliItfe-Browna, oraz pragnieni,a jednostek Talk więc symboliczny aspekt magii, to że wyraża ona "coś za pomocą cZJegoś". jest dla niej elemeIlltem kcmstytutYlWlnym i stawia ją zarazem w jednym rzędzie z rehgią i sntU:ką; w r.arnach tej OIstatni'ej dziedziny kultury a'rtysta prymity;wny także stara się powiedzieć swym współplemieńcom coś ważnego w zrozumiałym dla nich symbolirc.z.nym języku. Jednakże większość podm:iotów działania magicznego nie uświadamia sobie zna,czenia podejmow,aJIlJlchczynności lub 'uś'wiadamia je sobie fałszywie w stosunku do pi.erwoltlIl€<gO i falkt)'lcznego ich sensu. Innymi stawy. za·chodzi proces zmiany założeń semantyki albo Jej konwencjonalizacja. bądź też mamy do czynienia z niezgodmo.9cią dostarczanych pl':&eznią wyoh1'8ień a obiektywnymi re1aC'j.ami. Niemni,ej w każdej społeczności znajdu!ją się osohnicy świadomi rzeczywistego c!har,aiktem tej symboli7.aJcji. W trakicie wykonywania w istocie symbohc:mego rytuału mag'icmego , jednosllki przypisują mu .J,('Idn.ak. wlaśówości instrumentał:ne, to znaczy wierzą. iż powodruje C>!fi pożądany skutek obiektywny. Rytom, całym procedurom symbolicznym. wyipOvliardanymw ich tra'kC'ie słowomprzy,pisujc 10 S. GutlhriLe, A Cogn:iti,pe Theory oj He!igion, "Cun'ElnitA.nit.'llroJ):>Jogy" V(Jl. 2,1. 19180, No 2, s. 1181- 194. 11 J, Reaso1l Other Cultures. Aims, rvIethods and Achieviements London 1965 ('wyd, :3). Wyd:łnie I-e ukaza~o >SIię W 1964 Rittul!, W: Hatimwliry (ed, by B. W,~lso()n), OxfoI1d 1'97'0. BealtJtie, Anthropology, Ol/d in Socio, ,r'OKlU; T;<~nże, �80 MICHAL BUCHOWSKI się moc wywoływania odpowiedniich Istanów rz'eezy; ioh skutec.zność uznaje się, choda,ż w różnym s1iqpniu w za,leżno:ściod ty:pu kultury, za diametralnie odmienną od czysto empirycznej, doświadczanej :Wlprost -traktuje się tę efektYWlność jako właśnie symboliczną. Skornstatować zatem można, i,ż to ty]lm pl'eZJentyzm F:razeTa i jego 'kontynuatorów, narzueamie innym kulturom europejskich kategO'rii, powodował przypisywanie ;nargili cech na uki, podczas gdy j<e5ltta pierwsza de facto d7:iałalnością symboliczną i z tej to Iprzyczyny również jej elementy składowe wyselekcjelnowane są st030wnie do tego prZiez:nacZJenia, a nie na dr'Oidzeekspe:ymen:talny:ch poszukiwań. Każde ~połec;z,eńs:twomusi posiadać elementy wiedzy praktycznl'j, by móc w ogóle przll'trwać; zyskuje ona cornaz większe znaezeniew miarę rozwoju cywilizacji Dop:I'O'wad~iłlO to do syituacj'i, gdy teehnieznie zorientowane myślenie europejskie sr1::ajehezradne przy ,próbi'e wyj,aśnienia faktu WlslPółwystępowania działań magiczmych i techniczJDJO-użytkowych. P,ro:blem ten ponownie próbuje się rozwiązać poprzez imputowanie własnych pojęć ,kiultulI'owych w postaci wyel~pli!kow,aillego przez Durkheima podziału uniwersum na sferę sacrum i profanum, do których odnosić się mają rz,ekomo odpowiednie zespoły działań. Tymczasem dla prz.ed3tawideE Slpol'eczI1lości ni~pilśmiennych tego typu dychotomia jest zupełlllle nieznana, a rozróżmiane według naszyoh kryteriÓ!w obydwa typy dzi,alalności są dla nioh lI'ówni,enat,u~al:ne i Imnieezne. Podział - zdaniom BeattlCigop:rz6lb1e:gacab~Qwicie inarczej ;i ,nie musi być przy tym w pełni LL<5wiadamiany i werbalizowany: jest nim obecnoś'ć owych elementów symbolicznych w magii, a bmk ich w działalno!ści technicmo,praktycznej. W obliczu niektórych pozostałyoh konstaltacji oZJnaJczato, iż w obrębie pierwszej z tyoh dziedzin, w przekonaJniJUpo:dmiotqw, dochodzi do połączenia esencjaJnie symbol1oznie-E!k1presywnog:oaspektu z instrumentalnym. Działania i przel~onania ma:g'icZJne,jeśh nawet OIbielktywll1Le nie są efekJtywne, to lI'odząsię i utrzymują ZJe,w,ZJglęciu ,na ich społrec7mel psychologiczne ~onsieikwe!1icj,e. Są one tlr'oja:bego rodzaju. (1) Kognitywne dJOlstaJrezająe~planaeji iJnaezej niewyHumaezalnych zda:meń l są tym samym antliJC10tumna igl!1iOralIlieję dla umysłu ludzJkiego, który, jak powiedziałby Levi-Strauss, z zasady nie t0l1eI'luj'e"nieciąglośc.i stl'uktury obra:zu otolCzenia człowieka" (2) Pragmatyczme - dostarczają zryitualizowanych wzorów zaohowań w ;walrunkadh nliepewności (!pOII". koncE1pcję :\IaliIlOwSkiego), gdyż j.a'ki:ełkoliwiekdział<9Jniiejest zawsze lepsze od bezczyrunoiŚci.(3) Społeczne - są to wielo[:atkie f'unkcje pełnioI1leprzez rytuały symboiliJczne(mag'iezno-'I'Ieligijne) WlObecinnych insty:tucj'i społ,ecznych, które to funlkcje spI'IO'wadzająSię w izasadrz'i'e Ido ekf:1ponowanegojlUża!kcentowania społecznego znaloze:niaW3ir:tościgrupowych. Z ostrą. krytyką zrelacjonowanego powyżej stanowiska wystąpili w �Sp6ro racjonalność magii 81 swyoh pr,ac.ach :pLLblik.aw.anychna łamach "The British Jowmal of Sociology" Jos€iph Ągassi i Ia,n C. J'arvie 12. Genera.ln~e kOiIlstatu:ją oni, iż sym!bOilicznateoria dział,ań magicznych i magii VI mriJe;jsce,Frral'ieTowskich stwierdzeń o irracjonalności i zacofaniu proponuje "racjonalność" właściwą danej czynności ze iWz,ględuna ,jej symbO'1iczneznaczenie socjologiczne. Tego typu a.ngumen.tację łatwo jest jednak obalić wSika1Jując,że wiara w moc symboli (ściślej: w ef.eIktyw;nośćrytów, kitórym pnzyp:iJsuje się cYkmeślonąmo'c) jest równie zŁudna, co w kosmologię magiczną z jej prawami fałszywego powiJnowalctwa. Innymi słowy, nie ma S1peoja:lnej różn:1cy między wiairą w pomoc sił dkultysty'cznyoh w r'ealizaicji okDeślonego ce'lu, co ma miejsce w in1Jenpr,eta:cjiF'razera, a wiarą w moc symboli UŻYJtychdla osiągnięcia tego samego ce}u. 'Da linia o!brony magii OIka:ziUje się więc niczym iI1lnym,jak tylko podstawieniem w łańcuchu jej analizy nowego, ale nie mniej wątpliwego ogniwa. Stanowisko taiki~ 1IlllPlikuje również stosowanie w praktyce badJawiC1Jejdwóch odrębnych rodzajów "racjonalności": (a) odnosząoej się do działań iIIlstrumell1.ta1:nych (Iuchwytny,ch praktyeznie) 'i (h) ordinO'sząoejsię do dzi.ałań symbolicznych, które są oelowo ra1cjonalne w seI1Isi'eich na ,poły utajonych (odkrywanych zazwycmj dopiero przy hadawiu naukowym) funkcji spO'łecmych. W procedurz·e tej wą1:ipliJwoiŚci budzi pC)inadtoiJnte;rprebcja samego symbolizmu, która jest z g.rUiI1:tU aa'ibitralna. Wydaje się ona prosta w przypadku, gdy podmtoty działanIa w1JpoeJnają~połeczne zmam'enie czynnOiŚci, to co one symbo1i7Jują; jakże ,jednak orzekać o ich prawdziwości, skąd mieć ,pewność, Ż€ intencja rytów :przywoływana prz.ez wykonawców nie jes,t odmienna od faikity:cznief,unilmjonu;ją'Cej~poł,ec!znJie, albo jaki jej nadać sens, jeśli ,jest w ogóle ,nieuświadamiaJna? Hysuje się więc ,rozbieżność między znaczeniem "obie'ktywI1ym" a lJIl'tencjonalnylffi,00 jes~cre dodatkowo podkreśla dO'wolność imputowanego Zlna'czeniai ,ponadto decydu;jącą rolę intenejli podmiotu w wyjaśnianiu falktu podjęoiia danej eZYJnIliO'Śoi. Próba 'ParzUlCenia"obirektywIrojących" i adlliptacyjnych ;poglądów, znami:OIl!ującado.tY'chczasowemyślenie eUl'OlPBjskie,na rzecz relatYWJizmuna12 ,l. C. Jalrv1e and J. Aigalslsl~,The Problem of the RationaUty of Magic, ,,'I1he Br~tislh JoOUI1l1.alof :Sodio1QgY", VKJtl.XVIliI'I" No '1" 11g6l7, s. ,~5 - :714. J. A@aJSiSli, l. C. Jarvie, Magic and RatiionaUty agaibn, ,,'I1he Bnit:iJs.h Jou:rnall of Sooro.le>,gy", Vol. XX:JJv., No.2, 11973., s. 2:ł6 - ?45. C,elowo , by ro.e ~qwać Siię IW iJnJne wą!tJki, poonfrjam $:er,aką .dY\SlkUlSję .na ten temaJ1; jaka miała mli~~e w ~ilter,a,tUir,re alllgh~s'alS'kJ1ejI(T. SetHe, Al. F1J;E:'\w, ,E. A:. Geilll[J!er itn.). J,Il'Ż Pia ,I1I<lJPislaln~u Itego tekJStiu Ulkalzał 'się atl1tylk!uł M. Winkelmana, Magic: A Theoretical Reassessment, "Current Anthropology", vol. 23, No.1, \19812, ". 3:7 - 6:6, wktóryrrn .z3IWarly~h jes:t taikże S:ZI&€Ig'kons(taltaCiji {ldnQ~ząCY'Oh L'lię do problo~u l1aIC!jl<mlailinOŚC'i ~ Na ma:ngLnelsiie pl1zYiPOlffinJiJeć wa,rit-o, ;iJż nip. dl~ M. Webenara\CIj'Onamtz:aicrja dzJiaŁań Ludzlldah 'WliąiZiCl~a :SI~ę na pl~Zlestrzenli dziejów ze stiqpnliowym ,/OdiCzaJllQWlY;WaJnilffil1" świa'ta !i sY\Sitelm ~aulY był w zasadzie przeciwstawny, w jego ujęciu, racjonalnemu sposobowi zycia. . 6 Lud. t. LXViII �82 MICHAb. BUCHOWSKI kazująoego tT.aiklbo.wać pralktyiki [ przekonania magiczne w ich kulturowym kom.Jtekścieoraz wSkazywanie elementów pralktycz;nycl1 w żydu społeczności p1eiIWotny;ahj:ako symptomu i'C'hre.cjona1Jności, jest godna pochwały. W mie~sce tego proponuje się tu jednak powtórną "obiektywizację" nauki WSpó'ł1cz,esneji doffi;all'czalI'lY'oh p~ez nią eksplanacji, "obiektywiza1cję" techniJaznie zOil"ieIlibow,alIlJego myślenia. Magię ,pozbawia się tu oech naukowości i s:pydha się ją do roLi Substy1JuJtj'lW1n ego, ale nie w peŁni systematj'lcz;nrelgoi analitycznego sy1stemu, o ktÓI'ego zasadności decyduje wątpliwy symrboLi.2ml. Odmówienie przez Beattiego magii oha·rarkJtewprot:a-nauki (a więc l"acjona'Lnościutożsamianej z naUl!<owością)i przwisywanie jej oech symooli<mny,ch, rOZJbija ludzkie pro,oesy myślowe na komponenty praiktY'czne i na'uilwwe or:az symbohczne i eik~pl'esYW1lle, co wytpalczasens ty,ch procesów. W miejsce tj'ICh założeń, któr'e zdaniem obu uczonych nie mogą służyć jako pUJIllkitwyjściowy badań mających na celu wyjaśnieni,E' zjawiska marglii, j,ej utrzymywania się i ra'cjOl1lalności,pr.opo'I1lująoni rozwią.zaln'ielnalwiąZJująoedo w~łoZ85Ilych tendencj'i w filo.wfii nauki. Racjonailnolśćdziałań danego podmiotu opiera się na stawianych przez niego celach, jego alktuamej wiedzy i przekonaniach. W odniesieniu do magii, uszczegółowienie tego "założenia o racjonalności", po wypływających z po~,elffiikimooyfika.cjach, przedst.awia się następująco: 1) ;racjlOI1a1ność w senSie słabym - odnosi się do działań wyjaśnianych przez dane cele; 2) cr::acjonalno;śćw s'ensie mocnym - odnosi się do działań celowo racjonalnyah opatrtych o przekonania uznane za racjonalne według określonych standardów. W obrębie tego dPugiego rodzaju mcjOinalności wyróżnić należy: 2a) racjana!lność relaltj'IWni'emocną - standaI'd przywoływanej racjonalności właściwy jest danej społecZJIlośei; 2:b) racjonalność bardzo mocną - odnosi się ona do najwyższych standalI1dów racjonaLności znanych w ogóle i gdziekolwiek (będącą efektem krytycznego myślenia). Zauważyć zatem możn:a,że racjona1ność w sensie sł,abym dotyczy jedynie podzielanej prnez podmiot celowości jego działań, opiera się więc na pewnym "OIgranicw:nY'm"założeniu o racjonalności, gdyż pomija wi2dzę ·i ,przekonania jednostki; natomiast racjonalność w sensie mocnym odniesiona jest do utrzymj'IWalnych przekonań określonych według kryteriów, które można kolejno nazwać pa:rtYlkular:no-gl"upo.wymii "obiektywno"~uniiWersa1nymi. To, co jest ra.ajonalnym działaniem i przekonaniem z punktu widzenia ucz'estniika oikr:eś]onej grupy, nie m\lSlibyć uznawane za posiadające tę c'echę !przez członka innej społeczności. Zgodnie z podanymi powyżej rodzajami racjonalności, magia może być racjonalna �Spó.r o racjona~ność magii 83 tylko w sensie słabym i ewentuaJinie relatywnie mocnym; nie spełnia ona wymogów racjonalności bardzo mOlC'nej,,będącej wynikiem "kJryitycznego myślenia". B1"zy;jętekryteria racjonalJności umoż.J.iJWia:ją nam udzielenie odjpowiliedziiOO do chaTa'k!ter.u sensu mocnego p1iZJe1ronrań re.guiliLljących dane działanie, a w !Pl'zypadikJusensu słabego rozstr.zy;gJll'ięcienie budzi żadnych wą'tphwości. Obecność kaidycjikiryt)llcyzmu w stosunku do własnych, podzielanych pr:zez g:I1UpęprzekolIllań, jest już kwestią sOic'jologiezn~ a nie f.i,lozoficznych rozstrzygnięć nie dotykają,cyoh pl'Oblemu mentalności i iIlJtel1gencj;iludzi pilffi'WotmyClh. NatQrniats1;IIlIaIS:ae wątpliwości budzi decyzja rozbicia IlalCjonalnoś<oina poszczególne ty,py; nawet ieJh pI1zyjęoie nie usUlWajeszce w 6eń pytania, którego typu e~planaoje UZlIlJaĆ lza s;peł:niiająoe wymog~ "krytycznego myślenia"; czy teoriami o tego typu charakterze naukowym są także hipotezy sformułowane w ramach prakty:kii naukowej, a ktÓTe zostały już sfailsyfilkowane i odrzJUcone? Z ja:kiego powodu ni,e .przyznać takiego samego statusu koncerr>cjommagicznym? Wyjaśnienia i sugesEe ni,e:których rozwiązań tych i kilku innych zagadnień postauam się przedstawić w następnej części artYlkuŁu. * * * Najpierw spróbujmy dokonać pewnegopr2leglądu "w)'ldestylowanych" z wy.bralllych koncejpcji magii al1"'gumeiIlltów mogą'cych przemawiać na rzecz racjonalności tej pr,aktyki i dziedzilny kmltury; nie można zapominać przy tym, iż wielu tYlm amg'LUmentom nadajemy odpowiedni sens jedynie ex post, gdyż nie wszyscy badacze fOIT'ffiułowaliwykorzystane tu konstatacj,e w celu, ja:ki został tu im przypisany. Uważam zatem, że wydzielić można naSit~pujące typy tych argiumentów, a co za tym idzic, specyficzmy'ch rOZlumień"racjonalności": 1) ra,cjona.lność oipaTtą na zasadz~e analt>gllldo nauJki; 2) racjonalność o.partą na ZJasadzi,eweWlllętrznej ~pójlności systemu magicznego (często połącZJonejz g'eneralną jednością myślenia ludzkiego); 3) ,racjonalność party1kularmo-'g'l1upową; 4) racjonalnaść ,wyn~kają'cą z założenia o raojona:lności; 5) Il'acjonalność wyntka'jącą z racji pełnionydh funikcji społecznych i symbohczn<eg,oznacZJeniarytuałów mag'icznY'Cih. Ptrz€analizujmy obecnie pokrótoe ka':ż;dyz tych typów' racjonalności, mając na względzie każdorazowo specJ71ficznycharakter tego t2rminu. ZaUJważmy bow ilem, że dotydhcZ!as n~e dookreślahśmy tego zdalją;c sobie spr,a:wę z }ego wielo~nacZiności z jednej strony, toczących się ciągle spo-rów na ten temat, i z dtrugiej st'l'ony jakJby nOl'maty.wn~go charakteru sądów o racjonalności magii Sltosowanych najczęśC'1ej na griuJnci:eetnologii - �84 MICHAŁ BUCHOWSKI (por. argumenty tYiPu 1, 2 i 5). Pohieme nawet ,przyjrzenie się tym argumentom winno uzmysłowić narrn ich powiązarnia i w gcriUJncie rzeczy anailogię, trudną do odlk.ry-ciajedynie ze względu ,na odmienmość teorii wkJOinte/kiście których występują. Dlatego to ni'e !powinny zbyt dziwić niektóre z poa.-ównań stan<~wislk powszechnie uzrnawanych za diameltrraln:ie przeciwstaw;ne. Z'e wskazy<waniem cech magii, świ!adcząicy,ch o jej odipowiedniośoi względem Ina~, sty:kamy się w wieliU teoriach - Frazera, Maussa i Huberta, Ma'hinO!Wslkiego, ZmaJni'Bckiegoi w pewnym stopniu również Agassiego i Ja:rv,iego. Nauka jest niemal powszechnie uznawana za rea1i7.:'ując~1 ideał Taajo:na<IDości,cz~go iPl"Zejaw:emjest, whr:ew zas1;;rzeż'eniom, ,,~)biektywdstyczno"~uniwETsa:lne poijmowa:nie tzw. racjonalności bardzo mocnej. przyjmowane przez badaczy anglosaskich (taJkż;~Bearbtiego). Żywotmość tego poglądu w tym kręgu naukowym powodowana jest moim zdaniem, szeroikim oddziaływaniem koncepqj-i K. R. P'QW0ra z jego ideą "mcjonalnego krryJtycymrllU";,która w tezach ,polemi7Jujący;ch ze sOIbąbadaczy :zm.ajduje swe odbicie w postaci dość tajremnicrzego i n~OOIkreślO'Il!ego "kTytYICznego my:Śleniia". W nUl'cie intw€!sującyrch nas w ,tejchw:ili Toz.ważań dos,trzec możJna wyraZnire dwie tendencje: (la) podkreślającą zdolnośĆ" magii doci,emnia do obi'e/ktywnej istoty r:zecrzywistości OTa:z{lb) ak'::entują;cą anaoogi:c2IDOŚĆ obu dziedzin w kwestii pojm(lwani.a natutry, wyrażającą się w fomnułowanriu () niej ,praw, co i:mpllikow:ać też mnże pośredinio uznanie jedności procesów myślowych l1eg,ulujących ich powstawani,c. Kon:st.a:tacj-e pilerwszego rodzarjiU ~dalją się być l1ez.ultatoemdO$'I'zegania wcałOikształeie ldiział,ań uważ,anyohZJa magi:cZJI1Pelementów techniczll'o-użyt!kowy;ch, znaljrdJują;cedoda:j;lkową motywację w stwiel1dzeniialch o lmniecwości posiadania nie~będI1ego min:imum takioh umiejętno.ści dla trwania grUlpy; magiJa ,tra:1ctO!W,ana jest zatem jaJko sfera kultury i praJktyika dostatecznie z.a5Ipo!kaja'ją'capOltrzeby społ€'C'ZJeństw,wśród których występuje, pełnrią!c j,ed:11IOcześni'e rolę proto-naruki Natomiast drugi z po,wyższych rodzajów !da się połączyć z nas-tę.pnym wyróiJIl!ionym tY'Pem ra1cjonamości: imp11lkowaJI1eij pnez pojmowanie systemu magi'cznego j~!ko koheren1m.egb i stanowią1cego jedną z moHi:wy'ch manifeS'taeji ("f:iJgIUi~' myślo.wyoh", ,,:Il1IOd'eli lP07Jnanria","lorgdikiiSeII1:tymentJu", "formy symboliJCznej") myślefnia lUld'likiego ('2); miesz;czą się tu zatem konc<:wcjles:t,ruikturalistów (rLevi~StTauss), kOig'n!i.!1;yw:istów (S. Guthirie), Levy-BIluhla i Cassirera. W myśl tych założeń, myślenie 'magiczne 00 tylre porządk>U'je i syS'temaItyro.je peroepc:ję, dośwri.adc~ie, o:toczenie i dJziałanire człowieka, że stanowi po prostu ałternatywny wariant w stosunll{Judo innych rodzajów lpTZeiklOlIlań, IUIDoiJUwiaJjący w niegorszy sposób egzy~towarnie i kanty,nuację :podzlie13ljący!ohje kulturr. Trempunkt widz'enia .jest z kolei ud£ITmjjąoopodobny, oQZYlwiooiepo uwzg lęidrniell111u odmienności po'ruszanych aspt'któw 1 �Spór o racjonalność 85 magii z.agadnienia, do przyjmowanego ,przez Ag,assiego i Jairviego przy okreś'lanilu ,r:aicjonalnościrelatywnie mocmej, czyli - jak to ilUna1Jwał€m- party1ku1amo-iglrllipowej(3). Z ;przyczyn, kt6r,e zostaną wyłus:zczorne później, do tej samej kategorii racjonalności zaliczyć trzeba ta!kż.ewydzielaną przez 'Ostatnio wymieni'Cmych badarazy ra1c'jonalność w sensie słabym (wynikającą z "o.g;rani:cZOInego" założenia o racjonalności, uwzględln,i'ającego tylko oel działania) (4). Z uW8lgpowyższych zarien:tO'wać się mO'Żlna,ile tak ,pozQm'ie rozrzucone "dowedy" na rzecz sensowności magii dadzą się w istocie swej sprowadzić do jednej 'geue;ra,łnej formuły: my śleni€ i działanie magicane jest racjonalne ze waglęrlu napairtytkulal1~..,glrupowe przekonanlia. Poza zalk!resem ty,dh ro'ZwaiŻańznalazło się dotąd pOIjmowalIlieracjonalności wynik'ające :z pełnionych IptrZ€'L. magię funlkicji społecznych (5). Rację mają w wi,elu momentach krytycy BeattiL€'go,zwłaszcza w 0001iesieniJu do arbitr,a1nrości przypisywanego symbolizmu, a'le przecież nawet moc przYlPi:sywana symbolom może stanowić element św:iadomoś'ci danej g'l"lIiPY,i wówc:z.as d;z;iałanie jej ozłonków, ustalone wedł'ug schematu u1wZJglęidJnliającego tę wia,rę z puniktu widzenia sta,nrlaridów tej grUiiw, jest racjonaline. Natomiast ,przyjmując !pogląd o na!dT:zędności determiJna1cji £unJkcjonalnej w kulturne uzmać należy k,aiŻdysprawnie działający system, w tym wypadku magię ś"Yiatopolglądow.ow.a1laryzującą pralktykę magic7Jną i mne sfery p;raktyki, za rracjonaliną w tym pragmatyczno-slPoł1ecZJnym roo.umieniu. F'akt ten dod.atikowo iP~iera "fulikcj<malne" 'wątkU.upr,z.oonich hilpot€Z (albo nawet jest :stwieTrl'zeTIJiem t'ego samego2'Je :staIrrowislm odmienneij teorii wYipow~edzianej w innym języku). WidZliany więc, iJe i ootatni z dających się wy;różnić rodzaJjÓiwa'rg.umentów przemawiających na rzecz r:acjonalności m~gii da się podoiągnąć pod zasadniczą fOirmulę, w oIdniesileniu do ktÓiI'€Ijokreśl;a się w antTopolorglii racjonalność magii. UstooU:nJkO'WiUjąC się do oał'eigopowyższego problemu ,podzielam opiJnię, że too;retyczne wyjaśnianile ,czynności lud7Jkiah umożliwia intenpretac ja humanistyczna. ImrnJaU1enilnymsklarlnikiJem eksplanansu tej interpretacji jest :przedmiotowe załoTŻenieo LracjoTIa,lności;mówi ono, iż podmiot działania na gruncie swej aktualnej wiedzy i przyjmowarnego porządku wartościpodejmie czynnoIść, kióira prowadzi w jego przelkonaniu do rezultatu maksymalnie prefemwanego 13. Zgodnie z tym założeniem, jednostka posiadająca jakiś 0611 .&ialania musi 'j'OOnocześniemieć jakiekolwiek wyoorażenie o sposobach jego osiągnięcia. Oto dlaczego zakwalif~kuwane zostały przeze mnie do jednej kategorii rom.zielane prz.ez oponentów Beattiego racjonalności w sensie słabym i 'relatywnie mocnym; cel działanfa jest ,przecież sensem danej czynności (lub zespołu czynności), który prag1 13 .zawa J. Kmiota, Z m...:todologicznych 1971; z,w!aszc;za I~trony 24 - 30. problemów interpretacji humanistycznzj, Wa:r- �86 MICHAł; BUCHOWSKI nie się !l"eaJizo,waćopiJerając się Ilia !I'o~o2'Jnawanycrh.przez siebie przesłankach --:- elementy te są zatem ;meromziJelne. Moment ten oraz :braJk. podstaw w tym kontekście do IP'l'zyjlInOlWania "obie!kty'wno"-UIIliweIl'Salistycznej rncjonaJ1ności, będą'Ce1jefektem "krytycznego myślenia", co łącznie ro7Jb~jachara!kter na Ipoczątku ,pod'l.ielanego J>TZ'ez Agassiego i Ja\I'V,i'ego założenia o raCljanahlOści, ,powodu!je wewnętT'Zne SlpTzec:lJno,ści trudn·e do pogodzenia z ,oha;,raWtememtego założeniJa. Inte~etaoja humanrstyC'zna z załO'2leniemo racjonaJlności impHkuje bowiem pogląd, że 'czyunoś'Cimagi'CZlllepodejmoWla:ne !przez jednoS'tlkę w .Tamach pa'rtyikulamnyah przekonań r.eglll'lujących \praiktyikę, jeżeli l1;ylik:o zgodn'e są z tymi prwsła:nikami, są racjoTha,1ne.przyjąć wypada, iż na harz-i.eswych mniemań ka'żdy postępuje tak, by zrealizować wyznarczOl!lesobiA cele; jeśli świ,ad.omość magiczna ,akc.eptowana jest w danej gnupie i podzielona przez podmioty dział.ań, to siłą Il';zeczynaka:zlU'jeona określony tryb postępowania, traktowany w tym kontekście jako 'racjonalmy. Oddzielną kwestią pozoiSlŁaje oczywiście sboipi€ń rozpoznania OIk'OlicznO'ścidanego działania, trafności przyjmowanych założeń i skJ,teCZllliośoi!POdejmowanyoh aJktów; zazvvyczaj czynność .i skwtek zamierzolne ;ró:żniąsię od zrealizowanych. Uogólniając kwestię rzec mo:żlna, ź,e analiza czymności kultuirowych podejmowanych w ramach partykularnych grup polega w pierwszym rzędzie nao:dtworzemu weści iPewneglo ~dea1nt>gosystemu podzielanej wiedzy i lfe1acji pref.erencjri, społ:ec:zmieruZll3lwanyoh nopm i dyr.ekty\w, czyli społeczno-'SIl ..ubiektyówne,goll'eg1ulatora daneg'o typu pl'aJkty.ki, a w jej konte!kście 'l)lJsZIC:lJególnyiCh czynnośai i :z.espołów 'czynności. Świadomość jednostki zawsze !różni się oid ,,~dealnej" świadomośoi społecznej; tym samym podejmowane dziJał3lnia morgą mieć pewne odohylenia od tych, któr,e zakładać imOŻI1Ja na ,podsiawi'eZlT'eikous1Jruowamychprzekonań społecznydh. Inte<I1Pretacjapr:zejpI'OwaJdzo.na w tel'm~naoh różnic między społecznym ,,'WzIOrem"a .indywidualnym wykonaniem nosi miano sko~n.kTetyzowanej interpretacji humanisty'C.znej. Sformułowane tutaj założeni!' o raojonalności pozwala więc mówić nam o racjonalności ,czyinności magicznJ7ich podejffiQwany!ch przez poidmLoltyje wykonujące, gdy tylko !podzielają one .regulujące je przekonania. Fakt Iten nic był w zasadzie konstatowany explicite na terenie etnologii, gdzie wybrane z poszc,:ególnych teorii argumenty mają w dużej mierze charakter, który określić można jatko "noiITIlatywny", wskazujący na równorzędność i wSi-pólnecechy alternatywnych sposobów myślenia i działania. Niemniej sprowadzić: je można rprzy o:dpowiednej inJteTtplI"eia'cji :do przedstawionej uprzednio zasadniczej formuły. Założenie o racjonal.no'Ś.ci wyjaśnia nam joednak tylko jeden as>pekt zagadnienia, natomiast nie może rozwiązać kwestii odrębności poszczególnych typów praktyki i dziedzin kultury: magii, nauki, sfery .praktyczno- �Spór o racjonalność magii 87 -technicznej (a także religii); nie moe;e ,także ono określić znaozenia i miejsca :poto<C'znego doświadczenia ~połelc7mego.ProihLemy te nastręczały dotąd 'wie,le ,trudności; dostrzegmlJo howiem ,obecno!śćdementów ",czysbo"-użytkowyoh nawet w najrbaIidziej IPrzesy'oonych malgią Sipoł!ec::mmściadh, w samYlcih"rytU!ałaoh" mag:tcznych, konstatowano Iteż systemOrwość światopoglądu magicznego itd. Spostrzeżenia te usiłowano nasrt;ępnie lująć w jaikieś teoretyczne rramy, ale TozlI'óżnień i .kilasyfilkarcjitych dziedzin dokonywano rnajczęści:ej przlez arb~tra}ne TlO'z$rzygnię'Cia,będąee ipI1zy tym wytworem europejskri:ch pojęć. Złożoność sytuacji spowodowana jest, moim zdaniem, główni,e przezfalkt łą'czenia się w :magii c:ZYlnlI1OŚdi i_przekonań praktycznych lisymbolicznyohzalI'ów!nolWlmunikalcyjny,dhiświatopoglądlO!wych- w jedną całość, co obce ij,est jlUżzUipełnieświadomOiś~i nowożytnej. Łączenie to oznacza, że samo wykonanie jednej cZyll1.Urości magicznej jest zarazem reaE:zaeją celu [pTaJktycznego,ikomunilkowaniem odpowiedniego stlanu rzeczy i ,światopoglądowym waloryzowaniem trejże czynności. Daleoe posunięta dysocjacja tyohs£'er w naszym myśleniu uniemożhwia nam zrozumienie takiej "zbitki" mającej miejsce w świadomości klasycznie magicznej i poznaniej.ej ograniczyć się moż,e jedynie do analityc:znegorozbłoru. W kontekście tym IUijavv'Illia się1Jakże znaiczlenie rozpoznawania przez Malinowskiego charaktell1u działań ma.gkzny,~h ,i praktycznych. Uważam, iż interesującej poznalwczo !próby spre'cy,zorwanilaahairakteru poszczególnych działań i towarzyszących im przekonań dokonać moma wychodząc z przesł,anek dostarezanych przez fUllllIDcj.OinaLno-genetyczny model kultury. Nie miejsce tu na iPTzy1a,czarrlie geii}ler,alnychchocilażby jego założeń, odsyłam więcwinter.esowanych do prac je eiksplilkJUjącyeh. Przyjmując je stwiwdzić należy, że nadlI"zęidtnymwyznaczntkiem pozwalają'cym na określenie typu danej praktyki jest 'lndzaj pełnionej prze,zeń funkcji wobec eałokształtu Ipraktyki s,połeeznej. W naszym IWYipadkubędzie to więc iPfiZeidewszystkim sYlstemaltyzująeo-waloryzująca :f'UnikcjD magii, interwencyjno-walo!ryzująca śWiiatopoglądoworeligii i dedukcyjnie kodyfikująca nauiki. Rzecz prosta, w przypadku magii tryb spełniania jej funkcji jest zmienny historycznie; co innego, gdy mówimy o magii w jej klasycznej niejako formie, IW ok'resie, gdy była ona praktyką zastrzeżoną jedynie dla grupy specjalistów - czarowników - i zarazem dominującym typem światopoglądu ąpołecznego, a inaczej gdy jest już ona tylko praktyką i dziedziną k'Ultu!ry w sensie słabym, występującą obok innych form świadomości. MoiJna tu zresztą mówić o kilku takioh tYlpach magii, lecz jest to dalsza kwestia wykraczająca ,poza ramy tego artykułu. W kontekście prowadzonych obecnie 'rozważań naświetlić chciałbym jeszcze tylko jpden .problem: ~posobu :kwaliHllmwania danych działań �88 MICHAŁ BUCHOWSKI i przekonań - czy należą one do lPotooeznegodoświadczenia .~połeczn2go u, czy ;też magii.Jaik }u:ż wapomniał.ean, -w ramach ma;gii, obok zalecen. praJktycZl!JJo-t;eehiniiCZJnyClh, is'bnieje sze~eg dy['ektyw, Iktórych realizaoja ma prowadzić do osiągnięcia wartości nie dających się uchwycić praktycznie. Myślę, i!ż d1a ·zi1ustlTlowaniaiego problemu wwIlto rpo,c;lużyć'się IpTZy!kładem. "W ,grUJPi'e.zwyrezajÓiwstosowanylOh dla zabe~pieczenia ciąży prZJed złymi wpływami najczęściej spolt)'lkJanyj.est zlwyczaj noszenia iprzy sohie .czerwonego lub kł1UijąrC€lgO przedmiotu przeciwko urokom i C7..aJ'om, ,które mogą być ·z·adane !pnzez cioty, .tj. «kobiety o złyoh oczach»." 1:, W lPierwsz'ej ,CihwiHzdawać się może, :iż pi~zeikona[loieto, jeśli j,est pow-o szechnie ral1reeptoWalIlle, należy do lPOtocZJnegodoświadczenia społecznego, pOilli-ewaQ: iPrnwidłoiwo pnzehieg3ljąca c.ią,ża stanowi z pewnością wćll1tośb beZlpośI'€ld:nio'uoowytną praikrt;yczm.ie,podOlbllie zroesztą ,jaik noszenie iPrze;z. kobiety ~ffi'wony;ch lub kłUljąc)'ioh ip['ZJedmi<rtów.Bliższe ,ip['zyjr:ZJeniesię temu pTześwi.:aJdozeniiUuja'WI!1i.ajednaik ibaTrlziej !Złożony cha['akter tych dyrektyw. Mamy tu bowiem przekonanie o konieczności noszenia czerwonych, Ibądź kłującyoh IprzedmiOltów, gdy ahCp. się zabezpieczyć ciążę (wartości uClhwytne praikJtj'lczn:ie)OTaz,prz;ekonanie, iż tego rodzaju pl1Zedmioty ~iada:ją jakąś siłę p!l"ew,encYljnąpr:red uymi Iffio:cami,cZJegow;żaden SjposÓibpralktycznite uchwycić się nie da. Podohny charaJkter ma prreświadiCZlelllieo Ilu-ukaldh:zraidarwJalIlyClh fPI'izez"ciO'ty"; tUjego ;pods1;·awleżą dwa IPf:zellmn,ania:,,'Cioty" mogą :rzlUoać uroiki i uroiki te morgą sZlkod-zić ciąży. Powiąmne są OIntez iko1:eiz sygnalizowanymi już mniemaniami: prurlmioty czerwone i ikłJUljąoeposiadają mooe prZJelciwdział~.iące czarom "ciot" i 7JastosOIwan~ich chroni eiąclę,ip:r:neid. niebezpieczeństJwem 'Złych \5ił. Większość tyClh.dj'l['ek1;Ylw,jaik wildać, nie lIlależy ,jlUiŻdo potoc~neg'O doświadczenia rspo1ecz;nego, bOIwiem idziałań unie.szk(dliwia'jących siły .zawamte rzeikomo w ,niek'tÓ'rycll lPf'Zedmiotalch oraz złych mOlCyrz'llC'a.nych p~zez "doty" ,uCih'wycićpl'alktycmre ni€ mo~na. PrrzykŁard,powyżs,zy, ojprócz pewnego WiZJO['U "roZJbioru" pTze:kOlnańmagiC'"Lillj'lch, lI"azd;eszcze IUzmysławia nam ;ich ścisłe !powiązanie 7. przekonaniarmi dy,reikty;walnj'lffi:ipotocznego doświadczenia społecznego. WszeLkie działania :prowadzące do rrea:limoji wartO'Śd nieuohwytnyoh pTk1JMycznie lub 'czynnOŚCi prowadzące nawet do uzyskania oelu uchwytnego praku P-otOC',zue dOŚW1adcz,elllie SlPołeCiZne s.!;aJ1XJIWi ,;tę d;ziiedz11Ję świ<1Jdomoś;ci Slpolecznej, która sklalcl.a się z piwekiOIlJań ogólnyoh o'mz ich ,ki01I1lsekwen,cj.io postaci jednQsltkowYlc;h okresów walr.unk,OiWYlC!h, .reprez.eI1ltu,ją!cY'chwi'edzę bezpośrednio-pra,kty,czną o walorze pr<ew.~dycs,tY'c~nym- U7.Y'l!kowa,ną bezpośrednio prze,z li.n;dywHluall1)'ICh uczes.bl1JiJkó,wpralkty'k'i społecznej". J. Kmuta, Szkice ... , wyd. 'cyt., .s. tl7. W kwestii opracowań sygnalizowanej teorii kultury odsyłam do prac tegoż autora, a ,w szczególności do pracy Wybrane elementy teorii kultury symbolicznej (w drukuj, 15M. Ta;nko, Zwyczaje i obrzędy narodzinowe, w: Kultura lu'lowa Wielkopolski: (red. J. Burs?lta), t. 3, Poznań 1967, s'. m. �Spór o racjonaLność 89 magii :ycznie, ale posiadające choćby jedną z d)'lrektY'w składowych wskazującą realizaoję wartości nieuchwytnej (jak w InaS'zym,przy1kł,adzie), ,są magiczne. W lwrnl~łuzjipl'OwadzO'rnyehw tym sZ!kku ,rozważań powiedzieć można, że z punktu widzenia przedmiotowego Clalożlenia ~alcjonalnośoi, czynillości magicZ!neiP'0dejmow!aneprzez podmioty są iW pełni !rta,cjonałne i prze::mnania nimi sterujące winny być relatywizowane do iks:lJtał,tui za\wartoJŚciiparty:kJUlarrnejświadomości ~połeC:im'ejpodzielanej w danej g:nu:pie. Odmienną IkweSltią rpozostalj,enatomiasrt oJ<,re,ślenieeharakteru dYl1ektyw determirnuj~cych przebieg rlział:ań, ,czyli - innymi sło\wy - chararkteru :poszczególnYldh'e,lemerntów wchoidz~cych w ~kład danego rPrzelkonania. Analiza jego jesrt najhardzielj złoŻOlnawł,aJŚnieiW rprzYlPaidklU magiii, gdzie dochodzi do daleoe itią'c'ego "lPrzemieszlalll.ia"IrÓlilnegoItypu dYlre~tyv/, będącego wyni:~iem specyfilcznie synt'etyzru:ją'oegoohwt,aJMerutej fOlrmy świadomo'ści. S~dzę, iż wiele tl'afnyClh anallityJcZln:ie'I'Dzwiąlz:ańW t)'lmwzglęidzie bęrlzi!e można dokornać 'kierując się proponowanymi tu sugeSltiami intei1pI1etacyjnymi. ° MICHAL BUCHOWSK[ CON11ROVERSY ABOUT RATIONALI,TY OF MAGIC (Summary) ·The artiJCole cons'1s'ts ·of three dij)ferent pm·its: the fin~t pa~rt dis,cuss,es c'laslSkal' stat,ermerIJItsto be found in valI'ioIU~S etllinololgicail theoI'~es, wh~!'e the seconld one c'hara'CIter~z€!sIPol,e:mvCls 'ca:rr:iJed Ion by J. Beait:tJiJeOO1·o'ne ISI~de,alllid IJ. AiggarSlialnd I. C. Jarvie on the other siide; the third pamt, howe'v.er, pres,eITts the au;tihar 's own opini·ons. Appropriately selec,t'ed arguments enabled the author to dilSt~l1jg,uish the follo~~ng "tYlpes" of rat~onaHty orf ma'gk; i.e. 1) tha~t hased OD an ana,logy to L3{~ienae, 2) that ba'sied on a pninc1iple of inner cohesll'on of ma:giJcal sys'tem (often .cClnnedted with a genera'l urnity of hurman thinkii!lig), 3) locall, wlhen a s1taindan:1dof summOlned l'a,tlilo\I]alllilty 'i~ tYlplipall ;flOr a ~iJven JgI10IUP,(4) thalt rreSIUWiinlg ctir<omrain alslsUllTIlP!Uon lof ::aitionaJJiity, and 5) tha·t resul:tilng from soda,l funclHons and sYilnbollic s'~gn1f.ication d' margire. P,rolpe'r lilnitelIlPI'etaltion enraibll'esIthe Hlultiholr'tiO ,re'ducle the aiblo\"e-preslenlted types of ra:ti,ona,l~ty of malgiic to olne basic statement, 1.e.thait ma'gLca.J thinking and activi·ties alI'e ra·tioIla:l ,if d~sc'Ussed ,in referen~e to 191J'OUlp beHefS'. This statement - sOlme1'iimes intuitively recognJized włthin anthropology - is. n~levarit from a point of vi,ew orf ac'cepted by the aut,ho'r alSsumip'tion of rationality. �90 MICHAL BUCHOWSKI .aceording to which a subject of magical activity basing on his current knowledge and accepted systems of values undertakes such acti()ns which in his opinions aim at achieving the most preferred results. This assumption is not to be divided into different categories, as in case of Aggasi's and Jarvie's approach, for then it loses its explanatory sense and introduces vague (European) notion of "rational criticism" -- very popular in Anglosaxon science, resulting most certainly from K.R. Popper's conceptions. ~he asis'UmpibiJcmof r<:\,tionali1;y 1nc:hcates tha't actions u:ndartaken by s.ub}ect5 of malgi!ca,l adiviit:ies alre t'horoiulglhly Ira~iOinal .and thu's beli,efs which cOInitrol them should be referr'ed to in r'efer,ence to the form and content of ,particular sO'cial consciOlUsneó;s sih:aired by .a g~ven giroup, A dif,frent problem ICOllloennsdiesi,gnaition of the na'ture of direclhons determini;nJg the c,OIurseof activitres m, i'n other wordis, the charadeI' of partiou'lar el'ements of a giv,en beUef. In :case o,f magik this type Of analysis is the most complex, and complicated, because it unities practical and sy:mboHc a,c:tivities and hemefs; eXlemjltion o,f a given action mi,gh't be both a realization of prac't1c-ail goa:l and co'mmuniJca.ltion of appropriate state of matters as weE as an lideol1olgi1calva:1'olI1ilz'atiioln ,ad' Itihait aicltiOln.AiclclordiiJIJIg ito the alutihor alnaUtli!eally v,l'luable Sldl,ut,iJolnls mi,g1ht he 'arI1ri'v'edalt iby <lipplilDigl1Joti'olIJIs ,of pra'eti1ml.ly perceptible aind unpreoeptibIe vallues. ReailizaHon of the laHer va,lues or even actions a~ming al achieving pra1c'ti!calllypewe'p1Jilble goo,1;s,but c,omprilsing at least one of componen~ direc't.iVies ilnld'iicat.~nlgrea[d:za:tionof unlpelmejp1;l~b].e value, a,re of magieal naiture. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25e7c9f0840d836f61335ed7a240ff8d.pdf cc904676eead91875b584dfa35ad08c7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1849 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa język a kultura językoznawstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1714 Title A name given to the resource Z problemów językowego uwarunkowania kultury / LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.57-72 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 67. ll91lB WO.JCJECH BURSZTA Z PROBLEMOW JĘZYKOWEGO UWARUNKOWANIA KULTURY * Rozwa'żania nad wzajemnymi związkami jęz)llka z kultuorą mają w lite-ratWl"nE' antropolo:griczmejdość długą tradycję. M~mo iż nadal domiinującf' jest stanOWiiskopr.a!kty·cznegos€IParowan~atej s:p€rcyf~cm('.idziedZliinykultury, jaką stanowi język, od pozostałych zjawisk kulturowych, nurt badań nad rolą i miejscem języka w kulturze skupia uwagę wielu antropologów - głównie amerykańskich. Przy okaz!). tego typu badań sięga się zwykh~ do koncepcji wYiPiracowanychswego czas:u prlJez E. S~pir:a i B. L. WhO!rfa,antrqpo1ogów uwraci:anyohpowszechnie za twórców tzw. etnolciJngw,istykL KlutCzowymmomentem rozważań jest, rzecz jasna, ustosunkowanie się do idei Z'a:waTtychw sławnej hijpotezi.e S.apira-Whorfa. RÓ'W'n!iei niniejszy teikst dotynyć będzie tej kweshi, f071patrywa:ne.ijednak w kontekście teodi kultury wIkładanej prZlezobu tych badalczy, a mają,cej swoje konS€lkwencje w ostatecznych sądach odnośnie charakteTiu rozwaianego' przez nich zwią'zku języka z oałOlksiztałtemkultwry. DWA STANOW:JSKA SAPIRA Z inte:x:pl'ietacjąpoglądów Sapwa wiążą się pewne trudności, wypływające główni'e z faktu, iż ni\" był on często ko:rusekwentny w swych za.patorywaniach ogó1nokulturologiC71nych i jego s1;:aJno'wirSiko ulegało isto.tnym ~mianom W konsekwencj;i nie stworzył on spójnego programu ~dawozego - jest to raczej ze5lPÓłIPOszcZiególnychdy,rektyw wymagających odpowiedniego odczytania i usytuowania w całości poglądów teOiretY'czno-<metodologicznyClhSapira. To. co zwykle przytacza Siię jaiko "tyrpowe" .poglądy tego badacza, na których miał oprzeć się późni€j Whorf, jest jedynie fragmentem w jego poszukiwaniach dostępu do symbohCZlnej * Tekst nil1li€'j.szy st.a-noW: fragment większej nad rolą l miejscem ję.zyka ll:i<.Jz:nY'm rnzw<lżaniom cal.ości, poświęconej anircwolow ogólnym systemj·e kultury. �WOJCIECH BURSZTA 58 sfery kmltury. Również w kwestii modelującej roli języka wlwlturze rpQglą.dyS.apirn eWOIhrowałyi rue przytbrały formy ostatecznych l'O'zst1'zygnnęć. W pierwszym oikTesie swej dzialalności, 7. wie ń'cronej książlką Language, Sapir w sposób wyT,a:źmysąpaI1u:}eod sLebLejęzy!k i kulturę· Tę d.r'ugą definiJuj<ejes2JC:rew t'l'adytcyjlno-lant:ropołOtgticzny\ffi duchu stwiwdzając, że jest ona 8poJ'E'cznieOdZJL€rdzioZOlnym ZlbioiI'lE'm pr,akty.k i Wi.erZ2I1determmującYich stI1uktUlI"ęoodzJL€inlnego żyoia~Uidzi t. Nieco dalej Sapir dodaje, że kulturę można OIkrteślić jafkJoto «100" ~polecz'eństwo robi oj «o czym» myśli 2. Język zaś, jako zhiorowa szt'U1kamyślenia, którego zawartość jest ,za.wsze tożsama - two jest wg s.alPirn intuicyjną nauką dośWliadozenia - dostareza ws!katzówek o tym «jab społ'eczeńiS'twomyśli. S<łipirnie sądZii jednak, by można było znależć przyczymowe rolacje pomiędzy zawartością doświadczenia (owytm «co») a sposobem jego wyrażalIlJia.(owym «jak»). 'DaJkjaik w kulturze wszeJJkic w ni,ej zmLany dotyczą zawsze treści OIkreślOlIlychdziedziln kultury, talk dążeniem języka są zmiany w ekspvesji fOlrmalnej. Nile wydaje się więc Sa.pirowi, by kultur:l i jęl.ytk były w jakJirn:kolwi€lkp.rawdziwY'm se.nsie 'Powiązane przy.czynowo. Kiultiura j'est, rzecz j1asna, podS'bawą istni.enia jęZyika, ten dl'ugi zaś nic oj'zw:ieiI"C~,edla bynajmniej kll'lr1mry,poza oczywistym i czysto zewnętrznym faktem velacj:i pomiędzy słowni.ctwem danego języrka a inwentarzem kultury. Relaoje teg'o typu mają d'WlO'jraiki chaTakter: związku słownictwa z "ohalflaJk,1RiI"\em" kultury (np. b()gact'v,ro tel'1lllilnów odnoszących się do polknewi.eństwa w kUll1JUraC'h o s~zegóJ:ni'e ro~bUidowanych strukturach Ipo:krrewieństlwa)oraz h:istoryczne:go rozwoju języrka i całokształtu kultury. Ten dmllg'i~eIkt Z3jgad!ni.'eni!a pOl"luszałjluż z.r.eszrtąSapir wcześniej, kiedy tw:i€!I1dZlił, ż'e zarówno język, jiaikkultura są złożone z el'ementów różl!lJego wieikJui stąd jiCŚliuda się przed'stawić zmiarny kultury w rela.cji do zmian nastę:pującyCih w języku (a ohodzi tu znów wyłąCZJnie o jego słownik), LlzysikaćmOlżna istotną miarę względnego wi,e'ku elementów kultury ~. Talk więc prooesy 7Jachoid'Zącew języikJu i kuJ,turze są proce'SaID<inieporÓiwnywalnyrrni - historia .iichbiegtnie wuUużparalelnych liJn1ijedynit' w tym sensie, Źle słownidwa języka baroz.iej lub mniJej dokłardnie odzwierciedla dan'ą kulturę, celom k1órej służy. Sapir l?aiUIWa:ża jedJnaik j€lden niezwykle istotny dla jego dalszych badań fl<likt- rnieadekwatność dotychczasowego pojęda kultury w \ronfrontacj} z precyzyjnym def.iJniowaniem języka, .Chodzi o tó, aby uwalnic l E. Sapir. Language. An Introduction to the Stud?} of Speech, New YO'rok 1949, s. 207. 2 Ibidem, sP.OT. !YIetltod, in: s. 218. E. SaiPirr., Time Selected wSItal w 1916 roku. Perspee,tive Writings in of Edward Abori{}I.'wt ,<\meri.can Culture: SapIr, Ber1keley 1949, s. 4~2. A Study A r-tyk.uI of po- �Z 'problemów jęzY'kow'egIQ u.warunkow::mia 59 kuJtury kulturę od treści pu5zcZlegó1nyohj.ej opisów l wyikJazać, że posi.ada ona wrodwną f01iffię(inna; e-form), OOŚ w rodzaju 'Sze.r~gukontUlrów, wro.rórw pcdobnych tym, j'akie odkryto w języlku dzięki lingwistyoe struikituralnej (której nb. Sal!)1rbył cZiOł1owym przedsbaw1cielem). TylkJo w taikim wypadku uzy:::'kalIloby p::>równywa1ną do języka aharakterystytkę kuJ.twry, co mogłoby stać się pie:Lwszym kroibem do praJW'OmocnegoZlestaWlieniaohu tych si,er 4. Jest to więc postulat mówiący, iż wl'alściwe ZlT,o'Zlumi,enie wzajemnych relaoji ję.zY'~az iiIllnYimisyst'emami kultt'Towymi wymag'a badań nLe nad prociulktaTni języka (sł.olwniotwem), ailie nad j'ego wzorami - leksJlkalnymi, mo.rfologi.c1Jn)'lmii syntaktycznymi - w relacji do inny,ch w.zOtrówkUJlt'UJry(jeśli, jiaJkpowi:ada Sapir, takowE. da się odkryć). Następny oikres w twó:rezości SaiP1ra ClhaJr,aJktE'Tyzuj<e się zrnIialIlqjego nastawienia do zagadnień, kItóI1e Zlnalazły swe neg'atyW\ne if01Jwiąza.nie w Language - zmiana ta dotyczy tra.ktGlwMliLajęzy'lm, a w :więklSzym jeszcze st'QPnLUpcdeiścia do ~ul1lU'ry. Kluczowym pojęciem staj.e Slię pojęcie s y m b o l i z m 'u. 'Sapir ni.e og.raniJcza go jedynie do pojlC'dyriczych . relacji wiążą'cych orbiekt z symboJem na mOlcy ustalonej kOlIlwencji, aloe pragnie terminem tyrm objąć tta'ki~ezłowne systemy Qdiniesieni'a, jalk:mOlwa, pismo, :nOltacjamatemaiŁycZlna,gO/dla naJI'odowe, .sygnalizacje itd. DŹlWięki i znaki uŻY'wa'new tego tyrpu systemach zJdecyd.owanLeni'e mają ZJI1.acz.e~ nia same w sobie, a uzySkują joejedynie dla tych, ik.tórzy potr,aiią j<eilIltEil1P~ertoWiać w tef!m~naldhtego, do cZlegosię odnoszą ;;. Ten I10dZlajsymbolizmu nazywa SalPir ref.er€lncY'j:nym(referential symbolism), a jego znamimnąi pOlootawową cechą j.<es.tfakt, iż jest on substyttJutem iJnin:~gotypu zachaw?'ITia i jego znacz,eIJlIianie da się :WY!Pf'owarlzićbez;pośTednio :z kontekstu doŚWiiadczsnila.Również i do samyoh zachowań j,~o takich odnieść można, Zidani'em Salpira, iberrminsymbo1i.z.m - w tym pr.lYlpadkJujest on skQ\l1densowamąformą 2'Ja~howa:n.iaZa3tępaz€lgo, która pozwala "uwo1nić się od ci.JŚnJieJ1Jia af,ek:ty'wnego". tzn. zaJ:~tEJPuj,e beZjpOŚred'llią ekspresję emocjonalną 6. TeIIlsy,mbolizm nosi mi'aJnrorkolnden:slaJcyjnego(condensation symbolism). To, co konstytUJuje każdatrawwo kulturę, to wlaśl1lie poszCZ€gó1ne syst'e:my symboJiczne, ~pośTód ktÓTy'oh formę najrbardziej rozwiniętą osiągnął języtk. "Język - pisze Sapir - jest w ogólnym odczuci'u doSkonałym sY~ltemem symboliezJnym, o ~dealnile jedrnoroidnYIIDmaterial(\ j,ako narzęcizi'e wsz'e,lkiC'hodnil€Sień i znaeZień dostępnych danej kulturze zarówno w fOO1mieza'k1tuaJizowanej komunikacji, jak i w fOlimiJetakich i;dea}nYQh9ll1bsty,tutów komuniJka.cji. jak myślenie" 7, Zawartość treściowa 4 E. Salpo!'. Language ... , s. 2118 - 219. 5 POJ'. E:. S'd:pi-r, Symbolism, :n: E·nc1Jclopaedia of the Social Sciences, v:;-[. .'lew Y.ol1k 1'9:14. s. 492. 6 Ib]delln, 7 E. S~\pil'. Język, s. 49,3. w: Kultura. język, osobowośc, Wd:,szawa 1'978. :i. 37. XIV, �60 WOJCIECH BURSZTA kultury - :kontynuuje dalej - daje się za'wsze wyraiz.ić w jej Języku; każdy materia'ł języilrowy symbohzu:je dla użytkowników danego języka rzeczywiste ZII1aczenia.Tylko ~ięki ję.zykOiW'imożlliwe jest także wyjście poza to, co dane w indywidualnym doświadczeni u członka damej kultury - wyodrębniając z doŚWiiad:cz€lI1'ia posz'CIZególnej1egoelementy, język tWGl'Zyj€ldnoo~eśnie coś w rodzaj1u potencjalnego, po:nadindywidualnego . świata, Móry kO[1iSJtytuuje- j.alkIPowiada Sapir - pows:zedm€ p')rozu;mienie. To właŚinie "porozumienie", opierające się ~a możliwych systemach symbo~i'CZJlYChz językiem j~1() system€'m nacmlnym, stanowi kultu~ę. Widać z powyższego wy:raźm:ie,że Sapir odchodzi już daleko od braiktowania !kultury jallro określonych wwrów zachowamia (a takie jej rozumienie ~na.jdiui'emy jes'zcze w Language). W art}'1kule Idea osobowości 'ill antropologii kulturowej wyra,ź!I1'ieodcina się od konstruo'wa'Illia pojęcie kultury w ~sóib mechan;iczny, opiern.jący się na uogólnianiu postnegcmych przez badacza wzorów zachowalnia się. "Za prostymi <:chematami form kulturowych - pisze - skrywa się nade, szczególny układ wzajemnych powiązań; z tej to właśnie całości wyłaniają się zupdnie now,~ kształty nie mające nic wspólJnego z wystawionym na plan pi(';J'wszy ",wY'1m.z:em tr:eści" daII1ej kiu1tury. Stąd słowo, gest, genealogia. rodzaj wierzeń reliJglij:nychmogą sobi:e m!espodziewanie podać ręce we wspólnym nm sy,mbolicznym znaczeniu" 8. A więc SaptI'la nie interesuje już teraz to, co ludzie crzynią i w 00 wierr-zą,ile falkt, "jak ich czyny i przeświadczenia funkcjonują w ramach całokształtu egzystencji danej społeczności i jakie przy,pisuj<esię jm z!naczen~e"9. Każde kulturowe zachowanie się regulowaOle j!ootpnzez określane wzo~ce, które "modelują"· chaI"aktm i zakres indywildlUalnydh sposoibów partycypowania w kultune. Język - jako :najdoslronaJlszy system symbo:liozny - U'kazuj(~naturę owego modelowania i SapiJr doda1;~oiWozakłada, że stanowi on idealny przyklad, nn którego poastaw,ie ukazać można "funkcjonowanie całości uspołecznion.ego zachowania. J,akiJc cechy. zdaniem Sapira, decydują o wyjątkowej r:)l~ języka w kulturze? Jako dookolIlały system symboliczny posiada on zdolność przenikania bez,pośredni:ego doświadczenia do tego stopnia, iż dochodzi do sytuacji, gdy i'est rzeczą niJezw)Tlk!le trudną oddzielić obiektywną rzeczywistość (zarówno ,p1'Z)'Irod:niczą, "natturalną", jak i społecmą) od odnos.zących się doń symboli jęrzylkroiWyC'h (przykładem może być wieloikwtl1ie s:twj,erdzane wśród plelffilionpie.nwotnych odczucie identyczności słowa i rzE''Czyleżącp u podsJtaw magii zaklęć). Jak powiada Sapir: "Dla normalnego człowieka 8 t E. Sapir., Idea osobowości w antropologii E. 8a1Pi1f. Kw/.tura autentyczna i rzekom.a, kulturowej, w: Kultura. w: op. cH., s. 175. . s. L4.l. �Z prob!emów językowego uwarunkowania ku/twry 61 wszeLkie doświad:o~enie, rz~zywiste i ,portemcja1ne,przesycone jest werbalizmem" l0. W odróżnieniu od innych form symboliz:mu (np. sYJ?bohizmu matematyczmego), przeni.kają~a rola języtka względem doświadczenia posiada chaJr.aJkJter kontekSlto1wy- poza fOiI'mowanlem i interpretowaniem doświadczenia języ!k.może też być jego s.ubstytutem. W ooldiziennym żyoru łudzi, w a!ktaeh ~ll'teraklc}i,mo'wa i dz:iJałrun'ite nieustannie się pr?;e;platają pełnią,c równorzędne i niesprz2czne fu ."1kJc}e. Warto w tym momencie zwrócić uwagę na pCJldobieństwow tym fra~mencie stanowiska B. Malinowslkiego, który w ramach swej "kontekstowej t€ol"ii języka" momo pod!kreśtlał nadrzędność pregma t ycznej roli języtka (język jest, jego zdaniem, głównie domeną dZ'ia,lrunia).SaJpir ostrzega jedna:k przed pflzecenianienl komunikacyjnego aspelkJtu języrka - twi,el'1dz:i,ż.~ jest on przede wszystkim głosową realizacją tendencji do symboLicznego ujmowania rzeczywistości i dlQlpieroU!względnienie tego faJktuczyni z:mzJUimi1ałą jego sprarwność jako na,rzęrdzia komurnilko'wania, WyróŻlruionepowyżej cechy języka decyd:ują, zdalfiiem Sapira, o doniosłości teg.o systemu kuLturowego dla badań symbohcznej sfery kultury, której ni'e można anah?JOwać poprzez czystą obse1"waeję, bez korzysbania z pomocy symbolizmu językowego, Oczywiście, wpływ języlm na inne dziedziny kJulrtLllry za.znaeza się na z:nacznie głębszym poz;romie nizh poziom jaiwnych wzO'rów kulturowych i SaJpiroWl nie chod:z;i o s-z;Uika.nie prostych odpo,wiedmoio:śoi polIllJiędzyokreślonym typem kiultury a s'ttrukturą języka. Za:kł,ada, ż,e języ1k Jest w Sipecyfci:cznymsensie przew.odnik.iem po "rzeczywiJStDściS1polecznej".Zo.bruczmybliżej, co owa teza oznacza. W artykule Status lingwistyki jako nauki, SapiJr odrzuca jaJko na,eprawomOlcne sądy o nieistotności jęzY'ka w pro.ceS'ach przystosowywania się do rzeczywisto,ści. Uczest:ni'cy danej lmllbury nie żyją wyłącznie w świecie ,obiektywnym" oraz w świecie działań spolecz.iIlych pojmowanych tradycyjnie. Ich doświadczenie zawsze jest zrupo,średniczone językowo - rzeczywistość slpołecz;na jest w duż,ej mierze uzależniona od językowych zwyczajów danej grUlpy. Języki zaś nigdy nie :są na tyh~ do siebie podobne, by można j'e był,o traktować jako l"eprezentują:ce tę samą rzeczywistość. "Światy, w któ,rych żyją il.'Ó'żnespołeczeństwa, są odrębnymi św:i.at,ami,IlIieZiaśtym sramym ś'wi!at'em,tyLko opatTz:onym odmiennymi etykietkami" - czytamy w konkluzji 11. SCljpirtwiJerdzi więc, że wzory językowe mają moc kształtowania okreśLonego stosunlku do postrzegalnych zjawisk społecznych, że zwyczaje językowe podsuwają pewne sposoby interpreta'oj1iświata, utrudniając inne. JaJko twór posiadający ściśle okreśLony system fonetycZllly, w którym ukLc>zta.łtowały się formy detelI'minujące ~poso:by wyrażania się, język stał się zupełnym systemem odniesienia. lO II E. Sapirr, Język, w: op. cit., s. :39.. E. Si.ltpi.r, Status Ungwis-!yki jako nauki, w: op, cit., s. 88. �62 WOJCIECH BURSZTA Formy języrkowe decydują o określonej postawie wohe,c wszelkich możliwych b~eści wyrażania a po.średnio wobec możliwych form doświadczenLa (tych, rzecz j~sIlla, które dają się wy:mzić językowo). Sapir stara się na wielu przyikłaldaoh wykazać niewspółmiel"ności analiz doświadczenia w różnych języika1ch.Za wizglęidnośoią pojęć powstałych na gruncie ustalonyoh zwycza,jÓiwjęzykowych kryje się, jego zdaniem, względność fOl'my myśli. Sikodyf'irkolwaneprzez języ1k interpretacje rzeczywi9tnści k'ryją się glównie w oldmieiIllnych@wtegoriach gramatycz.nych poszczególnych języków (ja~ była już o tym mOlwa,k:westia różlnk słlQwin~kowychjest o wiele bardziej zewnętrzna). Bodążając więc za myślą Sa,p1ra i odczytując ją powiedzieć mozna, iż w języlk'u, jego specyficznych kategoriach, jest jak gdyby zawarty myślowy, lronstT!ukcyjny schemat dan~j kultury. W stl'ulk1mrze każdego języka można odczytać cały zbió.r nieuśiwiadamianych s~dów o świecie, pewne cechy zewnętrznej rzeczywi:sto1śiCi:wstają uwyp1ik1one, inne pominięte. Każda sipołeozniość pos1iada własne charakterystyezne klasy, za pomocą których pocrządJk:Uije s!ię doświlaciczenie - klasy te ustanawia w głównej mierze język. SalpLrowi nie ohodzi jednak o wyrażem:ie skr,ajDlie deterministycznego stanowiska, iż prowadzi to do ahsolutnej wyłączności i nieporównywalno'śd sensóm kullmrowycih czynności i obiektów wśród różinych grUip kulturowych, ile rac:aej pragnie wSlk,a'zać,że potoczne doświadcz,enie społeczne (ono właśnie w sto!pn~u najsilniejszym) jest w sposób nieuświadamiany "modelowane" pOIprzez :awy1ozajl:'językowe. Wydaje się, ż,e dobrze oddaje istotę myśli SapiTa jego kontynuator - przynajmniej przez pewien O!kres- C. Kiludk:ihohn,pilsząc: "języ'k wskazuje nam jak gdyby: «z,"mważ to», «'Zlaiwszeuwa'ż,aj to za odmiennie od tam1be,go",«Itakie a takie rzeczy należą do jednej gr:U!py».Ponieważ ludzi,e od dZ!ieciństwa zapn:rwiani są do reagowania w ten sposób, uw,ażają takie Tozróżnienia za nieuniknio1ny element żyoia (... ) Każ<dy język wywiera W1pływna to, co pIQsług~jący się nim ludzie w~dzą, ,co czują, jak myślą i IQczym mogą mówić" 12. Mimo liż w każJdym języku można wyrazić potencj1aLnie wszystkie treści (ten oczywisty już dziJsiaj flaki\;uwy,pullclał jeszcze F. Boas w pracy The Mind of Primitive Man), jednaik okreśilone ję,zyiki podsuwają i ułatwiają .specyf:iClznesposoby oglądu i inteI1piretalcjiświata. Pozos<ławiaijąc na razie na ubolczu zasaJdniezy wątek nLI1JiejiizegoalrtykuŁu, prz.ejdźmy obecnie do przyjrzenia się lWll1iSeikwenojom wszystkich powyższY'aih mZW1ażańSa;pira nad językiem dla jego modelu badań nad kulturą. Ta kwestia j1est zWyiklepomijana przy anali:z.a,ch,a wydaje się poSli,adać kapitalne znaczenie dla prawidłowej werbalizacji istoty t eocrii 12 C. KliUdkihOlhn, Mirror New York l'9'4!9.s. 1'66. for Man. The Relation of Anthropology to Modern Life. �Z prob'emów języko'U),.~g'Ou.wClrun~::Jwania kultury kultury, ku ktÓirej skłaniał się aJutor Kultury, języka i osobowości 13. Do tej pory była bowiem mOlWajedynie o moddującej roili języlku w kulturze - Sa)pirOlwioho~lz!iłoo coś więcej - o wyikazalnie, że całość zachowania kUilturowego jest w sposób nieuśw:iad,amiany moidelowalIla, a język stanowi tego modelOiwanriaDlaijdbgodni1ejszą,IDlajha:ridziejprzej,mystą iłus1tlrację. ROZ1Poczyrna on swoje rozważania na ten temat od Uistos!uIllko-wania się do dwóch pOIjęć:"za,ohorwańspołecznyoh" 011az"nieświadnmości społecznej". Rropolhuje odrzucić rozu:milenie tego pierwszego te~minu na sposób behClJwiorys:tyezmy i oid:nosiZiernie go do grup :ludzJkidhtalk, jalk gdyby działały one niezależnie od umysłów jednostek owe grupy. tworzących. Twierdzi dalej, że mityczną "nieświadomość społeczną" mo:żJnaprzypisać jedynie tak pojmowanym g'I1upam. "Zdrro1w:iejjest przyjąć - piesze dalej - że całość ludzJkiego beha:wioTiuwElpiera się na istotnej t:ożs.amolśoimechanizmów pSY'chicznyeh, ZalrÓWlliO świJadomyoh, jiak i nieświadomych OirIaz że termin «s!połeezny» daje się pogodzić z pojęciem <mieświado:mo-§ć»nie gOTZ/ejniż termin »jednostkowy», a to dla tej prostej przyezy:ny, że prz,e-. oiwstawność pojęć «społeczny» i «jed:nostk:o,wy»(lub: osobnkzy) jest naider ogr:a1Jiczona"14. Saip'~rprzy~naje wpraJwdzie, że bY'wają prlzYlPadki efektywnego stosowania zlałrożenilao ponadilnJdyw,~dualnym oha'ralkterze zachc,wań sp'oł'ec~nych, ale że wówoz,as jed,nolZnalC~n:ie 'zarzuc,a się psyohologiczne wyja,Śirriani1e różnych typów zacholwań się w społeozeństwie. Za,cho-wania spoleezme są dla Satpim Ulk~ademtyeh aspel!'Jtów zaehowań indywidualnyoh, Móre odnoszą się do ohowiązujący,oh wzorców kult'uJ'owych Absurdalne jest t'w,iendz'ić,że człowiek w pewmym :IDomenci'e zachowuje się indywidua,lnie, a w inrnY'm społeeznie. Kailde zachowani,e kulturowe organizowane jest przez jak1iś WZOlrzec,a więc można je 11oz~pa1Jrywać w lwntekśoie powszechnego sposobu postępowania charakteryzująoego daną społeezność. W'wrce te są z kolei w sposób zasaidniezy "zależne Old sposobów percepcji ustalonych przez tradyC!ję danej ~poł'e'czno:śei"lS. I w tym momenoie znów język ilustl'uje na.idQbit;n~ej, j,ak określony sys1tem ukieru[)jko'Wuje spolSioby doświadczania świa1a prz~Oidniczego ,i spO'łecznego. Modelowanlie za,obowań w danej kulturze ma Z8wsze charakter pozaŚiwiClJdomościo1wy 'w tym sensile, że Jednost'ka z reg1uły nie 13 Na:jozęśoiej za,kłada się z góry nies;pójnolść i sz;cząt~olwaść dor,obi~u Sapira, ITJJzywa:ją,c to nalwet ohal!"a,kJj"erys'tym:nym "sty11'em" j1eg'o ,twÓll1czościi. Flakt tennJie powiiniien jednak zwall.nuać od prób eksrpli:kacjli kcmcepcd'i 8a;pir'C);ws1~ioej - tym balrdzJi'ej, że .s<'t'alwiaLl w nri'e~oinnymśw1ielt!e samą hJ~po'bElzęSa;piTa-<Wrho:da. Z(]b. eharaik'teryl"tyclzmy, "psylCihO'!'OglilZlUjąCy" alrttylkul R. J. Preston, Edward Sapir's Anthropology: Style, Structure, and Method, "Aimerlican Anthrqp~lo,g1i1st" m 5/1916.6, ss. 11105 -1'1128. 14 - E. Sarpi'r, Nieświadome s. 14'7 - 148. 15 Ibidem, s. 1;>1. modelowanie zachowań w spoleczeiLstwie, w: op. dt .• �WOJCIECH BURSZTA 64 ZJdajesOIbieSIpIffiWyze znac.neni,a, zasięgu i granic ZJa-chowani.asię, które jednaJk są pI'ZieIZ nią respektO'waJn€. Inaczej mówią,c, jedno,~ki zWYlKlepostępu,ją tak, jakby znały dos\kolI'1ai1e generame z~ady, których realirocją są ,poszczególne zachoWJaiI1'ia. SaJPiIrstosuje butaj term~n "intuicja", ktÓTy tożsamy jest dla niiego z wycz'uleniem.,lna niez;wykle delikatną materię związków zacr-ówno znarnych z doświadoze:ru1a,jak i tych, któ~e mogą zaistrueć" 16. W~pólcześni iJntellpretatoTzy SalPiJmmniemają, że odpowied'ni:kiem ,,:im.tukji" może być pOIjęcie"ciohej wiedzy" (tacit knowledge) fo.rmalJnych re,lacji 17. Nie wszystkie fOIlI11Y za'chowań kuJtul1Qwyoo uwidaczniają tak wyr.aźniemeoha:nizmy modellOlwania,j,ak dzieje się bo w przy:padku języka, ale wzaroe są zawsze obeane. "Im uważniej (... l analizujemy zachowania kultUIT'owe,tym g'Imntolw:n~ejprZJeikoI1Jujemysię.że różnice te dotyczą jedynie s,tqpnia owej nieŚiwialdomo,Śici"- pi.~ze Saipir 1H. A więc to, co początikowo przyjmolWał on dla wzorów jęwkQWyeh, teraz staje się uogólnioną zasadą, odnoszącą się do iJnn.ych dzi,e,dZ'lillkultury. Skom j0dnak mechanizmy modelOiWanianajłatwiej zaoobeT'WOwaćna przykładzi,e języka, powinno się ko.rzystać głÓW'n,j.ez ooiągnię<: lingwistyki, aby "sp:Jsób" tego modelowaniia potraf'ić precY1zyjnie zanali~ow.ać. Uprawomacnia u Sapi'r:a tę dy,rektywę falkt, iż 'Przyjmuje on jedność języ1ka z całym zachowaJniem ikuJtUiI'Owymna g:ru:ncie wspólnego im n,ieuświadamiane.go modeLowania. W artyikule Idea osobowości w antropologii kulturowej Sapi.r fOTlI11JUłll..lije wyraźnie tę zasadę mówiąc, że rC!guły waime w gramatyc 2 "są równie oo!I1:IDsłe dla badań nad organizacją spO'łec.zną,reHgią, sztuką, mitologią i techrr~ką. Dotyozą one, niezależ'llLe od jego rozmi.arów, k9.żdego segmentu ozy g,rupy se.gmen.tów, któr2 tradycja lub wygoda~a.żą nam wykrawać z f.akitycznego kontekstu ludZ'~kh zachowań" 19. W ten sposób dochodzimy do sedna poglądów Sailpira na kulturę i rolę w niej języka. Podsumowując ten fr.agment rozważań pa.cIikr.eślićtTz·eba,iż Sapirowsikie t;wiClI"d:~Clnia o zwią71kach języika z kulturrą stały się zac.zątkiem (a najwet podSItaiWą)dwóch odrębny,ch traidycj i badawczych w ramaiCh ~pók'Zesneij a~o!pologiikiułt'Uimwej oraz - po ezęśoi - socjologii. J,edna z mch koncen.truje się glóW1rriena tych ai.pektach dombku SapiJra, któme dotyczą I1oZJpatryw.an!iia języka ja,ko pf'zewodJni:kapo :kultu:r:zesymbolicznej, <kug.a zaś kład:me naeisk na ową strate.giczną .rolę językoznawstwa dla antro,polog,ii ze w~g'lędu na W6lPólneobu tym ruauilom pof Ibidem, s. 154. Pair. niP. D. Hyrne"'., Linguistic Method HL Ethnography: Its Development HL the United States, ~n: Method and Thea,ry in Linguist.irs, P. L. GaJl'vlin (od), T,he Ha,g:u.e 1!}'])l~, SI. 2163. 18 E. Sa,prr, Nieświadome ... , s. 1\65. ]9 E. Sa,piT, Idea osobowości ·w antropologiz kuttu'roweJ, w: OIp. cit., s. 139. 16 J7 �Z probLemów językowego uwarunkowania kultury 6S szukiwania ukrytych poz'iomów zja:wisk. W tej drugiej tradycji mies~zą się, mimo istni,eją'cyoh czasami różnic teoTetyczmych,antropolog'ia kognitywna, proksemika E. T. Halla, kinezyka Bil'dhwi:stel1a oraz sze,r;eg.iJndywidua1nych badań amerykańskich a;nJt:r;:lpologów. l'wórczość B. L. WhOlrta przynależy, rzecz oozywista, do pieT'Wisz'ego z wymienionych nurtów i ona właśnie jest interesująca dla obecnych dociekań nad problemem językowego uwa'l"'unkowallliakultury. JĘZYK - SWIATOPOGL"':D - KUL.Tt.JRA Jak wi:'domo, gdyż o tym [ragmcmcie dociekań Who.rfa pisało su;. zawsze naiczęściej, dakona.ton pOTównama języka hopi z wybralI1ą gil'U;pą jE;zyków eumpejskich (ddkłaidniej inido~umpejSlkiJch),które nazwane Standardowymi Językami Europejskimi (SAE), potiraiktował jako na tyl'€ ~bliilone, że możliwe do wymi'enne.go ze.:-Jt.aJw~aIIlil8. z hopi. Opierając SIę na tym, co Sapir twierdził o związkach języtka z całeikształtem kll1tUJry, Wharf założył, że w obu przYPl3dkach gramatyki tych języków mają pewien związek z kultu:rą ich użytloo'\Vlniików.W skonkretyzC'waillGj .postaci cały problem zawarł on w dwóch pytan~iach: (1) czy pojęcia "czasu", "przestrzeni", "materiJi" w powszeohlIlym h1d~kim dośwLadc~eni:u przejawiają się w tej samej fOl'mi.e,czy też w jakiś spooób rll(geruje tu struktura danego języka? oraz (2) czy mQJżliweje&\;wy'kryci.e wspó1noty pomiędzy nonmami kulturowymi i zaichowaniowyuni a wzoTami języknwyml w sz.erokim zakresie? 20. Różmfoe między językiem hopi a językami SAE 'uwidaczniają się wg Whor,fa w (a) pojmowani:u wielości i stosowania liczebrr~ków, (b) kształcie rzeczown~ków odnoszący,ch się do jakości fi.zyczmych i w pojmowaniu samych tych j,akoścl. (c) pojmowaniu faz i cyklów, (d) temporalnych farmach cZaJS'owni;ków oraz (e) pojmowaniu czasu trwania czegoś (duration), intensyw;no§oi (intensity) i dążenia (tendency) 21. l tak, pr.zykł,a'Ciowo, w języikach SAE pojęci.e wielości oraz liczebniki główne i pOl1Ząidikowe 's1;oswjesię w iJdenrt)'lcz.ny sposób do obiektów bądż wydarzeń istmieją,cych w sposób m01ilhwy do postrzeg.an!i.a,jaJk i "istniejących" metaforycznie (a więc mó:wti.mymrowno "dziesięć osób". jaJk "dziesięć dni"). Jednocześnie subiektywne poczucie czasu ulega oblel1dywizacji. Natomiast w języku hopi sytlUa'Cjajest oabkowiei,e odmienna tam liczbę mnogą i liczebniki główne stosuJe się ty1ikodo ,przedJrniO!tów. które mogą utworzyć obiJelkit)'lwny ~biór. Nie istni:E'jej~dllliaik.że wyimagino20 B. L. Whorf, Związek 21 Lud, Ta część wywodu t. LXVII między nawykamt myślenia i zachowaniem W~r~ZJa'Wa 1;982, s'. lilH d·JtY'czy w calośc<i cy1.Clwamegop(~'Wyżej artykułu. w: Język, myśl' i rzeczywistość, a języlde'Tn.. �WOJCIECH BURSZTA 66 wana liczba mnoga, zamiast niej stosuje się liczebniki porządkowe i liczbę pOijedyńczą. Tak więc I1ip.w hopd niepoiwi'e się "dziesięć dni to więoej rnti:żdziewięć dni", ale tlrZeba posłużyć się konstru'kcją w rodzaju "dJzie; ,siąty dzień to więcej niż d:zJiewiąty dzień" - przykłady można mnożyć. Także dł1ugość czasu trakto!Wana jest odmiennije: w SAE jest to wJaśnie klasyczna długość. u HOipiów relacja między dwoma wydarzeniami w przeszłości. W językach SAE mamy dwa rodzaje TlZeezowników: indywidualne j zbiurQlWe,których rozróż:nianie ilIUlPl.iJkuje stosowail1iiepoję.ci;;;J. subs:tancji lub mate rh oraz formy. U HOipiów istnieje formalnie wydz:ielOlnaklaiSCi rzeczowników, ale wszystkie one są na2JWanu indyw~dualnymi występującymi zaróWiIlow li'czbie iPojedyńczej, jak i mnogiej. W języku tym nie jest konieczne pojęcie istnienia jako duaHzmu bezikształtnej materii i formy - nie ma też tam pojęć analogicznych. Pojęcia dotyczące farz i cyJkló!wsą w językach SAE wyrażalne zawsze przy pomocy rzeczo,wników (typu: lato, :zJima,wieczór), a zja;wi~lkafawwc obie;ktY'wizowane, przy czym nadaje się im s:ensprz.e'sbrzen:ny (albo lepiej - wizualny). W hopi ZiI10WiU odmienni'e: poijęcia te występują w foomie ebhŻlO:nejdo nasrzego przysłówka, mają jedllialk charakter tempO'ralny. Np. nie ma tlam zwrotów w rodzaju "Ta11lkiem"czy "przed południem" - trzeba byłoby to wyraz~ć mniej więcej jako ,,:podczas-gdy-wyd.arr:za-się-faza-:połudin'iowa". W jęzY'ku hopi nie spotYikamy czasów w naszY'm g!I1amatY'cZJnym rozumieniu (czas ,przeszły, teTaźniejszy i przyszły), sam czas nie jest kOlI1stru!ktemmyślowym, jaik gdyby o.biektywiz.owanym J możliwym do wyrażenia przy pomocy pojęcia continuum. Istnieje tam w za·mian og.romne bogactwo fOTlm,shon i trY'bów czasown~kowych, co J"ównież po,zwala temu językowi wiernie i precyzyjnie opisywać rzeezyW.1S1toŚć (nb. Voegehin w .pra!cy Hopi Domains obala to twierdzenie Whorfa i wajduje wyrr-aźlIlej~c!Jnostik:itel'Il!poralne u Hopiów) 22. W języku hopi JStniej<ekOil'elacja czasu i przestrzeni, miejsca wydarzenia 7. czaiSemwydarzenia. I taik nip. wydarzenia odbywające się w tym samym czasie, ak w róinych rniejs.ca,ch, są i:nterpr'etowane jakby odbywały się w różnych ,czasach. I na koniec: pojęcia tJ'1wania,i'nrtensY'wnościi tendencji wyrażc. się w język,ach SAE za pomocą metafor pr:z.esltrzennych. W Języku hop i 'brak tego tY!Pumetafor, znajdujemy tam zaś tzw. tensmy, których funkqią jest wy.rażanie 1ntensywn:ości, tend€ncj,i, CZCł;SU trwania i na-stęjpst.wa. Ws;zySltik'ie prze:dstaJwione powyżej róimice językowe zestawia nas:tępnie Whom ze "światem myśli" użytkOlWIlikówSAE i hDipii stwierdz.a, że ci pieJiW\S'i aa1laliwją ,rzeczywistość (makrokosmos, jak mówi Whorf) w kaieglQ[l"'iadh rz€ozy, fonmy i substancji. Zjawi~ czy pojęcia o charakterze "2 W,g. H. LandaI!'. LnngwJf}e o.nd Culture. Npw York 1966. s. 27. �Z prob'emó!c jęzUkowego uwanmkowania kultury 67 nieprzesilrzennym obiektywizuJe się w formach językowych odnoszących się do ,przest~eni i traktuje jaik rze.czy. Indianie Hopi widzą natomiast świat w kategoriach «zdarzania się», a zdarzenia ujmowane są w dwóch kategoriach: obiektywnych i s:ubiek·· tywnych .. ,Obi.ektyWllle'"są tylko te ZOO'l1Z€ma, któr€ można uchwycić w sposób senwryczny, wszystkie inne - o charakterze psychicznym i niepsychicznym - są ZJd,aJ"ZJeniami subiektywnymi. Czas w języlku hopl nie jest równomiernie .przepływającym continuum, ale posiada char,akter stabilny. cykliczny. Whorf idzie w swych dociekaniach dalej. Skoro struktura języka decyduje o różnicach w s;posoibiemyślenia uczestników danej kultury, muszą się one objawiać w jalkiś sposób także w niej .:;amej. Wg niego w kulturze europejskiej rozróżnianie "substancji" i "f,onny" znalazło swe odbici,e np. wUJks'2l1:ałiowaniusię materializmu, paraleHznnu psychofizYCZiIlego,fizyki Newtornowskiej. Czas pojmowany jako continuum wymusił niejaiko potrzebę j-ego utTwal'ania - stąd narodJz~ny historii, powstanie kalendarzy itp. Cyklic:zno-staJbilny czas Indian HQpi ma z kolei powodować brak w ioh kultuTZ€ wsz'el~iego pośpiechu, prze:rost działań przygotowawczych wobec mających nastąjpić zdairzeń. W ten sposób Hopi traktują przysizłość. wypracowują1c współcześnie za pomocą środków magicznych to, czego spodZ!iewają się w przyszłości. Wracając teraz do postarwionych sobLe pytań na wstępie rozważal'J. Wharf może odpowiedzieć, że to właśnie jęz)llk i jego wzorce modelują pojęcia .,.czasu" i "matenii". Każdy język utrwala OIkreślone "szahlony mówienia", któn~. "pokrywają się z typowymi gu-amatycznymi klasyfi:kacjami i składają się z leksylkalnych, sYiIl.taktycznych, morfologicznych i innych środków wyrażania. zespolonych ze sobą w pewną wspólną całość" 23. Owe "szablony mówienia" są ściśle zintegrowane z całością kultury. W tym miejscu rodzi się pytanie. Jak jednak pojmuje Whorf samą kulturę, co .kJryje się u niego pod tym pojęciem. Próżno by szulkJaćw poszczegó1nych arl)llk:JułachJęzyka myśli i rzeczywistości bliższych rozwaŻał') na ten tema.t. Utrudnia to w znacznym stOipn1uinteI1preta'cj.ępostawionych przez Whorfa hipotez. Ma rację Levi~StrauE's k~edy mówi, że o ile Whori rOZipatruje język na poziomie wyu-afinowamych r-e1a'cjis,trukturalnych. o tyle kulturę traktuje niezwykle powierzchownie, utożsamiając ją z zewnę'iJ'znymi jej manifestaojami i to dobranymi pod kątem potrzeb dowodzenia relacji języka z i,ml)11mizjawiiSikamikultUTowymi. Na podstawie analiz Whorfa nie mozna dać odpowiedzi na nasuwające się, fundamElrrtaJnepytania, a to: Jakie istnieją podobień\,>twamiędzy wewnętrzną strukturą języka a innych dziedzink:Jultury? W jatki sposób języlk i kul·· tura odzwierciedlają swoją srtflukturę w danym momencie czasu lub wpły23 B. L Whuu·f, Ibidem, s. 213. �68 WOJCIECH BURSZTA wają na S'ieb~e w trakcie hiosto:ni.i?Jakie toohmki można zasto&ować do wnioslklowania form językOlW~ch z :ZJClIchowalnia pO'Z<łJjęzykiowego lub odw,mtme? Eksip'H~u:jąc z:asaidni!czemyśli Wthoda powi:elCiziećmożna, i'e tnkituje en język jailro jedyny s~tem w obrębie (bLiżej nie def,iniowaalnej) kultury, który zdolny jest interprEtować pczo~tałe (rćwnipż bliżej nicokreśl::me) systemy kultuTowe; ;pełni więc w oałJoiksttakie kultury rolę wyjątkową· Opiera się Oina na ?;d:dlJno:ści alkty:w.nego wlpływClllliana 'chalI"aikte,rkultury, .Jej myślowy i za,chowaniO'wy "obraz". DizJiękiswej shrLtkrturz€ język uki,erunlw'W!uje myślElnie w ollmeś1ony sposób, a ~posobten wyznacza specyfika j'ego komUll1!iJkaiÓ!w (to, 00 da się wytrla:zićw "szablonach mówienia") Taik więc strulktul1a języka, UJkiffi1U1Ilikowując myślenie, narzucają,c siatkę inte1ipretacyjną na "kalejdoskOjpowy strumueń wrażeń" 24, w istotny, acz nieUioruwyrtmysposób Wipływa tytm samym na z.achowania iedno.'ltrk -" uClzestnilkówdanych kultur. Whom w p8W'1ny'chswoich konstata!cjaoh idzle jelSZiC'Ze dalej - choidzi tu ,o :j<egorOlz.w,ażaJnia naid "światopoglądemi" ró'żno]ęzycznych kultur. I znowu kolejne ttrluidno9ci~prawia samo pOjęCl'~śWlatO!fl'qgłąJdu,joaJk,im poołiu;g:uj.eS!ięWhorf. 'JiraJclY1cyjn.1e pod IPo'jęciem świlakp0tglądu I1wykłrosię T'O'zLlJmieć OI1uoo10ny ze~pół sądó,w, często o chacr-a:k1Jet~ze waTlbaściującym, które prezentują najog'ólniej pojętą wi7Jję rzeozywis.tości. WJlI'ÓŻni.asię przy tym św,iawpctgllCłdspo.łecZl11Yi :i:ndywi:dJualny - zaleŻlniJeod ohairaktol'u lwntebtu dmałań praikty,cznyeth. Sam źródłosłów ni.emi'eakiego « WdLal: nschauung" podsLIJwatalki'e i:n1Jui<cje znaczeniowe. Talkie Wharf używa określenia niemi:eckie.go, miast niez:ulpełiJ1:ie to samo o7ID8IOZJającego angiek*i,ego «1iJorld-view», ale wydaje się, że rozumie to pOJęcie w specyficzny sposób. Mamy tutaj do czynienia z identyHkacją "systemu pojęciowego" ze światopoglądem, a tego z kolei ze wwrami języlmwymi, które mają ksztattować talki a ;nie inny system światqpogJ1ądOiwy~party na ,pojęcia,ch m.wartych w języ'~u. Dla Whorfa w kaiJdym języlk!u u.~ryrta jest pewnego typu metafizyka, a jego użytikow:n:i!kzawsze posialda charalkterystycz:ny "świ,atopog'ląd" odnośnie wszechśw1a1ta - t,en "świaitopogląd" podsuwa i formułuje właśnie języ1k. Whonf mOlże mówić o światopoglCłd'ziJe kultury. gdyż ję'z)'lk-świ'8ito!pogląd "reprezentuje UJmysł thumu" 2", stąd jl::Jt powszechnie obowią'ZrujCłcyi jako ~i musi. posiadać chalralkter społeczmy, respektowany Iliieświa!domie przez członków tkiuUury. Te fragm€U1ltyrQlzwaJiJań WhQIPi,azdaj€ się 'zaei'emnJiJaćdod,atlkow:o fakt, że kiedy pi:->zeon okl.Jjlitu:r~e, nomma'ch kulrturOiwy,Cihek., c'Zęi.<;to ma właśoiw~e na myśli swoiście pojętyświatqpoglątd. Talk j<esttaik:że w przypadku 'ko.nsitruOiWalni:a z,as:a.dyrelatywiZJll1lujęzyumwego, ~Ó!.l"d,pasi.aIdajak ,gidyby dwa pOlziwny-2-l 25 'B. L. Whm'.L, Nauka a językoznawsMoo, B. L. Whorf, Zwiq.zek ... , :;. aH. W')p. alt., 5. 285. �Z pro,blemów ję2!jlwwć'Qo uwarunkcwan,ia kultury 69 jeden odnoszący się do hadan nad ~u1tU!rą,drugri do ro,z;ważan nad pr.z,ekladalnością światotpOlglądów(w tym naIUlkO!Wycll). Boz.ostawiając na razi.e ten wą<telkIrOIZJW1a,żan, zajmijmy się z ko1ei kwestią: 00 to właś'ciwie 'jest hipoteza BaiP'iJra-Włmm-£a, czy 'Wog61.emoma niej mówić - jeśli tak, j,alk mó:żna ją zwerbald'zOlwaći jalk!ie intuicj(' bada!wczekryją się pod tym srformułorwaniem? ° SA!BIIRA W~ORF Jak zauważa D. Hymes 26,' tzw. hilpolteza Sapira-Whorfa pr,z€lchodził.a dziwne koleje: najpie.r:w mówiło się jedYlIlieo h~potez!ie Whm,f,a (na podstawie cZitereoh ówcześnie znanych jego arty1kJułów),:nas;tępnie o hipotezie Whotrfa-Lee, dopiel'o potem :powołano h~p()rtezę Sapiira-Whorr;f,a.,JednCłik szerszy IWybór prac Whorfa, ddlwJlany w 1956 rC\k,u:przelz J. Car,rona sprawił, że hipotezę ZJwiązanoponolWn'i,e'Wyłączni'e z Ina'zw,iskiem Whorfa, nazywając ją zamiennie ;po pros1'u relatywizmem języ,kJo1wym 27. Ostatnio wil'ócono jednak do oikJreślernahi:pOltezaISCłipimaWhorla - czynią tak zarówno je1 krytycy, ja:k i lkontynuatorzy tego typu ,badan 28. Wydaje się nie ulegać wą~p1iwości, że wszy;~Itk1ie zaS'aidnicze'usta'1enia, składają,ce się na treść tej hipotezy, znajdujemy już u SaiPira. Sapir wł.aśnie sfo;rmułował centralną myśl, którącytuj,e zreSlZJtąna wst~pie jednego z artykułów sam Whorf - stała się ona podstawą :konstrukcyjną i głóWIną przesłanką ikonikretnych badan erJ:l1ipirycznYich W:horfa. Sapir ustala tam, rie (1) nie da się bytować w świecie olbiektywJlym w sposób bezpośredni-zawsze jest to życie w znacznym s1;o.pniuzapośredniczone językowo, tj. ludzie ~ani są na "łaskę" języtka, :którym się posługują, (2) "Teamy" świat jest w duże.j mi.e.I"Z€f'lmkciją wwrów językowych (głównie g:rnmatycznych). Jest 'to, riJnnymisłowy, lS'ł,awna,teza, iż język to przewo:dnd'k .po "rzeczywistości społecznej" 'i IPOIc1staJwo,wy klucz dla jej prawidłowego odczytania i zrozumienia. Sapir wp1ata jednak. powyższe tezy IWcałokształt. swoich poglądów na kulturę, w ,tym na kulturę symboliczną w szcze26 Wg, D. Hymes, op. cit., s. 274 - 275. J. Fishman, A Systematization oj the Whorjwn Hypothesis, "Behaviarai Scienl:e", nr 4/1960; G. Tnager, The Systematization oj the Whorj Hypothesi.~, "Anthropadogill:al l.JingUlirst"ios ", nr 1/1959, ss. 3'1- 35; M. Black, Linguistic Relativity: the Views oj Benjamin Lee Whorj, lin: Theo"ry in Amhropology. A Sourcebook" R. Manners, P. Kaplan (eds), Chicago 1968, ss. 432 - 437. 28 Np. J. O. Brig,nt, W. Bright, Semantic Structures in Northwestern CaLijormn and the Sapir-Whorj Hypothesis, in: Cognit~ve AnthropoLogy, S. A. Tyler (ed), Chicago 1969, ss. 66 - 78; R. M. Rohins, The Current Relevance oj the Sapir-Whorf Hypothesis, in: Universals versus Relativism in Language and Thought, R. PinxtorL led), The Hague 1976, ss. 99 -107. 21 Po'r. �70 WOJCIECH BURSZTi\ gólności. Pr.zykł:ad ję:zy1kJa służy mu jako 'iJdea.lJna ilustracja owego "modelowania", któremu mają po:d1eg'aćWIS~elld·e 7..Cl'Ohowan'iaspołeczne. Wydaje się, że 'talkie {)ldczy:tanJie SapiTa zw.naca Ui\V1agę na ten fragment jego dorobku, w którym starał się wypracow.ać okreśLoną teorię kiu1tury, w obrębie iktórej I'OL'1ważania nad języiki'eiffipełnią naczelną rolę . W•przypadku Whorrfa mamy do czynienia ze znacznym zl1adykalizowaniem i jednoczesnym ujednoznacznieniem ogólnych dytrektyw wysuwanych przez au'tora Kultury, języka i osobowości. Nie wchodzi on bliżej w rozważania nad charakterem relacji człowiek: rzeczywistość o-biektywna; bez wahania o.k:l'eślatę drugą jako, bezładny w ,istooiG,"kalejdoskopowy strumień wrnżeń"" który dzięki językowi formowany jest w senso.w.ne, odmienne systemy pojędowe. Whorf pokazuje na 'przykł,adach Indian Hopi, Nootka, Navaho i in., jak poszczególne gramatyki języków tych plemion waru'l1ikująodmi'2nny~posób 'percypowania świata. W wywo-dach 'tego badacza można, jak się wydaje, wyodrębnić dwie, wz.ajeluui.e ze sobą związane sfery prohlemÓiw, jalkie nie-sie za sobą przy- . Jęcie relatywi71mu językowego. Piwwsza q; tych sfer ogniskuj~ się wokół zagadnienia relacji języka - w którym ma być Z!awarty imphc.ite oikI1eślOlny «Wdtanschauung »cio:aa:ehowań kiult "rowych, regulowanych przez siPecyf~kęmyślenia w tym języiku. W a'rtykułach: Nauka a językoznawstwo, Język i logika o,raz Język, umysł, I'z'?czywistość, kr:ncentrujf' się już Whorl raczej na zagadnieniach wza'jemnejp.rzekładalności rÓŻDy'Oh systemów językowych różnych ",kJata'log-6wrzeczywiStości". Pisze: ". " n~kt nie iPo1lrafiopisać rzeczywiJstości .ca-tlrowiciebezstronnie; ws;zystkich nas krępują pewne pI'lawidła inttenp1"etacj.i,na'wet wówczas, gdy sądzimy, że jesteśmy wolni. (. .) DochodziJmy tu do nowej zasady relatywiL'1mu:IpQs'trz,egającynie 'utworzą robie tego samego ob.ra:zu świat.a na podstawie tych samych faktów fizycznych, j,eśli ich zaplecza językowe nie są lpodo:bne1Uib:pr,zynajrrmiej porów.ny.walne" 29. Wharf :przypatrujE' się z Ikolei JmnseikJwencjom tej tezy dla badań naUJkowych i dopuszcza możHwość istnienia wileIu spójnyoh, odrębnych sposobów 'iJnter:pretacji rzeczywistości, który to faikt sl1Ja'wiapod znaikiem zapytania .prz,ekonanie o uniwersaliźmieeuropejskiego modelu nauki. Od tego typu rozważań na pewno daleki był Sapir. Czymże jest w takim razie tzw. hrpoteza SaJpiro-Whorf.a'? Sytuacja wydaje się być analogiczna do tej, z jtaiką~1Po1J,k,ać się można na g,runcie filozofii nauki w przypadku tzw. tezy <Dtuhema-QuiJne'a.Pierwszy z wymienionych autm'ów sformułował ideę o niemo i.ności obalenia jakiejkolwiek hipotezy teoretycznej przez jakiekoLwiek ustalenia obserwacyjne. W. Quine dokonał wzmocntenia tezy aut~)pa Teorh fizycznej i dostarczył 1 2' B. L. Wharf, Nauka a językoznawstwo, w: op. cit., 's. 285. �Z problemów języko'w.ego uwarunkowania k"lkltury 71 dodatJkowych racji tezę ową !potwie~d~a]ącyC'h.DodaJtkowo rozszerzył z,akres jej "obowiązywania", gdy,ż ,Dlihem rpnzY'jmował ją zasadni,czo dla ustaleń fi'zyczmych, a w sformu1-owani!UQ'utne'a 'za:kr,esj'ej \'jtolSowalnoBcl jest sZelI"Szy 30. Podobnie w przypadku 8apir,a i WhOO"fa - 'zasad:rriczaidea jest autorstwa tego pierwszego, ale jej konkretyzacja w 'połąazen:iu z j.oono:czesnym wZIIl1oc:nieniem,dolkonane pnzez Whor£'a, stanowią o chaaalkte!'Ze ogólnej hipotezy relatywizmu językiowego. JaJko taką, hipotezę Sapira- Whorfa odczytywać możiI1at<akŻiejako padlStawowe i eikslPonowan~ potw:iendzenie kornieeznoś,ci Irelatywistyc:zmej !postawy w badaniach Iliad kulturą. Nieporównywa1oość sensów czynnoŚ,cik!ultUTowyeh tłuma~y Sii.~ w tym .przypadku odmiennością komunika:tów ję.zYkowych. ZAKOŃCZENIE A. Schaff przytaczał swego cZasu zarzuty, jakie stawiano z różnych stron hipotezie Sapira- WhOT'£'a:".". jej kategorie wyjścio;we są wieloznaC7Jl1ei żle zdefiniowane; jej sd'ormułowanw. są mętne; założ,elIl j.e, ż,e język pOIrządkuje i o:rganizuje »sUII'awe»:pol?JJlanie,będą1ce «'kalejdosikoJPOwym strumieniem wrażeń» - jest me1Jafizyc7Jne;równj.e metafizyezne jest twieTdz,enie, że język (pojmowany a:utonomicznie, a nie jalko odbi:c~e rzeczywistości) zawiera w sobie pogląd na świat; teza r:eJ.atywi!z:muję.zyko,wego prowadzi 'W swej postaci skrajnej doa:bsurdaJJnego 1JwieI1d~en.ia o nieprzetłumacz,a1ności ifóżnych języków itd., itd." 31 Jednocześnie w kaj;dej pra,cy poświęconej badaniom nad relaej,aml języka z innymi dziedzinami kultury, omawia się, cytuje, przeint2r;pretowuje - słowem - wY'lwrzystuje 'W najrozmaitszy sposób do,Tohek Sapira i Whorfa. Hipoteza dO'czekJałasię ogromnej literatury w filozoiil, so,cjologii, psychologii (swego czasu na 'badaniach Whorfa opa'r!la Slię wczesna psychobngwistyka w r,ama.ch tlZW. Southwestern Project) oraz antropologii. E. T. Hall, twóroa tzw. proksemiki podkreśla, że w swoich pracach uogólnia zasady przedstaiwione przez Whorfa na całą resztę ludzkiego zachowania, na całą kulturę, pojmowaną przez niego jako komunikowanie się 32. W zawężają,cy z kolei sposób, odn()!sząc zasadę relatywizmu językowego do względności semantycznej, nawiązują do Sapira i Whorfa etnonaukowcy (Goodenough, Conklin i in.). ' Zasadniczą bowiem ideę badań Sapira, WhorIa oraz innych etl1olingwistów w rodzaju D. Lee, H. HOijera, C. Kluckhohna - mówiącą o tym, Par. 30 J. Kmita, Z problemów epistemologii historycznej, 156-157. 31 32 w,g. A. Schaff, Język a poznanie, Warszawa 11964, s. 127. E. T. Hal.J, Ukryty wymiar, Wa<rsiZR/Wa1197,6. Warszawa 1<980" ss. �72 WOJCIECH BURSZTA że język. w kitórym myśliany jako 'Uczestn1cy danej kultury. ma wpływ na sposób ,jej ipeircypowaniJa,w kOlIliSetkw,encji zaś naczynnoŚiCi kulturowe - ,wykor.zys1;ywać morina w baldrurlliaJch nad kulturą wlielostronmie. Nie wchodząc w ro'Zważania skictefilooofkzne można starać ,się skonstruować taką teo.rię kultury, ikJtóra llwz,ględni aktywny udział jęZylka i jego jednostekkomuniJkiatylwnylch w iO':mnow3lniuol~powi'ednich tYlPów przekon.ań rkulturowych funkcjonujących w obrębie badanych kultuT. Osobny z kolei prOlblem stanowi sam falkt językowo-eiPistemologkzmych ograniczeń badań nad kultwrą, przy T'Ozważanoiuktórego odwoływanie się do idei Whorla sianowi Hustrację jednego 'Z historyoz;n1e zaistniałych rozwiązań w tej kJwestii. WOJCIECH BURSZTA LINGUlSTIC CONDIrrLONS OF CULTURE (Summary) For many years var,iDuls S!ch()llars have fOIC'us'edtheir attention o,n the Sapir-Whorf hY'P'Oltesis.ThOiSe;rieserchers who ha,ve dealt with the problem alf Ir,elation:>h~p between la'I1Jg,U'a!ge alnd cu;lture ar'e eSlP'eciaUy ilnt,er·ested i,n it. Sapir's and WhorJf's as we,l[ as oither eltihnoQi'nglU'iisltls., reJfleic~ljom:; 'cIQIDSltiilUit,e one of the hi,storka!l vari'a.nts ad' researich on Li'n~uis~lical],jycOIil'di't,ionedphenomena or symbolic cultu'l"'e. The above-presente.d artlicle att'eI:np;ts at givli~ a rec'O'I1struotion of basic fe-awr€lS of the Sapir's 'theory of c.uHu:re, i'n whi'c.h resear,ah ()Il1 l'all1tgua,ge treated as a'n '~dea:l example of uhJcon5imoru.5modeling 01 all, not on.ly ,lu!l~ujlS,tic. s02:al !behavior played a special r,ole. B.. L. Wlho,rf's re~lean'h compos.es a spec,ific sUJb:stalIltiajt'ionand reim'ol'C'ement of theses s-et forth by Sa:phr a.nd thus the 'i,dea3 of hoit,h scholars constitute the s,o-{:.a1JedSa'P,ir-Whorf hYlPotesils. Despite the fact that this hypo.teSii·s, in iits or~ginal form. had been rejected. it has still been investigated am:d new a'ttempi,1S to discuss ~t frWTI pohnts of vi,ew o,f different theoretical and plethodolCJig:ica.1aSSiUJl11'p1.ions are constantly being underta.ken, for it is s'till a vital and stimulaoting fado,r in the re,'edJrch 0.11 languarge· -culture relationship. And as suc!h it presents a s.pecific awroac.h to this particular anthropological problem (and not only). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/997338f9fce59b6a13637f7c28207937.pdf 1df34dbbe9da1e96408c7c0719be8ccd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5136 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4765 Title A name given to the resource Resumé / LUD 1946 t.37 Description An account of the resource LUD 1946 t.37, s.537-574 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text RESUME MORPHOLOGIE DU CONTE POPULAIRE La base de toutes les etudes sur le conte populaire consiste dans une systematique correcte de tous les materiaux qui entrent dans le domaine de ses etudes. Cette systematique correspond a une bibliographic raisonnee dans les etudes litteraires. Mais cela ne se laisse faire qu'a condition, que la systematique soit ргёсёdee par une autre operation tres compliquee et qui semble lui etre posterieure, savoir: par la morphologie du conte. Sans cette ope­ ration la systematique s'ernpetrerait dans des difficultes sans issue et ses resultats seraint loin d'etre corrects. Cette paradoxale situa­ tion methodologique n'est que le resultat du caractere tout specifique du conte populaire, caractere qui le fait distinguer d'autres oeuvres d'art de la parole, disons des oeuvres litteraires. La base de la systematique des contes populaires c'est leur division en divers sujets einregistreJs par la folkloristique actuelle et dont la liste fut dressee ipar Aarne-Thompson dans son oeuvre «Types of the Folk-tale» (1928). On sait cependant, que les sujets se composent d'unites plus petites, nominees motifs qui apparaissent aussi bien dans les sujets, qu'independamment. Thompson a fait preuve d'avoir bien compris leur grande importance, en donnant un essai phenomenal de leur classement dans son enorme travail «Motive-Index of Folk-Literature* (1932—5). La premiere operation du morphologue, et en consequence celle aussi du systematiseur de contes populaires, est d'etablir une delimitation entre le sujet et le motif et de faire ressortir les motifs particuliers dans les bornes du sujet. Cette delimitation jette en meme temps dans beaucoup de cas une lumiere caracteristique sur le proces de for- �538 mation d'un grand nombre de contes, surtout quand les sujets donnes <ne sont qu'une somme tolale de quelques motifs successifs, lies en Ire eux chronologiquement et causalement, p. ex. dans les «contes ou figment les animaux» (fables). Les grandes diffieulltes des etudes morphologiques sa presentent eependanl seulement alors, — et ce sont des cas ties frequents, surtout dans les «conles de fees» —, quand les meme motifs apparaissent dans divers sujets et amenent de ties graves consequences pour la naissance et la vie de contes, ainsi que, naturellement, pour leur systematique. J'appele ces motifs «motifs de jonction», car car ils constituent des plate-formes entre des groupes entiers de contes et deviennent une source de leurs affinites innatendues, de leur liaisons et de leurs transformations. Ce sont des motifs identiques ou au moins analogues a ceux qu'on rencontre dans les contes de contenu different. Tel est p. ex. le motif des «animaux reeonnaissants» qui tirent le heros de toute sorte d'embarras, qui, au moment du danger, le secourent, lui sauvent la vie ou la lui restiluent. Le motif du «gobelet glisse furtivement» peut servir comme un autre exemple: i l apparait dans la Bible, dans la vie d'Esope, dans la legendę de Conipostelle et dans la «byline» russe des 40 pelerins. L'existence des motifs de jonction fait naitre de nouvelles fables grace a renetrelacement de divers sujets qui out le meme motif de jonction; de deux contes qu'on pourrait determiner schematiquement par des formules: D'AbC et MbN peut naitre un nouveau conte AbN, car deux differentes situations sont liees par leur membre commun b, qui est preciseinent un motif de jonction. Grace a ceci, les contes a construction composee, aussi bien que ceux a construction de cadre, sont un fait tout a fait normal; dans le premier cas, grace a l'existence du motif de jonction, deux contes indćpendants A, B, donneront naissance a une nouvelle creation A—B, — dans le second cas c'est dans le cercie du conte С qu'un autre conte pourra se developer', de sorte, que nous aurons une composition nouvelle С—D—C. C'est seulement apres avoir scrupuleusement discerne toutes ces possibilites a l'aide de l'analyse morphologique, qu'on pourra realiser la classification de la �539 variante donnee ou du groupe de variantes du conte et enregislrer le phenomene etudie dans le cadre du systeme international universellement accepte et, par consequent, faciliter aux prochaines etudes d'etre scientifiquement correctes. Ce precede doit avoir pour resultat la constation de l'identite des variantes donnees et la determination des relations qui exi­ stent entre elles. Mais voiei qu'une nouvelle difficulte se pose ici, et l'une des plus essentielles. La pratique folkloristique prouve que, grace a l'existence des motifs de jonetion et grace a d'autres facteurs qui evoquent la vie du conte, i l у a, a cole des variantes indubitablement identiques, une grande quantite d'autres dune identite probleniatique laquelle ne se laisse determiner qu'a l'aide de longues et penibles etudes speciales de caractere genelique ou historique. Qu'est-ce que la systematique doit en faire? I I me seonble, qu'a 1'exception d'un certain nombre de cas, ou l'identite a subi un si considerable effacement, qu'elle pourrait etre decouverte seulement a l'aide d'une etude toute speciale, c'est une que­ stion plutót simple, Le systernatiseur qui connait '.'existence des motifs de jon­ ction et celle des difficultees qui leur sont propres, les etudie toujours sur le fond de la composition; i l approfondit et tache de decouvrir leurs fonctions de construction, — et dans la construc­ tion meme i l prete une attention particuliere a la succession stable des motifs dans le sujet donne,.aux relations causales qui les unissent, enfin a leur clarte. S'il observe bien les facteurs nommes ci dessous, i l ne commetara pas de faute et i l s'acquittera d'une manierę precise de ses fonctions de systematiseur. Son but sera atteint surtout, si une connaissance approfondie de la morphologie du conte lui permet de discerner clairement le prologue qui, ordinairement, n'est qu'un supplement mecanique, du corps organique du conte. Du reste, une description exacte des composantes du conte qui n'entrent pas dans, le systeme, constituera la vole, d'apres laquelle la realisation d'une classification correcte se laissera toujours accomplir, pourvu que Pelement pris pour base ait une clarte suffisante et qu'il soit un motif exactement precise. J. Krzyżanowski �540 METHODS OF ETHNOLOGY s Introduction A. Need, object and division of ethnology: 1. Ethnology as a separate science has her own methods, 2. On products of culture and people-spreaders of culture on the base of critically examined material, 3. Following methods of critical examination of material, Following methods of examination of products i. e. general ethnolcgy, Following methods of products of the people i. e. methods of etnography. B. Development of ethnological methods: 1. Conditioning factors: a) philosophical currents, b) development of same ethnology sciences. and closely related 2. Principal stages of this development up to the present time. a) psycholog ism: idealistic, materialistic (natural), sociological, freudism, functionalism. b) historism: antropogeographical, English diffusionism, continental historism. c) directions physico-historical: ologenic and statistic. �541 Lecture I . Methods of criticism of material: A. B. C. D. Collection of material i n the area. Worth of direct material. Access to gathered material. Criticism of indirect material. II. Methods of examination of products: A. Characteristic of products by analysis: 1. Settling of components and grade of composition of products, 2. Settling of reacting relations between components, 3. Settling of reacting relation between components and varieties and surroundings. B. Elucidation by way of analysis of results obtained by the above mentioned analysis: 1. Of d e v e l o p m e n t . Formation of varieties under the the influence of changes supervening in surroundings, 2. of g e n e s i s of the product i . e. the union of its com­ ponents under various influences which allowed the given product to play its part solely in its primary sur­ roundings. III. Methods of the study of the people: A. Characteristic of a people by way of analysis: 1. the composition of its culture, 2. varieties of its culture, 3. relation of its culture to surroundings. B. Elucidation by way of synthesis: 1. of the d e v e l o p m e n t of a people i . e. the formation of its varieties in time and space under the influence of changes in the surroundings, �542 2. g e n e s i s of a people i . e. the uniting of given cultural components in given surrounding in a certain time and in a given group of human beings which played its part in its last surroundings. Closing A. Theory and methodological practice. B. Appreciation of results of research. C. Principal shortcomings in ethonological prospects of further development. methodology and I I . ETHNOLOGICAL FACTS AND METHODS OF EXAMINING THEM Introduction Facts and methods of their examination Till the beginning of the present century there lasted a period of unmethodical scientific study in the domain of ethnology. Later on, ethnological facts began to be explained with methods applied to other sciences, and lastly after this first stage — ethnological facts were treated in a new manner specially created for this purpose. The second period of the development of ethonology dates from a wide manifestation of the historical trend in which a special method was systematically devised for the elucidation of facts subjected to ethnological study. There appeared new methodics prepared by Fr. Graebner, W. Schmidt and Muhlmann. Since the last war there is a heightened polemical controversy between opposite methodological trends and its outcome are studies with a historical treatment given to the former ethnological methods: Pinard, de la Boullaye, Radin, Lowie, Bornemann. We fail to find the necessary method for the elucidation of many ethnological facts in the works of Graebner, Schmidt, Bulch and Muhlmann. One of those facts is the genesis of the cultural product which till �543 now has been either omitted or superficially treated in all metho­ dological studies. These gaps are quite evident when one puts in regard the system of facts with the system of ethnological methods. This is the aim of the present study. I . O u t l i n e of t h e s y s t e m of E t h n o l o g i c a l facts (cf. the preceding Nr. of «The People* p. 112 nn.) 1. Remarks touching the division of facts The division of facts, the relation of facts to their sur­ roundings, the changes in the relation of facts to their surroundings and the changes in the products themselves correspond with the categories of facts divided by sociologues. The social statics dis­ tinguished by them corresponded with the two first above men­ tioned facts, and the social dynamics with the two following ones. It is quite right to distinguish social processus from cultural ones as the objects of culture are different from the social ones. Z n a n i e c k i divides the sociological facts in social acts, social relations, social individuals and social groups. Our division is about the same after having eliminated the cultural objects and introduced the people into the social groups. 2. Division of ethnological facts The criterium of this division is to be found in the manner of transmitting cultural objects from generation to generation. The character of social objects depends on it. There are two W'ays of transmitting culture: the older one is solely oral teaching, hence tradition, and the later one is based on a higher form of writing. Thence the division of cultures and people in uncivilised (without writing) and civilised (with writing). Ethnology deals with the first and the second are the object of humanistic and social sciences w'hich are older than ethnology. Ethnological researches reach also the pre-civilised stages of civilised people and also the objects of culture transmitted by tradition and cultural unions with social �544 groups. More on the ethnological topic: Poniatowski St. «The aims and object of Ethnology* 1922, Archives of anthropological studies v. I I , Nr. 2. 3. Sociological facts and domain of sociology Separately from ethnological and historical facts touching concrete cultural and social objects, we give the name of socio­ logical facts, in the exact sense, to all the common and recurring traits of these objects as well as to the processus they undergo. On this basis are built the theories of culture, of social groups etc. I I . G e n e r a l m e t h o d s of e s t a b l i s h i n g ethnological facts The above mentioned four separate categories of ethnological facts are very unevenly accessible to the ethnologue. Most easily accessible are ethnological objects, in the first place their structure. It is more difficult to fix the functions of those objects and even more difficult to penetrate their ideology, because they are often made comprehensible only when a thorough knowledge of a whole culture and of a whole corresponding people has been gained. It is even more arduous to examine the dependance of objects on their surroundings and the part played by these objects as regards their surroundings. Here is a w ide outlook on a whole people and on their whole culture unquestionably necessary. This explains the great importance of collecting exactly and fully all the possible ethnological material and of examining it before it serves for the explanation of facts. r Dependently on this whether the material is gathered directly from the land area, or whether it derives from narratives, we obtain the following division: We adopt for a basis Graebner's method of establishing facts taken up by Schmidt and we enlarge and alter the whole in the following manner: Division of the methods of settling ethnological facts. �545 I . Criticism of direct material: A. Collection on the spot: 1. Qualifications of the researcher, 2. Technique of work. B. Making the collected material accessible: 1. Storing, 2. Publishing. C. Worth of collected material: 1. genuineness, 2. ethnographical localization, 3. chronological localization, 4. grade of individuality, 5. sufficiency of cognizance: of structure — function — ideology — dependancy of surroundings — part played for surroundings. I I . Criticism of indirect material (descriptions): 1. Criticism of author, his qualifications — relation to the place of research. 2. Criticism of text. The adding of a chapter on methods of interpreting facts does not seem necessary as such an interpretation is the outcome of the elucidation of facts and should be taken in regard to parti­ cular methods applited to singular categories of ethnological facts. III. Singular c a t e g o r i e s of f a c t s a n d of t h e i r examination methods Dependency on the methodological trend various categories of ethnological facts have awakened a very unequal interest and this has influenced the development of the method of their eluci­ dation. In the meantime all categories of ethnological facts are closely correlated. This is why a complete ethnological method must contain the methods of probing and elucidating all the six categories of objects: cultural objects, unions of cultural objects, L u d , Т. X X X V I I 35 �546 culture, social unities, social groups, societies (peoples) The me­ thods of elucidating the afore-said categories should be preceded by general knowledge, i. e. by the theory of each of these categories. The ways of classifying each of the afore-said six categories can be various; for example the objects can be characterised: 1) 2) 3) 4) on the basis of their proprieties, on the basis of their part in various types of unions, on the basis of their belonging to various types of culture, on the basis of the various relations of different types of units to them, 5) on the basis of various social groups to them, 6) on the basis of various societies. The more important classification should suffice for the pre­ sent. Other researches must be left to the future seekers. 1. Objects of culture and methods of their I . A. O b j e c t s o f examination. culture 1) D e f i n i t i o n o f o b j e с t: an object of social origin i . e. which is indebted for its descendance to an individual, a group, or a whole society (people) and socially reacting on an individual, a group, or a whole society. 2) The division of objects: is possibly various but widely applied is based on the principal groups of humain needs i . е.: material — spiritual — orga­ nization and language. 3) Traits of objects: a) s t r u c t u r e : generally speaking one must discern the e 1 em e n l s and their relations, s t r u c t u r a l m o d i f i c a t i o n s and here for the fixing of a terminology we admit c h a n g e s which vary with their components when the set remains the same, and t y p e s which are different, first of all because of their set, but which may also have different components. �547 s i n g u 1 a r 1 y: 1- o material products: their elements collected material from geographical sur­ rounding. The set is the outcome of an intertwining of those elements by the technical work which gives a form. Modifications are the outcome of a number of ele­ ments of the material of these elements, of the technical work, and the intertwining of these elements. 2- o spiritual products: their elements create spiritual experience. Their whole is formed by the alinement of these ex­ periences in time and space and this makes the style of the product. Modification are the outcome of: the quantity of elements, the quality of experiences and of the style. 3- o social products: their elements operate on the material of the relations between individuals or social groups. The set is due to the stable or temporary relations of these elements between themselves, which are the social norm, modifications are the outcome of the number of elements and their relations. b) f u n c t i o n : one must g e n e r a l l y distinguish the produce and the aim, functional modifications, treating in d e t a i l : material products: productiveness (working) a certain part of the material product works, the rest help, for example: the blade of the knife and the handle. 35* �548 The aim depends on the quantity of working elements (for example when the roof of a bus is used for transporting baggage), modifications depend on the two preceding, spiritual products: their produce depends on the intensity of the experiences which they have occasioned, the aim is the greater the more varied are the occasioned experiences, the modifications of the productiveness and of the aim go together, social products: the produce and the aim go together in them, the social norm is not subjected to modifications; lapses from the norm are not modifications. c) ideology: one must largely discern: the principle of the product, the valuation of the product, the differences in probing or valuation give varieties, res­ pectively types of modifications, treating in detail: material products: the probing consists in the knowledge of their structure and their function, the valuation in the judgement of their produce and the ends of their function, modifications depend on the above said differences, spiritual products: the probing depends om the knowledge of the psychology given surroundings in which the vital experience takes place, the valuation depends on the judgment of the degree of intensity and variety of vital experience occasioned by the product, �549 modifications depend on differences between the afore said. products of organization: the probing depends on the knowledge of relations between individuals or social groups, the valuation depends on the produce and the ends of given whole of relations, no modifications occur here. 4) Dependance of products surroundings. and of their modifications on their A. On the cultural surroundings: 1. on other cultural products: which are necessary to it store products, sustaining products, to which it is necessary' stored products, sustained products, 2. on cultural sets: facilitating sets, needing sets, 3. on culture: producing cultures, assimilating cultures, B. On the social surroundings: 1. On the social individuals active in relation to the product passive in relation to the product 2. On social groups active in relation to wholes facilitating, needing, passive in relation to the above-said. 3. On people diffusing productive and assimilating culture. �C. On racial surroundings The structures of products are mostly conditioned by mor­ phological traits, their functions by physicological traits and their psychic racial, ideologies by the psychic trend of their racial ground. D. On geographical surroundings either directly through supplied material, either through other products. 5) Pari played by products in surroundings (need of terms: objects influential, objects influenced, scopes of influence). A. On cultural surroundings 1. on other cultural products: part played positively, attraction of one by another part played negatively, one excludes the other. 2. on cultural arrangements: part played positive part played negative. On culture: part played positive — negative. 13. On social surroundings: 1. on social individuals: are life-possibilities heightened or lowered? 2. on social groups: is their interior cohesion strengthened? 3. on society. C. On racial surroundings: 1. on individuals: the influence of the product on their health, development and productiveness, 2. on the racial basis of social groups and on the whole society through processes of selection. D. On geographical surroundings: changes brought by the product: orographic, hydrographic, floristic, faunistic. �551 6) Changes in same products. a) genesis: cause: aimed — aimless course: inner — cultural combination inter — cultural combination inter — cultural derivation b) growth and decline: structure — function — ideology c) decay as result of changes in surrounding. 7) Location of product and its modifications. In time and space. Mixing processus: contact and migration. Location: permanent and unstable. I . li. Methods of e x a m i n i n g cultural products. 1. Preliminary remarks: The aim of the examination is to fix and elucidate the static and dynamic of the product from its genesis to the last stage of its development. The last stages of development usually serve as base of researches. It is on the background of the wdiole development that one can make the immediate material subjected to examination comprehensible. What is given indirectly is to be found in the union between the examined product and its surroundings. 2. The collection and criticism of material as regards statics and dynamics according to methods of settling ethnological facts. o. Treatment of material: a) analysis of topological object, b) analysis of conditional object, c) analysis of the influence of the object on its sur­ roundings, e) elucidation of the genesis of the object by the settling of the conditions of surroundings for the oldest type of object; verification of this elucidation by other objects �of same hypothetical surroundings as the examined object. I I . Cultural s e t s and methods of examination. 1. Definition of sets: group of cultural objects bound by interdependancy. 2. Division of sets: a) producive sets, b) concomitant sets, c) sustaining sets. 3. Traits of cultural wholes: a) structure, function and ideology. The structure is formed by the composing products, the function is the compelling necessity for another object (use of pro­ duct), the ideology is expressed by the understanding of its whole value. b) the ideology of cultural sets was rather indifferent to searchers till the present time, because the masses lack a distinct ideology of cultural sets, which goes only with prominent individuals. 4. Dependance of cultural sets on surroundings and their changes: a) On the cultural surroundings, b) On the social surroundings, c) On the racial surroundings, d) On the geographical. 5. Part played by the sets and its change in relation to: a) the cultural surroundings, objects', sets , b) social surrounding — individuals-groups, peoples, c) racial surrounding, d) geographical surrounding. 6. Changes in the cultural sets themselves: a) genesis, b) development and decline, c) disappearance. 7. Location of cultural set and its modifications. Methods of examining cultural sets vide I . B. above. �553 A. Culture and methods of examining Ihem. 1. Definition of culture*: total of cultural sets necessary to the independent life of larger human groupments and transmitted inside their boundaries from generation to generation. 2. Division of cultures: cultures of people, cultures of epochs, cultures of areas: geographical, linguistic, economic, reli­ gious, political etc. 3. Distinctive marks of culture: structure — cultural wholes with various categories of needs, function — compelling necessity of all its wholes to satisfy the totality of the needs of life of an autonomical groupment, ideology — the valuation of the whole of cultural sets by those who benefit by them (a certain predominant in a given culture can be mentioned). 4. Dependance of culture on surroundings and its changes: a) on cultural surroundings i . e. other cultures; b) on the social surroundings: 1. on i n d i v i d u e 1 s: the examination of social indivi­ duals ought to be analogical to the examination of cultural products. One must gain knowledge of a series of singular social individuals of a certain people to be able to fix their principle types and varieties. Classification cannot be based on their psvchic traits but on their social trends, and since an individual is social thanks to the culture he pos­ sesses, then to each distinctive cultural product cor­ respond parallel types of social individuals. For example: to various types of scythes correspond va­ rious types of mowers. An individual can be a com­ bination of several social types and if one of them �554 is predominant the result is that this type subjects the others. Thus there are distinct types with the marked predominance of one: a) men of action, managers — marked characters, b) men passively receptive — imitators. 2. Social groups are organizations of individuals and facilitate the creation, the sustenance and the consumlion of products to higher individuals. •'i. S o c i e t i e s are organizations of social groups ena­ bling the work of these groups. It is sheer nonsense to say that a social group as society is a creater, respectively a consumer of-cul­ ture. It is an error of totalism. Only individuals create and consume. c) on the racial surroundings; d) on the geographical surroundings. HI. B. Method of examining cultures. Remark of the publisher. As regards this part, the author has left only three questions. He begins by the function and says: The free function, tree, because directed by feeling, as to its aim — changing as to its produce — dependent on the sense of duty Ideology — changing, dependent on w i s d о in, moral or immoral, the 1 a w observed or transgressed. Structure — changing, dependent on the will, directing the individual according to conscience. St. Poniatowski THE PRIMIT1VENESS OF BUSHMAN CULTURE The Bushmen represent a higly archaic racial type; they may well be one of the most ancient human races. This statement is supported by observations taken from the four aspects of man in which his appearance and activity find their clear and natural �555 expressions. They give evidence that Bushmen stature, culture, way of thinking and speaking are very primitive, probably the most primitive of all existing human tribes. The height of the Bushmen averages 4 ft. 7 in. (men) and 4 ft. 5 in women). Their skin is of a light yellowish-brown hue, and wrinkled, this being apparently due to the irregular condi­ tions of feeding in the steppe. On the rare occasions when food is plentiful (especially in the rainy season) the Bushmen will gorge himself, so that the skin on his swollen belly becomes smooth, but when the food supply fails he will be. on the brink of starvation for month on end, and his skin will become wrinkled again. His hair is scanty, his hands and feet small and delicate, his legs very short in comparison with his long trunk, and yet these legs can stand extraordinary hardships. He can run for miles and miles, pursuing game without pausing for breath, until the animal breaks down from sheer exhaustion. His body is very supple: in his buttocks he generally has a store of fat. This feature is parti­ cularly prominent in the women and is known as steatopygv. The face is pearly square in front, the eyes are small, unsteady and slanting, the lower part of the ear-lobe is grown together with the head and almost adjoins the jaw. The lips are narrow, their colour approaches that of the rest of the face, the nose is flat and broad, the chin very litle developed. Outside of South West Africa, Bushmen inhabit parts of Angola and of the Kalahari desert. The chief dress of the Bushmen is a kind of triangular leather apron or a narrow belt with a few leather thongs hanging down in front like a very small apron. The women wear a leather belt to which two small aprons are fastened, one in front and the other at the back. Apart from that they often wear a leather covering round the shoulders, and this is called karos. The children are. as a rule, quite naked, and infants arc carried in the above-men­ tioned karos on the mother's back. They generally wear nothin" on their heads, but the women usually adorn themselves with little chainlets of shells, of ostrich eggs, strung on a thread and attached to the hair. Round the neck they wear similar chainlets �556 or a kind of necklace made of little pieces of leather, seeds, or glass-beads. These are supposed to be amulets. The women also wear round their necks a sort of powder-bag, made of the shell of a small tortoise, in which they keep the so-called bukhu, a kind of powder made chiefly of the pulverised herb lareb, while the men hang a pipe round their necks. On the arms or legs (below the knees) they sometimes wear rings of leather, grass, or iron. For hunting the Bushman puts on sandals of gemsbok leather, which enable him to run long distances without sinking into the sand, and partly also protect his feet against thorns and sharp> flints. At times of famine the Bushmen eat both their leather carosses and their sandals. The Bushman hardly ever indulges in the luxury of a wash or a bath. He simply does not feel the need. Water is much too precious to be wasted like that. But the women will often powder themselves, smear themselves with fat, or with red or brown paint, to embellish themselves. In some districts the men will scatter ashes on their bodies before hunting, presumably in order to render themselves inconspicuous on the grey background of the steppe and so escape the observation of the animals they are going to hunt. But it may also be done for magical purpuses. Bushmen with scars on their faces, or. with one little finger cut off, are also met with. The scars, on the face are in some cases an embel­ lishment, in others a tribal mark, or a distinction for prowess in hunting. The cutting off of the little finger is practised for pur­ poses of ridding a patient of disease, which is supposed to flow out together with the blood. Apart from that, these practises may have a magical significance. The dwelling of the Bushman is a quadrangular or semi­ circular shed, sort of chalet or very primitive hut, The entrance opening is always to leeward, changing with the direction of the wind. Near the entrance the Bushman kindles the fire. A l l the inhabitants gather round it to warm themselves during the nights, which are often bitterly cold. A Bushman commune counts about 50—100 persons, who generally constitute a family group, with a chief. On the whole �557 there are no great differences in the rights of the two sexes, the work of the men and of the women being of about the same value. Thus the Bushman social life has features both of patriarchate and of matriarchate. At present monogamy is, for economic reasons, the usual form of marriage among the Bushman tribes. In former times, however, when game was more plentiful in the steppe, polygamy was practised to a greater extent. In spite of great mutual affec­ tion in the Bushman families, the women sometimes have to kill their new-bonis, because there is no food for them. Whatever someone makes or wins for himself is his pro­ perty. The Bushman has a very accurate sense of fairness and right. Manslaughter, adultery, theft, robbing of wells, transgressing the boundaries of the communal area are severely punished, some­ times with death. Bows and poisoned arrows are the weapons of the Bushman. Besides the bow, they also use javelins, knives, and a wooden club called kirri. The hut of a deceased person is burned down, and the dead man is buried on that spot, wrapped in his karos. The earliest religion of the Bushmen seems to have been the cult of the moon, which heavenly body they worship with dances lasting all night and with some sort of prayers. Every tribe has, as a rule, its magician or wizard. The language of the Bushmen is remarkable for the frequent occurrence of smacking sounds called clicks. Their life and ways of thinking may best be illustrated by short narratives literally translated from the tales as told by natives belonging to different Bushman tribes, and collected by several linguists (Th. Hahn, C. Meinhof, D. F. Bleek, R. Stopa). The following narratives are given in Polish versions in this paper: How we live in the Steppe (two different versions. Famine. Hunting the Jackal. Making an Apron. The Lion, the Jackal and the Ostrich. �558 The Moon and the Hare. The Division of the Earth. Two of the narratives, vz. Building a Hut and Girl's I n i ­ tiation are provided with the original Bushman text and the inter­ linear Polish translation, showing perhaps most clearly in literal terms and arrangement of words the primitive structure' of Bush­ man thought and language. Roman Stopa DWELLINGS OF THE YAKOOTS Oorasa, kalyman, yourta, or bałagan, elbelen, are according to Sieroszewski the names of various types of Yakoot dwellings. Oorasa is probably a booriat word, bałagan is persian. Yourta is of touranian origin and means place of dwelling: yourt or sourt. Kalyman or goolema may be derived from the toungooze. A purely Yakoot name for dwelling is: jeejay. All the dwellings of the Yakoots have flooring. It seems none of them use clefts, caves or dugouts. For construction they use: wood, bark (especially birch), skins, webs, earth, dung, mess, hay, tree-roots and branches. In the Kolinas ooloose sometimes snowhuts are being erected, but not for long. Bricks are known but only used for fire-places. The oorassa is the oldest and most typical type of Yakoot dwellings and is a round cabin from 6.5— 9.5 m. high with a diameter of 4.5—6.5 m. measured at the base. The frame-work is formed by four posts with their thinner ends joined under an angle of 60 degrees. On top of the frame-work are placed four horizontal planks forming a rectangular frame on which repose the thin bands of the roof construction. Oorassa roofing consists of broad stripes of birch-bark first boiled in milk, then sewn together with horse-hair and adorned with manycoloured desings. In the interior of the Oorassa there is a fire-place and along the walls are placed the couches. The Oorassa of old have nearly disappeared. In the North where there is difficulty of getting birch-bark and the frost is severe, turf is used to cover the Oorassa. 'ach is the dark and dirty kaliman. The wealthy �559 protect themselves from the falling filth by placing birch-bark or tanned skins under the turf. Nowadays the Yakoots live in a Yourta wdiich is also called balangan or bałagan (sec pictures 4, 5, 6, 7). The frame-work consists of four posts 20 cm. thick and 1 m. 30 cm.—1 m. 70 cm. high. These posts are driven into the earth deeper than 60 cm. and in a square with 6.5—9.5 m. of distance between each of them is placed the South-East post for which the Yakoots have a special reverence as it is the abode of the Yoorta-Spirit. At the end of the posts, in longitudinal i n ­ cisions, are fixed the beams which form the roof sloping EasL and West. The beam is greased with butter, koomiz or horse blood. On the frame-work of the roof is first placed wood, thin and round semi-circular shingles, on which comes: moss, hay, bark and mould. The logs which form the walls are set somewhat inclined arid are like a truncated pyramid sloping at an angle of 70 degrees. The Yoorta generally has 2—3 windows to the East and South, a 30 cm. big square. In the Summer these apertures are closed with moss, paper, fish-bladder, or horse-hair net and in the winter with thick ice-panes. The door aperture is closed with thick planks covered with oxen-hide. The exterior of the Yoorta is covered with cow-dung and mould. All round is an earthen dyke 90 cm. high, 30—50 cm. broad. " Inside the Yoorta along the walls there are 4—8 permanently fixed settees, and each of them has a special destination. In the middle of the Yoorta is the fire-place which has the form of a square trunk made of thick logs. 60—80 cm. filled with clay. From there leads a conduit to the chimney and a slanting smoke-escape. It is made of long and thin wands covered with clay inside and outside. The Yakoots give great attention to fire­ places. When travelling, the Yakoots protect themselves from the severe climate by making a protecting wall of sticks and branches �560 tightly intertwined. It is the elbelen or haltan, just one single sort of shield which is placed so as to protect from the wind. 2) The most ancient form of Yakoot dwelling is the Yourassa which appertains to horse-breeding culture. In the Northern regions to which the Yakoots. had been driven, the Yourassa did not give sufficient protection from the cold, this is why it began to be covered with turf and took the name of kaliman. As the new country was very inconvenient for horse-breeding, because of the lack of vast meadows and steppes and on the other hand very good for oxen which could contentedly graze on smaller expanses, the Yakoots abandoned horse-breeding for oxen. This led to the preparing of provisions of hay and also to the building of shelters for the oxen, a foresight which enabled to pass long and severe winters. 7 The kaliman was changed into a Yourta, because the top part which proved unnecessary, was abolished. At the same time the aperture through which the heat escaped was stopped, and the space to be heated became smaller without inconvenience to the inhabitants of the dwelling. The perpendicular and the inclined walls, also the perpendicular arrangement of logs make the dif­ ference between the Yourta and the dwellings of other Siberian people. The division of the Yourta into the right-hand-side part i. e. reserved to males, or East part, and the left part, the West, or women's part, shows clearly that this type of dwelling was the outcome of two cultures i . e. the patriarchal pastoral culture of the breeders of horned cattle and horses, worshipers of the sun" and fire, with the custom to turn towards the East when offering a sacrifice, and the patriarchal-agricultural which had adopted the turning towards the West when offering sacrifices. Other domains of Yakoot culture also demonstrate the same mixing of the patriarchal pastoral culture with the patriarchal agricultural one, for example religion, mythology and agricultural activities. Teofil Chodzidlo �561 THE HELLENIC CUSTOM OF WEARING ONE SHOE ONLY Ancient authors frequently mention the custom of wearing only one shoe; this custom is common to heroes and peoples. We may quote as a principal representative of heroes I as on (Pindar Pyth. 470 sqq.), Perseus (Artemidor. Oneirokrit. IV 63), Lykurgus (Antholog. Palat. X V I 127); besides them peoples such as the Aitoles (Euripides Meleagr. fgm. 534, Nauck. Arislot. i'gm. 74, Rose. Schol. in Pind. Pyth. 4, 70), the Plataeans (Thukyd. Hist. I l l 22); accord­ ing to Macrobius (Saturn. V 18, 13 sqq.) Vergil (Aen. V I I 689) transferred this custom to the Anagnini, a poeple of ancient Italy. The explanations of this custom are restricted usually to Iason and his personal adventures. As Apollonios of Rhodus tells (Argon. I 7 sqq.) Iason crossing the river Anauros lost one shoe in its waters. Ps. Pherekydes changed this interpretation saying that Iason took off his shoes before wading across the river, and after crossing it put on only one shoe, because he hurried to the sacrifice. This interpretation is remarkable; as monumental tra­ dition shows, the offering person has often only his right foot shod. Katharine Esdaile ('0 o»' iQ~.b.z. Two statues of a boy ce­ lebrating the Eleusinian mysteries [Journal of Hellenic Studies XXIX 1909, 1—5J) gathered together after W. Amelung (Skulpturen des Vatik. Mus. I I No 393) all the monuments which indeed show the offering Perseus wearing only one shoe; Miss Esdaile sees in these young ephebs of the Eleusinian mysteries 'boys from the hearth' (s aa śiTiac): and as to the custom, «parallels prove that the baring of one foot had a definite religious meaning and was especially connected with the cult of chthonian. goddesses*. Frie­ drich Hauser (Die Statue der 'Sehutzi'lehenden' im Palazzo Baiberini [Jahreshefte des Osterreich. Archaolog. Inslituts in Wien XVI 1913, 57—77]) recognises Pylhia in the woman wearing only one shoe on account of her pathetic face W. Amelung explained this custom in a separate study (Atti della Pontificia Accademia di archeologia 1905/6 123 sqq.), and concluded that one bare foot ensures to the man or woman a magic contact with the earth and Lud, Т. X X X V I I 36 �562 therefore secures vital power and victory: this interpretation was accepted by L. Levy (Die Schuhsymbolik im judischen Ritus, Monatschrift fur Geschichte und Wissenschaft des Judentums L X I I 1918, 185 sqq.) and Jungbauer (Schuh, Handworterbuch des dcutscchen Aberglaubens, Berlin 1935, V I I 1308). Sir James Frazer (The Golden Bough, London 1911, I I I 311) supposes «that the intention of going with one shoe on and one shoe off is to restrain and to set at liberty, to bind and unbind... to rid the man himself of magical restraint* etc. O. Gruppe (Griechische Mythologie u. Religionsgeschichte, Munchen 1906, I I 912 adn. 7) according to J. Bachofen (Das Mutterrecht, Basel 1858, 159) thinks it to be a re­ ligious ceremony: to offer a votive shoe and consequently to walk with one shoe. All these interpretations are very insufficient especially Wilhelm Kroll (Unum exuta pedem'— ein volkskundlicher Seitensprung [Giotta XXV 1936, 152—158]) took care to evi­ dence it. Nothing can better illustrate the helplessness of all hy­ pothesis than the symbolic commentary of Jean Brunei (Iason monokrepis [Revue Archeologique 1934, IV 34—43]) who — con­ trary to all ancient authorities — affirms that king Pelias handed his one shoe to Iason in sign of restoring him his kingdom. Therefore we endeavour to find the proper rationale of this custom which no doubt bad its practical function in the life of the people. Iason is characterised by Pindar as a strange warrior: the ancient commentaries specify it by saying that this sort of warrior's custom belongs to the Aitoles. As the ancient in primi­ tive times always fought barefooted, we have to require a special function for the use of the shoe on the right foot. This function we find in the fact that the Aitoles fought — as all ancient peoples did — manibus pedibusque and therefore protected the right foot which mainly took part in the battle, in the same manner as e. g. the boxer protects his hands by putting on gloves. Zofia Ganszyniec �563 RICHARD BERWIŃSKI Richard Berwiński played an important part in the history of ethnography and ethnology. His principal work: «Studies on po­ pular literature from the standpoint of historical criticism* publi­ shed in 1854 must be considered as the first polish work on ethno­ graphy; a mile-stone between ancient and modern views not only on literature but on the whole popular culture. He was not suf­ ficiently apprized at the time, especially by the rueful romantics whose illusions as regards the essence of popular culture had been swept away by his book. It is only in the time of Karłowicz and thanks to the eulogy of Rostafiński that he met with full re­ cognition. But a proper monography is still.missing, and the object of the present lecture is to fill this gap. Richard Berwiński born in 1819 was educated in Great Po­ land surroundings. He went to a lower school i n Leszno. For a time he was completing his education in Poznań, mostly in the Raczyń­ ski Library. He passed his bachelor's examination in Wroclaw and was a student of the University in this town. In the life et work of Berwiński there are four distinct pe­ riods. In the first: (1836—1840) the author was in close relations with the Editor's office of the: «People's friend* and influenced by romantic opinions as regards the people. He made several poetical transcriptions of popular legends and fairytales; mostly litterary popular productions. His most important work in this period was: «The Goplo Goddess*, and the works which appeared in a collection published under the title of popular culture. His warm pro-slav sympathies were characteristic at this time The second period (1841—1846) created a bond between Berwiński el Poznań with the Editior's office of the: «Lilterary Weekly*, the Polish Democratic Society, with social and political workers, for instance with E. Dembowski et H. Kamieński author of a profound work: «Philosophy of Material Economy* (Poznań 1843—45). 36" �564 In this time Berwiński indulged in political polemics which we find expressed in his poems especially in the verse: «Mice Tower». The man of letters had become a belligerent politician. As an emissary under orders to foment an insurrection against Russia he was arrested in the year 1945 in Tarnów by the Austrian authorities. It is there he lived through the bitter and painful disil­ lusions which were the outcome of the atrocious Galician mas­ sacres. Extradition soon followed. He was given up by Austria to the Prussian Government, sentenced to a long term of imprison­ ment, and started to work scienifically behind the bars of Ihe В erl i n M oa b i t - p r i s o n. The third period (1846—1854) was begun by his work on popular culture. The revolution in Berlin opened his prison. Besides his scientific work on a favourite theme, Berwiński took an eager part in the happenings of the lime. The failure of the revolution, the futile manifestations of the Slav Congress in Prague made him seriously ill. As Member of Ihe Prussian Parlia­ ment in the years 1852—1854 he defended polish rights under german occupation. I l was then he finished his work on popular litterature, the master-work of this life. The book was published in Poznań in 1854. In this work Berwiński settled the methods of researches on popular litterature and drew a lien lion on the ne­ cessity of conscientious copy of lexts of comparative studies. The results of this work prove thai there are few genuinely aboriginal motives, same as in Ihe literature of other peoples. The whole popular creation is a result of the migration of various themes and motives and an important part is played by the church, by the tracks of pilgrimages, of trade et also by the influence of higher social classes. He settled also thai Ihe popular li llerary creation lacks original traits and does not reach far back into the past ages. One can well understand how shocked were the romantic writers of the time, especially Lucian Siemiński, by the result of Berwhiski's researches. The fourth and last period of Berwinski's life falls in the years 1854—1879. He resigned his seat in Parliament, his projec­ ted marriage with the Countess Wollowicz was broken off and he �565 emigrated never to return to Poland. He spent a certain time in Paris on his way to Stamboul and following the advice of Mickie­ wicz enlisted in the Sultan's Cossacks under the command of Czaykowski Sady k-Bashaw. It was an illusion of the time that the war in the Crimea would open new political prospects to the Poles, but the Parisian Congress soon dispelled this hope. Residing abroad Berwiński took no active part in the insur­ rection of 1863, and this very nearly broke his heart. After the collapse, of France in 187CK71 and with the growth of russian and german influences, Turkey disbanded the military formation of the: «Sultan"s Cossacks*. Berwiński remained in Constantinople bereft of means of life without possibility of return to Poland, and often exposed to starvation. In the year 1874 a fire broke out in the hotel where he was staying and his manuscripts were destroyed. Two works: «Ronie and Constantinople*, and «Materials for the Ethnographies of Serbia et Bulgaria*, were thust lost. Exhausted by the harships of his life Berwiński died in misery in a suburban trench hospital. On his death-bed he had the consolation of being assisted by Father Ławrynowicz, the same priest who was present at the death of Adam Mickiewicz. Л. Fischer STUDY OX THE CHARACTERISTICS OF ETHNOGRAFICAL RUTH EX IA OF SZLACHTOWA ON THE BASIS OF CERTAIN ELEMENTS OF MATERIAL CULTURE I . West of the Poprad there are four villages surrounded on three sides by wide mountain-ranges and forming on the north side of the Carpathians a Rutheniau island which lies furthest west and is named by the author: «Rulhenia of Szlachtowa*. The inhabitants of Szlachtowa form a separate ethnografical group which from the point of view of culture approaches the Ruthenian population inhabiting several Spisz (Zips) villages, hut on the . �566 other side is quite different from the Ruthenian Lemko's settled east of the Poprad. Between the Ruthenians of Szlachtowa and the Polish population of the neighbouring Szczawnica there is always a very ancient antagonism. I I . The provenance of the Ruthenian settlement in the nearest neighbourhood of Szczawnica is till now far from clear. Not earlier than in the X V I century we find in the historical sources the name of Szlachtowa and latest, because not sooner than in the X V I I I century, the names of Biała and Czarna Woda. It is highly probable that the Ruthenian element penetrated here on the wave of the Vallachian-Ruithenian inroad of settlers between the XIV and XV centuries. The land structure of the Ruthenia of Szlachtowa is based on the model formed by the mediaeval colonisation under the so called «German law». A l l the four villages have a regular field structure primarily based on the three-field system of agriculture. They are different from the typical regular field structure in thus far, that in the fields which join the rural dwellings, the plots of the singular owners touch the dwellings. It is a transient form between the regular field structure and the so-called forest-fieldstructure. Besides the cultivated land in the neighbourhood of the village the inhabitants of Ruthenia of Szlachtowa possess numerous clearings strewn among the forests which cover the near mountains. They are used as pastures, meadows and tilled fields, and jointly with this, there develops on them the system of half pastoral, half agricultural season-settlement. I I I . The houses in Ruthenia of Szlachtowa are built of wood on angle, covered with planks or wooden tills. The poorest ones show the type of one construction settlement, where the inhabited part and economical part are found under one roof. There are also two-construction habitations and a separate farm house habitation and sometimes a many buildings farm in which the cottage, the stable, the barn and other constructions form a closed square with an entrance gale to the yard. : �567 IV. The Ruthenians of Szlachtowa formarly found means of living mainly as shepherds (sheep, oxen), at present principally in agriculture. The inhabitants of the four villages mentioned endeavour to cover the shortage of means of living, by various additional occupations like the manufacture of wooden boxes or the mending of cracked pots with wire. The wire-netters of Biała Woda now reach Warsaw, Poznań and Bytom and formerly used to go as far as Lwow, Kiev or Czerniowce. V. The Ruthenian mountaineers garb in the neighbourhood of Szlachtowa for males and females alike, is mostly of home made white linen or flax or of some other white woolen stuff. Only a few factory materials: ornaments, boots and hats were bought in the mountain towns. The popular garb of the Ruthenians of Szlach­ towa is very primitive as regards cut and ornament. VI. Lastly the author examines the problems of the chrono­ logy and of the provenance of singular cultural elements in Ruthenia of Szlachtowa. To the group of phenomena typologically oldest he counts the solitary, dispersed settlements, found in forest-clearings, habitable constructions built on angle covered with a roof quadruply inclined made of planks or wood-tiles and composed of only one room and one primitive antechamber. As regards clothing: a man's shirt with the longitudinal «poncho» cut, woolen trousers with a typical side-flap, above the right grouch, a long woolen «hunia» i . e. a man's cloak, a sheep-skin cap covered with cloth, the linen wraps which women put on their shoulders, and in farming the blazing of bushes and the one-field system of agriculture, which is found also in the forest-clearings. Numerous Spisz influences are stratified over older cultural layers. They penetrated jointly with the contacts between the Ruthenians of Szlachtowa and their brethren inhabiting the country south of the Carpathians and also reached the Slovaks. One should place here, as belonging to these influences, the form of the roof (doubly inclined with eaves and surmounted by a small semicircular rooflet), painted clothes-chests, the form and the �568 manner of adorning men's hats and in the garb of the women their headgear, the ornaments of the shirt, the skirts called: «kanafaska» made of linen or cotton material, weaved in perpendicular red stripes, white with blue lines, fur jackets richly ornamented with Mayings and top-boots. Polish influences are chronologically the latest. Primarily, as regards material culture there was no difference between the Ruthenians of Szlachtowa and the Polish mountaineers of the neighbouring Szczawnica. It is only when there appeared regional differences in the garb of the Szczawnica mountaineers that the influence of this garb began to act on the neighbouring Ruthenian population, especially on the youth of the nearest village i . e. Szaczawnica. The author tries to reconstruct the process of differenciation of the cultural group of Ruthenians of Szlachtowa. Layers of foreign influence begin to fall upon the more or less uniform cultural back-ground composed without greater differences of the whole of the Carpathians. The area of the upper Dunajec is in the orbit of Spisz influences, which results in the appearance of certain cultural differences spreading on the territory of the Polish Spisz, the mountaineers of Pieniny and Szczawnica, the Ruthenia of Szlachtowa and the east (peak of Podhale). In time the area delineated here divides under the influence of a further development into two meridian parts, the west part whose popular culture continues to develop under the influence of cultural waves coining from Spisz and Podhale, and the eastern one comprising only the mountainners of Szczawnica and the Ruthenians of Szlachtowa, who remain isolated and keep without change a cer­ tain whole of ancient culture. With the cultural differenciation of the Szczawnica moun­ taineers which happened between the XIV and XX centuries and even later, the Ruthenia of Szlachtowa remained the unique area with certain marked traits of culture which have been changed or forgotten alsowhere. R. Relnfuss �569 GREATPOLAND'S POPULAR CULTURE ACCORDING TO GERMAN PLANS In the year 1943 under in Poznań a book under the Warthenland». It came from tisches Institut» and belonged Volkskunde». German occupation there appeared title: «Die Sagen der Deutschen im the publishing Library: «Volkspolito the series of «Abteilung Deutsche Dr. Edmund Mudrak was the editor, the work was by Pro­ fessor Lutz Mackensen, two German scientists, teaching shorthand in Poznań at Ihe University of the Reich, for thus had been the Polish University transformed under German occupation. It is a book which among many others, for example the works of Dr. Walter Geisler Professor of Geography at the same University, Dr. Charles-Ernest Koehne historian of art and artistpainter and others bent on proving scientifically the far-reaching influence of German culture in Polish lands, unmasks the aims and ways of German cultural planning on territories subjected to German administration. Great-Poland, the oldest province of the Polish Stale was named by the Germans: Varla-Land. They began to exterminate the Polish population and to fill the new Varta-Land with Ger­ man colonists, re-emigrees from the East borders of Poland, from the Baltic provinces, from Russia, Bukowina and Bessarabia. These groups of transplanted people were to form the new Ger­ man tribe in Great-Poland. A cultural planning was to be made for this tribe by German ethnographs: Mudrak and Mackensen, while Geisler was busy with geography, among other subjects with the theory of landscape, and the arl-historians were prepar­ ing the architectural picture of the land. Help was given by the museums, where items were being collected for Ihis same purpose. The German ethnographs were interested in legends and folklore because Ihey considered this part of the spiritual culture of the people as an important spiritual asset, an element binding together the disseminated groups of colonists. �570 The collection of legends formed by the people and reintro­ duced in the occupied territories was in the opinion of Mudrak the best element to deal with in starting a renascence of popular culture. The book under the title: «Sagen der Deutschen im Warthenland» has thus a double aspect. From the point of view of science it is an addition to ethnographical geography through its localisation of legends in a closed territory and from a practical point of view i l is a work of popularization. In the midst of his labours Mackensen stumbled on unforeseen difficulties as he was unable to conciliate Ihe two objects in view. His work is not based exclusively on local researches, but mostly on bibliography. For practical reasons Mackensen made in the text he used arbitrary corrections and his selection was also guided by a program made beforehand. Mackensen advanced the theory that the purely German spiritual material collected by him had no foreign infiltrations and at the same time drew attention in his commentaries on the influence of the surround­ ings reacting on the spiritual tenors at the moment of its birth. As the collection comprises not only the sagas of the autochtones but also of new-comers from the Baltic sea and the Black Sea, from the steppe and the agricultural areas each with^ a different grade of civilisation, the variety of culture is no less apparent. The object of the edition proved decisive. The authors and the protector of their book the Gauhauptmann who wrote an introduction, expressed the hope that the collected material w ouid vivify tire people and prove an important element in the cultural planning made for the Varta-Land. Mackensen divided his book into three parts: I . Man and Death, I I . Man and Supernatural Powers, I I I . Man and History, and put stress on the threads of death and demonology and legends with a historical tincture. The motive of death dominates the book as the Part I takes up the half of it with a good hundred tales. In the following parts this same motive recurrs with alterations. The last part, treating of German heroes is rather short and only contains a score r �571 of legends Frederician and Josephinian which have the character of barrack-anecdotes. The aura of all these legends is upleasant. Horror and terror give the dominant note, with a lack of the proper legendary po­ pular strain of romance nad poetry. To the foreground come only the "brutal instincts of man mostly the desire of vengeance. The phenomena of death or demonology terrorize human psychology and the details of the tale are so bereft of aeslhetical feeling that the reading brings discouragement. Mackensen has shorn his texts of all religious feeling. He mentions this in his introduction and proves it at the end of his commentairies. He has thus deprived many legends of the proper trait of magic trend of thought. The whole thing is sinister and breeds depression. The book is illustrated with drawings and vignettes. One can see among others, headless monsters, skeletons, hanged wret­ ches, tortured bodies and dead corpses. Truly the gallery of a morbid imagination. As the work of the German ethnographs Mudrak nad Mac­ kensen was destined to play the part of an element in the cultural planning for Great-Poland, it is highly characteristic and remains a document of the cultural activity of true Hitlerians. Bożena Stelmachowska ETHNOGRAPHICAL ICONOGRAPHY This is the beginning of a work of greater length which will appear periodically in the «PEOPLE», during several years. Ethnographical iconography contains polish material which gives historical documentation to ethnographical facts with the help of old engravings, drawings, pictures, embroideries and the like. To this material are also added photographies used for the documentation of rarer ethnographical specimens in polish mu­ seums and also unusual ethnographical motives in village sur­ roundings. �572 Iconography does not present a systematically arranged ma­ terial according to set problems. All this is accidental and provisionally collected at hap­ hazard, but will be put in some order by the index placed at the end of the 20-th sheaf of the iconography- The list of things in the two first contains the following items: 1) 2) 3) 4) 5) 6) 7) 8) 9) 10) 11) 12) 13) 14) 15) 16) 17) 18) 19) 20) 21) 22) 23) 24) 25) 26) 27) Drawing of a child. X V I century engraving on wood. A seven-headed horned dragon XV c. cngr. on wood. A cannibal tent engr. on wood. Samoyeds X V I e. engr. on wood. A dragon-stone X V I c. engr. on wood. A fox caught by the leg in an archaic beam-trap. In polish «stempitsa» X V I c. engr. on wood. Radish female Raphanus sativus XVI e. engr. on wood. Lorctto-bell XX c. engr. on wood. Sinner's death XIX c. engr. on wood. Four beasts on map of the world, engr. on wood. The magnet X V I c. engr. on wood. Hunter's net out-spread XVI c. engr. on wood. Lapis agapetosm or achates (gagatek-amber) XVI c. engr. on wood. Devil expelled out of man XVI c. engr. on wood. Harvest XVI c. engr. on wood. Dragon sun-obtruding X V I c. engr. on wood. Men stinking-lipped X V I c. engr. on wood. Demon scared X V I c. engr. on wood. Amber X V I c. engr. on wood. Frog-stone XVI c. engr. on wood. Inula Helenium magic root XVI c. engr. on wood. Costumes of Gdansk fisher-women XVI c. engr. on wood. Tartar wives XVI c. engr. on wood. Rirds glued and lilted trap X V I c. engr. on wood. Leviathan and Mother of God XVI c. engr. on wood. Descent to hell XVI c. engr. on wood. Sabbath of witches XVI c. engr. on wood. �573 f 28) Flight of witches to Haki-hill X V I I с. engr. on wood. 29) Black Mass X V I I c. engr. on wood. 30) Our Lady's tears (Spirantes spiralis, plant) photography of year 1939. 81) Four-in-hand XIX c. engr. on wood. Thacldaeus Seweryn � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c4c89f8c715daedcc12fcc51e2b9a24b.pdf 4afdf7ab50d98334069bb5a34b47a3b9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4884 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4530 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.1-2: s.92-96 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource 1968 Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 1. Jean R E C Charles Pellerin, E Bitwa N pod piramidami, Z Épinal. J Jean Mistier, Francois Blaudez, A n d r é Jacquemin: E P I N A L ET L ' I M A G E R I E P O P U L A I R E , ilustr 106; lista g r a f i k ó w d z i a ł a j ą c y c h w P a r y ż u od X V I I I w i e k u do pocz. X I X w i e k u . W r o k u 1961 została w y d a n a w P a r y ż u praca Epinal et 1'imagerie populaire b ę d ą c a zbiorowym podsumowa­ niem dotychczasowych b a d a ń francuskich h i s t o r y k ó w nad tzw. „ i m a g e r i e " , czyli f i g u r a l n y m i przedstawieniami graficznymi, p r o d u k o w a n y m i m i ę d z y i n n y m i w Epinal. Logiczny u k ł a d problemowy w p r o w a d z i ł p o d z i a ł na trzy rozdziały t r a k t u j ą c e 1) o genezie „ i m a g e r i e " , opra­ cowanej przez g ł ó w n e g o redaktora Jean Mistlera, 2) his­ t o r i i „ i m a g e r i e " w Epinal, zebranej przez Francois B l a u deza, oraz 3) o ich p r o d u k c j i i handlu, o m ó w i o n e j przez A n d r é Jacquemina. I . Jean Mistier poprzedza o m ó w i e n i e genezy „ i m a ­ gerie" p r ó b ą ustalenia definicji „ i m a g e r i e populaire", k t ó r y c h nie w ł ą c z a w zakres sztuki ludowej. Jako s z t u k ę l u d o w ą c h c i a ł b y określić s z t u k ę t w o r z o n ą przez l u d dla ludu ł, zaznaczając r ó w n o c z e ś n i e , że tematycznie jest ona, a zwłaszcza grafika i malarstwo, z w i ą z a n a poprzez rzemieślnicze obrazki dewocyjne z malarstwem, rzeźbą, w i t r a ż o w n l c t w e m sztuki oficjalnej . T w ó r c y „ i m a g e r i e " nie b ę d ą c y ich u ż y t k o w n i k a m i produkowali je dla ludu, d o b i e r a j ą c tematy odpowiada­ j ą c e jego zainteresowaniom, s p e c y f i c z n ą zaś f o r m ę — nie l u d o w ą — d y k t o w a ł y w a r u n k i masowej, zmechanizo­ wanej produkcji. Ostatecznie t e r m i n „ i m a g e r i e " albo „ i m a g e r i e d'Epinal" o k r e ś l a w sztuce i literaturze rodzaj ludowej produkcji, prostej i naiwnej w formie. Historia „ i m a g e r i e " , dotychczas jeszcze niekompletna, notuje już pierwsze p r z y k ł a d y w X V w i e k u , k t ó r e stosowane były przede wszystkim przez z a k o n n i k ó w , a u t o r ó w i n 2 1 „On serait t e n t é d ' é c r i r e que l'art populaire est celui qui est cree par le peuple et pour le peuple..." 2 „...les t h é m e s , les sujets de l a gravure populaire ne sont certainement pas d'origine folklorique... Pour les gravures, l'influence de la peinture, de la sculpture, des v i t r a u x est encore plus nette et plus directe..." 92 E P a r y ż 1961; s. 189; k u n a b u ł ó w i k s y l o g r a f ó w . W y r a ź n e o ś r o d k i produkcji „ i m a g e r i e " odnajdujemy w w i e k u X V I w Lyonie i Tu­ luzie, gdzie stosowano t e c h n i k ę drzeworytu, popularna też i w w i e k u X V H w Orleanie, Chartres, Le Mans. Silny r o z w ó j tych o ś r o d k ó w n a s t ę p u j e w w i e k u X V I I I , zaś w X I X w i e k u do n a j w i ę k s z e g o r o z k w i t u dochodzi produkcja „ i m a g e r i e " w Epinal i w Metzu. Z k o l e i M i s t i e r w o m a w i a n y m rozdziale o genezie g r a f i k i p r z e s u n ą ł czas powstania pierwszego drzewo­ r y t u , tzw. „Bois Portat", w b e n e d y k t y ń s k i m klasztorze •— „ F e r t e - s u r - G r o s n e " na d a t ę około 1370, zaś rok 1400 p r z y j ą ł za d a t ę p e ł n e g o j u ż rozwoju drzeworytu na te­ renach L o t a r y n g i i i B u r g u n d i i . Grafika X V w i e k u tematycznie o b e j m o w a ł a przed­ stawienia M a t k i Boskiej, Chrystusa, sceny ze Starego i Nowego Testamentu, ilustracje Złotej legendy Jakuba de V o r á g i n e oraz nieliczne jeszcze ilustracje romansów rycerskich, k s i ą g dydaktycznych, fars, bajek. Kontynuacją tego rodzaju p r z e d s t a w i e ń s ą zdaniem Mistlera bardziej rozbudowane sceny ś w i e c k i e z X V I I w i e k u , które były u z u p e ł n i a n e k r ó t k i m i opisami, wierszem względnie opo­ wiadaniem (np. scena z zamordowaniem Henryka de Valois, k t ó r ą w y j a ś n i a d w u l i n i o w y opis). W wieku XVII p o j a w i ł y się r ó w n i e ż g r a f i k i o n o w y m typie ikonogra­ ficznym, j a k „ Ś m i e r ć k r e d y t u " , „ M o n d e son versé", „ D i a b l e d'Argent", „ D r z e w o m i ł o ś c i " , spopularyzowane na przestrzeni X V I I I i X I X w i e k u obok przedstawień politycznych i satyrycznych, oraz tzw. imagerie religieuse produkowane dla z a k o n ó w i p i e l g r z y m ó w . Po dokonaniu analizy w a r t o ś c i artystycznych grafiki X V i X V I w i e k u , w oparciu o dotychczas opublikowaną l i t e r a t u r ę , Mistier s t a r a ł się w y k a z a ć a n a l o g i ę poszczegól­ nych t y p ó w ikonograficznych r o z w i j a j ą c y c h się niezależ­ nie od siebie w r ó ż n y c h o ś r o d k a c h graficznych Francji. I I . H i s t o r i ę „ i m a g e r i e " z E p i n a l o p r a c o w a ł Francois Blaudez, k t ó r y w y k a z a ł s p e c y f i k ę t ł a historycznego Epi- ��E LJGE ¿MI : II. 5. Ralier-Boulard, IJLWEBSKLLlT^ с j г i у ; Potop (fragm.), nal, ś r o d o w i s k a , w k t ó r y m p o w s t a ł a m a n u f a k t u r a p r o ­ d u k u j ą c a przez p ó ł t o r a w i e k u „ i m a g e r i e " , graficzne przedstawienia figuralne, o naiwnej formie, lecz p r o ­ pagandowej i r ó ż n o r o d n e j treści. R o z w ó j Epinal, miasta położonego na p ó ł n o c n y m wschodzie F r a n c j i k o ł o Metzu, jako o ś r o d k a produkcji „ i m a g e r i e " , b y ł k o n s e k w e n c j ą tradycji drukarskich, notowanych j u ż na przestrzeni X V I I w i e k u . W r o k u 1617 w y d a n e zostało przez Nicolas Clemente dzieło: Les Rois et Dues d'Austrasie depuis Téodoric I-er, fus ainée de Clovis, jusque á Henri I I á present régnant, p r z e t ł u m a c z o n e na j ę z y k francuski przez Francois Thibaudeta z D i j o n , a w r o k u 1634 Récherches des Saints Antiquites de la Vóge wydane w d r u k a r n i Amboise-Amboise. To ostatnie dzieło i l u ­ strowane było trzema p o r t r e t a m i b i s k u p ó w , przedsta­ w i e n i a m i M a t k i Boskiej i ś w . Józefa. R ó w n o c z e ś n i e w w i e k u X V I I notuje się pierwsze w E p i n a l k a r t y do gry. W I I p o ł o w i e X V I I w i e k u p o j a w i ł y się tam l u ź n e k a r t y drzeworytnicze z w y o b r a ż e n i e m M a t k i Boskiej, świętych patronów i orędowników, ujętych zgodnie z k o n c e p c j ą ś r e d n i o w i e c z n ą a o k r e ś l a n y c h jako obrazki ś w i ę t e „feuille des Saintes", „ F e u d'Saints". Drzewo­ r y t y te, kolportowane w okolicy, czczone b y ł y jako obrazki dewocyjne i umieszczane w e w n ę t r z a c h miesz­ kalnych na ś c i a n a c h , nad ł ó ż k a m i , w szafach, kufrach itp. Jako pierwszych t w ó r c ó w „ i m a g e r i e d'Epinal" n o t u ­ j e się w X V I I w i e k u Claude Cardineta, autora Cantique spirituel compose á la louange du glorieux Saint Nico­ las... sur le chant Retournez au marest... oraz J. B o u charda. Natomiast w w i e k u X V I I I czynni b y l i między i n n y m i Jean Nicolas Vatot, Jean Charles Didier I , autor drzeworytu z fryzem z dwunastoma a p o s t o ł a m i , umiesz- 94 ' * drzeworyt, : Orlean, • . koniec XVIII w. c z ú n y m i we w n ę t r z a c h arkad, oddzielonych od siebie pilastrami. Najsilniejszy r o z w ó j o ś r o d k a w Epinal nastą­ pił za c z a s ó w działalności Jean Charles Pellerina, któ­ rego n a l e ż y u z n a ć raczej za r z e m i e ś l n i k a niż artystę. Ojciec jego w r a z ze s w y m bratem p r z y b y ł do Epinal z k o ń c e m X V I I I w i e k u jako k a r t o w n i k , czyli drukarz k a r t do gry. Jean Charles, dobrze przygotowany do za­ w o d u drukarskiego, p o c z ą t k o w o t r u d n i ł się produkcją k a r t do gry, lecz j u ż w r d k u 1800 z a i n s t a l o w a ł nowo­ czesne atelier z czterema prasami i rozpoczął produkcję „ i m a g e r i e " na w i ę k s z ą s k a l ę . Z n a j ą c zapotrzebowanie l u d u , z w r a c a ł s p e c j a l n ą u w a g ę na t y p y ikonograficzne p r o d u k o w a n y c h przez siebie „ o b r a z k ó w " . Były to po­ c z ą t k o w o przedstawienia M a t k i Boskiej, Ukrzyżowanie, sceny ze stworzeniem ś w i a t a , p o w r o t e m syna marno­ trawnego. Najszybciej r o z p o w s z e c h n i a ł y się przedstawie­ nia ś w i ę t y c h p a t r o n ó w i o r ę d o w n i k ó w , k t ó r e flanko­ wane b y ł y tekstem m o d l i t w y l u b p i e ś n i do świętego. Jean Charles Pellerin r o z p o w s z e c h n i ł również „ima­ gerie" z przedstawieniami ś w i e c k i m i , t a k ż e i z innych o ś r o d k ó w Francji. W jego warsztacie zostały wyprodu­ kowane ilustracje opowieści o Genevieve de Brabant Barbe-Bleu, Adelajdzie i Ferdynandzie, Śmierci kredytu, D é g r e des Ages oraz p i e ś n i l u d o w y c h o bohaterskim k s i ę c i u Malborough i Monsieur et Madame Denis. Naj­ bardziej charakterystyczne b y ł y dla manufaktury Pelle­ r i n a „ i m a g e r i e " , b ę d ą c e a p o t e o z ą Napoleona, ze scenami b i t w y pod Waterloo i P i r a m i d a m i , u z u p e ł n i a n e krótką informacją historyczną. O s o b n ą g r u p ę „ i m a g e r i e " produkowanych przez Jean Charles Pellerina w o ś r o d k u w Epinal t w o r z ą „obrazki" dziecięce, groteski, k a r y k a t u r y , j a k na przykład „Les cris de Paris", „ A l f a b e t k a r y k a t u r " , „La Grande familie de Chats". �W miarę wzrostu zapotrzebowania na „ i m a g e r i e " te­ mat będący k o n s e k w e n c j ą z a i n t e r e s o w a ń p r z e c h y l a ł się na stronę świeckich p r z e d s t a w i e ń . „ I m a g e r i e " s t a ł y się rozrywką i n a u k ą , zaczęły -spełniać r o l ę informatora historycznego, naukowego, politycznego, kolportera h u ­ moru, dowcipu, k a r y k a t u r y , zaś teksty drukowane jako uzupełnienia ilustracji b y ł y dostatecznym ich opisem. I I I . Problem p r o d u k c j i „ i m a g e r i e " z e b r a ł w o m a w i a ­ nej pracy A n d r é Jacquemin, k t ó r y g ł ó w n y nacisk położył na stronę techniczną. P o d k r e ś l i ł znaczenie o ś r o d k a Epinal dla rozwoju drzeworytu, charakterystycznego dla po­ szczególnych o ś r o d k ó w francuskiej sztuki ludowej. R ó w ­ nie typowy był dla o ś r o d k a w E p i n a l sposób kolorowania oraz zestawy barw, o d r ó ż n i a j ą c e „ i m a g e r i e " z Epinal od „obrazków" z Chartres, Orleanu, L e Mans, Rennes, Caen. Silnie r o z w i n i ę t a technika d r z e w o r y t u została z czasem z a s t ą p i o n a miedziorytem, a k w a t i n t ą , litografią — technikami graficznymi bardziej w y d a t n y m i w p r o ­ dukcji. Na zakończenie omawianego r o z d z i a ł u A n d r e Jacque­ min podał w i a d o m o ś c i d o t y c z ą c e organizacji pracy w manufakturze w Epinal, i n f o r m u j ą c , że w r o k u 1845 Repr. z: Jean Mistier, Francois Blaudez, II. 6. Zegar André p r a c o w a ł o tam 35 mężczyzn, 3 kobiety oraz 40—60 dzieci, k t ó r z y zarabiali p r z e c i ę t n i e 60 c e n t i m ó w do 5 f r a n k ó w ; p r z e d s t a w i ł t a k ż e i m p o n u j ą c e w y n i k i ich pracy obej­ m u j ą c e j około 400 t y p ó w ikonograficznych na starych drzeworytach, 400 l i t o g r a f i i , ponad 4500 „ o b r a z k ó w " figuralnych, ponad 1000 r y c i n z przedstawieniami żoł­ nierzy. Ł ą c z n i e z m a n u f a k t u r y w E p i n a l rozeszło się około 9000 t y p ó w „ i m a g e r i e " , k t ó r e znalazły o d b i o r c ó w we Francji, Hiszpanii, Portugalii, R u m u n i i , A n g l i i , obu A m e r y k a c h , w Afryce, p e ł n i ą c rolę obrazka dewocyjnego, opowieści historycznej, anegdoty i u z y s k u j ą c z cza­ sem w a r t o ś ć k o l e k c j o n e r s k ą . O m ó w i o n a k s i ą ż k a zredagowana przez Jean Mistlera i u z u p e ł n i o n a p i ę k n ą s z a t ą graficzną poprzez szeroki p r z e g l ą d przedstawionego m a t e r i a ł u dostarcza możliwości analizy ikonograficznej. Nie mniejsze znaczenie m a j ą p r ó b y ustalenia definicji „ s z t u k i ludowej", genezy „ i m a ­ gerie populaire" oraz wykazanie historycznego rozwoju „ i m a g e r i e " . Niestety, autorzy nie zainteresowali się w y ­ c z e r p u j ą c o s t r o n ą f o r m a l n ą „ i m a g e r i e " , o g r a n i c z a j ą c się jedynie do p r o b l e m ó w warsztatu i produkcji. Stefania Krzysztofowicz Jacquemin, kredytu, Bretania, Epinal XVIII et l'imagerie w. populaire. Paryż 1961. �L ' A R T ET LES S O C I É T É S P R I M I T I V E S A T R A V E R S L E zbiorowa pod r e d a k c j ą Jean Claude Iberta. Książka wyszła z obszerną p r z e d m o w ą pióra MaxPol Foucheta. Fouchet r o z w a ż a problem sztuki nazwanej przez X I X wiecznych badaczy „ p r y m i t y w n ą " . Z a u w a ż a , że o k r e ś l e n i e to zmieniło nieco swoje p o c z ą t k o w e zna­ czenie, i zastanawia się, czy m a m y prawo n a z y w a ć tak sztukę, t w o r z o n ą niejednokrotnie przez ludzi utalento­ wanych i p e ł n y c h i n w e n c j i . P r z y m i o t n i k „ p r y m i t y w n y " u ż y w a n y b y ł j u ż co n a j ­ mniej 100 lat temu dla o k r e ś l e n i a wszystkiego, co nie mieściło się w ramach ó w c z e s n y c h k a n o n ó w artystycz­ nych. Dzisiaj t e r m i n ten s t r a c i ł swoje znaczenie pejora­ tywne, nie jest natomiast jednoznaczny. O k r e ś l a r ó ż n o ­ rodne postawy, często nawet k r a ń c o w o r ó ż n e . Ludzie paleolitu, k t ó r z y stworzyli r y s u n k i na ś c i a n a c h w A l tamira, Lascaux, Font-de-Gaume, Combarelles lub Niaux, b y l i n i e w ą t p l i w i e p r y m i t y w n i . Do n i c h n a l e ż ą r ó w n i e ż ci, k t ó r z y żyją obecnie w buszu australijskim. W j a k i sposób natomiast określić s z t u k ę dziecka oraz twórczość ludzi o n i e z w y k ł e j w y o b r a ź n i g r a n i c z ą c e j z p s y c h o p a t i ą , a r ó w n o c z e ś n i e w y k s z t a ł c o n y c h ? A u t o r decyduje się z a r e z e r w o w a ć n a z w ę „ p r y m i t y w n i " dla ludzi oddalonych od cywilizacji w s p ó ł c z e s n e j , p o n i e w a ż w y r a ż a j ą oni po­ przez f o r m ę p l a s t y c z n ą swoje nadzieje i uczucia oraz w y o b r a ż e n i a i w i e d z ę o świecie. T e r m i n „ s z t u k a p r y m i ­ t y w n a " r ó w n i e ż nie jest d o k ł a d n i e sprecyzowany. A u t o ­ rzy k s i ą ż k i stairają się u k a z a ć oblicze i f u n k c j ę sztuki p r y m i t y w n e j na r ó ż n y c h terenach, w y d o b y ć czynniki, k t ó r e na n i ą w p ł y n ę ł y , szczególnie c z y n n i k i etniczne. Za p r z y k ł a d sztuki p r y m i t y w n e j służy najczęściej sztuka l u d ó w A f r y k i . P a t r z ą c na nią, zwracamy u w a g ę przede wszystkim na f o r m ę , podczas gdy cała sztuka p r y m i ­ tywna, nie t y l k o a f r y k a ń s k a , przez swych o d b i o r c ó w nie b y ł a t r a k t o w a n a w y ł ą c z n i e jako element dekoracyj­ ny, lecz s p e ł n i a ł a funkcje k u l t o w e . Omawiane studium, ilustrowane l i c z n y m i zdjęciami e k s p o n a t ó w ze ś w i a t o w e j s ł a w y k o l e k c j i , p o ś w i ę c o n e jest sztuce s p o ł e c z e ń s t w p r y m i t y w n y c h sześciu olbrzy­ mich r e g i o n ó w ś w i a t a n i e z a l e ż n e j od w s p ó ł c z e s n e j cy­ w i l i z a c j i . Poszczególne rozdziały s t a n o w i ą m o n o g r a f i ę tej twórczości artystycznej w Afryce, Oceanii, A z j i po­ ł u d n i o w e j , A r k t y c e oraz Ameryce P ó ł n o c n e j i P o ł u d n i o ­ w e j . Autorzy — pracownicy p o w a ż n y c h i n s t y t u c j i n a u ­ kowych, najlepsi specjaliści z tego zakresu — s t a r a j ą się o d p o w i e d z i e ć na podstawowe pytania: j a k i e jest jej miejsce, funkcja społeczna i religijna oraz jakie czyn­ niki determinują ją w konkretnych społeczeństwach prymitywnych. A f r y k ę o p r a c o w a ł Luc de Heusch — profesor u n i ­ wersytetu w Brukseli. Zaczyna od o g ó l n y c h r o z w a ż a ń teoretycznych na temat sztuki a f r y k a ń s k i e j , jej stylu, formy i f u n k c j i oraz daje k r ó t k i rys historyczny doty­ czący okresu z e t k n i ę c i a s i ę cywilizacji n o w o ż y t n e j z k u l ­ t u r ą a f r y k a ń s k ą , a szczególnie z w i ą z a n e g o z t y m p r o ­ blemem odkrycia sztuki plastycznej w Afryce. Szerzej zajmuje się o m ó w i e n i e m r o l i r z e ź b i a r z a w s p o ł e c z e ń ­ stwie a f r y k a ń s k i m , k t ó r e g o p r z y w i l e j e są bardzo często w i ę k s z e niżeli k r ó l a czy wodza. Zwraca u w a g ę na fakt ścisłego w s p ó ł w y s t ę p o w a n i a zawodu r z e ź b i a r z a i k o ­ wala, na k t ó r e g o p r e s t i ż m a j ą n i e w ą t p l i w i e w p ł y w : rola, j a k ą odgrywa ogień w życiu A f r y k a ń c z y k a , oraz z w i ą ­ zane z n i m wierzenia z n a j d u j ą c e odbicie w r z e ź b a c h W drzewie. R z e ź b i e n i e p o s ą g ó w i masek r y t u a l n y c h , nierozdzielnie ze sobą z w i ą z a n e , koncentruje się w c h ł o p ­ skiej, rolniczej k u l t u r z e A f r y k i zachodniej i ś r o d k o w e j . B r a k go natomiast w regionach o k u l t u r z e pasterskiej na terenie A f r y k i wschodniej i p o ł u d n i o w e j . Po k r ó t k i m opisie warsztatu artysty, n a r z ę d z i oraz m a t e r i a ł u wykorzystywanego na r z e ź b y ( k a m i e ń , drze­ wo, żelazo) przechodzi autor do c h a r a k t e r y s t y k i p l a s t y k i figuralnej czasów przedhistorycznych, p o c z ą w s z y od n a j ­ starszych znanych z wykopalisk r z e ź b z k a m i e n i a i t e r r a k o t y (np. znad jeziora Czad) i najdawniejszych r z e ź b w metalu, szczególnie b r ą z u i m o s i ą d z u , z t e r e n ó w A f r y k i zachodniej i centralnej. Na tle tej ogólnej cha­ r a k t e r y s t y k i d o k ł a d n i e j analizuje k u l t u r y r o z w i n i ę t e na obszarach Sudanu, Nigerii, G w i n e i , Konga, n a z y w a j ą c je kulturami „ m o t y k i i topora". Jako jedne z pierwszych omawia m i k r o k u l t u r y , k t ó r e w y t w o r z y ł y się na r o l n i ­ czych obszarach stepu s u d a ń s k i e g o , sięgające swymi p o c z ą t k a m i neolitu. L u d y z a m i e s z k u j ą c e ten teren t w o r z ą 96 MONDE. Paris 1964, s. 352, i l . 160, map 5. Praca o d r ę b n e grupy k u l t u r o w e i lingwistyczne. Przedmiot z a i n t e r e s o w a ń autora stanowi ich k u l t u r a , a szczególnie zwyczaje, sztuka plastyczna oraz dostrzegalne wzajemne w p ł y w y . Te ostatnie o m ó w i o n o na p r z y k ł a d z i e w y s t ę p o ­ wania podobnych masek r y t u a l n y c h z w i ą z a n y c h z od­ m i e n n y m i zwyczajami na r ó ż n y c h terenach. Np. maski, k t ó r e u ż y w a n e s ą w zwyczajach z w i ą z a n y c h z przecho­ dzeniem z w i e k u m ł o d z i e ń c z e g o do d o j r z a ł e g o (typowe dla m a t r y l i n e a r n e j k u l t u r y Bantu), spotyka się jako maski pogrzebowe w Sudanie. Jedne i drugie u w a ż a autor za te, k t ó r e s t a n o w i ł y p o c z ą t e k teatru. Osobny dział stanowi analiza stylistyczna a f r y k a ń ­ skiej p l a s t y k i figuralnej, w ś r ó d k t ó r e j znajduje autor f o r m y realistyczne ( A f r y k a centralna), kubistyczne (Su­ dan), w n i e k t ó r y c h zaś dopatruje się p e w n y c h cech k l a sycystycznych. Jako o d r ę b n y wydziela s t y l „ b a n t u " m a ­ j ą c y pewne cechy s u d a ń s k i e g o k u b i z m u i realizmu afrykańskiego. O m a w i a j ą c f u n k c j ę masek a f r y k a ń s k i c h , u w z g l ę d n i a ich s y m b o l i k ę , z w i ą z e k z wierzeniami, o d d z i a ł y w a n i e na p s y c h i k ę ludizką oraz s t r o n ę m a g i c z n ą , k t ó r a z a c h o w a ł a się już niejednokrotnie t y l k o w f o r m i e teatralnych przedstawień. R e a s u m u j ą c swoje w y w o d y , p o d k r e ś l a autor, j a k i m zmianom uległa f u n k c j a masek, p r z e c h o d z ą c z k u l t o ­ wej w k o m e d i o w ą , zwraca u w a g ę na w a ż n ą rolę teatru ludowego, a szczególnie maskarad m a j ą c y c h głębokie podłoże filozoficzne, z w i ą z a n e z p s y c h i k ą A f r y k a ń c z y k a , jego wierzeniami o p a r t y m i na kulcie p r z o d k ó w . O c e a n i a została opracowana przez Jean Guiarta — dyrektora naukowego L'Ecole Pratique des Hautes Etu­ des. Na w s t ę p i e podaje on informacje d o t y c z ą c e badań Oceanii i jej sztuki plastycznej odizolowanej od obcych w p ł y w ó w na skutek m i n i m a l n y c h k o n t a k t ó w z innymi k o n t y n e n t a m i . Jej funkcja s p o ł e c z n a na wyspach Oceanii, Polinezji, Hawajach b y ł a daleko w a ż n i e j s z a aniżeli wa­ l o r y formalne. N a j c z ę s t s z y m i tematami s ą t u obrzędy z w i ą z a n e z i n i c j a c j ą i h i e r a r c h i ą społeczną. Rzeźby 0 charakterze symbolicznym p r z e d s t a w i a j ą osoby zaj­ m u j ą c e o k r e ś l o n e miejsce w h i e r a r c h i i s p o ł e c z n e j . Często s ą to p o m n i k i grobowe osób p e ł n i ą c y c h w a ż n e funkcje w plemieniu. D a j ą one w y o b r a ż e n i e o rozwarstwieniu w s p o ł e c z e ń s t w i e , w k t ó r y m ogromnie rozbudowany b y ł system przechodzenia ze stanu niższego do wyższego. W y r a ż a się to m i ę d z y i n n y m i w f o r m i e u ż y w a n y c h ma­ sek. O m a w i a j ą c je, przytacza autor r ó w n i e ż związane z n i m i podania z Nowej Kaledonii, k t ó r e najlepiej obra­ zują ich r o l ę w tamtejszym s p o ł e c z e ń s t w i e . Zajmuje się t a k ż e znakami r o d o w y m i , ich dziedzicznością, jak rów­ nież dziedzicznym przekazywaniem t e m a t ó w i m o t y w ó w zdobniczych z n a j d u j ą c y c h się na tabliczkach wotyw­ nych, t a t u a ż u i r z e ź b a c h umieszczonych na kalenicach chat. W r z e ź b a c h d o m i n u j ą f o r m y z w i e r z ę c e i ludzkie twarze. W rozdziale t y m stosunkowo dużo miejsca zajmuje sztuka religijna, w k t ó r e j autor omawia wyobrażenia b ó s t w i c z a r o w n i k ó w . Sztuka ta posiada potężną nad­ budowę wierzeniową i zwyczajową. A z j a . A u t o r k a tej części — Solange Thierry, kustosz działu azjatyckiego w Musee de 1'Homme — zajmuje się p r y m i t y w n y m i l u d a m i Assanu, B i r m y , K a m b o d ż y , Laosu 1 W i e t n a m u oraz części wysp archipelagu indonezyj­ skiego. U w z g l ę d n i a p o w i ą z a n e z rzekami i morzami ob­ szary l e ż ą c e w I n d i a c h i Chinach. Sztuka w naszym zro­ zumieniu, a w i ę c t r a k t o w a n a jako swobodne uzewnętrz­ nienie s u b i e k t y w n y c h p r z e ż y ć t w ó r c y , tam nie istnieje. Jest ona bowiem uprawiana jako ścisła specjalizacja dziedziczona z pokolenia na pokolenie. Rzeźbiarzem jest ten, kto rodzi się z ojca r z e ź b i a r z a , dziedzicząc po przod­ kach w z o r y i tematy rzeźb, k t ó r e bez zmian kopiuje. P r z y k ł a d e m tego są p r y m i t y w n e r z e ź b y wykonane w drzewie lub kamieniu, k t ó r e posiada k a ż d a wieś na za­ chodzie Bihar, gdzie w y s t ę p u j ą one jako słupy stawiane z okazji p o g r z e b ó w l u b wesel. A u t o r k a dołącza opisy z w i ą z a n y c h z n i m i ś w i ą t i uroczystości łącznie z wierze­ n i a m i i m i t a m i d o t y c z ą c y m i b ó s t w i b o h a t e r ó w przed­ stawianych na p o s ą g a c h . P o s ą g i te m a j ą zapewnić łącz­ ność m i ę d z y ż y j ą c y m i a z m a r ł y m i . Wierzenia i związane z n i m i zwyczaje b y ł y bardzo rozbudowane, a maski i k a r y k a t u r y o d g r y w a ł y w nich n i e m a ł ą rolę. �Autorka opisuje p r z e m y s ł artystyczny z P ó ł w y s p u Indochińskiego reprezentowany przez bogato zdobione wyroby koszykarskie, tkactwo b a w e ł n i a n e w Assam i biżuterię w y r a b i a n ą przez górali z północy. Odrębnie o m ó w i o n e są t u k u l t u r y Madagaskaru i archipelagu indonezyjskiego. Madagaskar jako jedna z wysp na Oceanie I n d y j s k i m z w i ą z a n a jest k u l t u r o w o nie z Afryką, j a k m o ż n a by p r z y p u s z c z a ć , lecz z I n d o ­ nezją; wykazuje r ó w n i e ż pewne analogie z Chinami. Podobieństwo tych k u l t u r widoczne jest w j ę z y k u (na­ zewnictwo i nomenklatura p o k r e w i e ń s t w a ) , a jeszcze bardziej w gospodarce i z w i ą z a n y c h z n i ą n a r z ę d z i a m i rolniczymi. Sztuka Madagaskaru reprezentowana jest przez prymitywne i nieciekawe pod w z g l ę d e m formy slupy kamienne z n a j d u j ą c e się przy w e j ś c i u do wsi. Związane są z n i m i z r ó ż n i c o w a n e wierzenia religijne. Nieco więcej uwagi p o ś w i ę c a s ł u p o m r z e ź b i o n y m w drzewie oraz l o k a l n e m u r z e m i o s ł u artystycznemu, k t ó r e odznacza się m i ę d z y i n n y m i ciekawymi w y r o b a m i b i ż u ­ terii o bardzo starych formach. Archipelag indonezyjski jest silnie z r ó ż n i c o w a n y k u l t u r o w o ze w z g l ę d u na r ó ż ­ norodne zajęcia l u d n o ś c i (myślistwo, rolnictwo) oraz odmienne religie, z n a j d u j ą c e swe odbicie w sztuce (ta­ tuaż, maski, laski magiczne o zdobionych r z e ź b a m i g ł o ­ wicach) i w r z e m i o ś l e artystycznym. Region A r k t y c z n y o p r a c o w a ł a docent Eveline Lot-Falck, pracownica działu arktycznego w M u s é e de 1'Homme. Region ten reprezentuje przede w s z y s t k i m kultura L a p o ń c z y k ó w z bardzo c i e k a w ą s z t u k ą r e l i g i j n ą i rysunkami, w k t ó r y c h znajduje odbicie wiedza i w y ­ obrażenia o świecie. Rozdział zawiera opis w y r o b ó w z kości, masek -zwierzęcych p r z e d s t a w i a j ą c y c h f o k i , r y ­ by itp. Autorka porusza r ó w n i e ż zagadnienie w y k o r z y s t a ­ nia arktycznej sztuki t r a d y c y j n e j dla celów populary­ zacji sztuki ludowej tego regionu. Ameryka Północna. Jej kulturę opracował Nicole Belmont — p r a c o w n i k Z a k ł a d u Antropologii Spo­ K R O zjazdy Dnia 15 grudnia o d b y ł a się w Lublinie o g ó l n o p o l s k a konferencja naukowa poświęcona problemom współczesnego malarstwa ludowego. Referat w p r o w a d z a j ą c y wygłosił prof, dr Roman Reinfuss. D y s k u ­ tanci p r ó b o w a l i ustalić, co n a l e ż y określić mianem w s p ó ł c z e s n e g o m a ­ larstwa ludowego. Czy bazarową twórczość makatek i „ d y w a n ó w " można zaliczyć do kategorii m a l a r ­ stwa? Z okazji konferencji otwarto w salach Muzeum na Z a m k u w y s t a ­ wę w s p ó ł c z e s n e j ludowej twórczości malarskiej. Pokazano k i l k a starych obrazków na szkle oraz ok. 100 r ó ż ­ nego rodzaju makatek i „ d y w a ­ nów" malowanych na p ł ó t n i e , pa­ pierze i płycie p i l ś n i o w e j . Były to m a k a t k i produkowane w w o j . l u ­ belskim lub kupione na targach a p o c h o d z ą c e z innych o ś r o d k ó w . Mapa umieszczona na wystawie p o k a z y w a ł a k i e r u n k i rozchodzenia się makatek z w o j . lubelskiego do różnych o ś r o d k ó w w całej Polsce. * Dnia 21 stycznia odbył się w PDK w Krasnymstawie Zjazd T w ó r ­ Halina Wójcik N za Konferencje, łecznej w College de France i L'Ecole Pratique des Hautes É t u d e s . Rozdział ten zawiera k r ó t k i rys histo­ ryczny i antropologiczny l u d n o ś c i pierwotnie zamiesz­ k u j ą c e j A m e r y k ę . Poprzedza on opis w i e l k i c h k u l t u r M e k s y k u i A m e r y k i Ś r o d k o w e j . W opisie sztuki w s p ó ł ­ czesnych I n d i a n zajmuje się g ł ó w n i e k u l t u r a m i znad p ó ł n o c n o z a c h o d n i e g o brzegu Pacyfiku: A l a s k ą , p ó ł n o c n o z a c h o d n i ą K a l i f o r n i ą łącznie z K o l u m b i ą brytyjską. W y s t ę p u j e t u bogata twórczość plastyczna widoczna w rzeźbie, stroju oraz maskach o b r z ę d o w y c h . Ameryka Południowa opracowana została przez p a n i ą docent Simone Dreyfuss — p r a c o w n i c ę Centre N a t i o n a l de la Recherche Scientifique. W o b r ę b i e k o n t y n e n t u p o ł u d n i o w e g o w y r ó ż n i a k i l k a r e g i o n ó w o od­ miennych k u l t u r a c h , dając ich c h a r a k t e r y s t y k ę . Jako p i e r w s z ą omawia s z t u k ę A m e r y k i R ó w n i k o w e j : b o g a t ą rzeźbę w drewnie, p l a s t y k ę u ż y t k o w ą (ceramika, w y ­ roby koszykarskie) oraz p l a s t y k ę o b r z ę d o w ą (maski ob­ r z ę d o w e , ozdoby z piór). Wiele miejsca p o ś w i ę c a zdo­ bieniu ciała przy pomocy malowania. Zamieszcza r ó w ­ nież k r ó t k ą c h a r a k t e r y s t y k ę plemion Czako zamieszku­ j ą c y c h dorzecze rzek Parany i Paraguay, s t a n o w i ą c y c h do dzisiaj n a t u r a l n y rezerwat i n d i a ń s k i e j k u l t u r y . Przy o m a w i a n i u sztuki regionu A n d ó w autorka zwra­ ca u w a g ę na zdobnictwo w metalu, w y r ó ż n i a j ą c e się b o g a t ą b i ż u t e r i ą ze srebra i złota, oraz c e r a m i k ę . Roz­ dział zamyka o g ó l n y m i r o z w a ż a n i a m i na temat sztuki Indian Ameryki Południowej. Praca jako całość stanowi n i e w ą t p l i w i e bardzo cenny w k ł a d do l i t e r a t u r y p o ś w i ę c o n e j zagadnieniom sztuki p r y m i t y w n e j . W a r t o ś ć jej polega nie tyle na analizie sa­ mej twórczości plastycznej l u d ó w p r y m i t y w n y c h , ile na p o w i ą z a n i u tej twórczości z c a ł o k s z t a ł t e m kultury, a przede w s z y s t k i m z bogatym i skomplikowanym ś w i a ­ tem w i e r z e ń , o b r z ę d ó w i zwyczajów. okres X I 1967 - K A III 1 9 6 8 ców L u d o w y c h . W trakcie obrad powołano Klub Twórców Ludowych P o w i a t u Krasnostawskiego. W cza­ sie dyskusji poruszono szereg za­ gadnień związanych z formami pra­ cy K l u b u . K l u b będzie o r g a n i z o w a ł spotkania autorskie, w y s t a w y i eks­ pozycje przedstawiające dorobek a r t y s t ó w ludowych. Obecny na zjeź­ dzie prezes Międzywojewódzkiego K l u b u Pisarzy L u d o w y c h B r o n i s ł a w Pietrak w swym w y s t ą p i e n i u pod­ k r e ś l i ł p o t r z e b ę kontynuowania t r a ­ d y c j i ludowej. * W dniach od 19 do 21 lutego od­ b y ł a się I I O g ó l n o p o l s k a K o n f e r e n ­ cja Etnograficzna zorganizowana przez I n s t y t u t H i s t o r i i K u l t u r y M a ­ terialnej P A N . W pierwszym dniu obrad w Rzeszowie prof, dr W. D y nowski wygłosił referat w p r o w a ­ dzający na temat b a d a ń mongols k o - b u ł g a r s k i c h . Po referacie uczest­ nicy obu ekspedycji wygłosili spra­ wozdania z b a d a ń na terenie B u ł ­ g a r i i i Mongolii. D r u g i dzień obrad p o ś w i ę c o n y był referatom i spra­ wozdaniom z b a d a ń nad kulturą l u d o w ą i przemianami s p o ł e c z n y m i na w s i rzeszowskiej. Ostatniego dnia uczestnicy konferencji zwie­ dzili Muzeum Budownictwa L u ­ dowego w Sanoku; dyrektor m u ­ zeum A . R y b i c k i zapoznał zebra­ nych z p o s t ę p e m prac w skansenie sanockim. O d b y ł a się r ó w n i e ż p r o ­ jekcja f i l m ó w etnograficznych o Mongolii. * Dnia 20 lutego z m a r ł w Chmiel­ nie w y b i t n y t w ó r c a ludowy Leon Necel. Był on członkiem znanej, starej rodziny kaszubskiej, k t ó r a od k i l k u p o k o l e ń z a j m o w a ł a się garncarstwem. Odszedł jeden z n a j ­ bardziej zasłużonych dla regionu t w ó r c ó w i działaczy ludowych, od­ znaczony Srebrnym i Z ł o t y m K r z y ­ żem Zasługi, wielokrotnie nagra­ dzany na wystawach i konkursach k r a j o w y c h i zagranicznych. Działalność muzeów W z w i ą z k u z 20-leciem M i ę d z y ­ narodowej Rady M u z e ó w (ICOM) ogłoszona została I I M i ę d z y n a r o d o ­ wa Kampania Muzealna w okresie od 1.X.67 do 1.VIII.68. W związku z t y m o d b ę d z i e się szereg wystaw sztuki ludowej. Muzeum w B i a ł y m ­ stoku p o k a ż e t r a d y c y j n ą i w s p ó ł ­ czesną s z t u k ę l u d o w ą całego woje­ w ó d z t w a białostockiego, obrzędy i u - .97 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cbd6aba33d64d0a506a4853f0a0fca1d.pdf 090103a650122cd00c5add908d642247 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4885 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4531 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.1-2: s.97-100 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Autorka opisuje p r z e m y s ł artystyczny z P ó ł w y s p u Indochińskiego reprezentowany przez bogato zdobione wyroby koszykarskie, tkactwo b a w e ł n i a n e w Assam i biżuterię w y r a b i a n ą przez górali z północy. Odrębnie o m ó w i o n e są t u k u l t u r y Madagaskaru i archipelagu indonezyjskiego. Madagaskar jako jedna z wysp na Oceanie I n d y j s k i m z w i ą z a n a jest k u l t u r o w o nie z Afryką, j a k m o ż n a by p r z y p u s z c z a ć , lecz z I n d o ­ nezją; wykazuje r ó w n i e ż pewne analogie z Chinami. Podobieństwo tych k u l t u r widoczne jest w j ę z y k u (na­ zewnictwo i nomenklatura p o k r e w i e ń s t w a ) , a jeszcze bardziej w gospodarce i z w i ą z a n y c h z n i ą n a r z ę d z i a m i rolniczymi. Sztuka Madagaskaru reprezentowana jest przez prymitywne i nieciekawe pod w z g l ę d e m formy slupy kamienne z n a j d u j ą c e się przy w e j ś c i u do wsi. Związane są z n i m i z r ó ż n i c o w a n e wierzenia religijne. Nieco więcej uwagi p o ś w i ę c a s ł u p o m r z e ź b i o n y m w drzewie oraz l o k a l n e m u r z e m i o s ł u artystycznemu, k t ó r e odznacza się m i ę d z y i n n y m i ciekawymi w y r o b a m i b i ż u ­ terii o bardzo starych formach. Archipelag indonezyjski jest silnie z r ó ż n i c o w a n y k u l t u r o w o ze w z g l ę d u na r ó ż ­ norodne zajęcia l u d n o ś c i (myślistwo, rolnictwo) oraz odmienne religie, z n a j d u j ą c e swe odbicie w sztuce (ta­ tuaż, maski, laski magiczne o zdobionych r z e ź b a m i g ł o ­ wicach) i w r z e m i o ś l e artystycznym. Region A r k t y c z n y o p r a c o w a ł a docent Eveline Lot-Falck, pracownica działu arktycznego w M u s é e de 1'Homme. Region ten reprezentuje przede w s z y s t k i m kultura L a p o ń c z y k ó w z bardzo c i e k a w ą s z t u k ą r e l i g i j n ą i rysunkami, w k t ó r y c h znajduje odbicie wiedza i w y ­ obrażenia o świecie. Rozdział zawiera opis w y r o b ó w z kości, masek -zwierzęcych p r z e d s t a w i a j ą c y c h f o k i , r y ­ by itp. Autorka porusza r ó w n i e ż zagadnienie w y k o r z y s t a ­ nia arktycznej sztuki t r a d y c y j n e j dla celów populary­ zacji sztuki ludowej tego regionu. Ameryka Północna. Jej kulturę opracował Nicole Belmont — p r a c o w n i k Z a k ł a d u Antropologii Spo­ K R O zjazdy Dnia 15 grudnia o d b y ł a się w Lublinie o g ó l n o p o l s k a konferencja naukowa poświęcona problemom współczesnego malarstwa ludowego. Referat w p r o w a d z a j ą c y wygłosił prof, dr Roman Reinfuss. D y s k u ­ tanci p r ó b o w a l i ustalić, co n a l e ż y określić mianem w s p ó ł c z e s n e g o m a ­ larstwa ludowego. Czy bazarową twórczość makatek i „ d y w a n ó w " można zaliczyć do kategorii m a l a r ­ stwa? Z okazji konferencji otwarto w salach Muzeum na Z a m k u w y s t a ­ wę w s p ó ł c z e s n e j ludowej twórczości malarskiej. Pokazano k i l k a starych obrazków na szkle oraz ok. 100 r ó ż ­ nego rodzaju makatek i „ d y w a ­ nów" malowanych na p ł ó t n i e , pa­ pierze i płycie p i l ś n i o w e j . Były to m a k a t k i produkowane w w o j . l u ­ belskim lub kupione na targach a p o c h o d z ą c e z innych o ś r o d k ó w . Mapa umieszczona na wystawie p o k a z y w a ł a k i e r u n k i rozchodzenia się makatek z w o j . lubelskiego do różnych o ś r o d k ó w w całej Polsce. * Dnia 21 stycznia odbył się w PDK w Krasnymstawie Zjazd T w ó r ­ Halina Wójcik N za Konferencje, łecznej w College de France i L'Ecole Pratique des Hautes É t u d e s . Rozdział ten zawiera k r ó t k i rys histo­ ryczny i antropologiczny l u d n o ś c i pierwotnie zamiesz­ k u j ą c e j A m e r y k ę . Poprzedza on opis w i e l k i c h k u l t u r M e k s y k u i A m e r y k i Ś r o d k o w e j . W opisie sztuki w s p ó ł ­ czesnych I n d i a n zajmuje się g ł ó w n i e k u l t u r a m i znad p ó ł n o c n o z a c h o d n i e g o brzegu Pacyfiku: A l a s k ą , p ó ł n o c n o z a c h o d n i ą K a l i f o r n i ą łącznie z K o l u m b i ą brytyjską. W y s t ę p u j e t u bogata twórczość plastyczna widoczna w rzeźbie, stroju oraz maskach o b r z ę d o w y c h . Ameryka Południowa opracowana została przez p a n i ą docent Simone Dreyfuss — p r a c o w n i c ę Centre N a t i o n a l de la Recherche Scientifique. W o b r ę b i e k o n t y n e n t u p o ł u d n i o w e g o w y r ó ż n i a k i l k a r e g i o n ó w o od­ miennych k u l t u r a c h , dając ich c h a r a k t e r y s t y k ę . Jako p i e r w s z ą omawia s z t u k ę A m e r y k i R ó w n i k o w e j : b o g a t ą rzeźbę w drewnie, p l a s t y k ę u ż y t k o w ą (ceramika, w y ­ roby koszykarskie) oraz p l a s t y k ę o b r z ę d o w ą (maski ob­ r z ę d o w e , ozdoby z piór). Wiele miejsca p o ś w i ę c a zdo­ bieniu ciała przy pomocy malowania. Zamieszcza r ó w ­ nież k r ó t k ą c h a r a k t e r y s t y k ę plemion Czako zamieszku­ j ą c y c h dorzecze rzek Parany i Paraguay, s t a n o w i ą c y c h do dzisiaj n a t u r a l n y rezerwat i n d i a ń s k i e j k u l t u r y . Przy o m a w i a n i u sztuki regionu A n d ó w autorka zwra­ ca u w a g ę na zdobnictwo w metalu, w y r ó ż n i a j ą c e się b o g a t ą b i ż u t e r i ą ze srebra i złota, oraz c e r a m i k ę . Roz­ dział zamyka o g ó l n y m i r o z w a ż a n i a m i na temat sztuki Indian Ameryki Południowej. Praca jako całość stanowi n i e w ą t p l i w i e bardzo cenny w k ł a d do l i t e r a t u r y p o ś w i ę c o n e j zagadnieniom sztuki p r y m i t y w n e j . W a r t o ś ć jej polega nie tyle na analizie sa­ mej twórczości plastycznej l u d ó w p r y m i t y w n y c h , ile na p o w i ą z a n i u tej twórczości z c a ł o k s z t a ł t e m kultury, a przede w s z y s t k i m z bogatym i skomplikowanym ś w i a ­ tem w i e r z e ń , o b r z ę d ó w i zwyczajów. okres X I 1967 - K A III 1 9 6 8 ców L u d o w y c h . W trakcie obrad powołano Klub Twórców Ludowych P o w i a t u Krasnostawskiego. W cza­ sie dyskusji poruszono szereg za­ gadnień związanych z formami pra­ cy K l u b u . K l u b będzie o r g a n i z o w a ł spotkania autorskie, w y s t a w y i eks­ pozycje przedstawiające dorobek a r t y s t ó w ludowych. Obecny na zjeź­ dzie prezes Międzywojewódzkiego K l u b u Pisarzy L u d o w y c h B r o n i s ł a w Pietrak w swym w y s t ą p i e n i u pod­ k r e ś l i ł p o t r z e b ę kontynuowania t r a ­ d y c j i ludowej. * W dniach od 19 do 21 lutego od­ b y ł a się I I O g ó l n o p o l s k a K o n f e r e n ­ cja Etnograficzna zorganizowana przez I n s t y t u t H i s t o r i i K u l t u r y M a ­ terialnej P A N . W pierwszym dniu obrad w Rzeszowie prof, dr W. D y nowski wygłosił referat w p r o w a ­ dzający na temat b a d a ń mongols k o - b u ł g a r s k i c h . Po referacie uczest­ nicy obu ekspedycji wygłosili spra­ wozdania z b a d a ń na terenie B u ł ­ g a r i i i Mongolii. D r u g i dzień obrad p o ś w i ę c o n y był referatom i spra­ wozdaniom z b a d a ń nad kulturą l u d o w ą i przemianami s p o ł e c z n y m i na w s i rzeszowskiej. Ostatniego dnia uczestnicy konferencji zwie­ dzili Muzeum Budownictwa L u ­ dowego w Sanoku; dyrektor m u ­ zeum A . R y b i c k i zapoznał zebra­ nych z p o s t ę p e m prac w skansenie sanockim. O d b y ł a się r ó w n i e ż p r o ­ jekcja f i l m ó w etnograficznych o Mongolii. * Dnia 20 lutego z m a r ł w Chmiel­ nie w y b i t n y t w ó r c a ludowy Leon Necel. Był on członkiem znanej, starej rodziny kaszubskiej, k t ó r a od k i l k u p o k o l e ń z a j m o w a ł a się garncarstwem. Odszedł jeden z n a j ­ bardziej zasłużonych dla regionu t w ó r c ó w i działaczy ludowych, od­ znaczony Srebrnym i Z ł o t y m K r z y ­ żem Zasługi, wielokrotnie nagra­ dzany na wystawach i konkursach k r a j o w y c h i zagranicznych. Działalność muzeów W z w i ą z k u z 20-leciem M i ę d z y ­ narodowej Rady M u z e ó w (ICOM) ogłoszona została I I M i ę d z y n a r o d o ­ wa Kampania Muzealna w okresie od 1.X.67 do 1.VIII.68. W związku z t y m o d b ę d z i e się szereg wystaw sztuki ludowej. Muzeum w B i a ł y m ­ stoku p o k a ż e t r a d y c y j n ą i w s p ó ł ­ czesną s z t u k ę l u d o w ą całego woje­ w ó d z t w a białostockiego, obrzędy i u - .97 �dowe Pomorza G d a ń s k i e g o p o k a ż e Muzeum Pomorskie, s z t u k ę cer­ k i e w n ą Ł e m k ó w — muzeum w N o ­ w y m Sączu, a B i e l s k o - B i a ł a — w s p ó ł c z e s n ą twórczość l u d o w ą re­ gionu Podtatrza. P r z e w o d n i c z ą c y m polskiego komitetu przygotowują­ cego obchody Roku Muzealnego zo­ stał w y b r a n y prof, dr Ksawery P i wocki. Z a k o ń c z e n i e licznych imprez K a m p a n i i Muzealnej odbędzie się w muzeum w S ł u p s k u i w skan­ senie w Klukach. * Przystąpiono do organizowania pierwszego w Polsce, jednego z nie­ licznych w Europie muzeum m ł y narstwa. Zlokalizowano je we wsi O ł d a k o w i z n a (pow. M i ń s k Maz.), gdyż w powiecie m i ń s k i m zacho­ w a ł o się k i l k a d z i e s i ą t zabytkowych ( X V I I I i X I X w.) m ł y n ó w wodnych, w i a t r a k ó w i spichlerzy. O p r ó c z dzie­ j ó w p r z e m y s ł u zbożowego zwiedza­ j ą c y b ę d ą mogli z a p o z n a ć się z t e c h n i k ą w y p i e k u pieczywa. * W Biibicach (pow. K r a k ó w ) o t w a r ­ to s t a ł ą Izbę R e g i o n a l n ą . Pokazano stroje regionalne, p l a s t y k ę o b r z ę ­ d o w ą oraz zabytki archeologiczne. oddziałów. Przewiduje się u r z ą d z e ­ nie skansenu w Tarnowie, N o w y m Sączu i na polanie Palenica koło Morskiego Oka. T r w a j ą prace nad przeniesieniem k i l k u o b i e k t ó w za­ bytkowego b u d o w n i c t w a do skan­ senu pod N o w y m S ą c z e m . Planuje się umieszczenie k u r n e j chaty z Ro­ g ó w k o ł o Podegrodzia; z i n w e n t a r y ­ zowano z a g r o d ę ł e m k o w s k ą w W i e r chomli. Skansen usytuowany będzie w rejonie rzeki Ł u b i n k i . l e ń s k i c h " , pokazano pisanki w y k o ­ nane techniką batikową, kozy, gwiazdy i w i e ń c e d o ż y n k o w e . W dziale plecionkarstwa eksponowa­ no m . i n . ule s ł o m i a n e ; w dziale k o w a l s t w a d o m i n o w a ł y przedmioty zabytkowe mazurskie. Ekspozycję u z u p e ł n i a ł k o m p l e t starych mebli mazurskich z X I X w . * W p a ź d z i e r n i k u czynna b y ł a w Grodnie w y s t a w a b i a ł o s t o c k i e j sztu­ k i ludowej. T w ó r c z o ś ć ludowa w o j . b i a ł o s t o c k i e g o w z b u d z i ł a d u ż e za­ interesowanie, szczególnie p o d o b a ł o się t k a c t w o i ceramika — dwie naj­ bardziej r o z w i n i ę t e w Białostoc­ k i e m gałęzie sztuki ludowej. Uchwała komisji kultury Woj. Rady Nar. w Łodzi z a t w i e r d z i ł a opracowany przez prof, dr K . Zaw i s t o w i c z - A d a m s k ą p r o j e k t skan­ senu Łodzi i w o j e w ó d z t w a . P a r k etnograficzny o b e j m o w a ł b y obiek­ ty z regionu ł ę c z y c k o - k u t n o w s k i e go, r a w s k o - o p o c z y ń s k i e g o , sieradzko-łaskiego, piotrkowsko-radomszczańskiego, w i e l u ń s k i e g o i ł o w i c k o skierniewickiego. Planuje się r ó w ­ nież zespół b u d y n k ó w starej Łodzi i łódzkiego o k r ę g u p r z e m y s ł o w e g o . Konkursy, wystawy, i dni folkloru festiwale W odrestaurowanym zamku w K ę t r z y n i e mieszczą się sale muzeum regionalnego. Obok ekspozycji geo­ logicznej znajduje się wystawa etnograficzna. Pokazano stare na­ rzędzia rolnicze oraz zabytki sztu­ k i ludowej W a r m i i i Mazur. W dniach od 2 do 7 p a ź d z i e r n i k a łódzka Cepelia z o r g a n i z o w a ł a T y ­ dzień Sztuki L u d o w e j . W trzech sklepach otwarto w y s t a w y sztuki ludowej trzech r e j o n ó w etnogra­ ficznych w o j . łódzkiego: ł ę c z y c k i e ­ go, sieradzkiego i ł o w i c k i e g o . T y ­ dzień Sztuki L u d o w e j zainauguro­ wano pokazem toczenia n a c z y ń za­ demonstrowanym przez H i e r o n i m a M u s z y ń s k i e g o z Sieradza. * * * Obok p a r k u etnograficznego we wsi K l u k i planuje się zorganizo­ wanie drugiego w w o j . k o s z a l i ń ­ skim skansenu na wyspie Bielawa na jeziorze Drawsko. W skansenie znajdzie się zrekonstruowana na podstawie wykopalisk z r ę b o w a cha­ ta s ł o w i a ń s k a z X — X I w., w innej części zabytki charakterystyczne dla r ó ż n y c h r e j o n ó w w o j . k o s z a l i ń ­ skiego: chaty z Ziemi Z ł o t o w s k i e j i Bytowskiej oraz r e l i k t y architek­ t u r y s ł o w i a ń s k i e j , osobny dział b ę ­ dzie p o ś w i ę c o n y r o z w o j o w i rol­ nictwa od czasów p r a s ł o w i a ń s k i c h aż do c h w i l i obecnej. * W I w k o w e j (pow. Brzesko) po­ wstaje muzeum k u l t u r y ludowej tego rejonu. Organizatorem pla­ cówki jest ks. Jan Piechota, k t ó r y chce pomieścić zbiory we w n ę t r z u wieży nowego kościoła. Ekspozycja będzie o b e j m o w a ć dawne n a r z ę d z i a pracy, meble, a przede wszystkim rzeźbę i malarstwo. Organizator m u ­ zeum stara się o r e k o n s t r u k c j ę l u ­ dowego stroju m ę s k i e g o i kobiece­ go, zamierza u z y s k a ć w depozyt X I V - w i e c z n e rzeźby z okolic I w k o ­ wej z n a j d u j ą c e się obecnie w M u ­ zeum Diecezjalnym w Tarnowie. * Park etnograficzny Z i e m i K r a ­ kowskiej będzie się s k ł a d a ł z trzech 98 W p a ź d z i e r n i k u w muzeum w Sieradzu otwarto pokonkursową w y s t a w ę kowalstwa. Na • w y s t a w i e pokazano prace wykonane specjal­ nie na konkurs oraz stare w y r o b y i n a r z ę d z i a kowalskie b ę d ą c e w po­ siadaniu rodzin k o w a l i . Eksponowa­ no 120 w y r o b ó w z 25 m i e j s c o w o ś c i p o w i a t u sieradzkiego. K o n k u r s i w y ­ stawa b y ł y poprzedzone badaniami penetracyjnymi prowadzonymi przez kustosza muzeum i działu etnogra­ ficznego Z. N e u m a n o w ą . M i n . K u l ­ t u r y i Sztuki oraz Cepelia p r z y ­ zna 13 n a g r ó d i 1 stypendium. Obok ciekawych i r ó ż n o r o d n y c h o k u ć budowlanych i do w o z ó w po­ kazano u r z ą d z e n i e k u ź n i , zestaw n a r z ę d z i k o w a l s k i c h i stolarskich w y k o n a n y c h przez k o w a l i . Ze sta­ rych przedmiotów eksponowano zamek do d r z w i z X V I w . oraz bar­ dzo ciekawy zamek do skrzyni w i a n n e j . K o n k u r s kowalstwa zor­ ganizowany po raz pierwszy w po­ wiecie sieradzkim w y k a z a ł , że t r a ­ dycje k o w a l s t w a są jeszcze ż y w e . * W październiku w PDK w Ełku czynna b y ł a w y s t a w a sztuki l u d o ­ w e j p o w i a t u ełckiego. Pokazano zabytki sztuki mazurskiej oraz przedmioty przywiezione i zaadap­ towane przez o s a d n i k ó w . Ze w s p ó ł ­ czesnej twórczości ludowej cieka­ we b y ł o tkactwo oraz plastyka ob­ r z ę d o w a . Obok p i ę k n y c h p a l m „ w i ­ * * 14 p a ź d z i e r n i k a otwarta została w Muzeum Etnograficznym we W r o c ł a w i u w y s t a w a pn. „Współczes­ na plastyka o b r z ę d o w a w s i dolno­ ś l ą s k i e j " . Celem w y s t a w y było po­ kazanie w y b r a n y c h na konkursie, najlepszych p r z y k ł a d ó w artystycz­ nej t w ó r c z o ś c i z w i ą z a n e j z o b r z ę ­ dami dorocznymi. Zgromadzone eks­ ponaty n a w i ą z y w a ł y do tradycyj­ nych w z o r ó w wyniesionych z róż­ nych r e g i o n ó w Polski, s k ą d pocho­ dzi l u d n o ś ć wiejska Dolnego Śląska. W u k ł a d z i e w y s t a w y zastosowano podział zgodny z c y k l e m obrzędów dorocznych. Z p r z e d m i o t ó w zwią­ zanych z okresem wiosny pokaza­ no zestaw p a l m , pisanek, pieczywa o b r z ę d o w e g o , natomiast okres lata i jesieni r e p r e z e n t o w a ł y bukiety, w i e ń c e ż n i w n e , rózgi weselne i ko­ rowaje. Najwięcej zgromadzono p r z e d m i o t ó w o d n o s z ą c y c h się do ob­ r z ę d ó w zimowych, j a k : szopki, tu­ ronie i kozy, gwiazdy, maski, ubiory H e r o d ó w i „ d r a b ó w " noworocznych. U z u p e ł n i e n i e m ekspozycji b y ł y pa­ j ą k i i b u k i e t y sztucznych kwiatów. Przewodnik po wystawie „Współ­ czesna plastyka o b r z ę d o w a na wsi d o l n o ś l ą s k i e j " W r o c ł a w 1967 s. 20, i l . 12 został opracowany przez Marię Gołubkow.. W g r u d n i u o d b y ł o się w muzeum spotkanie z t w ó r c a m i ludowymi, w ś r ó d k t ó r y c h znaleźli się również uczestnicy k o n k u r s u na plastykę o b r z ę d o w ą . W spotkaniu wzięło u d z i a ł 39 osób, w y r ó ż n i a j ą c y m się t w ó r c o m w r ę c z o n o nagrody. * W listopadzie w Białymstoku, w Muzeum Ruchu Rewolucyjnego, czynna b y ł a w y s t a w a twórczości ludowej G r o d z i e ń s z c z y z n y zorgani­ zowana przez Muzeum Okręgowe w B i a ł y m s t o k u przy współudziale Muzeum G r o d z i e ń s k i e g o i Domu T w ó r c z o ś c i Ludowej. Pokazano ok. 100 e k s p o n a t ó w z zakresu tkactwa, r z e ź b y , malarstwa i ceramiki. Dzia­ ł e m najbardziej i n t e r e s u j ą c y m było tkactwo, pokazano r ó ż n o r o d n e płach­ t y w e ł n i a n e tkane rozmaitymi tech­ nikami, ręczniki i krajki. * K r a k o w s k i e szopki były ekspo­ nowane w p a ź d z i e r n i k u na wysta­ w i e w Madrycie. Wystawa była �zorganizowana z okazji V I M i ę d z y ­ narodowego Kongresu B e l l e n i s t ó w . Zestaw 10 szopek k r a k o w s k i c h b y ł na wystawie najokazalszy i jedno­ rodny tematycznie, szopki w z b u ­ dziły duże zainteresowanie, podo­ bała się precyzja w y k o n a n i a , p r o ­ porcje i autentyczny f o l k l o r . * W listopadzie w Instytucie K u l ­ tury Węgierskiej w Warszawie otwarto w y s t a w ę — kiermasz w y ­ robów sztuki ludowej. Pokazano bogaty ' w y b ó r ceramiki, haftów, tkanin, koronek i metaloplastyki. * W listopadzie r o z s t r z y g n i ę t o k o n ­ kurs p a m i ą t k a r s t w a regionalnego Hzeszowszczyzny. Do k o n k u r s u p r z y ­ stąpiło 85 osób zgłaszając 795 prac. Jury pod przewodnictwem prof, dra R. Reinfussa p r z y z n a ł o 42 nagrody i wyróżnienia. W dziale p l a s t y k i ludowej na szczególną u w a g ę z a s ł u g i w a ł y m a ł e formy pieczywa o b r z ę d o w e g o : szysz­ k i weselne i ptaszki. W y s o k i po­ ziom artystyczny reprezentowały plecionki z korzenia, s ł o m y i w i k l i ­ ny oraz ceramika z o ś r o d k ó w w Medyni, Pogwizdowie, Zalesiu, D o mastowie, K ł o d a w i e i Rzepienniku. Znane ośrodki w Brzozie Stadnic­ kiej i L e ż a j s k u p o k a z a ł y p i ę k n e za­ bawki. W dziale adaptacji S. Kotowicz z Zarzecza doskonale z a s t o s o w a ł a elementy czarnego i różowego haftu lasowiackiego do zdobienia serwet. W dniach od 15 do 30 listopada czynna b y ł a w Rzeszowie w y s t a w a pokonkursowa, na k t ó r e j ekspono­ wano nagrodzone prace. Organiza­ torem k o n k u r s u b y ł o Spółdzielcze Zrzeszenie C h a ł u p n i k ó w i W y t w ó r ­ ców P L i A w K r a k o w i e przy w s p ó ł ­ pracy W R N i Muzeum O k r ę g o w e g o w Rzeszowie. * W Muzeum M a z u r s k i m w Olszty­ nie czynna b y ł a w y s t a w a t k a n i n dekoracyjnych i ceramiki W a r m i i i Mazur. Eksponowano przedmioty ze z b i o r ó w muzeum oraz w s p ó ł ­ czesne w y r o b y mazurskich t w ó r c ó w ludowych. W dziale t k a n i n spół­ dzielnia C P L i A „ T k a n i n a " w M i k o ­ łajkach pokazała dywany strzyżo­ ne, a Katarzyna Bemtoenek z W i e l ­ barka znane chodniki-szmaciaki. W dziale ceramiki obok ekspozycji sta­ rych kafli mazurskich pokazano w s p ó ł c z e s n ą c e r a m i k ę E. Szyszko z Biskupca i A. Azarewicza z Olsz­ tyna. * W listopadzie w P D K w K r a ś n i ­ k u Jan Stelmaszczyk z ramienia Stowarzyszenia M i ł o ś n i k ó w Ziemi Kraśnickiej zorganizował w y s t a w ę sztuki ludowej regionu k r a ś n i c k i e ­ go, p o c h o d z ą c e j z jego z b i o r ó w p r y ­ w a t n y c h . Na otwarciu J. Stelmasz­ czyk m ó w i ł o t w ó r c z o ś c i ludowej okolic Kraśnika; w uroczystości uczestniczyli t w ó r c y l u d o w i m . i n . garncarze z U r z ę d o w a . * W Starej Kordegardzie w Ł a z i e n ­ kach w Warszawie czynna b y ł a w grudniu pokonkursowa wystawa t k a n i n zorganizowana przez Cepelię. Na wystawie pokazano tkaniny u ż y t k o w e oparte na t r a d y c y j n y c h wzorach regionalnych. Bardzo p i ę k ­ ne t k a n i n y ze spółdzielni „ W i e l k o ­ polskiej" w Poznaniu, w Ś w i d r a c h W i e l k i c h k/Otwocka i B i a ł e g o s t o k u o t r z y m a ł y pierwsze nagrody. Spółdzielnia „Opocznianka" za­ prezentowała tkaniny płaszczowe 0 wzorach opartych na m ę s k i c h k a ­ mizelkach do stroju ludowego. * Rozstrzygnięty w grudniu trady­ cyjny konkurs szopek k r a k o w s k i c h b y ł jubileuszowym X X V k o n k u r ­ sem. Obok znanych szopkarzy b i o ­ rących udział kilkakrotnie w kon­ kursach, w tegorocznym zaprezen­ t o w a l i swój dorobek n o w i adepci szopkarstwa. Lauratami zostali: W i t o l d G ł u c h , Tadeusz Gillert, M a ­ ciej Moszew oraz B r o n i s ł a w P i ą c i k . Przyznano r ó w n i e ż 5 n a g r ó d d r u ­ gich, 6 trzecich, 8 czwartych; auto­ rzy 54 szopek o t r z y m a l i w y r ó ż n i e ­ nia. Recenzję z konkursu zamieścimy w n a j b l i ż s z y m numerze. * W W D K w Szczecinie otwarto w grudniu doroczną wojewódzką w y s t a w ę twórczości ludowej i plas­ t y k i amatorskiej. Na w y s t a w i e po­ kazano 300 e k s p o n a t ó w . W dziale r z e ź b y prezentowali swoje prace E d w a r d K o ł a c z i Piotr S k r ę t o w i c z , uczestnicy w i e l u w y s t a w twórczości naiwnej i ludowej. Pokazano t k a ­ niny, k o r o n k i oraz w s p ó ł c z e s n ą ce­ r a m i k ę o p a r t ą na wzorach cerami­ k i iłżeckiej. * Muzeum K u j a w s k i e w e W ł o c ł a w ­ ku zorganizowało wystawę pn. „ W s p ó ł c z e s n a sztuka ludowa na K u j a w a c h " . Prace pokazane na w y ­ stawie p o c h o d z ą z konkursu, k t ó r y s w y m zasięgiem o b e j m o w a ł oprócz p o w i a t u w ł o c ł a w s k i e g o r ó w n i e ż po­ w i a t A l e k s a n d r ó w K u j . i Radzie­ j ó w K u j . ' W dziale haftu przyznano 4 nagrody, szereg prac z a k u p i ł o M i n . K u l t u r y i Sztuki. W formach zdobnictwa w n ę t r z a znana t w ó r c z y ­ n i ludowa Leokadia Wolska poka­ zała p i ę k n e p a j ą k i , za k t ó r e otrzy­ m a ł a n a g r o d ę . Ubogo reprezento­ w a n y b y ł dział rzeźby, pokazano t y l k o 9 prac trzech a u t o r ó w . Na u w a g ę z a s ł u g i w a ł y siwaki z L u b i e ­ nia Kujawskiego oraz w y r o b y plecionkarskie Z. Tomaszewskiej ze w s i Grono, k t ó r a oprócz t r a d y c y j ­ nych k o s z y k ó w p o k a z a ł a nowe f o r ­ my: ptaki, maleńkie koszyczki 1 talerzyki. * Tradycyjne kowalstwo ludowe w regionie ł ą c z y c k i m to temat k o n ­ k u r s u i w y s t a w y zorganizowanej przez muzeum w Łęczycy. Pokaza­ no okucia do w o z ó w , s k r z y ń i w r ó t , k r a t y , k ł ó d k i i ś w i e c z n i k i . Obok p r z e d m i o t ó w w y k o n a n y c h przez k o ­ w a l i wystawiono eksponaty u n i k a l ­ ne, j a k np. czternastowieczne o k u ­ cia do d r z w i kolegiaty r o m a ń s k i e j ' w T u m i e pod Łęczycą. W organi­ zacji w y s t a w y współuczestniczyły w y d z i a ł y k u l t u r y W R N w Łodzi i PRN w Łęczycy. * „ P o l s k a zabawka ludowa" to t y ­ t u ł w y s t a w y zorganizowanej przez Cepelię w Starej Kordegardzie w Ł a z i e n k a c h warszawskich. Wysta­ w a czynna b y ł a w g r u d n i u . Wśród zabawek glinianych p o w t a r z a ł y się motywy miniaturowych dwojaczk ó w , d z b a n u s z k ó w , f i g u r k i kogut­ ków, muzykantów oraz kukułki , i s ł o w i k i w formie g w i z d k ó w . Po­ kazano r ó w n i e ż szopki i tradycyjne f i g u r y zapustowe: diabeł, śmierć, t u r o ń i n i e d ź w i e d ź . R z e ź b i a r z Ignacy Kamiński nadesłał na wystawę drewniane f i g u r k i diabła łęczyc­ kiego. O p r ó c z zabawek zgromadzo­ no na w y s t a w i e meble dla dzieci: saneczki, kołyski, k r z e s ł a na biegu­ nach, s t o l i k i i stołeczki zdobione p i ę k n y m ornamentem. Ozdobami na c h o i n k ę ubrano drzewko ś w i ą t e c z n e , b y ł y ozdoby z wydmuszek, koloro­ wej b i b u ł y , słomy, piór i pacior­ ków. Osobno zgromadzono ekspo­ naty pt. „ Ś w i a t b a ś n i i legend", gdzie pokazano l a j k o n i k i , drewniane smoki krakowskie, zaczarowane do­ rożki. * W Kopenhadze czynna b y ł a w y ­ stawa kurpiowskich i łowickich w y ­ cinanek. W czasie ekspozycji Czes­ ława Konopkówna demonstrowała sposób wycinania z r ó ż n o k o l o r o w e ­ go papieru. Prasa d u ń s k a zamieściła pochlebne recenzje z wystawy. * W salach w a s z y n g t o ń s k i e g o ho­ telu „ H i l t o n " otwarto w grudniu w y s t a w ę polskiej sztuki ludowej z o r g a n i z o w a n ą przez Cepelię. W ś r ó d e k s p o n a t ó w z n a j d o w a ł y się k i l i m y , dywany, rzeźba w drewnie, s t y l i ­ zowane meble i liczne przedmioty służące do dekoracji w n ę t r z . Opra­ cowano starannie foldery zawiera­ jące fotografie e k s p o n a t ó w p o m y ś ­ lane jako pocztówki, wydano r ó w ­ nież broszurki i n f o r m u j ą c e o Polsce i pracach polskich a r t y s t ó w . O t w a r ­ cia w y s t a w y d o k o n a ł ambasador PRL J. M i c h a ł o w s k i . * W grudniu rozstrzygnięto kon­ kurs sztuki ludowej i p a m i ą t k a r ­ stwa Ziemi Lubuskiej zorganizowa­ ny przez Cepelię, Wydz. Kult. PWRN, Muzeum O k r ę g o w e , L u b u ­ skie Towarzystwo K u l t u r y . Na k o n ­ kurs w p ł y n ę ł o ok. 500 prac, w t y m r ó w n i e ż prace a u t o c h t o n ó w z okolic Babimostu, D ą b r ó w k i Wielkopol­ skiej, Starego i Nowego Kramska. 158 najlepszych w z o r ó w zaprezen­ towano na pokonkursowej wystawie g r o m a d z ą c e j rzeźbę, c e r a m i k ę , haf­ ty, w y c i n a n k i , tkactwo i p l a s t y k ę obrzędową. * w W foyer Muzeum T a t r z a ń s k i e g o Zakopanem zorganizowano i n - 99 �•teresującą w y s t a w ę dawnych drze­ w o r y t ó w ludowych z teki Ł a z a r ­ skiego. Są to plansze wykonane z oryginalnych k l o c k ó w d r z e w o r y t ­ niczych p o c h o d z ą c y c h z X V I I I t X I X w. * W Muzeum Regionalnym w Pa­ bianicach otwarto w l u t y m w y s t a ­ w ę polskiej r z e ź b y ludowej tak za­ bytkowej j a k i w s p ó ł c z e s n e j . Re­ p r e z e n t o w a ł a ona dorobek t w ó r c ó w k i l k u n a s t u r e g i o n ó w . Na wystawie pokazano zbiory muzeum oraz eks­ ponaty w y p o ż y c z o n e z innych m u ­ zeów. Redakcja „ D z i e n n i k a Ł ó d z k i e g o " i Cepelia ogłosiły konkurs, na pa­ m i ą t k i z Łodzi i w o j e w ó d z t w a . T w ó r c y l u d o w i m o g ą zgłaszać do konkursu n i e d u ż e formy tkackie, hafciarskie, m i n i a t u r y n a c z y ń ce­ ramicznych, c e r a m i k ę f i g u r a l n ą , za­ b a w k i ludowe, przedmioty plecio­ ne ze słomy, w i k l i n y , korzenia i si­ towia, a t a k ż e przedmioty r z e ź b i o ­ ne, m i n i a t u r y r e k w i z y t ó w o b r z ę d o ­ w y c h i drobne w y r o b y kowalstwa artystycznego. * Wystawa b u ł g a r s k i e g o haftu a r t y ­ stycznego czynna b y ł a w l u t y m w Bułgarskim Ośrodku Kultury w Warszawie. A u t o r k ą w y s t a w i o n y c h prac b y ł a Rosica Czukanowa, k t ó r a studiuje i bada haft ludowy transp o n u j ą c m o t y w y ludowe do sztuki ludowej. O p r ó c z prac Czukanowej wystawiono r ó w n i e ż hafty ludowe z o k r ę g ó w sofijskiego, gabrowskiego, swisztowskiego i p l e w e ń s k i e g o . Po­ przednio hafty b y ł y eksponowane w Muzeum Etnograficznym w T o ­ runiu. Zespół d/s Plastyki i Sztuki L u ­ dowej przy M i n . K u l t u r y i Sztuki, Prez. W R N w Łodzi oraz muzea regionalne w o j . łódzkiego ogłosiły konkurs na w y b r a n e zagadnienia w s p ó ł c z e s n e j sztuki ludowej ziemi łódzkiej dla uczczenia p r z y p a d a j ą ­ cego w 1968 r. X X V - l e c i a PRL. K o n k u r s ma na celu, oprócz popu­ laryzacji sztuki ludowej, w y s z u k a ­ nie nowych t a l e n t ó w w ś r ó d t w ó r ­ ców ludowych. * W Muzeum Z i e m i Przemyskiej otwarto w l u t y m bardzo interesu­ j ą c ą w y s t a w ę c e r a m i k i pokuckiej (z lat 1849—1939) p o c h o d z ą c ą ze zbiorów prywatnych Aleksandra Rybickiego, dyrektora Muzeum B u ­ downictwa Ludowego w Sanoku. Kolekcja obejmuje 217 e k s p o n a t ó w , w ś r ó d nich malowane kafle A l e k ­ sandra B a c h m i ń s k i e g o oraz r ó ż n o ­ rodne naczynia i ś w i e c z n i k i a r t y ­ s t ó w pokuckich. * Wystawa sztuki meksykańskiej czynna b y ł a w styczniu i l u t y m w salach P K i N w Warszawie. Na w y s t a w i e pokazano s z t u k ę staro­ ż y t n y c h c y w i l i z a c j i Meksyku, sztu­ k ę w s p ó ł c z e s n ą i l u d o w ą . Meksy­ k a ń s k a twórczość ludowa zawiera bardzo wiele p i e r w i a s t k ó w ze sztuki c y w i l i z a c j i s t a r o ż y t n y c h , szczegól­ nie b y ł o to uchwytne w ceramice oraz ozdobach i rekwizytach stroju. Bogactwo i różnorodność form ś w i a d c z ą o t y m , że nie jest to sztuka z a n i k a j ą c a o charakterze muzealnym, lecz t w ó r c z o ś ć nadal żywa i inspirująca meksykańską sztukę profesjonalną. * W m a r c u w Muzeum Regional­ n y m w Ł ę c z n e j otwarto w y s t a w ę ceramiki z o ś r o d k a w P a w ł o w i e . W s p ó ł o r g a n i z a t o r e m w y s t a w y było Muzeum O k r ę g o w e w Lublinie. * * Doroczne „Dni K r y n i c y " odby­ w a ł y się w okresie od 10 do 24 l u ­ tego. W czasie t r w a n i a D n i w y ­ s t ą p i ł y zespoły regionalne, zorga­ nizowano w y s t a w y prac N i k i f o r a oraz l u d o w y c h rzeźbiarzy Piotra Zelka i Józefa Citaka. W dniach od 4 do 10 marca od­ b y w a ł y się we W ł o c ł a w k u uroczys­ tości z w i ą z a n e z D n i a m i K u l t u r y Kujawskiej. W dniu inauguracji u r o c z y s t o ś c i prof, dr M a r i a Znam i e r o w s k a - P r ü f f e r o w a w y g ł o s i ł a od­ czyt na temat r o l i k u l t u r y ludowej we w s p ó ł c z e s n y m życiu społeczeń­ stwa. Z okazji D n i ogłoszono kon­ kurs dla t w ó r c ó w sztuki ludowej. * W Myślenicach zorganizowano konkurs na artystyczne w y r o b y k o ­ walskie. Organizatorami k o n k u r s u b y l i : Wydz. K u l t . W R N w K r a k o ­ wie, Prez. PRN w M y ś l e n i c a c h oraz Sekcja Badania Sztuki Ludowej IS P A N w K r a k o w i e . Twórcom przyznano wiele n a g r ó d , plon k o n ­ k u r s u pokazano na wystawie. Szcze­ gólnie ł a d n e b y ł y okucia do d r z w i i okien oraz okucia do w o z ó w . * Muzeum Ś l ą s k a Opolskiego w ra­ mach w s p ó ł p r a c y z muzealnictwem c z e c h o s ł o w a c k i m p r z y g o t o w a ł o ko­ l e j n ą w y s t a w ę pt. „Współczesna plastyka l u d o w a na Opolszczyźnie". W y s t a w a b ę d z i e eksponowana w k i l k u m i e j s c o w o ś c i a c h w Czecho­ słowacji. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/10d63634c29704792a453000bc6c80f9.pdf 0aa80d70306abd8661707fd2cf7ee55e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4886 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4532 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.1-2: s.101-105 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S H F O L K A Q U A R T E R L Y P U B L I S H E D B Y T H E A R T I N S T I T U T E OF T H E P O L I S H A C A D E M Y No 1—2 OF YEAR BOOK X X I I R T SCIENCES ' 1968 SUMMARY OF ARTICLES J a d w i g a J a r n u s z k i e w i c z — V O G U E OR M A R ­ KET D E M A N D There is no doubt of the fact that naive a r t is arousing more and more interest and that the number of naive artists is growing. The t h i n g t h a t intereste the authoress is w h a t has caused this quick rise of the naive artist, whether i t is a m a t t e r of snobbery or the vogue of the moment, or whether there are now the right conditions f a v o u r i n g the development of this k i n d of art. This interest i n naive art" is not l i m i t e d to the intellectual sphere, b u t is practically a general t h i n g . The "discovery" of naive art at the beginning of the 20th century is today regarded not as the vogue of the times but a historical phenomenon, the reaction of artists to the naturalism and academicism dominating i n the art of those times; i t is connected w i t h the first searchings of m o d e r n art. Today w e use different criteria in evaluating the w o r k s of naive artists, that is, not only criteria of an artistic nature, for w e are also i n ­ terested i n the i n d i v i d u a l i t y of expression i n this k i n d of art. The success of a naive artist today is decided by criteria w h i c h go beyond the bounds of t r a d i t i o n a l tastes, criteria w h i c h make i t difficult to give a u n i vocal evaluation. Naive art is interesting, and this is one of its m a i n good points as far as today s evaluations are concerned. The present interest shown i n naive art goes hand i n hand w i t h the vogue for daubery and the art of the bazaar, w h i c h is an expression of the modern tendency towarda equality of a l l kinds of artistic phenomena and forms of artistic activity. This situation largely accounts for the quick rise to po­ pularity of the naive artists at present. K s a w e r y P i w o c k i — A F E W WORDS A B O U T THE A R T OF M O D E R N P R I M I T I V E S Should the w o r k s of naive artists be put systemati­ cally i n ethnographic collections? Deliberating on this problem, the author begins w i t h a definition of ethno­ graphy, attempting to establish the subjects of ethno­ graphic research. Ethnography is the study of the c u l ­ ture of strata that, w i t h i n the f r a m e w o r k of the na­ tional culture, create phenomena other t h a n the official version of that culture. Thus we reach the conclusion that ethnographic museums should collect and keep records of the art of the m o d e r n primitives. The author raises the problem of w h a t makes folk art different from the w o r k s of the naive artists. Folk art is based on traditions, uses t r a d i t i o n a l patterns and technical knowledge. The naive artist seeks ways of conveying his ideas i n an i n d i v i d u a l w a y , he tries to liberate h i m ­ self from inner tensions, creating his o w n w a y of looking at the w o r l d . These differences between folk art and the w o r k of naive artists give rise to doubts as to the purposefulness of collecting the art of ,.others". M o d e r n folk art is becoming m u c h more closely related to the w o r k of the naive artists as regards subject and form, so the fact of i n c l u d i n g the art of "others" i n ethno­ graphic collections should not be questioned. O t o B i h a l j i - M e r i n — T H E W O R L D OF T H E NAIVE The text is based on the book "The Naive A r t i s t s of Yugoslavia" and the i n t r o d u c t i o n to the catalogue of the F i r s t Triennale of Naive A r t i s t s i n Bratislava. I t contains a r e v i e w of the w o r k s of naive artists a l l over the w o r l d . The author discusses the reasons for the g r o w t h of interest i n naive art. The attraction of p r i m i t i v i s m was a f o r m of reaction to modern civiliza­ tion, the d y i n g folk a r t o f many countries has turned into naive art. The author defines the bounderies of naive art, w i s h i n g to distinguish i t f r o m the art of children and the m e n t a l l y defective. He tries to define its place i n modern art. B i h a l i j - M e r i n begins w i t h the w o r k s of H e n r i Rousseau and analyses the works of French naive artists. The poetic flowers painted by Seraphine Louis, the urban landscapes of Louis V i v i n , the porters and wrestlers of Bombois, the mythological scenes'painted by Bauchant are representative of the French naive school. A p a r t from them, the author gives pen portraits of several other naive painters of the French school. As early as the 18th century there were represen­ tatives of naive art i n the United States. The first of them was E d w a r d Hicks, who painted allegorical scenes w i t h animals. Joseph Pickett, Horace P i p p i n , John Kane, M o r r i s Hirshfield are the A m e r i c a n naive artists. I n the United States naive paintings developed out of folk art, i n B r i t a i n they developed alongside academic art and were usually the w o r k s of laymen. The author also writes about D u t c h and German naive art. The most outstand­ ing representatives i n those countries are: Josephine Hermans, K a r l Kazimierczak and doctor Paps. Naive art i n Switzerland, as i n the United States, developed from folk art and was based on original folklore t r a d i ­ tions. Naive art i n Yugoslavia is w e l l k n o w n and has many representatives. I v a n G e n e r a l i ć founded the H l e bine school, one of the outstanding personalities of w h i c h was M i r k o V i r i u s . Kovacice and Uzdin are two other Yugoslav centres of naive art. The Kovacice centre bases its w o r k on Slav folklore and i n Uzdin, most of the artists are women. Eugen Buktenica, M a t i j a Skurjeni and I v a n Rabuzin are also outstanding perso­ nalities among the naive artists of Yugoslavia. Czechoslovak naive artists also take their inspiration from folk art. Naive paintings have become popular, but sculpture has only aroused the interest of a few. The A f r o - A m e ­ rican sculptures of Georges L i a u t a u d are partly inspired by Christian symbolism. The sculptures of Bogoslav Z i v k o v i c resemble A f r i c a n totem posts and sculptures. The author concludes his deliberations w i t h this review of naive sculpture, stressing the great importance of the First Triennale of Naive A r t i s t s i n Bratislava. Georges Schmits — ON NAÍVE PAINTING This is the text of a statement made at a symposium held on the occasion of the First Triennale of Naive A r t i s t s i n Bratislava. The author deals w i t h the question of classifying naive art and the criteria by w h i c h one can decide whose w o r k s should be placed i n this cate­ gory and asks w h y paintings resembling those of V i v i n or Bombois are classified as naive. The author says that u n i n t e n t i o n a l incompetence is one of the charac­ teristic features of naive art. Errors i n the drawing and perspective, lack of likeness between the model and the picture are features of incompetence*. The author next deals successively w i t h these features i n greater detail. Perspective is ignored by the naive artist, he does not convey the w o r l d as i t is, but his o w n vision of i t . A n d i t is not only faults i n perspective that point to naive painting, but also the fact that these paintings do not resemble reality. Deformations, the exaggeration of forms, often to fantastic dimensions are u n i n t e n t i o n a l effects achieved by the naive artist. I n connection w i t h this, one cannot be a naive artist deliberately. M a n y naive artists make a detailed analysis of their w o r l d . The steam engines painted by Demonchy are v e r y painstakingly done down to the last detail. The details he paints express his p i c t u r e of the w o r l d . As regards choice of colour, w e do not find incompe­ tence among the naive painters. The rules of colour harmony are kept. I n conclusion the author says that naive p a i n t i n g is getting more popular. The reason for this is that the naive painters express their vision w i t h the aid of nature, w h i l e w i t h professional artists i t is a starting p o i n t for deformation. 101 �Aleksander Jackowski OF N A I V E A N D F O L K A R T — THE BORDERLINE The author discusses the subject on the basis of Polish material. He is interested i n the origins of naive and folk art and makes a tentative definition of both notions. The scope of the notion of folk art and culture varies according to the approach of the researcher. The researcher on folk art is interested i n genetically r u r a l works of art w i t h period features. Works of art w i t h i n d i v i d u a l features are on the borderline of naive art. The author seeks the precursors of naive art i n 19th century folk art (sculptures, paintings, graphic art). Elements of the "naive" w a y of seeing things are evident i n the w o r k of tile-makers (fig. 44 and 45). The folk style is seen i n tiles i n the ornamental elements and decorations; scenes w i t h figures are painted i n the "naive" style. Certain elements of p r i m i t i v i s m are e v i ­ dent i n religious guild paintings, p a r t i c u l a r l y i n votive pictures. The author shares the opinion of R. Wildhaber that it is also the function, not only the aesthetic values, that are decisive i n classifying a w o r k as folk art. A n example of this are the paintings of Czajka (fig. 1). Although i n style they are l i n k e d w i t h folk paintings they are not functionally l i n k e d w i t h the folk m i l i e u . I n the period of the decline of the t r a d i t i o n a l folk art, there are many examples of creative w o r k s on the borderline of folk and naive art. Naive art began to flourish i n the period of the disintegration of folk culture. Folk art does not, i n this case, f u l f i l an i n t e ­ grating function i n the r u r a l community, i t is purchased by different customers w i t h different tastes. V e r y t a ­ lented artists have a chance of expressing themselves i n their own i n d i v i d u a l way. M a n y painters from the folk m i l i e u become amateurs s u b m i t t i n g to the influence of official art. Some of them r e m a i n f a i t h f u l to the folk traditions. The author analyses the w o r k of Zofia B a r a ń s k a - D z i e c i o l o w s k a (fig. 5), Franciszek Janeczko (fig. 11, 12, 13), Dorota L a m p a r t (fig. 8, 9, 10), Helena R o j Kozlowska (fig. 14, 15), N i k i f o r (fig. 18, 19) as artists linked w i t h folk traditions. He sees these links not only i n the stylistic inspiration but also i n the k i n d of i m a ­ gination and w a y of t h i n k i n g . The author states that almost a l l contemporary Polish folk sculpture is on the borderline of naive art. A r t i s t s from the urban m i l i e u also get inspiration f r o m folk art. The naivete of the sculptures is manifest i n the way of interpreting the subject, i n the m e n t a l approach of the artist towards the w o r l d (Wawro — f i g . 33, Kudla — fig. 30). I n the sculptures of L a m ę c k i , the form is almost uniform, but he treats different subjects i n different ways. A n o t h e r i n d i v i d u a l artist is Zagajewski (fig. 40, 41), but he also bases his w o r k s on the t r a d i ­ tions of folk ceramic sculptures. The sculptures are a domain of Polish naive art w h i c h stand out at i n ­ ternational exhibitions. This is due to the traditions of folk sculpture w h i c h are s t i l l very m u c h alive here. I n conclusion, the author emphasizes that the decline of folk a r t is unavoidable, its place being taken by amateur or naive art, and that artists whose w o r k is on the borderline of folk and naive art w i l l not base themselves on the patterns of folk art. A n n a K u n c z y n s k a - I r a c k a — ILLUSTRATIONS TO T H E C H R O N I C L E S OF F A T H E R P O K O R S K I The authoress writes about the illustrations i n v o ­ lume I I of the chronicles of the C z ę s t o c h o w a monastery w r i t t e n i n the thirties of the 18th century. The author of the chronicles and of the illustrations to them was Father Innocent Pokorski, p r i o r of the Pauline Fathers of C z ę s t o c h o w a i n t h e years 1710—1718. The p r i o r spent the last years of his life (he died i n 1734) i n w r i t i n g an account of the events and religious ceremonies that had taken place i n the C z ę s t o c h o w a monastery. The chronicles contain 19 illustrations supplementing the w r i t t e n description and i n most cases they are next to the text i n question. They are d r a w n i n b r o w n i n k and are coloured w i t h l i g h t tints. Most of them show the foundations of the Pauline Fathers i n Poland, others depict ceremonies and events t a k i n g place at C z ę s t o ­ chowa, for instance, the consecration of one of the bis­ hops, Prince Frederick t a k i n g H o l y Communion. The illustrations are an artistic document to the text of the chronicles. The authoress says that i n the l i g h t of the historical m a t e r i a l already studied Father Pokorski's illustrations are of an i n d i v i d u a l character and do not follow any of the k n o w n iconographic patterns. The illustrations are undoubtedly an example of 18th cen­ t u r y p r i m i t i v e art. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — AFTER T H E FIRST T R I E N N A L E OF N A I V E A R T I N B R A T I S L A V A The author was the commissioner of the Polish section at the e x h i b i t i o n of naive art from a l l over the w o r l d . The e x h i b i t i o n was a confrontation of various approaches and schools. The author introduces the reader to the problems of the genesis of naive art. The first exhibition of the w o r l d of naive artists was arrang­ ed according to a definite conception, presenting certain categories of "naivete". The Bratislava e x h i b i t i o n did not draw any exact line to m a r k the boundaries of the notion of naivete. Various approaches were represented: amateurs; folk art, i m i t a t i o n of modern art. The author, who was asked to sit on the j u r y , stresses how difficult it was for the members of the j u r y to select the works to be displayed at the exhibition. The Triennale presented some v e r y interesting sec­ tions, namely, the French, Belgian, Yugoslav ones, and some of the w o r k s exhibited by German and Czech artists. The Polish section displayed a v e r y diversified collection of works. The most interest was aroused by sculptures on the borderline of folk and naive art. The H u n g a r i a n sculptures were also interesting, being a vera­ near approach to folk art. A t the symposium organized on the occasion of the exhibition, papers were read. I n the discussion, efforts were made to esatblish the boundaries of the notion of "naive a r t " and to define the criteria by w h i c h it could be recognized. Jerzy D a r o w s k i — HERÓDEK The author — one of the staff of the Museum in Zakopane, gives a pen p o r t r a i t of this p r i m i t i v e folk sculptor. H e r ó d e k , this is the nickname of the artist, lives i n L i p n i c a W i e l k a i n N o w y T a r g district. He is a cripple and w o r k s as a f a r m labourer and shepherd. The T a t r a Museum i n Zakopane and the Museum at Rabka took an interest i n his w o r k and H e r ó d e k became the vogue after the art exhibitions i n 1966 at which his w o r k s were shown. He w o r k s w i t h large spruce logs, the contours of the figures being p r i m i t i v e l y h e w n and sculpted. The figures are t a l l (about one metre) and are mostly figures of Christ, saints and angels (fig. 1). I n the round log, only the face, sometimes the head covering, are sculpted. They are painted w i t h o i l paints and each of the holy figures has his attributes d r a w n or engraved upon it. According to the author, the sculptures of Heródek are a far cry from folk art and are the creation of primitive imagination. H e r ó d e k ' s w o r k s are on the borderline of folk art and naive art. M i c h a i ł Ł a d u r (Moscow) — T H E H A P P Y WORLD OF M A R I A P R I M A C H E N K O The editor-in-chief of the periodical Diekoratiwnoye Iskusstvo publishes an article about a naive painter from the U k r a i n e . L i k e m a n y naive aritsts in Poland, M a r i a Primachenko emerged from the folk milieu. The w o r k s of the artist go beyond the bounds of tradi­ tional folk art, h a v i n g elements of personal expression. The author emphasizes her s k i l l i n choosing colours, w h i c h are intense but not gaudy, a feature so charac­ teristic of folk art. The subjects of her pictures and her w a y of i n t e r p r e t i n g t h e m place M a r i a Primachenko on the borderline of folk and naive art. Fantastic birds among flowers (fig. 2, 3) and f a i r y - t a l e animals (fig. 5) are the subjects painted by M . Primachenko. It is thought that the source of her inspiration are folk tales and legends. The artist is the holder of the Shevchenko Prize. The author also deals w i t h the problem of care for folk art and the possibilities of its development in the Soviet U n i o n . �П О Л Ь С К О Е КВАРТАЛЬНЫЙ № 1—2 ЖУРНАЛ Н А Р О Д Н О Е ИЗДАВАЕМЫЙ ИНСТИТУТОМ ИСКУССТВА И С К У С С Т В О ПОЛЬСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК ГОД И З Д А Н И Я X X I I 1963 РЕЗЮМЕ Я д в и г а Я р н у ш к е в и ч — МОДА И Л И К О Н Ъ Ю Н К ­ ТУРА Искусство н а и в н ы х в ы з ы в а е т в с е б о л ь ш и й интерес, что я в л я е т с я н е о с п о р и м ы м ф а к т о м . Р а с т е т опрос на этот в и д творчества и п о п у т н о р а с т у т р я д ы его т в о р ­ цов. Автора и н т е р е с у е т п р и ч и н а столь б ы с т р о й и успешной к а р ь е р ы , н а и в н ы х : н а д о л и это п о н и м а т ь к а к снобизм, к а к моду, и л и ж е с у щ е с т в у ю т с о в е р ш е н ­ но р е а л ь н ы е у с л о в и я , с п о с о б с т в у ю щ и е р а з в и т и ю этого вида творчества. Оно в ы з ы в а е т и н т е р е с не т о л ь к о в и н т е л л е к т у а л ь н ы х к р у г а х ; его п о п у л я р н о с т ь я в л я е т ­ ся чуть л и н е всоебщей. „ О т к р ы т и е " наивного -и с к у с ­ ства в н а ч а л е X X в е к а н е р а с с м а т р и в а е т с я у ж е в н а ­ стоящее в р е м я к а к мода, а к а к и с т о р и ч е с к о е я в л е н и е , свидетельствующее о р е а к ц и и х у д о ж н и к о в на н а т у ­ рализм и а к а д е м и з м , д о м и н и р о в а в ш и й в и с к у с с т в е того периода. Это в я з а л о с ь с п о и с к а м и п у т и к новому искусству. Т е п е р ь , д а в а я о ц е н к у н а и в н о м у т в о р ч е с т в у , мы п р и м е н я е м и н ы е , не т о л ь к о х у д о ж е с т в е н н ы е , к р и ­ терии, п о с к о л ь к у нас и н т е р е с у ю т т а к ж е его и н д и в и ­ дуальные черты. Об у с п е х е о т д е л ь н ы х х у д о ж н и к о в р е ш а ю т н ы н е критерии, в ы х о д я щ и е з а п р е д е л ы т р а д и ц и о н н о г о в к у с а и отнюдь не о д н о з н а ч н ы е . О д н и м и з г л а в н ы х д о - . стоинств н а и в н о г о т в о р ч е с т в а я в л я е т с я в о з б у ж д а е м ы й им интерес. В н а с т о я щ е е в р е м я и н т е р е с к н а и в н о м у творчеству п е р е к л и к а е т с я с модой н а „ к и ч и " и я р м а ­ рочное и с к у с с т в о . Это в свою о ч е р е д ь с в и д е т е л ь с т в у е т о современных тенденциях предоставить равные права различным явлениям в искусстве, р а з л и ч н ы м формам х у д о ж е с т в е н н о й д е я т е л ь н о с т и . И этим м н о г о е - о б ъ я с н я ­ ется, если г о в о р и т ь об у с п е ш н о й к а р ь е р е н а и в н ы х в наше время. К с а в е р ы П ив о ц к и — Н Е С К О Л Ь К О СЛОВ О СО­ ВРЕМЕННОМ ИСКУССТВЕ ПРИМИТИВОВ С л е д у е т л и и с к у с с т в о н а и в н ы х с и с т е м а т и ч е с к и со­ бирать в э т н о г р а ф и ч е с к и х к о л л е к ц и я х ? Затрагивая эту проблему, а в т о р о с т а н а в л и в а е т с я н а д о п р е д е л е н и е м этнографии и пытается установить, что является пред­ метом этнограсрических и с с л е д о в а н и й . П р е д м е т о м э т и х и с с л е д о в а н и й д о л ж н а б ы т ь к у л ь т у р а групп, к о т о р ы е в рамках национальной к у л ь т у р ы создают иные я в л е ­ ния, чем о ф и ц и а л ь н ы е ф о р м ы этой к у л ь т у р ы . Отсюда следует, что п р о и з в е д е н и я современного и с к у с с т в а примитивов д о л ж н ы собирать и описывать этногра­ ф и ч е с к и е музеи. А в т о р п ы т а е т с я в ы я с н и т ь вопрос чем о т л и ч а е т с я народное и с к у с с т в о от наивного. Н а р о д н о е искусство о п и р а е т с я на т р а д и ц и ю , и с п о л ь з у е т т р а д и ц и о н н ы е ш а б ­ лоны и технику. Н а и в н ы й х у д о ж н и к стремится найти индивидуальную форму высказывания, стремится п р е о д о л е т ь в н у т р е н н ю ю с к о в а н н о с т ь , в ы р а б о т а т ь свой л и ч н ы й в з г л я д на о к р у ж а ю щ и й м и р . Э т и р а з л и ч и я между народным и наивным творчеством в ы з ы в а л и сомнение ц е л е с о о б р а з н о л и с о б и р а т ь произведения и с к у с с т в а „ д р у г и х " . По ф о р м е и с о д е р ж а н и ю с о в р е ­ менное н а р о д н о е и с к у с с т в о все более п р и б л и ж а е т с я к искусству „ н а и в н ы х " и собирание в этнографичес­ к и х к о л л е к ц и я х „других" не подлежит сомнению. O t o B i h a l j i - M e r i n — МИР НАИВНЫХ В основу т е к с т а в з я т а к н и г а „ Н а и в н ы е в Ю г о с л а в и и " и вступление к каталогу I Триеннале наивных в Б р а ­ т и с л а в е . Это обзор в с е м и р н о г о т в о р ч е с т в а н а и в н ы х . Автор рассматривает предпосылки, в ы з в а в ш и е рас­ тущий интерес к наивному искусству. Влечение к при­ м и т и в и з м у — это своего р о д а р е а к ц и я на с о в р е м е н ­ н у ю ц и в и л и з а ц и ю ; о т м и р а ю щ е е во м н о г и х с т р а н а х н а ­ родное и с к у с с т в о п е р е р о д и л о с ь в н а и в н о е т в о р ч е с т в о . Автор намечает границы наивного искусства, пытаясь точно о т д е л и т ь его от т в о р ч е с т в а д е т е й и д у ш е в н о б о л ь н ы х . О н с т а р а е т с я у с т а н о в и т ь его место н а ф о н е современного и с к у с с т в а . О п и р а я с ь на т в о р ч е с т в о Henri Rousseau, B i h a l j i M e r i n а н а л и з и р у е т т в о р ч е с т в о ф р а н ­ цузских наивных. Поэтические цветы кисти Seraphine Louis, г о р о д с к и е п е й з а ж и Louis V i v i n , г р у з ч и к и и б о р ­ ц ы Бомбу a (Bombois), м и ф о л о г и ч е с к и е с ц е н ы А. В о и chant п р е д с т а в л я ю т ф р а н ц у з с к у ю ш к о л у н а и в н ы х . К р о м е н и х а в т о р дает п о р т р е т ы е щ е н е с к о л ь к и х н а и в ­ ных художников французской школы. У ж е в X V I I I в. в США существовали представи­ тели наивного искусства. Первым из них был Edward Hicks, р и с о в а в ш и й а л л е г о р и ч е с к и е с ц е н ы с ж и в о т ­ н ы м и . Joseph Pickett, Horace P i p p i n , John Kane, Morris Hirshfield это а м е р и к а н с к и е н а и в н ы е . В С Ш А н а и в ­ н а я ж и в о п и с ь в ы р о с л а н а основе народного т в о р ­ чества, в А н г л и и она с о п у т с т в о в а л а а к а д е м и ч е с к о м у искусству и отличалась светским характером. Автор описывает т а к ж е наивных художников Г о л л а н д и и и Германии, где с а м ы м и в ы д а ю щ и м и с я б ы л и Josephine Hermans, K a r l Kazimierczak и доктор Paps. I ii В Ш в е й ц а р и и , точно т а к ж е к а к в США, наивное искусство р а з в и в а л о с ь на о с н о в е народного творчества, опираясь на оригинальные традиции фольклора. Наив­ н о е и с к у с с т в о и з в е с т н о т а к ж е в Ю г о с л а в и и , где оно имеет м н о г и х и с п о л н и т е л е й . I v a n Generalic создал ш к о л у в Hlebine, где я р к о в ы д е л я л с я M i r k o Virius. Kovacice и Uzdin — в о т е щ е д в а ц е н т р а наивного искусства в Югославии. Центр в Kovacice п р о д о л ж а е т традиции словенского фольклора, в Uzdin г л а в н ы м образом р и с у ю т ж е н щ и н ы . Eugen Buktenica, Matija S k u r j e n i и I v a n Rabuzin в с е о н и в и д н е й ш и е п р е д с т а ­ вители наивных художников Югославии. В Чехословакии н а и в н ы е художники т а к ж е свя­ з а н ы с н а р о д н ы м творчеством. Н а и в н а я ж и в о п и с ь п р и о б р е л а п о п у л я р н о с т ь , в то в р е м я к а к с к у л ь п т у р а в ы з ы в а е т интерес л и ш ь у н е ­ многих. А ф р и к а н с к о - а м а р и к а н с к и е с к у л ь п т у р ы Georges L i a u t a u d тесно с в я з а н ы с х р и с т и а н с к о й символикой. С к у л ь п т у р ы Bogosava Zivkovica н а п о м и н а ю т тотеми­ стические столбы и а ф р и к а н с к и е скульптуры. В за­ к л ю ч е н и е а в т о р д е л а е т обзор екул:ь-;птурного искусства, подчеркивая важное значение I Триеннале наивных в Братиславе. 1 1 Ж о р ж Ш л и т е — О ЖИВОПИСИ НАИВНЫХ В ы с к а з ы в а н и е на симпозиуме по случаю I Триен­ нале н а и в н ы х в Братиславе. Автор занимается класси­ ф и к а ц и е й н а и в н о г о т в о р ч е с т в а , с т а р а я с ь установить к а к о г о р о д а искусство с л е д у е т к нему п р и ч и с л и т ь и п о ч е м у ж и в о п и с ь , н а п о м и н а ю щ у ю V i v i n и л и Bombois п р и ч и с л я ю т к н а и в н о й . А в т о р у т в е р ж д а е т , что н е п р е д ­ н а м е р е н н о е н е у м е н и е — это одно 'из о с н о в н ы х свойств наивного искусства. О ш и б к и в р и с у н к е и в переспективе, отсутствие с х о д с т в а м е ж д у м о д е л ь ю и картиной я в л я ю т с я именно п р и з н а к а м и н е у м е н и я . А в т о р пооче­ р е д н о р а с с м а т р и в а е т эти свойства. Н а и в н ы м ч у ж д а п е р с п е к т и в а . О н и н е передают, они п о своему рисуют образ м и р а . В п р о ч е м , н е т о л ь к о о ш и б к и в перспективе являются отличительной чертой наивной живописи; о ней говорит т а к ж е несходность м е ж д у действитель­ ностью и т в о р ч е с т в о м н а и в н ы х . И с к а ж е н и я , гипер­ болизация форм, принимающая иной раз фантасти­ ч е с к и е р а з м е р ы , т а к о в ы н е п р е д н а м е р е н н ы е приемы, к к о т о р ы м п р и б е г а ю т н а и в н ы е . В в и д у этого нет речи о программной наивности. Многие н а и в н ы е д а ю т п о д р о б н ы й а н а л и з мира. Demonchy р и с у е т свои п а р о в о з ы о ч е н ь детально, т щ а ­ т е л ь н о о т д е л ы в а я к а ж д у ю м е л о ч ь . Сумма э т и х д е ­ т а л е й в ы р а ж а е т его м и р о в о с п р и я т и е . Н е у м е н и е не про­ я в л я е т с я у н а и в н ы х в р а с ц в е т к е . Они не нарушают гармонию к о л о р и с т и к и , В з а в е р ш е н и е автор отмечает, что н а и в н а я ж и в о п и с ь п р и о б р е т а е т б о л ь ш у ю п о п у л я р ­ ность. Это о б ъ я с н я е т с я , тем, ч т о н а и в н ы й х у д о ж н и к в ы с к а з ы в а е т с я более непосредственно, в то время к а к п р о ф е с с и о н а л ь н ы е х у д о ж н и к и п р и б е г а ю т к искусствен­ ным приемам, ведущим к искажениям. А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — Г Р А Н И Ц Ы НАИВНОГО И НАРОДНОГО ИСКУССТВА А в т о р р а с с м а т р и в а е т этот вопрос, основываясь на п о л ь с к о м м а т е р и а л е . Его интересуют с в я з ь между 203 �н а и в н ы м и н а р о д н ы м искусством и он п ы т а е т с я о п р е ­ д е л и т ь -оба эти п о н я т и я . О х в а т п о н я т и я народного искусства и к у л ь т у р ы з а в и с и т от того, к а к подходит к этому вопросу и с с л е д о в а т е л ь . И с с л е д о в а т е л я н а р о д ­ ного изобразительного и с к у с с т в а и н т е р е с у е т т в о р ­ чество, генетически с в я з а н н о е с ч е р т а м и сельского стиля. Творчество с и н д и в и д у а л ь н ы м и особенностями н а х о д и т с я н а грани наивного искусства. А в т о р и щ е т п р е д ш е с т в е н н и к о в наивного искусства в н а р о д н о м и з о ­ бразительном искусстве X I X в. (скульптура, ж и в о ­ пись, г р а ф и к а ) . Э л е м е н т ы „наивного в и д е н и я " в ы с т у ­ п а ю т п р и х у д о ж е с т в е н н о й в ы д е л к е и з р а з ц о в ( и л л . 44, 45). Н а р о д н ы й с т и л ь и з р а з ц о в н а х о д и т свое в ы р а ж е н и е в декоративных элементах, орнаментах, ф и г у р н ы е сцены представлены „наивно". Некоторые элементы примитивизма выступают в цеховой религиозной ж и ­ вописи, п р и ч е м это особенно з а м е т н о в д а р с т в е н н ы х образках. Автор разделяет взгляд Р. Вильдхабера, что о п р и ­ н а д л е ж н о с т и данного п р о и з в е д е н и я к народному и с к у с ­ с т в у р е ш а ю т н е т о л ь к о его х у д о ж е с т в е н н а я ценность, а т а к ж е его ф у н к ц и я . П р и м е р о м м о ж е т с л у ж и т ь ж и ­ вопись Ч а й к и (илл. 1). В стилевом о т н о ш е н и и оно с в я з а н о с народной ж и в о п и с ь ю , н о его ф у н к ц и я не имеет ничего о б щ е ю с н а р о д н о й средой. В п е р и о д у п а д к а .традиционной н а р о д н о й к у л ь т у р ы п о я в л я е т с я все б о л ь ш е п р о и з в е д е н и й на г р а н и народного и н а и в ­ ного искусства. Этот вид т в о р ч е с т в а р а с ц в е л в п е р и о д у п а д к а народной к у л ь т у р ы . Н а р о д н о е и с к у с с т в о не исполняет тогда роли, о б ъ е д и н я ю щ е й с е л ь с к у ю об­ щ е с т в е н н о с т ь : у нового п о т р е б и т е л я н о в ы е в к у с ы . Л и ш ь у более о д а р е н н ы х х у д о ж н и к о в м о ж н о о ж и д а т ь и н ­ д и в и д у а л ь н о г о творческого п о ч е р к а . Многие ж и в о ­ п и с ц ы из н а р о д н о й с р е д ы с т а н о в я т с я л ю б и т е л я м и , п о д ­ ч и н я я с ь в л и я н и ю о ф и ц и а л ь н о г о искусства. Н е к о т о р ы е м а с т е р а п о - п р е ж н е м у не и з м е н я ю т н а р о д н ы м т р а ­ дициям. Автор анализирует творчество З о ф и и БараньскойД з е н ц и о л о в с к о й (илл. 5), Ф р а н ц и ш к а Я н е ч к и (илл. 11, 12, 13), Д о р о т ы Ламшарт (илл. 8, 9, 10), Е л е н ы Р о й К о з л о в с к о й (илл. 14, 15), Н и к и ф о р а (илл. 18, 19) к а к х у д о ж н и к о в , с в я з а н н ы х с народной т р а д и ц и е й . Эту с в я з ь он з а м е ч а е т н е т о л ь к о в с т и л е в о й и н с п и р а ц и и , но и в образе м ы ш л е н и я и в в о о б р а ж е н и и х у д о ж н и к а . А в т о р у т в е р ж д а е т , что ч у т ь л и н е в с я современная польская народная скульптура находится на грани наивного и с к у с с т в а В л и я н и ю народного д у х а п о д д а ю т ­ ся т а к ж е х у д о ж н и к и и з городской среды. Н а и в н о с я ъ скульптурных произведений проявляется в трактовке тематики, в м и р о в о з з р е н и и х у д о ж н и к а (Вавро •— илл. 33, К у д л а — и л л . 30). С к у л ь п т у р ы Л я м е н ц к о г о (илл. 29) о т л и ч а ю т с я почти о д и н а к о в о й ф о р м о й , но трактовка тематики различна. К иному явлению сле­ д у е т отнести т в о р ч е с т в о З а г а е в е к о т о ( и л л . 40, 41), н о и он имеет н е к о т о р ы е о б щ и е ч е р т ы с народной и я р м а р ч н о й с к у л ь п т у р о й . С к у л ь т у р а •—• область п о л ь с к о г о наивного искусства, к о т о р а я в ы д е л я е т с я на м е ж д у ­ н а р о д н ы х в ы с т а в к а х . Это о б ъ я с н я е т с я тем, ч т о т р а ­ д и ц и я н а р о д н о й с к у л ь п т у р ы все е щ е ж и в а . В заключение автор подчеркивает, что отмирание народного искусства н е и з б е ж н о ; его место з а й м е т л ю ­ б и т е л ь с к о е и л и н а и в н о е искусство. И тогда х у д о ж н и к и с н а и в н о - т в о р ч е с к и м н а п р а в л е н и е м н е будут о п и р а т ь ­ с я на о б р а з ц ы народного искусства. АннаКунчиньска-Ирацка— К ^ Х Р О Н И К Е ОТЦА ПОКОРСКОГО ИЛЛЮСТРАЦИИ Автор рассматривает иллюстрации, содержащиеся во втором томе х р о н и к и Ясногурского М о н а с т ы р я (в Ченстохове) с т р и д ц а т ы х годов X V I I I в . Автором х р о ­ н и к и и ее и л л ю с т р а ц и й б ы л отец И н н о ц е н т ы ( И н н о ­ кентий) П о к о р с к и , п р и о р я с н о г у р с к и х п а у л и н о в в 1710—1718 гг. П о с л е д н и е г о д ы ж и з н и (ум. в 1734 г.). П о к о р с к и п о с в я т и л описанию с о б ы т и й и р е л и г и о з н ы х п р а з д н е н с т в в Ясногуреком м о н а с т ы р е . Х р о н и к а со­ д е р ж и т 19 и л л ю с т р а ц и й , д о п о л н я ю щ и х з а п и с и . И л л ю ­ с т р а ц и и в ы п о л н е н ы пером, к о р и ч н е в ы м и ч е р н и л а м и и, к а к п р а в и л о , н а х о д я т с я р я д о м с текстом. Г р а в ю р ы подкрашены светлыми разведенными красками. Б о л ь ­ ш и н с т в о и з н и х и з о б р а ж а е т у ч р е ж д е н и я п а у л и н о в на т е р р и т о р и и П о л ь ш и , на н е к о т о р ы х п р е д с т а в л е н ы т о р ­ ж е с т в а и события, п р о и с х о д я щ и е в м о н а с т ы р е , к а к н а п р и м е р п о с в я щ е н и е в с а н епископа, п р и ч а с т и е к н я з я Фридерика. Рисунки являются художественным до­ кументом, и л л ю с т р и р у ю щ и м т е к с т х р о н и к и . А в т о р у т в е р ж д а е т , что в с в е т е и с с л е д о в а н н ы х исто­ р и ч е с к и х м а т е р и а л о в и л л ю с т р а ц и и П о к о р с к о г о носят ч е р т ы и н д и в и д у а л ь н о г о т в о р ч е с т в а и н е напоминают н и одного и з и з в е с т н ы х и к о н о г р а ф и ч е с к и х образцов. Г р а в ю р ы безусловно я в л я ю т с я п р и м е р о м п р и м и т и в ­ ного т в о р ч е с т в а X V I I I в . А л е к с а н д р Я ц к о в ск и — ПОСЛЕ I ТРИЕННАЛЕ ИСКУССТВА В БРАТИСЛАВЕ Автор статьи б ы л назначен уполномоченным поль­ ского о т д е л е н и я в ы с т а в к и всемирного наивного и с к у с ­ ства. В ы с т а в к а я в и л а с ь смотром р а з л и ч н ы х н а п р а в ­ л е н и й и ш к о л . А в т о р з н а к о м и т ч и т а т е л я с генезисом наивного и с к у с с т в а . П е р в ы е в ы с т а в к и н а и в н ы х имели известную концепцию, представляли известные кате­ гории ,наивности". Б р а т и е л а в с к а я в ы с т а в к а н е у т о ч ­ н я л а о т ч е т л и в о г р а н и ц п о н я т и я наивности. Т а м д е ­ м о н с т р и р о в а л и с ь л ю б и т е л и , н а р о д н о е творчество, под­ р а ж а н и е с о в р е м е н н о м у искусству. Автор, у ч а с т в о в а в ­ ш и й в ж ю р и , у к а з ь г в а е т на трудности, с которыми с т о л к н у л и с ь ч л е н ы ж ю р и , п о д б и р а я р а б о т ы на в ы ­ ставку. В ы з ы в а л и интерес на триеннале" о т д е л е н и я : ф р а н ­ цузское, б е л ь г и й с к о е , ю г о с л а в с к о е , н е к о т о р ы е р а б о т ы н е м е ц к и х и ч е ш с к и х х у д о ж н и к о в . П о л ь с к о е отделение б ы л о очень р а з н о р о д н ы м . Особый интерес в ы з ы в а л а с к у л ь п т у р а , где э л е м е н т ы народного и с к у с с т в а о п р е ­ д е л е н н о г р а н и ч а т с Наивным. О б р а щ а л а т а к ж е в н и ­ м а н и е в е н г е р с к а я с к у л ь п т у р а , тесно с в я з а н н а я с н а ­ р о д н ы м творчеством. По с л у ч а ю в ы с т а в к и с о с т о я л с я симпозиум, на кото­ ром были зачитаны д о к л а д ы и проведена дискуссия; участники дискуссии пытались дать точное определе­ ние понятию „наивное искусство" и установить кри­ терии, на о с н о в а н и и к о т о р ы х м о ж н о б ы л о б ы отли­ ч а т ь этот в и д т в о р ч е с т в а . Ежи Д а р о в ск и — ГЕРОДЕК А в т о р — р а б о т н и к М у з е я в местности З а к о п а н е — • знакомит читателя с народным скульптором-прими­ тивистом. Геродек, — т а к о в о п р о з в а н и е с к у л ь п т о р а —, п р о ж и в а е т в Л и п н и ц е В е л ь к о й , р а й о н Н о в ы Тарг. Он к а л е к а , работает б а т р а к о м и п а с т у х о м . Н а его работы о б р а т и л и в н и м а н и е Т а т ж а н с к и й М у з е й в Закопане и М у з е й в Р а б к е . П о с л е с о с т о я в ш и х с я в 1966 г. в ы ­ ставок, н а к о т о р ы х э к с п о н и р о в а л и с ь работа Геродка, он стал п о п у л я р н ы м . В п р и м и т и в н о обтесанных ело­ в ы х к о л о д а х Геродек в ы р е з ы в а е т к о н т у р ы фигур. В ы с о к и е (ок. 1 метра) ф и г у р ы и з о б р а ж а ю т главным образом Х р и с т а , с в я т ы х и а н г е л о в (илл. 1). В круглом обрубке обозначено т о л ь к о лицо, иногда головной убор. Ф и г у р ы р а с к р а ш е н ы м а с л я н ы м и к р а с к а м и , при­ чем к а ж д ы й с в я т о й и з о б р а ж е н со своими атрибута­ м и — н а р и с о в а н н ы м и либо в ы р е з а н н ы м и . П о м н е н и ю а в т о р а с т а т ь и с к у л ь п т у р ы Геродка да­ л е к и о т т р а д и ц и й народного искусства и являются т в о р е н и я м и п р и м и т и в н о г о в о о б р а ж е н и я . У Геродка э л е м е н т ы народного и с к у с с т в а г р а н и ч а т с наивными. Михаил Ладур ПРИМАЧЕНКО — РАДОСТНЫЙ МИР МАРИИ Г л а в н ы й р е д а к т о р ж у р н а л а „ Д е к о р а т и в н о е искус­ с т в о " п е ч а т а е т с т а т ь ю о н а и в н о й у к р а и н с к о й худож­ нице. К а к и многие п р е д с т а в и т е л и наивного творчества в П о л ь ш е , М а р и я П р и м а ч е н к о в ы р о с л а в атмосфере народного искусства. Т в о р ч е с т в о х у д о ж н и ц ы выходит з а п р е д е л ы т р а д и ц и о н н о й н а р о д н о й к у л ь т у р ы и отли­ ч а е т с я с в о е о б р а з н ы м и н д и в и д у л а ь н ы м почерком. Автор отмечает ее у м е н и е п о д б и р а т ь сочные, н о не крикли­ в ы е к р а с к и , ч т о я в л я е т с я столь х а р а к т е р н о й чертой н а р о д н ы х м а с т е р о в . По т е м а т и к е р и с у н к о в и интер­ п р е т а ц и и творчество М а р и и П р и м а ч е н к о находится на г р а н и народного и н а и в н о г о искусства. Ф а н т а с т и ч е с к и е п т и ц ы среди ц в е т о в (илл. 2, 3)и ска­ з о ч н ы е ж и в о т н ы е (илл. 5) — вот тематика, которой у в л е к а е т с я П р и м а ч е н к о . Н а д о д у м а т ь , что источником в д о х н о в е н и я я в л я ю т с я д л я нее н а р о д н ы е сказки и пре­ д а н и я . М а р и я П р и м а ч е н к о — л а у р е а т п р е м и и им. Шев­ ченко. В своей с т а т ь е а в т о р з а т р а г и в а е т т а к ж е вопрос з а б о т ы о народном т в о р ч е с т в е И'^Ьамф&шости его раз­ в и т и я в Советском Союзе. ^ '.А ч I BIBLIOTEKA S �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI PAN w y d a w a n e przez: P.P. W Y D A W N I C T W A A R T Y S T Y C Z N E I F I L M O W E B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 str. dużego f o r m a t u , około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 str. dużego formatu, bogaty m a t e r i a ł ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. d r u k u , około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 str. d r u k u , liczne p r z e k ł a d y nutowe. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. Wszystkie czasopisma n a b y w a ć meracie. można regularnie jedynie w prenu­ W A R U N K I PRENUMERATY „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" P r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane są w terminie do dnia 10 m i e s i ą c a p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty. P r e n u m e r a t ę na k r a j dla c z y t e l n i k ó w i n d y w i d u a l n y c h p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe oraz listonosze. Czytelnicy i n d y w i d u a l n i m o g ą d o k o n y w a ć w p ł a t r ó w n i e ż na konto PKO nr 1-6-100020 — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i W y d a w n i c t w „ R u c h " — Warszawa, u l . Wronia 23. Wszystkie instytucje p a ń s t w o w e i społeczne m o g ą z a m a w i a ć prenume­ r a t ę w y ł ą c z n i e za p o ś r e d n i c t w e m O d d z i a ł ó w i Delegatur „Ruch". Cena prenumeraty: p ó ł r o c z n i e zł 36, rocznie zł 72. Cena prenumeraty za g r a n i c ę jest o 40% droższa od ceny podanej w y ż e j . P r z e d p ł a t y na t ę p r e n u m e r a t ę przyjmuje na okresy p ó ł r o c z n e i rocz­ ne P r z e d s i ę b i o r s t w o K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych „ R u c h " w Warszawie, u l . Wronia 23, za p o ś r e d n i c t w e m P K O Warszawa, konto nr 1-6-100024, tel. 20-46-88. SPRZEDAŻ Egzemplarze n u m e r ó w zdezaktualizowanych m o ż n a n a b y w a ć w Punk­ cie W y s y ł k o w y m Prasy A r c h i w a l n e j „ R u c h " , Warszawa, u l . Nowomiejska nr 15/17 na miejscu, lub na z a m ó w i e n i e za zaliczeniem poczto­ w y m . Konto P K O N r 114-6-700041 V I I O/M Warszawa. A k t u a l n e numery czasopism I n s t y t u t u Sztuki P A N posiada Ośrodek Rozpowszechniania W y d a w n i c t w N a u k o w y c h P A N w P a ł a c u K u l t u r y i N a u k i w Warszawie. Zakłady Graficzne „Tamka". Zakład Nr 2. W-wa. Podchorążych 39. Zara. 402. Pap. iłustr. k l . I I I , 125 g. B I + karton biały k l . I I I , 220 g. B I . Nakład 1650 egz. N-24. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/78dc51f22612c6a9030d1b8b01395a8d.pdf 7e353cfb930f822c741b103f20790335 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4887 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4533 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.3 ; s.106 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �T R E S C Roman Reinfuss Barbara Bazielich Stefania Krzysztofowicz Elżbieta Królikowska Ewa Śnieżyńska-Stolot Józef Półćwiartek Stanisław Skibiński Franciszek Kotula Ewa Fryś-Pietraszkowa Barbara Poloczkowa Skansenowskie muzeum przemysłu ludowego w Etera (Bułgaria) Moda w strojach regionalnych tematem wysta­ wy na Śląsku Źródła ikonograficzne przedstawień „Oka Opatrz­ ności" Wędrowni szopkarze Adeodatus Martyński kamieniarz z Borzęcina . Piszczelnicy i zabawkarze leżajscy wczoraj i dziś „Koza" dożynkowa w powiecie chełmskim . . Kompleksowe badania nad kulturą ludową . . Dwadzieścia pięć konkursów szopek krakowskich Muzeum w czeskim Cieszynie 107 112 121 127 131 136 141 145 150 157 RECENZJE Jerzy Czajkowski RSS Tóth Janos: Gocsej nepi epiteszete (Budow­ nictwo ludowe w regionie Gocsej) . . . . Georgi Kożucharow: Bałgarskata kaszta prez pet stoletija (Bułgarski dom w ciągu pięciu stu­ leci) 161 162 LIST DO REDAKCJI 163 KRONIKA 164 SUMMARY O F ARTICLES 166 PE3KJME 167 Na okładce: Oko Opatrzności, 61., pi., wł. Muzeum Archeolog, i Etn. w Łodzi, nr inw. 6509. Na stronie tytułowej: Ryba, drewno polichrom. Wyk. Józef Piłat, Dębska Wola pow. Kielce. Fot. Jan Swiderski. �KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK ROK XXII polska sztuka ludowa 1968 NR 3 �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ( r e d . nacz.), J a d w i g a J a r n u s z k i e w i c z o w a (z-ca r e d . nacz.), A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jacek Olędzki, K s a w e r y Piwocki, R e i n fuss (z-ca r e d . nacz.). S e k r e t a r i a t r e d a k c j i •— K r y s t y n a C h o j n a c k a . R e d a k t o r techniczny — Maria Klukowska. U k ł a d graficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i a — Doris Ron o w i c z (ang.), N a t a l i a S t a s i ń s k a (ros.). R e d . : I n s t y t u t S z t u k i P A N , W a r s z a w a , u l . D ł u g a 23. W y d . i a d m i n i s t r . : P.P. W y d a w n i c t w a A r t y s t y c z n e i F i l ­ m o w e , W a r s z a w a , u l . P u ł a w s k a 6 1 , t e l . 44-50-19. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/99f9d4561e8526ac7b7fcdd8694df954.pdf d25bc5e87a339bae9e6d02b606534f1c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4888 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Subject The topic of the resource muzea skansenowskie Bułgaria - skanseny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4534 Title A name given to the resource Skansenowskie muzeum przemysły ludowego w Etera (Bułgaria) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.3 ; s.107-111 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Reinfuss Roman SKANSENOWSKIE MUZEUM PRZEMYSŁU LUDOWEGO Bułgaria, która jeszcze p r z e d k i l k u d z i e s i ę c i u l a t y na­ W ETERA łożyskiem potoku i biegnącą (BUŁGARIA) równolegle do n i e g o asfal­ l e ż a ł a do k r a j ó w , g d z i e t r a d y c y j n a k u l t u r a l u d o w a u t r z y ­ t o w ą s z o s ą , o d p ó ł n o c y z a ś s t r o m y m i z b o c z a m i g ó r ( i l . 1). mała Spływa się w stanie prawie nie t k n i ę t y m przez działanie p r o c e s ó w urbanizacyjnych, po I I wojnie ś w i a t o w e j ła na drogę p o s t ę p u przekształcającego w sposób niczy oblicze życia czego, intensywna budowa wsi sieci wiejskiej ciągało tamtejszej. akcja Rozwój komunikacyjnej za sobą otworzyły zasad­ gospodar­ uprzemysławiania szerokie m o ż l i w o ś c i wesz­ kraju, dla roz­ ludności z a r o b k o w e , co z k o l e i znaczne o ż y w i e n i e działalności po­ budow­ z potoków, różnych Tu nich urządzeń właśnie które W parę niewielkich, doskonale zbudowano: do c h w i l i obecnej dziś, dając scowych, częściowo okolicach rzadkich W dawne budownictwo należy tradycyjnego, zaszła konieczność co Bułgarii w ochrony rozwiązano ten sposób, ż e wiele miejscowości, w s i i miast, się większe uznano całości w konserwatorską. miasto w takich wieś Bałkanu. obejmując miejscowości Arbanazi Wobec i Bożency ochrony całych problem muzeów w europejskich jest nieaktualny. Powstał o charakterze nazwą wiejskie mias*^ Etera Bułgarii obiekty w w którym przemysłowe. park muzej" położonej o i 10 r. stóp zespołów krajach na razie skansen zgromadzone Skansen od np. skansenow­ 1963 znajduje km u innych przynajmniej natomiast specjalnym, „Etnografski scowości w Polsce opieką Kopriwsztica skich jak je należy Rodopach, a r c h i t e k t o n i c z n y c h in situ analogicznych gdzie zabytkowej architektury, rezerwaty, zachodnich Górze, środkowego zespoły jako Do Bańsko Średniej stały do ów się w zo­ pod miej­ wojewódzkiego Gabrowo. Obszar, na poważne konfigurację pasem, z powyższym zachowały w niektórych wyjątków. związku budownictwa w tradycyjne w na k t ó r y m on zaledwie dłużonym klinem, powstało 1,5 który ha od muzeum, jest ziemi, południa ciągnącej niewielki. się w y ­ ograniczony jest " Ć3 młyn, znajduje trudności obszaru, główną osią z terenu się już budowli Ze się kompozycyjną w rekon­ kamiennych techniczne. ciągnącego miej­ lub względu wydłużonym rozplanowaniu teren m u z e u m m n i e j w i ę c e j w p o ł o w i e jego s z e r o k o ś c i . W s c h o d ­ ni wylot drogi wspomnianą poprzez wyżej most szosę, na potoku zachodni wychodzi zaś m i ę d z y w a n i a m i w s i Etera łączy się z szosą w i o d ą c ą w a . W c h w i l i obecnej wane są po wystawę kiem znajduje się i Gabrousytuo­ dla centralnej przeciwnej tzw. drogi, stronie mając nad „czardak" poto­ ( i l . 4), w y k o r z y s t a n y j a k o a l t a n a , ze zwiedzających, oraz tj. sto­ w znacznej od niego o d l e g ł o ś c i d o m m i e s z k a l n y z n a j d u j ą c y się jesz­ cze w krzesłami stronie Po jedynie s t o ż k o w y b r ó g siana, łem do północnej południową. na zabudo­ niemal wszystkie obiekty budowie. W e j ś c i e na teren m u z e u m p r o w a d z i od s t r o n y w s c h o d ­ niej. T u ż przy wejściu wznosi się o k a z a ł y p i ę t r o w y dynek ( i l . 2) z b u d o w a n y znacznie powiększony urządzonych ale w miejsce w w stylu proporcjach. administracyjne, na na wzór ten sposób domu wiejskiego, Na piętrze wiejskiego w n ę t r z a adaptowanych, odpoczynku dla by mogły zwiedzających bu­ ale parterze są zaś kilka izb mieszkalnego, służyć turystów l i . 1. Odręczny szkic sytuacyjny skansenu. Legenda; 1 — Czardak; 2 — Skara; 3 — Piec chlebowy; 4 — administracyjny; 5 — Kuźnia; 6 — Tepawica; 7 — Walewica; 8 — Młyn wodny; 9 — Tokarnia; 10 — 11 — Dom parterowy; 12 — Dom w budowie; 13 — Gajtandżijska odaja; 14 — Młyn wodny; 15 — przyszłego warsztatu; 16 — Tartak wodny. D i skansenowi. zabudowy s t a ł a się droga p r z e c i n a j ą c a w z d ł u ż cały pomieszczenia Obejmuje wodnym. folusz początek sprowadzonych nastręcza że napędzie na obszarze m u z e u m s t r u o w a n y c h , j a k o że przenoszenie budynków, bystrych uruchamiania (w t y m jeden w budowie), częściowo lanej. W ciągu ostatnich lat dwudziestu p r z y b y ł o na w s i nowych o do tartak, bułgarskiej tyle bardzo się przemysłowych kiedyś przetrwały 16 o b i e k t ó w ale nadających jako •— z a ­ Budynek Tokarnia; Budynek &u 707 �miast jednego kilka i większą niskiego kolistego ilość m a ł y c h stolika ustawiono Przed opisywanym domem znajdują na piec p i e k a r s k i szerokiej „skara" mięsa, polepie z całą przed baterią obracanych z rusztem się dwa czeluścią, żelaznych przy do od potężny folusz. S t ę p y sobie drugi — do mięsa to tzw. pieczenia mechanizmu porusza­ nego s i ł ą w o d y . W p e ł n i sezonu t u r y ś c i m o g ą p o s i l a ć pieczywem miejscowego w y r o b u i zajadać pieczeń zdjętą z rożna. W momencie kiedy zwiedzałem jedna z pracownic pachnące obsmażała na ruszcie świeżo muzeum, smakowicie obiekt z wnętrza usytuowany dochodzi Stary kowal siwka. M a w i moich hubki, w ich za dźwięczny budynkiem odgłos usmolonym fartuchu już oczach, krzesze admini- gotowych następnie ogień, od kuje uderzeń parę tuzinów. bierze kawałek którego 10S dar na pamiątkę. Prócz młota. krze- Jedno robi krzemienia zapalamy krzesiwek, dym właśnie pierosy. Krzesiwo w r a z z dodatkami o t r z y m u j ę jako drogi, ryto, w Przed obaj od pa­ niego robionych dla na rwie r ó w n i e ż "siekiery Powyżej przy w zwój pobliżu — tkaniny. worka „carewicę" w jaru, Parę w ko­ tkanina. suszą się roz­ ( i l . 5). N i e c o żółtawy stoi w k o p a n a struga kłębi wody się dalej, ubraniu Rozmawiam dalej, nię. Chłop ociąga żeby nim zobaczyć wpada z stary stojącą się i jest w y r a ź n i e sypie miele chłop chwilę poniżej z czegoś im­ walewicy, obszywkami przez do ruchu jasnobrązowym ozdobionym z ( i l . 6) ciągłym właśnie dogląda czapie i p o d n i s z c z o n y m szutaziu. zie­ a ze s k r z y n i proszek, g d y ż Młyna w siłą w Odprowadzona poniżej się w a r t k o nego kadź włochatych. kroków obracają modziałowym się drogi drewniana rynną której (kukurydzę). barankowej bieram dala czyli wodzie w e ł n i a n a głównej szeroka drewnianą kadzi, stoi m ł y n ; k o ł a się do z t y m samym potokiem, który z wściekłą „walewica" do wykonuje „tepawica", żerdziach wyfolowane tkaniny stromego skalistego potoka stoi i nieco się r y t m i c z n i e i u d e r z a j ą folowania „na zimno" tkanin od kuźni, potoku obraca się w foluszem ze kuje poruszają którym wyżej, nad mię ten roboty. górze wieszone na petem s t r a k c y j n y m j e s t k u ź n i ą ( i l . 3). Z k o m i n a s n u j e s i ę a się kiełbaski. Następny kowal kowalskie niewiel­ pieczenia rożnów pomocy turystów, inne kie budyneczki, z k t ó r y c h jeden mieści w kopulasty ich stołeczków. się w sa­ czar­ i wy­ tokar­ niezado- �wolony. Okazuje się, że pełni funkcję. Jest młynarzem tokarni, musi zatrzymać się c a r e w i c ę . W k o ń c u Budynek wnątrz tokarni jak i on w muzeum tokarzem. młyn, a Jeśli tam autentyczny. podłodze warstwa wiórów centymetrów, w różnych miejscach Młynarz, w tej wodę, która doprowadzona ziomo umieszczone Drewniany krawędzi dze krąg koła zaczyna płytkiego i przykłada wodne wirować, zagłębienia dłuto, spod a tokarz którego po­ i pusz­ rozbiegają na po­ na podło­ się ws w s z y s t k i c h k i e r u n k a c h d ł u g i e t a ś m y w i ó r ó w ( i l . 10). W t e n sposób oczach w sposobem naście ciągu kilkunastu minut drewniana wytacza centymetrów, misa. koliste Czasem stoliki, powstaje tokarz na tym wysokie trójnożnych moich samym podziwem, który nie pozwolił m i odejść w są stołecz­ manifesta­ pracowni. Za­ łożył n o w y k a w a ł e k d r e w n a na t o k a r k ę i po c h w i l i jego i dnie w y p i s a ł krzywymi wrę­ z przykrywką. kulasami swoje Na nazwisko datę. W najbliższym drodze drugi s ą s i e d z t w i e opisanej podobny warsztat, t o k a r n i stoi przy chwilowo nieczynny, a za n i m w p e w n e j o d l e g ł o ś c i w i e j s k i d o m e k ( i l . 11). D a ­ lej nieco z t y ł u w i d a ć p i ę t r o w y b u d y n e k „gajtandżijska odaja", czyli odpowiednich maszynach, warsztat ( i l . 8). J e s t produkujący poruszanych bułgarskie. w o d a jest Dalej drugi zbyt m a ł a , na kilka­ w3'mieniony. z jed- budynek, w k t ó r y m Za młyn, pracujący aby m o ż n a nim wznosi w krę­ stroje wtedy, gdy uruchomić poprzednio niewielki kamienny się przyszłości zainstalowany zosta­ n i e j a k i ś w a r s z t a t . Jeszcze t y l k o t a r t a k , n a k t ó r y m nie tnie s i ę na deski p o t ę ż n y wszystko. Kilkadziesiąt przez k t ó r ą wiedzie droga Wrażenie, j a k i e odnosi właś­ k l o c ( i l . 7), i t o n a metrów to na siłą w o d n ą , c o n e s z n u r k i , u ż y w a n e do s z a m e r u n k ó w z d o b i ą c y c h wykonane wraz z podstawą 5 na spoży­ udobruchany sposób ze s w o j e j czył m i w prezencie m a ł e p u d e ł e c z k o przez siada w małych okazałem mechanizm. wykopanego na „gabrowki" stolikach cyjny, bu­ poruszające siedząc Przy takich moim płaski krąg d a c h b u d y n k u ( i l . 9), s p a d a z w y s o k o ś c i p o w a ł y używane. okolicy się je kupuje) parę wy­ rurą w stosy chwili drewnianą zwane kształtach. Tokarz na k o w e g o d r z e w a , o s a d z a go n a w r z e c i o n i e t o k a r k i się posiłki, te G a b r o w o , gdzie kach o półksiężycowych we­ dosyć bezładnie który stępuje w roli tokarza, w y c i ą g a z k ą t a cza wsi powszechnie kątach gruba Stoliki miele wa W klocka. (od m i e j s c o w o ś c i o b i e k t y jest najbardziej narzędzia. przecież nego do jednak idziemy. jak i poprzednie materiału, na rozrzucane podwójną pójdzie dalej drewniana wyjściowa s i ę po w razie brama, kierunku zwiedzeniu wsi. skansenu w E t e r a , j e s t z u p e ł n i e o d m i e n n e o d t e g o , co o d c z u w a m y w e w s z y s t k i c h i n n y c h m u z e a c h tego t y p u . jest c h y b a to, ż e po m i n i ę c i u kopką i reprezentacyjnego pozycję zapomina Najważniejsze romantycznej a l t a n k i pod budynku otwierającego ma t u bowiem obiektów wyposażonych w sposób ny, „tak j a k b y przed chwilą (ideał normalnego muzeum dzeń przemysłowych gdy przez madzone muzeum opuścili ani urzą­ czasie a w naprawdę się (krzesiwa, zwiedzającym, a w tu warsztaty przez określoną pracują wyrabia siekierki pozostały Folusz pracuje z okolicy itp.), które nadmiar dla l u d n o ś c i t k a n i n y po t i n e k za k i l o g r a m . ni, warsztatu czy pa­ sprzedaje hur­ ludowymi. Foluje 25 s t o t i n e k grama, m ł y n miele chłopską k u k u r y d z ę lud­ odbierają wiejskiej. cenie dla przedmioty towo instytucje p r o w a d z ą c e handel w y r o b a m i czone zgro­ terenie wykonuje usługi chwilach wolnych miątkarskie wycieczka. Są rozplanowane ilość godzin dziennie. K o w a l ności, użytkownicy" skansenowskiego), przechodzi które je Nie sztucz­ u r u c h a m i a n y c h na pokaz, w i sztucznie produkcyjne, eks­ się z u p e ł n i e , ż e jest to m u z e u m . dostar­ od kilo­ za o p ł a t ą 5 sto­ Podobnie ustawiona jest praca tokar­ produkującego sznurki do szamerowania tartaku. Pracownicy obiekty, to jący sobie wala wynosi w ten którzy obsługują emerytowani sposób na równa poszczególne rzemieślnicy życie. 85 l e w m i e s i ę c z n i e , polską walutę ni są muzeum, starzy dorabia­ Wynagrodzenie co w ko­ przeliczeniu s i ę 1700 zł. P o d o b n i e inni. Dochody osiągane z produkcji muzeum i są użytkowane na wpływają j e g o cele. W do kasy chwili obec­ n e j m u z e u m n i e j e s t jeszcze s a m o w y s t a r c z a l n e w sensie f i n a n s o w y m . D z i a ł a l n o ś ć jego wspierana jest przez stwo, na wynagradza­ co w r . 1967 w y r a z i ł o 90 000 l e w , c z y l i m i l i o n a nakowoż ośmiuset tysięcy w wytwórczości widywane reprezentujących i jeden dochody p o z w o l ą koszar pań­ k w o c i e ok. złotych. za p a r ę l a t , g d y w m u z e u m b ę d z i e planowanych warsztatów ludowej się dotacją różne bez za­ gałęzie z owcami, istnieć muzeum Jed­ j u ż 26 prze­ finan­ sowej pomocy z z e w n ą t r z . T r u d n o jest o c z y w i ś c i e o c e n i ć , w jakiej te o k a ż ą się realne, W k a ż d y m mierze plany razie koncepcja bułgar- 109 �7 II. 7. W n ę t r z e tartaku wodnego. II. 8. „Gajtandżijska odaja" Budynek tokarni z górnym doprowadzeniem wody poruszającej mieszkalny kryty płytami kamiennymi. — wytwórnia mechanizm. sznurków pasamonicznych. II. 9. U. 10. Tok".rz przy pracy. II. 11. Dom 8 110 �skiego skansenu p r z e m y s ł o w e g o najważniejsze nych daje m o ż n o ś ć zamierających które prezentuje wych wnętrz tach się w ale w muzeum Rumunii, muzeum zarzutami. przemysłowych w obiektów zabytkowych. Nie widzę tokarz bowiem siad k o w a l użytku a zawiera z Etera i swoją się koncepcję z różnymi urządzeń powoduje nie­ zniszczenie Wydaje takie mi sobie się, powodu dozę do sta­ przesady. rozpaczy, jeżeli s t a r e d ł u t o , sikoro naturalnej koło że sporą takie samo, k t ó r e zniszczone po­ odbyła zatem i p o s t ę p u j ą c e w nabierze która utrzymywanie będąc w patyny. m i się t e ż t r a g e d i ą , ż e po p e w n y m wymienić przekonywający. spotkali że żadnego zrobi m u mart­ gablo­ konferencji, przedstawili zedrze c a ł k o w i c i e szybko formie stanie p r o d u k c y j n y m zużywanie, kwestii w skansenowskiego, im, uchronne wianie nie żywy ludowego, Wytykano róż­ posegregowanych w sposób Bułgarzy przemysłu i co życiu rzemieślniczych, międzynarodowej typu nowa przy kunsztów się z w i e d z a j ą c y m r . 1966 n a święconej dziś i skrupulatnie wyrobów, Gdy w już jest ciekawa, utrzymania wodne Nie wydaje czasie t r z e b a przy są­ stałym młynie będzie czy ko­ r y t o w s t ę p a c h d o u b i j a n i a s u k n a . C z y ż do c h w i l i , k i e d y o b i e k t y te z n a l a z ł y nich żadnych muzeum się około wreszcie muzeum nich trzeba i kiedyś w nie czasu czy w samym budynków materiału obiekty działanie atmosferycznych w dokonywano Czyż zabytkowych martwo samo nie przeróbek? 30°/o i w i ę c e j stojące przez warunków będzie muzeum, i przy przenoszeniu wymienia Czy się w napraw na niszczeją lub przez w zmiennych to wymienić nie nowy? także nie poszczególnych elementów? S ą d z ę t e ż , że k o r z y ś c i , j a k i e daje m u z e u m się w pełnej walnie nych aktywności większe niż produkcyjnej, straty wskazywane Zwiedzając ubrać, gdyż nie m a skansen w nie m a gdzie kto wykonać nie m a przez Etera, w r a c a ł e m sfolować, w i a się na m a s o w ą bezwartościowych niczki na muzeal­ kapeluszy, artystycznie (garncarze wyrabiający proste i zaprzestało tradycyjnych biada handlu wyrobów skansen ludowego garskiego pytanie, modelu? wartościowych ludowych. czy nie przemysłu żych walorach rozwiązując ale istotnych się na temat i narzeka, że pod względem związku się w z buł­ zagroziłby atrakcją o poważną trudności. autor. tym Polsce według nie działalnością i rysował do­ technik ani kluczowemu, i odegrałby produkcyjną Fotografował swą zwiedzających dydaktycznych swoją drobnych, dla w utworzony „Konkurencją" a byłby I przydałby on na p e w n o naszemu p r z e m y s ł o w i terenowemu, przesta­ przedmiotów zbyt m a ł o się ludowych płócien), wiele innych zakresie p a m i ą t k a r s t w a nasuwa co sukna, utkanego wiele rzemiosł (kowale). R ó w n o c z e ś n i e jest w do się w samodziałowego stałych b r a k ó w w artystycznym myślami nie m a j ą produkcję kwiaty) zdobniczych nabyć odpowiednich gdzie z a m a r ł o (np. d r u k o w a n i e może znajdujące nieporówny­ ortodoksów. s y t u a c j i w Polsce. Z e s p o ł y r e g i o n a l n e sukna są wiele ani du­ rolę, być � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/35280ebbbef3b32fcef3847f471d5850.pdf d7142dfeb9a9c67a917a2b961c29b435 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4889 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Subject The topic of the resource stroje ludowe stroje ludowe - wystawy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4535 Title A name given to the resource Moda w strojach regonalnych tematem wystawy na Śląsku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.3 ; s.112-121 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2 1 Barbara Bazielich MODA W STROJACH REGIONALNYCH TEMATEM WYSTAWY NA ŚLĄSKU Wydane po ostatniej wojnie w serii Atlasu Polskich Strojów Ludowych dwa zeszyty: „Strój pszczyński" i „Strój górali śląskich" oraz przedwojenna praca Strój, haft i koronka w województwie śląskim są w zasadzie w etnograficznej literaturze Śląska jedynymi tego typu publikacjami. Aż dziw bierze, że do tej pory, mimo tak wielkiego zainteresowania strojami regional­ nymi i licznego zapotrzebowania społecznego, zwłaszcza różnych zespołów taneczno-śpiewaczych i teatralnych, nie ukazało się żadne syntetyczne opracowanie o podob­ nej treści. Niemieckich bowiem pozycji, także skrom­ nych ilościowo, często nawet o tendencjach szowini­ stycznych, wydanych przed i w czasie wojny, nie można również zaliczyć do pozycji wyrównujących tę l u k ę . W różnych natomiast czasopismach i periodykach za­ równo polskich, jak i niemieckich, zwłaszcza z okresu międzywojennego, aż roi się od rozmaitych informacji i przyczynków skoncentrowanych raczej na detalach ubioru ludowego i ich zestawach, charakterystycznych dla określonego regionu, wsi czy okolicy . Jako materiał źródłowy mogą natomiast posłużyć badaczowi notatki Lucjana Malinowskiego , Bogumiła Hoffa , czy Józefa Lompy , a przede wszystkim wiadomości zebrane w czasie własnych badań terenowych i archiwalnych. Nie­ mniej warto zaznaczyć nawiasem, że takich badań dla całego Śląska nikt do tej pory nie prowadził. Poszcze­ gólni badacze ograniczali się do swojego regionu, zaś Muzeum Górnośląskie w Bytomiu w ramach corocznych powierzchniowych eksploracji nad całokształtem k u l ­ tury ludowej Górnego Śląska (bez Opolszczyzny) trak­ tuje zagadnienie stroju regionalnego jako jedno z wielu ważnych w zmieniającej się strukturze gospodarczej, kulturalnej i zawodowej badanego regionu. Z tego też niewątpliwie powodu, na skutek braku dostatecznej ilości eksponatów, nie zorganizowano do tej pory, odkąd można mówić o działalności muzealniczej na Śląsku, 1 2 3 4 5 6 8 112 7 przeglądowej wystawy śląskich strojów ludowych. Wprawdzie komplety strojów jako zasadnicze typy re­ prezentatywne dla poszczególnych subregionów wcho­ dziły w skład wielu wystaw, nie tworzyły one jednak nigdy wyodrębnionej, samoistnej całości czy to w ujęciu historycznym, czy podkreślającym różnorodność form. Ekspozycje obok innych dziedzin śląskiej sztuki ludo­ wej demonstrowały elementy zdobnicze stroju, jak haf­ ty, koronki, ozdoby metalowe itp. Taki więc charakter mają do dziś kolekcje prezentowane na stałej wystawie „Kultura ludowa na Śląsku od X V I I I do X X w." w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu czy na stałej wysta­ wie „Śląskiej sztuki ludowej" w Muzeum w Gliwicach. Ten sposób nie uchybia ani sensowności, ani celowości ekspozycji. Ma on bowiem dla przeciętnego widza zna­ czenie instruktywno-dydaktyczne. Nieco inny natomiast cel przyświecał organizatorom jedynej w swoim rodzaju wystawy „Moda w strojach regionalnych" poprzedzanej konkursem ogłoszonym pod tym samym hasłem w województwie katowickim na wiosnę 1967 r. Rozpisując uprzednio konkurs, Muzeum Górnośląskie w Bytomiu kierowało się ideą zebrania odpowiednich materiałów na wystawę, która zobrazowałaby zmiany i zróżnicowania stroju w czasie, stosownie do panu­ jących upodobań i warunków oraz zależnie od stanu, wieku, okoliczności i pozycji społecznej. Chodziło przy tym o zapoznanie szerokiego społeczeństwa ze współ­ czesnym stanem śląskiego stroju ludowego, jego odmia­ nami i formami. Cel był więc nie tylko poznawczy, ale także propagatorski. Wystawę „Moda w strojach regionalnych" otwarto w końcu czerwca 1967 r. w Pałacu Młodzieży w Kato­ wicach, a następnie przeniesiono ją do Muzeum Górno­ śląskiego w Bytomiu, które było głównym jej organi­ zatorem przy finansowym poparciu Wydziału Kultury 9 �Prezydium Wojewódzkiej realizatorskiej Biura Rady Wystaw Narodowej w i c a c h . P r z e d s t a w i o n o na niej pięćdziesiąt ty ludu różnych bogaty form zestaw wotków, wierzchni fartuchów, fiami ubioru ozdób, chust, i kamizel czepców; począwszy lat Kato­ komple­ ( i l . 1). i męskich, pomocy w dwa śląskiego koszulek uzupełniono od i Artystycznych jakli XIX i fotogra­ XX wieku. W przygotowanej ekspozycji starano się o d w r ó c i ć widza od schematycznych wtarzanych śląskiego, szyńską, przykładów skiej, znanej miast o wania ubioru i pory cji; w pod nazwą i roku, ludowego cywilnego, wiernie dyktujących n i s t r a c y j n y c h . Te zasięgu mniejsze z . zależnie od zależnie z od i tj. jak różne „mody" ostatnie, nie większe oraz peryferie nato­ zróżnico­ stanu ma­ uroczystości nakazami trady­ zmieniających od pokrywając etnicznymi, cie­ górzań­ Chodziło funkcji, okoliczności, po­ stroju inaczej gospodarczych i s t o s u n k ó w granicami lub , 0 momentów, sprzęgniętych także czasie w a r u n k ó w odmian zwanej rozbarskiej innych uwagę i często rybnicko-raciborskiej uwypuklenie zróżnicowania nych podstawowych tj.: góralskiej, wałaskiej, pszczyńskiej, jątkowego niejednokrotnie ży- kobiecych, rodzinnymi przełomu Nadto kabotków, się społecz­ granic admi­ się w swym utworzyły z czasem charakteryzujące II. 1. Fragment ekspozycji grupy ubiorów weselnych. II. 2. Szydełkowa mitenka do stroju kobiecego, XIX w., Bytom. II. 3. Szydełkowa kreza („pelerynka") do kabotka, koniec XIX w., Bobrowniki pow. Będzin. Fragment ekspozycji ubiorów codziennych, koniec XIX w., oraz współczesny strój kobiecy i męski, pow. nowskie Córy. się koniec II. 4. Tar­ 4 113 �U. 5. Jedwabna chustka („jedbowka") do górzańskiego stroju męskie­ go, Szarlej-Piekary pow. Tarnówskie Góry. II. 6. Fragment ekspozy­ cji grupy ubiorów drużbów, pow. Cieszyn i Tarnowskie Góry. II. 7. Jedwabna wstążka ręcznie malowa­ na białą farbą na tle niebieskim, do stroju dziewczęcego, Dąbrówka Wielka pow. Tarnowskie Góry. 114 �zlepkiem różnych przykładem wicka, elementów chociażby lubliwiecka czy l e d w i e do z e s p o ł u też paru mody inne, z okazją s i ę czy ślubu, ograniczające zestawy W ekspozycji nie na to do chwili uzyskane rów materiały, obecnej. W codziennych lazły XIX się pominięto (il. następujące od nawiązujące uroczysty związany tradycyjnej także zróżnicowania końcowych sposób 4), otwierającej komplety: formie codzienny. o ile t y l k o ten w . (okolice B y t o m i a ) , za­ męskiej, jednak komplety stroju, się kompletów s t r o j u p a n n y m ł o d e j , czy t e ż j a k o m ę s k i u b i ó r czasie, p o k a z u j ą c gli­ garderoby to j a k o u b i ó r towarzysząc czego zabnzańska, pokazano t a k ż e mieszczańskiej które przyjęły ludowego, bielska, lub k i l k u wsi. Obok o charakterze tradycyjnym do ubioru formy: więc lat w kobiecy kobiecy letni w pozwalały XIX w. grupie ubio­ wystawę, zna­ letni z końca z drugiej poło­ w y X X w . (Orzech, pow. Tarnowskie Góry), męski letni z drugiej p o ł o w y (Dąbrówka Tar­ XX w. nowskie Góry), kobiecy zimowy (Szarlej-Piekary, pow. Wielka, pow. z drugiej p o ł o w y X X w. Tarnowskie Góry), męski zimowy z pierwszej p o ł o w y X X w. ( D ą b r ó w k a Wielka, pow. nowskie Góry), męski zimowy (Istebna, W pow. Cieszyn). podobnym grupę, tj. równo letnie, Tar­ z pierwszej p o ł o w y X X w. ujęciu ubiory jak oraz z p o c z ą t k u przedstawiono odświętne. zimowe następną Składają komplety i drugiej połowy się z XX na końca wielką historyczną ubioru go się dowodem tanka — już są W w a zarazem zaboru zachowanych drugiej tzw. nazwa jupki w prus- częściach mieszczańskie, połowie kobiece spotykana tutaj XIX lub rejonie które w., cze­ katanki (ka­ bytomsko-tarno- górskim, jupka — będzińskim), krezy lub pelerynki ronkowe przy zimowe już w itp. Ponadto czasie różnych, nych jak: sukna, oraz dzanych kaszmiru, lub industrializacji było ( i l . 5). był powtórzyły się nie formie. Wystarczy „żupany", na Śląsku, całym suknie z samodziałowej starsze części w. „katanki" chińskiego chust sprowa­ jedwabnych niektórych chustek zestawów, one już tu pierw­ okresem, więcej w pszczyńskie i koszule z ubioru męskie „odziym- na płócienne cieszyńskie wełny szyte nowsze z t k a n i n wzorowane fartuchy z itp. „roż­ noszone „prostule", Zaginęły tkanin tj. wówczas samodziałowych, fabrycznych, kobiecych po dawnej „ o b r u s y " i chusty „ s p u s z c z o w e " i modre XIX fabrycz­ fularu, schyłkowym „ręczniki" drukowane a Dla wymienić rozbarskie góralskie prawie czy stosowanie tkanin kaszmirowych Austrii światowej którym także wpływu terenach ko­ czepce i e l e m e n t ó w s t r o j u k o n i e c X I X w . do wojny kowe", tych gotowych męskiego kompletów kiem", dowodem na wełny, z Francji stroju szej ( i l . 3), d u ż e , w a t o w a n e nierzadko wysokogatunkowych jedwabiu do kabotkach owym za­ one Śląska, Rosji. bytomskiego w i d a ć w p ł y w y zaznaczyły nią w. Pochodzą granicą skiego i carskiej jak wspomniane jupach mieszczań­ skich. z Bytarnia-Rozbarku, z p o w i a t u T a r n o w s k i e G ó r y , z Bes­ kidu Śląskiego, pszczyńskiego, z powiatu cieszyńskiego, Śląska, tj. z powiatu będzińskiego. Z p r z y k ł a d ó w ubioru właśnie etnicznej grupy rejonu górzan II. 8. Rypsowo-aksamitna Bytom-Rozbark. II. 10. oraz wynika, sięgała z bielskiego, pogranicza tego o s t a t n i e g o rybnickiego że ekspansja poza kulturowa Przeroszę będącą Podczas gdy wane były Przykładem nadal formy zanikały, lub drugie, środowisko dopiero zaczęły żakiet, 9 bądź tzw. zaakcap- wiejskie, się tego m o ż e b y ć t z w . „ k a p u d r o k " , mieszczański l o s t ą ż k a do czepca typu „buda", Szarlej-Piekary. Ślubna suknia z żywotkiem wyszywanym białym 8 jedne t o w a n e przez k o n s e r w a t y w n e czyli „salonik-jaskółka" II. 9. Różdżka weselna lacetem, Jasienica pow. uży­ przyjmować. dla męski no- drużby, Bielsko-Biała. 10 115 �HG �szony ze sztuczkowymi spodniami, s z u l ą ze s z t y w n y m k o ł n i e r z y k i e m dane z okazji wybuchu nym w życiu więcej od około ko­ gospodarczym, również ludowego. Zupełna o s t a t e c z n i e do r. nic 1910 powodujący społecznym na i do Zachodzące zmiany oży­ kultural­ kształtowanie zamiana wkła­ się ślą­ pociągnęły i przede ci, k t ó r z y na wszystkim domu formy i na ubioru. Oczywiście o drugim przypadku kolejność była mniej więcej n a j p i e r w w p r o w a d z a n o zakupione, p o j e d y n ­ dla cze wytwory na tradycyjnego wano nową jako (wstążki, formą element dodatkowy ozdoby, chusty), p ó ź n i e j jakąś starą część stroju stroju zastępo­ wychodzącą sześciu beskidzkiego, k t ó r y „znakiem"), tradycyjne części górala do m a r y n a r k i i s p o d n i o s t a n d a r d o ­ w y m kroju miejskim ma szytym ubiór w ubioru na sobie l n i a n ą k o s z u l ę z końcu na wyrugowano rzecz kompletnie wy­ wszystkie nowych. z biegiem lat tkaniny np. Oprócz kompletów pozostali „kiecki" dwie węższe, przerabiano garderoby na stare modyfiko­ z jednej szyto tzn. pracy wkładano słotę. codziennych i o d ś w i ę t n y c h wysta­ w a ukazuje w dalszej k o l e j n o ś c i s t r o j e d r u ż b ó w , t j . c h ł o p ­ cieszyńskiego codzienny młodzież, najdłużej do r o b o t y , do p a s i o n k i l u b ców współczesny, i te dzieci. Stare, zniszczone części co d z i e ń z u ż y c i a , co s t w a r z a ł o z e s t a w l u d o w o - m i e s z c z a ń s k i ( p r z y ­ być i poszukiwaniu zachowali i przerabiając, szerokościach kładem może w róż­ tradycyjną z wyszywanego kabotka — bluzkę, b ą d ź też następująca: gotowe Odzież mężczyźni wieś gospodarstwie, wano przeszywając tym opuścili doprowadzała zewnętrznych i chleba poza j e j o b r ę b e m . C i n a t o m i a s t , k t ó r z y w m e n t ó w b ą d ź też z u p e ł n e zarzucenie p r z e k a z ó w W mieszczański środowiskowych. pierwsi za s o b ą w z b o g a c e n i e l u b z u b o ż e n i e n i e k t ó r y c h f o r m i e l e ­ tradycji. strój zatarcia przynajmniej społecznych zarzucali przemysłowych oddziała] stroju i światowej. ośrodków silnie skiego mniej I I wojny Rozwój wienie ślubu cylindrem i białą muszką, kłady typy i dziewcząt, i pochodzą z Beskidu z XX charakteryzujące Wykładnikiem łączeniu z Śląskiego tarnogórskiego jej są ozdobnymi w. się ( i l . 6). Tworzą oraz z powiatu Wszystkie przy­ one reprezentatywne szczególną dekoracyjnością. różdżki i wstęgami bukiety ( i l . 10) (przykłady: w po­ rozbarski 117 �II. 17. Czepiec typu „buda" z szeroką klockową ronką, Szarlej-Piekary pow. Tarnowskie Góry. Wyszycie czarną wełną na brzegu fioletowej spódnicy noszonej pod kiecką, Szarlej-Piekary. Uroczyste stroje odświętne trzech pokoleń: rodziców i dziewcząt, Kochłowice, Nowy Bytom, ko­ II. 18. wełnianej U. 10. dziadków, 1934 r. Z tych samych okolic pokazano stroje dziecięce, u k s z t a ł t o w a ł y s i ę na późno, bo wzór ubioru dorosłych dopiero Rzecz zadziwiająca, wielu wsiach, z rolnictwa, w na że początku jeszcze których obecnego pod koniec utrzymywano dzieci i m ł o d z i e ż które stosunkowo się ubierano wieku. XIX w. w wyłącznie bardzo nędznie. P o d s t a w o w y m ich o k r y c i e m b y ł a p ł ó c i e n n a d ł u g a koszula i niekiedy przenoszona m ę s k a chusta dla dziewcząt; regionalne lowego: dzieci m a j ą wkłada kościelne. Na tylko dwa W się charakter je na strój czarnym, wiązujący przy się białą głowę. Do chustę tuch w kobiecy także na grupę można pepitę kobieca też nosić czy bowiem, że na Dopiero grupę — niegdyś koniec mieszczańskiej i na dnie far­ ubioru tworzy spotykane Wiadomo dziennej koszuli, okryciem w., a robo­ zwłaszcza zaczęto szyć na w z ó r dworskiej spodnie koszule z karczkiem, staniki i majtki kach chłodne jedwabny rzadko w XIX pierwszej wojnie ś w i a t o w e j ny post chustką popularność. pozostawano pod wielki w która była niejednokrotnie zewnętrznym czym. obo­ czarnogranatowy. i dzienna małą noc ko­ żałobny i i adamaszkowy nocna okazy przez s w o j ą ubiór tj. drukowaną zespole k o m p l e t ó w . o s t a t n i ą bielizna stanowią będzińskiego adwent „purpurką", żałoby czarną zasadniczo górzański. je k o m p l e t y u t r z y m a n e w czym czarno-popielaty W i niewielką ga­ uroczystości się góralski lub stroje stroju i inne wykształciły osobną tradycyjnie wyróżnia na wyłącznie żałobne letnie i zimowe z powiatu i tarnogórskiego. Tworzą lorze chłopców Współczesne procesje dziecięcy całości zestawu ubiory bose. terenie Ś l ą s k a typy: kapota dla nogi po bieliz­ dzienne z k l a p ą , zapinane po bo­ guziki. Jak z podanych przykładów wynika, inaczej wy­ g l ą d a z i m o w y i l e t n i u b i ó r c o d z i e n n y do p r a c y i w y j ś c i o ­ wy, inaczej niedzielny —• do kościoła, p r z y g o s p o d a r s t w i e , do w y j ś c i a po do krzątania południu na r y , na w i z y t ę , inaczej weselny: d r u h n y , s t a r o ś c i n y , ny młodej, mniej lat nym i 18 przebiera dwukrotnie, rodzinną ków która i na przez te ulegały czynniki W opinia dniu ubiór wsi różnym sposób ślubu żałobny: przestrzeni się naj­ żałobę dziesiąt­ kształtowa­ polityczne, rodziły pan­ co na zmianom gospodarcze, ten mniej lub bardziej na inaczej w żałobę kościelną. Na formy tradycyjne. się społeczne różne „mody" uzasadnione i uchwytne, k t ó r e akceptowała albo się nieszpo­ odrzucała. W ogól­ przeci­ w i e ń s t w i e b o w i e m do ś r o d o w i s k a m i e j s k i e g o e k s c e n t r y c z i z okolicy ręczniki, Rudy którymi Śląskiej) oraz przepasywał długie, płócienne, swe ramię i pas ( s ą to o b e c n i e o k a z y u n i k a l n e ) , u d z i e w c z ą t z tzw. „ k l a p a m i " , t j . h a r m o n i ą żek, o p a d a j ą c y c h na bogaty w różnego upiętych plecy. S t r ó j drużki rodzaju wstążki przy „galandzie" (wieńcu) zwisają u korali oraz j a k o szerokich jest one wieńce panował wstą­ „klap" z tyłu i z przodu fartuchu. Ta Po zaczęto wojnie więc wabnymi, brak na zastępować ręcznie pasie na rynku je gładkimi malowanymi grupę. skiego, 11S nowożeńców, Składają się tworzące na tarnogórskiego nie i z rodzaju towaru, wstążkami przez kobiety Z pierwszej i drugiej p o ł o w y nież stroje tego przykłady jed­ ( i l . 7). X X w. pochodzą kolejną rów­ eksponowaną z powiatu Bytomia-Rozbarku nie ną szczególnie ( i l . 8): o p r ó c z ność drużba o s t a t n i a f o r m a p o w t a r z a się n i e m a l na c a ł y m Ś l ą s k u . ostatniej przepaska w zaś: lz\v. (il. biel­ 10). była uwagę starsi, na przecież że zbyt ostrą krytykę. ków" na czątku tu tolerowana. Zwracano natomiast wystawność, wielka „lemieczku" obok na elementów w Beskidzie karę i masowej, starych, „kwiot- Śląskim za po­ wy­ niebios smaków współczesny materiałów ubiór z pokolenia za­ haf­ czy koronką jupki — ( i l . 11), n y l o n o w ą jaklę lub nowe, pod ludowy np. miast zupełnie i urabianych przekazywanych także człowieka jeszcze na nowych surowców gustów zawiera na ilości uważano choć wspominają miast kabotka — bluzkę, nierzadko z maszynowym tem pokolenie, ściągała bacz­ gust, czym większej ściągnąć kultury o „pycha" kabotka s i ę do zmienionych wpływem okres, i dobry wyszycie wieku mogące Dostosowując oraz taki Nawet bieżącego kroczenie i strojność koronkową, ( i l . 12), z a m i a s t f a r t u c h a za­ jedwab- �nego — szyfonowy, p a s a •— w y s z y w a n y zamiast męskiej pów" w — (jeszcze harmonijkę niskie wstążek cieszyńskiego na srebrnego gurcie czy koszuli o tradycyjnym kroju dardową, seryjną czonych zamiast z koralików butów półbuty fabryczne, na zamiast zwykłe towe, malowane. N i e g d y ś te d o d a t k i , a n a w e t kupić sklepach: Szarleju, w u męską, u Batiki Górnika dużym w wyborze w można i było Bytomiu, Pszczynie, różnym u gdzie „kro- ozdobnych rynku) — całą w inaczej Kasprusia n i ż do Bogata użytku na i zróżnicowana powszednim, przekazywanym w było scowej i ozdób oraz jakości wzorów i chłopski, choć zaczął się dopiero jest n a d a l ż y w o t n y , noszony i szy­ kiedy nauka, ty przez powiednich datków. nabiegać nego. jakościowo Spytajmy po Są sklepach, też „szaltuszki", których w okazyjnie Polsce zdarzy istnieją COPiA stytucji w dwa (Centrala na sprzedaży. tach i za odbiorcę CPLiA chustki nie ktoś granicą, i do można coś stosow­ chusty, stroju męskiego, dostać przywiezie z i tj. między w sensie sztukę i w nasta­ mias­ zespoły wali Na za re­ w badacze innych drugiej środo­ pojęciem, połowie i poszukiwacze dopatrując noszony co też mówiąc, że „oblyka wiejsku „szaty". miej­ tkanin dla danego r e g i o n u . T e n ludową, wsi śląskiej po z się on z Rzecz s i ę po czy powszechnie obecnie chłopsku" charakterystyczna, że „ c h o d z ą po c h ł o p s k u " , w y k o r z y s t u j ą c X I X w., niej pier­ słowiańskich. ubiór uważano się rozróżnia wyraźnie albo „ p o po m i e j s k u ) , c z y l i wy­ pogląd zaintereso­ się w narodowych i dawnych tradycji „chłopski", (tzn. nie Wiązał urabiać różni się k u l t u r ą wiastków w pańsku" „łachy" ci, którzy od d a w n a lub jeszcze materiały pochodzenia fabrycznego szyją z nich nadal części u b i o r u o tradycją In­ detalicznej ludową COPiA zaś przyodziewa CPLiA innymi l u d o w y c h , ale nie s ą one polską tylko zagranicy. Przedsiębiorstw się się tureckie przedsiębiorstwa, Obsługi wiejskiego sławi do­ kupić jak Artystycznych), zajmująca propagowaniem tradycji wione wreszcie ogóle .się, ż e tkanin kobiety, ile musi przedmioty, fularowe coraz od­ kolorystycznie aby i takie czy Wprawdzie oraz i którejkolwiek Ale sprzedaży stosowanych przejmowanych dopatrzenie w pokolenie się dziś przypisuje, tzn. że jest to u b i ó r w zmienionej formie, wzorów. na działania tradycji gatunku wisk. W ich świadomości łącznie reprezentatywny tradycję z pokolenia się pod w p ł y w e m opinii, które m u bo b r a k u j e tych kształtującym za n i e ­ utartych pokaza­ gar­ sklepów go s k o m p l e t o w a ć , kompletów przez c z ł o n k ó w r o d z i n y i s p o ł e c z n o ś ć w i e j s k ą , z j a w i s k i e m Dziś według kolekcja l u d z i , k t ó r z y go s a m i n o s i l i , b y ł z j a w i s k i e m n o r m a l n y m , należy trudniej nieco dzień. n y c h na w y s t a w i e d o w o d z i , ż e s t r ó j r e g i o n a l n y dla t a k i c h o c z y w i ś c i e j u ż n i e m a , co u w a ż a ć ze s t r o n y h a n d l u , g d y ż u b i ó r co taf­ specjal­ wszystko gatunku. g i o n a l n e s t o s o w n i e do p o t r z e b e s t r a d y , co w y g l ą d a stan­ marsz­ z cholewami, tzw. derobę, nych •— nie non iron), zamiast (dzisiaj t a k i c h b r a k zwłaszcza gumie, Zmiana wieku uświęconych stosunków przynosząca chłopską wprowadza formach. społecznych zniesienie w stroje Dotychczasowe ograniczenia jąc niemniej innowacje, domość poczucia w połowie pańszczyzny ludowe więcej znacznie zdołały odmienności słabną, utrwalić ubioru w ubiegłego i na wolność swobody. dopuszcza­ wsi świa­ stosunku do f 119 �r e g i o n ó w s ą s i e d n i c h . To poczucie m i a ł o na Ś l ą s k u g ó l n e znaczenie, g d y ż p r z e r a d z a ł o uczuć narodowych w chopsku" znaczyło śląsku", skiego stąd dziś Śląsk takiego w ł a ś n i e tyle, na i spoistość stosunków należności aż naporem od po okazała się dość i zrodziło późno, w germanizacji formy ubioru i większość ich „obrus", „suknia", „kiecka", „oplecek", „kania", „płoszcz", „czepiec", wskazują nież na na niegermański genezę nazw „odziymek", samych ludu coraz i udowadnianiem, w s z y s t k o , co ś l ą s k i e , t o n i e m i e c k i e . J e d n a k „ochtusa", u z gwarowych, „koszulka", co „jelenioki", rzutuje rów­ Wprawdzie obiek­ wyszywany, natomiast czyli kamizelka zela" z rękawami z cholewami. i ozdób Wystawę oraz albo bez oraz zamyka spodnie Wśród oraz inne z mody dla potrzeb wsi, np. wyroby, które do dworskiej, kościelnej srebrne i złote Obok ubioru bowiem pewną rolę przyjęto przeważnie wzorów odzieży odegrały formy nie także kroju i tradycyjnie dworskiej ludowych. i liturgicznej mieszczańskie, i zdobin, o czym z była których już mowa powyżej. Jak szczególne powtarzające części jedną się nazwy ubioru, zwłaszcza ne w całość, tworzą dla całego Śląska, który wyjściową późniejszych nicowania bowiem typ gwarowe, kobiecego, kompletu w obrębie całego zestawio­ podstawowy nie m a lat rów, uzależnione od materiału. mniej A natomiast zatem czy zdobniczymi, tj. koronkowymi czyli „kiecka", okrycia kabotek z różnymi elemen­ haftami złożona „oplecka" czy (wyjątek stanowi ubiór prostego częściami obszyciami wotka", z gatunku kawałka z dwu krzyżykowymi, ( i l . 14), „lajbika", i dolnej góralek), fartuch, materiału, i kością Taki „spencer" więcej stanowiące przed tanki") i 1910 rokiem naramienna tzw. — spódnicy zapaska odpowiednia do okrycie zwierzchnie zamiast różnego rejonów szyński dla i i i pszczyński) rejonów kołowa) — białego haftu dla tzw. koloru, (Rybnickie, „kozielok" pukłymi, gęsto (np. ozdobionej „prawą", Śląski, koronkowy z dla Cie­ Mysłowic, przemysło­ typu „buda", koronką ( i l . 17), zachodnich Gliwickie, Mi­ siatki wstążeczkami — klockową rejonów czepki: czółkowego, rejonu Świętochłowic) czyli „ka­ gatunku szydełkowej dodatkowo ( i l . 13), (mniej pow. typu okolice czapeczki kwiatkami pozostałych zachodnich typu formie (okolice B y t o m i a , obszyty oraz — (Beskid pogranicznych w sztucznymi wego południowych tego „jakla" jakli i w i e l k o ś c i . D o tego d o c h o d z ą jeszcze u m ę ż a t e k dla okolice i północnoZabrza) wyszywanej koronki, złożonymi fałdkami szeroką krezą. oczy i t o , ż e czepiec rzuca się w i Fot. z — z tiulowej Z detali r ó ż n i c u j ą c y c h hafty, się okazy specjalistów koronki ( i l . 18) ludowego miejskiej, przeszły jak ozdoby itp. stro­ temu zróżnicowanie funkcji, stanu, zwyczajów znaczenie tych elementów z tego, ż e na ulegał stan na silnie pnia, przestrzeni dynamice przemian, zakorzenione dostosowując są chociażby oraz rzeczy ubioru barwą świadczy człowieka szyfo­ odpowiadające wiel­ wymownie ale jednak Doskona­ n y l o n o w e czy znanym regionalnego, z życiem tradycje, się i możliwości. i chustki nagłowne formą z końca nie także nawet w o XIX tylko jego o w. ży­ silnym środowisku wiel- koprzem ysł o w y m . Przedstawiony zestaw nie wyczerpuje w p e ł n i zagadnienia, w y r a ź n i e j e d n a k p o d k r e ś l a charakter jakie zachodziły w pod wpływem mody panującej całości zmian, na wsi d a n y m o k r e s i e czasu. P R Z Y P I S Y „ży- czyli noszono chusta i „suknia", c h u s t k a w i ą z a n a z t y ł u g ł o w y ( i l . 15), n a d t o t z w . czy lub białymi dalej części: g ó r n e j , znajdują czy nowych w a r u n k ó w tego p r z y k ł a d e m związku i Śląsku z jednego nowe fartuchy wotności kroju podstawowymi kobiecego są: p r z y r a m k o w y tami dotyczą na oraz wskazuje wyszły z c z a s e m do w i e l k i e i s p r o w a d z a j ą s i ę r a c z e j do d o d a t k ó w a l b o d e t a l i zdobniczych, ludowy zdobin które Zróż­ są ubioru a u t r z y m y w a n i e s i ę s t a r y c h s p o s o b ó w k r o j u , szycia, k o l o ­ formą nie części dekoracyjnymi sensie t y p o l o g i c z n y m i d z i ę k i specyfikę strój był regionu butów c h a r a k t e r u statycznego. W i e l o ś ć i kompletów odmian. najprawdopodobniej zróżnicowanych po­ do C a ł a ekspozycja odbiega od t r a d y c y j n e g o u j ę c i a jów regionalnych w łym wykazują „kami­ ( i l . 16), g u z i k i , o b s z y c i a w kulturze tradycyjnej. Wynika form „brzuś- stroju zaczerp­ do tzw. wpuszczane nich kich, jak i stosowane jest pół­ stroju i właściwa w y k o n a n e przez samych u ż y t k o w n i k ó w pracujących na dekolcie elementami podkreśla czy i n n e , l e c z t e o niektórych się niemiec­ „bruclek", „fartuch" od jej gładki zestaw formą. albo obszyciami, a wycięciem z tyłu. W t y w n i e trzeba stwierdzić, że istnieje p a r ę nazw n i ę t e z o s t a ł y ze s ł o w n i c t w a m i e s z c z a ń s k i e g o bardzo rękawów, wyróżniających swoistą są charakterystyczny lek", „wierzcheń", „skórzoki", źródłosłów, jak „zapaska", „żywotek", wytworów. że wymienione albo męskim od przy­ się związku nasunięte ozdobiony r ó ż n y m i okrągłym bądź z trójkątnym wspólnoty silniejsza nagłowna stanik rów­ Podkreślanie chusta czoła, brzeg s u k n i „po Cieszyń­ ono lub „po Opolszczyznę i poczucie w i ę z i i narodowej stosunkowo silniejszym polsku", przestrzeni politycznych. regionalnej śląskiego „po się określenia. W y r a ż a etniczno-kulturowej,' która granic co przemysłowy używa nież w e w n ę t r z n ą szcze­ manifestowanie obliczu zaborcy. U b i e r a n i e się zarazem jeszcze poprzez się w wy­ Stefan 1 S t a n i s ł a w B r o n i c z , S t r ó j pszczyński, APSL, Wroc­ ł a w 1954. 2 L o n g i n M a l i c k i , S t r ó j górali śląskich, APSL, Wroc­ ł a w 1956. 3 A g n i e s z k a i T a d e u s z D o b r o w o l s c y , Strój, hajl i ko­ ronka w województwie śląskim, Kraków 1936. 4 E l i z a b e t h G r a b o w s k i , Die Volkstrachten in OberSchlesien, W r o c ł a w 1935. 5 „Zaranie Śląskie", „Schlesien"; „Die Provinz Oberschiesien" itp. 6 L u c j a n M a l i n o w s k i , Zarysy życia ludowego na Szląsku, A t e n e u m 1877. 7 B o g u m i ł H o f f , Lud cieszyński, jego właściwości i siedziby, W a r s z a w a 1888. 8 Józef Lompa, M a t e r i a ł y rękopiśmienne, archiwum M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e . 9 Katalog w y s t a w y „Moda w strejach regionalnych", 1967, w o p r a c o w a n i u B a r b a r y B a z i e l i c h . 10 W s p ó ł c z e s n e z a s i ę g i s t r o j ó w u l e g ł y przesunięciu w s t o s u n k u do t y c h , j a k i e p a n o w a ł y w X I X i n a p o ­ c z ą t k u X X w . , a p r z y c z y n tego n a l e ż y d o p a t r y w a ć s i ę w m i g r a c j a c h l u d n o ś c i , w adaptacji n i e k t ó r y c h obsza­ r ó w pod b u d o w ę w i e l k i c h z a k ł a d ó w p r z e m y s ł o w y c h , w zmianie granic polityczno-administracyjnych. 11 B a r b a r a Bazielich, Ludowe wyszycia techniką krzyżykową na Śląsku, B y t o m 1966, s. 125. Deptuszewski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4170c774eea4b2de648678807a98322a.pdf b1eba76f08843bf5e9cde767fff1ed0b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:57 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:48 Title A name given to the resource Wpływ środowiska geograficznego na formy osadnictwa i budownictwa wiejskiego w Polsce/ LUD 1948-51 t. 39 Description An account of the resource LUD 1948-51 t. 39,s.228-252 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciolek, Gerard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text GERARD CIOLEK WPŁYW ŚRODOWISKA GEOGRAFICZNEGO NA FORMY OSADNICTWA I BUDOWNICTWA \VIEJSKIEGO W POLSCE Osadnictwo i budownictwo wiejskie w Polsce, podobnie jak i w innych krajach, wykazuje zróżniczkowanie szeregu ekmentów, układające się według pewnych zasięgów terytorialnych. Suma cech, wyróżniających architekturę \\lsi na pewnym terytorium, stanowi o tzw. typie regionalnym. Zjawisko to zwracał(· IIwagc; badaczy od początku XIX wieku lecz nic podejmowan() wówczas poważniejszych prób określenia przyczyn i podsta\\ ł vv'orzenia się owych odrębności. Tłumaczono to raczej tradycją i obyczajem poszczególnych grup etnicznych, mimo iż niektóre grupy, wywodzące się z tego samego pnia, lecz rozmieszczone w różnych środowiskach geograficznych, odmiennie kształtowaly sw~je osadnictwo i budownictwo. Dopiero w ostatnich dziesiątkach lat, wobec szybkiego zanikania przejawów odrębności kullury ludowej, pod wpływem ogromnego rozwoju techniki, powstał przede wszystkim w krajach skandynawskich, a potem i w Polsce ruch reg-ionalistyczny, dążący do })oznania oraz zachowania tych ('('ch. Stanislaw Pawłowski określił regionalizm, jako ruch. zmic. rzający do wyróżnienia i rozpatrywania przedmiotów i zjawisk, zachodzących na powierzchni ziemi, według przyrodzonych rc,g;ionów, czyli krain ... «\Vszelki regionalizm tkwi w ziemi. I nic może być inaczej, nawet wtedy,l';dy regionalizmem obejmujen;: lylko człowieka, jego zwyczaje lub wytwory» (16). Podobni(' ujmuje lo zagadnienie :\Ilgiebki regionalista, Farquhar<on: ... !t l I "'Architektura posiada charakter regionalny wtedy, gdy do budowy zostały użyte materiały, znajdowane w tym regionie a inne dementy budowli posiadają właściwości danego kraju» (2). Wabu wypowiedziach zarysowuje dążność do przypisywania czynnikom przyrodzonym, środowisku geograficznemu, zasadniczej roli \\' kształtowaniu oblicza wsi. Podjęte u nas od wielu lat badania, \\' szerokim zasięgu terytorialnym, potwierdzają tę zasadę w całej rozciągłości, zwlaszcza w odniesieniu do form starszych, rodzimych. Zakres tematyczny niniejszego opracowania ograniczony zo,tał do analizy wpływów czynników przyrodzonych na osiedle \viejskie, zagrodę i dom, czyli do tych wytworów człowieka, które może w sposób najbardziej bezpośredni wiążą się z pojęciem YOdzimego krajobrazu i są jednym z ważniejszych przejawów kultury materialnej ludu. Zjawisko regionalizmu występuje wprawdzie i w innych formach budownictwa wiejskiego, kształtowanego pod wpływem lub wprost organizowanego przez inne oirodowiska społeczno-gospodarcze, jak kościół, dwór lub miasto, lecz zostały one w niniejszych rozważaniach pominięte, albo potraktowane marginesowo, przez co jednak obraz rzeczywisty nic ulega zniekształceniu. Elementy środowiska geograficznego Już samo położenie Polski na kontynencie europejskim nadaje Jej pewne cechy zróżnicowania wewnętrznego. Na obszarze na~zego kraju przebiegają liczne i ważne granice i rubieże (ryc. l), jak linia Tornquista, tj. rysa geologiczna, oddzielająca płytę azjatycką od formacji europejskiej, przejście od klimatu kontynentalnego do ;lt!antyckiego, granice zasięgów niektórych ważnych drzew (buk, ,osna), granice etnograficzne, antropogeograficzne i inne (8) . N aturalną postać krajobrazu tworzą: rzeźba terenu, geolo;;ia i gleby, nawodnienie, klimat i szata roślinna. Człowiek zmienia ustawicznie krajobraz i jego elementy, tworząc tzw., krajobraz kulturalny. Lasy ustępują mIejsca polom ornym, zmienia się również w nich skład drzcwostanó\y. Bag-na i podmokłe doliny �rzeczne ulegają osuszemu. Obszary 'o naturalnych bogactwach przyrodzonych oraz ważne szlaki komunikacyjne sprzyjają powstawaniu ośrodków przemysłowych i miejskich. Zmiany kraj- \ formacji geologicznych, glebowych, z dziedzinami klimatycznymi itd. Region kurpiow·ski podkreślony jest przez budowę geologiczną terenu (18) . Na stosunki osadnicze Małopolski oddziaływały głównie doliny rzek i pokłady lessu (q). Podhale jest klasycznym przykładem pokrywania się regionu osadniczego i ctnograficzncQ·o w obrębie pewnej jednostki geograficznej (9)· Ryc. Ryc. l. Przez terytorium Polski przebiega granica zasięgu świerka, linia Tornquista i rubież antropogeograficzna. l. Linia Tornquista. 2. Rubież antropogeograficzna. 3. Zasięg świerka. Wg Lencewicza i Romera opracował autor. obrazu pociągają za sobą zmiany w pierwotnej strukturze osad nicz~j i w formach budownictwa wiejskiego (ryc. 2). Czynniki przyrodzone stanowią podstawowe warunki db właściwego rozwiązywania zagadnień osadniczych i budowlanych wsi. Zależność ta w przeszłości była bardzo silna i jej to wynikiem jest pokrywanie się pewnych regionów etnograficznych z zasięgiem 2. Deformacja wsi łallcuchówki w okręgu przemysIowym. Okolice Woclzisławia na Górnym Śląsku. \Vg mapy l: 25000 opracował autor. Wpływ ukształtowania terenu Pod względem ukształtowania pionowego wyróżniają się na obszarze Polski trzy wielkie krainy geograficzne: niż, wyżyna, i góry. Wśród tych zasadniczych krain wyodrębnia się szereg drugorzędnych regionów, jak pojezierza, doliny, kotliny, płyty, pasma i łańcuchy górskie. Przy rozpatrywaniu wpływu ukształtowania terenu na osadnictwo występują pewne trudności wyodrębnienia go od wpływu innych czynników jak gleby, wody, klimat, lasy itd. Dopiero �wspólne oddziaływanie tych elementów daje pełny obraz kształtowania się układów osadniczych (26). Do rozwinięcia się tej lub innej formy i rozmiarów osiedla w terenie płaskim może skłania{ obecność wody, żyzność gleb, bliskość lasów, komunikacja itd. (28) w każdym razie przy sprzyjających innych warunkach teren Ryc. Równomierne rozmieszczenie w okolicach ł,owicza. osadnictwa vVg mapy .' :1'yc. 4). Wchodzą one na płaszczyzny'i 'łagodne stoki, na 'tarasy j dna szerokich dolin, trzymają się jednak miejsc suchych i nie ulegających zalewom. Karczowanie zalesionych ongiś stoków dołinnych i konieczność prowadzenia dróg, poprzecznych do osi dołiny, były podstawą do powsta\'lania typu planistycznego osiedla, tańcuchówki. 3. R~·c. 4. na równinach. Kolonie sznu!"o\\',· J :25000 opracowal autor. równinny jest najbardziej dogodny dla kształtowania jednostek i zespołów osadniczych. Rozmieszczenie osadnictwa na równinach jest stosunkowI' równomierne (ryc. 3). Łatwy dostQP do wody gruntowej POW(Iduje uniezależnienie się nowszych osiedli od sieci wód płynących. Przeważają prostolinijne układy planów osiedli: wsi przydrożnych, u'icówek, kolonii sznurowych (25). \V terenie wyżynnym, pagórkowatym rzeiba podłoża i dostęp do \\'ody ;.;ą zasadniczymi wskaźnikami rozmieszczenia osiedli :Układ osiedli \V krajobrazit: w\'żvnnym, "'sit' pr)ydrożn(' Olkusza. \\'g- map'" l: 2.'),000 opracował a litO!" \V okolicach Zależność oc! terenu najdobitniej zarysowuje się w górach, 'C!;cl.zie osadnictwo zwarte kieruje się zasadniczo dolinami, a jeśłi wy.śtępuje na stoki, rozprasza się w samotnie (18). Zarówno stro~ /.bocza, zwłaszcza usuwiste, jak i wąskie dna dolin oraz wyniosłe ~TZbiety górskie są przez osadnictwo omijane (ryc. 5). Górny -pułap dla osadnictwa stalego wyznacza na Podhalu rzędna 1000 m npm, w Czarnohorze r 300 m (1'2 . Osadnictwo sezonowe, paster,kic, ~ięga w Tatrach \\'ysokośc ok. J 700 m, do górnej gr;l111t'\' hal. �Również w okolicach a urozmaiconym ukształtowaniu terenu wybierane są sytuacje o małych spadkach, nasłonecznione i osłohięte od wiatrów. \V przeciwieństwie do równin, gdzie stosowany bywa schemat układu zagrody, na stokach gór rozwiązania bywają indywidualne, choć ogólnie przestrzega się zasady, aby kalenica dachu biegła równolegle do warstwic (6), i aby dom zajmował najwyższe miejsce w zagrodzie, dla zabezpieczenia gr' od spływu wody z obszaru podwórza. Wpływ gleb Pola orne z"ljmowały w Polsce około 53 % ogólnej powierzchni kraju (20), w związku z tym dominującym jest w niej kraj- ,. 1. \ ~ .. .•. • .-.••• ~ ","., .r : •. r ...... . ·":'. ;. ~... .• ..... : .. .' l'-' .." >· ::: I ·'" '. l'.. •••. .... L~' Ryc. 5. Zwartość i rozproszenie osiedli w zależności od form terenowych w górach. Okolice Zakopanego. "Vg mapy I: 25.000 opracował autor. Odosobniony, lecz charakterystyczny przykład wyzyskania rzeźby terenu dla celów mieszkalnych, niewątpliwie stanowią istniejące współcześnie domy w dolinach Jury Krakowsko-Wiełuńskiej, wbudowane we wnęki skalne (ryc. 6). Znane były również ziemianki, grzebane w ścianach lessowych w Sandomierskim, jako mieszkania zastępcze, w wyniku zniszczeli wojennych. Ryc. 6. \Vbudowanie domu we wnękę skalną w Prądniku Kierzkowskim. Okolice Ojcowa, Ze zbiorów Zakladu .\rchi tektury Polskiej Pali techniki \Varszawskicj nr 240. Opracowal autor. ' •• ..... : • " . ::' O,. ", " -. " ...,... '0, 0,° ~ 'O' . ,. '. , .' '. . ," '., .... , • If 2: .: : •• f'~ .:' • •• t' ••• " . _ Ryc, 7. Na glebach żyznych osadnictwo przyjmuje formy zwarte (I. okolice Miechowa), na glebach lichych jest ono rozproszone (2. okolice SUo. walk). J Wg map I: 100.000 opra-· eowal autor obraz kultur rolnycl1. ~a stopień rolniczego użytkowania ziemi wpływa nie tylko jakość gleby, ale i poziom gospodarczy rolnika. Gleby żyzne sprzyjają powstawaniu osiedli skupionych, podczas gdy gleby liche powodują rozproszenie pojedynczych gospodarstw (26) (ryc. 7)' Bielice i lessy uległy wcześniejszemu opa- �nowaniu przez pierwotnego osadnika, gdy brak odpowiedniclt narzędzi rolniczych oi!;raniczal możliwości uprawy gleb ciężkich, ilastych i gliniastych (18). Stosunki gospodarcze i społeczne decydował w XV-XVII wieku o wprowadzeniu gospodarstw fol- .. .. ... :·"··tJ·· .. • !' .': .' ::.'0 ..:'0 •. :.. ... :.... :.::: o • ......~ •.••.•.•. 'Wpływ :.'. ..... ." .'. . .. .' •. ., " •. ,0 20 10 o Ryc. 8. Zagrody na glebach urodzajnych cechuje rozwinięcie zabudowal'l go-;podarczych. \Vieś Hyża \V Zamoj,kim. Zbiory ZAP. nr 75. Opracował autor. Noteci i Warty ciągną w XVII i XVIII wieku koloniści holenderscy i niemieccy, a z nimi nowe formy osadnicze (rzędówka bagienna), przystosowane do gospodarki na gruntach niskich j wilgotnych, oraz nowe typy zabudowań o piętrowych stodołach i oborach (II). Na urodzajnych czarnoziemach kujawskich występują za-, grody o dużych, rozwiniętych dziedzińcach, otoczonycb licznymi i obszernie zalożonymi budynkami gospodarczym:. Przewag<: funcji gospodarczych nad mieszkalnymi wykazują zagrody na i'zarnoziemach stepowych Zamojszczyzny i Hrubieszowskiego (ryc. 8), natomiast ubogie ziemie poleskie i podlaskie charakteryzują zagrody o wąskiej działce, wzdłużnej zabudowie, bezpodwórkowe. Obejście małorolnego chłopa w Beskidzie środkowym lI~ranicza się niejednokrotnie do jednego tylko budynku, mieszkalnego i inwentarskiego zarazem (ryc. 9) . 20 10 Ryc. 30~ 9. jcdnobudynkowa zagroda na ubug-ich glebach Podgó:za. Wieś Urzejowice \I' Rzeszowskim. Zbiol'\' ZAP. nr 1:3;-,. Opra,owal autor. warcznych, a co za tym idzic i typóv,' osiedli wiejskich związanych z ustrojem PaIlszczyźnianym. Na pszenicznych ziemiach --;andomierskich istnieje już w XV wieku punad 80'::, wsi folwarcznych, podczas gdy na ciężkich glinach Sądeczczyzny by)o ich \I'ówczas tylko 33~:, (21). \Vzdłuż urocłza,in\'ch m<tcl \Visł)", nawodnienia W pierwotnym osadnictwie większe rzeki byly ważnymi 'izlakami komunikaqjnymi, a w czasach nowożytnych wyzna(za!y wraz z glebami strefy gospodarstw pańszczyźnianych - ze względu na spław zboża do portów. Naogół rzeki nie stanowiły w Polsce granic, a niskość działów wodnych ułatwiała przenikanie wpływów do innych zlewisk. Wyjątkiem w tej mierze była szeroka i bagnista dolina Noteci lub basen, które tworzyły przeszkody., lrudne do przebycia i sprzyjające tworzeniu sic;:odrębności sąsiadujących krain. Podobną granicę tworzył pas pojezierza mazur,kiego. Zaborski tormułujc stosunek osieclIi do wód płynących \\' sposób następujący: «\Vsie dawne zdradzają ogólną tendencję· aby spośród miejsc, które mają do wyboru, osiedlić się na najniż,"zych, lecz położonych powyżej mokradeł, względnie obszaró\v~ lagrożonych powodzią» (26). Rzeki i strumienie nadają kierunek pasmom osiedłi (ryc. 10), a stawy i sadzawki powodują skupienie się\\:si nad ich brzegami (17). 'Wielkopolskie i pomorskie owalnice są właśnie takimi wsiami, okalającymi sadzawki i stawy �(ryc. II) . Na nizinach zależność osiedli od ,.•. ·ód plynących jest naogół nieznaczna, wobec łatwego stosunkowo dostępu do wód gruntowych, natomiast w górach osadnictwo rozmieszcza sic DiemaI wyłącznic w sąsiedztwie wód powierzchniowych, o ile- pozwala na to ukształtowanie dna doliny. 'VIr krajobrazie stepowym wsie skupiały siQ pierwotnie w jarach, wzdłuż rzek i strumieni, tworząc szeroko rozbudowane wielo,drożnice, a na wierzchowinach stepu osad nie zakładano z uwagi Ryc. podmokłych. Względy obronności lokowały niektóre wsie na przesmykach i pólwyspach. \"'1 dolinach nadrzecznych, podlegających częstym powo<:!ziom, budynki bywaly wznoszone na palach. Również stogi siana układane bywały na wysoko uniesionych pomostach paloworusztowych. 10. Rzeki i strumienie nadają kierunek pasmom osiedli, często niezależnie od przebiegu dróg. Wieś Ratułów na Podhalu. Zbiory Zakładu Architektury Polskiej Polit. Warsz. nr 370. Opracował autor. . 'na brak wody. Dopiero dzięki ulepszonej technice wiercenia 'studni, dokonało się w ostatnich dziesiątkach lat rozproszenie ~icdlisk rolnych na wierzchowinie (10). Tereny bagienne i podmokłe powodują konieczność rozproszenia osiedli i lokowania ich na miejscach wyniosłych, suchych a leżących jednocześnie w pobliżu obszarów rolnych i łąk. Z powyższych względów (Jbszar zabudowy bywał ograniczany i gęsto zasiedlony (14)' Osadnictwo samorodne stworzyło tam przysiółki i zaścianki, rezultatem osadnictwa zakładanego były zwarte ulicówki. Nad morzem i jeziorami osiedla zbliżają się do wody przy brzegach płaskich, lecz suchych, unikają natomiast wybrzeży urwistych Ryc. II. Owalnice skupiają się nad sadzawkami. vVieś Chłapowo na Kaszubach. Zbiory Zakładu Arch. Pol. Polito Warsz. nr 468. Opracował autor. Wpływ klimatu Najważniejsze znaczenie dla klimatu Polski ma jej poło:;?,eniew strefie umiarkowanej chłodniejszej, pomiędzy oddziaływaniem Atlantyku i kontynentalnymi wpływami Eurazji oraz ukształtowanie pionowe kraju, w którym zasadniczą rolę odgrywają Karpaty i Sudety. Klimat ten charakteryzuje przewaga wiatrów zachodnich na zachodzie i wschodnich na wschodzie kraju, oraz spadek temperatur średnich, idących z zachodu na wschód przy jednoczesnym wzroście amplitud rocznych (8) �2fo tempera(ryc. 12). Elementami klimatu są: nasłonecznienie, tura, wiatry i opady atmosferyczne, występujące w różnym nasikniu w każdej z dziedzin klimatycznych kraju. I'vch okolicach wsi słońce bardzo szybko zasuwa się za widnokrąg i' tylko w rannych godzinach oświetla teren» (7). Na Mazowszu powszechnie spotykane jest ustawianie domów szczytem do słońca, ale dłuższym tylni m bokiem do kierunku panujących zachodnich wiatrów (ryc. 13). Ma t0.na celu za- .... ~ .. .... •. . .. . •. •. :. ..:-:.:' ~ • ':. .•.• •. .. .. . .:: : ' ..... ,' . .... . : . . ". "o : •• .• " ••• 0 •• .. .' , •. : ... .......... '. II--- O Ryc. IQ. Rozmieszl.'I.cmc wy,;okości opadóv-,' atmo:;[<.:rycznych i limowych \\' Polsce. [.4.')0---;:)00 mm. 2. :joo'-600 mm. .j. joo·· ..·l:)oo mm. 5. 800-goo mm. 6. gOO-IOOO mm. 7. zimowc. \Vg Romeł-a opracował dr G<'rarn .średnich izotcrll 3. 600"700 mm. Średnie izoterm\ Ciolek. Zależność ud -słońca jest na Podhalu prawidłem, górującym ponad wszystkim.' Sytuo\,,:anie domów licem do słorica odbyw;ł się bez względu na stosunek do kierunku granic parceli i przebiegu drogi (13). «\V Zawoi ... dawniej wszystkie domy zwracały sit frontem na wschód łub południowy wschód ... ponieważ w niektó- 10 10 30"" Ryc. 13. Zabudowania. chronią podwórze zagrody od wiatrów zachodnich. \Vid Stawowice w Opoczyńskirn . Zbiory ZAP. nr 331. Opracował autor. !l"' O . . .' . ' 0 •.• . ...• II----t-I 10 : -----ł. 10 30"" Ryc. 14. Zagroda podhalańska, osłonięta od zachodnich i północnych wiatrów. Wieś Trybsz na Spiszu. Zbiory ZAP. nr I I. Opracował autor. równo zabezpieczenie' otworów dymnikowych przed wpadaniem wiatru, jak i osłonięcie podwórza i otworów okiennych i drzwiowych (5). Na Podhalu domy byvITająustawiane od północy a szopy od zachodu (rye. 14) w ten sposób podwórze zabezpieczone jest od wiatrów z tych kierunków (13). Lud, l. XXXIX 16 �Bardzo istotny wpływ czynników klimatycznych przejawia siQ \v samym budownictwie. Względy termiczne zmuszają do wznoszenia ścian, których grubość znacznie przekracza wymagania statyczne. Z uwagi na swe walory ciepłochronne, drzewo staje się niezastąpionym materiałem budowlanym, łatwym do osiągnięcia i obróbki, nie wymagającym skomplikowanych zabiegów izolacyjnych. Zabezpieczanie ścian wieńcowych przed przewiewem wykonywane bywa zapomocą wyżłobiCl'l płazów albo uszczelniania szpar mchem, gliną, warkoczami słomy, wiór itp. Przeciętne grubości biel wian w ścianach wieńcowych mniejsze są na zachodzie aniżeli na wschodzie kraju i w górach: . dziedzina klimatyczna tempera tura naj niższa średnia grubość bierwion średnia '1-t=C-1 środkowa wschodnia karpacka -18°C -2SoC -25°C 22 cn1 14cm 24cm Ze zjawiskiem niskich temperatur zimowych łączy się zaiM ~~ '·V'"N" iW gadnienie ogrzewania wnętrz mieszkalnych' przy pomocy piecó\\' i ogrzewaczy, nie znanych budownictwu cieplejszych stref klimatycznych. Dążność do ekonomicznego wyzyskania urządzeń ogrzewalnych wpłynęła na rozwój bardzo interesującego układu Ryc. IS. planistycznego \v regionach półPlan chałupy podlaskicj z piecem nocnych i wschodnich, opartego i kominem, odsuniętym od ścian na prostokącie, zbliżonym do zewnętrznych. Wid Zuzany w Biakwadratu, z piecem i kominem, lostockim. Zbiory Zakładu Arch. ustawionym na skrzyżowaniu Polskit-j Polito Warsz. nr 78. Opracował autor. wewnętrznych ścian dzialowych (ryc. 15)' Pomiędzy wysokością opadów atmosferycznych (w stosunku rocznym) a nachyleniem dachów istnieje zależność prosta: im większe opady, tym bardziej strome dachy (ryc. 16). Strzechy słomiane są naog-ól bardziej strome, niż da,hy drewniane w tej .~amej okolicy. Podobnie istnieje niewątpliwa współzależność między wielkością opadów a wielkością wysunięcia okapu 500"'_ SLOMA! 700 '00 l I I I ! I I , l KOżAWlll!DEK ,, I JlISKa/lCZE STA/łfILA KOZIOWA ł/"lECOWONICE <'ZARNĄ. .'ll'RZA SlCHlE ! I CONT : ZĄIVADA Ryc. Pomiędzy poda- 16. wysokością opadów atmosferycznych a nachyleniem istnieje zależność prosta. Opracował autor. dachów chowego (ryc. 17). Ochroną przed deszczem jest bielenie ścian polepianych oraz uszczelnień w ścianach wieńcowych. Vv okolicach zagłębi naftowych używa się do tego celu również ropy luh wosku ziemnego (19). Ganki, podcienie przyłapy, tworzące niejednokrotnie pełne malowniczości a nawet monumentalności zespoły architektoniczne w dawnym budownictwie wiejskim (2) (ryc. 18) powstały pierwotnie dla oslony wejścia od deszczu i wiatru. Podobne znaczenie mają w drewnianych kościołach okapy i podcienie, których zadaniem jest nietylko osłona wiernych przed słońcem i deszczem" ale przede wszystkim ocbrona dolnych partii zrębu od niszczącego działania wpływów atmosferycznych (ryc. 19). Wpływ budulca Na budowę mieszkania we wszelkich jego postaciach, człowiek użytkujc przede wszystkim materiały przyrodzone, znajdo16· ..........- .=. =-~..'...•.• "' _---------~ �245 wane w najbliższej okolicy, a więc drzewo, glinę i kamiel). Budulec jest zatym jednym z podstav.:owych tworzyw odrębności regionalnych. Wśród kilku stref budO\·vlanych Europy najbardziej rozległa obejmuje półwysep Skandynawski, wschodnią część P·)lski oraz północną i środkowa część Rosji, wyroznlając Sic;' przc\\-agą drewna, jako materiału budowlanego. PO\\'szechnośt; tego budulca pozostaje \v stosunku prostym do pO\vicrzchni leśnych wymienionej strefy (4:1. Obserwowane w tym obszarze pewne przesunięcia w użyciu m;\- I i 4-+-r_BIELE 1ft'" 4 5U'- 500 1L.l-+-+-_NIEDtWIEDt 5S0 -60U o I CB OWE 600-650 4-+-I-+-+-+-- i l Ryc. ++-H_D 10 •..• 5 18. l\1onumentalne podcienie domów wiejskich os!<niają wejście przed' dCtiz(.zem i wiatrem. Wieś Sudragi IV Płockim. Zbiory ZAP. nr 52. Opracował autor. Al ot [A. £VA 650 - 700 Ryc. \Iapa I. 0-- 20. zalcsidl w Polsce \\' % IV stosunku do powierzchni. \\g stanu z J93~t r. JO~-6' 2. J 0-3°%, ;l. :10-- :)o\}~.--t. ponad :-)0<1". ,,'g Rornera oprilCO\\-:l! aulor. ~-I-+-4+- I I I J S'TEBNA 9UO-1000 i Ryc. 17. Wysunięcie, okapów dachowych roś.lic w miarę wzrastana opadów atmosferycznych ,,' stosunku rocznym. Opracował autor. Ryc. 19. \V drewnianych kościołach małopolskich zrąb jest chroniony przed wpływami atmosferycznymi okapami dachów i podcieni lmi. Wieś Sękowa w Gorlickim. Wg Kopery i Lepszego. Opracował autor. (crialów bud()\\'lanych, jak np. pochód eegl" lub dachówki z Z;tchodu na wschód ~~ wynikiem procesu cywilizacyjnego. Dzi~iejszy stan zalesienia kraju (ryc. 20), wynoszący 22,5~, Ilgółnej powierzchni, nie pokr)\\'a ~ic;' ;Jlli zasi~'~ic;m ani pod \VzgI~dem skladu drze\vostanów z lasami j puszczami w prze"złości. '\Vojcwództ\\o \l'arwawskie pn,iacLtI,) najniższy procenl �zalesienia (15,9%), choć leży w obrębie strefy budowlanej Polski, v,;yróżniającej się w r. 1928 cyfrą 70-100 % budynków drewnianych na wsi. Granica zachodnia tej strefy (ryc. 2 I J biegnie po ",ię na ów patos i monumentalność, cechujące regiony budowlane Podhala, Śląska lub puszczy Kurpiowskiej (ryc. 22). Natomiast obszary, ubogie dawniej w lasy szpilkowe, pokrywają się w znacznej mierze z występowaniem oszczędnych konstrukcji, o drobnych przekrojach, oraz stosowaniem wielorakich materiałów zastępczych (ryc. 23). Poziom techniki ciesielskiej jest w związku z tym o I Ryc. t:..•. o •• t ! Ryc. 2 I. Rozmieszczenie budynków drewnianych i glinobitych na wsi. I. Budynki g-linobite (przewaga). Budynki drewniane: 2. 0-2:)°;). 3. 2.')-500~. {. :ło---7-,'\) .. l. 7j-95%· 6. 95-100%. Wg Onllickiego opracował autor na podstawie materiałów sprzed 1935. linii Cic.~z\'Jl-Kraków-Wieluń-Łódź-Płock-Mlawa (22). Budownictw'o na terenach, obfitujących kiedyś w dobry budulec "osnowy i świerkowy, posiada znamię pewnego rodzaju rozrzutności w użyciu drewna, wyrażające się w dużych przekrojach elementów konstrukcyjnych, bogatym zdobnictwie, przy jednoczesnym jakgd"by prymitywiźmie techniki ciesielskiej, co w rezultacie składa 22. Budownictwo regionów obfitująq;ch w budulec cechuje wysoki poziom ciesiolki i rozrzutność materiału. Wieś Zuzany na Kurpiach. Zbiory ZAP. nr 78. Opracował autor. Ryc. 23. W okolicach bezleśnych budownictwo jest oszczędne pod względem użycia drzewa i chętnie stosuje inne materiały budowlane. Wieś Swarzewo na Kaszubach. Zbiory ZAP. nr 243. Opracował autor. "yższy, bardziej racjonalny i celowy. Rozróżniamy w Polsce trzy zasadnicze rodzaje konstrukcji ścian drewnianych: wieńcową, sumikowo-Iątkową i ryglową czyli szkieletową (ryc. 24J Ta ostatnia jest pochodzenia obcego, już w XVII w. określana jako «mos pruthenicum», podczas gdy dwie pierwsze są rodzime, bliżej nieokreślone co do pierwotności. Wieńcówka występuje zasadniczo na obszarze całego kraju w budynkach starszych, konstrukcja łątkowa ma natomiast rozmieszczenie wyspowe, zgodne naogół z obszarami o słabszym zalesieniu, zwłaszcza szpilkowym. o �Glin<t jako materiał budowlany wyst~puje li nas wszQdzic, ale jej użycie w budownictwi~ wiąże się ści~le z terenami bezleśnymi alho nie posiadającymi ()dpowiedniego budulca. Domeną budownictwa glinianego są <'tepo\,,"c obszary Podola i Ukrainy, 100 I Uznic kamienia kopalnego lub narzutowego w budownictwie \\'icjskim nic stanowi zja'.viska !)owszechnego. Wobcc naszyd1 warunków klim<ltycznych, walory termiczne oraz izoiacyjne na,"Zych kamieni budowlanych są nieodpowiedn;e. ~ielicznc stosun-· 20(11(", I ~-- .~ ~lllllll~ . 1 ;Z 3 Ryc. 24. ~,rapa rozmieszczenia typów konstrukcji drewnianych ścian. l. Konstrukcj', wieńcowa. 2. Konstrukcja słupowa (łątkowa). 3. Konstrukcja ryglowe' Opracował autor. nas występują one na Kujawach i Kaszubach, jako forma dominująca, w sąsiednich regionach, jako domieszka budownictw" drewnianego. Fakt rozmaitego użycia gliny, w stanie surowym lub po wypaleniu jej na cegłę jest w pewnej mierze wskaźnikieJl\ różnic cywilizacyjnych regionów. Przewaga budownict\va ceg!;l!lego wyst\,pujc na ziemiach zachodnich. li Ryc. 25. :vI:apa rozmieszczenia pokrycia dachowego w Polsce. j dranice. 3. Dal' h.:i\\·ka ceramiczna i cementowa. Sloma. Opracował I. 2. Gont autor kowo budynki mieszkalne z wapienia spotykamy w Kicleekirrl i Lubelskim, natomiast w górach coraz większc zastosowanie :majdllje lupek pia:-:kowcO\vy, tzw. flisz karpacki. Narzutow) ~anit używany jest przede wszystkiem na fundamf'nty domó\\ drewnianych i murowanych oraz na ściany budynków gospodarczych, o~rodzcnia i piwnice, \" obrębie zasi\,gu rlrug-ie~o zlodo\"acenia (28\, �Zgodnie z rolniczym charakterem kraju, panującym materiałem do krycia dachów jest słoma (ryc. :25), posiadająca ogromne zalety ciepłochronności, taniości i łatwości użycia. Pochód rolnictwa w góry pociągnął za sobą pokrycie słomiane dachów, dochodzące w Beskidzie środkowym i w Bieszczadach do 1000 m npm. Wobec wysokich opadów atmosferycznych dachy na tych terenach są niebywale strome, dzit;ki czemu nic utrzymują na sobie wody i śniegu. Zabudowania, leżące nad brzegami jezior i stawów, użytkują również trzcinę jako poszycie dachowe. Krycie dachów gontem i dranicami ogranicza si\ zasadniczo do obszarów górskich, a na wyżynie małopolskiej występuje również wzdłuż pasma świętokrzyskiego ryc. 25)' Jedynie w budownictwie sakralnym i dworskim zasięg gontu obejmuje cały kraj, niezależnie od stanu zalesienia. Omówione uprzednio elementy nic są oczywIsCle jedynymi 'czynnikami, kształtującymi strukturt; i oblicze \ysi. Obok przyrody i jej wpływów, występuje również cywilizacyjne i kulturalne oddzialywanie, człowieka jako jednostki i jako grupy społecznej. O ile pod \vpływem przyrody regiony różniczkują sil.: \'" przestrzeni, działalność człowieka wprowadza ich wewnętrzne przemiany w czasie oraz jest przyczyną migracji pewnych form i typów. Stwierdzić należy, iż w przeszłości cechowała człowieka znajomość praw naturalnych środowiska i podporządwanie się im przez tworzenie logicznych i zgodnych z podłożem ukladó\\' przestrzennych i architektonicznych. 'Weszło to z czasem w obyczaj i tradycję twórczą wsi, trwającą nawet przy zmienionych warunkach lub po ich ustąpieniu. \Vymienione czynniki tracą jednak swoje zastosowanie w okresie socjalistycznej celowej i planowej go~podarki wiejskiej. ŹRÓDL\ I. Zakład ·'I-awskiej.-Zbiory II. Zbiory Architektury Polskiej i Historii pomiarów inwentaryzacyjnych i notatki autora. Sztuki Politechniki Warbudownict\l'a \I'icjskiegll. RĘKOPISY I. C i o ł ck Gtcrard. - Region y budownictwa wiejskiego w Polsc(', II. P i a ś c i k Franciszek. --, Budownictwo w Puszczy Kurpiowskiej. BIBLIOGRAFIA '- Bayger J. AL, Powiat trcmbowdski. Szkic gco,gTalJczno-histol etnograficzny. Lwów 1899. 2. Ciołek G., Cha lupy podcieniowI' Tla Pomorzu. Biul. Hist. Szt. Kult., \Varszawa 1939. 3· Farą uharson AL, Regionalizm W \Vielkicj Brvtanii. Ruch regionalistyczny w Europie. Warszawa 1934. 4· Gorzuchowski St., Osiedla miejskie w Polsce i ich matt'rial IJudowlany w zależności od czynnik(J\v przyrody. \Varszawa 1936. S, Grisebach H., Das polnische Baucrnhaus. Berlin 1~)I7. 6. Hupka St., Ossowski F., Ta beński St., Budownictwo ludowe \I' powiecie ropczyckim 'v ,Małopolsce. Kraków '935. 7· Ku trze bianka A., Budownictwo ludowe wZawoi. Kraków 193'. 3. Lcncewicz St., Polska (\VieJka geografia powszechna) \,y'ariZawa 1937. 9· Leszczycki St., Region Podhala. Podstawy geograficzno~c)spoclarcze planu regionalnego. Kraków '938. 'o. Lisikiewiczówna ]., O rozproszeniu osad na Podolu. Czasopismo Geograficzne. Lwów 1934. I I. Luclkiewicz Zdz., Osady holt'lldcrskic na nizinie sartawickonowskiej. Toruń '934. 12. l\1ackiewicz<Jwna J" Ze stuclió,,' osadniczych w dolinie g()rneg'o Prutu. Czasopismo Geograficzne, Lwów {9:J4. '3· NIa tlakpwski \VI., Budownict\l'o ludowe na Podhalu. KrahiW ,892. '4. :\iezb.rzycki J ... Polesie. Opis \,'oj,kowo-geograficzny i studium ['']'CllU, \Varszawa 1930. 'S, Ormicki \Y .. Ze"'n<,:trzllC "hlicz.· wsi polskiej. \Viadomości (;eograficznc. \Varszawa 'S)2(j. ,6. Paw!()\I'ski St., Rcgionalizm gcograficzny ijego rozwój" Polsce . Ruch rcgionalistyczn\' w EUl'fJpic. \-\'ar'zawa IC134. Ij. Persowski Fr .. Osady na prawic ruskim. polskim, niemieckim i \I'o!oskim \I' zir'mi lwowskiej. Sturliu rn l. dziejów osadnictwa. Lw()\v '927. 18. Pia ści k lOr., Osadniu\\o \\ !'n'zC/y Kurpiowskiej. "'ar'la Il'a I CJ:39. Ig. Rl'infuss R .. Lcmko\\'ic, Opi, '·llIngraliczlll'. \\'inchy. Krak.)", I CJ36, ryCł'.n)' . ,, �Rocznik Staty,ryczu\'. \\'arszawa '947. Rul!u)\vski J., Zarys gospodarcz\lh dziej'",· Polski ,,' czasach przedrozbiorowych. Pozna 1'1 1 ~P3· 22. Sochaniewiczówna, ~lat('f'ia! buC!o\\]an\' wsi polskiej. Czasopismo geograficzne. Lw6w 1928. 23. Sosnuwski O .. Lżycie kamienia budowlancg'o \\' zależ Ilości od lego zasięg6w geologicznych. Zasi'~g buC!ow'Ii, zawil'raj,!C\'Ch granit. Biul. Hisl. Szt. i Kult. Warszawa '935· 21. Szymal'lski T, Kilka drobnych przyczynków do znajomości kutliny życlaczowsko-stryjskiej. Czasopismo Gf'ograficzne. Lwów 1934· 25. \Vojskowy Instytut Geogl'atlcznv, ~Japa taktyczna Polski :.10. ~1. l : 2j.OOU i 1 : 100.0UO. 2G. Za borski Kraków 1926. 27. Żukowski llidwem luclO\\·vm. B., O kszlaltach J.. J-Iucubzczyzna. \ \'arszawa I 'J:.lJ. w'si \I' Polsce Przyczvnki i ich rozmieszczeniu. do badal] nad budo\\'- <;TEFA.:\ ;\'OSEK 'PRZEDHISTORYCZNE BUDOWNICTWO ~A ZIEMIACH POLSKICH Rdcrat wygłoszony lIa \\'ainym i':gromadz~nil1 P. T. L. * MIESZKALNE w Toruniu 19+9 L) J. \Vstęp. - II. Budownictwo mieszkalne w mlodszej epoce kamiennej .. -_ HI. Budownictwo mieszkalne kultury łużyckiej. IV. Buoownictwo mie,;zkalne w okresie lateńskim i wpływów rzymskich. - V. Buoownictw() mieszkalne prapolskie. -- VI. Stan baclari nad budownictwem mieszkalnym i kształtem osiedli \\' czasadl prz('rlhistorycznyrh na ziemiach polskkh. I -Jednym z najbardziej interesujących zagadniell w badaniach nnd przedhistoryczną kulturą materialną ziem polskich jest "prawa osadnictwa, a l.właszcza budownictwa mieszkalnego. Jak wiadomo badania nad kształtem osiedli i budownictwem mieszkalnym należą w prehistorii do stosunkowo nie dawnych. Nikłe. często trudne do stwierdzenia ślady) «nieefektowne» materiah ''iprawiły,że zwrócono na nie uwagę dopiero po wydoskonaleniu J wysubtelnieniu metod badawczych terenowych, przy podejmowaniu badań na większą skalę już przez fachowo przygotowanych archeologów. Trzeba także pamiętać i o tym, że ślady osiedli 1tllegająo wiele szybci~j «zatarciu» ze względu na to, iż występują f(me(;zęsto płytko pod powierzchnią dzisiejszą terenu, płyci~i, :aniźeli groby, które wkopywane były zwykle znaczniej głębiej '\~. ziemię. Poza tym groby zawierają bardziej «efektowny» maoli< ~lliejscowości z poza grani, Polski, :;.z.:zeg,óln;one są w spisie na kOI1cU pracy. ,ylowane przykładowo, wy- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5f07251a4a43e3855f61493091b14edd.pdf 22e3c5924b54813f8a594ce5f1ef4d8c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:277 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:246 Title A name given to the resource Zanik użytkowania wołów jako siły pociągowej w polsce i w krajach sąsiednich / LUD 1964-65 t.50 Description An account of the resource LUD 1964-65 t.50, s.411-430 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowski, Bohdan Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 410 S t o l n Y.: Hypothese sur l'origine bulgare de la diaphonie. Sofia, 1924. S.t u m p f C.: Tonpsychologie. Berlin 1883. T h i n u s A.: Die harmonikale Symbolik des Altertums. 1868. Vas i l j e v i c M. A.: Les bases tonales de la musique popu1aire serbe, "J.I.F.M.C." London, 1952. Vas i l j e v i ć M. A.: Naroclne Molodije. Sanćak. Beograd, 1953. W i o r a W.: Der tonale Logos, "Musik Forschung", 1951. W i o r a W.: Alter als die Pentatonik. Budapest 1957. Z g a n e c V.: Pjesme Jugoslavenskih Rusina. Zagreb, 1946. Z g a n e c V.: Orijantalizmi u Jugoslavenskom muzićkom folkloru. Zagreb, 1955. Z g a n e c Y.: The tonal and modal structure of Yugoslav folk music, "J.I.F.M.C." London, 1958. Z i v k o v i ć M.: Le probleme tonal des melodies populaires. Beograd, 1956. EOHDAN BARANOWSKI ZANIK UZYTKOWANIA WOŁOW JAKO SIŁ Y POCIĄGOWEJ W POLSCE I W KRAJACH SĄSIEDNICH Najdawniejszą siłą pociągową w rolnictwie i transporcie Europy Środkowej stanowiły woły. Co prawda konie były znane na tych terenach bardzo wcześnie, służyły one jednak głównie do jazdy wierzchem. Nieodpowiedni zaprząg używany w całej Europie w czasach starożytnych i we wczesnym średniowieczu, ugniatający koniowi szyję, nie pozwalał na należyte wykorzystanie jego siły dla celów rolniczych i transpor'towych. Natomiast nowożytny zaprzęg konny (szleja i chomąto) przyjął się na zachodzie Europy w X-XII w.l Możliwe jednak, że we Wschodniej Europie znany był on już dawniej. Do Europy Środkowej prawdopodobnie znajomość tego zaprzęgu końskiego przyszła z zachodu w XII w. Od tego też okresu coraz to bardziej rozpowszechniało się użycie koni dla celów rolnictwa, czy jeszcze bardziej dla celów transportowych. Szczególnie w XV, a jeszcze bardziej w XVI w. bardzo poważnie zwiększyła się ilość koni używanych jako siła pociągowa. W XVI w. uważano niemal za zasadę, że gospodarstwo chłopskie powinno posiadać, jako siłę pociągową zarówno konie, jak i woły2. Słusznie uważano, że koń nadawał się o wiele lepiej do wozu i brony, natumiast do orki lepszy był wół. W tym okresie dość 1 J. M a t u s z e w s k i, Początki nowożytnego zaprzęgu końskiego "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", 1954, nr 3, s. 388 i n. 2 Odnośnie stosunków polskich bardzo wyraźnie sformułował to teoretyk gospodarstwa folwarczno-pańszczyźnianego z XVI w. A. G o s t o m s k i, Gospodarstwo, Wrocław 1951, s. 34. �412 przyjęta była zasada, że w gospodarstwach chłopskich stosunek ko.ni i wołów powinien być jak 1 do 2 (np. typowe dla ziem polskIch gospodarstwa łanowe, czyli 16-18 hektarowe, powinny dysponować 2 końmi i 4 wołami, a gospodarstwa półłanowe, 8-9 hektarowe, 1 koniem i 2 wołami; w rzeczywistości jednak rzadko kiedy dysponowały one tak dużym sprzężajem). W XVI oraz w pierwszej połowie XVII w. zaszły bardzo poważne zmiany gospodarcze. Już poprzednio rozpoczęty proces tworzenia się dużych gospodarstw rolnych panów feudalnych, tzw. folwarków, przybierał coraz to bardziej na sile. Obróbka folwarków oparta była o bezpłatną siłę, jaką dostarczać musieli poddani chłopi. W związku z tym bardzo poważnie zwiększał się wymiar pańszczyzny do jakiej obowiązani byli chłopi. Znaczną część pańszczyzny musieli chłopi odrabiać na polu pana feudalnego przy pomocy własnego sprzężaju. Dla chłopa zmuszanego do odrabiania bardzo wysokiej pańszczyzny bardziej opłacalne było zastąpić znacznie droższego w eksploatacji konia przez wołu. Nie bez znaczenia był tu zresztą regres gospodarczy, pewne zmniejszenie się zbiorów ziarna, którego coraz to bardziej brakowało na obroki. Wojny z XVII, a na niektórych terenach również i z XVIII w., w bardzo poważnym stopniu wpłynęły na ograniczenie chowu koni, które w znacznie większym stopniu padały ofiarą rabunków i rekwizycji niż woły. Ogólna pauperyzacja ludności też w poważnym stopniu wpłynęła na dalsze jeszcze zastępowanie koni przez woły. W okresie też tych wojennych zniszczeń chów koni uległ w gospodarstwach chłopskich największemu chyba ograniczeniu. Pewne ożywienie gospodarcze, jakie nastąpiło w drugiej połowie XVIII w., rozwój gospodarki czynszowej, większe możliwości zysków z transportu itp. przyczyniło się do wzrostu pogłowia końskiego w gospodarstwach chłopskich. Nie bez znaczenia były też liczne epidemie na bydło, które w bardzo poważnym stopniu kilkakrotnie dotknęły tereny Środkowej Europy3. Mimo 3 Zagadnienie to odnośnie Środkowej Europy nie zostało jeszcze należycie przedstawione. Na znaczenie epidemii bydła dla życia gospodarczego Zachodniej Europy por. J. A. F a b e r, Cattle-plague in the Netherlands during 413 wszystko wół był nadal podstawową siłą w rolnictwie tych obszarów. Ilość wołów w gospodarstwach chłopskich była pozornie nieproporcjonalnie duża w stosunku do ilości użytkowanej ziemi. Np. w XVIII w. na ziemiach środkowej Polski przeciętnie na 3 ha ziemi chłopskiej przypadał 1 wół4. Pamiętać jednak musimy, że woły te służyły nie tylko do obróbki ziemi chłopskiej, ale również do odbywania pańszczyzny. Np. na terenie dawnych województw Brześć Kujawski i Łęczyca blisko 1/4 chłopskiego inwentarza pociągowego utrzymywana była na potrzeby folwarczne. Wreszcie pamiętać musimy, że były to przeważnie woły małe, które co do wydajności pracy nie mogą być porównywane z wołami używanymi w rolnictwie nowoczesnym. Na cięższych ziemiach do pługa trzeba było często zakładać po 4 woły. Zwierzęta przeważnie były nie dostatecznie żywione, nie można więc było nimi pracować przez cały dzień. Bardzo więc często pracowano parą wołów przez pół dnia, podczas gdy druga para przebywała na pastwisku. Od południa zaś zmieniano zwierzęta. W końcu XVIII w. w niektórych tylko regionach konie stanowiły podstawową siłę pociągową w rolnictwie polskim. Decydujące znaczenie miały one głównie na terenach górskich lub podgórskich. Natomiast na terenach nizinnych zdecydowanie przeważały woły. Najlepszym przykładem mogą tu być stosunki panujące na Śląsku. W południowej części Śląska w powiatach leżących w górach sudeckich !lub u ich podnóży wśród zwierząt pociągowych decydującą przewagę posiadają konie. Na przykład w powiecie Głubczyce około 10 razy więcej było koni niż wołów, w powiatach Ząbkowice i Dzierżoniów po 9 razy więcej, w powiecie Nysa 4 razy więcej, w powiecie Prudnik i Kłodzko 3 razy. Odwrotnie w nizinnych powiatach środkowego i północnego Śląska zdecydowaną większość siły pociągowej stanowiły woły. Na century, odb. z "Mededelingen van de Landbouwhogeschool te Wageningen", 1962, nr 62 (11), s. 1-7. 4 B. B a r a n o w s k i, Chów bydła w drugiej połowie XVII i w XVIII tvieku w Łęczyckiem i na terenach sl1siednich, "Studia z Dziejów Gospodarstwa Wiejskiego", t. l, 1957, s. 219. the eighteenth �414 415 przykład w powiecie Świebodzin wołów było 5 razy więcej niż koni, w powiecie Szprotawa 4 razy, w powiatach Zielona Góra i Kożuchów 2 razy więcej5. Trochę inaczej było w Małopolsce, gdzie tylko na niektórych terenach górzystych lub podgórskich zdecydowanie przeważała ilość koni. Dość skomplikowanym zagadnieniem jest to, dlaczego właśnie w tamtych czasach na terenach górskich i podgórskich trzymano stosunkowo więcej koni niż na terenach nizinnych. Bezsprzecznie najważniejszą rolę odgrywała sprawa bazy paszowej. Dysponując w tamtych czasach na terenach górskich i podgórskich stosunkowo większą ilością siana mogli tamtejsi chłopi chować więcej koni niż wołów. 2)naczna też część chłopów dodatkowo zarabiała furmaństwem, do czego bardziej potrzebne były konie niż woły. Nie bez znaczenia było może również i to, że w tamtych regionach pańszczyzna odrabiana przy pomocy sprzężaju była niższa niż na nizinach. Na terenach nizinnych prawie wszędzie podstawową siłę roboczą stanowiły woły. Na niektórych jednak terenach chów l<oni dla celów rolniczych szerzej był rozwinięty. Zjawisko to szczególnie silnie występowało na obszarze wschodniego Mazowsza i Podlasia, gdzie istniała duża ilość drobnej szlachty. Szlachta ta, tak zwana zagrodowa, posiadała przeważnie niewielkie gospodarstwa rolne. Do obróbki ich też z zasady używała koni. Potrzebne one były bowiem dla każdego szlachcica do wyjazdów do miasta, czy nawet w niedzielę do wyjazdów do kościoła. Zgodnie bowiem z panującymi wówczas poglądami szlachcicowi, nawet 'llajuboższemu, pod żadnym pozorem nie wypadało jechać w pojeździe zaprzężonym w woły. W gospodarstwach zaś najuboższej szlachty nie można było trzymać zarówno koni jak i wołów. Nadzwyczaj więc liczna na wschodnim Mazowszu i na Podlasiu szlachta zagrodowa prawie zawsze trzymała konie, które przez cały tydzień pracowały w pługu lub bronie, natomiast w niedzielę zawoziły rodzinę szlachcica do kościoła. W tych też okolicach, gdzie liczne 5 były wsie szlachty zagrodowej również i chłopi, chcąc upodobnić się do swych szlacheckich sąsiadów, trzymali więcej koni niż wołów. Na innych terenach nizinnych ilość koni trzymanych przez chłopów, jako siła pociągowa, była dość różna. Nieraz więcej w tej samej okolicy w jednej wsi trzymano sporo koni, w drugiej leżącej obok prawie same woły. Uwarunkowane było to różnymi czynnikami, a więc zamożnością danej wsi, jakością gleby, a nade wszystko możliwościami zarobków ubocznych. Chłopi we wsiach leżących blisko ważnych traktów handlowych najmowali się często, jako furmani, do przewozu towarów należących do kupców. Naturalnie do transportu a wiele bardziej nadawały się konie niż woły. Z podobnych przyczyn mieszczanie posiadający około miasta grunta orne z zasady trzymali więcej koni niż wołów, gdyż użytkowali je ubocznie również do transportu. Według zaledwie dość przybliżonych danych statystycznych z przełomu XVIII i XIX w. na ziemiach wchodzących w skład dzisiejszego państwa polskiego około 60% zwierząt pociągowych stanowiły woły, a zaledwie 40% konie. Średnio na 1 km2 przypadało około 4,2 wołu, oraz 2,8 zdolnych do pracy koni. Na 1000 ludności było około 140 wołów, oraz 93 zdolnych do pracy koni. W ciągu XIX w. zarówno w Po'lsce, jak również w prawie wszystkich sąsiednich krajach bardzo poważnie zmniejszyło się znaczenie wołów jako sprzężaju. Zjawisko to wywolane było zresztą dość różnymi czynnikami gospodarczymi. Nie bez znaczenia była tu sprawa rozszerzenia bazy paszowej. Plony ziarna były wyższe niż poprzednio; koniczyna i inne rośliny motylkowe mogły ją uzupełnić. Ściślejsze powiązania gospodarstwa chłopskiego z rynkiem powodowało, że coraz to częściej odwiedzać trzeba było pobliskie miasteczka, do czego o wiele lepiej służyły konie niż woły. Wzrost przewozów towarowych czy też coraz czę~ ściej zapoczątkowywane duże roboty ziemne dawały znaczne] ilości rolnikom, posiadającym konie, dodatkowe możliwości zarobków. Prawie zawsze zastępowanie wołami koni w dawnym rolnictwie lub transporcie oceniane było jako regres gospodarczy. Odwrot- L. S t r a s z e w i c z, Stan i rozmieszczenie hodowli na Slqsku w drugiej XVIII wieku, "Czasopismo Geograficzne", t. XXVII, 1956, s. 166 i n. połowie •• �417 416 nie zastępowanie wołów końmi oceniane bywa jako przejaw pewnej działalności postępowej. Bezsprzecznie jeśli chodzi a całokształt tego zjawiska takiego rodzaju pogląd jest słuszny. Trzeba również jednak pamiętać, że w wielu sytuacjach gospodarczych używanie wołów było a wie!e bardziej ekonomiczne niż koni, a niekiedy wymagało nawet mniejszego wkładu pracy ludzkiej (np. orka na ciężkiej ziemi, transport na złych i błotnistych drogach)6. Dlatego też generalizowanie tego zjawiska i traktowani.e wołów i koni na tej samej płaszczyźnie, jak narzędzi prymitywnych i bardziej doskonałych, d9prowadzić może do pewnych błędów i uproszczeń. Chociaż ówczesne zasady rolnicze zalecały używać koni do brony i wozu, a wołów do pługa, w praktyce nie zawsze to było przestrzegane. Ten chłop który posiadał same woły musiał zaprzęgać je zarówno do brony, jak i do wozu, inny zaś, który posiadał same tylko konie, używać ich musiał do wszystkich robót gospodarskich. Bardzo trudno jest ocenić czy w tamtym okresie czasu praca 1 konia równała się pracy 1, 11/2, czy nawet 2 wołów, takie bowiem przeliczenia próbowano stosować? Istotna różnica polegała nie tylko na samej wydajności pracy, ale również i na tym, że woły były używane w ciągu roku przez znacznie mniejszą liczbę dni niż konie. W dobrze prowadzonych gospodarstwach folwarcznych w połowie XIX stulecia przewidywano dla koni a 500/0 więcej dni roboczych niż dla wołów. W gospodarstwach prowadzonych ekstensywnie, posiadających dostateczną powierzchnię pastwisk, opłacało się dwoma parami wołów pracować po pół dnia, aby nie dawać większych porcji obroku. Natomiast konie starano się eksploatować znacznie bardziej intensywnie. Dzienna wydajność pary niedużych koników chłopskich zaprzę6 Por. Sprawozdanie z posiecizenia Tow. Rolniczego, "Roczniki Gospodarstwa Krajowego", t. XXXV, 1859, s. 47 i n. Por. również rozważania na ten temat "Przegląd R.olniczy, Handlowy i Przemysłowy", 1852, nr 44, s. 2-4; nr 45, s. 2-3; nr 46, s. 3; nr 47, s. 2-4; "Korespondent R.olniczy, HandlovlY i Przemysłowy", 1863, nr 60, s. 1-2; nr 61, s. 1-2 i n. 7 Por. np. B. F l a t t, O stanie chowu koni w Królestwie Polskim, "Piast", t. XV, 1830, s. 29. żonych do pługa była znacznie mme.lsza niż pary należycie żywionych wołów, z pewnością była jednak większa niż pary wołów, którymi pracowano przez kilka godzin, a które następnie przebywały na pastwisku. Przeciwnie wydajność koni w bronie była znacznie większa niż wołów. Bardzo istotną była wreszcie sprawa odległości pola, na którym odbywała się robota. Np. przy odległości pola od zabudowań gospodarczych a 500-1000 m. strata wydajności pracy wynosić mogła dla koni na dłuższym dniu około 50/0, na krótszym zaś dniu około 6'0/0, dla wołów zaś na dłuższym dniu około 6,30/0, na krótszym zaś 7,70/0. Przy odległościach jednak większych, np. 3-4 km strata czasu dla koni wynosić mogła 31%, dla wołów zaś około 400/0 dziennej wydajności pracy8. W wozie konie były o wiele wydajniejsze w pracy od wołów. Chociaż bowiem woły mogły udźwignąć wóz z większym ciężarem, a w wypadku ugrzęznięcia w błocie czy piasku, co przy ówczesnym stanie dróg zdarzało się aż nazbyt często, pracując wolniej i bardziej równomiernie łatwo wyciągały go, to jednak poruszały się nie tak szybko jak konie. Można przyjąć, że średnia wydajność robocza koni w nieobciążonym wozie była a 1000/0 wyższa niż wołów, natomiast w wozie z ciężarami a 25%. Mówiąc a wołach w tamtych czasach należy pamiętać że nie należały one do jednego typu rasowego. Np. na terenach ~olskich rozpowszechnione były zarówno krótkorogie, nieduże woły miejsco:v~go typu brachycerycznego (Bas taurus brachyceros), przewazme czerwone, czarne lub brunatne, oraz znacznie wieksze i silniejsze siwe woły stepowe, a długich rogach, przyganiane przeważne z Ukrainy, typu primigenicznego (Bas taurus primigenius). Różnice w sile i wartości użytkowej między wołami miejscowymi, a wołami przyganianymi z Ukrainy były zresztą bardzo duże~. 8 Por. Z. Jar o s z e w s k i, Inwentarz roboczy, (w] Encyklopedia rolnictwa, t. III, Warszawa 1876, s. 358 i n. 9 Por. S. R li n g e, Rasy i zewnętrzny wygląd bydła rogatego domowego, Lwów-Poznań 1921, s. 10 i n., T. K o n o p i ń s k i, Hodowla bydła, t. I, Poznań 1959, s. 66 i n. 27 �419 418 Osobnym wreszcie zagadnieniem, wychodzącym j~ż poza .ramy poruszanej tu tematyki, jest sprawa różnego t~~u Jarzm U~l~wanych na terenie Europy Środkowej i ich wartoscl u7yt~oweJ .. W całej niemal Europie w ciągu XIX w., a szczegolme w pler:v~ szej jego połowie, toczył się namiętny spór na temat opłacalnoscl użytkowania w rolnictwie lwni lub wołówll. W sprawach tych zabierały głos tego rodzaju autorytety z zakresu. gospodarstwa wiejskiego co Thaer, Block, Walther, Kleeman, ,:elt, Koppe, .lamet, Giraud i rnni. Olbrzymia większość autorow wy~~zy:,ał~ większą opłacalność koni niż wołów. Byli jednak dosc hczm obrońcy wołów, wskazujący na ich pozyty~~e ~trony. J~k stosunkowo minimalne były różnice opłacalnoscl uzytkowama wołów lub koni mogą służyć dane dotyczące dość obiektywnych i wszechstronnie przeprowadzonych obliczeń dotyczących stosu~ków francuskich jeszcze z połowy XIX w. Wykazywały one, ze . 'II' koszt obróbki teJ' samej powierzchni ziemi przy pomocy woJes . ." 96 łów przyjąć za 100, to koszt obróbki ko~mi .mo~na przY]ą~ za. . Podobne wyliczenia dla stosunków memI~ck~ch, ,~u~trlaCklCh, czeskich i polskich wykazuje również n~eW1~Ik1erozmce. Naturalnie te wszystkie obliczenia odnosiły SIę tez tylko d~ pe~nego . h Je ' dnak., ze ..Jeszcze typu większych gospodarstw. WI'd ac' z mc . . w tym okresie czasu różnice w opłacalności użytkowama k~m lub wołów były minimalne. Nawet zresztą naj więksi zwolenmcy koni wykazywali, że w pewnych określonych warun~ach np. na O'runtach kamienistych, karczowiskach, polach o meforemnym b lO Zagadnienia te szerzej omówili N. Z a h ł a d a, Jarmo, "Materijały do . KM' ń s k i Kultura Ludowa etnołohiji", t. II, Kijiw 1929, s. 11 1 n., . o s z y. .' L Ud Słowian t I Kraków 1929, s. 648 i n., J. M a n u g l e w l c z, Jar_mo, " d .: k'l'" 't II 1931 s. 225 i n., W. J a c o b e i t, Zur Altersfrage r.~s SI OWIans ., , . t" t XXVI 19;)0, . M;tteleuroua Forschungen und Fortschnt e " , . , " . .. D ut"ches J oc ItS tn, s. 171 i n., tegoż autora, Joch~geschire und .Spanntterqra.nze, .. :, e , iah Jahrbuch fUr Volkskunde", t. III, 1957, s. 119 l n., J. Kra m a I : k,. Zap . Etnogra f'Ie,." t VII , 1960, •. ~ 2::>3I n. . skata V posumavi , " Ceskoslovenska 'k' G d stwa KraJo11 Odnośnie stosunków polskich, por. np. "Rocznt I ospo ar V Hl"l " t XXXV 1859 s. 46 i n.; t. XXXIX, 1860, s. 351 i n.; t. XLI, o, we go , . " . ł" 1862 nr 60, s. 300 i n.; "Korespondent Rolniczy, Handlowy l Przemy s owy , • '7 51,81in. kształcie itp., uprawa wołami jest bardziej opłacalna. Bardzo wiele zależało zresztą od dość skomplikowanego układu cen na różne produkty rolne używane do żywienia wołów i koni. Słusznie zwolennicy używania wołów wykazywali, że w regionach gdzie nie łatwo jest znaleźć kupców na siano i słomę bardziej opłacalne jest używanie bydła rogatego do podstawowych prac gospodarczych, jakimi była orka. Co ciekawsze podobne wyliczenia jeszcze z końca XIX w. wykazywały, że nadal woły, szczególnie używane do orki, w wielu okolicach mogą być bardziej opłacalne niż konie. W tak poważnym więc zmniejszeniu się użytkowania wołów w rolnictwie czynnik ekonomiczny był bezsprzecznie ważnym, ale nie jedynym. Dość często w badaniach naukowych operuje się pewnym uproszczeniem, że na terenach na których poziom gospodarstwa wiejskiego był wyższy, woły wcześniej ustąpiły miejsca koniom niż na innych terenach o gospodarce bardziej zacofanej. Otóż pogląd ten nie jest słuszny nawet jeszcze dla początków XX w. Natomiast jeśli chodzi o trzy pierwsze ćwierćwiecza XIX stulecia to tego rodzaju uogólnienia wprowadzić mogą na zupełnie błędne tory. Skomplikowany układ cen mięsa, różnego rodzaju cen paszy, robocizny ludzkiej itp., a także w dużym stopniu tradycyjne przywiązanie do tego lub innego rodzaju sprzężaju r::.wodowało, że w jednych regionach Europy zdecydowaną przewagę miały woły w innych konie. Dość niebezpiecznie byłoby tu nawet wyciągnąć wnioski, że w tych lub innych warunkach terenowych więcej chowano wołów, w innych koni. Dla przykładu weżmiemy dane z trzeciego ćwierćwiecza XIX w., a więc z okresu w którym w całej niemal Europie nastąpiły wielkie zmiany w technice gospodarstwa wiejskiego. Otóż wśród regionów w których zdecydodanie przeważa sprzężaj bydlęcy wymienić można zarówno kraje bałkańskie, gdzie rolnictwo zachowało swe najbardziej prymitywne formy, jak również niektóre tereny zachodniej Europy, na których gospodarstwo wiejskie w trzecim ćwierćwieczu XIX stulecia osiągnęło najwyższy chyba poziom (na przykład Anglia). We �421 420 państwie austriackim wołów było trochę więcej niż 50%. Wte::ly jednak, gdy w zacofanej gospodarczo Galicji stanowiły one zaledwie 43,6%13 to w stojących na wysokim poziomie rolniczym Czechach aż 59,10014• W Szwecji woły stanowiły trochę mniej niż 40% całego sprzężaju, w Rzeszy Niemieckiej jeszcze pod koniec tego ćwierćwiecza woły stanowiły około 3500 sprzężaju. Wtedy jednak, gdy w Bawarii, Wirtenbergii, Besji i kilku mniejszych państwach turyńskich woły stanowiły przeszło połowę sprzężaju, w Badenii blisko połowę, w Bessen-Nassau przeszło 40%, w Nadrenii przeszło 35%, to w Szlezwiku-Holsztynie 27Y~, w. Saksonii, Brandenburgii i Oldenburgu około 25%, w Westfalii około 11%, a w Meklemburgii mniej niż 4%16. I tu wyraźnie widać, że używanie jako sprzężaju koni lub wołów zupełnie nie pokrywało się z typowym dla danego terenu poziomem techniki gospodarstwa wiejskiego. Na terenach tzw. Królestwa Polskiego aż mniej więcej do r. 1870 ilość koni i wołów była mniej więcej jednakowa. W poszczególnych jednak regionach układała się ona w dość różny sposób. I tu nie widać było żadnej prawidłowości między rozwojem gospodarczym danego regionu a przewagą sprzężaju konnego nad wołowym. Jeszcze w r. 1862/63, a więc przed samym zniesieniem pańszczyzny w najbardziej uprzemysłowionych regionach Królestwa Polskiego, jak np. w okolicach Łodzi i Częstochowy wyraźnie przeważał sprzężaj wołowy, gdy znów w niektórych Francji i Belgii woły stanowiły przeszło 40% sprzężaju12• W całym 12 M. B l o c k, Statistique de la France, t. II, Paris 1860, s. 75 i n. We Francji w ciągu drugiej połowy XVII i w XVIII w. dość wyraźnie wzrastało uźytkowanie koni dla celów rolniczych, J. T o p o l s k i, Zmiany w stanie i technice rolnictwa francuskiego w czasach nowożytnych, "Kwartalmk Historii Kultury Materialnej, 1959, nr 4, s. 759. 13 A. S m o r c z e w s k i, Gospodarstwo w Czechach, [w] Encyklopedia rol- nictwa, t. II, Warszawa 1874, s. 770-77I. 14 Opieram się na nie drukowanej jeszcze pracy Z. S z l a g o w s k i e g o, Zmiany w rejonizacji i stanie ilościowym hodowli w Galicji w L 1772-1914. 15 G. F. K o l b, Handbuch der vergleichenden Statistik der voLkerzustands Leipzig, 1871, cz. II, s. 237. według danych z r. 1873. Statistisches und Staatenkunde, 16 Obliczenia Deutsche Reich, Berlin 1907, s. 187 i n. Handbuch fur das północnych powiatach, zamieszkiwanych przez ludność litewską, gdzie poziom gospodarstwa rolnego stał dużo niżej, np. pow. Mari3mpol, dwukrotnie więcej było koni niż WOłÓW17. W ciągu trzech pierwszych ćwierćwieczy XIX stulecia stosunek ilości wołów w poszczególnych regionach Europy Środkowej w porównaniu do ilości koni uległ pewnemu zmniejszeniu. Nie wszędzie jednak zjawisko to występowało w tej samej proporcji. Np. na Śląsku w ostatnich latach XVIII w. woły stanowiły około 4501018 całego sprzężaju, do r. 1873 stosunek ten zmniejszył się do 25,6010. Na Pomorzu Zachodnim w końcu XVIII w. woły stanowiły blisko połowę sprzężaju, aby do roku 1873 spaść do 111/2. Na niektórych jednak terenach wchodzących w tamtych czasach w skład Rzeszy Niemieckiej zmiany te były minimalne, np. na obszarze tzw. Prus Wschodnich między r. 1802 a r. 1873 stosunek ten nie uległ prawie żadnym zmianom. Stosunkowo większe zmiany zaszły w ostatnim ćwierćwieczu XIX stulecia. Na całym obszarze Rzeszy Niemieckiej odsetek wołów zmniejszył się z 35,50/0 do 26,6010 całego sprzężaju. Wtedy jednak gdy na Śląsku spadek ten był minimalny z 25,61/2 na 24010, w Poznańskiem z 24,9 na 23,1, na Pomorzu Zachodnim z 11% na 8,9%, to jednak na innych terenach bardzo duży, np. w tzw. Prusach Wschodnich z 32,11/2 na 12,2010, a w tzw. Prusach Zachodnich z 20,6'010 na 9,BOfo. W wielu regionach Europy Środkowej w najbliższych latach po zniesieniu pańszczyzny bardzo poważnie zmniejszyła się ilość wołów. Bardzo wyraźnie wystąpiło to w Galicji, gdzie np. między r. 1772 a 1847 odsetek wołów w całości sprzężaju uległ minimalnym tylko wahaniom. Natomiast bardzo poważny skok miał 17 T. S o b c z a k, Zmiany ziemiach Polski środkowej w stanie w XIX ilościowym w., "Studia i rejonizacji hodowli na z Dziejów Gospodarstwa Wiejskiego", t. IV, 1961, z. 3, s. 108 i n. 18 L. K r u g, Betrachtungen iiber den National-Reichthum des preussischen Staats, und iiber den Wohlstand seiner Bewohner, t. I, Berlin 1805, s. 104 i n., H. F. B r a c h e 11 i, Geographie und Statistik des Konigreichs Preussen, Leipzig 1857, s. 58 i n., Preussische Statistik, t. XXI Berl:n 1371 i in. ' �422 423 mIeJsce zaraz po zniesieniu pańszczyzny. Od tego czasu bardzo poważnie zmniejszać się poczęła ilość wołów. W 1772 1'. stanowiły one 53,6% całości sprzężaju, w 1847 r. 50,6%, w r. 1857 już tylko 43,6%, w 1880 1'. 30%, a w 1900 r. 23,7%. Również w tzw. Królestwie Polskim mniej więcej od 1827 r. aż do 1870 r. odsetek wołów uległ zaledwie niewielkiemu zmniejszeniu. Jeszcze w r. 1870 woły stanowiły połowę sprzężaju. Natomiast już w 1899 r. zaledwie 12o/~19. Jak to już było wspomniane w ciągu XIX w. zmniejszenie się ilości wołów wywołane było wielu skomplikowanymi czynnikami gospodarczymi. Jednocześnie dość dużą rolę odgrywały również pewne przyzwyczajenia ludności, moda, snobizm i inne czynniki, które nie zawsze uwzględnia się przy badaniach z zakresu historii gospodarczej, a które w badaniach etnograficznych wielokrotnie bardzo silnie występują. W tradycyjnym, zachowawczym środowisku chłopskim znaleźć można wiele pozaekonomicznych czynników determinujących chłopską działalność gospodarczą20. Zarówno chłop, jak również w olbrzymiej większości właściciel dóbr ziemskich, nie był w stanie przeprowadzić nadzwyczaj skomplikowanej kalkulacji dotyczącej użycia koni lub wołów, kalkulacji w której należało uwzględniać nie tylko wyłożony kapitał na zakup sprzężaju, wydajność jego pracy, wartość nawozu, możliwość bardziej ekonomicznego wykorzystania tych lub innych produktów własnego gospodarstwa i wielu innych czynników. Nic więc dziwnego, że bardzo istotne znaczenie miała przeprowadzona propaganda zachęcająca do zamiany wołów na konie, jako czegoś bardziej opłacalnego. Znacznie większą rolę odegrał jednak pewien swoisty snobizm środowiska chłopskiego. Na niektórych terenach korzystanie z wołów nadal uchodziło za zajęcie najzupełniej odpowiednie dla każdego rolnika. Nieza- leżnie więc od trudno uchwytnych kalkulacji opłacalności tego lub innego rodzaju sprzężaju nadal tradycyjnie pracowano wołami. W ciągu czwartego ćwierćwiecza XIX stulecia minimalnie zmienił się stosunek wołów i koni w regionach o tak odrębnej strukturze gospodarczej, jak niektóre obszary Półwyspu Bałkańskiego oraz Niemiec (np. w Bawarii w 1'. 1870 woły stanowiły 56,9% całego sprzężaju, a w 1900 r. jeszcze 50,8%, w tzw. prowincji saskiej odsetek ich wzrósł w tym czasie nawet z 23,4% na 25,4'0/0,w Anhalt z 32,10J0 do 37,90/0, w Brunszwigu z 10,1% do 22,5%, w Alzacji i Lotaryngii z 14,3% do 15,6%)21. A jednocześnie, jak to już było wspomniane w Galicji, a jeszcze bardziej na terenie tzw. Królestwa Polskiego, gwałtownie zmniejszyła się ilość wołów. W dużym stopniu wiązało się to z wewnętrzną strukturą wsi (niewielkie gospodarstwa w których jednocześnie nie można było trzymać koni i wołów), układem cen itd. W bardzo poważmym jednak stopniu wywołane to było wytworzeniem się wśród szerokich rzesz chłopskich pewnego snobizmu. Korzystanie z pracy wołów stało się jakby synonimem trybu życia minionego okresu panowania gospodarki pańszczyźnianej. Natomiast posiadanie koni świadczyć m~ało, jakoby o pewnym awansie społecznym. Jak to już było wspomniane na ziemiach daWiIlej Rzeczypospolitej Polskiej, gdzie istniała bardzo 'liczna grupa społeczna drobnej szlachty, od dawna przyjęty był zwyczaj, że najuboższy nawet szlachcic musiał posiadać konie. Szlachcic, który piechotą lub wołami udałby się w niedzielę do kościoła lub w dzień targowy do miasta narażał się na śmieszność. Nic więc dziwnego, że ta drobna szlachta w minimalnym stopniu korzystała z pracy wołów. I oto po zniesieniu pańszczyzny chłop zaczyna naśladować formy życia towarzyskiego środowiska drobnej szlachty. Wytwarzający się snobizm karze bogatszemu chłopu koniecznie jechać do kościoła lub do miasta końmi a nie wołami. Konkurent przyjeżdżający do panny z drugiej wsi kOllmi miał o wiele więcej szans niż ten który posiadając woły musiał przychodzić pieszo lub prosić i skotowodstwa w diesiati gubierniach Carstwa Warszawskowo Staticzeskowo Komiteta, t. XVIII, Warszawa 1901, s. 4 i n. 20 J. K l a t z m a n, Les limites du calcul economique en agriCtllture, "Etudes Rurales", t. l, 1961, s. 50 i n., W. K u l a, Teoria ekonomiczna ustroju feudalnego, Warszawa 1962, s. 206. lO Statistika Polskowo konowodstwa w 1870 i 1899 g. g., (w) Trudy 21 » Statistisches Handbuch fur das Deutsche Reich, s. 187 i n. �424 o konie sąsiadów22• Wyglądać to może paradoksalnie, de właśnie prosta kalkulacja ekonomiczna wynikająca z tego właśnie snobizmu nakazywała chłopu zmieniać woły na konie. W czasie swych badań terenowych dotyczących zaniku użytkowania wołów na ziemiach polskich wielokrotnie spotykałem się ze wspomnieniem tego, że informator lub częściej jeszcze jego rodzice sprzedawali woły a kupowali konie, wtedy gdy należało myśleć o małżeństwie dorastających dzieci. Bez znaczenia były stosunkowo niewielkie korzyści lub straty ekonomiczne wynikające z większej opłacalności koni lub wołów. Istotne były natomiast korzyści ekonomiczne wypływające ze zwiększonego prestiżu. Mając konie, i to względnie dobre, łatwiej można było myśleć a korzystnych mariażach dla swoich dzieci23. Tak samo chłop 22 Jedna z moich informatorek, stara kobieta ze wsi Gnojno, pow. pultuskiego na Mazowszu, w r. 1936 opowiadała mi, że gdy była młoda (około roku 1885) kochała pewnego chłopca, ale ponieważ koleżanki wykpiły go, że nie posiada koni tylko woły, nie odważyła się wyjść za niego za mąż. Poślubiła natomiast znacznie brzydszego i mniej ciekawego kandydata, który w konkury przyjeżdżał parą dobranych koni. Z tegoż samego terenu mam informacje o pewnej tragedii, dość znamiennej dla tego rodzaju stosunków. Młody chłopak, którego ojciec tradycyjnie chował woły bezskutecznie zabiegał o rękę różnych panien z tej samej oraz z sąsiedniej wsi. Pewnego razu (około r. 1890) gdy końmi wuja przyjechał w konkury stojąca za płotem grupa młodzieży powitała go okrzykami: "Rataj, rataj" (staropolska nazwa parobka zatrudnionego przy pracy wołami). Kiedy wraz z wujem siedział za stołem w asyście rodziny panny, która raczej dość przychylnie odnosiła się do jego konkurów, w pewnej chwili ktoś z zewnątrz szarpnąwszy okno otworzył je i znów dały się słyszeć okrzyki: "Rataj, rataj". Zawstydzona panna wybiegła z izby i więcej nie chciała już rozmawiać z konkurentem. Ten zrozpaczony próbował się powiesić. Gdy w kilka lat póżniej umarł jego ojciec, chłopak ten w parę dni po pogrzebie sprzedał woły i kupił konie. 23 Pewien informator z terenu j';lakowskiego na północnym Mazowszu opowiadał mi, jak to jego ojciec posiadający niewielkie gospodarstwo wtedy gdy synowie poczęli dorastać (ostatnie lata XIX w.) sprzedał parę wołów i dopożyczywszy co mógł pieniędzy zakupił parę doskonałych koni, jakich nikt nie miał w całej okolicy. Utrzymanie tych koni zżerało budżet całego gospodarstwa. Chcąc dać odpowiedni obrok koniom należało ograniczyć konsumpcję spożywczą całej rodziny. Ale wyniki t"j kalkulacji były celowe. Zarówno mój informator, jak również 3 jego bracia, 7-awarli korzystne, zresztą tylko jeśli chodzi o wysokość posagu, małżeństwa. 425 ubiegający się o urząd sołtysa lub wójta, któremu zależało na podniesieniu swego prestiżu, zamieniał woły na konie24. Woly stały się na wielu terenach ziem polskich, szczególnie dawnego zaboru rosyjskiego, a częściowo i austriackiego, czymś ośmieszaj ącym właściciela 25. Z podobnym zjawiskiem spotkać się można nie tylko na ziemiach polskich. Informacje jakie posiadam odnośnie terenów litewskich, a także częściowo białoruskich i ukraińskich pozostających ongiś pod władzą Rzeczypospolitej, pozwalają wnioskować, że i tam tego rodzaju czynniki odgrywały pewną rolę w przechodzeniu ze sprzężaju bydlęcego na koński. Naturalnie sprawy te nie mogą być jednostronnie wysuwane na pierwszy plan, wymagają one też dość gruntownego przebadania zarówno w oparciu o materiał pisany, jak również o coraz to trudniejszą do zanotowania tradycję ustną. Nie umiałbym natomiast odpowiedzieć czy zjawisko 'to występowało również i na innych jeszcze terenach. Natomiast zagadnienie opłacalności koni lub wołów inaczej wyglądać będzie w XX w., a szczególnie już w latach po pierwszej wojnie światowej. Poważne zmiany w technice gospodarstwa wiejskiego, wzrost wartości pracy ludzkiej, zmniejszenie się areału pastwisk, a nade wszystko poważne zmiany w układzie cen26 mleka, mięsa, zboża i różnego rodzaju pasz, wszystko to wpłynęło 24 W swych badaniach terenowych kilkakrotnie zarówno na terenie północnego Mazowsza (okolice Ostrołęki, Mławy) jak również w okolicach Wielunia i Nowego Sącza, spotykałem się ze wspomnieniami, jak to przyczyną likwidacji wołów były aspiracje właściciela gospodarstwa do pozyskania odpowiedniego stanowiska w lokalnym samorządzie. 25 Gdy np. córka pewnego zamożnego chłopa wyszła za mąż za felczera w Ciechanowie (koniec XIX w.), ów jakoby ze łzami w oczach prosił teścia, aby nie przyjeżdżał wołami do t.ego miasta, gdyż naraża go to na śmieszność i na skutek tego nie może utrzymywać odpowiednich dla jego pozycji społecznej stosunków towarzyskich. 26 Na skutek rozwoju chłodnictwa i możliwości importu mięsa z terelh1w o wyjątkowo korzystnych dla hodowli warunkach (np. Ameryka Południowa) opłacalność chowu bydła na mięso, a więc w pierwszym rzędzie wołów, we wszystkich niemal krajach Europy zmniejszyła się. Natomiast jednocześnie w związku ze zwiększonym zapotrzebowaniem na nabiał \\Tzrosła opłacalność chowu bydła mlecznego, a więc krów . �427 426 na szybką likwidację sprzęzaJu wołoweg027. Gdy jeszcze na przełomie XIX i XX w. nie było w Królestwie powiatu gdzieby nie chowano wołów28 to po pierwszej wojnie światowej na niektórych terenach nie używano już bydła, jako sprzężaju. Po r:ierwszej wojnie światowej na ziemiach polskich, woły utrzymały się w niektórych wsiach, przeważnie na terenach górskich, gdzie ze względu na specyfikę terenu specjalnie one były opłacalne, oraz w niewielkiej liczbie w niektórych gospodarstwach wielkiej własności, gdzie nie używane były do innych prac tylko do orki. Po drugiej wojnie światowej woły spotkać jeszcze można tylko w niewielkiej ilości wsi, również przeważnie w górach. Podobnie i w innych krajach Europy Srodkowej w ciągu XX w. następowała szybsza lub powolniejsza likwidacja sprzężaju wołowego. Bezsprzecznie też jeśli chodzi a wiek XX, to czynniki ekonomiczne odegrały znacznie ważniejszą rolę w zmniejszaniu się ilości wołów niż w poprzednim stuleciu. Jednak jest zjawiskiem dość charakterystycznym, że jeszcze w XX w. woły odgrywały ważną rolę jako sprzężaj również w krajach Europy Zachodniej, gdzie kultura rolna stała wysoko, a wartość pracy ludzkiej była bardzo duża29• Do przebadania pozostaje tu problem dlaczego na ziemiach polskich woły utrzymały się znacznie dłużej na terenach górskich niż nizinnych. Jak to już było wspomniane jeszcze na przełomie XVIII i XIX w. właśnie na terenach górskich trzymano stosunkowo najmniej wołów. W specyficznych warunkach gospodarczych i społecznych tamtych czasów na terenach górskich lub podNp. na terenie Królestwa Polskiego zaledwie między r. 1899 a 1907 ilość ,"ołów zmniejszyła się prawie dwukrotnie, Sobczak, o. c., s. 112. 28 Opieram się na dość ścisłych dla tego okresu danych statystycznych, co powoduje, że otrzymane przeze mnie wyniki różnić się trochę będą od wyników otrzymanych przy pomocy wywiadów terenowych, por. K. P u d ł o, Tradycje u.żywania bydŁa rogatego do prac pociqgowych w gospodarstwach chłopskich w Polsce z końcem XIX w. i w pierwszej połowie XX w., "Lud", t. XLVII, 1962, s. 415-438. 29 Np. we Francji w 1908 r. woły stanowiły jeszcze 36% całego sprzężaju, w 1928 r. 33~/o, a w r. 1937 31%, Statistique Generale de la Frunce, Annuaire Statistique, t. XXIX, 1910, s. 155; t. XLV, 1929, s. 115 t. LIII, 1938, s. 82 i n. górskich użytkowanie sprzężaju końskiego było wówczas bardziej cpłacalne niż na terenach nizinnych. Natomiast w zupełnie odmiennych warunkach gospodarczych i społecznych XX w. właśnie w górach opłacalność wołów była największa. Nie bez zn5.czenia może tu być również pewien tradycjonalizm mieszkańców gór oraz to, że był to teren na którym stosunkowo najmniej zaciążył ów wspomniany już drobnoszlachecki styl życia. Sprawy te wymagają jednak jeszcze gruntownego przebadania. Innym zagadnieniem, które pomijam w tym referacie jest sprawa korzystania do pracy z siły pociągowej krów. Stanowi to jednak osobny problem. Kończąc chciałem jeszcze raz zaznaczyć, że w moim mniemaniu przechodzenie z wołowego sprzężaju na koński było zjawi:;kiem bardzo skomplikowanym. I chociaż bezsprzecznie najważniejszą rolę odegrały czynniki ekonomiczne to jednak nie można upraszczać tego zjawiska i sprowadzać go tylko do spraw opłacalności tego lub innego rodzaju sprzężaju, nieraz zupełnie nieuchwytnych dla ludzi tamtych czasów. Niniejszy referat nie ma zresztą na celu definitywnego rozwiązania tych zagadnień, a tylko zwrócenie uwagi na skomplikowaną problematykę. Przypuszczam, że dopiero wspólne badania historyków, etnografów, ekonomistów, rolników i zootechników, prowadzone w różnych krajach, mogą wyjaśnić te złożone problemy. BOHDAN BARANOWSKI 27 DECLINE OF THE USING OF OXEN AS DRAFT ANIMALS IN POLAND AND IN NEIGHBOURING COUNTRIES. Summary It often happens that some simplification is applied in scientific researches, viz. by claiming that on territories where the level of farming has been higher oxen as draft animals were sooner replaced by horses than on territories where the rural economics was underdeveloped. It is almost universally thought that the replacement of oxen by horses should be �428 429 considered as a sign of a rather advanced activity. Taken as a whole, such outlook upon that phenomenon is undoubtedly equitable. Yet, one must bear in mind that in many an economic situation the using of oxen instead of horses was much more profitable and sometimes requested even less manual work. That is why a generalization of that phenomenon and looking upon oxen and horses as upon tools the first ones being mo,'e primitive and the second more perfect can lead in conclusion to an erroneous simplification, In the XIX th century thc complicated system of priccs for meat, all sorts of feeding stuff, wages for manual work and due to some habitUal liking for a particular kind of team-caused that in some European regions definitely prevailed oxen, in some others horses. It is also rather dangerous to draw conclusions that the question of using in some regions oxen or horse teams was connected with ground conditions. In Europe, in the second part of the XIX th century the greatest quantity of oxen was reared in two regions, so differ,ent from the point of view of economics and ground as Great Britain and the Balkan lands. Quite different economic factors caused that the rentability of oxen was in both mentioned regions higher than the rentability of horses. As to the territory of the German State and Austria at that time, some of the regions economically more developed had much more oxen than in those \vhere farming was much more primitive. In Czechoslovakia, fer instance, oxen teams were much more spread than in the Province of Galicia. On the territory of the Polish lands and also in some neighbouring countries the abandonment of the oxen team followed almost immediately after the abolishment of the serfdom. For instance, on the territory of the so called Polish Kingdom, almost since the beginning of the century, up to 1870, the oxen constituted one half of all existing teams, whereas towards the end of the century they formed only 12 per cent. The same thing applied to Galicia where in the first half of the XIX th century the oxen constituted one half of all teams and after the liquidation of the bondage system their quantity diminishcd considerably. On the other hand, on territories where the serfdom played a minor role, during the second half of the XIX th century the quantity of oxen underwent but some insignificant reduction. enviromment one can find many non-economic factors determinating the economic activity of the peasants. The difference as to the rentability of oxen and horse teams was at that time comparatively small. The peasant did not make any complicated economic calculation. On the other hand, a matter of a very great importance was the change in the style of life which was brought in the country by the abolishment of serfdom. The social importance of a particular peasant was conditioned in a great degree by his possessing of a respective horse team. The problem of the decay in using ox teams is rather a complicated one and researches carried out in this line cannot be limited only to economic factors whose role was important but not an exclusive one. Eor~AH EAPAHOBCKM MCQE3AHMH OBbIQAH I1PMMEHEHMH BOJIOB B KA QECTBE CMJIbI THrM B I10JIbllIE M B COCE~HMX CTPAHAX KpaTKoe COl\ep)l{uHHe B HayqHblX vICCJIel\OnaHI1RX l\OBOJIbHO 'laCTO npHMeHJWTCa H3BeCTflOe ynpOll.\eHl1e, 3UKJIlO"laIOIlleeCR B y6em:l\eH!1l1, '-ITO B paMOHax n,c ypOBCHb CeJIbCKOrO x03Hi-icTBa 6blJI BbIIlle - BOJIbl, npep,CTaBJIRIOll\l1e co60~1 TRronylO CI1JIy, paRee .YCTYI1I1JIoH MecTo JIOIll311,RM'leM B paMoHax, rl\e CeJIbCKOC X03RMCTBOOblJIO oo.lIee OTCTaJIOC.IIoqTJI nOBCIOl\Y C'łHTmOT, 'lTO 3a\ieHY BO.1I0B JIOIll3l\bMJI cJle;llyeT CqHTaTb npOHBJleHl1eM HeKoi-i nporpecCHBI-WWl\eRTCo'!bHOCTI1.Heco;vIHeHHo, eCJlv~ Bonpoc KacaeTCR CGEoKynHocTH 3Tcro RBJlCHHR, TO TaKara pO;lla MHeHHe cnp3ne;:jJlI1Bo. Hy)KHO o:IHaKo nOMHHTb, 'lTO B MHOn-IX CJIyqaRX ynoTpeOJIeHlIIe nOJlOB 6blJlO 3Ha'-lHTeJlbHO óOJlee 3KOHO;\IVI'łHO"ieM I1CIIOJlb30B<lIUICJIOW3;l1ci:1,a HHor;ll3 ;:\alKC Tpe60BaJlO MCHbweM 3aTpaTbl qeJlOBe'IeCKoro TPYl\3. IIo3TOMY OOOOIlleHHe :)Toro RBJlCHHR VI nOAxol\ K Bonpacy BOJJOB H JIOIlla;llet'I B o/:UlO}r J'I TOrI )Ke nJlOCKOCTlII,KaK K OPYAHRM OOJlee np,B1HTHBHbI:vI 1'I oOclee ycoBep:..ueHCTBoBaHHbl:l1,;\lOlKCT nplllBeCTI1 K OIllHOO'IHbDI ynpOll\CHHH\1. B XIX EeKe CJlom:HaR CI1CTe\Ia u;eH MJ1Ca, pa3Horo pOl\a cPypam:a, B03.H~.\fpam:AeHVIR3a HUei\lHb!Jl Tpy,1\, a 'IaK1F:e Vl3BeCTIlURnpVlBR3<lHI!OCThK TOro lI:HI 1'lEorO pO;:jU ynpRlKI<e - BOJIOBbeM vI.1IHJ1owal\J1Ho;l, CliH3UHU 6blo'!" c YCJ1OBHR\IVli'(aHHOM ;\leCTHOC'IH. Eo BTOPO~I nOJlOBI1He XIX BeKa B EBpone 60:lbIlle Bcero PU3i30AHJlil BOJJOB, B TaK pa3HOpOi'(HbIX Ka3aJlOCb Obi pat10H3X n CMblCJrC x03;U1CTB3 In the second half of the XIX th cen tury and in the beginning of the XX th century the decreasing of the oxen team quantity was caused by many a complicated economic factor. At the same time a big role was playej by the habits of the population, by the fash:o:1, by snobberyand by other factors which are not always taken in consideration during research work in the field of economic history but which are of great significance in economic researches. In the traditional conservative village • �430 H YCJIOBI1t'l MeCTHOCTI1KaK 6aJIKaHCKI1e CTpaHbl B 3a- 11 BeJII1K06pI1TaHI1fl. BHCI1~lOCTI1OT COBepllleHHO pa3HbIX 3KOHOMI1'IeCKI1XcPaKTopOB, KaK p. 011HO~! TaK paiilOHOB, peHTa6eJIbHOCTb H B flPyroM 60JIee BbIcOKafl, repMaHCKoiil pbIX H3 yrroMflHyTblx "'łe~l BbIrOl1HoCTb J1Mrrepv!I1 11 ABCTpl111 nl1X pat'IOHax, 3Ha'IHTeJIbHO 60.nee pa3BVITbIX. Teppl1TOpl111 6aplllHHbI. BOJlbI BeKa, 60JIee Ha TOJIbKO 12°/OJ. TaK}I{e ,I\pyroiil pOJIb XIX VI B B T€'1eHl1e rrOJIOBI1He XIX 11 B 6bIJIO He Bcer,lla 6bIBalOT B3flTbl B y'IeT !IOJll,- BrrJlOTb a nOCJIe 3KOHOMI1'łeCKoi'I I1CTOpYlI1,HO KOTopbIe !OT B 3THorpacPH'1eCKI1X THBHOM ,I\epeBeHcKoti: v.cCJIe110BaHHflx. cpe,lle rrpel1orrpe,I\eJlRIOIlIYlX B XX BeKa TaKJKe H B 60JlbIllOti: pOJIb Hrpa- cP3KTOpbI, Eorrpo- Tpafl11Q110HHoJi, KOHcepBa- MHOro He3KOHOMI1'IeCKI1X Cp'.KTu. KpecTbRHcKylO 3KOHOI\lH'1ecKYIO ,I\eRTeJlbHOcTb. rrpl1 rrOJIb30BaHl1l1 JIOlllal1bMI1 HMeJla 06pa3a JlI1KBH,I\aQI1Yl 6apllIl1HbI. JKI13HI1, KaKafl COQHaJlbHOe B 60JIblllOM CTerreHM 3aBI1CeJIO OT Toro, HacTynl1JIa 3Ha'1eHI1C viJIYl BO.naM!'! He rrp0113B0l1l1J1 60.TIbIl10C 3H8-B AepeBHC YlC'1e3al-Il1fl 06bI'1afl no- YllVleJIJII1 OH COOTBeTCTBYIOIlIY'0 J10- rrOJIb30BaHHfl 110BOJIbI-IO CJlD<KHOe flBJleHl1e orpallY!'IYlBaTbCJl TOJlbKO Ba)J{HylO pOJIb, H BOJlOBbeti: yrrpi11KKOM rrpel1- rrpYI ero I1CCJle,I\OBaHI1I1 IłeJIb3H 3KoHOMY!'ieCKI1~lYl cjJaKTOpaMI1, HO He el1I1HCTBeHHYIO. Tematem niniejszego artykułu jest charakterystyka niektórych składników etnograficznych w ludowej (chłopskiej) kulturze głównie na obszarze między środkowym biegiem rzeki Łaby a Wartą. Użyte w tytule określenie "pogranicze polsko-niemieckie" ma zatem w naszym ujęciu stosunkowo szeroki zasięg geograficzny. Odnosi się bowiem do strefy przeciętnie szerokiej na około 350 km. Do nazwania tak szerokiej strefy pograniczem uprawnia nas historyczny fakt, że polsko-niemiecka granica językowa i polityczna na przestrzeni ostatniego tysiąclecia ulegała przesunięciom i wahaniom w amplitudzie zawartej między wymienionymi rzekami. W strefie tej znalazła się Wielkopolska z tzw. Ziemią Lubuską l oraz Brandenburgia z regionami: Marchią Wkrzańską (Uckermark), Barnim (na płd. od kanału Odra-Havela), Łużyce, Flaming, Tełtow, Zauche, Kraj Haveli (Havelland) i Prignitz. Kraj ten, włączając doń Starą Marchię (Altmark), a od XVI w. tak~e okręgi Storkov i Beestow, określano nazwą Kurmark. Przedłul Obszar OTl1eJIbllCJro X03fll1H8 yrrpflJKKy. I1p06J1eMa 11 CbIrpaJlI1 KO- CTerreHl1 BbIcTyrra- CJIO)J{HOM3KOHOMH'1eCKoj;'1KaJlbKy JIflQI1I1. 3a TO O'łeHb CTaBJIfleT IJT'paJIa BeKa YMeHbllleHl1e l1PyrHe Torl1a llIa~I1HYIO 3Ha'1Yl- MHOrl1MYl CJIO)l{HbIMH :3KO- '1eHl1e CJI0 nO;10B11He O'leHb 011H3KO, 60JlblllyIO B KOHQe J1HKBHl1aqI1H 6apJ..:(I1Ha CpaBHI1TeJIbHO HeBeJlYlKa. KpecTbflHI1H rrepeMcHa E MOJKHOHaiinl1 peHTa6eJIbHOCTl1 B TOT nepYlol1 B r,I\e 187U flO rrpl1 I1CCJle110BaHl1flX no ca:\f 6bIJla Ha3bIB,:leMOro He3Ha'łI1TeJIbHO. Ha'1aJle OflHOBpeMeHHO, HaCeJIeHHfl, WROBLEWSKI POGRANICZE POLSKO-NIEMIECKIE W ŚWIETLE MATERIAŁÓW ETNOGRAFICZNYCH COcer\III1X )J{YlBOTHbIX, a Bbl3EaHO MOl1a, CH06113M, a rrpl1BbFIKa TADEUSZ 6bl- rrocJle BTOPOM nOJIOBVIHbI XIX JIa Pa3Hl1Qa TaK TOJlbKO EeCbMa BeKa 'lHa- cpa3Y raJIl1QVIYl, B nepBO(1 Hm'iH'IeCKI1MVI cPaKTopa~m. pOB, JII1 He C'rOJIeTl1fl, CTOpOHbI, B paMOHax BOJlOBbeM ynpfl)J{KI1 pai1oHax, lłeKOTOpblX CI1CTeMbI KOJlI1'IeCTBO BOJlOE YMeHbllll1J10Cb BTOpOti KOTopble B "'łyTb Teppl1TOpvIl1 TaK)Ke BOJlOB YMeHbllll1JIOCb 3Ha'1eHHfl a 3a6poIl1eHa rrO'1TI1 OT Ha'1aJIa 3Ha'łI1TeJIbHYIO Bo 6bIJIa Harrpl1Mep, CTerreHI1. C JIH'IeCTBO B HeKOTO- BOJIOBbfl ynpmKKa BOJlbI COCT3BJIflJIl1 rrOJlOBYlHy ynpflJKKH, KperrOCTHoiil TeJlbHOiil B qexvlY! COCTaBJlflJlVI rrOJlOBYlHy 3arrpflraeMbIx CTOJleTl1fl y)Ke XIX Teppl'ITOpHl! TO TaM TmKe '"leM B raJII1QI1I1. rrOJlbCKI1X 3e:vIeJIb, KopoJlescTBa rOAa HanpHMep, pacnpOCTpaHeHa, BO.1JOBbfl yrrpmKKa OT1IeHbl CKJrO BpeMeH, EOJIOB 6blJIa KacaeTCfl KO"'1I1'ieCTBO BOJIOS, "'łeM B l1PyrI1X .ITa 3Ha'lYITeJIbHO 60JIee Ha -qTO p<t3BHTbIX B X03RiilcTBeHHOM OTHOllleHHI1, pa:mO,!lHJIl1 60JIbIl10H "'łHTeJIbHO cJIa6ee CTpaHax JIOlllal1eiil. KCTopbIe XOTfl w wistości ma Dawna Ziemia Centrum furtu jej n/O.) skupstwa, nie B. publicystyce Lubuska leżało na zach. po t. V, z. prawo Problemy 4/1961, się s. bowiem Odry. 143. Od do (ok. 1124 Ziemi słubickiego do obu 10 r. był na Lu.buskiej, nazwy [w:] rzeczynazwie. rzeki płn. Lubusz Lubuskiej w o 'tej stronach km od Odry. Frank- siedzibą należało i sulęcińskiego. historycznej Ziemi Lubuską regionem po Lebus) diecezji, powiatów Ziemią historycznym (niem. brzegu zasięgu zatem C h m i e l e w s k a, czeństwo" z rozciągała Lubusz terytorium miałyby nazywany wspólnego z grodem i sądząc obecne wiaty aktualnej niewiele Tylko Ziemia "Kultura bijedy- te po- Lubuska. i Spole- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1ef1fe7e508f985c7502b6fc3bf0ced7.pdf 498eb5d88e51f283cd39b6ac14796dd6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:273 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:242 Title A name given to the resource Spis treści cz.2 / LUD 1964-65 t.50 Description An account of the resource LUD 1964-65 t.50, s.363-364 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WYDAWNICTWA POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO LUD cen C:t zł 87."- Tom XL - Indeks 39 tomów, pOd red. J. Gajka Tom XLI - za rok 1954 2 cz .. Tom XLII - za rok 1955 (ku czci Oskara Kolberga) 2 cz. Tom XLIII za rok 1956 Supl. H. Bittner-Szewczykowa Mater. do bibliografii etno Tom XLIV 7.a rok 1957 Tom XL V - za rok 1958/59 Tom XLvI za rok 1960 Tom XL VII za rok 1961 Tom XLVIII za rok 1962 (na Kongres Slawistów w SOfii) Tom XLIX za rok 1963 2 cz. Tom L - za rok 1964 2 cz. . PRACE Tom Tom Tom Tom Tom Tom Tom Tom Tom Tom Tern Tom I MATERIAŁ Tom T:>m Tom Tom Tom 1:\0.75.55.85.88.88.85.85.100.100.- LUD Y ETNOGRAFICZNE XIII Prace zbiorowe. Tom łódzki pJd red. K. Zawistowicz-Ada:nskiej, Wrocław 1959 XIV Prace zbiorowe. Sląsk Ciesz;yński, pod red. M. Sub~czowej, KatowIce-Cieszyn 1959 (wyczerpany) XV St. Wall i s I J. O n d r u s z, Przys10wia śląskie pol red. St. Bąka i M. Suboczowej, Wroclaw 1961, 2 cz .. XVI Prace zbiorowe. Tom szczeciński pod red. J. Gajka I Z. Jank~wskiego, Szczecin 1959 (wyczerpany) . XVlI W. Ł El g a. Ziemia Chelmlńska p:>d red. J. GaJka I M. Znl\mlerowskiej-Prlfferowej, Wrocław 1961 • XVIII Prace zbiorowe. Tom lubelski pod reel. O. Gajkowej XVIlI, część II, Anna C z e k a n a w s k a: "Pieśni Ellgorajskie" XIX - Prace zbiorowe Olsztyńskie . XXII KonferenCja Pomorzoznawcza w Szczecinie XXIII - Prace zbiorowe. Tom śląski pod red. St. B~ka XXIV Z. S t a s z c z a k, Budownictwo chłopskie w woj. 1ubelski'TI XXV, J. P a w ł o w s k a, Dolnośląska wieś Pracze w powiecie mi1ickim w latach 1945-1960 (Studium etnograficzne, cz. I) (w druku) PRACE Tom 1n- 68.- TO~1L 16.- CZĘŚĆ II 78.20.72.46.32.45.15.80.45.- ETNOLOGICZNE III Marian P 1 e z i a, Grt;ckie i łacińskie źródła do naj starszych Sl'-'wian cz. I (d:> VIII wiejtu), Poznań-Kraków 1952 . IV Edward Kar wat, Katalog magii Rulolfa (wyczerpany) V R. H. N o c o ń. Dzieje, kultura i upad"lt Inków (wy'z r;any) \'1 J. C z e k a n o w s k i, W flab lasów Art'wimi VII Ch. Va kar e l s k i, Etno[rafia pułgarii . VIII K. P i e t k i e w i c z, Kultura ludowa Łotwy (w druku) dziejów 37.14.40.4'.,80.- -----------------~_. __ ._- �363 CZĘSĆ II 1. Rozprawy J a n C z e k a n o w s k i, Zagadnienie praojczyzny Słowian w slawistyce polskiej a wyniki antropologiczne (Zusammenfassun[', KpaTKoe cOAeplKaHl1e) R o d e ryk L a n g e, Kinetography Laban (Movement Notation) and the Folk Dance Research in Poland (KapTKoe cOAeplKaHl1e). A n n a C z e k a n o w s k a, The Diatonic Melodies of the Narrow Range in Slavic Countries . B o h d a n B a r a n o w s k i, Zanik użytkowania wołów jako siły pociągowej w Polsce i w krajach sąsiednich (Summary, KpaTKoe cO)J.eplKaHlle) T a d e u s z W rób l e w s k i, Pogranicze polsko-niemieckie w świetle materiałów etnograficznych (Zusammenfassung, KpaTKoe cOAeplKaHl1e) S t e f a n L e w, Dom przysłupowy w górnym i środkowym dorzeczu Sanu (Summary, KpaTKoe cOAeplKaHHe) J a n u s z B o h d a n o w i c 7., Analogie słowiańskie i odrębności kultury ludowej Pomorza Zachodniego w świetle atlasowych opracowań etnograficznych (Summary, KpaTKoe CO,[leplKaHHe) W o l f g a n g J a c o b e i t, Agrarethnographische Forschungen in dEr Deutschen Demokratichen Republik M a r i a n P o kro p e k, Niektóre tradycje historyczne a współczesne przeobrażenia kultury wsi północno-wschodnich terenów Polski (Summary, KpaTKoe cOAeplKalme) E d war d P i e t r a s z e k, Problematyka kultury robotniczej a etnografia (Summary, KpaTKoe cOAeplKaHl1e) B l' o n i s ł a w a K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a, Problematyka karpackiego szałaśnictwa i chowu owiec w czechosłowackich publikacjach etnograficznych z lat 1959-1962 . II. 365 378 392 411 431 467 526 557 568 585 601 R e c e n z j e i s p r a w o z d a n ia R i c h a r d We i s s, Hauser und Landschaften der Schweiz, Edenbach-Zi.irich und Stuttgart 1959 (J. Gajek) . H e n ryk Z w o l a k i e w i c z, Etnografowie i regionaliści w badaniach kultury ludowej Lubelszczyzny, Lublin 1962 (J. Gajele) P i o t r Ś w i e r c, Pieśni Józefa Lompy ze zbioru Juliusza Rogera, Opole 1963 (Henryka Romańslea) . L i n d a D e g h, Marchen, Erzahler und Erzahlergemeinschaft, Berlin 1962 (Maria Fryczowa) LATYSZSKIJE NARODNYJE PREDANIJA, Riga 1962 (Kazimierz Pietleiewicz) G i u s e p p e C o c c h i a l' a, Istorija fołkłoristiki w Jewropie, Moskwa 1960 (Aleksander Zyga) . RUSKIJ FOLKLOR, Moskwa-Leningrad 1962 (Kazimierz Strzała) 629 634 635 636 639 641 646 �364 DEUTSCHES JAHRBUCH FUR VOLKSKUNDE, Berlin 1962 (J:5zef 647 Burszta) PRACE I MATERIAŁY MUZEUM AHCHEOLOGICZNEGO I ETNOGRAFICZNEGO W ŁODZI, Łódź 1957-1962 (Irena Turna'l) PRZEGLĄD HISTORYCZNY, Warszawa 1962 (Irena Turnau) . NARODOPIS V HISTORICKE EXPOSICII VLASTIVEDNEHO MUZEA, Brno 1959 (Halina Bittner-Szewczykowa) SBORNIK SLOVENSKEHO NARODNEHO MUZEA, Bratislava-Martin 1960 (Halina Bittner-Szewcz)Jkowa) . ETHNOGRAPHICA, Brno 1959 (Halina Bittner-Szewczykowa). KRATKIJE SOOBSZCZENIJA, Moskwa 1962 (Barbara Bazielich) P e t r o v P e t a r, Kragovidni pametnici v Zapadna Balgarija, Sofia 1962 (Henryka Romańska) . A t a n a s P r i m o v s k i, Trudnovo-pomynacni pesni, Sofia 1962 (Henryka mańska) 657 665 672 673 674 677 690 694 695 696 III. M u z e a M a r i a Z n a m i e r o w s k a - P r li f f e r o w a, seum Collections in Poland . IV. Kro Ethnographic Mu701 nika Wspomnienie o drze Tadeuszu Delimacie (J. Gajek) . Sprawozdanie z całokształtu prac Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w 1963 r. (O. G.) . Sprawozdania z działalności naukowej i dydaktycznej Katedr i Zakładów Etnografii (zestawili K.W. i T.S.) . Seminarium amerykanistyczne zorganizowane przez krakowski Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (Tadeusz Milewski) 745 749 757 772 V. Róż n e Indeks L t. Ludu (O. G.) . Spis rycin i map . Contents of part I. and. part II z p R A w y 655 675 (K. Simiczijew) K o l e S i m i c z i j e w, Powojenne macedońskie wydani:'! folklorystyczne ROMANOSLAVICA, Bukareszt 1963 (Józef Gajek) PRZEGLĄD HUMANISTYCZNY, Warszawa 1953 (Maria Fryczowa) Kir i a n o v A n g e l, Narodnostni elementy v ezika na "Istorija slavjanobalgarska", Sofia 1962 (H. R.) RUSSKIJ FOLKŁOR, t. VIII, Moskwa-Leningrad 1963 (HenrYka Ro- o 652 654 673 Romańska) D i n e k o v P e t ar, Brat'ja Miladinovi v istorijata na balgarskata folkloristika, Sofia 1962 (Henryka Romańska) . IZWESTIJA NA ETNOGRAFSKIJA INSTITUT I MUZEJ, ~ofia 1962 R 775 793 798 JAN CZEKANOWSKI ZAGADNIENIE PRAOJCZYZNY SŁOWIAN W SLAWISTYCE POLSKIEJ A WYNIKI ANTROPOLOGICZNE Jedno z podstawowych zagadnień slawistyki stanowi odpowiedź na pytanie, gdzie znajdowała się hipotetyczna praojczyzna Słowian. Ześrodkowuje się ono na ustaleniu tego obszaru, z którego przypuszczalnie wyszły fale migracyj prasłowiańskich. Wiadomo bowiem, że dopiero z biegiem czasu ogarnęły one olbrzymie obszary dawniej zamieszkiwane przez inne ludy, jak to poświadczają źródła historyczne. Zresztą proces ten nie zakończył się dotychczas jeszcze, nie tylko 1'a terytorium Azji, ale nawet i na kontynencie europejskim. W ostatnich dziesięcioleciach zagadnienie lokalizacji praojczyzny Słowian stanowiła przedmiot ożywionej dyskusji. Pomnikowe dzieło Lubora N i e d e r l e g o (902) wypowiedziało się za jej umieszczeniem w średniej części dorzecza Dniepru, łącznie z zabagnioną strefą Polesia, przy czym na zachodzie miała ona obejmować górną i średnią część dorzecza Wisły, zaś luźnymi osiedlami sięgać nawet do sąsiedniej części dorzecza Warty. Jednakże i później nawet tak znakomici uczeni, jak Aleksy S z a c h m atow (1911) i Jan Michał Rozwadowski (1913) brali w rachubę górne części dorzeczy Niemna i Dźwiny Zachodniej. Natomiast młodsza generacja slawistóvv polskich w latach dwudziestych podjęła próbę zgromadzenia dowodów uzasadniających konieczność uznania Słowian za autochtonów wschodniej części Europy środkowej. Wypowiedzenie się za lokalizacją naj dawniejszej praojczyzny Słowian w dorzeczach Wisły i Odry stanowiło � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/997ed22f91238a47cd7b74f7d85b147a.pdf 8457bea292ec5342b8e55d9260b3353e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:272 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:241 Title A name given to the resource Recenzje i sprawozdania cz.1 /LUD 1964-65 t.50 Description An account of the resource LUD 1964-65 t.50, s.321-362 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 320 cJlep;yeT Cql1TaTb 3a 3XO MHTeJlJleKTyaJlbHOrO TBOpqeCTEa )KpeQoB TeoTeryaKaH, 3a MCTOqHMKrro3HaHMH MX 60JlbllI0i1 pem1rMo3Hoi1 M J1JilTepaTYPHOi1 Tpa,[lHQVlJil.MOHYMeHTaJlbHocTb, 3TMQeCKMi1MaKcMMam.t3M, pe3KMe rrepeXO,[lbl HacTpolOHHH OT QyP;OBMl.l.\HOCTM K yTOQHeHHoi1 rrpHBJleKaTeJlbHOCTM,rrepe,[la''la C OP;HOi1CTOpOHbIHeOObIQai1Hblx 11 TparWleCKMX IICMXM'-leCKHX COCTORHMM, a c ;I1pyroi1 OQapOBaTeJlbHbIX rrei13al:Kei1-'" BOT HaHóo.:ree xapaKTepHble '-lepTbI MX rrpoH3Be,[leHMH. II. RECENZJE Sztuka Kamerunu. s. 11, tablic I Muzeum SPRAWOZDANIA Etnograficzne w Krakowie. Kraków 1961 r., 12. Z okazji wystawy prymitywnej sztuki "ludu kameruńskiego" pokazano naj piękniejsze okazy, które przywiózł do Krakowa Stefan Szolc-Rogoziński (wyprawa do Kamerunu 1882-85). Znajdują się one w Muzeum Etnograficznym i Muzeum Narodowym w Krakowie. Krótkie objaśnienia dotyczące pochodzenia zbiorów oraz bardzo ogólnikowe zamknięte na półtorej strony - objaśnienia eksponatów (podane w 4-ch językach), spis eksponatów bez określenia szczegółowego ich pochodzenia oraz bardzo dobre fotografie - zamykają całość. Niezupełnie jednak jasnym jest, dlaczego w objaśnieniu podano: "lud kameruński", skoro ta jedność z punktu widzenia etnografa jest wątpliwa, i skoro da się tu naliczyć aż 15 plemion (L. R a t a j s k i, Afryka, W. P. Warszawa 1963. str. 139) należących z kolei do różnych grup etnicznych i językowych, jak np. Bantu, Semi-Bantu, Chamito-Semici, Hausa, Sudańczycy (Czamba, Mburu, Bute i inni) a nawet Pigmeje (Babinga). Na północy - Kanuri, Arabowie. W radzieckiej encyklopedii (Afrika, Encyklopedyczeskij sprawocznyk, Moskwa 1963. str. 387), grupy te ujmowane są mianem "narody" - i słusznie, bo trudno dawną jedność kolonialną i zmienioną sytuację polityczną określać obecnie mianem "lud kameruński". Sama nazwa "Kamerun" pochodzi od nazwy rzeki, stworzona przez Portugalczyków Rio dos Camaroes. W konsekwencji - nie można uznać za ścisłe, a nawet słuszne określenia pod ilustracjami takie jak "wybrzeże Kamerunu", "Góry kameruńskie", "Kamerun", "znad rzeki kameruńskiej" - bez próby powiązania etnicznego. Także objaśnienie pod ryciną 11, "grzebień z Loango" wprawia w zakłopotanie, gdyż leży ono w Kongo w okolicach Brazzaville i było w średniowieczu osobnym państwem. Sztuka Loango i Kamerunu - to nie to samo, bowiem tym zróżnicowaniom etnicznym i językowym odpowiadają różnice kulturowe, zwłaszcza w sztuce plastycznej i instrumentach muzycznych. Co więcej, mimo gruntownej industrializacji i ogólnego postępu, różnice w kulturze, zwyczajach, wierzeniach i sztuce silnie ważą na nowych procesach etnograficznych. Świadczą o tym zarówno prace dawnego typu jak B. Ankermanna, L. Frobeniusa, H. Baumanna, R. Thurnwalda, D. Westermanna, jak i nowsze np. A. Murdocka. Rozumie się, że w zbiorach mogą brakować niekiedy, bardziej szcze21 �• 322 323 gółowe metryki - przy opracowywaniu jednak naukowym ekspozycji etnograf musi usiłować powiązać wiadome i uzupełnić braki. wych, wprost z zewnątrz. Obok !ali jest izba jadalna a po bokach tych izb, tak w ciągu środkowym (głównym), jak i w ciągach bocznych, mieszczą się małe alkierze służące za sypialnie lub składziki. Wnętrze domu nie jest rozplanowane symetrycznie. Nie można też ustalić schematu typowego rozplanowania wnętrza, choć zawsze można określić rodzaj pomieszczeń występujących w każdym domu. Ich wielkość uzależniona jest od wielkości samego budynku a to zaś łączy się z zamożnością właściciela. We współczesnym budownictwie w badanym przez autorów rejonie Portugalii dają się obserwować pewne przemiany. Budynki bywają stawiane obecnie co'raz częściej jako wolnostojące. W takich domach mieszkalnych zanika wtedy podcienie przed głównym wejściem do domu. W nowych budynkach ulegają powiększeniu okna, nawet w wypadku gdy pozostawiło się małe podcienie przed głównym wejściem. Bywają też drugie drzwi wejściowe umJ,eszczane z frontu domu. Wypadnie dodać, że obecna publikacja autorów jest kontynuacją poprzednio prowadzonych prac. Należy spodziewać się dalszych publikacji z tej dziedziny. K. Wolski J. Gaje/<: Ernesło Veiga de Oliveira i Fernando Galhano Casas da .?ona centra! do portugues Trabalhos de Antropologia e Etnologia da Sociedade de Antropologia e Etnologia e do Centro de Estudos de Etnologia Peninsular, vol. XVIII, Fasc. 3-4 (Nowa Serie da Sodedade e do Centro), Porto 19611962 (Instituto de Antropologia - Faculdade de Ciemcias), s. 239-255. fot. 12, rys. 4. Autorzy zajmujący się już w swych poprzednich pracach zagadnieniami związanymi z budownictwem mieszkalnym w Portugalii (A Regiao e a Ca:;a Gandaresa, w Trabalhos de Antropologia e Etnologia vol. XV, fasc. 3-'1, Porto 1955/57, s. 265-285) w swej ostatniej pracy publikują materiały pochodzące z własnych badań terenowych przeprowadzonych w nadmorskim rejonie środkowej Portugalii, głównie w okręgach Leiria i Pombal. Autorzy zajmują się wyłącznie domem mieszkalnym. Oczywiście nie jest to budow':1ictwo drewniane, lecz charakterystyczne dla Portugalii budownictwo kamienno-gliniane. W większości, wiejskie domy mieszkalne są parterowe, choć w innych okręgach kraju trafiają się domy jednopiętrowe. Ściany są grube i masywne. Jako pokrycie dachu występuje dachówka "rzymska". Budynki stoją wolno, lecz także często rzędem obok siebie, przypierając do siebie ścianami, co im nadaje formę jakby jednego długiego domu o licznych podcieniowych werandach. Podcienia te są typu wpuszczanego, mieszczą się przy wejściu do mieszkania przed drzwiami frontowymi. Podcienia jednak nie <ą rozmieszczone symetrycznie i nie zajmują całego czoła budynku. Przeważnie podcienie mieści się w jednej trzeciej cz~ści ściany czołowej. W niektórych budynkach bywa też podcienie od strony patio. Patio i ogródek znajdują się na tyłach domu mieszkalnego. Obecnie od strony tylnej domu umieszczane są lokalności gospodarczo-kuchenne. Kuchnia a raczej ognisko mieści się w części przylegającej do patio. Ognisko wywędrowało z części środkowej domu do części zewnętrznej. W środku domu pozostały tylko duże kominy. Budynki bywają często trójtraktowe. Jako pierwszy trakt trzeba przyjąć w takim wypadku ciąg izb i podcienie przy ścianie czołowej. Autorzy podają jako przykła:i takiego rozwiązania wnętrza plan domu z Granja (w okręgu Leiria). Ciekawym jest, że ciągi zewnętrzne są znacznie węższe od ciągu wewnętrznego, są one też niższe. Także posadzka w nich znajduje się na nieco niższym poziomie niż w pomieszczeniach ciągu środkowe~o. W środkowej części znajduje się główna izba, zwana "sala", do której wchodzi się bezpośrednio z podcienia a w domach nowszych, bezpodcieniolitoral Henry Field, Camel brands and graffiti from Iraq, Syria, Jordan, Iran Arabia, Supplement to the Journal of the American Oriental Societ,Y NO 15, October-December 1952, s. VI, 41, fig. 43. and Cenna praca znanego badacza Wschodu prof. H. Fielda, zawiera omówienie bogatego materiału ikonograficznego (załączonego w 43 ilustracjach) zebranego w latach 1925-1950, podczas badań terenowych, przeprowadzanych w Iraku, Syrii, Jordanii, Iranie i Arabii. Materiał ten to znaki własnościowe poszczególnych ludzi lub szczepów przeważnie arabskich beduinów (koczowników), wypiętnowane <wypalone) na skórze wielbłądów. Te znaki własnościowe, zwane wasm (pl. wusum) lub ausam w Arabii (w Algierze nazwą tą oznacza się inicjał), umieszczano na udach, policzkach, szyjach lub nogach wielbłądów. Wypalano je zaś po lewej lub prawej stronie zwierząt. Raz tylko piętno znajdowało się dwukrotnie wypalone na jednym i tym samym zwierzęciu na udzie i na szyi. Na 1040 zebranych i podanych znaków, część tylko odnosi się do wielbłądzich, oznaczających przynależność własnościową zwierząt. Spory procent zebranego materiału, to znaki na skałach, rysunki (ozdoby), znaki na cysternach, które autor porównuje i usiłuje połączyć ze znakami dawnych alfabetów występujących niegdyś na badanych terenach. Hans A. Winkler, współautor jednego z rozdziałów w pracy Fielda (The origin and distribution of Arab camel brands, s. 26-35>, zwraca też uwagę na to, że większość chamickich i protochamickich plemion afrykat'lskich piętnuje swoje zwierzęta, umieszczając znaki na nogach. Piętnowanie nie- sn f �324 325 wolników znakiem własnościowym pana, zakazywał już kodeks Hammurabiego. Na Kaukazie są używane całe serie znaków własnościowych (tamgas). Często znaki te noszą cechy pokrewier'lstwa z literami miejscowych alfabetów. Arabskie napisy ścienne wykazują łączność z literami napis6w thalmudycznych, lyhyanicznych i safaitycznych. Przeglądając omawianą pracę nasuwa się pytanie, dlaczego nie przeprowadzono porównania znaków własnościowych i napisów skalnych z elementami miejscowego zdobnictwa. Wszak często znaki własnościowe wiążą się też bardzo ściśle ze zdobnictwem, jak to wykazał na materiałach pochodzących z Półwyspu Iberyjskiego E. Frankowski w swej cennej pracy wydanej w roku 1916 (E. F l' a n k o w s k i, Los signos quemados y esquilados sabre los animales de tiro de la Peninsula Iberica. Memorias de la Real Sociedad Espanola de Historia Natural. vol. X. Madryt 1916, s. 267310, fig. 49), której autor niestety nie wymienia w załączonej bibliografii. . Również niezmiernie cenne byłoby nawiązanie do innych znaków własnościowych występujących np. na terenach europejskich (znaków kamieniarskich, garncarskich, rybackich lub wreszcie naszych słowiańskich bartnych). Pewnym uzupełnieniem omawianej pracy Field'a, a właściwie podanych materiałów ikonograficznych, jest dodatek o znakach własnościowych stosowanych przez hodowców wielbłądów w Czolistanie w księstwie Bahawalpuru w Pakistanie Zachodnim (Czolistan, jest to nazwa północno zachodnich terenów pustyni Thar). Do poprzedniej kolekcji znaków własnościowych dochodzi jeszcze 51 znaków z Czolistanu (Appendix: O Animal brands in Cholistan, H. F i e l d, An Anthropological Reconnaissance in West Pakistan, 1955, pub!. by the Peabody Museum, Cambridge, Mass, 1959, p. 274275). Bezsprzecznie dużą zasługą prof. Field'a jest staranne zebranie różnych znaków i znaków własnościowych z krajów Islamu i udostępnienie ich w publikacji, światowej literaturze fachowej, tym wszystkim, którzy zajmują lub zajmować się będą zagadnieniami sfragistyki, heraldyki i znaków własnościowych. Krzysztof Dov Noy, Jefet Volkserziihlungen Schwili erziihlt hundertneunundsechzig Wolski jementische 1957-1960, wydane przez wydaw& Co., Berlin 1963, oprawa płócienna, fot. l, s. 376, aufgezeichnet in Israel nictwo Walter de Gruyter cena 58 DM. Zbiór zestawiony przez D o v N o y'a obejmuje 169 opowiadań zapisanych lub nagranych na taśmie magnetofonowej wedle relacji żydowskiego bajarza, imigranta z Jemenu, Jefet Schwili, w języku hebrajskim w roku 1957 w Holan, przedmieściu Tel Avivu. Jefet Schwili, znakomity narrator urodzo- ny w 1918 roku, uczęszczając przez 4 lata do szkoły poznał 5 ksiąg Thory (Księgi Mosisa) i wyjątki z Talmudu. Mając lat 9 wstąpił dla nauki do zawodu ojca, po którym został złotnikiem. Ożeniono go kiedy miał lat 16. Dar opowiadania oraz repertuar Jeret Schwili odziedziczył po ojcu, namiętnym opowiadaczu. Ani ojciec ani Jefet Schwili nie traktowali opowiadania profesjonalnie śladem innych wschodnich bajarzy. Za opowiedziane bajki na sesji izraelskich badaczy bajek Jefet Schwili został wyróżniony oraz odznaczony jako "najlepszy opowiadacz bajek w Izraelu". Na uwagę zasługuje fakt, że bajarz nie zna tytułów swoich bajek, lecz wierzy w autentyczność opowiadanych zdarzeń. D o v N o y, uczeń Stith T h m o p s o n'a, po powrocie z Indiana University (USA), tworzy w 1955 roku IFA (Israel Folktale Archive), mające swoją siedzibę w Muzeum Etnologicznym w Haifie, dysponujące w końcu 1962 roku zbiorem 500 zinwentaryzowanych opowiadań żydowskich z ponad 30 krajów. Inwentaryzacji dokonano na podstawie systematyki wątków Aarne - Thompson'a z roku 1928. Po wstępie przynoszącym dane biograficzne o narratorze i jego najbliższej rodzinie następują opowiadania kolejno numerowane od 1 do 169. Opowiadania te Dov Noy podzielił na następujące grupy wedle typów dotyczących dziedzin życia: A. - Opowiadania o zwierzętach w ilości 10, B. Bajki - 36, C. - Religijne opowiadania - 23, D. - Romantyczne opowiadania - 27, E. - Rządzenie losu (Das Walten des Schicksals) - !O, F. Zbój, głupi anioł śmierci - 6, G. - Opowiadania komiczne (Schwiinkeund Schnurren) - 38, H. - Zydowsko-jemeńskie legendy i podania - I. lVIaimonides i Ibn Esra - 4, II. - Rabbi Schalom Schabasi - 5, III. - Zydzi w Jemenie - 10. Wszystkie opowiadania są bardzo krótkie, (najdłuższe z nich zajęło bajarzowi 2 godziny opowiadania). W nielicznych tylko bajkach występują wiersze, podane w prozie na podstawie arabskiego oryginału. Część ostatnia - suplement - prócz bibliografii, skrótów i rejestru informatorów zawiera objaśnienia do poszczególnych opowiadań z podaniem numeru IFA, typów oraz wątków wedle AT, z ewentualnym podaniem dodatkowych objaśnień jak np. pochodzenie opowiadania, wzgl. krótkie streszczenia opowiadań opowiedzianych przez bajarza, lecz nie wydanych w tym zbiolrze. Z uwagi na to, że z 263 opowiadań podanych przez Jefeta Schwili względnie jego rodzinę do końca 1961 roku tylko 171 zostało wydanych w omawianym zbiorze, Dov Noy podaje krótkie streszczenie pozostałych 92 opowiadań. Cennym dla badacza jest również indeks typów i wątków w liczbie porządkowej wedle AT3 z przeciwstawieniem inwentarza IF A. Wydawca wylicza nadto 19 nowych, nie występujących w AT3 typów opowiadań. Pewna część opowiadań odpowiada typom EB (Wolfram E b e l' h a l' d i Pertev Naili B o l' a t a v, Typen Tilrkischer Volksmiirchen, Wiesbaden 1953). Część �326 327 ostatnią suplementu stanowi słowniczek zawierający objaśnienia terminów hebrajskich, arabskich, tureckich i innych występujących w opowiadaniach. Jefet Schwili erziihlt jest cennym wkładem do poznania arabsko-żydowskiej prozaicznej literatury ludowej, której zinwentaryzowaniem wedle naj nowszych wymogów naukowych poszczycić się może Żydowskie Archiwum Folklorystyczne w Haifie a zasługuje na uwagę nie tylko jako zbiór bajek iudowych i baśni, występujących na odmiennym terytorium językowym, lecz także jako usystematyzowany zbiór, z którego wybrano to, co jest pierwotne i autentyczne i to, co stanowi obce domieszki lub jest stylizacją narratora. Konrad Wypych Peter Fusch, Die ViiIker der Siidost-Sahara, Tibesti, Borku, Ennedi; VerOffentlichungen zum Archiv fur Vćilkerkunde (Museum fiir Vćilkerkunde in Wien), Band 6, Wien 1961, rys. 20, w tym 1 mapa, 1 szkic mapy oraz 20 fotografii na kredzie, opr. płóc., s. 254. Autor przedstawia wyniki naukowe swoich dwóch wypraw do południowo-wschodniej Sahary w latach 1955 i 1956, których zadaniem było przeprowadzenie badań etnograficznych nad kulturą i historią szczepów Tibesti, Borku i Ennedi, które w XIX i pierwszej połowie XX wieku były przedmiotem badań H. Barth'a, G. Nachtigal'a i H. Carbou'a, lecz z różnych przyczyn przedstawiały bardzo odbiegający od rzeczywistego stanu obraz faktyczny. Większość szczepów Ennedów, zwanych przez autora Balami (nosi arabską nazwę Bidejatów, zwanych przez Barth'a także Terauami), nazywa swój kraj nie Ennedi lecz Belebe. Zamieszkuje go 30 tys. mieszkańców. Mieszkańcy Tibesti, zwani Tuhu również Teda, Toda czy Tibbu, zajmują tereny w okolicach szczytu Emi Kussi w liczbie około 35 tys. mieszkańców. Dazagadami autor nazywa mówiących narzeczem dazaga szczepy, zwane również z arabska Goranami. Należą do nich: Gedowie, Anakazowie, Dozowie, Kamadjadowie i Unjadzi, zwani również Wanjami. Goranów jest około 30 tys. Jako podstawę podziału etnicznego autor przyjął język - tibu - należący do grupy języków centralno sudańskich. Objęte badaniami terytorium mieści się w granicach pomiędzy 13° i 24° wschodniej długości i zwrotnikiem Raka a 16° szerokości północnej. Góruje nad nim najwyższy szczyt Sahary, wulkan Emi Kussi, wysokości 3415 m. Nie bez znaczenia jest fakt, lż objęte badaniami tereny leżą zdala od uczęszczanych szlaków komunikacyjnych, że mieszkańcy nomadzi i p6łnomadzi - zajmują się hodowlą osłów i wielbłądów obok kóz, owiec i bydła. Najczęściej uprawiane rośliny to: pszenica, jęczmień, proso, rzadko kukurydza, bawełna, tytoń, matu południowo-wschodnia pustyni. cebula Sahara i pomidory. Pod względem klinależy do naj cieplejszych obszarów Z uwagi na bliskie stosunki pomiędzy badanymi plemionami autor omawia zbiorowo ich zdobycze ergologiczne, wymieniane tradycyjnie zapewne od setek lat. W rozdziale o kulturze materialnej autor omawia formę i funkcję pomieszczeń mieszkalnych - domu stożkowego, namiotu z mat i in., studnię; techniki: kolwalstwo - przetapianie starego żelastwa i wytop nowego, - narzędzia kowalskie, garncarstwo, plecionkarstwo, garbarstwo, farbiarstwo, impregnację, ubiór, zdobnictwo, tatuaż, broń i narzędzia, łowiectwo - zapadki i sieci, - instrumenty muzyczne, siodła i uprząż konia, artykuły użytku codziennego jak misy, koszyki, ceramikę itp. oraz zabawki. Trafny dobór rysunków stanowi cenne uzupełnienie bogatego materiału faktograficznego, ujętego w sposób bardzo zwięzły i z wnikliwą znajomością· Z kolei autor analizuje formy gospodarcze, podział socjalny z wyszcze_ gólnieniem klanów, grup spokrewnionych, genealogii, podział zajęć wedle płci, ich wzajemny stosunek, urodziny, małżeństwo i śmierć oraz związane z nimi zwyczaje, prawo zwyczajowe, religię i magię u Balów, Tubów i Daza gadów, starając się wyodrębnić wpływy iberyjskie i arabśkie, wskazać zwyczaje, przejęte przez inne kultury, nawet grecką. Osobno autor omawia kastę kowali, socjalnie na niskim poziomie stojącą, występującą u wszystkich narodów południowo-wschodniej Sahary, jest to najprawdopodobniej odłam sudańskich szczepów kowali. Godny uwagi jest również fakt, że li Tubów znajdujemy jeszcze (rok 1956) nielicznych starszych niewolników obojga płci i że oddalenie się niewolników spowodowało zaburzenia gospOdarcze wśród niedoceniających uprawę ziemi nomadów i półnomadów. Rozdział dotyczący historii południowo-wschodniej Sahary autor dzieli na 4 podrozdziały, wyodrębniając źródła pisane, przekazy ustne oraz źródła archeologiczne i dokonuje próby porównania kultur sąsiednich narodów afrykańskich. Uwzględniając dostępne wyniki badań archeologicznych autor w konkluzji dochodzi do wniosku, że pierwotny człon ludności badanych terenów stanowiły typy antropologiczne odpowiadające jasnoskórnym, iberyjskim, północno-afrykańskim, o czaszkach dolicho-cephalos i acro-cephalnych. Stan ten uległ zmianie dopiero po najazdach Etiopijczyków, którego to terminu autor używa dla uniknięcia terminu Chamitów, których wpływy znajdują odbicie w kulturze badanych. W suplemencie autor podaje: krótki zarys chorób i sposoby ich leczenia - zalecane na podstawie przepowiedni z piasku przez występującego w charakterze znachora kowala. Kilka bajek, podań i legend oraz przegląd znaków własnościowych, używanych do znakowania wielbłądów, bogata bibliografia oraz indeks zamykają całość. Die Volker der Siidost-Sahara to monografia, w typie kierunku historycz- �328 nego, w krytycznym świetle szeroko uwzględniającą wyniki badań naukowych od zapisów Herodota (500 p.n.e.) poprzez Artemidoresa (270 p.n.e.), Ptolemeusza i innych do pierwszych lat drugiej połowy XX wieku. Stano_ wi cenny zbiór wiadomości, otrzymanych drogą badań terenowych u progu drugiej połowy XX wieku, do poznania kultury narodów Afryki północno-wschodniej, zasługujący szczególnie w świetle postli'Pującej cywilizacji i zachodzących w Afryce przemian narodowo-wyzwoleńczych na baczną uwagę· K. W. Rein Helmut, Die Insektennahrung der australischen Ureinwohner. Aka.demie- Verlag, Berlin 1962, s. 159, ilustr. 22, tab!. 5, map. 3. Veroffentlichungen des Museums flir VOlkerkunde zu Leipzig, zeszyt 13. Opierając się na bogatej literaturze autor omawia zagadnienie znaczenia insektów w pożywieniu zbieracko-łowieckich ludów Australii. Dwa rozdziały pracy poświęcone są najważniejszym owadom: gąsienicom, molom, szarańczy, termitom i mrówkom. Autor daje zasięgi ich występowania, spożywania, znaczenia w gospodarce i pożywieniu Australijczyków. Przeprowadza też klasyfikację owadów oraz sposobów zdobywania ich. Na podkreślenie zasługuje- wszechstronne ujęcie zagadnień. Poznajemy nazwy owadów w języku potocznym, używanym pomiędzy białymi i tubylcami, ich łacińską terminologię, miejsca występowania, czasem związane z owadami totemy i kulty. Przy użyciu ujęć kartograficznych autor przedstawia na 3 mapach występowanie: owadów, miodu z dzikich barci jako pożywienia i narzędzi jak witka, piła rotangowa, liny i inne. Owady autor dzieli na dwie zasadnicze grupy: tłuszczodajnych, do której zalicza 19, występujących w drzewach, korzeniach i na liściach insektów wzg!. ich larw, powszechnie określanych jako Witchetties lub Witchetty Grubs i mole Bogong (Euxoa infusa) oraz cukrodajnych, do której zalicza pszczoły Trigona (Meliponinae) w Kordylierach, mrówki miodowe (Melophorus spp.) w północnej i środkowej Australii oraz występujące głównie w środkowej Australii mszyce (Psylidae, Aphididae, Spondyliaspis eucalypti i inne), wytwarzające wskutek fizjologicznej potrzeby rodzaj rosy miodowej, szybko parującej i krystalizującej się w czysty cukier zwany manna. Podział ten dokonany został przez samych Australijczyków i ma swoje uzasadnienie gospodarcze i kulturowe. Autor dochodzi do wniosku, że owady wbrew dosyć szeroko rozpowszechnionej opinii, nie stanowiły zastępczego pożywienia, lecz wręcz odwrotnie, stanowiły przysmak o wysokiej zawartości odżywczej i wybornym smaku, ulegający w zależności od technologii przerobu dodatkowo zmianom aromatycznym. 329 Zbieractwo owadów i larw, miodu i cukru spowodowało podział pracy, polegający na kooperacji, w ramach której mężczyznom przypadały w udziale zajęcia wymagające siły i wiele zręczności, jak np. przy podbieraniu miodu, kobietom pozostało zbieranie bardziej dostępnych owadów i larw, miodu mrówkowego czy też cukru. Nasuwające się wnioski po przeczytaniu omawianej pozycji to: a) owady nie stanowiły zastępczego pożywienia w okresach głodowych, lecz były równorzędne z pożywieniem mięsnym, rybnym i roślinnym, b) podział owadów na tłuszczodajne i miododajne, c) składanie poprzez spożywanie owadów zapasów tłuszczu i cukru in corpore na przyszłość (zarówno jedne, jak i drugie insekty oraz produkty zbierano sezonowo), d) rozwój specjalistycznych narzędzi zbierackich i e) podział pracy przyowadobraniu. Die Insektennahrung der australischen Ureinwohner bez wątpienia jest poważnym przyczynkiem do studiów nad pożywieniem Australijczyków. K. W. Marie Reay. The Kuma - Freedom and Conformity in the New Guinea Melbourne University Press, Carlton 1959, s. 222, fot. 19, tab!. 9. Kumowie, jak mówi autorka w swojej socjologicznej rozprawie, liczącej 8 rozdziałów, nie wytworzyli i nie znają żadnego etnonimu na określenie siebie samych. Nazwą Kuma autorka określa część ludności znacznie większego ugrupowania etnicznego, znanego sąsiadom pod nazwą Nangampów (Nangamp), zamieszkujących w liczbie 25 tys. osób środkową część Doliny Waghi, w górach zachodniej Nowej Gwinei. Ludność tego obszaru posługuje się kilkoma dialektami zwanymi przez nich yoowi, yoonerag, yoosera, yookoga, yoonam oraz yooma, należących do grupy języków papuaskich. Od ostatniego dialektu autorka wyprowadziła nazwę Kuma fonetycznie najbardziej zbliżonej do wymowy y ooma. Praca przedstawiona przez M. Reay jest owocem około półtorarocznych badań terenowych nad prymitywnym ludem, o ubogiej kulturze materialnej. Trudnią się oni hodowlą świń i uprawą ogrodową orzechów ziemnych, kukurydzy, trzciny cukrowej, słodkich ziemniaków, owocujących cały rok i innych jarzyn. Ogrody wznoszą się terasowato, a obszar ich wynosi około 88 km X 24,5 km. Ustrój społeczny znamionuje wyraźny poligamiczny patriarchat. W dalszej treści pierwszego rozdziału autorka omawia stosunki własnościowe - ziemia stanowi wspólną własność, a tylko plony są własnością uprawiającego; podział pracy plony ziemi zbierają kobiety, owoce z drzew, kukurydzę i trzcinę cukrową - mężczyżni. Oni też trudnią się budową domów dla żon i siebie, handlem, wytwarzaniem narzędzi i zaopatrywaniem w opał. Highlands, �331 330 Na czoło jednak wysuwa się hodowla świń; ilość ich stanowi o bogactwie i znaczeniu właściciela. Świnie odgrywają bardzo ważną rolę w wierzeniach i praktykach. Opiekunem ich jest jeden z wielkich duchów - Ceru duch płodności. ' Następne dwa rozdziały poświęcone są klanowi i jego funkcji społeczn~j. Na czele klanu stoi wódz, pierwszy wśród równych - primus inter pares. Jego insygniami są sokole skrzydła. Poznajemy również terytoria zamiesz~ane przez róż~e ,~lany, ich podział, sposoby zawierania małżeństw pomiędzy członkami roznych klanów, problemy zdrady małżeńskiej, wcielenie przybysza do klanu, potyczki tudzież zawarcie pokoju pomiędzy powaśnionymi k~anami.. Omawiając stosunki społeczne autorka przedstawia w3pólnotę mieszkamową. Odróżnia w nich 3 grupy: rodzinne, poligamiczne i br~ci z. żona~i ~ d~iećmi .<tubylCy są bowiem zdania, że bracia i ich żony z dZiećmi powInm mleszkac we wspólnocie). Dowiadujemy się nadto o emocjonalnYCh. więza~h rodzinnych, jedynych w swoim rodzaju. I tak np. więź brata do sIOstry Jest silniejsza niż do żony (zgodnie z zasadą, że w razie śmierci żony ~ożna mieć inną żonę, lecz siostry już mieć nie można). Dalej autorka omawia władzę rodziców nad dziećmi, ich stosunek do matki i ojca, ~ota ~ene w odróżnieniu od matki, jeszcze po ślubie dziecka troszczącego Się o Jego los, tradycję poligamii określającą stosunki małżeńskie i pozamałżeńskie. Prawo zwy,czajowe Kumów określa rolę "wod.za" i "biegłego mówcy" (zastępca "wodza" i wyraziciel jego woli), dziedziczność tych stanowisk, ewentualnie sposoby wyborów; środki represji i zapobiegania zdradzie małżeńskiej. Godnym uwagi jest sposób regulowania sporów w drodze publicznej dyskusji, po której wódz decyduje o trybie załatwienia nieporozumienia. Nie mniej ciekawie przedstawiają się zagadnienia wchodzące w zakres kultury społecznej jak sposoby wychowywania dzieci, wdrażanie ich w życie, zajęcia dzieci, zamążpójście wzgl. żeniaczka i zwyczaje weselne. Problemom kultury duchowej, w szczególności wierze w istoty duchowe kultom autorka poświęca dużo miejsca. Dowiadujemy się że Kumowie :wyrÓżni~~ą duchy, którym przypisują takie właściwości jak wolę, apetyt I zdolnosc wyczuwania urazy. Zdaniem tubylców duchy te zainteresowane są losem ludzi, a także i plonami. Pojęcie duszy jest u Kumów dualne świadomo~ć i nieśmiertelność. Ma ona także, wedle ich wierzeń, nad przyrodzon~ siłę dobra i zła, z którymi można się kontaktować. Poznajemy dobre I złe duchy, czarowników, czarownice i ich dzieci, wielkie duchy: B.ollm płodności ludzkiej, Ceru - płodności świń. Na cześć tych ostatmch odbywa się najwięk3za uroczystość doroczna tzw. święto świń w .czas~e którego Kumowie zabijają nieomal wszystkie świnie, wYko~ n~Ją tance rytualne, obnoszą broń, nakładają szaty ornamentowane i wspamałe peruki z pióropuszów. Zarówno Bolima jak i Geru uważane są za duchy szkodliwe, lecz kontrolowane przez człowieka, niewidoczne, z których Bolim wędruje, zaś Geru jest duchem osiadłym. Ostatniego przedstawia się za pomocą figur geometrycznych, noszonych na głowie dzieci a także przez mężczyzn w czasie święta. Różnego rodzaju kulty zajmują w życiu Kumów bardzo wielką rolę i uderzają podobieństwem do kultów Melanezji i Afryki. Autorka przedstawia również historię najmłodszego kultu Kumów, nazywanego cargo cutt*. Z uwagi na to, że historia tego kultu jest odzwierciedleniem poziomu umysłowego ludów pierwotnych omawia ją nieco szerzej. Swoje pierwsze zetknięcie z białym człowiekiem Kumowie datują na rok 1947, w którym przez ich obszar przechodził patrol wojskowy. Nic dziwnego, że zetknięcie się kultury epoki kamiennej z cywilizacją połowy XX wieku wzbudziło u tubylców ciekawość. Stosunki handlowe Kumów bazują na handlu wymiennym zawodo'wym i przypadkowym. Handel wymienny przypadkowy cdbywa się najczęściej wzdłuż szlaków handlowych. Na podstawie opisu imprezy handlowej na największą skalę - targów jesiennych - dowiadujemy się ciekawych rzeczy o sposobach i trybie zawierania transakcji handlowych, których przedmiotem są wprost olbrzymie ilości produktów rolnych, z których najważniejszą pozycję stanowią orzechy (na 500 mieszkańców oferuje się do sprzedaży około 6000 m3 orzechów). Tubylcy rozróżniają 3 kategorie wartości, z których najwyższą stanowią świnie i pióra ptaków rajskich, naj niższą mała miarka bambusowa soli. Nawet zaręczyny wartościuje się i przelicza na pióra ptasie, płatne po urodzeniu się pierwszego dziecka. Oszukany w transakcjach handlowych dopuszcza się porwania i oddaje dziecko dopiero po wyrównaniu strat. Kuma, pionierska praca o ludach w Nowej Gwinei, jest ważnym wkładem do etnografii, choć przedstawia tylko cząstkę dwu milionowego narodu o 500 językach, w aspekcie socjologicznym. Praca ta nie jest stricto sensu monografią etnograficzną ale doskonałym źródłem do poznania Nangampów, przedstawionych wszechstronnie i z dogłębną znajomością· Spostrzegawczy czytelnik znajdzie w poszczególnlych rozdziałach książki, a przede wszystkim w ilustracjach pewne wiadomości z zakresu kultury maThe terialnej. K. W. BEITRAGE ZUR VOLKERFORSCHUNG, Hans Damm zum 65. Geburtst3.g, VerOffentlichungen des Museums fUr Volkerkunde zu Leipzig, Heft 11. Redakcja Dietrich Drost i Wolfgang Konig. Akademie- Verlag, Berlin 1961, Textband s. 750, ryc. 9, wkładki 2, map 11, Tafelband 152 tabJ. Z okazji 65 rocznicy urodzin profesora dra Hans'a D a m m'a, etnologa ') Zob. G. O nal of Cultural t e r wal, and Social O S A Cargo Cult Anthropology, in the Mamberano Area. An Intern. JourPittsburgh 1983, vol. n, number l, S. 1-14. �333 332 i muzeologa, dyrektora lVIuzeum Etnologicznego w Lipsku, wydano prace ponad 50-ciu autorów obejmujące przede wszystkim przyczynki do etr.ografii Oceanii. Problemom etnografii Oceanii poświęcone są następujące prace: Bengt A n e II w pracy o sieciach rybackich zajmuje się zastosowaniem sieci typu kłoni i typu suwaty w Polinezji i Oceanii, przedstawia kilka ich odmian, charakterystykę i zasięgi. Thomas S. B a r t h e l na podstawie studiów Metraux'a i P. Englert'a oraz własnych badań terenowych przedstawia zabawy mieszkailców Wysp Wielkanocnych, dochodząc do wniosku, że w kulturze społecznej istnieją tu prócz znanych na 'całym świecie zabaw jak zagadki, bąki, ćwiczenia cielesne, szczudła, także zabawy rodzime lub przejęte drogą migracji z Polinezji, (a nie jak dotąd przypuszczano z południowej Ameryki). Zaliczamy tu przede wszystkim latawce, jazdę na deskach po falach, saneczkowanie po zielonych stromych zboczach, (także budowanie zabawek-okrętów wskazuje na pochodzenie zachodnie), kościane łyżwy i sposób poruszanh się nimi przypominają polinezyjskie chodzenie na skorupach orzechów kokosowych. Na podkreślenie zasługuje fakt, że nieomal wszystkie związane ze sportem i zabawą nazwy są pocbodzenia polinezyjskiego. Tibor B o d r o g i w artykule pt. "Kapkap z Melanezji", poświęconym sztuce ornamentacyjnej ozdób typu wisiorkowatego zwanej "kapkap", dokonuje podziału ornamentów, wyznacza drogi migracyj i obecne zasięgi. Ogólną cechą "kapkap" jest ornament, składający się z wężykowo wyciętych motywów na obwodzie kilku kół lub kilku elips, oparty w części centralnej o kształt krzyża lub sześcioboku, o zewnętrznym ząbkowatym wykończeniu. Szlaki migracyjne okrągłych wisiorków prowadzą z Mikronezji do Melanezji (z Nowej Irlandii do Santa Cruz), zaś elipsowatych z Nowej Irlandii do Cieśniny Torresa. Hans F i s c h e r przedstawiając zabawy dziecięce szczepu Wotut we wschodniej Nowej Gwinei wskazuje najważniejsze elementy zabaw jak: l) ruch ciała (aktywny bądź pasywny), 2) powodowanie ruchu, 3) echa, 4) wytwarzanie formy, 5) napięcie, 6) naśladownictwo, 7) współzawodnictwo, 8) zręczność, które należy uwzględnić przy podjęciu systematyki zabaw. GUnter G u h r w rozprawie o małżeństwach wewnątrzrodzinnych i ich terminologii na wyspach Melanezyjskich, wchodzących w skład Nowych Hebrydów, ilustruje wyniki badań 12 diagramami oraz zestawia wyniki uzyskane przez R. H. Codrington'a i W. H. R. Rivers'a. Ernst G e r m e r poświęca artykuł pamięci Mikłucho-Makłaja, jego walce przeciwko polityce kolonialnej cesarstwa niemieckiego o równe prawa mieszkańców mórz południowych. Werner H a r t w i g w rozważaniach na temat kultury społecznej na płd.-wsch. Wyspach Salomona w XIX wieku omawia stosunki własnościo- we, socjalny podział, charakter wytwórczości, formy wartości w handlu wymiennym i wpływ kolonizatorów wymiany, pojęcia na Melanezyjczy- ków. Georg H o 1t ker opierając się na własnych badaniach i notatkach podręcznych misjonarzy, wśród nich także J. P. Schebestyl zapoznaje czytelnika z kulturą duchową, sz(:zególnie ciałopaleniem nad dolnym Ramu w Nowej Gwinei, terenie zamieszkałym przez szczep Kire-Puir. Szczególną wartość posiada równieź słowniczek papuaski i rozważania nad systemem liczenia, opartym na częściach ciała w odróżnieniu od innych np. systemów dwójkowych, trójkowych, piątkowych, siódemkowych i dziesiątkowych. Gerd K o c h w przyczynku do problemów migracji w Polinezji daje krótki przegląd dotychczasowych teorii (nie wypowiadając się zdecydowanie za żadną). Od lat już dyskusja toczy się o to, czy szlaki wędrowne Polinezyjczyków z południowo-wschodniej Azji prowadziły przez Mikronezję czy Melanezję. W. S c h m i d t (1899) wnioskując na podstawie podobieństwa języków polinezyjskich i salomońskich wypowiada się za szlakiem melanezyjskim. F. G r a e b n er (1905) na podstawie badań nad rozprzestrzenieniem elementów kultur jest przekonany, że drogi migracyjne dla kultur południowo-polinezyjskich prowadziły przez Melanezję a dla kultur północno-wschodnich przez Mikronezję. P. S. S m i t h (1910) jest zdania, że drogi te prowadziły przez Melanezję. W. C h u r c h i 11 (1916) dopatruje się aż trzech szlaków migracyjnych: na północ i na południe od wysp melanezyjskich i polinezyjską. Ostatnia nie posiadała jego zdaniem żadnego połączenia z Melanezją. A. W. Nieuwenhuis wypowiada się na podstawie nie występowania malarii na Polinezji za drogą migracyjną przez Mikronezję. Wedle G. T h i 1e n i u s a (1903) względy meteorologiczne przemawiają za wyborem drogi przez Mikronezję. R. Heine-G e 1 d e r n (1932) na podstawie megalitycznych pomników i toporów wypowiada się za szlakiem przez Mikronezję. Również F. S p e i s er (1946) dopatruje się w "całkowitym braku mieczy o 4 ostrzach ... niezbitego dowodu na to, że Polinezyjczycy nie wędrowali przez Melanezję". No podstawie badań kulturowych Oceanii dochodzi nawet do wniosku, że Polinezyjczycy w większości dotarli bezpośrednio z Filipin przez Mikronezji: do Polinezji. B. S t i 11 f r i e d (1953) wskazując na polinezyjskie elementy językowe w Mikronezji, strukturę socjalną, mity i inne elementy kulfury wypowiada się za mig,racją przez Mikronezję. Godna uwagi jest również opinia B. A n e ll'a (1955), stwierdzającego na podstawie badań nad narzędziami rybackimi wyraźną granicę między Melanezją i Polinezją. Dla polinezyjskich narzędzi rybackich nie widzi pierwowzorów na Archipelagu Malajskim, lecz ustala ich północno-wschodnie pochodzenie, przede wszystkim japoilskie. Zdumiewające są także wyniki badań grup krwi, wskazujące wbrew wynikom t. 'zob. też: XLV, Wrocław Stefan Ł Y s i k, 1960, S. 35. Pigmeje ajrykańcy i zagadnienie ich języka, Lud, �334 pisuje się w Nowej Gwinei, w okolicach górnego Kwama, magiczną siłę powodującą miłość, wprowadza czytelnika w wierzenia, czary i tańce, posiadające magiczną siłę, powodującą miłość u wybranki. Herbert T i s c h n e r w przyczynkach do etnografii wysp WiU Lewu i Wanua Lewu publikuje dotąd nieogłaszane drukiem wyjątki prac J. T. Kleinschmidt'a z jego pobytu na wyspach w latach 1876-1877. Jedyną w swoim rodzaju wartość przedstawiają rysunki zatytułowane "Tatuaż kobiet na wyspach Fidżi". Doskonały materiał ilustracyjny oddaje nieocenione usługi w poznaniu tej sztuki. Autor omawia nadto przyrządy używane do wykonywania tatuażu, barwniki i różnice pomiędzy dwoma zasadniczymi sposobami wykonywania tatuażu. Nie mniej ciekawie przedstawiają się również dalsze rysunki Kleinschmidt'a jak świątynie i chaty, z których jedna do złudzenia przypomina chatę symetryczną o dachu dwuspadowym. Etnografii i pokrewnych nauk poświęconych Azji i Afryki dotyczą prace: Walter B o t t g e r omawia znajdującą się w Museum fUr Volkerkunde statuę japońskiego króla piekła i przedstawia proces jej restauracji. Herbert B r a u t i g a m rozpatruje zbrojne powstania ludowe polyetnicznych grup w poł.-zach. Chinach z punktu widzenia etnografii i dochodzi do wniosku, że grupy polyetniczne podzielają wspólny historyczny los. Ich żądania ziemi, obniżki podatków i dzierżawy, walki o zniesienie feudalizmu i etnicznego ucisku zostały w różnym stopniu spełnione, zależnie od lokalnych, socjalnych, etnicznych i historycznych przesłanek. Wszystkie zwycięstwa lub klęski polyetnicznych grup powstańczych dotknęły w mniejszej mierze całego narodu niż ludności polyetnicznej danego terytorium. badań lingwinistycznych i kulturowych na pokrewieństwo między Polinf!zyjczykami i Indianami i nie wykazujących takiego pokrewieństwa pomiędzy Polinezyjczykami z jednej i Melanezyjczykami, Mikronezyjczykami i Indotlezyjczykami z drugiej strony. Karl Erik L a r s o n daje krótki opis drewnianego wieszaka człekokształtnego, prawdopodobnie wykonanego przez członka szczepu, specjalizującego się w wyrobach snycerskich, na Wyspach Fidżi. Carl L a u f e r zaznajomia z magią związaną z połowem dzikiej świni n3. Wyspach Nowej Gwinei oraz z technikami łowieckimi. Andreas L o m m e l porównuje style malarstwa naskalnego w Australii i przedstawia zasięgi wzorów antropomorficznych i linearnych oraz nawarstwianie się ich w południowo-wschodniej Australii. Szczegółowa analiza motywów i form na terenie wymienionych obszarów wykazuje dobitnie występujące paralele. Np. ryciny kangurów z obszarów południowo-zachodniej Australii są pod względem stylu bardzo podobne do rycin kangurów z południowo-wschodniej Australii. Nie mniej godne uwagi są paralele w odniesieniu do przedstawień figur ludzkich i motywów abstrakcyjnych. Źródłem występujących na południu i północy paraleli stylu jest nawarstwienie się linearnych motywów na południowym-wschodzie i południowym-zachodzie. W wyniku tego nawarstwiania w każdym z tych obszarów znajdujemy podobne sceny (kopulacja), podobne figury ludzi siedzących, figury pod lukami, figury z profilu, motywy labiryntowe itp. Hans N e ve r m a n n przeprowadza badania nad genezą słów Mo'o (oznacza na Samoa, Tahiti, Markizach i Hawai - jaszczurkę) i Taniwha (oznacza jaszczurkę, również wieloryba) i przedstawia liczne podania polinezyjskie z nimi związane, podaje także zasięg tych podań. Hans P l i s c h k e podejmuje próbę ustalenia początku geograficznego pojęcia wysp Salomonowych, które wedle legendy były źródłem bogactwa Salomona. Kraina złota, Ophir, stała się celem licznych wypraw, z którymi autor zaznajamia czytelników. Frederick R o s e przedstawia w pracy swoJeJ skutki gospodarcze i zmiany językowe, jakie spowodowało przejęcie przez mieszkańców wyspy Groote Eylandt od Iridonezyjczyków dłubanki w miejsce dotychczas stosowanej tratwy. Ludność przeszła z myślistwa do rybołówstwa. Erhard S c h l e s i e r w rozprawie o dwujęzyczności i pozycji społecznej władających dwoma językami w Melanezji, omawia środki stosowane przez mieszkańców Nowej Gwinei celem przezwyciężenia trudności językowych. Autor podziela zdanie B. Malinowskiego2, że podjęte przez tubylców próby wynikły z "potrzeby" rzeczy w pojęciu funkcjonalnej etnologii. Carl A. S c h m i t z dając opis drewnianej figurki kobiecej, której przy• zob. K. M o s z y ń s k i, Ludy pasterskie, Kraków Kate F i n s t e Irb u s c h poza dokładnym opisem instrumentu muzycznego tzw. organów ustnych, wsch. i płd.-wsch.-azjatyckiego znajdującego się w Museum fUr V61kerkunde, podaje również opisy i zasięgi innych odmian .tego instrumentu. Wolfgang K 1>n i g pisze o wojskowo-administracyjnej organizacji pasterzy turkmeńskich, umożliwiającej im utrzymanie swojej odrębności. Johannes S c h u b e r t omawia nowe nabytki z północnych Indii i Himalajów dla Museum fUr V1>lkerkunde w Lipsku. S. We s t p h a l - H e 11 b u s c h w pracy o uprawie ryżu w południowym Iraku wskazuje na odmienność sprzętu i technik. Ernst D a m m a n n w artykule pt. Do przekazów Segedju porównuje dane uzyskane drogą wywiadu z danymi naukowymi i dochodzi do wniosku, że pokrywają się one z materiałami ze starej literatury naukowej, są w konkretnym wypadku bogatsze od opracowań naukowych i mogą rzucić ciekawe światło na badania nad historią Afryki, szczególnie nad migracjami. Dietrich D r o s t przeprowadza studium nad główką glinianej fajki z Ka- 1953, s. 299 i dalsze. 'f z ,. �336 337 merunu, zasługującą na uwagę ze wzgłędu na płastykę, odtwarzającą jeźdźca na koniu. Eike H a b er 1 a n d w rozprawie poświęconej żelazu i kowalom w północno-wschodniej Afryce zaznajamia czytelnika z techniką wytopu żelaza, jego obróbką, narzędziami, przede wszystkim miechem kowalskim i pozycją socjalną kowala-hutnika dochodząc do wniosku, że prócz wielu innych elementów kultury również sposób wytopu żelaza, forma miecha kowalskiego i pozycja społeczna kowala wskazują, iż pierwotni osadnicy południowej Etiopii w przeszłości stanowili wspólnotę kulturową z ludami Sudanu, nim zostali od ostatnich wskutek migracji oddzieleni. Wskazują na to archaiczna technika wytopu żelaza, różniąca się zasadniczo od wysokiej techniki południowo-etiopskiej, jak również kowalstwo, różniące się od kowalstwa Bantu wschodnłej Afryki. Rolf H e r z o g daje przegląd muzealnictwa, placówek i instytutów etnograficznych w Kairze. Hildegard H o f t m a n n na licznych przykładach omawia możliwości oddania europejskich pojęć z zakresu kultury materialnej, duchowej i społecznej w języku eve. Walter K o n r a d w przyczynku do kultury duchowej szczepu Buduma, zajmującego wyspy jeziora Czad, podaje 9 bajek o zwierzętach, zasłyszanych u tubylców. Kurt K r i e g e r omawia garncarstwo szczepu Hausa oraz daje dokładny opis procesu technologicznego, funkcjonalnego przeznaczenia wyrobów garncarskich, określa pozycję socjalną garncarza oraz możliwości zbytu wyrobów. Na uwagę zasługują bardzo dobre ilustracje. Rudolf L e h m a n n w artykule "Jonker Afrikaner i misjonarze Herero jako 'naczel!nicy wbrew woli' w południowo-zachodniej Afryce w 19441861 r." daje przegląd wydarzeń politycznych. Gunther S p a n n a u s publikuje po raz pierwszy materiały z badań terenowych nad naczelnikami plemion Tombodji, Danda i Szanga w południowo-wschodniej Afryce z lat 1931/32. Określenie pozycji społecznej naczelnika, stosunki własnościowe, jego pozycja w kulcie przodków, rola w sądownictwie, wreszcie pogrzeb, itp. stanowią bogaty materiał do badań nad kulturą społeczną. Lothar S t e r n opierając się na dostępnej literaturze pisze o handlu żywnością nad jeziorem Czad w IX wieku. Wyliczając najważniejsze targi, artykuły zbytu, liczby handlujących oraz środki wymiany i płatności, autor dochodzi do wniosku, że: istniała całkowita wolność handlu i rzemiosła, zawodowi maklerzy regulowali kupno i sprzedaż wyrobów bawełnianych (wpływ wschodni), w targach udział brały niższe klasy społeczne. Artykuły zbywane były przez kobiety (produkty rolne, owoce i zioła) i mężczyzn (mięso i artykuły gospodarcze) a taltże przez pielgrzymujących kupców. Siegfr~ed W o 1f . p:zeds:awi~ opisy żelaznych, lanych wyrobów szczepu B.ena o Jeszcze defImtywme me określonej funkcji. StylizaCja ptaków zdamem autora wskazuje, iż pełniły one rolę instrumentów muzycznych. Pro?lemom etnografii Ameryki i pokrewnym naukom poświęcone są następuJące rozprawy: .. H~rbert .B a 1 u s pisząc o napoju kaui, używanym przez szczepy brazyliJskIe TapIrape, wykazuje, że istniał kulturowy związek Indian Tapirape ze szczepami Tupinamba na co wskazują: l. nazwa napoju, 2. jego skład (maniok i. kukurydza), 3. cztery fazy produkcyjne, 4. rola odżywcza napoju, (~hoć ?uprnamba w odróżnieniu od Tapirape używają kaui jako napoju podmecaJącego). Lothar D r li g e r korzystając z wyjaśnień F. Weygold'a omawia malowidło tipi 'Indian Dakota, którzy przypisują malowidłom moc ochraniającą (na .podst~wie wizji wzgl. snów). Symbole' malowane dzielą na dwie grupy: 1. sIły śWIa.tła - słońce, księżyc, tęcza itp. i 2. Przedmiot wizji właściciela. Heinz I s r a e 1 omawia rzeźbione kły koni morskich z południowowschodniej Alaski, wskazuje na wysoki poziom technicznego wykonania rzeźb, charakterystyczne zwyczaje ich twórców i dopatruje się wpływów obcych kultur na tę sztukę, np. wpływ sztuki indiańskiej. Paul Kir c h o f f pisze o przyczynku Chimalpahin'a do historii Tolteków, w szczególności o jego mylnym zestawieniu danych historycznych na podstawie różniącego się kalendarza, co w konsekwencji uniemożliwiło porównanie różnych opisów i bezbłędne ustalenie dat. Eva L i p s - w etnobotanicznej rozprawie o cukrze klonowym, jego spo~oba:h. uzYS~iwania, ~rzerobie, zasięgach uprawy w północnej Ameryce I roh Jako srodku odzywczym, zapoznaje nas nadto 'ze zwyczajami i wier~eniami .Indian, związanymi z cukrodajnym drzewem klonowym i jego pIelęgnacJą. Peter N e u m a n n przedstawia opis ozdobnej w demony wodne misy murzynów z dorzecza Amazonki, omawia wierzenia w dobre i złe duchy wodne, ich siłę magiczną, modlitwy do demonów i wskazuje na paralele w wierzeniach murzynów zachodnich wybrzeży Afryki. Ursula S c h 1 e n t h e r w przyczynku do problemu uwarstwienia etnicznego obu Ameryk na podstawie argentyńskiego zbioru archeologicznego i prac materiałowych dochodzi do wniosku, że istnieje: 1. koncentracja bardzo wczeSn!c,h kultur n.a obszarze południowym Ameryki Południowej, 2. brak podobIenstwa pomIędzy wczesnymi kulturami Ameryki Północnej Ameryki Południowej. Franz T e r m e r w tłumaczeniu na język niemiecki publikuje pierwszy opis ruin Uxmal i Yucatan wedle relacji misjonarza Antonio de Cuidad Real, drukowanej w Hiszpanii w roku 1586. Sprawozdanie to ukazało się pod tytułem: "Relación Breve y Verdadera de algunas cosas de las muchas que sucedieron al Padre Fray Alonso Ponce en las provincias de la Nueva 2:? �338 Espana" i opisuje wyprawę do ruin Uxmal i Yucatan w 1588 r. w której autor uczestniczył. Problemom etnografii Europy i pokrewnym naukom poświecone są następujące prace: Friedrich B e h n w artykule o malowidłach skalnych w Alpach włoskich wskazuje na uzupełnianie się nauk etnografii i prehistorii w interpretacji malowideł. Rudolf M o s c h k a u omawiając dwa obrazy ryte w skałach Rudawy saksońskiej określa je jako wczesnobrązowe, powstałe pod silnym wpływem południowo-wschodnioeuropejskim jako odbicie magicznych wzgl. kultoworeligijnych wyobrażeń. Wolfgang J a c o b e i t wypowiada się w sprawie wzajemnych stosunków pomiędzy nomadyzmem, pasterstwem górskim i transhumancją i ubiega się o zmianę terminu jako niewłaściwego, nie oddającego stanu rzeczywistego. Termin "transhumancja" pochodzi od hiszpallskiego "transhumar" wzgl. z włoskiego "trashumanar" i dotarł do naszej nomenklatury poprzez francuskie "transhumar" wzgl. "transhumance". Zarówno "transhumance" jak i "trashumar" występują po raz pierwszy w pierwszej połowie XIX wieku i oznaczają ogólnie "wędrówki stąd". Nie udało się .;ak dotąd ustalić jakiego terminu używano wcześniej na określenie tego typu gospodarki zarówno we Francji jak i Hiszpanii. Człony "trans" i "humus" prowadzą do następującej definicji: z transhumancją mamy do czynienia kiedy korzystanie z ziemi wykracza poza uprawianą ziemię w formie hodowli zwierząt, nie stanowiącej innej jedności jak tylko własność (lecz nie wspólnoty interesu). Autor proponuje w miejsce terminu "transhumancji" nowy termin, oddający bardziej charakter tegoż typu gospodarki a mianowicie "Wanderschafhaltung" to jest "wędrowna hodowla owiec". Ludwik K u n z w rozprawie o uprawie bru i żyta dwuletniego we wschodnich Morawach w XIX wieku zapoznaje nas z uprawą ziemi, siewem, żniwami, młócką i przerobem tych dwóch gatunkó\v zbóż i wskazuje na niektóre techniki rolnictwa pierwotnego, które utrzymały się wśród małorolnych, uprawiających ber i żyto dwuletnie. Barbara T r e i d e przedstawia kronikę Adama Bremeńskiego o północno-wschodniej Europie XI wieku, zawierającą wg niej bądź to w skutek nieznajomości wzgl. złej interpretacji etnonimów - zgoła fantastyczne informacje. Sprawom muzealnictwa: historii zbiorów prehistorycznych w lVluseu:n fUr Volkerkunde v; Lipsku, ekspozycjom czasowym w Museum fiir Volkerkunde w Berlinie oraz historii i zbiorom Museurn w Herrnhut, obejmującym około 3000 eksponatów etnograficznych, (w głównej mierze z Grenlandii, Alaski i Labradoru, obok licznych z Ameryki, Australii, Oceanii, Afryki i Azji) poświęcone są prace Edith H o f f m a n n, Brigitte M e n z e l i Lore S i e v er s. 339 Różnym problemom poswlęcone są pozostałe prace i tak: Ferdinand H err m a n n w artykule pt. Obrzezanie, dochodzi do wniosku, że sensu inicjacji należy dopatrywać się w idei ofiary, w tym wypadku idei ofiary krwawej, choć przypisuje się obrzezaniu również ideę przemiany albo oczyszczenia. Irmgard S e 11 n o w w rozważaniach teoretycznych "teoria poznania i pojęcie historii szkoły socjologiczno-funkcjonalnej" dochodzi do wniosku, że w szkole funkcjonalnej istnieją dwie grupy: 1. "czyści" albo właściwi funkcjonaliści (Malinowski, Radcliffe-Brown), którzy z góry wykluczają historyczne badania, 2. grupa, która pragnie prowadzić badania historyczne, ale przy tym zajmuje się wyłącznie historyczną przemianą funkcji (Thurnwald, Miihlmann). Grupy te różnią się jeszcze i tym, że pierwsza jako przedmiot badań obiera funkcję; druga - włącza do badań psychologiczne punkty widzenia. Thurnwald np. mówił o "socjalnopsychologicznych sytuacjach", podcz.as gdy Miihlmann włączył do badań "międzynarodowe daty", tak, że "można szkołę funkcjonalną uważać za gałąź socjologicznej szkoły". Na podstawie dalszych rozważań autorka dochodzi do wniosku, że "stosunek funkcjonalistów do historii nie był więc jednolity. Przyczyna tego leżała w różniącym ich pojęciu historii. Dla Radcliffe-Brown'a i Malinowskiego historia była niczym innym jak następującymi po sobie konkretnymi wydarzeniami, więc historią polityczną. Dla Thurnwald'a i Miihlmann'a natomiast historia była procesem, z której przebiegu należało rejestrować u różnych narodów identyczne lub podobne sytuacje wzgl. wydarzenia". Skutkiem tego "w licznych badaniach zwolennicy szkoły funkcjonalnej nagromadzili bogaty materiał, który często zawiera interesujące i cenne szczegóły. Niemniej metoda funkcjonalna opracowała ten materiał naukowo tylko jako problem cząstkowy ... nie tylko związek wydarzeń, lecz przede wszystkim decydująca przyczyna musi zostać zbadana. Przesłanką do tego jednak jest przywrócenie ważnego związku, którego brak jest w monografiach pisanych przy pomocy metody funkcjonalnej: związku histOll"ycznego". Tego badania jednak zwolennicy tej szkoły nie chcieli podjąć. Zastąpili oni dochodzenie historycznej prawidłowości przez dochodzenie funkcyj względnie historycznej zmiany funkcji". Wydany na cześć Hans'a Damm'a tom kończy się spisem bibliograficznym prac i wykładów, w opracowaniu Adalbert'a Plott. W podsumowaniu tego bardzo skrótowo przeprowadzonego omówienia należy stwierdzić, że większość publikowanych w tym tomie prac, to istotny wkład do etnologii. Szeroki wachlarz problemowy i światowy zasięg terytorialny stanowią o wartości Beitriige zur VoLkerforś.:hung, z których czerpać będq wiadomości fachowcy. Konrad W ypych �340 Gottfried Oosterwal,People of the Tor. A. Cultural-Anthropological Studyon the Tribes of the Tor Territory (Northern Netherlands New-Guinea), Rotterdam 1961, s. 293, mapy 2, fot. 11. Książkę G. Oosterwala, misjonarza, przebywającego w latach 1957 do 1959 w Nowej Gwinei czyta się z wielką przyjemnością. Jest ona podsumowaniem etnograficzno-socjologicznych badań terenowych, obejmujących obszar około 1400 km2 w dorzeczu górnego Toru, przecinającego tropikalne lasy, mokradła i góry Gauttier. Warunki geograficzne, jak to autor stale podkreśla, wywierają decydujący wpływ na życie mieszkańców Toru. Pracę swoją autor podzielił na następujące rozdziały: obszar i jego mieszkańcy, gospodarstwo, małżeństwo i życie seksualne, związki pokrewne i struktura pokrewieństwa, grupy socjalne i (w zakończeniu) - religijny aspekt kultury. Materiał etnograficzny przedstawiony przez autora obejmujący szczególnie kulturę społeczną, jest tak bogaty, że nie sposób omówić go w krótkiej recenzji. Najważniejsze problemy to: zawieranie małżeństw na zasadzie teW. wymiany sióstr (wh.en yO'lL have no sister, you cannot merry); w wypadku braku siostry może to być inna krewna. Dziewczyna stanowi więc objekt wymiany. Małżeństwa są w ponad 20% poligamiczne. Obok nich istnieją również małżeństwa typu: lewirat, sororat, porwanie i uprowadzenie z miłości (love - marriage). Po ślubie młodożeńcy obierają przyszłe miejsce zamieszkania wedle własnej woli, bądź to przy rodzicach. Ściśle przestrzegany jest również podział pracy. Za wyłącznie męskie zajęcia uchodzą: handel, karczowanie lasów, budowa domów, połów ryb, polowanie oraz wielka ilość różnych ceremoniałów o charakterze religijnym. Kobietom w udziale przypada zaopatrzenie mężczyzn i dzieci w żywność (szczególnie Sago) oraz opieka nad dziećmi. Autor wspomina, że kobiety posiadają również udział w radzie starszych i wywierają decydujący wpływ na sposób przyjmowania gości. Opuszczają mężów w wypadku złego traktowania. Dużą rolę w życiu miłosnym i religijnym odgrywa tzw. Wambo znaczące: pieśń, taniec, uczucie, ducha, siłę i liście drzew, służące jednemu celowi _ zdobyciu kobiety. Wambo to czar miłości, mit siłodajny, taniec zwycięstwa i największa pomoc. (s. 143). Godne uwagi są także: religijny aspekt kultury, budowa faareh ("święty dom mężczyzn") oraz zdobiące jego wnętrze symbole (latający lis, księżyc, penis), dom fatrau (dostępny w odróżnieniu od faareh tylko mężczyznom, jego przeznaczenie i cel), wierzenia odnośnie istot nadprzyrodzonych, zwyczaje związane z urodzinami, leczeniem chorych i ciałopaleniem zmarłych. Na szczególne podkreślenie zasługuje fakt, iż kobiety gromadzą w swoim ręku dwie podstawowe, najważniejsze w życiu mieszkańców Toru funkcje: z,opatrzenie w podstawową żywność (Sago) oraz przekazują matrilinearnie 341 święte flety i mity, chociaż matrl'll'nearnos'c' me . przejawia się w innych dziedzinach życia. Stara~ni~ dobrany, choć nieliczny, materiał ilustracyjny daje cenne ~zupełmeme do ubioru (ozdoby głowy, konstrukcji i wyglądu wewnętrznego I . zewnętrznego faareh), rybołówstwa oraz sposobu przechowywania fl~tow. Napisan~ z wielką znajomością zagadnienia książka jest dalszym wkładem do poznama kultury tubylców Nowej Gwinei; byłoby pożądane aby autor z podobną dogłębnością przedstawił także kulturę materialną i duchowa. K. W. ~. L. Kr~eber Anthropology, s. 856 + XXXIX, 50 ilustracji (map, diagramow, tablIc), Harcourt, Brace & World, INC New York and Burlinga . d . me, pierwsze wy ame 1923, drugie uzupełnione 1948 przedruk drugiego wyd 1961 (bez zmian). ' . Antropologia jest bodaj jedyną dyscypliną, która w różnych środowiskach .. naukowych na świecie jest odmiennie definiowana. Katedry antroPO:Ogll spoty~amy na różnych wydziałach uniwersyteck.ich w zaleźności od zamteresowan pos~czególnyCh badaczy. Tam, gdzie antropolog zajmuje się tema:yką z pogr~mcza etnologii i archeologii, katedra jego znajduje się na :vydZlale humamstycznym - gdzie antropogenezą i biologią człowieka tam Jes~ na wydziale przyrodniczym łącząc się naj ściślej z zoologią - ~dzie znow kons~ytucjonalizmem i genetyką, tam włączono ją do nauk lekarskich. Powszechm-=: zresztą podkreśla się stanowisko antropologii jako dyscypliny kontak:oweJ. Wskutek tego nawet niektórzy pedanci zarzucają złośliwie, że prawdzIwy, wszechstronny antropolog jest po prostu wielowydziałowym dyletantem. Jest to z pewnością krzywdzące. Nauka o człowieku musi szerokim "':achlarze~ o~ejmować ~roblematYkę dotyczącą człowieka łącząc syntetyczme .z~g~dmema przyrodmcze z humanistycznymi. W związku z tym właśnie defm~cJ.a antropol?gii jest taka trudna. Są nawet antropologowie, którzy ,,",:yrazme rez~gnuJą z podawania definicji swej dyscypliny. Dość wspommeć podręcznik Lestera i Mi1lota wydany w 1947 r " gd'Zle pozot .,francuskl . s aWla Sl~ tę kwestIę intuicji zainteresowanych nie wypowiadając się samem~. Ciekawe były też wyniki ankiety wysłanej w latach 1947/48 przez \vłosk.lego badacza środowisk nau.co 1h ł .,. Sergio Sergi'ego do stu rozmaitych wyc na antropologl'l' . Na' Jwszec-h . .' ca ym SWleCle z prośbą o zdefiniowanie stronmeJsza była bodaJ odpowiedź dana przez Aleśa Hrdlićkę arne k . k' t ' ry ans lego an ropologa pochodzenia czeskiego. Orzekł on, że dyscyplina ta ma trzy zak~esy,. s.ą to kol~jno: a. fizyczna zajmująca się biologią człowieka, w szczegolnoscl fizJologią i patologia . b ' ps yc h'ICZ. tanatomią l . . porównawczą, na z:"lązana z. e no Oglą, Językoznawstwem i psychologią wreszcie c. archeologiczna powiązana z antropogenezą. �34:2 A. L. Kro e b e r w swym syntetycznym dziele pOswlęconym antropologii zgadza się zasadniczo z definicją Hrdlicki, skraca ją jednak do jednego zdania: "jest to nauka o człowieku, jego dziełach i zachowaniu (behavior)". Wydaje się jednak, że najlepszą z możliwych definicji dał Jan Czekanowski: antropologia zajmuje się człowiekiem, jako biologicznym podłożem zjawisk społecznych. Wynikają z tego ujęcia konsekwentnie dwa nurty. Jedni badacze zajmują się bardziej biologicznym podłożem, drudzy zjawiskami społecznymi. Antropologia polska w okresie powojennym przeszła pod kierunkiem Jana M y d l a r s k i e g o wyraźny proces biologizacji, stała się wyłącznie "antropologią fizyczną". Zagadnienia humanistyczne pozostawiono dyscyplinom pokrewnym zachowując z nimi oczywiście bliskie kontakty. Nauka zachodnia pozostała wierna dawnym tradycjom. Uprawia zarówno antropologię fizyczną jak psychiczną, przy czym ta ostatnia jest czymś w rodzaju "pan-nauki" obejmującej niemal wszystkie dziedziny ludzkiego poznania i ludzkiej działalności. Książka Kroebera nie jest podręcznikiem sensu stricto lecz pewną syntezą osiągnięć wielu dyscyplin szczegółowych. Jest ona doskonałym odbiciem zachodnich poglądów. Antropologii fizycznej poświęcił autor zaledwie 4 rozdziały obejmujące ok. 22u/o całości dzieła, reszta - w sumie 14 rozdziałów - to antropologia psychiczna z bogatym zróżnicowaniem tematyki uwzględniającej między innymi np. historię alfabetu a nawet sprawy mody. Szczegółowa kompozycja książki przedstawia się następująco: Rozdz. 1 Krótka część ogólna traktująca o definicji i zakresie antropologii i wskazująca zarazem na powiązania tej dyscypliny z dziedzinami pokrewnymi. Rozdz. 2 .- Miejsce człowieka w przyrodzie. Autor uwzgl<;dnił obszerną literaturę, nie podaje jednak - jak to jest powszechnie w zwyczaju alfabetycznego spisu autorów, lecz tylko w wykazie źródeł na końcu książki wymienia niektóre nazwiska i tytuły, które uznał za najważniejsze. Ten sam tok postępowania znajdujemy następnie we wszystkich dalszych rozdziałach. Jest zarazem ciekawe, że Kroeber powołuje się nie tylko na literaturę ściśle naukową, ale również na beletrystykę H. G. Wellsa. To postępowanie może budzić pewne zastrzeżenia w odniesieniu do warsztatu .na~kowego Kroebera. Wśród publikacji wykorzystanych w rozdz. 2 znajdUją się zarówno prace z zakresu neurofizjologii i zoopsychologii jak monografie o życiu pszczół, mrówek i termitów. W zakresie anatomii porównawczej naczelnych stoi autor pod wyraźnym wpływem klasycznych już prac Thomasa Huxleya, ponad to wykorzystał jednak nowszą literaturę w tym zakresie. Do naj ciekawszych należą podrozdziały dotyczące psychologii porównawczej małp człekokształtnych. Rozdz. 3 o człowieku kopalnym zawiera rr:nóstwo braków wynikających z tego, że w 1948 r. paleontologia Primates nie dysponowała wieloma później poznanymi materiałami. Szczególnie dotyczy to kopalnych pramalp 343 człekokształtnych z kręgu Limnopithecus-Proconsul oraz dwunożnych form przedludzkich z kręgu Australopithecinae. Również sprawa Eoanthropus dawsoni, czyli słynnej chimery z Piltdown, nie była wówczas jeszcze wyświetlona. Ten rozdział wymaga bodaj największych uzupełnień. W dobie obecnej zasadniczymi problemami ewolucji najwyższych Primates wraz z człowiekiem są: stanowisko filogenetyczne Proconsulidae, stanowisko filogenetyczne Australopithecinae, stanowisko filogenetyczne Homo neandertaliensis i wreszcie pojawienie się bezpośrednich przodków dzisiejszych ras ludzkich. Kroeber nie dał nawet próby rozwiązania tych czterech fundamentalnych zagadnień. Rozdz. 4 omawiający rasy współczesnego człowieka uzupełnił autor danymi z genetyki, serologii, endokrynologii, konstytucjonalizmu i badań nad domestykacj ą. Dla polskiego czytelnika szczególnie interesujące jest wyczerpujące przedstawienie osiągnięć polskiej szkoły antropologicznej Jana C z e k a n o w s k i e g o. Kroeber znał osobiście Stanisława K lim k a ucznia Czekanowskiego, i współpracował z nim w czasie jego pobytu w Ka~ lifornii. Dzięki temu kontaktowi poznał gruntownie podstawy metodyczne stworzone w polskiej szkole antropologicznej. W rycinie 12 przedstawił Kroeber części mapy antropologicznej świata ogłoszonej przez K l i m k a w publikacji pi. Terytoria antropologiczne (Prace Geograficzne nr 15, Warszawa 1932). Kroeber ocenia bardzo pozytywnie osiągnięcia polskiej szkoły, jakkolwiek nie widzi w nich jedynej podstawy dla dalszych prac dotyczących etnogenezy. Należy tu podkreślić, że wbrew Kroeberowi jedynie polskie metody ilościowe mogą być przydatne dla prac etnograficznych. Rozdz. 5 o zagadnieniach rasogenezy wydawał się autorowi szczególnie trudny ze względu na groźbę interpretacji zróżnicowania u ludzi w sensie dyskryminacji rasowej. Wyjaśnia przeto, że badania różnic rasowych są zagadnieniami biologicznymi, a wszelkie wyciąganie wniosków rasistowskich jest świadomym nadużyciem. Szczególnie drażliwym momentem okazała się sprawa testów sprawdzających poziom inteligencji. Na s. 194 przytacza autor zestawienie wyników testowania warmii USA, gdzie między innymi badaniom została poddana grupa Polaków (382 osób). Wypadli oni fatalnie i znaleźli się na szarym końcu. Autor jednak wyjaśnia, że polegało to na słabej znajomości języka angielskiego badanych i nie stanowi odbicia rzeczywistego poziomu ich inteligencji. Rozdz. 6 pt. "Język" rozpoczyna część humanistyczną dzieła. Autor opiera się wyłącznie na literaturze lingwistycznej amerykańskiej. Obniża to z pewnością wartość jego pracy, ponieważ dzieła europejskie z zakresu językoznawstwa wniosłyby wiele cennych danych do zagadnienia, szczególnie w zakresie języków europejskich. Rozdz. 7 do 15 dotyczą zjawisk kulturowych, w szczególności: istoty kultury; jej form i wzorów; postępu kultury; możliwości jej przeobrażeń; �344 345 wisk o zajmowane jest bliskie teorii średnim wpływie. dalej historii niektórych wynalazków; zasięgu pewnych zjawisk kulturowych; historii alfabetu; rozprzestrzeniania się kultur; wreszcie psychologii i socjologii. Rozdziały te nie stanowią kompozycyjnych całości, a przy tym nadmiar rozważań filozoficznych nieraz dezorientuje. Autor odbiega często od tematu robiąc rozmaite dygresje - oczywiście ciekawe - ale wprowadzające niewątpliwy zamęt. Rozdz. 16 omawia początki cywilizacji ludzkiej cofając się do paleolitycznych prapoczątków. Wydaje się, że należało tę część omówić wcześniej, gdy była mowa o antropogenezie. Przerzucanie zagadnienia powstania cywilizacji na końcowe rozdziały nie jest niczym usprawiedliwione. Rozdz. 17 i 18 dotyczą dalszych etapów rozwoju kulturowego u najwcześniejszych społeczeństw Starego i Nowego Swiata i stanowią dalszy ciąg rozważań rozdz. 16-go. Ostatni rozdz. 19 poświęcony jest retrospekcjom i perspektywom na przyszłość. Ogólnie charakteryzując poglądy Kroebera należy podkreślić pewien polifiletyzm w odniesieniu do rozwoju kultur oraz monofiletyzm, jeśli chodzi o biologiczny proces antropogenezy. Autor wywodzi zresztą zgodnie z danymi paleontologicznymi - gatunek Homo sapiens z jednego tylko pnia wyjściowego wraz z całym rzędem Primates. Podkreśla zarazem nieodwracalność procesu ewolucyjnego oraz niemożność wtórnego scalania się raz wyodrębnionych gatunków czy rodzajów, jakkolwiek powstały z tych samych form wyjściowych. Biologiczne linie rozwoju, które z biegiem czasu wytworzyły wyższe jednostki systematyczne, są od siebie izolowane i nie mogą się wtórnie krzyżować ani mieszać. Inaczej jest z ewolucją kultur, tam wciąż widzimy przeplatające się procesy dyferencjacji i integracji, wpływy krzyżują się w rozmaity sposób, a rozwój postępuje drogami wielce zawiłymi. Graficznym przedstawieniem tych zjawisk jest ilustracja nr 18 na str. 260 przedstawiająca drzewo życia i drzewo kultur. Każde zjawisko kulturOwe może według Kroebera powstawać wielokrotnie i to zupełnie spontanicznie wszędzie, gdzie istnieją po temu warunki, a więc w różnych, nawet dalekich punktach kuli ziemskiej - w niezbyt jednak odległych okresach czasu. Pogląd ten przypomina ciekawą te::>rię ologenezy, której autorem był Daniele Rosa z Modeny w początku XX wieku. Wszędzie, gdzie środowisko sprzyja, powstają wg Rosy nowe formy organiczne. Według tej teorii zastosowanej do antropogenezy przez G. M o n t a n d o n a w 1928 r. istoty przedludzkie powstawały niezależnie oj siebie w różnych częściach świata, a więc były szeroko rozpowszechnione. Dalsza selekcja następowała raczej przez wymieranie tych istot w pewnych okolicach niż przez dalekie wędrówki. Teoria ologenezy nie jest właści\'.·ie polifiletyzmem we właściwym tego słowa znaczeniu, ale jakimś powszechnym monofiletyzmem, ponieważ formy powstające są ze sobą blisko spokrewnione i mogą się ze sobą krzyżować w sposób nieograniczony. Stano- przez Kroebera w odniesieniu do zjawisk kulturowych ologenezy, jakkolwiek trudno byłoby tu mówić o bezpo- Można by u Kroebera znaleźć także pewne nieświadome analogie do teorii p a n t o p i z m u J ó z e f a P a c z o s k i e g o, tym dla nas bliższej, że autorem był Polak. Paczoski opierał się na swych badaniach z socjologii roślin i ogłosił teorię różniącą się nieco od ologenezy. Zgadza się z tym, że nowe odmiany powstają tam, gdzie zaistnieją korzystne warunki środowiskowe, niemniej odmiany te nie muszą powstawać, nie jest to więc zja_ wisko zdeterminowane, ale mogą jedynie powstawać w zależności od warunków i otoczenia. Rozwój progresywny postępuje dichotomicznie, to znaczy odmiana lub gatunek dzieli się na dwa, tak jak to następuje w pączkowaniu u istot niższych. Z tych dwu nowych gałęzi dalszy podział nie musi się odbywać w tym samym czasie, lecz niektóre formy powstają z pewnym opóźnieniem, jednak stosunkowo niewielkim. Kolejność występowania nowych podziałów może być różna, zależnie od tempa ich powstawania, raz szybszego, raz powolniejszego. Botaniczna teoria Paczoskiego nie znalazła do tej pory odbicia ani w zoologii ani w antropologii, ale zapewne w przyszłości będzie musiała być uwzględniana. Kroeber z pewnością nie zetknął się z poglądami Paczoskiego, ale jest z nimi zgodny, co w gruncie rzeczy potwierdza słuszność przedstawionego w omawianej książce ujęcia. Niezależne koncepcje powstawały niemal równocześnie w różnych krańcach świata. Dzieło Kroebera informuje zarówno o bazie materiałowej, którą dysponuje antropologia, jak o zasadniczych postawach światopoglądowych współczesnej nauki amerykańskiej. Niejedno w filozofii referowanej przez autora może budzić sprzeciwy, nie przekreśla to jednak wartości tego wielkiego dzieła, powinno jednak pobudzić do dyskusji. Może właśnie ta dyskusyjność poglądów autora stanowi największy walor omawianej publikacji, ponieważ dyskusje są jednym z najważniejszych elementów rozwoju nauki. Wanda Stęślicka .1 ANTHROPOLOGY TODAY, Antropologia współczesna, przegląd encyklopedyczny, dzieło zbiorowe pod redakcją A. L. Kroebera, University of Chicago Press, wyd. pierwsze 1953 r., s.. XV + 950 + 16 (index) 30 tablic. Obszerna ta publikacja zawierajqca 50 rozpraw różnych autorów amerykańskich i europejskich ukazała się dzięki subwencjom Fundacji WennerGren (dawniej Viking Fund), w dziesięciolecie jej istnienia. Zależność poczynań naukowych od rozmaitych prywatnych fundacji jest dla nas czymś �346 347 bardzo egzotycznym, niemniej jest to zjawisko charakterystyczne dla warunków amerykańskich. Po ostatniej wojnie zaznaczył się ogromny rozwój nauk biologicznych, a także społecznych. Ponadto antropologowie przekonali się naocznie, do czego może doprowadzić nadużycie koncepcji antropologicznych przez zgubną doktrynę polityczną. Powstała zatem konieczność przedyskutowania C3łości zagadnień wchodzących w zakres nauk antropologicznych. Z funduszów Fundacji Wenner-Gren zorganizowano w 1951152 międzynarodowe sympozjum antropologiczne, którego przewodnictwo objął Alfred L. K I' o e b er, autor syntetycznego dzieła "Anthropology". W wyniku obrad sympozjum zrodziła się właśnie niniejsza publikacja. Zawiera 50 prac będących niejako 50 rozdziałami zamykającymi całość problematyki antropologicznej w ujęciu amerykańskim, a więc stosunkowo skromny zakres antropologii fizycznej z ogromną przewagą antropologii psychicznej. W wielu przypadkach "Anthropology Today" stanowi uzupełnienie, rozszerzenie i wzbogacenie syntetycznej książki Kroebera "Anthropology" o nowe materiały i nowe ujęcia. Omawiana publikacja rozpada się na trzy wielkie działy: I. Ewolucja biologiczna i rozwój kultur (ss. 3-400); II. Postępy w różnych dziedzinach badań, nowe osiągnięcia (ss. 401-740); III. Zastosowania antropologii (ss. 741-950). Każdy z tych działów kolejno podaje wpierw prace dotyczące metod, następnie nowych wyników, wreszcie teorii. W sumie powstało dzieło będące czymś pośrednim między encyklopedią a podręcznikiem. Dział I. Wśród prac z zakresu metod znajdujemy trzy tytuły: Datowanie znalezisk archeologicznych; Datowanie znalezisk kostnych; Metodologia historii kultury. W artykułach referujących wyniki doby ostatniej omawia się kolejno: Naczelne; Zagadnienie istnienia człowieka kopalnego w aspekcie historycznym; Znaleziska człowieka kopalnego (jedyny w całym tomie artykuł w języku niemieckim H. Weinerta); Paleopatologia; Biologiczne podstawy ludzkiego zachowania (behavior); Rasa; Paleolit Starego Swiata; Neolit Starego Swiata; Historia kultur Ameryki Południowej; Historia kultur Ameryki Srodkowej; Historia kultury anglo-amerykańskiej; Lingwistyka, w szczególności języki społeczeństw niepiśmiennych; Style. W artykułach treści teoretycznej znajdujemy następujące tematy: Ewolucja i postęp; Teoria ewolucji i filogeneza człowieka; Archeologiczne teorie i interpretacje dla Starego Swiata i dla Nowego Swiata; Osiągnięcia w b3daniach historycznych. Dział II. Najpierw znajdujemy 5 prac dotyczących metodyki prac terenowych, a mianowicie: Metody i techniki w językoznawstwie; Technika badań psychologicznych, metoda testów; Metoda ankietowania, sprawa na,viązywania kontaktów; Kontrola i eksperymentowanie; Zbieranie materiałów antropologicznych. W artykułach dotyczących naj nowszych osiągnięć badawczych następują kolejno tytuły: Wkład genetyki do antropologii; Uniwersalny podział kultur; Struktura społeczna; Związek języka z kulturą; Lingwistyka formalna; Postępy w badaniach folkloru; Kultura, osobowość i społeczeństwo; Oddziaływanie kultury; Cechy narodowe; Wartości kulturowe; Koncepcje wartościowania w antropologii. Wreszcie w zakresie teorii mamy trzy prace: Ekologia ludzka; Metodologia antropologii fizycznej; Zależność antropologii od nauk społecznych oraz humanistyki. Ostatni dział dotyczący zastosowań zawiera wyłącznie prace referujące dotychczasowe osiągnięcia, brak w tym dziale zagadnień metodycznych i części tearetycznej. Oto przegląd tytułów: Zastosowania antropometrii; Wzrost a konstytucja; Zastosowania antropologii w naukach lekarskich; Zastosowania zdobyczy lingwistyki do nauczania języków; Zastosowania antropologii w przemyśle; Zastosowania antropologii w administracji państwowej w USA, w Afryce południowej, w koloniach holenderskich, wreszcie w działalności ONZ. Ostatnia praca dotyczy aparatury technicznej w pracy badawczej. \ , Jak wynika z treści dzieła, którą pozwalają ocenić w przybliżeniu pod3ne tytuły, w amerykańskiej antropologii badanie duchowych właściwości człowieka wypiera coraz bardziej "historię naturalną gatunku ludzkiego". Jest rzeczą oczywistą, że ani osteologia ani somatologia ani fizjologia nie potrafią nic powiedzieć o świadomości człowieka. Zachodzi jednak pytanie, czy antropologia ma się rzeczywiście tym wszystkim zajmować. Przeglądając pokaźny tom "Anthropology Today" dochodzi się mimo woli do wniosku, że antropologia amerykańska stała się poniekąd "omnibusem", jeśli wolno w tym miejscu użyć nieco trywialnego wyrażenia. Oczywiście antropologia nie może się ograniczać do dawnej "sztuki mierzenia" ciała żywego i szkieletu, co mogło wystarczać w wieku XIX i na początku XX, gdy celem była klasyfikacja i problem był rozwiązany, gdy każdą formę potrafiono odpowiednio nazwać. Antropolog współczesny poszukuje całościowego ujęcia rzeczywistych i czynnych ludzi, do tego celu potrzebuje wszystkiego: pomiarów i statystyki, badań genetycznych, behaviorystyki i konstytucjonalizmu, jego działalność nie może być li tylko kontynuacją tradycyjnych form antropologii. Nowa antropologia dąży do wyjaśnienia procesów ewolucyjnych, które doprowadziły do powstania zróżnicowanych form ludzkich. Gdy się zaczyna szukać przyczyn zróżnicowania, nasuwają się problemy dotyczące funkcji, fizjologii i psychologii. Dawniej, w fazie opisowej antropologii fakty mówiły same za siebie. Obecnie decydują pewne kierunki myślowe, koncepcyjne, które dążą do tego, by fakty łączyć w związki przyczynowe w sposób możliwie bezsprzeczny. Weryfikacją hipotez są doświadczenia, w antropologii kontrola biostatystyczna nieraz musi zastępować doświadczenie bezpośrednie. Rozwój antropologii światowej zmierza �349 348 raczej ku fizjologii porównawczej u różnych grup ludzkich. To widać chociażby z programów wielkich międzynarodowych kongresów antropologicznych. Na kongresie w Paryżu w 1960 r. mówiono o "anthropologie physiologique", która ma stanąć równorzędnie obok tradycyjnej "anthropologie morphologique". Wewnętrzny związek między punktem widzenia morfologii i fizjologii przedstawia hasło: "Kształt jest utrwaloną funkcją". Takie ujęcie sprawy jest jak najbliższe poczynaniom antropologii polskiej. Z tego też względu śledzenie rozwoju antropologii amerykańskiej budzi niejakie obawy. Czy tam antropologia nie rozpłynie się \v morzu zagadnień humanistycznych? Czy to nie zagrozi jej samoistności? Chyba słuszniejszą drogę obrała antropologia polska rezygnując z ekspansji w dziedzinę humanistyki· i stając się po prostu częścią biologii. Jest rzeczą oczywistą, że antropolog musi nadto badać biologiczny sens tych ugrupowań, jakie wytworzyła społeczna organizacja ludzkich populacji. Niemniej przyszłość antropologii polskiej leży w dalszej biologizacji tej dyscypliny. Szczegółowy wykaz autorów "Anthropology Today" wraz z krótkimi notkami biograficznymi (s. 941-950) pozwala się zorientować w zespole współpracowników tego dzieła encyklopedycznego. Większość stanowili oczywiśc~e badacze amerykańscy, jest ich 41, autorów angielskich jest 6, franCUSkICh4, ponadto jeden Niemiec (niektóre artykuły miały dwóch autorów). Wszyscy autorzy reprezentują poważne instytuty naukowe lub katedry uniwersyteckie. Ciekawy jest przE;'gląd kierunków naukowych reprezentowanych przez poszczególnych współpracowników Anthropology Today, otóż mamy wśród nich 11 archeologów, 10 socjologów, 8 etnologów, 7 językoznawców, 6 antropologów fizycznych, 3 fizjologów, 3 zoologów, 1 filozofa, 1 prawnika, 1 historyka medycyny i 1 geologa. Ten dobór specjalności mówi sam za siebie. Właściwie mamy tylko 6 rzeczywistych antropologów, czyli antropologów fizycznych, cała reszta to nie antropologia lecz w najlepszym przypadku dyscypliny pokrewne, a czasem wogóle nie mające z antropologią nic wspólnego. Całość dzieła stanowi przeto bardzo pouczający przegląd współczesnego stanu antropologii amerykańskiej, która poniekąd przestaje być antropologią. Wanda Stęślicka CURRENT ANTHROPOLOGY. Dzieło zbiorowe, suplement dla "Anthropology Today" pod redakcją dyrektora Fundacji Wenner-Gren, W. L. Thomas'a jr. University Chicago Press 1956 ss. 351 + 26 (index), 9 tablic. Ponieważ każdy rok przynosi nowe osiągnięcia, zachodzi konieczność stałE:go modernizowania dawnych syntez. Z tego też względu już w trzy laca po opublikowaniu przeglądu encyklopedycznego nauk antropologicznych pt. "Anthropology Today" przystąpiła Fundacja Wenner-Gren do uzupel- nienia tego dzieła suplementem. Redakcję powierzono W. L. T h o m a s ow i, który równocześnie przygotowuje obszerne dzieło zawierające wyniki sympozjum na temat roli człowieka w przeobrażaniu powierzchni Ziemi. Nie zwoływano tym razem specjalnego zjazdu, lecz Redakcja zwróciła się do 19 czołowych przedstawicieli nauk antropologicznych na całym świecie zapraszając ich do współpracy. Przeważnie Redakcja wysuwała zarazem propozycję tematu, niekiedy jednak, jak np. było z Julianem S. Huxleyem, pozostawiono wybór tematu autorowi. Większość artykułów zawartych w "Current Anthropology" to uzupełnienie prac ogłoszonych przez innych autorów w "Anthropology Today". W artykułach tych znajdujemy bardzo wiele nowych materiałów, dotąd nigdzie jeszcze nie publikowanych, ponadto sporo w nich nowych ujęć syntetycznych. Pierwsza część dzieła pt. Ewolucja biologiczna i rozwój kultury, pióra Juliana S. H u x l e y a, jest rozprawą czysto teoretyczną o charakterze światopoglądowym. Huxley jest w gruncie rzeczy nowoczesnym filozofem przyrody, a główną dziedziną jego zainteresowań jest ewolucjonizm. W tym duchu jest utrzymana jego rozprawa. Druga część tomu nosi ogólny tytuł: Przeszłość człowieka - środowisko, znaleziska, przodkowie - i omawia kolejno następujące zagadnienia: Filogenetyczna zmiana trybu życia przez przodków człowieka i związane z tym zjawiska; Współzależność prymatologii z antropologią; Formy kopalne człowieka; Archeologia Starego i Nowego Świata; Archeologiczne teorie oraz interpretacje; Chronologia i metody datowania; Historyczny rozwój kultur; Przekazywanie i przejmowanie dóbr kulturalnych. W części trzeciej znajdujemy ogólne rozważania teoretyczne, a mianowicie: Koncepcje prymitywizmu i autochtonizmu w antropologii; Badania zespołów cywilizacyjnych; Cechy ogólne natury ludzkiej i jej zmienność; Aktywność funkcjonalna; Metody porównawcze w badaniu kultur; Historia myśli antropologicznej; Scalenie nauk antropologicznych; Powiązanie socjologii z antropologią. Formalny przegląd tytułów pozwala bardzo ogólnie zorientować się w treści całego dzieła. Do naj ciekawszych należy rozdział dotyczący scalenia nauk antropologicznych. Jego autorem jest Sol T a x, profesor antropologii Uniwersytetu w Chicago i wydawca czasopisma pt. "Current Anthropology", mającego właśnie w myśl jego intencji spełniać misję integrowania antropologii. Autor podaje bardzo ciekawą statystykę publikacji antropologicznych z ostatnich lat w różnych amerykańskich wydawnictwach. Spośród nich 39% dotyczyło etnologii, 4% językoznawstwa, 13% antropologii fizycznej, 12% archeologii, 28% różnych innych zagadnień. W takiej sytuacji badacze, określający się sami jako antropologowie, nie mogą często znaleźć wspólnego języka, poniewaź zakres badań, metody i cele mają zgoła różne. Sol Tax widzi więc także zarysowujący się kryzys w antropologii amerykańskiej. Dochodzi jednak do optymistycznego �351 350 wniosku, że mimo wszystko można będzie znaleźć wspólną płaszczyznę porozumienia. Widzi drogę wioaącą do tego celu we wzajemnej współpracy i wymianie doświadczeń, w dyskusjach na wspólnych zjazdach, w zbiorowych publikacjach i wogóle w pracy zespołowej wiążącej różne kategorie nauk antropologicznych w funkcjonalną całość. Zapewne tą drogą można będzie istotnie doprowadzić do scalenia nauk antropologicznych. Należy oczekiwać, że w najbliższych latach pojawią się nowe uzupełnienia amerykańskich syntez antropologicznych w postaci dalszych suplementów. .CAHIERS FRANc;AIS dawnictwo trymestralne, Wanda StęśHcka D'ANTHROPOLOGIE. Nr 1, 1963, rocznik 1. Wyorgan profesorów Ecole d'Anthropologie de Paris. Pierwszy zeszyt będący debiutem nowego czasopisma naukowego poświęconego antropologii nawiązuje do dawnych tradycji tej dyscypliny we Francji*. Na początku XIX wieku był Paryż jedynym ośrodkiem antropologii na świecie. Wszystkie zagadnienia antropologii zostały już wówczas sprecyzowane, lecz adepci tej nauki byli rozproszeni po różnych wydziałach uniwersyteckich. Czynnikiem koordynującym ich poczynania stały się towarzystwa naukowe, które miały na celu "badanie historii naturalnej człowieka". Pierwszym z nich było założone w 1800 r. stowarzyszenie pod nazwą "Societe des Observateurs d€ l'Homme", którego zadaniem było poza obserwacją biologiczną także badanie zjawisk kulturowych. Na drugim miejscu wymienić należy "Societe d'Anthropologie de Paris" założone przez znakomitego chirurga i antropologa Pawła Broca w 1859 r. Od tej daty rozpoczyna się żywiołowy rozwój nowo powstającej dyscypliny we Francji. Broca utrwalił ostatecznie stanowisko antropologii jako samodzielnej nauki zakładając w 1876 r. "Ecole d'Anthropologie de Paris". Szkoła antropologiczna w Paryżu doszła pod koniec XIX wieku do najświetniejszego rozkwitu dysponują·c aż 17 katedrami. W tym okresie antropologia francuska dominowała nad wszystkimi pozostałymi środowisk3mi tej dyscypliny na całym świecie. Ten okres świetności jednak przen-,inął. Gdy dziś przeglądamy pierwszy zeszyt "Cahiers Frani;ais d' Anthropologie" trudno się oprzeć rozczarowaniu. Rozmiary wydawnictwa są skromne, 28 stron in 4°, wprawdzie na doskonałym papierze, ale bez materiału ilustracyjnego, poza kilkoma wykresami. Brak nawet skorowidza treści oraz wszelkich komunikatów informujących o życiu placówki czy przeglądu wydawnictw. Mamy w całym zeszycie pięć różnej treści artykułów niczym ze sobą nie powiązanych. W pierwszym zeszycie nowego wydawnictwa oczekuje się jakiegoś słowa wprowadzającego, informacji ogólnej o celach pu• Patrz; Sprawozdanie J. Lud XLVIII, str. 529-542. G aj k a z VI Kongresu M. U. N. A. i E. w Paryżu. blikacji i zapowiedż przyszłego kierunku prac. Zamiast tego znajdujemy na wstępie krótką wypowiedż J. A. H u e t'a pod nieco pretensjonalnym tytulem "Antropologia zawsze żywa" rzucająca haslo bliskiego już "odrodzenia" tej dyscypliny. Jest tam mnóstwo wytwornie stylizowanych frazesów zdumiewających po prostu ubóstwem treści. Jedyny artykuł mogący wzbudzić rzeczywiste zainteresowanie antropologa to "Metody oceny wieku biologicznego człowieka", (Les methodes de mesure de l'age biologique chez l'homme F. B o u l i e re' astr, 5-14 z 18 wykresami), Zagadnienia gerontologii i geriatrii są dziś szczególnie aktualne. Wobec coraz dalszego przesuwania granicy wieku w populacjach cywilizowanych dochodzi do stałego podwyższania odsetka ludzi starych w społeczeństwie. Badania procesu starzenia, usuwanie jego skutków i uaktywnianie ludzi starych jest dziś szeroko dyskutowane. Autor omawia testy fizjologiczne, badania cytologiczne, procesy utleniania, krążenie, wydala?ie, sprawność umięśnienia, wydzielanie dokrewne, narządy zmysłów l układ nerwowy u ludzi starych, Do tej pory nauka nie dysponuje jednoznacznymi wynikami badań. Trudno określić, co należy uznać za "normę" w procesie starzenia, a co podpada pod patologię. Być moż€ w dalszym ciągu prowadzonych badań ustali się nowe wskazania higieniczne dla wieku młodzieńczego i dojrzałego, które zapewnią "łagodne" starzenie się organizmu w wieku podeszłym. Wykresy dotyczą nie tylko zjawisk czysto biolog.icznych ale także sprawności intelektualnej. Cały artykuł daje wyczerpUJący przegląd zagadnienia i zasługuje na uwagę wszystkich zainteresowanych gerontologią. Dalsze artykuły w omawianym zeszycie są treści wyłącznie psychologicznej. Jest wprost zadziwiające, co w Ecole d'Anthropologie uważa się za antropologię P. R. B i z e pod tytułem "Dla nowych czasów nowi ludzie" zamieszcza apel o zmianę sposobu myślenia. Zastosowania psychologii w czasach współczesnych dotyczą selekcji odpowiednich ludzi do różnych typów pracy, dalej stosunków między ludźmi i wydolności psychicżnej, organizacji pracy i naukowego przygotowywania decyzji. W paryskiej szkole antropologicznej otwiera się nowe studium poświęcone metodologii umysłowej. Dla polskiego antropologa ta tematyka nie mieści się w obrębie naszej dyscypliny. Następnie P. Vas s a l omawia "Co to jest thalassolithicum"; są to mianowicie mezolityczne wyroby kulturowe znajdowane na wybrzeżach morskich. Problematyka ta łączy etnologię z oceanografią. R. C h a n t a l w artykule "Naukowe przygotowanie decyzji" referuje wyniki konferencji odbytej w Ecole d'Anthropologie pod kierownictwem prof. R. Bize. Sprawy niezwykle ciekawe z zastosowaniem teorii informacji i rachunku prawdopodobieństwa mogą dostarczyć cennych danych dla psychologów. Całość jednak pozostawia dla antropologa sensu stricto poczucie niedosytu. �352 353 Jeśli się uwzględni sytuację antropologii zachodniej, zarówno anglosaskiej jak francuskiej, wydaje się konieczne przedyskutowanie zakresu antropologii i zakreślenie jej wyraźnych granic. Wanda Stęślicka M. O. Koswen, Etnograficzeskije Rezultaty Wielikoj Siewiernoj Ekspe1733-1743, s. 167-212. Sybirskij Etnograficzeskij Sbornik III, Trudy Instituta Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja, Nowaja Serija, tom. LXIV, Moskwa-Leningrad 1961. Artykuł M. O. K o s w i e n a sumujący wyniki Wielkiej Północnej Ekspedycji Rosyjskiej wprowadza czytelnika w historię badań rosyjskich na terytorium północno-wschodniej Syberii. Rosja, która odkryła światu północno-wschodnią Azję, poczyniła rówDlez poważne kroki ku jej zbadaniu. W roku 1725 na mocy zarządzenia cara Piotra I zorganizowana została pierwsza rosyjska wyprawa na teren Syberii północno-wschodniej. Na czele tej wyprawy stał doświadczony żeglarz Vitus B e r i n g, a cel jakim było zbadanie wybrzeży północno-wschodniej Azji zaprowadził go na półwysep Kamczatki. Etnograficzny rezultat tej wyprawy był raczej skąpy, stanowiły go fragmentaryczne opisy dotyczące ludów tej części Syberii. Pierwsza wyprawa Vitusa Beringa posiadała rekonesansowy charakter, przed mającą odbyć się wielką północną ekspedycją, która już w roku 1733 wyruszyła na ten teren. Ekspedycję podzielono na dwie części: pierwsza z nich, na czele której stał Vitus Bering, miała za zadanie przeprowadzić dokładne badania wybrzeży północno-wschodniej Azji oraz ostatecznie ustalić, czy kontynent amerykański łączy się z kontynentem azjatyckim. Druga część wyprawy, na czele której stał G. F. MUller, miała prowadzić badania przyrodnicze, a w skład jej wchodzili S. P. Kraszennimkow, G. W. Steller, I. G. Gmelin, I. E. Fischer, J. r. Lindenau późniejsi autorzy bogatych opracowań o ludach północno-wschodniej Syberii. dycji Zestawiona bogata bibliografia dotycząca pierwszych badań północnowschodniej Azji, czyni całość zajmującą i ciekawą. Sumując rezultaty Wielkiej Północnej Ekspedycji podkreśla autor zebranie przez jej uczestników cennego materiału etnograficznego, a uwagi poczynione nad językiem Koriaków i Kamczadali są pierwszymi lingwistycznymi opisami w historii rosyjskiej etnografii. Warto też podkreślić, że recenzowany artykuł Koswiena jakkolwiek tytułem swym wyznacza treść omawianych zagadnień, przynosi także informacje geograficzne dotyczące obu wypraw Vitusa Beringa. Antoni Kuczyński Z. P. Sokołowa, Zamietki ob Ewienkach bassieJna Kefi, Sibirskii etno-[,raHeze,kij :,bornik, IV, s. 165-175, Trudy Instituta Etnograrii im. N.' N. Mikłucho-Makłaja, Nowaja serija, tom LXXVIII, Moskwa 1962. Recenzowany artykuł oparty jest na materiałach pochodzących z badań terenowych przeprowadzonych latem 1958 roku przez Obski Oddział Akademii Nauk ZSHR w dorzeczu rzeki Keti Tomskiego ObWOcli..l G'Jrno-Kcc" skiego Rejonu. Narodowy Okręg Ewenkijski utwcrzony w roku 193000c; względem administracyjnym wchodzi w skład Kraju Kr8sncjarskiC'<.;o. ~ Zestawione przez autorkę wyniki badań terenowych nie posiadają prob:em.ov>ego omówienia, lecz podkreślają one jedynie wystqpowanie szeregu zJawIsk kulturowych wspólnych dla całej grupy Ewenków. W czasie przeprowadzania badań w rejonie tym znajdowało się GO gospodarstw Ew(nków .łą.cznej licz?i.e. 175 .osób. Współczesny tryb życia tej małej grupy ludnoscI Jeszcze dZISiaJ posIada tradycyjne znamiona bogatej niegdyś kultury ludowej. Mieszkanie ich stanowi przcnośny stożkowy szałas pokryty korą brzozową lub brezentem, w zimie zaś skórami reniferowymi. Idac nieco dalej aniżeli uczyniła to autorka warto podkreślić, że tak'l sam'ą formę mieszkail posiadały inne koczowniczo-myśliwskie plemiona syberyjskie !j. Samoje~zil, Koibalowie2, Sojad, Ostjacy3, Karagasi4• Tuwińcy, Dołg~ny', Oroc201116• Oprócz szałasów budują Ewenkowie spichrze na wysokI:h palach, w których przechowują zbyteczne dla życia codziennego j::rzedmIOty. Podczas polowania myśliwi budują takie schowki zabezpieczając w ten sposób upolowaną zwierzynę przed drapieżnikami. Podstawę gospodarczego bytu tej małej grupy ludności stanowi hodowla reniferów, dodatkowo zajmują się myślistwem i rybołówstvvem a wiele przedmiotów codziennego użytku wyrabiają z drzewa, kory brzozo'~ej i skó~y. Wyprawą skór zajmują się kobiety i one też szyją odzież przyozdabiając Ją kolorowymi nićmi oraz drobnymi koralikami. Tradycyjną odzież noszoną podczas ciepłych pór roku weliminowały ubrania dostarczone przez placówki handlowe. Jednak \v okresie zimy Ewenkowie ubierają się w swoje futrzane ubrania uszyte według starych wzorów. ? Autorka podkreśla, to odległa przeszłość u Ewenków. 1 A. C a s t r 389. 1856,str. ~",~,~c 'W. S e n, h m i d t, że silna władza ojcowska i egzogamiczna rodzina ustroju patriarchalno-rodowego panujc1cego dawniej Reiseberichte Die und Karagassen. Brieje Ursprung aus den der Jahren Gotteside 1845-1849, Petersbu:.g . :\Iiinslcr in Westf. , N. W. Z a 1 e s ki - K ctnogrUjii i antropologii Kuragasutc. Trudy Antropologii Ob~zczestwa pn Imperat0r~koj WOjennoj Akademii, 1891,tom III. str. ;;1. IstOTL,ko-EtnograjlCzeS"kl) Atlas Sibz.ri, l\iosk\va-Leningrad IDGI, S. 178, rys. 1, 3. ~ op. CIt., S. 183, rys. 1. s op. cit., s. 191, rys. 1, S. 193, rys. 1. 2: �354 355 Idąc dalej za autorką wspomnieć naldy o tym, że poważną rolę w życiu dawnych Ewenków odgrywał szamani7.m, który jest dzisiaj zjavviskiem raczej sporadycznym. Szamani Ewenków ubierali się w odrębne bardzo r.rygi'181ne str'Jje ozdobione dzwoneczkami, koralikami, pa'ćeczkami ze skóry i metalowymi kółkami. Silnie zakorzeniona wiara w życie pozagrobowe Dozostm\iia trwale zwyczaje, które jeszcze i (łzisiaj są przestrzegane. Do ~robu zm~.rłcgo wkładają E,venko'",ie naczynia oraz drobne sprzęty go~podarcze. Na mogile stawiają sanie, a na sąsiednich drzewach rozwieszają odzież zmarłego. W sumie artykuł wnosi wiele ciekawego materiału odnoszącego się do kultury materialnej, społecznej i duchowej Ewenków koczujących w rejonie rzeki Keti Tomskiego Obwodu. Poznanie tradycyjnej kultury Ewenków posiada istotne znaczenie dla studiów nad zasiedleniern Ameryki Północnej przez paleomongoloidalne Antoni Kuczyński ISTORIKO-ETNOGRAFICZESKIJ ATLAS SIBIRI, pod red. }\1. G. L ew i n a i L. P o t a p o w a. Wydawnictwo Akademii Nauk Z.S.R.R., Moskwa-Leningrad 1961 r., s. 496, tablic 229, map 29, rysunków lużnych 35, format 84 X 108 oprawa płócienna, cena 6 rubli. Historyczllo-Etnografi"zny Atlas Syberii opracowany został przez Syberyjski Oddział Instytutu Etnografii Akademii Nauk Z.S.R.R. Atlas posiada następujący układ tematyczny, którego poszczególne działy oprac.owali: 1) Transport i komunikacja przy pomocy reniferów - M. G. L e w 1 n i G. ]\II. Was i l e w i c z; 2) Formy psiego zaprzęgu - W. \V. A n t r o p o w:' iM. G. Le wi n; 3) Formy nart - W. W. A n t r o p o w a; 4) Formy łodzi.-:W. W. Antropowa; 5) Budownictwo A. A. Popow; 6) Odzlez wierzchnia - N. F. P r y t k o w a; 7) Nakrycia gło\vy - N. F. P r y t k o w a. Oprócz te·matów dotYC:ćclcych kultury materialnej jest w ;\ Fasie roz;~iał poświęcony formie bębnów s/;amal',skich w opraco\vanh E. D. ~o T o kOlI ewe j i rozdział o sztuce ludowej, dotyczący form i motywów orname~tacyjnych u ludów Syberii napisany przez I. W. I wan o w a. Atlas zaWIera 29 map, w tym dwie pierwsze znajdujące się na str. 6 i 7 dotyczą ro:mieszczenia ludów Syberii w XIX i na początku XX wieku oraz w XVlI wieku. Mapa rozmieszczenia ludów Syberii w XVII wieku przedstaw.ia p,rzy.bliźoll.c cr~;nicc !-::rvtorL'.li12ĘO :=c(SiE::gll II-u grup jt~z?ko\'.'ych: tlUTS1\..L~,1, ugryjs;d;j .. l1lOw,olskiej, pó1t'ocno-wschodni2j, samojedzkie;,. jU~~2.irskis.i, tunguzko-m2ndżurskiei. kc:tckit'j, giliackic1. eckimosk;oi i al 'os,ne') Mapa druga lokalizuje rozmieszczenie poszczególnych grup etnicznych D.')kladnicj:~L_ dou'oj i pleii1icnnoj 1 o:lH"\vicnic sostatc tego zagadnienia znajdt!je się: P. narodolo Sibiri tv X'lII w. Mosk\va D a ł g i c h, 1960 r. O. Ro- w końcu XIX i na początku językowe. XX wieku w oparciu o terytorialne zasięgi Tablice typologiczne poszczególnych faktów kulturowych zestawione w obrębie działów wspólnie dla terenu całej Syberii, poprzedzone są tekstem informacyjnym uwzględniającym material, technikę wykonania, formę i funkcję poszczególnych typów i odmian. Przestrzenne występowanie wytworów kulturowych, ich typów i wariantów, przedstawione jest w Atlasie na kartogramach stanowiących dopełnienie tablic typologicznych i tekstu informacyjnego. Większość map zestawionych w Atlasie odnosi się do końca XIX oraz do początków XX wieku, a tylko niektóre z nich rzucają pewne światło na wiek XVIII. Mapy dotyczące wieku XVIII przedstawiają rozmieszczenie form psiego zaprzęgu i typów sań ciągnionych przez psy. (str. 75, 76, 77). Podstawę materiałową do opracowania Atlasu stanowiły bogate zbiory Instytutu Etnografii Akademii Nauk ZSRR, Etnograficznego Muzeum Narodów ZSRR, Archeologiczno-Etnograficznego Muzeum Akademii Nauk ZSRR oraz zbiory Przyrodniczych Towarzystw Naukowych i innych mniejszych muzeów regionalnych. Posiadany materiał determinował chronologiczne ramy pracy, a słaba jeszcze znajomość archeologii Syberii, szczególnie jej niektórych regionów, nie mogła stanowić naukowego dopełnienia przy opracowywaniu poszczególnych działów Atlasu. Licząc się jednak z tymi brakami materiałowymi do wcześniejszych okresów historycznych naukowy zespół badaczy Syberii przeanalizował posiadany materiał faktograficzny w świetle którego udało się wyznaczyć kilka historyczno-etnograficznych regionów. Szczególną uwagę etnografów zwracały te ludy Syberii, które zachowały archaiczny ustrój gospodarczo-kulturowy, - koczujący hodowcy renów, osiadli rybołówcy, nadmorscy i tajgowi myśliwi. Analiza porównawcza elementów kultury materialnej tych ludów zwłaszcza Kamczadałów, Koriaków, Czukczów, Jukagirów, Giliaków, - całej tej grupy tzw. paleoazjatów, dała wspólnie z materiałem archeologicznym, .ięzykowym i ą.ntropologicznym możliwość prześledzenia rozwoju kulturowego i gospodarczego każdego z tych niewielkich narodów. Narody te stanowią relikt naj starszej ludności Syberii co słusznie już wcześniej zauważyli W. G. Bogoraz i A. M. Zołotarew2• Oprócz północno-wschodniej czów, Koriaków, Kamczadałów ~'v. l\luzeja G. B o g o r a z - Dre'1.cnie Antropołogj.i i Etno~r'J t. 7.F:almootnoszenij t. IV, 1938. na SClI·crO-tcostoke prowincji kulturowej wydzielono również perescLcnia VI. 1~1:27;.:\. /\:jl, w Seu', wspólnej dla region amurski Czukobej- Elcra:.:jż i Art1ljr.JJT\.ie, SborniJ{ () ł l) t a r e \v, l::. istOTii etnic:eskich Iz\\'estLJ woroncżskoq;') G·)s. Pccl. In-L.l, ::'.1. Z �356 mujący grupy etniczne dolnego Amuru i wyspy Sachalin. Uzyskano liczne l"Ja ist:'i;:nie sajańsko-8łt8jskiego regionu or:c,imu,h1C2s() c2ły szereg grup etnicznych tiurskiej rodziny językowej. Zarysowała się również wschodnio-syberyjska prowincja, do której należą liczne grupy Ewenów i Ev,;enków, wydzielono też zachodnio-sybersyjski region wspólny dla kultury Chantó\'i, l\Iansów, Ostjaków i Samojedów. Najnowsze odkrycia radzieckiego archeologa A. P. Okładnikowa onz materiały antropologiczne i językowe potwierdzają wyniki analizy etnograficznej. Oprócz wydzielenia tych kilku historyczno-etnograficznych regionów uzyskano potwierdzenie na istnienie dawnych związków pomiędzy ludami Azji Środkowej i Syberią Zachodnią oraz ludami Wschodniej Syberii i Chinami. Główny swój cel, którym jest badanie sposobów życia różnych narodów 0'37. ich k\'ltury etnografia radziecka rozwiązuje w ujęciu historycznym wyjaśniając w ten sposób skomplikowane procesy powstawania poszczególnych form działalności gospodarczej i kulturowej nierozerwalnie związanych z etnogenezą, historią rozmies1:czenia i migracji grup etnicznych. Badając te zagadnienia pamiętać należy o skrupulatnym badaniu materiałów archeologicznych i etnograficznych uzupełniając je wynikami badail antroole ,ii e\nL'znej i językoznawstwa, zakladając, że każdy krok ;1aprzód w rozwoju kultury ludzkiej wywołany jest określoną potrzebą społeczną. Zestawiony w Atlasie materiał faktograficzny daje jako wynik swoistą monografię zjawisk kulturowych z ich podziałem na typy i odmiany z zaznaczeLiem wspólnych cech i różnic, natomiast kartograficzna metoda ujmowania tych zjawisk ,przyczyniła się do v!yjaśnienia skomplikowanej sprawy pochodzenia i kształtowania się zespołu faktów kulturowych wspólnych dla określonych grup etnicznych na terenie Syberii. (o~"vody o Antoni Kuczyński TABLE OF CONTENTS PART I I. Dissertations The 70-th anuary of the Polish Folklore Society (J. Gajek). . of Golds and Orochons in 1914) . F r a n c i s z e k Wok r o j, The Population of the River Amur in the Light of Anthropological Materials of S. Poniatowski. . J ó z e f G l i n k a, Somatoscopy and Somatotypology (Constitutional) of the Groups of River Amur Population of Golds and Orochons . T a d e u s z L e w i c k i, Relics of Old Worships and Pagan Beliefs of Medieval Berbers at Moslem time. T a d e u s z M i l e w ski. Earth and Heaven in the Poetry of the Aztecs I S t a n i s ł a w P o n i a t a w s k i, EXI:edition Diary (to the Country II. Reviews 7 121 191 230 297 and Reports The Art of Cameroun, Ethnographic Museum in Cracow, Cracow 1961 (J. Gajek) E r n e s t o V e i g a d e O l i v e i r a, F e r n a n d o G a l h a n o, Houses of the Central Zone of the Portuguese Seacost (K. Wolski) H e n r y F i e l d, Camel Brands and Graffit from Iraq, Syria, Jordan, Iran and Arabia (Krzysztof Wolski) . . .. D o v N a y, Jefet Schwili Tells 169 Jemen Folk Tales marked out in Israel 1957-1960 (Konrad Wypych) . . . P e t e r F u c h s, Populations of South-East Sahara, Tibesti, Borku, Ennedi, Vienn~1 1961 (K. W.) . . . • . R e i n H e l m u t, Insect Alimentation of the Australian Primitive Inhabitants, Berlin 1962 (K. W.) . ... M a r i e R e a y, The Kuma-Freedom and Conformity in' the .Ne\~ Guinea Highland", Carlton 1959 (K. W.) .". . . . CONTRIBUTIONS TO THE FOLK INVESTIGATIONS, To the 65-th i\nuary of Hans Damm's Birthd3Y, Publicatio;ls of the Museum of Ethnology in LeiiJzig, Berlin 1961 (Konrad V.'ypych) 321 322 323 324 326 323 329 331 �360 Kir i a n a v A n g e l, Language National Elements -Bulgarian History, Sofia HJ62 (lI. R.) RUSSIAN FOLKLORE, vol. VIII, Moskwa-Leningrad Of the Sbv- CH 1963 (Henru,:ri Romańska) 696 III l' a w a, Ethnographic Yluse701 16.50 27.29.25.- IV C r a n i c l e Reminiscence Coanected wit;" Dr Tadeusz Delimat (.l. Gaje:~) . Report of the Whole Works of the Polish Ethnographic Society in 1963 (O. G.) Reports on the Scientific and Didactic Activity Ol the chairs, of the Institute of History of Material Culture and of th2 D20art111ents I American Seminar Organized by the Cracow Section or the Polish Ethnographic Society (Ta(eusz Milewski) 749 757 13.50 29.30.- 772 V Miscellanea Index of the L-th volume of Lud (Olga Gajkowa) Table of Illustrations and Maps in Polish Table of contents in English zł 22.29.27.- Museum s M a r i a Z n a m i e r o w s k a - P r li f f e um Collections in Pol,md . cena 775 793 798 16.50 25.27.28.28.27.32.- 13.50 16.50 26.27.26.29.26.32.30.30.- nowolnoI, pc>"wski. Nawy �I I Jf..;<t."", T· .4 '.M. J;(j 013 ATLAS POLSKICH CZĘSC 1. Agnieszka Dobrowolska 2. Bożena Stelmachowska 3. Franciszek Kionowsl<i ~-O tJ-t. Ą - 1. 2. 3. 4. Adam Adam Adam Halina I POMORZE Strój pyrzycki, Strój kaszubski, Strój warmiński, CZĘSC j STROJÓW I WARMIA 1955 1959 1960 II WIELKOPCLSKA III KUJAWY IV MAZOWSZE l. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9, 10. 11. 1950 (wyczerpany) 13.50 29.30.- I SIERADZKIE Maria Zywirska - Strój kurphwskl Puszczy Bialej, 1952 (wyczerpany) Jadwiga Swiątkowska Strój lowlcki, 1953 Jan Pi~tr Dekowski - Strój piotrkowski, 1954 Janusz Swieży Strój p:>dlaskl, 1958 Jan Pbtr Dekowski - Strój sieradzki, 19~O Janina Krajewska - Strój opoczyński, 19~6 Adam Chętnik Strój km'piowski Puszczy Zielonej, 1960 CZĘSC 16.50 27.29.25.- SLĄSK 1. Tadeusz Seweryn - Strój dolnośląski (Pogórze), 2. Stanisław Bronicz - Strój pszczyński, 1954 3. Longin Malicki - Strój górali śląSkich, 1956 CZĘSC cena zł 22.29.27.- Glapa Strój szamotuhki, 1~51 (wyczerpany) Glapa - Strój dzierżacki, 1958 . Glapa Strój iubuskl, 1956 Mikulowska - Strój kujawski, 1953 CZĘSC 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. LUDOWYCH 16.50 25.27.28.28.27.32.- V MAŁOPOLSKA Roman Reinfuss Strój górali szczawnickich, 1949 (wyczerpany) Francis2ek Kotula Strój rzeszowski, 1951 (wyczerpany) Janusz Swieży Strój krzczonowski, 1959 (wyczerp.) Edyta Starek - Strój spiski, t954 • Franciszek Kotula - Strój łańcucki, 1955 . Setastian Fli ak - Strój Za~órzan, 1916 . Farbara KacnowskaTarecka Strój bllgoraJskl. 1958 Janusz Kamocki Strój sandomierski, 1957 . Tadeusz Seweryn - Strój Krakowiak6w wschodnich, 1960 J. I M. Kamoccy - Sr6j Swiętokrzyski 1961 Edyta Starek Strój orawski LITERATURA 13.50 16.50 26.27.26.29.26.32.30.- 30.- LUDOWA Dwumiesiecznik poświęcony sp:'awom literatury ludowej, pod red. J. Krzyżanowskir!,o i S. Swirki. Zeszyty: podhalański, kielecki. rzeszowski, cieszyński. dolnośl'ski. górn~sląsko-opolski, kaszubski, warmiński, luteiski. mazurski, podlaski, p~morski, iubuski, łowicki, mazowie~ki, kurpiowski, sie"adzko-ł<:czycl<i. phtrk~wski. Prenumcl ata roczna 48.-. Zamówi;mia przyjmuje Redakcja, Warszawa, Nowy Swiat 72, pokój 121. Konto czekowe 1-7-110000 iub Oddzlaly Ruchu. �100.-- A ReEl ~r Nr Nr Nr Nr Nr Nr Nr Nr Nr Nr Nr Nr Nr Nr Nr W U.\1 Wladysław ZicmaeJ,i, MATERIALY :X) HISTCRII ODZIEZY LUDCWEJ 1818-1863, 1956 . 11. Halin" Eittncr, MATERIALY DO BIBLIOGRAFIl ETNOGRAFII PCLSKlEJ CZŁCNKOW ?T.L., Do5 12 . WlesJaw ElcńkQwskl, FCPRZ~DNICY CSKARA KOLBERGA NA POLU BADAŃ LUDC ZNAWCZYCH W PCLSCE, 1956 13, 14, 15, 16. Praca zbi)rowa, BIULETYl\; 1;-';2CRMACYJNY PCLSKIE~O TCWARZYSTWA LUDC ZNAWCZEGC Nr l, 2, 3, 4, (wyczerpany) 17. Wikt"r Schra;n;n, LUDOWE OBRZĘDY WESE;LNE WE WSIACH DeLINY HCCZEWKI I TAR;\JAWKI ZIEMI SANCCKIEJ, 19:;8 (wycz.) 18. ~tanisław Bąk, WESELE LUDCWE W GRĘBGWIE SANDOMIERSKIE 19. Clga GaJkJwa, JAN KARŁCWICZ I LUDWIK KRZYWICKI JAKO REPREZENTANCI DWU NURTOW W ETNOLCGII FOLSKIEJ (wyczerp.) 20. Julian Bartys i Irena Turn'lu, MATERIALY DO HISTGRII CDZIEZY LUDCWEJ Pl.-WSCH. WIELKCPCLSKI 21. Ten'sa Siudowsl~a-Muzyk, BARTNICTWO W PŁN.-WSCH EUROPIE ZE SZCZEGOLNYM UWZGLĘDNISNIEM POLSKI 22. Józef Gajek, TRANSPORT I KOMUNIKACJA LĄDOWA - kwestionariusz Nr 5 dla celów P.A.E. (wyczerpany) 23. Anna Lyszcz-Wirpsz"wa, NABYTKI BIBLIOTEKI P.T.L. W LATACH 1956-1959 24. Józef Babicz, NAUKA O LUDACH FRYDERYKA PATZLA 25. Marla Henslowa, ROSLINY DZIKO ROSNĄCE W KULTURZE LUDU PCLSKIEGO 26. Janusz Bohdanowicz. MATERIALY DO KOWALSTWA LUDOWEGO PCŁUDNICWEJ KIELECCZYZNY. 27. Jólef Gajek, LUDCWA KULTURA MATERIALNA ZAGADNIENIA WYBRANE. Kwestionariusz Nr 6 dla celów. P. A. E. 28. Aleksander Oleszczuk, PI£SNI LUDOWE Z PODLASIA Nr Nr Nr I cen a Zł lU. BIBLIOTEKA Nr ~ ~]' 1\ F. .~ l , . Ii ,j 20.- 16.- 20.25.20.30.25.30.25.30.20.- :1 I ,l I 30,30.30.- '\ POPULARNA 1. Józef Burszta, CD OSADY SŁOWIAŃSKIEJ DO WSI WSPOŁCZESNEJ (wyczerpany) 2. Alfred Zaręba, PRACA DIALEKTCLOGA W TERENIE 3. Adam Glapa I Alfons Kowalski, TANOE I ZABAWY WIELKOPOLSKIE 4. Aleksander Lech Godlewski, DReGI SYNOW SLONCA... • 30.30.10.46.30.- OSKAR KOLBERZ;:'DZIEŁA WSZYSTKIE Reedycja monografII etnograficznych. Inedita. Studia, materiały i przyczynki etn0graficzne. Korespondencja. Twórczość muzyczna. Mat2rialy dokumentacyjne. Zam6\\'ienia PRdsyłać na adres: PCLSKIE T WARZYSTWO LUrOZ!\'AWCZE WROCŁAW, NANKERA 4 II ! �