1 50 1138 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a420ddff8f44b2487e85bf7edf63088d.pdf b7c483043a1932be4f377313cb83fbcd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „WYPRASZANIE OD KARY ŚMIERCI“ W OBYCZAJU NASZEGO LUDU. Napisał Stanisław Estreicher. i. Niespodziewane ocalenie Zbyszka przez Danusię, opisane w »Krzyżakach« Sienkiewicza - zwróciło uwagę na pewien mniej zbadany obyczaj ludowy, który wprawdzie w ostatnim stuleciu zaginął ze szczętem, niemniej dawniej rozpowszechniony był u nas szeroko. Polegał on zaś na tern, iż w chwili egzeku­ cji wolno było jakiejkolwiek dziewczynie zażądać skazańca prowadzonego na śmierć za męża — a w taknn razie uwalniano go od kary i prowadzono zamiast na śmierć przed ołtarz małżeński. Dostarczało to dawniejszemu humorowi szla­ checkiemu tematu do niejednego dowcipu; obyczaj jest rzeczy­ wiście dziwaczny i na pierwszy rzut oka obrażający pojęcia sprawiedliwości. Pytanie, jaka była jego racya bytu, kiedy po­ wstał, jak się rozwinął? . . . Materyały, jakiemi rozporządzam dla odpowiedzenia na to pytanie, są dwojakiego rodzaju. Pierwsza ich częśc ma chara­ kter porównawczy: obyczaj nie jest wyłącznie nasz, spo y mi s się w całej prawie dawnej Europie >)- Druga częśc materyałow “?7ednakże dotychczas należycie nikt go tylko obficie anegdotyczne wiadomości, świadczące o jego istnieniu. Obac^ Lud. Rocznik X. �242 STANISŁAW ESTRB1QHKR ma charakter wyłącznie polski. Kilka opisów, odnoszących się do wykonywania tego obyczaju u nas, ogłoszono już dawniej *),, resztę zawdzięczam wielkiej uprzejmości prof. W. Czermaka, który zaciekawiony tem zjawiskiem prawnem zebrał sporo nie­ znanego materyału do jego wyjaśnienia, a następnie odstąpił mi go do zużytkowania i ogłoszenia. Są to mianowicie niżej podane opisy z Zagórzan, z Biecza, Żywca, Wiśnicza, Ołyki. Odnoszą się one do XVII stulecia. Jest rzeczą zrozumiałą, że obyczaj tak dziwaczny i tak sprzeczny z całym porządkiem prawnym istniejącym w Euro­ pie nowoczesnej, musi tkwić swojemi korzeniami głębiej, musi się opierać na jakichś pojęciach i potrzebach dużo dawniejszych i pierwotniejszych. Jeśli się w w. XVIl-tym a nawet XVIII-tym jeszcze utrzymuje, to tylko mocą bezwładności społeczno-oby­ czajowej, która pozwala mu dotrwać niemal aż do naszych cza­ sów .— ale istotne jego znaczenie jest już wówczas zapomniane, a i jego praktyczny pożytek coraz to mniejszy. W społeczeń­ stwach pierwotnych i barbarzyńskich jest inaczej. Zwyczajów analogicznych do niżej badanego spotykamy tam więcej, a obej­ mujemy je pod nazwą azylów. Azylem nazywano u Greków miejsce, dokąd mógł chronić się zbrodniarz przez władzę lub przez pokrzywdzonego poszukiwany i być tam przed pości­ giem bezpieczny. W tym znaczeniu znali azyle dawni Żydzi, Grecy, Rzymianie, nawet świat chrześcijański. Grobom, cmen­ tarzom, kościołom i innym uświęconym miejscom nadawało prawo charakter azylów Zbadanie obyczajów wszystkich ludów rozszerzyło pojęcie azylu. Obok pewnych kategoryi rzeczy, któ­ rym ludy niemal całego świata przyznają takie ochronne włanp. Grimm w Rechtsalt. 1899 II.. str. 525; Michelet Origines du droit 1890, str. 295; Liebrecht Zur Volkskunde, str. 453; Frauenstädt w Zeit, für Strafr. JFzss. XVII (1897), str. 898; i wielu innych. Stosunkowo najlepiej starał się dotychczas objaśnić ten zwycżaj Osenbrüggen w Studien sur deut. u. sćhmeis. R. Gesch. 1868 oraz w Deutsche Rechtsalt. aus der Schweis 1858. Zestawienie tego obyczaju z obyczajem »zbratania« właściwym wielu lu­ dom natury, podaje Ciszewski w Künstliche Verwand, bei den Südslaven 1897, str. 78—80. Tej strony kwestyi nie dotykam w dalszym ciągu, wobec trafnych uwag Ciszewskiego. *) Czacki 0 lit. i poi. prawach I., str. 11; Wójcicki w Tygod. illustr. 1860 II. 519; ks. Sygański Nowy Sącz II. 79; Stan. Krzyżanowski w Cza­ sie 1903. �WYPRASZANIE OD KARY ŚMIERCI 243 ściwości - wvkryto u wielu ludów istniejące azyle osobiste: pewnym kategoryom osób bywa zwłaszcza u barbarzyńskich narodów przyznawany często tego rodzaju przywilej iz dotknię­ cie ich, schronienie się pod ich opiekę, brom zbrodniarza na czas pewien lub nawet na zawsze od odpowiedzialności. Ist nie azylów nie jest bynajmniej na tych niskich ^opjnach kuk tury dziwactwem prawnem ani niesprawiedliwością, jest ono wywołane konieczną, potrzebą i jest błogosławionem powsze­ \zyl jest bowiem korrekturą dla surowości i dla niedokła­ dności urządzeń prawnych. Tam, gdzie prawo jest zbyt bez­ względne, gdzie dopuszcza ślepego odwetu, g zie me zwia™ uwagi na moment woli, i proteguje zbyt łatwy rozlew krw • am Społeczeństwo iustynktywnie i nieświadomie wytwarza zwyczaje, będące wyrazem jego popędu samozachowawczego, utrudniające ów rozlew krwi, owe wybuchy zemsty poszkodo­ wanego . okrucieństwo kar publicznych. Przyznaje ono w tym celu daleko idącą władzę trzecim jednostkom które mogą hamować wymiar kary czy zastosowanie zemsty uznanej pr porządek prawny za legalną. Nawet z naszym porządkiem pra­ wnym da się w pewnych wypadkach pogodzić prawo łaski powstrzymujące karę w imię jakichś interesów moralnych czy społecznych wyższych w danym dnego zastosowania prawa, \ ■ j stopniu cywilizacji godzi się prawo azylu z calosc, życia prawnego. Działa ono więcej przypadkowo i meracyon , żeli czynnik łaski w prawie dzisiejszem, ale posiada taką sam, funkcją społeczna, a jego rola jest wobec mewykształcenią prawa dużo jeszcze donioślejsza. Prawo azylu osobistego przysługuje u ludów natur, żnym kateeoryom osób. Najczęstszą jest rzeczą, iz posiada ,o naczelnik p’eJney grup, społecznej; czasami przysługuje en kapłanom, czarownikom, dostojniejszym osobom, - . to mety mężczyznom ale i kobietom. Prawo Westalk, w Rzymie do udaremniania wyroku śm.erei jest powszechniea znane UkazaU się świeżo gruntowna i obszerna rozprawa A. Hellwiga Das k ° Naturvölker -.e . -n łia(W Asylrecht der (1903, 8° 8 , cdr str 1221 1 ), w którejJ autor zebr,, wszystkie dane o prawie azylu u ludów Austral , Afryki, I Ameryki. U wszystkich tych społeczeństw, o ile tylko prze* �244 STANISŁAW ESTREICHER kroczyły najpierwotniejszy stopień rozwoju (a więc z wyłącze­ niem takich jak Australczycy lub Buszmeni), spotykamy najró­ żnorodniej ukształtowane formy prawa azylu. Niektóre ludy europejskie i azyatyckie, (którymi powyższa rozprawa jednakowoż się nie zajmuje) a nawet niektóre ludy afrykańskie, pozostające pod wpływem bardzo wysoko pod względem etycznym stojącej kultury mahometańskiej, wykształ­ ciły jednę nieznaną gdzieindziej formę azylu osobistego — a mia­ nowicie prawo kobiety do udzielenia w pewnych wypadkach ochrony zbrodniarzom albo innym ludziom przez prawo prze­ śladowanym. Zaczątki dla takiego pojmowania roli kobiety, dla przyznania jej mocy interweniowania i łagodzenia sporów spo­ tykamy na różnych punktach kuli ziemskiej. — Steinmetz w swojem dziele o początku kary poświęcił osobny rozdział stanowiwisku, jakie kobieta zajmuje u ludów natury w pośród krwa­ wych walk rodowych i zestawił fakta świadczące, że nawet i ludy bardzo nisko w cywilizacyi stojące przyznają kobiecie niejednokrotnie przywilej rozjemstwa *). Nic dziwnego, że na tle cywilizacyi wyższych, mianowi­ cie cywilizacyi chrześcijańskiej i mahometańskiej2), ten przywi­ lej rozjemczy kobiety zostaje jeszcze więcej wyrobiony, urasta mianowicie niekiedy — co prawda tylko w pewnych wyjątko­ wych przypadkach — do formalnego prawa azylu, mogącego tamować bieg nieubłaganej sprawiedliwości. Przypatrzmy się tym przypadkom. Sprecyzyonowanie ich — zaznaczmy to już z góry — na­ stąpiło, o ile chodzi o Europę zachodnią, niewątpliwie pod wpły­ wem Kościoła chrześcijańskiego; od jego też działalności na­ leży zacząć. Kościół od początku epoki średniowiecznej walczy ’) Np.: walka musi ustać (na archipelagu Aru) jeśli którakolwiek z kobiet przypatrujących się jej rzuci między walczących mężczyzn swoją opaskę. Ta opaska jest »tabu« — nie wolno jej podjąć. — U barbarzyń­ skich ludów dzisiejszej Europy, znających dotąd zemstę krwawą i walki rodowe, widzimy również, że kobieta ma tego rodzaju stanowisko prote­ kcyjne. Ob. przykłady co do Gruzinów, Ossetów i Albańczyków u Steinmetza Ethnologische Studien II. 1894, str. 98—100. 2) O prawie azylu przyznanem kobietom u niektórych ludów inahometańskich ob. Ciszewski 1. c., Michelet 1. c., wreszcie Hellwig 1. c. str. 48. Rozwinęło się ono jako wypływ etycznego obowiązku dawania pomocy uciśnionym, zdaje się niezależnie od rozwoju w świecie chrześcijańskim. �WYPRASZANIE OD KARY ŚMIERCI ¿45 z ówczesnem, barbarzyńskiem i okrutnem prawem karnem i pro­ teguje wszelkiemi siłami rozrost instytucyi azylów *). Obok nich, jako ich uzupełnienie, popiera rozwój prawa łaski i stara się wywalczyć jak najszersze jej zastosowanie wobec zbrodniarzy. Wyjednywanie łaski dla winnych, zwłaszcza dla skazanych na karę śmierci, jest uczynkiem miłosierdzia, polecanym przez kościół, praktykowanym przez wiernych. Prawo ówczesne jest polem ścierania się dwóch tendencyi, wprost ze sobą sprzecznych. Ustawodawstwo państwowe, zwłaszcza Karolingów, stara się przeprowadzić zasadę, że prawo łaski należy tylko do naj­ wyższego sędziego, do monarchy (np. kapitularz akwizgrański z r. 813), kościół zaś popiera wytworzenie się zwyczajów bę­ dących wyrazem innego poglądu, a mianowicie, że prawo łaski może być — choćby faktycznie, jeżeli już nie prawnie — i do innych rąk złożone. Ten drugi pogląd zwycięża ostatecznie i utrzymuje się przez całą drugą połowę wieków średnich. Zwycięża niewątpliwie pod opieką kościoła. Toteż nie w da­ wniejszych pomnikach ustawodawstwa monarszego i książę­ cego, ale dopiero w spisach prawa zwyczajowego pomiędzy wiekiem XIII a XV spotykamy pierwsze wzmianki o różnych prawnych urządzeniach, stojących w związku z tym poglądem. Śledzić ich rozwój jest rzeczą trudną, występują bowiem w źródłach prawnych późno ale zato odrazu w skończonych for­ mach, jako owoc utajonego, niemniej długo wykonywanego zwyczaju. Zawiązkiem ich jest, jak podniosłem popierany przez kościół zwyczaj wstawiennictwa za winnym, wypraszania go od śmierci. Po wydaniu wyroku słuchacze rozprawy, sąsiedzi, rodzina bliższa lub daleka, albo opiekujące się skazańcem mo­ żne osoby wstawiają się za winnym i błagają sędziego o nie rozlewanie krwi. Kościół poleca zwłaszcza możnym tego ro­ dzaju wstawiennictwo jako dobry uczynek. Organizuje także później bractwa (np. w Krakowie bractwo Męki Pańskiej, założo­ ne w w. XVI), których obowiązkiem jest »wypraszać« winnych od śmierci. Gdzieniegdzie są przepisane uroczyste formy, sto­ jące w związku z pokorą i pokutą kościelną, w jakich to wsta') Najnowsza praca poświęcona temu przedmiotowi (Widdera w Archii; fur kałh. Kirchenrecht 1898, B. 78. str. 24) — jest bardzo pobieżna nie może zastąpić prac dawniejszych (Bulmerincąa, Weinholda etc.). �246 STANISŁAW ESTREICHER wiennictwo ma się odbywać1). Niektóre prawa partykularne nie­ mieckie rozróżniają wstawiennictwo przed wydaniem i po wy­ daniu wyroku. W pierwszym razie — jeśli zostanie wykonane — sędzia musi sądzić »nach Gnade« i nie może nałożyć kary śmierci; w drugim razie sprowadza ono złagodzenie już nało­ żonej kary. Gdzieniegdzie (Davos) sędzia po wydaniu wyroku musi z urzędu się zapytać, czy się kto za winnym nie wsta­ wia. W niektórych okolicach prawo zwyczajowe uznaje i okre­ śla dokładnie, iż niektórym z obecnych — w pierwszej linii rodzinie — przysługuje prawo wstawiennictwa, z którem sę­ dzia musi się liczyć, łagodząc karę. Im możniejsza osoba, tern wstawiennictwo skuteczniejsze, krępuje bowiem sędziego. Toteż niekiedy staje się istną plagą i władza broni się przed nim zakazując go raz na zawsze, jak np. w Krakowde co do żon radców miejskich wilkierzem z r. 1468 2). Zwłaszcza wstawiennictwo wykonywane przez mo­ żne kobiety, żony dostojników, konsulów, sędziów — jest nie­ słychanie rozpowszechnione w wiekach średnich. Powtarzane stale i uporczywie doprowadza w pewnych wyjątkowych oko­ licach do wykształcenia nieznanej poza średniowieczną Europą formy azylu osobistego, polegającego na tern, iż jeśli żona naj­ wyższego sędziego danej okolicy spotka pochód dążący na egzekucyę i przetnie sznur skazańca, w takim razie staje się on — nawet wbrew woli sędziego i osoby poszkodowanej — wolnym. Ma to n. p. miejsce w Szwajcaryi (w Thorgau i Kyburg), gdzie tego rodzaju przywilej — pochodzący jeszcze z wieków średnich — zostaje odebrany żonom wójtów dopiero w połowie XVII wieku3). U nas w Polsce o tego rodzaju azylu *) Np. szwajcarska »Landgerichts Ordnung der freien Aemter«, pocho­ dząca częściowo z XV wieku, ob. Osenbrüggen Studien zur d. R. Gesell. 1868, str. 284. W Szwajcaryi przechowały się aż do 18 w. niesłychanie starożytne formy »wypraszania łaski« (Gnadenbitte), ob. 1. ć. str. 367 —382. 2) Kod. dypl. krak. II. 458, § 75: So ist gewillkürt: Keine Rathfrau oder Bürgerinn zu Hofe werden gehen, bittende vor Busse Leute (Man oder Weib) die obertreten haben und gebrochen wieder der Stadt Recht, ohne der Herren Willen. Die sollen gebiisst werden nach der Herren Er­ kenntnisse. Analogiczny wilkierz Lwowa z r. 1360 ob. Akta gr. i ziem. III. 27. ’) O czem bliżej Osenbrüggen w Deutsche Rechtsalt. 1858 str. 44 i w Studien. �WYPRASZANIE 01» KARY ŚMIERCI 247 nie słychać, spotykamy tylko bardzo często opowiadania o »wy­ praszaniu« winnych przez królowe, możne damy, żony rajców po miastach. Już Gallus opowiada tego rodzaju fa-kta z dworu Bolesława Chrobrego, donoszą o nich także legendy o św. Jadwidze i Kindze. Najdawniejsze księgi karne (np. krakowskie Libri proscriptionum) przynoszą pełno wiadomości o takiej miłosiernej działalności kobiet, a nieustaje ona pomimo zmiany stosunków nawet i w czasach nowszych, czego np. dowodem akta kresu muszyńskiego1). Wypraszanie od kary przez najbliższą rodzinę jest pun­ ktem wyjścia dla rozwoju innej formy ocalania od śmierci, wykonywanego przez kobiety, i to właśnie tej, która nas bli­ żej interesuje. Jest rzeczą naturalną, że na krewnych cięży w pierwszej linii moralny obowiązek wstawienia się za ska­ zańcem. Niektóre źródła konstruują ten ich moralny obowiązek, jako ich podmiotowe prawo do proszenia o łaskę. Z pomię­ dzy zaś krewnych żona skazańca jest do tego najbardziej po­ wołana, względnie mąż, jeśli chodzi o skazanie kobiety. I oto dochodzimy do samego źródła owej formy azylu. Pomiędzy prawem do wstawiennictwa za skazańcem a pomiędzy azylem jest przestrzeń bardzo znaczna — a prze­ cież niektóre prawa dokonały tego przekształcenia dla pewnych bardziej poruszających wypadków. Prawo czeskie dostarcza pod tym względem bardzo interesującego przykładu, ltdd prdoa zemskeho, pomnik z połowy XIV wieku, w czeskiej swojej (starszej) redakcyi, zawiera postanowienie, iż jeśli żonie win­ nego uda go się objąć rękami lub otulić w swą suknię — to chroni go tern od dalszego ścigania: »Tuto znamenaj, że ten pohnany' kdyżby byl u sve źeny oddane nalezen a ona jej objala anebo swym ruchem pfikrila, że ot nema vzat byti ani ktere żalosti trpeti. A take kdyżby byl u hrobu svateho Vaclava v prażskem kostele, anebo pred kralovu ćesku, take tu nema vzat byti ale pokoje pożiti..... «2). >) »Który to dekret (ścięcia mieczem i łamania kołem) nie jest do egzekucji przywiedziony, a to za uproszeniem Jej Mości pani Katarzyny na ten czas małżonki JM. P. Wojciecha Bedlińskiego, starosty muszyń­ skiego« (Star, prawa póls. pomniki IX. str. 28—9 z r. 1653). ’) Jestto glossa do art. 30, wedle wydania Dr. H. Jirecka w Svod sakonuo sloranskych, 1880. str. 515. Oczywiście glossa będzie późniejsza od daty samego pomnika (wiek XV?). �248 STANISŁAW ESTREICHER W prawie zachodnio - europejskiem nie spotykamy dru­ giego wypadku, aby przyznano żonie tak daleko idący" przy­ wilej. I rawo żony zostało zamknięte w znacznie węższych gra­ nicach: ograniczył je zwyczaj zachodnio-europejski do wypadku, w którym zawarcie małżeństwa zbiega się z chwilą egzekucyi, i to tylko w niektórych miejscowościach doprowadzono do wykształcenia w takim razie rzeczywistego ułaskawienia, nie­ zależnego od woli sądu. Niebrak bowiem i takich przykładów1), ale przeważnie, ilekroć się spotykamy z opisem ocalenia od śmierci przez zażądanie skazańca w małżeństwo, — widzimy, iż jestto raczej jedna z form »wypraszania«. Chodzi o to, aby wzbudzić łaskę sędziego czy sądu: on ostatecznie rozstrzyga, czy zażądanie w małżeństwo i ślub w tych okolicznościach zawarty jest dostateczną przyczyną uwolnienia od kary. Pressya opinii jest tak silna, że zazwyczaj sędzia znosi lub przynaj­ mniej łagodzi karę (zamienia ją np. na wygnanie), ale bywają przytaczane — zwłaszcza z nowszych czasów — wypadki od­ miennych rozstrzygnięć. Dalszy rozbiór tego zwyczaju i omó­ wienie wypadków odnoszących się do krajów polskich bliżej to twierdzenie uzasadni. Przede wszystkiem należy się zastanowić, jaka myśl prze­ wodniczyła wykształceniu takiego zwyczaju? Dlaczego skaza­ niec żonaty nie mógł być przez żonę uwolniony, a nieżonaty miał zawsze pewną szansę ocalenia się, gdyby go jakaś dzie­ wczyna za męża zażądała? Jestto pytanie, na które można tylko przypuszczeniem odpowiedzieć. Prawdopodobnie myśl była na­ stępująca. przestępca nieżonaty a więc w regule człowiek bar­ dzo młody jest nierozważny i niezepsuty, daje też większą gwarancyę odrodzenia się i poprawy. Litość nad jego młodym wie­ kiem, nad jego niedoświadczeniem — znalazła swój wyraz z wy­ kształcenia tego rodzaju obyczaju. Operowano tu szablonem, jak zwykle w prawie i obyczaju średniowiecznym. Jest jednak i drugie przypuszczenie, które się jako odpo­ wiedź nasuwa. Uwolnienie od kary ma mianowicie miejsce pod warunkiem natychmiastowego ślubu. Skazaniec wraz z dzie­ wczyną udaje się z placu egzekucyi wprost do kościoła i tam ') np. prawo ommelandzkie, pomnik fryzyjski z r. 1448, nakazuje to wprost sędziemu. Obacz His Das Strafrecht der Friesen, 1901, str. 170. �wypraszanie od kary śmierci 249 ślub bierze; zazwyczaj nawet towarzyszy im jako świadek kat lub jego pachołek. Wszystkie opisy, zwłaszcza zaś średniowie­ czne — wyraźnie ten moment uwydatniają i zdają się nawet kłaść wagę na niego. Czy więc nie stoi to w związku z azy­ lem, jaki przedstawia wobec prawa świątynia? Pozwolenie na ślub, równało się wpuszczeniu winnego do kościoła, być więc może, że splecenie się tych dwóch momentów: prawa żony do »wypraszania« i przebywania winnego w azylu kościelnym — ułatwiło wykształcenie się omawianego zwyczaju. Odpowiedź definitywna jest trudna — bo jak wspomniałem brak w źró­ dłach ogniw pośrednich: zwyczaj występuje odrazu w skoń­ czonej postaci ')• Gdzie się poraź pierwszy ten zwyczaj pojawił? to znaczy: gdzie należy szukać ogniska, z którego rozpowszechniał się po Europie, wskazać nie umiem. Źródła zaczynają o nim wspo­ minać dość późno, — pod koniec średnich wieków 3) ale niewątpliwie istniał już wcześniej, skoro naraz wyłania się w różnych punktach południowej i zachodniej Europy. Należy on do tej znacznej ilości wędrujących zwyczajów prawnych, wspólnych całemu ówczesnemu cywilizowanemu światu. Miej­ sce jego powstania leży jednak niewątpliwie na Zachodzie, skąd wiadomości o nim są i najwcześniejsze i najliczniejsze. Do nas przedostał się dopiero prawdopodobnie z kolonizacyą niemiecką: wskazywałby na to fakt, że jest rozpowszechniony tylko między warstwą mieszczańską i chłopską, a nie zna go właściwe (szlacheckie) prawo polskie3). Nie znają go także te ludy sławiańskie, jak Rosyanie, Serbowie i Bułgarowie, u któ­ rych kolonizacya niemiecka nie odgrywała nigdy ważniejszej ') Tłomaczenie. jakoby to stato w związku z kościelnym favor ma­ trimonii, odrzuca słusznie Osenbruggen Studien sur Kg. str. 381. Z dru­ giej strony jego tłomaczenie, jakoby zwyczaj ów polegał na germańskiem pojęciu, iż »die Verbindung mit einer reinen Jungfrau hat eine suhnende Kraft« nie da się pogodzić ani z faktami (zaślubianie wszetecznicy) ani z późnem zjawieniem się tego obyczaju i z jego kościelnem zabarwieniem. 2) Z Francyi np. najdawniejszy znany przykład pochodzi z r. t±-29, ob. o nim Liebrecht Zur Volkskunde 1879 str. 433, oraz Michelet Origines str. 296. Niemieckie przykłady znane Grimmowi B. Ałtertiimer 11 525 nie są również wcześniejsze. ’) Jednakowoż żaden z pomników prawa saskiego, rozpowszechnio­ nego u nas, nie wspomina jeszcze o tym obyczaju. �250 STANISŁAW ESTREICHER roli Są tó względy przemawiające—jak sądzę— dostatecznie za tern, że nie jest to jakiś obyczaj starosłowiański, jak mnie­ mają dotąd niektórzy. Pozostaje do objaśnienia kilka szczegółów odnoszących się do tego zwyczaju. Przedewszystkiem co się tyczy jego formy. Polega ona na tern, że dziewczyna pragnąca uratować skazańca zarzuca mu chustę na głowę. Nie oznacza to bynaj­ mniej, jak mniema jeden z naszych historyków (prof. Krzy­ żanowski w Czasie 1903) ochrony miejsca, gdzie miał spaść miecz katowski — ale jestto symbol znany w całej dawnej Europie (a poczęści i poza nią) wzięcia pod opiekę, pod swą władzę. Chusta zastępuje używany gdzieindziej płaszcz lub za­ słonę niewieścią. Powtóre co do chwili wykonania. Chwilą, w której wy­ konanie jego najczęściej się spotyka, jest czas między wyda­ niem wyroku a egzekucyą; zazwyczaj obierano moment pro­ wadzenia na śmierć. Stoi to w łączności z faktem, podniesio­ nym przezemnie powyżej, iż zwyczaj ten powstał na tle właściwego prawom zachodnio-europejskim »wypraszania« od śmierci, które również w tym czasie miało miejsce -— a roz­ powszechniło się pod wpływem kościoła. Zwyczaj dotyczył w zasadzie tylko skazanych na śmierć, z tą bowiem karą wal­ czył kościół najsilniej z powodu horror sanguinis. Czy można go było pierwotnie i dla innych kar zastosować? powiedzieć nie umiem, wypadki takie z późniejszych czasów bywają opi­ sywane !). Niektóre wiadomości — np. nasz Górnicki w Dworzani­ nie — podkreślają, że uwolnić złoczyńcę mogła tylko »wsze­ tecznica«, a nie dziewczyna uczciwa. Sprzeciwia się to jednak przeważnej ilości opisów. Zdaje się, że tylko w niektórych miejscowościach uznawano to obostrzenie: złoczyńca uwolniony z pod szubienicy uchodził w ogóle za pozbawionego czci (ehrlos); Wszetecznica była przeto osobą równą mu stanem, a równości stanu przestrzegano ściśle przy małżeństwie w społeczeństwach średniowiecznych. Pewna — aczkolwiek bardzo skąpa liczba opisów — odnosi się do wypadków, w których uwolnienie skazanej dziewczyny ') np. z r. 1700 u Osenbriiggena Słudien sur Rg. str. 3S1. �WYPRASZANIE OD KARY ŚMIERCI 251 następuje wskutek tęgo, iż ją mężczyzna zażądał w małżeń­ stwo. Jestto więc wypadek odwrotny, jak zazwyczaj. Najczę­ ściej stosunkowo kat uwalnia dziewczynę, poślubiając ją '). Kat miewa wogóle prawo ułaskawiania we wszystkich krajach, w których prawo opiera się na podstawie niemieckiej, jest to więc przykład nie dość, że tak powiem niezamącony i czysty uwolnienia dziewczyny przez jej zaślubienie. Nie brak jedna­ kowoż — choć rzadkich — przypadków niezamąconych; przy­ taczam poniżej z wiśnickiej »księgi złoczyńców « lakt tego iodzaju z r. 1689. Sądzę, że uwalnianie mężczyzn przez kobiety jest pierwotniejszą, starszą formą zwyczaju, a odwrotna torma wyrobiła się później, przez analogię i nie była nigdy tak sze­ roko rozpowszechniona. Wskazuje na to rola, jaką wogóle ko­ bieta przy »wypraszaniu« od śmierci odgrywa — rola, którą dostatecznie podniosłem powyżej. Prawo średniowieczne toleruje ten zwyczaj: sędzia za­ skoczony zarzuceniem chusty skazańcowi uwalnia go od kary. W ten sposób w danym wypadku dziewczyna wykonywa takty­ cznie prawo azylu. Przechowuje się jednak silne poczucie, że czynnikiem uwalniającym, ułaskawiającym — jest właściwie sąd, i że on orzeka o zniesieniu kary. Staje się to później punktem wyjścia dla zniesienia tego zwyczaju: w wieku XVI mianowi­ cie, po zreformowaniu całości przepisów odnoszących się do ułaskawiania, przystąpiono w Niemczech do walki z nim, wy­ korzeniając go zupełnie, albo ograniczając jego znaczenie (za­ mieniano karę śmierci na karę wygnania). Pisarze niemieccy XVII wieku np. słynny Carpzov (Practica rerum criminalium) znają jeszcze ten zwyczaj i do pewnego stopnia nawet go uznają. Carpzov (II, quaestio 88) cytuje ortyl lipski z r. 1628, polecający W' takim razie wstrzymać egzekucyę i przedstawić skazanego do łaski Kurfirsta. W Szwajcaryi ostatni wypadek jego zasto­ sowania zaszedł w r. 1725, a zdaje się, był on wogóle ostatnim na ziemiach zamieszkałych przez ludność niemiecką. Tern mniej *) Por. pieśń zapisaną u Paulego w Pieśniach fadu polskiego w Gal.icyi, 1838, str. 89: »Przyszedł ci do ni kat młodj »1 wziął ci se ją w rozmowy: »Jeżelibyś chciała moją być, »Radbym cię od śmierci wybawić. �252 STANISŁAW ESTREICHER można się dziwić, że i u nas jeszcze w XVII wieku spotykamy ten zwyczaj w wielkim rozkwicie. Najdawniejsze nawet źró­ dłowe wiadomości o zastosowaniu go u nas pochodzą dopiero z tego czasu, z czego nie można wnosić jakoby nieistniał i pier­ wej. Już Górnicki w Dworzaninie wspomina o nim jako o zwy­ czaju dawnym, wyszłym u nas w w. XVI z użycia, w czem się zresztą myli. II. Bliższe zapoznanie się z treścią ksiąg sądowych miejskich i wiejskich z wieku XVI, dotychczas zupełnie nieogłaszanych drukiem, udowodni z pewnością, że zwyczaj ten był i w XVI wieku u nas praktykowany. Na razie najdawniejszym przy­ padkiem z Polski, na jaki wskazać możemy, jest opis odszu­ kany przez pana Seweryna Udzielę w księdze wiejskiej wsi Zagórzany (powiat gorlicki) z roku 1604 (strona 18—19 księgi). Jestto przypadek o tyle anormalny, że dotyczy człowieka uwol­ nionego przez sąd za zaręczeniem sąsiadów, a więc któremu niebezpieczeństwo śmierci na razie nie groziło. »Wyproszenie« przez »dzieweczkę« przedstawia się tutaj niejako tylko jako wzmocnienie zaręczenia: »Stało się przed timże prawem zagaionym (wsi Zagó­ rzan), iż Walenty Dygonczyk na ten czasz poddany I. M. P. Samuela Sienienskiego był obzałowany y obwiniony o złodzieystwo rzeczy od Marcyana Kurka z Kwiatonowyczte­ goż I. M. P. Sienienskiego poddanego; I. M. P. Sieniensky nie chczącz, aby takowe rzeczy miały bycz w iego dziedzynie, rozkazał wyszey pomienionego Walentego Dygonczyka wedle prawa y roskazania Bożego, iesłyzeby sie ta­ kowe rzeczy nan pokazały, karacz. Prawo wyszey pomienione zupełnie w ławiczy zasiadło y executor zaraz był dla executiey pytani; rosbierało, iesłyze ma bycz poddan w rę­ czę mystrzowe albo nie; wynalezły, zema bycz poddan. Na executiey nicz nie powiedział, chocz trzykrocz był pociągniony y instigator nie chciał instigowacz, ale y owszem, ’) Wieś sąsiadująca z Zagórzanami. �WYPRASZANIE 0» KARY ŚMIERCI 253 kiedy była potrzeba, skrył sie. My tez woyth y z prawem nad prawo nicz nie mogłychmy czynicz, gdyż żadnego prawa nie było, my tez wolnym uczynilśmy go, wszakże iednak cum cautione fideiussoria t. j. strony iakychkolwiek przegrozek tak 1. M. P. Sienienskiego iako y wszystkiey dziedzyny. Za ktoreo-o ręczyli osziedly mężowie y poddany tegoż I. M. P. Sie­ nienskiego: Łukasz Bełczek na ten (czas) urzędnik prawa pomienionego, Adam Bełczek, Woyciech Krygowsky, Woyciech Goral, Stanisław Gąsiar, także y Piotr Bik poddany I M. P. Kaspra Wielopolskiego podszędka ziemie Krakowskiey a swagier wyszey namienionego Walentego Dygonczyka. A przytym iedna uczciwa dzieweczka imieniem Katharzyna Rodzyczka z Woynarowey1) wyprosieła go y zaraz z mm w stan św. małźensky była według obrzędu kościoła Rzymskiego złączona«. . Wraz z osadnictwem na prawie niemieckiem przekroczył omawiany tu obyczaj granice etnograficznej Polski i przedo­ stał się na Ruś czerwoną i na Wołyń. Pośród Hucułów spo­ tkał się z nim Wójcicki jeszcze w XIX wieku; z Wołynia ogłosił Lewickij ciekawy opis pochodzący z r. 1606 z aktów grodzkich łuckich (Kijewskaja Starina1900, LXV Ill str. 15) W r 1606 w Ołyce w sądzie magistrackim rozpatrywano sprawę niejakiego Janusza Kobryńca, sługi podstolego litew­ skiego Mikołaja Chlebowicza, obwinionego o zabójstwo swego towarzysza. , . Chociaż w toku śledztwa okazało się, że zabójstwo speł­ nione zostało nierozmyślnie, w kłótni, mimo to zabójca został osadzony w wieży a ostateczne rozsądzenie sprawy zostało zdane na wolę jego pana, t. j. Chlebowicza. Ale podczas prowadzenia tej sprawy w magistracie: »ucz­ ciwa dzieweczka miejska« zwróciła się do pośiednictwa W1 »szlachetnych i uczciwych ludzi«, chcąc go sobie »wyprosić w stan święty małżeński«. } Obecny przy śledztwie pełnomocnik Chlebowicza uznał to oświadczenie dziewczęcia za tak ważną okoliczność, ze nie­ zwłocznie doniósł o niem owemu panu i wyjednał u mego zgodę na taki dekret: ■) Wieś polska, dziś w powiecie grybowskim. �254 STANISŁAW ESTREICHER Zabójca może być uwolniony od kary pod tym warun­ kiem: jeśli niezwłocznie »weźmie ślub z tą dzieweczką uczci­ wą w kościele katolickim« — w przeciwnym razie »jużby rzec*/ inna z nim się stała«. Podsądny był człowiekiem zgodnym — i bez wahania zgodził się na zaślubienie swojej wybawicielki. Prosto z wieży został przeto poprowadzony do kościoła w towarzystwie wo­ źnego, który miał polecenie assystować przy akcie ślubnym i który nazajutrz złożył do akt relacyą, iż stało się we wszyskiem zadosyć dekretowi. I rzeeim z kolei pod względem chronologicznym przy­ padkiem jest opis wyjęty z aktów grodzkich bieckich (Arch. krajowe w Krakowie: Castrensia Biecensia, 171 t., str. 205— 209), zapisany tamże pod r. 1622. Woźny Błażej Zawała ze wsi Glinik, w towarzystwie dwóch szlachty Marcina Dzikow­ skiego i Alberta Zocha, składa przed aktami swoje zeznania o niezwykle tragicznej i wzruszającej treści: »...Ministerialis Zawała recognovit, iż będąc posłany z szla­ chtą pomienioną w sobotę przeszłą antę festa solennia Pentecosten na grunt cieszymski, aby nalazł ciało zamordowane uczciwej Jagnieszki z Markuskiej poddanej Jej mości pani wo­ jewodziny sandomierskiej, małżonki nieszczęśliwej złośliwego Macieja Podkowki Młynarczyka, która to Jagnieszka tegoż Ma­ cieja Podkowkę skazanego na śmierć o złodziejstwo jawne i pokonanego u prawa o konie, które pokradł i przywiódł do Zmigroda miłosierdziem i sercem chrześcijańskiem zdjęta odprosiła go sobie na męża z rąk katowskich. Niebaczny zły człowiek niepamiętając dobrodziejstwa takiego i na związek święty małżeński zabił ją w drodze i okrutnie zamordował, rzeczy ruchome, szaty, suknię, krowę jej własną przywiódł do Cieszymy i tam we młynie cieszymskiem bratu swemu rodzo­ nemu Wojciechowi Podkowie młynarzowo cieszymskiemu pod­ danemu urodzonego pana Samuela Mniowskiego dał przecho­ wać; czego się i ten brat jego ważył uczynić, że go niemały czas u siebie chował wiedząc złośliwe sprawy jego. I pasier­ bowi tego to Wojciecha Młynarza cieszymskiego ten to zabójca (jako ludzie udają, że ten pasierb był przy śmierci i kiedy ją pogrzebł) dał obuwie z niej. Jakoż ten to młynarz Podkowa brat rodzony zabójcy tego przyznał to przed tymże woźnym �WYPRASZANIE OD KARY ŚMIERCI 255 i szlachtą, gdy się u niego upominał woźny tych dóbr i czy pozostałych z bracią rodzoną pozostałej siostry, ze te rze­ czy przyniósł ten zabójca do młyna cieszymskiego i tento mły­ narz brat jego oddał i to obuwie z pasierba swego pospołu z inszemi rzeczami i krowę tymto braciej meboskiej zabitej. Będąc tedy zesłany tento woźny za wiadomością i obwieszcze­ niem jegomości pana Stefana Jankwicza na ktorego gruncie to ciało zachowane było i za obwieszczeniem X. Walentego Kommendarza Frysztackiego od urodzonego pana Samuela Mniowskieo-o naleźli ciało na drodze na polu gładyszowskiem, które z ludźmi i prawem wiejskiem stępińskiem i z szlachtą ponnenioną widział i obaczył głowę obuchem potłuczoną A o ywszy gromada ciała tego, na inszym miejscu pochowali je krzyz postawiwszy nad grobem. A in continenti strona stanęła pro szac o exequtią... . „„o Następny chronologicznie wypadek pochodzi z r u ks. Sygańskiego 1. c.) a odnosi się do Klikuszowej; da szy z r 1684 odnosi się do Żywca a jest wypisem z Chronografii albo Dsieiopisa żywieckiego Andrzeja Komomeckiego. Bohaterce tego opowiadania, którego ofiarą padł kat, niechcący więźnia popuścić, nie udało się przecież ocalić skazańca; widocznie są nie uznał zwyczaju za obowiązujący: „Teo-oź roku Wojciech Stokłosa z Zabłocia, krawczyk, zginął, będąc u kościoła św. Krzyża ścięty, pod Bożą Męką, o kradzież koni. Tego tedy, gdy miał kat scinac, panna jedna z Białej, jako do młodzieńca przyskoczywszy, podw.ką ) mu szyję okręciła a ręką'obłapiła, że się katu nijakim sposobem oderwać nie dała, zwiódszy go daleko z placu, chcąc go wy­ zwolić; aż z zamku hajducy dwaj przybiegszy, zaledwie ją od nieo-o oderwali i był ścięt Z której okazyjej kat, zeszamotawszy się’z nią i z więźniem, niedługo potym umarU Dalszy przypadek pochodzi z r. 1689 i odnosi się do faktu »odproszenia« dziewczyny przez młodzieńca fMcia leficorum Wiśniciae, str. 34-36, pod dniem 4, 5 . 6 wrzesn a 1689), o czem wspominałem już powyżej. Przeć są ] Wojciech Nawrocki i Benedykt Włodarczyk, obaj ze wsi Nie­ połomice - i wnoszą skargę przeciwko Teresie Kąckiej. ') Podwika — chusta, zasłona z głowy. �256 STANISŁAW ESTREICHER »Moi Łaskawi PP. skargę naszą żałosną wnoszęmy na­ przeciw tey niebaczney dziewce y szkodę nąm w ubóstwie poczynioną to jest o załozęnie y spalęnie ogniem ubóstwa na­ szego a nietylko nąm samym, ale y innym do czego y ona sama zna się«. ” Tandem opowiadają akta sądu — inculpata Teressia benevole in inquisitione zeznała się, ze Tomkowi zapalela dom wlawszy po węgle, u Brachy zapaleła wlawszy na przyłasek, u Garcarza wlawszy na komorę pod strzechę założyła ogień, u krędęncerza zapaleła od ulice. Quesita, ieśli kogo nie po­ szkodowała, respondit, źe nigdy y tegom nie czynieła tylko kiedy mi sie w głowę coś stało, szum wielki, tom te uczynki czynieła«. Podobnie zeznała na drugiej i na trzeciej inkwizycyi. Mimo źe oskarżyciele darowali jej winę, zapadł dekret, że ma być za to »ścięta, w rynku pod pręgą«. Poczem księga sądowa dosaje jednak: »Z woli y decizy JMci P. Starosty a Gubernatora naszego (Stefana Praźmowskiego, pełnomocnika Lubomirskich, zarządcy klucza wiśnickiego) stanęło post dekretum tak prout sonat in scriptis ad iudicium missis. Ponieważ ta panna z Niepołomic decretowana iest decretem mieyskim na garlo, ale źe mnie zaszły wielkie instancye tak duchownych iako y mieyskich osób tudziesz całego miasta, tedy poważając instancye te tak poważne daruię ią garłęm z tą iednak condycyą iżeby poszła zaraz do kościoła z tym młodzięncem, który ją od prosił v o iey dożywotnią przyiazn concurował, ażeby z sobą w kościele swdętym szlub wzięli. Co to utwierdzam ręką moią. Stefan Prażmowski starosta wiśnicki«. Ciekawy opis, ogłoszony przez prof. Krzyżanowskiego, a wy­ jęty z ksiąg parafialnych siedliskich, z roku 1747, powtarzam tu raz jeszcze, w rocznikach Czasu jest bowiem trudno dostępny: »Ja Urban Kalski, wikary kościoła parafialnego w Siedli­ skach, pobłogosławiłem małżeństwo, niespodzianie i nagle za­ warte przez pracowitego Wojciecha Kuczka ze wsi Kamienicy, którego sławetny urząd w Brzostku za najgorszą zbrodnię ska­ zał na śmierć przez ucięcie głowy i spalenie. Skoro go już na miejsce egzekucyi wyprowadzono i kark mu obnażono, praco­ wita dziewica Elżbieta Kuszoska z tej samej wsi Kamienicy �WYPRASZANIE on KARY ŚMIERCI 257 przedarła się na rynek w męskiem ubraniu i obnażony kark wspomnianego Wojciecha chustą, z głowy własnej zerwaną, „pasała i przykryła, a następnie z miejsca stracenia i hańby •z nim razem do kościoła po błogosławieństwo pobiegła. W iiząc to wszystko na własne oczy i jeszcze więcej słysząc, za­ pobiegając znacznie większym nieszczęściom, wedle prawa zwy•zajowego Królestwa (secundum consuetudinem Regrn) tego sa■ nego dnia małżeństwo wspomniane pobłogosławiłem i zatwier­ dziłem - Świadkami byli Stanisław Ożga z Brzezin, Jozet ¡Jajec z Kamienicy i innych wielu, którzy na egzekucyę wyroku śmierci się zbiegli«. . Ostatnim skutecznym wypadkiem zastosowania tego oby­ czaju - (nieskuteczne cytuje Wójcicki jeszcze z 19-ego wieku, 1828 i 1832) —jest niesłychanie charakterystyczny takt z r. 1i 9, opisany w liście Józefa Lipskiego wystosowanym do obożnego kor. Krasińskiego. List ten ogłoszony już przed czterdziestu laty w Tygodniku illustr. (1860, tom II., str. 519) przedru owujemy również poniżej, rzuca bowiem najlepsze światło, jak wielką krzywdą bywało nieraz tego rodzaju dowolnie i kapry­ śnie stosowane prawo łaski: »Jaśnie Wielmożny Panie! Gdy nieboszczyk Marcin Sobe.... brat żony mojej, oi pra­ cowitego Bartłomieja Chwały z Zofią Sobe...., bratową mą okru­ tnie zamęczony został, takowych zabójców schwytawszy, o esłałem do sądu miejskiego krasnostawskiego w roku przeszłym (1768 r) Takowych winowajców trzymałem w areszcie miej­ skim niedziel jedenaście, wikt dla nich opatrywałem straży pil­ nującej płaciłem, proces kryminalny z niemi wiodłem, wyko­ nywania sprawiedliwości sprowadziłem, na trunki sędziom miej­ skim nie mało ekspensować musiałem, tak, żem na tę sprawę blisko tysiąca złotych ekspensował. W sprawie takowej doczekałem się dekretu dwunastego tygodnia: odesłano urodzoną Sobe...., jako szlachciankę, do grodu, obwinionego zaś Bartosza skazano na śmierć. Lecz gdy przyszedł termin egzekucyi, idącego już na plac dziewka jakaś chustką zarzuciła. Po którym bezprawnym_ po­ stępku zamiast egzekucyi dekretowi, poprowadzono go z hala­ bardami cechy do kościoła i tam go księżom oddano, a m ze szczętem zniszczonemu żadnej satysfakcy. me uczyniono Lud. Rocznik X. �258 STANISŁAW ESTREICHER I ak wielkiej krzywdy chciałbym poszukiwać na mieście Krasnostawie, a zero człowiek zniszczony, przeto supplikuję jaśnie wielmożnego pana o zarekomendowanie mnie j. w. podkanclerzowi koronnemu, aby mi patron miserabilium w tej spra­ wie był przydany, tudzież o opatrzenie mnie chudego pachołka«. Na tymto liście dającym tak smutne świadectwo o wymia­ rze sprawiedliwości po miastach upadającej Rzeczypospolitej, kończy się materyał, odnoszący się do obyczaju »wypraszania«, o ile był u nas praktykowany. Jestto oczywiście tylko drobna cząsteczka tego, co się kryje w archiwach i co z czasem wy­ dobyte rzuci na jego rozpowszechnienie jaśniejsze światło. Już z tego jednak widać, że i współcześni nie zgadzali się w za­ patrywaniach na znaczenie wypraszania od kary śmierci. Jedni uważali je za powszechny zwyczaj prawny na ziemiach Rze­ czypospolitej, inni go nie respektowali. Był on przeżytkiem innych czasów i skazanym był na obumarcie, choćby nawet gwałtowny przewrót w stosunkach prawnych z końca 18 stu­ lecia nie był go nagle i radykalnie usunął. Dla dzisiejszego czytelnika jest wogóle niespodzianką, że trwał tak długo, że zaginął stosunkowo tak niedawno. J � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wypraszanie od kary śmierci w obyczaju naszego ludu / Lud, 1904, t. 10 Subject The topic of the resource obyczaje ludowe Description An account of the resource Lud, 1904, t. 10, s. 241-258 Creator An entity primarily responsible for making the resource Estreicher, Stanisław (1869-1939) http://viaf.org/viaf/56658556 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1904 zwyczaje ludowe https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2e2a91d832fbbf7ac8e441dbefbfcb08.pdf 293cae00dbfd8d5b3a217fb2abebafc8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 163 STELMACHOWSKA BOŻENA Na drodze do teorii sztuki ludowej Szkic Informacyjny Spośród całokształtu zagadnień, dotyczących kultury d u ­ chowej ludu, na największe stosunkowo Irudności natrafia defi­ nicja stylu ludowego, klasyfikacja i ocena sztuki ludowej. O ile bowiem inne działy kultury duchowej ludu uznane zostały za wyłączną dziedzinę badań etnograficznych, np. tema­ tyka obrzędowa czy f o l k l o r u , o tyle do sztuki l u d r . e j roszczą sobie pretensje również i teoretycy sztuki wraz z artystami. Dyskusja nie należy zresztą do „akademickich", ale wiąże się bezpośrednio z życiem, ponieważ aktualizują i realizują jej w y ­ niki muzeolodzy przenosząc ją t y m samym na forum społeczne. Już samo postawienie problemu nie jest jasne. Zanim b o ­ wiem będziemy mogli odpowiedzieć na pytanie: co to jest styl l u d o w y , czym jest sztuka l u d o w a ? - t r z e b a sprecyzować tezę, że istnieje odrębny styl ludowy i odrębna l u d o w a sztuka. Chodzi o t o , k t o ma prawo tezę taką ustalać. Niektórzy teoretycy historii sztuki kwestionują właśnie sa­ mo podstawowe założenie problemu biorąc jako punkt wyjścia kryteria wyłącznie estetyczne. Stają najczęściej na s ,nowisku, że sztuka sianowi jednolitą całość a w tej całości wytwory l u ­ dowe t o albo faza początkowa, albo też deklinacja sztuki. Ocena jest wyłącznie kwalifikatywna a tym samym prowadzi często do wniosku, Że w ogóle nie istnieje żadna sztuka ludowa, ponieważ wytworów ludowych jako okazów wyłącznie imitacyjnych, p o ­ zbawionych walorów estetycznych, nie można określać mianem sztuki. W rozumowaniu takim tkwią już dw<i zasadnicze błędy: h i ­ storyczny i merytoryczny. Z chwilą bowiem gdy stwierdzimy, że pewien przedmiot jest wytworem artysty ludowego, już tym samym zaistniał fakt historyczny w zakresie dziejów sztuki nienależnie o d kwalifikacji samego obiektu. S ą artyści, więc jest sztuka. �164 A dalej, ponieważ również historycznie udowodnić może­ my, że szereg artystów, zaliczonych do oficjalnych przedstawi­ cieli sztuki, brało impuls z wytworów ludowych, upada t y m sa­ mym wyłączność momentu imitacyjnego po stronie wytworów l u ­ dowych ustępując wzajemności wymiennej. A wreszcie, biorąc rzecz merytorycznie, z chwilą, g d y ar­ tyści (rzeźbiarze czy malarze), ci właśnie znawcy, którzy dla h i ­ storyków sztuki są w dużym stopniu najbardziej miarodajni, po­ trafią emocjonować się wytworami ludowymi, trzeba przyjąć przynajmniej to, że w y t w o r y ludowe nie są pozbawione walorów estetycznych. W rezultacie więc możemy przyjąć, że teoretycy historii sztuki są uprawnieni do postawienia tezy, iż istnieje sztuka ludowa. Inaczej rzecz się ma, g d y z kolei przystępujemy do ana­ lizy, do określenia istoty sztuki ludowej, do próby postawienia tezy, że istnieje odrębny styl ludowy. W t y m miejscu przestaje już obowiązywać wyłącznie me­ toda stosowana w historii sztuki, opierająca się przede wszystkim na historii i estetyce. D o głosu dochodzi również metoda etno­ graficzna, z pomocą której wyświetlić można genezę i istotę sztuki ludowej pogłębiając problem psychologicznie i socjo­ logicznie. Wśród naukowców polskich najsumienniej i najwnikliwiej zajmują się sztuką ludową dwaj znani historycy sztuki: Ksawery Piwocki i Tadeusz Dobrowolski. Obydwaj biorą za punkt wyjścia swych dociekań moment psychologiczny, podchodzą do sztuki o d strony artysty. Zapatry­ wania ich nie są wprawdzie przeciwstawne, ale są odrębne; stąd wywiązał się między nimi swego czasu spór naukowy, toczący się na łamach „Przeglądu Współczesnego" (1935), który wspomi­ namy dlatego, że ma on zasadnicze znaczenie dla wytworzenia się u nas teorii sztuki ludowej. Dyskusja ta nie straciła dotąd nic ze swej aktualności. �165 Ksawery Piwoeki więc wysuwa tezę, że odrębność stylu l u ­ dowego wynika z odrębności światopoglądu artystycznego jego twórców. Właściwy sztuce l u d o w e j a-naturalistyczny charakter, jej niezależność w stosunku do form rzeczywistości naturalnej, wyrażająca się w daleko idących deformacjach, wiąże się przyczy­ nowo z owym specyficznym światopoglądem ludowego artysty. Tadeusz Dobrowolski nie reguluje związku stylu ludowego z odrębnością kultury ludowej. Twierdzi on, że deformacje w sztu­ ce wynikają przede wszystkim z braku wiedzy technicznej i błę­ dów obserwacji. Drogą ankiety, którą przeprowadza wśród arty­ stów ludowych, zyskuje Dobrowolski materiał testowy, na któ¬ rym opierając się rozumuje tak: zasadnicza postawa artysty l u ­ dowego w stosunku do otaczającego go świata ma charakter naturalistyczno-imitacyjny. Rozbieżność między naturalistycznymi założeniami a pełnymi deformacji wynikami twórców sztuki l u ­ dowej tłumaczy przez opory twórcze zewnętrzne i wewnętrzne, które nie dopuszczają do pełnego urzeczywistnienia artystycz­ nego zamiaru. Metoda testów, zastosowana przez T. Dobrowolskiego, pro­ wadzi go do pewności, że artyści Ludowi oceniają wyżej walory naturalistyczne w sztuce i że np. krytykując rzeźbę a-naturalistyczną ganią jej deformacje. W polemice, jaka wywiązała się na tle tych wypowiedzi, zabrał głos K. Piwoeki opowiadając się przeciw metodzie te­ stów jako jedynej metodzie podchodzenia do źródeł twórczości ludowej. Przypomina łącznie z t y m spostrzeżenia prof. Piaget'a, który przy systemie testów, stosowanych np. do dzieci, podkre­ ślił pięć zachodzących zazwyczaj błędów, mianowicie: bylejakość, fabulację, mniemania zasugerowane, mniemania wy wołane i mnie­ mania samorodne. Piwoeki sądzi, że przy eksperymentowaniu testowym mogą zachodzić wszystkie podane przez Piaget'a możliwości reakcji. L e p i e j - z d a n i e m P i w o c k i e g o - g d y chodzi o badania przeżyć ar­ tystycznych ludu, stosować metodę eksperymentalną we własnym Środowisku ludu i to jakby niepostrzeżenie. Z zupełną słuszno­ ścią przyjmuje Piwoeki, że celem uniknięcia werbalizmu, jakże często stosowanego przez artystów zawodowych, należy raczej �166 odcyfrować prądy ! tendencje oraz przeżycia ców wprost z zachowanych dzieł sttuki. artystyczne twór­ Tadeusz Dobrowolski, pozostając przy swojej metodzie te­ stów i opierając się na jej wynikach, ustala ostatecznie bardzo charakterystyczną teorię o przetwarzaniu właściwych ludowym artystom deformacji na nowe wartości o charakterze strukturalno-dekoracyjnym. T y m twierdzeniem przenosi Dobrowolski twór­ czość ludową z platformy czysto artystycznej na płaszczyznę sztuki stosowanej. Uzasadnia to swoje stwierdzenie faktami pod­ porządkowania całości rzeźby czy obrazu figuralnego prawidłom symetrii, równowagi mas i rytmiki, płynnego lub łamanego kon­ turu wraz ze schematycznym uproszczeniem formy. Urytmizowane szczegóły postaci rzeźb ludowych oddziaływ u j ą - j e g o z d a n i e m - n a widza podobnie jak ornament i dzięki temu wywołują zadowolenie estetyczne. Mówiąc o genezie dzieła artysty ludowego dochodzi D o ­ browolski do przekonania, że powstanie dzieła sztuki ludowej jest rezultatem skomplikowanego procesu twórczego, który od początku do końca dokonuje się w obrębie życia duchowego. Światopogląd artystyczny-według teorii Dobrowolskiego gra rolę bez porównania mniejszą niż w sztuce dojrzałej czy elitarnej. W twórczości prymitywnej większość zjawisk odnieść należy do nieuświadomionych, instynktowych popędów. Więc zbyt silne akcentowanie w niej roli świadomych poglądów este­ tycznych jest nieporozumieniem. Połemika pomiędzy Ksawerym Piwock?m i Tadeuszem D o ­ browolskim doprowadziła w rezultacie do skondensowania teo­ retycznego uzyskanych przez obu uczonych ich wyników nau­ kowych, ustabilizowała sam problem, umożliwiła dalszą dyskusję swolennikom i przeciwnikom wspomnianych tutaj tez. Spośród etnografów teorią sztuki ludowej zajmuje się m . i . badacz zdobnictwa góralskiego Mieczysław Gładysz, który rów­ nież podchodzi do temalu c d strony psychologii i również bie­ rze za punkt wyjścia artystę ludowego. �167 Gładysz podkreśla więc wrażliwość estetyczną artystów l u ­ dowych, przytacza szereg autentycznych przykładów na tę w r a ­ żliwość, koncentrując swoje zainteresowanie estetyczne na dwu głównie zagadnieniach: co lud śląski uznaje jako piękne w za­ kresie zdobnictwa oraz gdzie należy szukać źródeł tych upodo­ bań, czyli wartościowania estetycznego. Metoda eksperymentowania testowego winna pochwycić proces twórczy ludowego artysty. Sposób, którym posługuje się Gładysz, ma swoisty wyraz, choć cel jego dociekań jest podo¬ bny do tego, jaki miel! Piwoeki i Dobrowolski. Jednakże meto­ da testów zoslała przez Gładysza rozbudowana w specjalny sy­ stem, którego sztywność można by zakwestionować. Artystom l u ­ dowym eksponuje się szereg tablic zdobniczych, aby zyskać ich odpowiedzi, zawierające osąd artystyczny oglądanego rysunku czy fotografii. W y n i k i zdobyte w ten sposób ujmuje Gładysz w tabele etatystyczne, zawierające zestawienia procentowe uzyska­ nych wartościowań. Tabele są steoretyzowane a wyniki ujęte w schemat ukła­ du symetrycznego, rytmicznego i symetryczno-rytmicznego. Ka­ żdy wynik podany jest w procentach. W ten sposób uzyskuje Gładysz statystyczny schemat estetycznych doznań górali ślą­ skich. Opierając się na swojej, specjalnej metodzie dochodzi zre­ sztą do ciekawych wyników, gdyż zyskuje nieraz bardzo piękne wypowiedzi górali na temat sztuki. Zaznacza się więc u Gładysza wyraźna tendencja przypisy­ wania artystom ludowym świadomej wiedzy o twórczości arty­ stycznej i możności wyrażania własnego poglądu, ugruntowanego tradycją, poczuciem smaku osobistego, wreszcie intuicją twórczą. Niezależnie od sztucznego nieco eksperymentowania testo­ wego posługuje się Gładysz również metodą obserwacji własnych - d u ż o cenniejszą moim zdaniem, co zresztą wysunął już także Piwoeki, od sztywnych form narzuconej z góry, mechanicznej schematy zacji. Na tej drodze dokonuje Gładysz kilku znamiennych odkryć w stosunku do techniki kompozycyjnej. Obserwując górali do­ chodzi do wniosku, że przy rzeźbach w drzewie czy przy zdob- �168 nictwie metalowym znaczenie mają trzy rodzaje komponowania ornamentów: 1) kompozycja planowa, 2) kompozycja z przypadku, 3) mozolne zestawianie motywów poprzednio przygoto­ wanych. C z y l i , że stwierdza tutaj Gładysz obecność prawdziwie twórczej dynamiki obok rzemieślniczego zestawiania motywów zdobniczych. Ustaliwszy i udowodniwszy w swoisty sposób estetyczne możliwości artystów śląskich zastanawia się z dużą trafnością nad podnietami estetycznymi ludu. Wymienia ich kilka. I tak пр.: oglądanie wytworów sztuki elitarnej jest silnym bodźcem estetycznym, prowadzącym niejed­ nokrotnie do naśladownictwa. A l e prócz tych czysto zewnętrz­ nych wpływów są i głębsze, jak podniety religijne i magiczne, o których jednak zawsze jeszcze wiemy bardzo niedużo, oraz społeczne. Jest to splot tak silny, Że wydzielenie niektórych po­ budek, względnie supremowanie jednych nad drugimi byłoby na razie, bez dłuższych studiów specjalnych, problematyczne. W książce swojej „O zdobnictwie metalowym na Śląsku" podkreśla Gładysz jeden jeszcze czynnik kształtujący pojęcia es­ tetyczne ludu, a m i a n o w i c i e - t r a d y c j o n a l i z m ! Gładysz spotkał ta­ kich artystów ludowych, którzy, mimo uzdolnień, świadomie nie wprowadzali pomysłów własnych, aby zachować w całej pełni ornament tradycyjny. T u niewątpliwie ważnym momentem od­ działywania tradycjonalnego jest środowisko, które najwyraźniej sprzeciwia się hasłu: sztuka dla sztuki. W dociekaniach czął analizę naukową dotyczących artystów waniu różnych metod sków na temat sztuki swoich Mieczysław Gładysz, który rozpo­ o d mozolnych zestawień statystycznych, ludowych, doszedł następnie przy zastoso­ naukowych do pewnych ogólnych w n i o ­ ludowej w odniesieniu do jej genezy. Na stanowisku ściśle etnograficznym staje dobry znawca pol­ skiej sztuki ludowej w różnych jej odmianach regionalnych Ta- �169 deusz Seweryn, który uwzględnia zarówno momenty estetyczne jak psychologiczne i socjologiczne. Mówiąc o właściwościach sztuki ludowej z punktu widze­ nia kryteriów osobistych, podkreśla Seweryn m.i. jej dwutorowość. Zdaniem Seweryna inne noimy stosuje lud do obrazu r e l i ­ gijnego a inne do świeckiego. Ocena obrazu religijnego jest za­ wsze powściągliwa, dyskretna ze względu na temat i właściwą ludowi wiarę w wizerunek jako zastępczą istność Istoty nadna­ turalnej. Ocena obrazów cudownych jest z reguły dodatnia, cho­ ciażby t y p ich nie odpowiadał normom przez lud przyjętym. Nad­ naturalne wartości, jakie uprzytamnia obraz cudowny, stają się dla ludu kryterium estetycznym. Wiara jest wartością nadrzędną w stosunku do piękna a jednokierunkowością swoją hamuje su­ biektywne funkcje, odczuwania i władze osądu. » Stopień piękna zależy o d stopnia cudowności obrazu. Po­ święcenie obrazu zwiększa u ludu jego wartość idealną. Okazuje się stąd, że Seweryn dochodzi do podobnych spo­ strzeżeń, do jakich doszedł Gładysz, a mianowicie stwierdza, że decydujący wpływ na jakość oceny warloŚci obrazu przez lud ma - treści Stopień rozpoznania piękna obrazu religijnego zależy od stopnia rozpoznania jego treści. Seweryn określa t e n - można by powiedzieć-nastrój este­ tyczny, który przy oglądzie obrazu ogarnia widza z ludu, jako uczucie radości, wypływające ze zrozumienia mowy formy! Dalej jeszcze należy wziąć pod uwagę upodobania do patrona a wre­ szcie jego popularność w ogóle. Dalszymi normami estetycznymi są: piękno rysów i twarzy; piękno oczywiście relatywne, zgodne z ludową konwencją piękna. A więc przysadkowate figury, szerokie owale twarzy, pulchne rę­ ce, rozdęte suknie. Dlatego też przypuszcza Seweryn, że barok odbił się tak silnie krągłością formy na rzeźbie i malarstwie ludowym. Na ocenę wytworu ludowego — w tym wypadku obrazu — wpływa również barwa. Barwy lud określa swoiście. Są więc barwy ceglane, wiśniowe, mysie, ostróżkowe, bzowe i t p . O k r e ­ ślenia te dowodzą, że lud posiada bogatą skalę wyobrażeń o bar­ wach podpatrzonych w naturze, bogatszą od skali samych nazw. �170 Ze wszystkich barw najbardziej podoba się czerwona. Re­ akcje, jakie budzi czerwień u ludu, mają uzasadnienie psycholo­ giczne. Czerwień bowiem, jako punkt kulminacyjny skali barw­ nej, działa pokrzepiająco i zapalająca Miejsce równie niemal wa­ żne w ludowych kompozycjach kolorystycznych zajmuje barwa niebieska, po niej zielona i żółta. Czerwień gra w magii ludowej rolę czynnika apofropeicznego, jest barwą leczniczą. Nie da się jednak stwierdzić korelacji tych wierzeń z czynnikami estetycz¬ nymi oraz z malarstwem l u d o w y m . O b o k kryteriów piękna, zależnych od treści, kształtów, barw obrazu, ważną rolę o d g r y w a - z d a n i e m Seweryna — czynnik pro­ porcji rzeczy świeckich do religijnych, np. w obrazie pejzaż, który powinien zajmować jak najmniej miejsca. Pejzaż pojawia się t y l k o tam, gdzie obrazuje symboliczną treść religijną albo gdzie ma grać rolę plastycznego, bliższego dopowiedzenia głów­ nej postaci, będącej właściwym tematem. Palący się dom ma np. służyć tylko do bliższego określenia Św. Floriana, pole i pług Św. Idziego. Jest j e s z c z e - w e d ł u g S e w e r y n a - i n n y czynnik kształtowania stę poglądów estetycznych ludu, a mianowicie proporcja powie­ rzchni przeznaczonej na temat religijny do przestrzeni zajętej przez tło lub akcesoria świeckie. Tu przekonywujemy się, że po­ staci świętych mają olbrzymią przewagę nad tłem. Narzucają się rozłożystymi szatami, dużymi aureolami i koronami, sięgają czę­ sto o d ramy do ramy, dzięki czemu sprawiają wrażenie monu­ mentalne. Ludowe normy obyczajowości są niezmiernie s u r o w e - s z a t y okrywające świętych i aniołów przepisowo długie. Według mnie­ mania ludu, jak to dowcipnie określa Seweryn, dusze wstające z grobu na Sąd Ostateczny muszą być nagie, natomiast anioły nie potrzebują być obnażone. Porusza też Seweryn pierwiastki techniczne obok pierwiast­ ków treści, kształtów, barw i kompozycji - jednak już jako war­ tości drugorzędne. Podobnie jak Gładysz poświęca Seweryn uwagę podłożu magicznemu twórczości ludowej, podłożu społecznemu oraz psy­ chologicznemu, z tą jednak różnicą, że Gładysz lekko zaznacza # �171 ważność tych momentów, natomiast Seweryn rozwodzi się sze roko, umiejętnie i z dużą szczerością osobistą. Mówiąc o podłożu społecznym sztuk, ludowej stwierdza Seweryn, że lud dbał zawsze o to, by obraz zachował socjolo­ giczny związek z charakterem wnętrza, dzięki czemu len sam t y p obrazu nabierał w różnych stronach wiele cech regionalnego cha­ rakteru. Strojność obrazu potęgowano różnymi akcesoriami zdo­ bniczymi. Obraz bowiem należał do parady domu, zaś parada obowiązuje wszystkie stopnie wiejskiej hierarchii społecznej p o d groźbą utraty szacunku w gromadzie. Obowiązek podlegania społecznym normom parady, prze­ strzegany przez opinię sąsiedzką, skłaniał zapewne wielu do stro­ jenia ścian obrazami w ilości p.zekraczającej osobiste potrzeby. Nadto w całej Polsce jest zwyczaj, że matki dają córkom w y ­ chodzącym zamąż obrazy „wianne", które wieszano w miejscu sakralnym, w honorowym kącie izby, gdzie jada się wieczerzę wigilijną, gdzie dokonuje się obrzędowy akt zaślubin. Obrazy skupiają na sobie resztki czci, jaką darzono ongiś domowe siedlisko duchów opiekuńczych. W ogóle obraz odgry­ wa w obrzędach pewną rolę, co Seweryn bardzo słusznie p o d ­ kreśla, a w ogóle społeczność wiejska czuje się bezpieczniej w życiowych perypetiach pod opieką patrona wsi, Świątka, w ob­ razie czy rzeźbie. Na podstawie wiary w obecność nadnatural­ nych istot w obrazie powstawały różne formy traktowania ob­ razu: jako żywej osoby, jako domownika, któremu należy się szacunek. Malowanie dawało artyście ludowemu niewątpliwie dużo za­ d o w o l e n i a - j a k o aktywizacja barw, linii, rytmu, motywów i reli­ gijnego tematu, ale równie godne szacunku były te prace ze względu na to, że człowiek, który je wykonywał, stawał się uży­ teczny gromadzie. Obraz ma dla ludu również znaczenie apotropeiczne, magi­ czne. Oddala np. burzę na morzu, zapobiega pożarom, w cha­ cie przynosi spokój i pomysłowość, można nim zażegnać choroby. Tadeusz Seweryn w swej pracy o ludowym malarstwie usi­ łuje również dać rozwiązanie psychologiczne twórczości artysty­ cznej ludu w stosunku do malarstwa. Z obserwacji autora cennej �172 książki wynika, że artysta ludowy nie posługuje się rzeczywi­ stością fizykalną jako modelem rysunkowym, nie czerpie form z bezpośredniego oglądu, lecz raczej z przypomnienia. Skłonni więc jesteśmy do wartościowania tych obrazów jako odbicia rze­ czywistości wyobrażeniowej, aczkolwiek nie ulega wątpliwości, że celem wysiłków artysty ludowego jest naturalistyczne odtwo­ rzenie tematu. Nie interesuje też artysty ludowego - zdaniem S e w e r y n a trójwymiarowość w przyrodzie, Nie możemy jednak traktować braku wyobraźni przestrzennej u ludu jako niedorozwoju władz umysłowych. Podobnie nie możemy uważać malarstwa płaszczy­ znowego za niższy stopień ewolucji formy artystycznej. Według Seweryna malarstwo ludowe znamionuje pełnia cech skrystalizowanych, artystę zaś ludowego pełnia dojrzałości, wystarczająca na wyrażenie tych cech. Ujrzenie tej prawdy uważa Seweryn za kwestię wyzwolenia się spod sugestii widzenia naturalistycznego i dziedzicznego obciążenia normami estetycznymi greckiej czy renesansowej sztu­ ki a z drugiej za kwestię wyzbycia się nałogów wartościowania psychiki ludowej wedle schematów psychiki inteligenckiej. Tadeusz Seweryn zdołał więc dzięki dysponowaniu obszer­ nym materiałem przykładowym, dzięki głębokiemu i szczeremu odczuciu piękna sztuki ludowej wyemancypować ją teoretycznie z deprecjonujących ją często osadów, podkreślił jej odrębność i wartościowość, dał osiągnięcia niezmiernie ważne przede wszyst­ kim dla etnografii. O ile Seweryn zajmował się przede wszystkim malarstwem ludowym, o tyle specjalnym studiom poddał drzeworyty ludowe wspomniany już na początku Ksawery Piwoeki. Jak w polemice swej z Dobrowolskim, tak i tu interesuje go w pierwszym rzę­ d n e psychologiczne podłoże twórczości ludowej. Piwoeki idzie w pewnych swych ocenach dalej niż Seweryn. Udowadnia mianowicie, co zresztą etnografom jest na ogół wiadome, że a-naturalizm sztuki ludowej nawet tam silnie się zaznacza, gdzie obraźnik kopiuje wzory graficzne. Gubią się \ i * | �173 ustalone proporcje postaci ludzkiej, deformuje się jej układ ana­ tomiczny a z zanikiem perspektywy geometrycznej ujęcie wgłę­ bne zamienia się w płaszczyznowe. Często dekoracyjny koloryt traci związek z wyobrażonym przedmiotem. Piwocki podchodzi do tego zagadnienia analitycznie i szcze­ gółowo. Przypomina, że formy widzenia ludzkiego zmieniały się w ciągu wieków. Przeprowadza więc taką dedukcję: formy w i ­ dzenia ludzkiego w różnych epokach zależne były o d stopnia kultury, na którym żyła ludzkość. Jest więc rzeczą jasną, że nie t y l k o w różnych czasach, ale i na różnych szczeblach spo­ łecznych tej samej epoki historycznej inna jest struktura wrażeń optycznych. To nam tłumaczy, dlaczego dzieło obraźnika ludo­ wego odbiega od swego wzoru. Piwocki opiera się tu jeszcze na teorii Chwistka o kilku równorzędnie istniejących rzeczywistościach. I fak przyjmuje on, że na niższych szczeblach rozwoju kulturalnego i w życiu naszym codziennym mamy do czynienia z rzeczywistością naturalną. Składa się ona z osób i rzeczy, istniejących niezależnie od tego, czy je ktoś widzi lub może widzieć. O b o k tych zasadniczych elementów rzeczywistości występują drugorzędne w postaci sta­ nów psychicznych. Związany z rzeczywistością naturalną pogląd na świat roz­ wija się głównie pod wpływem życia społecznego i jest wyraź­ nie od niego zależny. Sztukę, będącą odbiciem rzeczywistości, nazywa Chwistek prymitywną. Artysta prymitywny ujmuje wy­ suwane przez siebie przedmioty przy pomocy ich cech cha­ rakterystycznych opierając się przy t y m na pamięci i kieru­ jąc się zasadą: „consensus omnium", popartą wiedzą o przed­ miocie. Pojawiają się na t y m stopniu prymitywizmu przedmioty i osady, widziane z bliska i z daleka dane w spostrzeżeniu i t y l k o pomyślane, zgodnie z wiarą w realną rzeczywistość wszel­ kich zjaw sk. Głębia i perspektywa występują dopiero w drugim i t o p n i u rzeczywistości, rzeczywistości racjonalnej czyli fizykal­ nej, której odpowiada sztuka naturalistyczna. To jest stopień, na jakim żyli twórcy rycin, które były wzorami dla drzeworytów ludowych. �174 Ta teoria C h w i s t k a - z d a n i e m P i w o c k i e g o - m o ż e byc w pe­ wnej mierze przydatna dla zrozumienia owej rozbieżności drze­ worytu ludowego i współczesnej grafiki oficjalnej. Trafnie ujmu­ je sposób percypowania przedmiotów nie wprost z natury, lecz jakby z pamięci, z apriorystycznej wiedzy o przedmiocie. Jest rzeczą znaną, że dzieci i artyści rysują przedmioty nie tak, jak je widzimy, lecz tak, jak je sobie przypominamy. T e n t y p twór­ czości nazywa się ideophstyką. Ideopiastyka łączy wyraźnie twórczość ludową dziecka i ludów pierwotnych. ze sztuką Sztuce dziecka brak plastyki i perspektywy. Środki wyrazu ograniczają się przede wszystkim do konturu. Schemat rysunko­ w y jest świadectwem „upraszczającej apercepcji". Bez zdolności tworzenia schematów dziecinny czy prymitywny umysł nie byłby zdolny ani do uporządkowania ujęcia wielorakich form rzeczywi­ stości, ani do ich rozumienia. Umysł pierwotny, naiwny uprasz­ cza całość zjawisk do kilku takich schematów i przy ich pomo­ cy usiłuje zrozumieć ich związek i sens. Odbiciem plastycznym takiego pojmowania świata jest właśnie sztuka ludowa. Umysł pierwotny - stwierdza ze słusznością Piwoeki - nie widzi różnicy między człowiekiem a otaczającą go przyrodą. N i e t y l k o antropomorfizuje zwierzęta i rośliny, ale ożywia także i przedmioty ma. twe. W sztuce odbija się w szablonie rysunku. W sztuce l u d o w e j - m ó w i P i w o c k i - s t y p i z o w a n a jest nie t y l k o postać ludzka, ale i ornament. Poszczególne motywy orna­ mentu pierwotnego są wspólnym dobrem całej niemal ludzkości. Zawodna j e s t - p i s z e autor pracy o drzeworycie — skłoność ba­ daczy do przyjmowania teorii wędrówki danego motywu ornamentacyjnego nawet tam, gdzie można przypuścić samodzielność pomysłu. Wątki zdobnicze—według Piwockiego - nie wędrują, ale tworzą one jeden z najstarszych dorobków kulturalnych ludzkości. Z tego elementarnego popędu zdobniczego wypływa zmysł dekoracyjny właściwy całej sztuce prymitywnej, a więc i ludo­ wej. Tak więc kształty przedmiotów w drzeworycie ludowym czy malarstwie nabierają form wybitnie dekoracyjnych lub są zupeł­ nie pokryte ornamentem. �175 T o też siła ekspresji sztuki ludowej, związana z samą czyn­ nością artysty, leży raczej w formie niż w zaczerpniętej treści przedstawień, jak w drzeworycie ze sztuki oficjalnej. Zdanie Piwockiego w zakresie drzeworytu ludowego po­ krywa się ze zdaniem prof. Bystronia, etnografa i socjologa, który już w swojej pracy o drzeworytach polskich (1929) pod­ kreśla dekoratywność stylu, ów typowy dla obrainictwa ludo­ wego „horor vacui", tak że cała płaszczyzna obrazu wypełnia się równomiernie. Postać główna zajmuje z reguły miejsce środkowe, reszta zaś wypełniona jest rysunkiem postaci pobocznych, krajobrazem lub też tłem architektonicznym bez zastosowania perspektywy. Jan Stanisław Bystroń stwierdza prymitywizm kompozycji, prymitywizm plastyki, posługiwanie się grubym konturem, brak umiejętności stosowania światłocienia. Mówi o typizacji i to nie tylko postaci, ale i ornamentu, o patosie odległości, który cha­ rakterystycznie podkreśla emocjonalną wartość sztuki. Zestawiając razem przytoczone powyżej zapatrywania na sztukę ludową historyków sztuki i etnografów polskich stwier­ dzamy, że w nauce polskiej nagromadził się już bogaty materiał polemiczny, mogący stanowić podstawę do wniosków- synte­ tycznych. Zarazem jednak zauważyć trzeba, Że wszystkie przytoczone tutaj wypowiedzi dotyczyły zawsze t y l k o pewnych fragmentów sztuki ludowej. Na pierwszy plan wystąpiła tzw. „sztuka czysta", czyli rzeźba, malarstwo, grafika, a metodycznie interesowano się przede wszystkim psychologią artysty ludowego. Nie mamy więc dotąd teorii, obejmującej sztukę ludową jako całość. A przecież należy włączyć do niej i budownictwo ludowe, zdobnictwo oraz sprzęt obrzędowy. Pod względem me­ todycznym nie można ograniczać się wyłącznie do psychologii. Jeżeli więc zastanowimy się nad genezą sztuki ludowej ja­ ko wytworu pewnej grupy społecznej, musimy zarazem zwrócić �176 uwagę na różnorodność tej sztuki i jej uwarunkowanie termino­ we i regionalne. Różnolitość sztuki ludowej potęguje jeszcze różnorodność materiału, do wytworów sztuki ludowej używanego. Nadto po­ myśleć musimy o tym, że poszczególne gałęzie sztuki ludowej rozwijały się w czasie bardzo nierównomiernie. I tak np. ceramika na ziemiach Polski ma tradycje kilku tysięcy i , mimo że różne kultury i ludy ją wytwarzały, nie g i ­ nęły nigdy doszczętnie wytwory tych ludów i mogły stanowić odżywczy substrat dla innych narastających kultur. Również i budownictwo na ziemiach naszych posiada tra­ dycje prastare. Dość wspomnieć, że odkryte w Biskupinie cha­ ty, budowane na łątkę i sumik jakieś 2,500 lat przed Chrystu­ sem, mają tę samą konstrukcję, co niektóre chaty współczesne w tej samej miejscowości. Piękne podcieniowe domy drewniane znajdują swój prehistoryczny odpowiednik w palafitowym budo­ wnictwie. W dużo mniejszym stopniu znajdujemy nawiązanie do rzeźby. Prastare jest tkactwo, ale nietrwalość materiału przeszkodę w zachowaniu okazów tkactwa ozdobnego. stanowiła Świeżej stosunkowo daty (bo w. X V i l l i X I X ) jest malar­ stwo ludowe i grafika. Stąd już widzimy, г jak nierównym mate­ riałem mamy do czynienia i że o jednej, bezwzględnie równej metodzie ujmowania wszechstronnych zjawisk sztuki ludowej nie może być mowy. Do wspomnianych działów sztuki ludowej zaliczyć wypada jeszcze cały obrzędowy dział ze swoimi podkźnikami, maikami, pisankami, maszkarami i t p . , które obrzędowo stanowią materiał bardzo stary, r.eczowo jednak już tak niejednokrotnie przetwarżany i odnawiany, że obok ornamentów prastarych widzimy zu­ pełnie nowoczesne rodzaje wystrojów z naleciałościami i zasto­ sowaniem współczesnej techniki i kramarskiego tandeciarstwa. A b y tylko wspomnieć przykładowo: stosowanie fabrycznych świe­ cidełek i paciorków do ozdobnych, ślubnych koron panien mło­ dych np. w Wielkopolsce, wstęgi krakowskie, czy chustki barw­ ne wykonywane w fabrykach Tyrolu i t d . �177 Geometryczny ornament pisankowy ulega również prze­ mianom г zastosowaniem ornamentów antropomorficznych i zoomorficznych, zwłaszcza w ośrodkach zbliżonych do miast większych. Nasuwa się tu od razu konieczność badań historyczno-genetycznych, bardzo z natury swej trudnych, już choćby ze wzglę­ du na olbrzymie zasięgi historyczne i geograficzne, na których występują analogiczne zjawiska w szerokiej rozpiętości czasu. O b o k estetycznych rozwiązań powinien badacz sztuki l u ­ dowej dać socjologiczne rozwiązanie w tych działach sztuki lur dowej, które wyrosły z podłoża obrzędowej tradycji. Być może, że za mało zawsze jeszcze doceniamy nawar­ stwienia tradycyjne, tak bardzo ważne ze względu na konserwa­ tyzm ludowy. Zrośnięty z przyrodą, uzależniony od wpływów at­ mosferycznych i meteorologicznych, od których nieraz b y t jego zawisnął, lud wierzy niezachwianie w pewne prawidła, o których mieszkańcy miast nie myślą i które zatarły się w ich psychice, poddanej innym warunkom bytowania. - W przekonaniu człowieka z ludu magiczne koło roku ob­ raca się nieustannie a między śmiercią i narodzinami rozgrywa­ ją się poszczególne stadia życiowe: dni pracy, radości, szczęścia i żałoby. To uzależnienie się od magicznego obrotu dorocznej obrzędowości wytworzyło u ludzi przez ciąg tysiącleci poczucie wspólnoty z przyrodą i jej przejawami, silnie odcinające się od płynności I ruchliwości życia miejskiego. Również i więź rodzinna uwydatnia się silniej. Ten sam próg domu służy dziadowi i wnukom i coraz bardziej krępujące są więzy, łączące pokolenia, Zwyczaj stoi ponad rozsądkiem, po­ nieważ został uświęcony wielokrotną wspólnotą przeżyć. Przedmiot nie powstaje dla wygody, lecz jako narzędzie walki życiowej. Pojawia się w chwili potrzeby, w porządku bio­ logicznym i w tym leży jego wartość, podkreślona widomie wy­ ciśniętym czy wyrzeźbionym merkiem rodzinnym. Taka postawa człowieka z ludu w stosunku do przedmiotów, a więc i do przed­ miotów sztuki, wynika stąd, że lud nie ma poglądu na świat; pogląd ten zastępuje poglądem na życie i na stworzone przez Lud, T. X X X V I , 12* �178 siebie dzieła. Jego przedmioty, stroje, ornamentyka służą ściśle jego poglądom na życie i mają je wyobrażać. Na ogół więc nie ma sztuki personalnej wśród ludu, mimo że zajmujemy się poszczególnymi artystami ludowymi. Nie ma też okresów stylowych w znaczeniu stylów historycznych. Nie ma w sztuce ludowej pojęcia plagiatu, który przynależy sztuce personalnej; przeciwnie, sztuka ludowa powtarza jak najczęściej tradycyjny ornament. M o t y w namalowany czy wyrzeźbiony na skrzyni lub wyszyty na stroju — to jest zawsze ten sam motyw, z zastosowaniem jedynie pewnych wariantów. Z wierzeniem i zwyczajem, czyli z podłożem tradycjonal­ nym sztuki ludowej wiąże się również jego sens przyrodniczy. Ornamenty sztuki ludowej to nie tylko zdobiny, lecz i materiali­ zacja i sformułowanie sił przyrody. Pęd zdobniczy w stosunku do przedmiotów o małym stosunkowo znaczeniu wypływa z w o l i , aby je ożywić atmosferą domową. Lud bowiem nie posiada obiektywnego i zgodnego z rzeczywistością fizykalną nastawie­ nia do sztuki. Pejzaż ludowy np. nie jest prawie nigdy odbiciem okolicy, w której został namalowany, jest on po prostu odbiciem jakiegoś widoku, wytworzonego z gór, dolin, lasów, ludzi, zwierząt. Ptak, którego wyszywa wieśniaczka, staje się tworem geo­ metrycznym, podczas gdy dziewczynie wyszywającej nie przyj­ dzie do głowy, że nie ma on być „podobny". Postaci są stypi­ zowane a w obrazach świętych najważniejszą rolę odgrywają Ich atrybuty. Ceramiczne okazy postaci zwierząt zaledwie mogą być odpoznane. Tematy ludowego świata przeżyć podlegają rzu­ towaniu, jako formuły na pewnej określonej płaszczyźnie, gdzie muszą pozostać. Do tego nadaje się najlepiej dwuwymiarowa płaszczyzna. Zastosowanie głębi trzeciego w , m i a r u stworzyłoby już zbyt wielkie podobieństwo- z rzeczywistością fizykalną, wywołałoby niepokój. Sztuka ludowa natomiast dąży do ukojenia — według stałej formuły- w wartkim prądzie życia. Niepewność własnej egzystencji, obawa przed siłami przyrody, strach przed śmiercią, Niewiadomym, przed późniejszym b y t e m - p o d k r e ś l a j ą surowość i geometryzację linii. �179 Z generacji na generacje dokonuje się ta geometryzacja a przebieg jej staje się praktycznie możliwy w takich t y l k o wa­ runkach, że artysta ludowy nie przedstawia w swej twórczości form indywidualnych, lecz daje produkt zbiorowy, wynikły ze wspólnej więzi pokoleń i wspólnoty wierzeń. Nie jest jednak sztuka ludowa absolutnie bezosobista, gdyż każdy artysta z ludu wkłada w nią własne koncepcje twórcze, powstałe z zamierzchłych warstwie psychologicznych na podłożu obrzędów i wierzeń. T o są tylko przykładowe i najogólniejsze stwierdzenia, któ­ re należało by skonfrontować z całym szeregiem zabytków sztuki ludowej, z pomocą których dopiero moglibyśmy podsumować niektóre działy sztuki ludowej pod różne metody badawcze. Już naszkicowany powyżej krótki przegląd stosowanych d o ­ tąd metod, dążących do steoretyzowania sztuki ludowej, wska­ zuje na konieczność właściwego ich uporządkowania. W e wspomnianych kilkakrotnie pracach Piwockiego znaj­ dujemy dużo ostrzeżeń i wskazówek, szczególnie p o d adresem etnografów. Piwocki nie ma do nich zaufania, t j . nie wierzy, aby potrafili we właściwy sposób ocenić walory sztuki ludowej. Zda­ niem jego podkreślać oni będą zawsze socjalną stronę sztuki, zwrócą uwagę na utylitarne oblicze sztuki i szukać będą zwią­ zku sztuki ludowej z życiem zewnętrznym. Ze względu na to ich wyłącznie socjologiczne nastawienie nie można badań nad sztuką ludową pozostawiać t y l k o etnografom. Z drugiej strony zdaje sobie Piwocki sprawę z tego, że przed historykiem sztuki piętrzyć się będą niemałe trudności, wyrażające się głównie w metodycznym podejściu do tematu. Do anonimowych dziel sztuki ludowej nie m o ż n a - z d a n i e m Piwockiego-podchodzić tak, jak do sztuki oficjalnej, gdyż me­ toda ta zawodzi. Nie można bowiem zestawić faktów artystycz­ nych sztuki ludowej w łańcuchy chronologiczne. D o niektórych zjawisk jednakże trzeba podchodzić historycznie. Prehistoria bo­ wiem może dać pewne wyjaśnienia sztuce l u d o w e j - n a odwrót �t 180 sztuka ludowa może dać pewne wyjaśnienia na terenie zjawisk prehistorycznych. Józef Słrzygowski w pracach swych nad sztuką starosło¬ wiańską jest tego samego zdania; prof. Antoniewicz podkreśla silne związki pomiędzy sztuką górali podhalańskich np. a sztuką starogrecką w swej pracy o metalowych spinkach góralskich. Podobne zdanie wyraża również prof. Fociłhn ze Sorbony. Zwraca on uwagę na kontakty nauk pokrewnych etnografii, po­ trzebnych zwłaszcza dla badań nad sztuką ludową. Mówi wyraź­ nie, że wiedza, dotycząca sztuki ludowej, sąsiaduje z archeolo­ gią i historią sztuki, z etnografią, nauką o folklorze, z lingwi­ styką, socjologia, paleontologią ludzką itp, Dla F o c i l l o n a jej właściwym przedmiotem jest studium form plastycznych, grafi­ cznych, muzycznych, dramatycznych, choreograficznych i obrzę­ dowych, wreszcie i studium techniki. U nas w Polsce stoi -a terenie tej różnorodności prof. Frankowski {„Wiedza o Pulsce", tom III), a opierając się w swej teorii sztuki ludowej rra naukach etnografii pokrewnych widzi np. dużo związków z archeologią klasyczną. Wyłania się jednakże nowa trudność, mianowicie; zakresul Trudność ta występuje już przy porównaniu sztuki ze sztuką ludową. Gdzie granica między tym, co przynależy sztuce, a wytworem ludowym? N p . w rzeźbie średniowiecznej lub drzeworytnictwie średniowiecznym! " Tu przechodzimy w zakres stylu, o którym była mowa poprzednio przy charakteryzacji ob.-afnictwa i drzeworytnictwa !udowego. Za uprawnionych du zabierania głosu w kwestii stylu w sztuce uważa Piwoeki tylko historyków sztuki, jako posiadających terminologie właściwą, wypracowaną w dziedzinie swej nauki. Ponieważ jednak w .sztuce ludowej, w jej globalnym pojęciu, mieści się również zagadnienie właściwości rasowo-narodowych, przyznaje Piwoeki, źe należy do badań tych powołać antropologów, historyków kultury, prehistoryków i etnologów. Będą oni zabierali głos również przy rozwiązywaniu zagadnień psychologicznych podstaw twórczości ludu, w sprawach religiologicznych, zc sztuką ściśle związanych, dalej w zagadnieniach \ ; j 1 I 1 1 I 1 • 1 I 1 • Щ �181 struktury wrażeń i ujmowania ich przez artystów ludowych ze stanowiska odmienności widzenia ludzkiego w różnych epokach, krajach i na odmiennych szczeblach historii socjalnej. W podobny sposób ujmuje zagadnienie metody badań Spa­ mer („Des problemes fondamentaux de 1'etude des arts plastiques populaires"). Historyk s z t u k i - j e g o z d a n i e m - s z u k a w twórczości ludowej wyłącznie przejawów artystycznych. Etnograf ma posta­ wę fenomenologiczną. Dla niego fenomen izolowany ma walor estetyczny tylko o tyle, o ile może wyciągnąć z niego wniosek, który oświetli w sposób właściwy cały ów splot nerwowy men­ talności grupy społecznej, którą studiuje. Etnograf musi dla swo­ jej oceny poznać wszystkie formy ekspresji; dla niego to, w co człowiek świadomie wierzy, co śpiewa, co wytwarza artystycznie, ma wszystko tę samą wartość a granica oddzielająca dziedzinę przejawów kultury ludowej od elitarnej jest tylko granica, psy­ chiczną. Postawa socjologiczna i fenomenologiczna etnografa - we­ dług S p a m e r ' a - o r a z postawa waloryzująca i estetyczna historyka sztuk! rozgranicza w zupełności dziedzinę ich dociekań nauko­ w y c h . Celem specjalisty-historyka sztuki jest tylko szukanie sztuki. Celem etnografa jest lud i jego dzieło. Również i Haberlandt jest zdania, że nie potrzeba ruszać bwiata z posad w zakresie nauk historycznych, aby ocenić w spo­ sób właściwy sztukę ludową narodów europejskich („Les tendences artistiques dans le travail populaire en Europe"). Daleko bardzo odeszły poglądy współczesne od stanowiska np. Forrer'a, który widział w sztuce ludowej formę podrzędną sztuki elitarnej. Sztuka wiejska wydała mu się spóźnioną sztuką urbanistyczną wyszła z mody, która obniżyła się o kilka stopni od swego oryginału, nabrała cech jak mówi F o r r e r - „ w i e j s k i e j brutalności". ' Zresztą i Haberlandt, aczkolwiek broni znaczenia sztuki lu­ dowej, jest w jej obronie bardzo umiarkowany twierdząc, że sztuka ludowa to prąd wtórny twórczości artystycznej narodu, to jakby gwara w stosunku do języka literackiego. Jakże inaczej ujmują te kwestie uczeni polscy! Niezależnie od różnicy zdań w szczegółowym ujęciu tema- �182 tu stwierdzają jednomyślnie, że twórczość ludowa posiada swoją wartość istotną i Że zasługuje ze wszechmiar na to, aby jej po­ święcić wnikliwe i wszechstronne studia. Nie możemy niestety w chwili obecnej stwierdzić, czy i ja­ kie postępy w zasięgu wiedzy światowej poczyniła nauka zajmu­ jąca się sztuką ludową, ponieważ brak nam dotąd nowych ksią­ żek, które być może ukazały się w ciągu lat ostatnich. Nasze i n ­ formacje bibliograficzne są z natury rzeczy bardzo ograniczone. Nie wiemy również, czy naukowcy polscy zdołali w ciągu sześciolecia okupacyjnego przygotować nowe prace. Dotąd nie pojawiły się jeszcze żadne publikacje z zakresu badań nad sztu­ ką ludową w Polsce. Można więc było szkic niniejszy oprzeć wyłącznie na ma­ teriale, którym dysponowaliśmy w momencie wybuchu wojny. Konieczne jest, aby badania dotyczące sztuki ludowej o d ­ żyły znów w całej pełni, już choćby dlatego, że jesteśmy w szczę­ śliwym położeniu, pomyślniejszym od położenia innych narodów, że posiadamy u siebie zawsze jeszcze żywotną twórczość ludową, bogato zróżnicowaną regionalnie. Trzeba więc г jednej strony kontynuować prace opisowe w sensie m o n o g r a f i c z n y m - t e r e n o w y m i rzeczowym, aby zgroma­ dzić materiał pokazowy z całej Polski i ze wszystkich działów sztuki ludowej, a równocześnie trzeba kontynuować badania analityczne. Nie można zaprzeczyć, że na sztukę ludową i jej twórców oddziałały w pewnym stopniu wytwory miejskie. Historia kultury bowiem wykazuje pewne szlaki migracyjne o ściśle określonym kierunku, kulminujące w pewnych czasokresach i na oznaczonej przestrzeni; zaznaczyły się one i w sztuce ludowej. Odnajdujemy więc w niej reminiscencje stylów historycz­ nych: na północnym zachodzie Polski barok i rokoko, w krako­ wskim renesans, w ceramice pomorskiej wpływy fajansów z Delft, w zdobnictwie kaszubskim i pyrzyckim szczątki ornamentów wło­ skich i francuskich, na Śląsku pozostałości budownictwa prasło­ wiańskiego, w Wielkopolsce silne oddziaływanie wytworów mie- �183 szczańskich i życia cechowego i t p . Szlaki migracyjne wątków zdobniczych prowadzą czy to ze Skandynawii poprzez Litwę, Łotwę, Finlandię, czy z Włoch przez Kraków na Śląsk, czy z Hiszpanii i Francji poprzez centra klasztorne na Pomorze a z Rumunii i Węgier na Podkarpacie l t d . ; można je wszędzie roz­ poznać, ponieważ polska kultura ludowa organicznie przynależy do całokształtu kultury europejskiej i łącznie z nią przeżywała swoje fluktuacje. Dowodzi to żywotności i chłonności kulturalnej artystów ludowych, którzy nie pozostali nieczuli na wpływy zewnętrzne, ale którzy je przetwarzali organicznie nadając im własny, arty­ styczny wyraz. Podobnie przekształcał l u d pieśń, podanie, opowieść, ale to, co w interpretacji jego pozostało, to zaledwie sfragmentaryzowana mocno fabuła; styl natomiast zupełnie się zmienił. Jeżeli w jakimś wytworze duchowej czy materialnej kultury ludu znaj­ dujemy takie cechy, jak typizację, wynikającą z charakteru spo­ łecznego wytworu, tradycyjność ornamentu, traktowanie obiektów czy fragmentów sztuki jako dekoracyjnych, celowość magiczną, fragmentaryczność, symetryczność, rytmizacje, będziemy mogli przesądzić, że mamy do czynienia ze stylem ludowym, niezależ­ nie od tego, czy dany okaz pod względem technicznym i este­ tycznym prezentuje się lepiej czy gorzej. To ma bowiem sztuka wspólnego ze sztuką ludową, że w szeregach swoich wytwórców posiada zarówno artystów jak i rzemieślników, Judzi utalentowa­ nych obok nieudolnych. Niemniej dobrze trzeba się zaznajomić z wytworem stylo­ wym i wytworem ludowym, aby pochwycić podobieństwa i róż­ nice, aby móc dać własny osąd stylowi ludowemu i zdać sobie sprawę z zapożyczeń w treści. Nie ulega kwestii, że rozgrani­ czenie wspomnianych wpływów, stwierdzenie odrębności stylu l u ­ dowego, określenie walorów estetycznych, nadanie wyrazu i wła­ ściwej terminologii fakturze przedmiotu - to zagadnienia bardzo trudne do rozwiązania dla etnografa. Nie są jednak niemożliwe. Etnograf, pragnący specjalizować się w sztuce ludowej, mu­ siałby oczywiście posiadać studia z historii sztuki a n a d t o - �184 i przede wszystkim—odpowiednie uzdolnienia osobiste, które by pozwoliły mu na autorytatywne wyrażanie sądu o rzeczach sztuki. Jednakie wyrażanie sądu estetycznego o przedmiocie nie wyczerpuje zagadnienia. Podana poprzednio analiza metody pracy polskich bada­ czy nad sztuką ludową wykazała, że do oceny dzieła artystycz­ nego w zakresie ludowym trzeba stosować normy badawcze et­ nograficzne, socjologiczne i psychologiczne i i e te oceny mogą wielokrotnie wpływać na ocenę artystyczną, która etnograficznie tamtymi czynnikami jest uwarunkowana. B y ć może, że materiał prymitywny będzie pociągał history­ ków sztuki przede wszystkim w zakresie genezy i tu - sądzę — historycy sztuki mogą oddać etnografii nieocenione usługi. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Na drodze do teorii sztuki ludowej: szkic informacyjny / Lud, 1939-1946, t. XXXVI Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Creator An entity primarily responsible for making the resource Stelmachowska, Bożena Source A related resource from which the described resource is derived LUD, tom XXXVI, s. 163-184 Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol. Type The nature or genre of the resource Czasopismo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8bfccc2b1d9d2f46828ddd33168c27d9.pdf b00c12741913f0e0bcae842e87f1c98f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5194 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Krzysztofowicz, Anna (1925-2007) Rorty, Richard (1931-2007) Geertz, Clifford (1926-2006) Douglas, Mary (1921-2007) Kvideland, Reimund (1935-2007) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4819 Title A name given to the resource In Memoriam / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.449-473 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 IN M E M O R I A M M A R Y DOUGLAS (1921-2007). ŁUSKOWIEC I A L - K A I D A Tytuł tego wspomnienia może wydawać się zaskakujący. Cóż bowiem łączy sympatycznego, mrówkolubnego pangolina afrykańskiego z budzącą grozę or­ ganizacją terrorystyczną? Odpowiedź przynosi artykuł Christophera Howse'a, pod tym właśnie tytułem, zamieszczony w brytyjskim tygodniku „The Specta­ tor" (Howse, 2007). Jest to zapis rozmowy z Mary Douglas, nestorką antropolo­ gii brytyjskiej, wieloletnią wykładowczynią University College London (UCL) oraz licznych uczelni amerykańskich, autorką kilkunastu książek i niezliczonych artykułów naukowych. Los sprawił, że było to jedno z ostatnich publicznych wy­ stąpień Mary Douglas, która w niecały miesiąc później, 16 maja 2007 roku, zmarła na raka w Londynie . Już choćby z tego powodu tekst ten zasługuje na uwagę. Można go odczytać jako intelektualny testament, osobiste wyznanie wia¬ ry w wartości, wśród których tytułowy łuskowiec i Al-Kaida symbolizują dwa, pozornie odległe, choć w istocie bliskie sobie bieguny zainteresowań badaw¬ czych Mary Douglas. Przez ponad pięćdziesiąt lat aktywnej pracy naukowej, stu¬ diując afrykański lud Lele, księgi Starego Testamentu, współczesną konsumpcję i organizacje ekologiczne, autorka ta konsekwentnie rozwijała własne, wysoce oryginalne podejście badawcze, które uczyniło z niej jedną z najwybitniejszych postaci współczesnej humanistyki. Mary Douglas, de domo Margaret Mary Tew, urodziła się 25 marca 1921 roku w San Remo. Jej rodzice, Gilbert Tew i Phyllis Twomey, zatrzymali się w tym włoskim kurorcie podczas podróży z Birmy, gdzie ojciec Mary pracował jako brytyjski urzędnik kolonialny. Po krótkim pobycie w Anglii rodzina powróciła do Azji, skąd pięcioletnia Mary i jej młodsza siostra Partycja zostały odesłane pod opiekę dziadków do Devon. W 1933 umarła niespodziewanie matka dziewczy¬ nek. Odtąd ich dalszym wychowaniem zajęli się ukochani dziadkowie, bardzo dbający o katolickie wykształcenie wnuczek. W tym dziele wspierała ich kon¬ wentualna szkoła Świętego Serca w Roehampton, którą wiele lat wcześniej ukoń­ czyła ich matka. Pobyt i nauka w klasztorze odcisnęły trwałe piętno na biografii 1 1 Ostatnim publicznym wystąpieniem Mary Douglas był udział (8 maja 2007) w uroczystości na­ dania jej tytułu Damy Komandora Orderu Imperium Brytyjskiego (DBE), jednej z dwóch najwyższych klas tego odznaczenia, upoważniającego do posługiwania się szlacheckim tytułem Dame, odpowiedni­ kiem męskiego Sir (Martin, 2007). �In memoriam 450 Mary. W surowych regułach zakonnych, dyscyplinie i żarliwym katolicyzmie od­ nalazła wartości, którym pozostała wierna przez całe swoje życie (Fardon, 2007; Kuper, 2007; Professor Dame..., 2007). W 1939 roku Mary Tew rozpoczęła studia z zakresu filozofii, nauk politycz­ nych i ekonomii na Uniwersytecie w Oksfordzie, gdzie w 1943 roku uzyska­ ła dyplom licencjata. Po studiach, w ramach obowiązkowej służby wojskowej, podjęła pracę w Colonial Office (1943-1947). Jej przełożoną była tam Audrey Richards, a współpracownikami liczne grono antropologów. Obserwując ich pra­ cę i podziwiając rozległą wiedzę, Mary Tew postanowiła poświęcić się antropo­ logii . W 1946 roku rozpoczęła dwuletnie studia podyplomowe, a w 1949 roku, jako świeżo upieczona doktorantka, trafiła pod opiekę swego przyszłego mentora i promotora Edwarda E. Evans-Pritcharda. Kierowany przez niego Instytut Antro­ pologii Społecznej był wówczas czołową akademicką placówką antropologiczną, z którą związani byli tak wybitni badacze, jak Meyer Fortes, Max Gluckman, Daryll Forde, Godfrey Lienhardt czy Alfred R. Radcliffe-Brown, poprzednik Evans-Pritcharda na fotelu szefa Instytutu i patron intelektualny „szkoły oksfordzkiej" (Dohnal, 2001, s.103-108; Tokarska-Bakir, 2007, s. 10). Jak przystało na wierną tradycji oksfordzkiej uczennicę Evans-Pritcharda, w 1949 roku, dzięki grantowi dla weteranów wojennych, Mary Tew rozpoczęła badania terenowe w Afryce (1949-1951, 1953). Prowadziła je wśród bantuskiego ludu Lele zamieszkującego prowincję Kasai w ówczesnym Kongu Belgijskim (obecnie Demokratyczna Republika Konga, dawn. Zair) . Owocem badań nad systemem społecznym, zasadami zawierania małżeństw, a przede wszystkim wierzeniami i kultem łuskowca wśród Lele, była dysertacja, na podstawie której w 1953 roku uzyskała stopień doktorski. Dziesięć lat później, w 1963 roku, uka­ zała się monografia The Lele of Kasai, „solidne, lecz konwencjonalne studium dotyczące wszelako czasu minionego, odkąd życie Lele uległo tragicznym prze¬ obrażeniom w burzliwym okresie postkolonialnego Konga" (Kuper, 2007) . Początek lat 50. to czas awansu naukowego, ale również ważny moment w życiu osobistym i zawodowym Mary Tew. W 1951 roku wyszła ona za mąż za Jamesa Douglasa, gorliwego katolika i konserwatystę, ekonomistę w Biurze Badawczym Partii Konserwatywnej, z którym pozostała w szczęśliwym związku do śmierci Jamesa w 2004 roku. Wkrótce po ślubie na świat przyszło pierwsze 2 3 4 2 „Byli ekspertami, podczas gdy my, zwykli urzędnicy, pełniliśmy funkcje służebne. Pytałam ich wówczas: w jaki sposób zdołaliście zostać doradcami, a nie zwykłymi urzędnikami?" (cyt. za: Kuper, 2007). Podobno pierwotnie Douglas planowała badania terenowe na południu Europy, ale afrykanista Evans-Pritchard skutecznie jej to wyperswadował (Klekot, 2007, s. 38). W Oksfordzie wybór Afryki jako miejsca badań był niejako naturalny, choć mało kto — tak jak Douglas — decydował się na ich prowadzenie we francuskiej strefie językowej. Miało to swoje konsekwencje — monografia Douglas została w Wielkiej Brytanii niemal niezauważona, a jej francuski przekład ukazał się dopiero wiele lat później (ProfessorDame..., 2007). W 1987 autorka powróciła do Zairu, z przerażeniem stwierdzając wielką degradację środowiska oraz agresywny stosunek Kościoła do wyznawców rodzimych wierzeń. 3 4 �In memoriam 451 dziecko — córka Janet, a później dwaj synowie, James i Philip. Przez pięćdzie¬ siąt lat rodzinnym gniazdem państwa Douglas był dom w Highgate w północnym Londynie — kolejna, po rodzinie i wierze, trwała ostoja w życiu Mary Douglas (Fardon, 2007). Małżeństwo i przeprowadzka do Londynu zbiegły się w czasie z wyborem zawodowym. W 1951 roku Mary Douglas opuściła Oksford i przyjęła od Darylla Forde'a ofertę pracy na Wydziale Antropologii w University College London, z którym, pomijając czas pobytu w Stanach, związała się na ponad pół wieku — najpierw jako wykładowca (1951-1970), a później profesor antropologii społecz­ nej (1970-1977), by w końcu, w 1994 roku, uzyskać godność Honorary Fellow. Kilka kolejnych lat Mary Douglas poświęciła wychowywaniu dzieci oraz wdrażaniu się w nowe obowiązki akademickie. W tym czasie dokonała się też ważna reorientacja jej zainteresowań. Częściowo z powodu rozczarowania sła¬ bym przyjęciem książki o Lele, a w części za namową męża, zwróciła się stop¬ niowo w stronę studiów nad kulturą współczesną. Swoje uwagi i komentarze na ten temat przedstawiała w cyklicznych felietonach publikowanych na łamach tygodnika „New Society" oraz audycjach radiowych programu BBC 3, drukowa­ nych później w „The Listener" (Professor Dame..., 2007; Tokarska-Bakir, 2007, s. 12). W 1966 roku ukazała się najsłynniejsza książka Mary Douglas, Purity and Danger: An Analysis of Concepts of Pollution and Taboo , którą „Times Litera¬ ry Supplement" umieścił na liście stu najważniejszych książek opublikowanych po I I wojnie światowej. Jest to wielowątkowe studium poświęcone kulturowym sposobom klasyfikowania rzeczywistości. Nawiązując do koncepcji Durkheima, zgodnie z którą nasz sposób rozumienia świata zakorzeniony jest w stosunkach społecznych, Douglas dowodzi uniwersalnego charakteru wszelkich schematów klasyfikacyjnych, będących w istocie odbiciem życia społecznego. Odwołując się do wyników własnych badań terenowych, rozmaitych danych etnograficz¬ nych, przykładów współczesnych ruchów społecznych oraz analizy Starego Te¬ stamentu, pokazuje, w jaki sposób takie kategorie symboliczne, jak „czystość", „świętość", „nieczystość" i „zmaza", służą budowaniu porządku, w którym wszystko to, co „brudne" usuwane jest poza nawias systemu klasyfikacyjnego. „Brud", rozumiany zarówno dosłownie, jak symbolicznie, uznawany jest za nie¬ bezpieczny, zagrażający ładowi społecznemu. Kontakt z nim jest zatem surowo reglamentowany, obwarowany sankcjami rytualnymi lub, po prostu, objęty tabu. To uniwersalna cecha kultury — dla Lele „brudny" jest łuskowiec, Księga Ka¬ płańska za „nieczyste" uznaje mięso świni, a dla angielskiej gospodyni domowej czymś „nie na miejscu" jest kurz w salonie lub kuchni . 5 6 5 Wydana w języku polskim jako Czystość i zmaza. Analiza pojęć nieczystości i tabu (Douglas. 2007a). Znakomite omówienie Czystości i zmazy przynosi wstęp do polskiego wydania tej książki — esej Energia odpadków Joanny Tokarskiej-Bakir (2007). 6 �452 In memoriam Czystość i zmaza wyznaczyła kierunek, w którym Douglas podążyła w swej następnej książce, Natural Symbols. Explorations in Cosmology (1970) . Roz­ ważając zależności pomiędzy formalną, instytucjonalną strukturą różnych grup a systemami symbolicznymi, autorka dochodzi do wniosku, że zrozumienie róż¬ norodnych form życia społecznego wymaga odniesienia się do funkcjonującej w danej kulturze symboliki ciała ludzkiego. Interpretacja wszechobecnych ry¬ tuałów i symboli, wyrażających się na przykład w zwyczajach kulinarnych, ety¬ kiecie, stroju czy polityce, winna zatem odwoływać się do kulturowego sposobu postrzegania ciała, stanowiącego punkt odniesienia dla postrzegania i kategory¬ zowania rzeczywistości społecznej. Innymi słowy, zdaniem Douglas, symbolika krwi, kości, oddychania czy wydalania pociąga za sobą istotne implikacje spo¬ łeczne. Dowodzi tego porównawcza analiza dwóch typów wspólnot. Grupy po¬ siadające surowsze reguły moralne oraz rozbudowaną symbolikę odwołującą się do relacji ciało — społeczeństwo, cechowała bardziej sformalizowana struktura i organizacja niż wspólnoty, których zasady były bardziej liberalne, a obrzędy i symbolika uboższe. Grupy te były także trwalsze, zapewniając swym członkom poczucie więzi i tożsamości. Przykładem takiej wspólnoty byli dla Douglas kato­ licy. Wielowiekowe przywiązanie do niezmiennych rytuałów, bogata symbolika, również ta odwołująca się do ciała, oraz sformalizowana struktura, wytworzyły wśród nich silne poczucie odrębności i wspólnotowości. Dla wychowanej w su¬ rowej tradycji katolickiej Douglas były to wartości niezwykle cenne i pożądane. W związku z tym nieufnie i krytycznie odnosiła się ona do liberalnych reform I I Soboru Watykańskiego, które postrzegała jako zagrożenie dla jedności i trwa­ łości katolicyzmu. Z kolei przykładem społeczności drugiego typu były rodzące się wówczas komuny hipisowskie i inne nieformalne grupy, które cechował brak wewnętrznej hierarchii, rozbudowanych rytuałów i swobodny stosunek do cie¬ lesności. 7 Symbole naturalne, podobnie zresztąjak Czystość i zmaza, spotkały się z żywą reakcją szerokiego grona odbiorców. Środowisko antropologiczne przyjęło je jednak z mieszanymi uczuciami. Zastosowanie tradycyjnych narzędzi analizy antropologicznej w badaniach nad współczesnym społeczeństwem brytyjskim uznane zostało przez niektórych za wielki atut, podczas gdy inni widzieli w tym obrazoburstwo. Obok pochwał, odezwały się także głosy zarzucające Douglas formułowanie pochopnych wniosków, nie opartych na danych empirycznych. Byli i tacy, którzy uznali j ą za wojującego klerykała i obrończynię katolickiego tradycjonalizmu (zob. Kuper, 2007; Tokarska-Bakir, 2007, s. 7). Obie książki przyniosły jednak ich autorce duży rozgłos i popularność znacznie wykracza¬ jącą poza macierzystą dyscyplinę. Wyrazem akademickiego uznania dla Mary Douglas było przyznanie jej w 1970 roku tytułu profesorskiego i powierzenie 7 Polskie tłumaczenie: Symbole naturalne. Rozważania o kosmologii (Douglas, 2004). �In memoriam 453 katedry na UCL. W owym czasie w brytyjskich naukach społecznych zaszczytu takiego dostąpiło zaledwie kilka kobiet. Kolejne lata Douglas poświęciła studiom nad brytyjską kulturą współczesną, pozostając jednak wierną swym wcześniejszym zainteresowaniom symbolizmem i rytuałem . Jej głównym tematem badawczym były wówczas różne przejawy konsumpcji oraz gospodarki państwa opiekuńczego. Owocem kilkuletnich stu­ diów, prowadzonych między innymi wspólnie z wybitnym ekonomistą, Baronem Isherwoodem, była opublikowana w 1979 roku książka The World of Goods, pio­ nierskie opracowanie z zakresu antropologii ekonomicznej. Douglas sformuło¬ wała w niej tezę, że współczesna konsumpcja jest doniosłym aktem rytualnym, działaniem symbolicznym, które interpretować można jako komunikat. Zauwa¬ żyła także, że nasilająca się tendencja do zaspokajania indywidualnych potrzeb konsumenckich, odzwierciedlająca zróżnicowanie stylów życia poszczególnych jednostek i grup, grozi poważnym kryzysem społecznym, gdyż ci, którzy kon¬ sumują mniej, czyli słabiej się komunikują, wypierani są na margines życia spo¬ łecznego. Dowodem na to miały być wyniki badań dotyczących zmian upodobań nabywców artykułów żywnościowych, kierujących się w swych wyborach modą, poradami ekspertów, dostępnością określonych produktów oraz ich ceną. The World of Goods była bodaj pierwszą książką antropologiczną, która do¬ czekała się interpelacji parlamentarnych. Członkowie Izby Gmin zarzucali Dou­ glas marnotrawienie środków publicznych na uprawianie bezużytecznej „socjo­ logii ciasteczek". Autorka broniła się, twierdząc że zachowania konsumenckie stanowią ważny barometr nastrojów społecznych i jako takie winny być uważnie śledzone przez naukę (Professor Dame..., 2007). Publikowane w latach 70. teksty przyniosły Mary Douglas uznanie wśród eko­ nomistów, filozofów, a nawet teologów, ale rodzime środowisko antropologiczne odbierało je raczej chłodno. Zapewne w części było to związane z wewnętrzną sytuacją w UCL, gdzie, po odejściu Darylla Forde'a, doszło do głębokich podzia¬ łów i kryzysu. W tej sytuacji, w 1977 roku, Douglas podjęła decyzję o opuszcze¬ niu Londynu. Wraz z mężem wyjechała do Stanów Zjednoczonych, gdzie objęła stanowisko dyrektora badań nad kulturą w nowojorskiej Russell Sage Foundation (1977-1981). Nawiązała tam współpracę z politologiem Aaronem Wildavskym, z którym opublikowała książkę Risk and Culture (1982). Głównym przedmiotem zainteresowania autorów Risk and Culture była kul¬ turowa percepcja zagrożenia, którą analizowali poprzez pryzmat działań organi¬ zacji ekologicznych. Zdaniem Douglas, kategoria strachu i zagrożenia jest konstruktem kulturowym. Dowodzą tego działania amerykańskich ruchów obrony środowiska. Poprzez publikowanie alarmistycznych raportów i organizowanie spektakularnych działań, ruchy te wzniecają społeczne poczucie zagrożenia. 8 8 W tym czasie Douglas opublikowała zbiór esejów Implicit Meanings (1975), wyd. pol. Ukryte znaczenia. Wybrane szkice antropologiczne (Douglas, 2007b). �In memoriam 454 W dużej mierze osiągają to za pomocą zręcznej retoryki, w którą wpleciona jest między innymi manipulacja symboliką sakralizowanej natury. Członkowie orga­ nizacji ekologicznych posługują się bowiem symbolami wyrażającymi wartości, wokół których budowana jest jedność grupy. W ten sposób symbole zagrożenia — współczesne tabu — stają się fundamentem silnych związków w grupach po¬ zbawionych wewnętrznej hierarchii. W Risk and Culture, a także późniejszych pracach, How Institutions Think (1986) oraz Risk and Blame (1992), Mary Douglas powracała do wątków podję­ tych w Symbolach naturalnych. Książki te łączy bowiem analizowanie dyskuto­ wanych problemów w kategoriach „siatki i grupy" (grid and group) . Najproś¬ ciej mówiąc, pojęcie grupy służy Douglas do określania stopnia wewnętrznej spójności — im większa przewaga działań kolektywnych nad indywidualnymi, tym grupa jest silniejsza. Z kolei siatka jest miarą skrępowania jednostki — im bardziej decyzje indywidualne są ograniczone, tym silniejsza jest siatka. W ten sposób grupa i siatka wyznaczają dwie osie, w odniesieniu do których można kla­ syfikować badane społeczeństwa, kultury lub zachowania. Maksymalne wartości siatki i grupy wykazują społeczności silnie zhierarchizowane, zaś niskie wskaź¬ niki siatki i grupy właściwe są niezależnym, luźno zorganizowanym wspólnotom. W przypadkach niskiego poziomu cech siatki oraz wysokiego natężenia cech grupy mamy do czynienia z sektami, nazywanymi też przez Douglas enklawami. „Enklawy są wytworem podobnie myślących przyjaciół, którzy odrzucają hie­ rarchię, formalizm i nierówności społeczeństwa zewnętrznego. Ich kultura jest przepełniona radykalizmem i złością" (cyt. za Howse, 2007). 9 W 1981 roku Mary Douglas objęła posadę w Northwestern University w Chi­ cago (1981-1985), gdzie, jako Avalon Professor of the Humanities, kierowała jednocześnie katedrą antropologii i religioznawstwa. Później została profesorem wizytującym na uniwersytetach Princeton i Yale. W owym czasie powróciła do studiów nad religią, zajmując się głównie Starym Testamentem, a zwłaszcza ana¬ lizowaną już wcześniej Księgą Kapłańską. Prowadziła także badania nad współ¬ czesnymi procesami religijnymi, zwracając uwagę na pojawiający się ekstremizm chrześcijański w Stanach Zjednoczonych oraz islamski na Bliskim Wschodzie. W krótkim czasie opublikowała trzy monografie poświęcone tekstualistycznej analizie Pięcioksięgu: In the Wilderness (1993), Leviticus as Literaturę (1999) oraz Jacob's Tears (2004). Prace te cieszą się dużym uznaniem w środowisku teologicznym. W 1988 roku Mary Douglas powróciła do Londynu, a rok później została przyjęta w poczet członków Akademii Brytyjskiej. Kolejnym zaszczytem, któ¬ rego dostąpiła, było wyróżnienie tytułem Komandora Orderu Imperium Brytyj¬ skiego (CBE) w 1992 roku. Pomimo zaawansowanego wieku i pogarszającego się stanu zdrowia, pozostała aktywna, wiele podróżowała, wygłaszała wykłady 9 Szerzej na ten temat zob. Barnard, 2006, s. 207-211. �In memoriam 455 i publikowała. Jej ostatnią pracą była książka Thinking in Circles. An Essay on Ring Composition (2007). w której raz jeszcze zajęła się strukturą Starego Testa­ mentu jako tekstu literackiego. Mary Douglas do końca życia interesowała się sprawami publicznymi. W przy­ wołanym na początku tego szkicu wywiadzie, apelowała do władz i społeczeń­ stwa o roztropność i umiar w walce z terroryzmem. Przestrzegała, że Al-Kaida, jak każda radykalna enklawa, najbardziej niebezpieczna jest wówczas, gdy działa poza marginesem życia społecznego. Niegdyś ruchy takie były rozproszone i izo­ lowane, tymczasem współcześnie, w dobie Internetu, tworzą dobrze zintegrowa­ ną wspólnotę, której członków łączy nienawiść do społeczeństwa, w którym żyją. Walka z nimi nie może sprowadzać się do przemocy. „Jeśli ludzie ci nienawidzą Ameryki, a ona ich atakuje, to wrogość enklawy rośnie" (cyt. za Howse, 2007). Stąd apel do ekspertów, znawców kultury, religii i polityki o podjęcie działań, które pozwoliłyby na rozpoczęcie dialogu z ekstremistami. Alternatywą jest es¬ kalacja konfliktu. Tylko rozmowy, umożliwienie enklawom przedstawienia włas­ nego stanowiska, stwarzają szansę na załagodzenie sytuacji. Podczas uroczystości zorganizowanej w Instytucie Antropologii Społecznej UCL z okazji nadania Mary Douglas tytułu szlacheckiego, Paul Richards, obec­ ny szef tej placówki, wygłosił laudację, w której podkreślając niezwykłą oso­ bowość, bogaty dorobek, zaangażowanie społeczne oraz uznanie, jakie zyskała w środowisku akademickim i życiu publicznym, nazwał Mary Douglas „Mozar­ tem antropologii" (Professor Mary Douglas..., 2007). W ten sposób w imieniu całego środowiska złożył hołd wybitnej uczonej, pierwszej i prawdziwej Damie antropologii. Wojciech Dohnal BIBLIOGRAFIA Barnard A. 2006 Antropologia. Zarys teorii i historii, przeł. S. Szymański, PIW, Warszawa. Dohnal W. 2001 Antropologiczne koncepcje plemienia, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań. Douglas M. 2004 Symbole naturalne. Rozważania o kosmologii, przeł. E. Dżurak, Wydawni­ ctwo UJ, Kraków. Czystość i zmaza, przeł. M. Bucholc, PIW, Warszawa. 2007a Ukryte znaczenia. Wybrane szkice antropologiczne, przeł. E. Klekot, 2007b Wydawnictwo Marek Drewnicki, Kęty. Fardon R. 2007 Dame Mary Douglas, „The Guardian", 18 maja 2007 (wersja elektroni­ czna). �456 Howse Ch. 2007 Klekot E. 2007 Kuper A. 2007 In memoriam The Pangolin andAl-Qa'eda, „The Spectator", 28 kwietnia 2007 (wersja elektroniczna). Koty to psy, a świnia jest brudna, bo nie przeżuwa pokarmu i dwoi kopyto, „op.cit." 35, s. 37-39. Dame Mary Douglas. Anthropologist whose «Purity and Danger» Estab­ lished as a Leading Theorist of Ritual and Theology, „The Independent", 22 maja 2007 (wersja elektroniczna). Martin D. 2007 Dame Mary Douglas, 86, a Wide-Ranging Anthropologist, Is Dead, „The New York Times", 22 maja 2007 (wersja elektroniczna). Tokarska-Bakir J. 2007 Energia odpadków, w: M. Douglas, Czystość i zmaza, przeł. M. Bucholc, PIW, Warszawa, s. 7-43. Professor Dame Mary Douglas, „The Times", 18 maja 2007 (wersja elektroniczna). Professor Mary Douglas Celebrates DBE at UCL Anthropology, UCL report, http://www. ucl.ac.uk/news/news-articles/0703/0703060. CLIFFORD GEERTZ (1926-2006). ANTROPOLOGICZNE ŻYCIE W FASCYNUJĄCYCH CZASACH „Dotarłem do takiego punktu w moim życiu i mojej karierze, że ludzie chcą usłyszeć ode mnie nie o jakimś nowym fakcie lub idei, ale raczej o tym, jak dotarłem do tego punktu w moim życiu i mojej karierze. Jest to dalece zniechę¬ cające, i to nie dlatego, że brzmi jak memento mori (kiedy ma się siedemdziesiąt pięć lat wszystko brzmi jak memento mori), ale z tego powodu, że poświęciłem całe swoje dorosłe życie próbie posuwania do przodu nauk społecznych, a teraz jestem proszony o rozważenie, jakie były tego skutki — dlaczego myślę, że moja postawa może być nazwana posuwaniem do przodu, i co, w wypadku jeśli ta po¬ stawa była trwała, winno być kolejnym niezbędnym posunięciem. W rezultacie, musiałem zaangażować się w ciągu kilku ostatnich lat w dwie mniej lub bardziej uporządkowane próby opisania mojego ogólnego kursu życiowego jako aktyw¬ nego antropologa, i ten esej będzie trzecim, ale wierzę też, że ostatnim" (Geertz, 2002, s.1). Tych kilka zdań, niczym w soczewce, skupia najważniejsze bodaj ce­ chy Clifforda Geertza. Przynajmniej takiego, jakim dał się poznać dzięki swoim tekstom, ideom, badaniom. Mamy w nich zatem głęboką autoświadomość (którą chętnie nazwałbym refleksyjnością, gdyby nie pamięć o ambiwalentnym stosun¬ ku amerykańskiego uczonego do tego terminu), mamy zawsze obecną postawę �In memoriam 457 ironiczną, dotyczącą w pierwszej kolejności siebie samego, nie brakuje wreszcie poważnej troski o naukę i jej sensownie rozumiany rozwój. Cytowany wyżej początek Geertzowskiego tekstu An Inconstant Profession: The Anthropological Life in Interesting Times rzeczywiście — można to dzisiaj definitywnie potwierdzić — był jego ostatnim napisanym esejem na własny te¬ mat. Tekst powstał w 2001 roku, na pięć lat przed śmiercią uczonego. Clifford Geertz zmarł w wyniku powikłań związanych z zawałem serca, przeżywszy osiemdziesiąt lat, 30 października 2006 roku w szpitalu University of Pennsylva¬ nia. Być może zbędne już jest dodanie, że odszedł jeden z bezdyskusyjnie najważ­ niejszych twórców antropologii kulturowej drugiej połowy X X wieku, fundator nurtu interpretacjonistycznego, twórca koncepcji „gęstego opisu", niezrównany komentator nowych trendów w ramach tej dyscypliny, szanowany jej ambasador, może nawet pewien rodzaj ikony. Nawet jeśli w istocie zbędne są te przypomnie¬ nia, to w artykule o charakterze wspomnieniowym (niechby tylko częściowo) nie może ich zabraknąć. Tym bardziej, że mowa o umyśle i człowieku prawdziwie wszechstronnym. Geertz w unikalny zaiste sposób łączył aktywność terenową z działalnością pisarską; nigdy nie okopywał się na szańcach antropologii kul¬ turowej, ale otwierał j ą na nowe wpływy, antropologizując przy okazji znaczące obszary humanistyki i nauk społecznych; odznaczał się niezrównaną biegłością zarówno w dziedzinie nauk o kulturze, jak i na polu literatury, malarstwa, poezji. Być może to Geertz właśnie — jak nikt inny przed nim — pokazał, że nauka jest i musi być sztuką: sztuką interpretacji, zrozumienia, bliskości, przekraczania tego, co znajome. Badacz ten pozostał również wierny sobie, czego jednym ze świadectw jest choćby wspomniany tekst. Geertz deklarował w nim, że więcej nie będzie się w tej formie wypowiadał na swój temat, i słowa dotrzymał. Można zatem An Inconstant Profession potraktować jako rodzaj testamentu uczonego. I tak chciał¬ bym uczynić, przypominając pewne jego wątki. Warto tak postąpić z tego pro¬ stego powodu, że Geertz nie pozostawił wielu równie osobistych dokumentów. Poza An Inconstant Profession mamy bowiem do dyspozycji jedynie dwa inne teksty, traktujące o jego życiu i drodze życiowej. Są to kolejno: wykład „Har¬ vard-Jerusalem" z 1990 roku, który został później włączony jako rozdział pod tytułem „Disciplines" do książki After the Fact, oraz wykład w ramach Ameri­ can Council of Learned Societies (jako Life of Learning) z 1999 roku, otwiera­ jący następnie książkę Available Light . W tym pierwszym Geertz skupił się na rozmaitych problemach wiążących się z badaniami oraz nauczaniem, najwięcej uwagi poświęcając swojej długiej pracy terenowej w Indonezji i Maroku. W dru¬ gim eseju natomiast, z perspektywy bardziej osobistej, przyjrzał się swojej ka¬ rierze, dając czytelnikowi coś na kształt społeczno-intelektualnej autobiografii 1 1 1 Pierwodruk tego tekstu w: Geertz, 1995. W tekście opieram się właśnie na tym wydaniu. Po polsku jako: „Wędrówka i przypadek: żywot uczonego", rozdział w: Geertz, 2003, s. 11-32. Cytaty w tekście za tym tłumaczeniem. 2 �458 In memoriam i autowyjaśnienia. Zapewne teksty te nie należą do kluczowych pozycji w jego naukowym dorobku, zważywszy wszelako na kontekst, w jakim je przywołuję, zyskują swoją wagę i umożliwiają wejrzenie w życie i poglądy tego wybitnego badacza. Moim celem jest właśnie taka ich lektura. Potraktowane na poziomie najbardziej podstawowym, autobiograficzne teksty Geertza przynoszą informacje na temat najważniejszych faktów z jego życia. Dla porządku wymienię te najbardziej znaczące (łącznie z tymi, o których nie chciał bądź nie mógł już sam napisać). Urodzony 23 sierpnia 1926 roku w San Franci¬ sco, a wychowany na kalifornijskiej wsi, Geertz jako niespełna osiemnastolatek zaciągnął się do marynarki wojennej Stanów Zjednoczonych. Niespodziewa­ ny koniec wojny spowodował, że młodego marynarza US Navy objęła Ustawa o byłych żołnierzach amerykańskich. Wykorzystując dar losu, Geertz wyrwał się z Kalifornii i podjął nieplanowane wcześniej studia. Za namową znajomego na¬ uczyciela akademickiego rozpoczął studia w Antioch College w Yellow Springs w stanie Ohio, postanawiając zostać pisarzem, nowym Steinbeckiem albo Lon­ donem. Jak sam po latach przyznał: „Wkroczyłem do świata akademickiego w momencie, który miał się okazać najlepszy w całych jego dziejach; w każdym razie z pewnością w Stanach Zjednoczonych" (Geertz, 2003, s.12). Dwudziestolatek skrzętnie wykorzystał swoją szansę. Zdobył wysokie sty¬ pendium Amerykańskiej Rady Towarzystw Naukowych oraz licencjat z filozofii. Po czym znów zasięgnął rady nauczyciela akademickiego (był nim George Gei¬ ger, ostatni magistrant wypromowany przez Johna Deweya), a ten podsunął mu pomysł studiowania antropologii. Geiger był w kontakcie z Clydem Kluckhohnem, który rozbudowywał akurat eksperymentalny instytut, łączący antropologię kulturową nie z archeologią i antropologią fizyczną — co należało w USA do przyjętego zwyczaju — lecz z psychologią i socjologią. Obaj uznali, że to do¬ bre miejsce dla przyszłego badacza. W ten sposób Geertz trafił, razem z żoną Hildred, z wykształcenia anglistką, do Uniwersytetu Harvarda w Cambridge, wpisując się tym samym w ekskluzywną grupę najbardziej wybitnych antropo¬ logów minionego wieku, jak na przykład Claude Lévi-Strauss i Victor Turner, którzy, podobnie jak on, zajęli się antropologią niejako z przypadku. Zetknął się tam z „nadzwyczajnym zbiorem osób i osobowości". „Dla mnie jako kogoś, kto miał zostać antropologiem — jedynym, który nie miał nigdy wcześniej kursu z antropologii i nie miał żadnego szczególnego celu, wyjąwszy uczynienie z sie¬ bie gdzieś zatrudnionej osoby" (Geertz, 2002, s. 4) — wspominał, autorytetem stał się „nieznośnie gadatliwy" Kluckhohn. W tamtejszym Instytucie Stosunków Społecznych spędził Geertz dwa „gorączkowe" lata. Terminując u Kluckhohna, Talcotta Parsonsa, Henry'ego Murraya, Jerome'a Brunera, Davida Schneidera, Pitrima Sorokina, stanął wreszcie „w obliczu najbardziej brutalnego i nieunik¬ nionego faktu w życiu antropologa, jakim są badania terenowe" (Geertz, 2003, s. 18). Miejscem tej osobliwej inicjacji stała się środkowa Jawa, gdzie Geertz miał zająć się badaniem religii, jego żona zaś — życia rodzinnego. „Tak to się �In memoriam 459 toczy. Reszta to postscriptum, korzyść odniesiona z przypadkowego zbiegu oko¬ liczności" (Geertz, 2003, s. 19), kwituje te doniosłe wydarzenia sam badacz. Skutkiem owych „zbiegów okoliczności" był fakt, że Geertz w różnych mo¬ mentach swojej naukowej kariery wiązał się z czołowymi uczelniami wyższy¬ mi swojego kraju. W 1956 roku zdobywał doktorat na Uniwersytecie Harvarda (rozprawa napisana pod kierunkiem Cory du Bois), następnie spędził rok (1958¬ -1959) na Uniwersytecie Stanforda w Palo Alto, w nowo założonym Centrum Zaawansowanych Studiów Behawioralnych, w otoczeniu takich sław, jak choćby Thomas Kuhn, Meyer Fortes, Roman Jakobson, W.V.O. Quine, Edward Shils, Milford Spiro i inni. Potem roczny pobyt w Berkeley, skąd na dziesięć lat (1960¬ 1970) trafił Geertz na Uniwersytet w Chicago. Na tamtejszym Wydziale Nauk Społecznych szybko, bo w roku 1964, otrzymał profesurę w dziedzinie nauk spo¬ łecznych, kierował też Komitetem Studiów Porównawczych nad Nowymi Naro¬ dami. Do jego obowiązków należała także opieka nad doktorantami pracującymi w Maroku, wśród których byli Paul Rabinow i Vincent Crapanzano. W roku 1970 roku Geertz dołączył do Instytutu Zaawansowanych Studiów w Princeton i ja¬ ko profesor nauk społecznych pozostał mu wierny do końca życia (od 1999 jako profesor emerytowany). Ponadto, w latach 1978-1979, gościł jako Eastman Pro¬ fessor na Uniwersytecie Oxfordzkim. Na swoje pierwsze badania terenowe wy¬ ruszył, o czym była mowa, w 1952 roku, a ich miejscem była wieś w środkowej części Jawy. Inicjacja badawcza trwała w sumie dwa i pół roku, później Geertz wracał jeszcze do Indonezji, pracując na Bali i Sumatrze (1957-1958). W latach 60. i 70. prowadził badania w Maroku: najpierw w Sefrou, otoczonym murami mieście w środkowym Atlasie, następnie analizując różne wymiary islamu. Do najbardziej znaczących książek opublikowanych przez tego wybitnego uczonego należą: The Religion of Java (1960,), Agricultural Involution: the Pro­ cess of Ecological Change in Indonesia (1963), Peddlers and Princes: Social Development and Economic Change in Two Indonesian Towns (1963), Islam Observed. Religious Development in Morocco and Indonesia (1968), Interpreta­ tion of Cultures. Selected Essays (1973), Local Knowledge. Further Essays in Interpretive Anthropology (1980), Negara. The Theatre State in Nineteenth-Cen­ tury Bali (1980), Works and Lives. The Anthropologist as Author (1988), After the Fact: Two Countries, Four Decades, One Anthropologist (1995), Available Light. Anthropological Reflections on Philosophical Topics (2000) . Wymienione pozycje uhonorowano wieloma nagrodami; wśród nich znajduje się prestiżowa 3 3 W Polsce od 2000 roku dość systematycznie ukazują się przekłady kolejnych książek tego autora. W kolejności chronologicznej wydano dotąd: Dzieło i życie. Antropolog jako autor, przeł. E. Dżurak i S. Sikora, Wydawnictwo KR, Warszawa 2000; Zastane światło. Antropologiczne refleksje na tematy filozoficzne, przekład i wstęp Z. Pucek, Universitas, Kraków 2003; Interpretacja kultur. Wybrane eseje, przeł. M.M. Piechaczek, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005; Wiedza lokalna. Dalsze eseje z zakresu antropologii interpretatywnej, przeł. D. Wolska, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005; Negara. Państwo-teatr na Bali w XIX wieku, przeł. W. Usakiewicz, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2006. �460 In memoriam National Book Critics Circle Award for Criticism dla Works and Lives przyznana w 1988 roku. Książka Interpretation of Cultures, stanowiąca naukowe opus mag¬ num Geertza, uznana została przez opiniotwórczy „Times Literary Supplement" za jedną z „najważniejszych stu książek, które opublikowano po I I wojnie świa¬ towej". Amerykańskiego antropologa nagradzano ponadto doktoratami honoris causa, w sumie otrzymał ich co najmniej piętnaście (między innymi na Uniwer­ sytecie Harvarda, Uniwersytecie Chicagowskim i Uniwersytecie w Cambridge). Na pierwsze badania terenowe udawał się Geertz wraz z żoną Hildred de domo Storey. W roku 1975 wspólnie wydali książkę Kinship in Bali, w roku 1982 rozwiedli się (obecnie Hildred Geertz jest emerytowanym profesorem w departa¬ mencie antropologii w Princeton). Pięć lat później Clifford Geertz ożenił się po raz drugi, a jego wybranką była antropolożka Karen Blu. Autor Local Knowledge ma troje dzieci: córkę Karen z pierwszego małżeństwa oraz synów Benjamina i Kirklanda, a także dwoje wnucząt. We wspomnianym na wstępie tekście Geertz postanowił nakreślić rozwój an¬ tropologii w drugim półwieczu minionego stulecia, rozwój, którego najpierw był świadkiem, potem z kolei uczestnikiem i sprawcą. Myślę, że warto przyjrzeć się jego perspektywie, tym bardziej, że przypada ona na czas jego największej aktywności naukowej, a przy tym stanowi dobrą okazję do poznania jego opinii i ocen na ten temat. Druga połowa X X wieku w historii antropologii kulturowej w Stanach Zjednoczonych daje się, wedle Geertza, podzielić na cztery zasadnicze fazy (Geertz, 2002, s. 2): lata 1946-1960 (datowanie jest, rzecz jasna, przybliżo¬ ne) to czas „powojennej bujności"; najbardziej znaczące w drugiej fazie, od roku 1960 do połowy lat 70., są modernizacja oraz zimna wojna; w latach 1975-1989 badacz notuje proliferację nowych ujęć teoretycznych i metodologicznych, a tak¬ że powstanie radykalnych krytyk nauki i kultury spod znaku „post-"; w ostat¬ niej natomiast fali, od roku 1990, znaczące jest „zwrócenie się ku konfliktowi etnicznemu, przemocy, nie-ładowi globalnemu, globalizacji, transnacjonalizmowi, prawom człowieka i tym podobnym zagadnieniom, które, zwłaszcza po 11 Września, stały się dalekie od jasności" (Geertz, 2002, s. 2-3). „Podczas I I wojny światowej — stwierdza Geertz — amerykańscy antropolo¬ gowie zostali, podobnie jak amerykańscy socjologowie, historycy, psychologo¬ wie i politolodzy, wciągnięci, mężczyźni i kobiety, w służbę dla rządu" (Geertz, 2002, s. 3). Po jej zakończeniu, powrócili na uczelnie z nowymi koncepcjami samych siebie i swoich profesji. Najbardziej płodnym, bogatym i zdumiewają¬ cym ośrodkiem był w tej fazie Harvard, a zwłaszcza Instytut Stosunków Spo¬ łecznych „łączący socjologię, antropologię, psychologię kliniczną w co najmniej terminologicznie zintegrowaną całość" (Geertz, 2002, s. 3). W skład tego Wy¬ działu wchodziły bardzo różne, lecz wybijające się jednostki: Russian Research Center, kierowany przez Kluckhohna, Psychological Clinic prowadzony przez Henry'ego Murraya, a także Laboratory of Social Relations, któremu przewodził Samuel Stouffer. Do tego zespołu dołączyli John i Beatrice Whiting, inicjujący �In memoriam 461 pracę Human Relations Area Files. Wpływową pozycję zajmował ówcześnie, jak ocenia to Geertz, także Massachussets Institute of Technology, w ramach którego działał Center for International Studies. Jego zadaniem było stymulowanie proce¬ sów modernizacyjnych i demokratycznych w nowych państwach Azji oraz Afry¬ ki, jak również w „będących na mieliźnie" krajach Europy Wschodniej i Ameryki Łacińskiej. Kolejna faza rozwoju antropologii wiąże się dla Geertza — zapewne nie bez wpływu jego własnych doświadczeń terenowych — z załamaniem się przewidy¬ wanej, i oczekiwanej, linii rozwoju państw Trzeciego Świata. Większość szla¬ chetnych wizji ich przywódców nigdy nie była niczym więcej niż marzeniem, a może wręcz „samozatruwaniem się". Szybko przekształciły się one w „kleptokracje", rządzone przez ludzi pokroju Suharto, Marcosa, Mobutu, Amina czy Assada. „Cokolwiek wydarzyło się w Trzecim Świecie — konkludował Geertz — nie wyglądało to na postępowy przyrost racjonalności, jakkolwiek definiowa¬ nej" (Geertz, 2002, s. 9). Czym charakteryzowała się trzecia, wyróżniona przezeń faza? „W ciągu ko¬ lejnych piętnastu lat propozycje nowych kierunków w antropologicznej teorii lub metodzie pojawiały się prawie co miesiąc, przy czym każda była hałaśliwsza od swoich poprzedniczek" (Geertz, 2002, s. 9). „Eksplozja paradygmatów" rozpoczęła się oczywiście od francuskiego strukturalizmu. Potem wyłaniały się kierunki pobudzane przez osiągnięcia biologii, teorii informacji, semiotyki i ekologii, takie jak socjobiologia (Chagnon i Irons), antropologia kognitywna (Tyler, D'Andrade), etnografia mówienia (Gumperz, Hymes, Tedlock) czy mate¬ rializm kulturowy (Harris, Rappaport). Po nich nadeszły: neomarksizm (Wolf), neoewolucjonizm (Service, Steward), neofunkcjonalizm (Gluckman, Turner) i neo-durkheimizm (Douglas). Bourdieu przedstawił „teorię praktyczną", Turner „antropologię doświadczenia", Dumont „społeczną antropologię cywilizacji", Guha „subaltern studies". Leach pisał o „kulturze i komunikacji", Goody o „oralności i piśmienności", Needham rozprawiał na temat „języka i doświadczenia", Schneider „pokrewieństwa jako systemu kulturowego", Sahlins zaś „struktury i koniunktury". Jakie, w tym gwałtownym szukaniu nowych kierunków, było miejsce autora Interpretacji kultur? „Jeśli idzie o mnie — zauważał Geertz — na­ mawiałem do ćwiczeń z «antropologią interpretatywną», poszerzoną i przekierowywaną dzięki rozwojowi literatury, filozofii i analiz językowych, rozwijając swoje zainteresowanie systemami znaczeń — wierzeń, wartości, światopoglą¬ dów, form odczuwania, stylów myślenia — w warunkach, w których konkretni ludzie konstruują swoją egzystencję, a które żyją poza ich konkretnymi egzysten¬ cjami" (Geertz, 2002, s. 10). Do tej mieszanki teorii i idei dołączyły wkrótce kolejne: feminizm, antyimperializm, dyskurs dotyczący praw tubylczych i wyzwolenia gejów, a także nowe koncepcje z dziedzin pokrewnych, na przykład ruch „Annales" w historii, „nowy historycyzm" w literaturze, hermeneutyka i fenomenologia w filozofii, poststruktu- �462 In memoriam ralizm. Był to nieogarnięty wręcz nadmiar, w którym niczego zdawało się nie bra¬ kować. A jednak, jak oceniał to Geertz: „Tym, czego brakowało, był jakiś sposób na uporządkowanie tych perspektyw wewnątrz szeroko akceptowanej dyscyplinar¬ nej ramy albo racjonalnego, przewodniego paradygmatu" (Geertz, 2002, s. 10). To, co amerykański uczony nazwał „eksplozją paradygmatów", stanowiło pre¬ ludium do wyłonienia się w kulturze postmodernizmu. W ramach antropologii za¬ częto pytać o kwestię reprezentacji rzeczywistości, etnograficzny autorytet, usytu¬ owanie zarówno badacza, jak i jego nauki, zagadnienia etyczne. Pytanie o „prawo do pisania" najgłośniej postawiono w tomie Writing Culture pod redakcją Clifforda i Marcusa z 1986 roku. Większość prac podążających tropem wyznaczonym przez autorów tego tomu zgłębiała dwa wymiary antropologicznej praktyki: konstrukcję tekstów antropologicznych oraz moralny status badań antropologicznych. Najtrudniej jest, przestrzega Geertz, mówić o tym, co teraz właśnie się zaczy¬ na, przyszłość bowiem, jak to ujmował już Hegel, może być przedmiotem nadziei albo niepokoju, oczekiwania na dobro bądź zło, lecz z pewnością nie może być przedmiotem wiedzy. Próbując wszelako wskazać na pewien możliwy kierunek, w jakim zwróci się antropologia, badacz wyszczególnił wiele jej rozwijających się obecnie (lub mogących się wkrótce ukształtować) pól badawczych. Są to: stu¬ dia nad konfliktami etnicznymi, transnarodowymi etnicznościami, kolektywną przemocą, migracją, uchodźcami, niechcianymi mniejszościami, nacjonalizmem, separatyzmem, obywatelstwem, a także analizy nie będące jeszcze kilka lat temu częścią antropologicznego widnokręgu, a dotyczące funkcjonowania quasi-rządowych instytucji w rodzaju Banku Światowego, Międzynarodowego Funduszu Walutowego czy różnych agend ONZ. W tym wyliczeniu Geertz zwraca uwagę na pewne konkretne badania: nad biznesem reklamowym na Sri Lance (Kem¬ per), telewizją w Indiach (Rajagopal), koncepcją legalności i sprawiedliwości w islamie (Rosen), światowym obrotem sushi (Bestor), politycznymi skutkami wiary w czarownictwo w nowej RPA (Ashforth). W jego pojęciu, studia tego ro¬ dzaju i im podobne, ściśle związane są z pewnym paradoksem, jakim jest współwystępowanie we współczesnym świecie kosmpolityzmu i parafializmu. Realne istnienie tego paradoksu wymaga od antropologów „przemyślenia naszych klu¬ czowych koncepcji politycznych: narodu, państwa, kraju, społeczeństwa, ludu" (Geertz, 2002, s. 14). Czy można odnaleźć w cytowanym tekście Geertza, a także w dwu pozosta¬ łych, należących do zbioru jego wypowiedzi autobiograficznych, jakieś wskazów¬ ki dla podróżujących, piszących i poszukujących dzisiaj antropologów? Wydaje mi się, że poza trafnym wskazaniem priorytetów generalnej refleksji w naszej dyscyplinie, na przywołanie zasługuje jeszcze kilka uwag zmarłego uczonego. W eseju Disciplines Geertz przemawia gorzko i niemal oskarżycielsko: „Kiedy rozpoczynałem studia magisterskie w 1950 roku, Amerykańskie Stowarzyszenie Antropologiczne liczyło około dwóch tysięcy członków; w 1992 roku jest ich ponad dziesięć tysięcy, a ostateczna liczba jest nie do ogarnięcia (...) porównanie �In memoriam 463 samych siebie do plemienia, gildii albo klubu towarzyskiego pokazuje, że antro¬ pologia stała się przerośniętym konsorcjum nie powiązanych ze sobą uczonych, którzy trwają razem głównie dzięki inercji i wygodzie" (Geertz, 1995, s. 100). Ważkim powodem tego stanu jest przy okazji fakt, na który również autor zwraca uwagę; oto „ze wszystkich nauk o człowieku, antropologia jest być może tą, któ­ ra najczęściej podważa samą siebie" (Geertz, 1995, s. 65). W „Wędrówce i przypadku" natrafimy na myśl znacznie bardziej krzepią­ cą: „kiedy spoglądam na to, co przynajmniej niektórzy z najlepszych w nadcho¬ dzącym pokoleniu robią lub chcą zrobić, przy wszystkich trudnościach, jakie po drodze napotykają oraz ideologiczne kłopoty, w jakie uwikłane są dzisiaj prawie wszystkie śmiałe osiągnięcia w naukach humanistycznych i społecznych, jestem, powściągliwie się wyrażając, dobrej myśli. Dopóki ktoś jeszcze gdzieś walczy, dopóty (...) żaden głos nie jest całkowicie stracony" (Geertz, 2003, s. 31). W bardzo podobnym tonie wyraził się Geertz w ostatnim autobiograficznym tekście: „[Obecnie] Antropologowie są zmuszeni do pracy w warunkach nawet mniej uporządkowanych, ukształtowanych i dających się przewidzieć, a także bar¬ dziej podatnych na moralną lub ideologiczną redukcję bądź szybką polityczną fiksację, niż warunki, w jakich ja pracowałem, a które również były, mam nadzieję, że udało mi się to ukazać, dość dalekie od regularności" (Geertz, 2002, s. 14). Czy to powód do zwątpienia, rezygnacji, niechęci do działania? Bynajmniej: „Interesujące czasy, niestała profesja. Zazdroszczę im tego, co otrzymali" (Geertz, 2002, s. 14), powiada Geertz. Dobrze, niech tak będzie, niech nam, antropologom, zazdrosz¬ czą inni — Clifforda Geertza. Waldemar Kuligowski BIBLIOGRAFIA Geertz C. 1995 2002 2003 Disciplines, „Raritan" vol. 14, no 3, s. 65-102. An Inconstant Profession: The Anthropological Life in Interesting Times, „Annual Review of Anthropology" vol. 31, s. 1-19. Zastane światło. Antropologiczne refleksje na tematyfilozoficzne,przekład i wstęp Z. Pucek, Universitas, Kraków. �In memoriam 464 A N N A KRZYSZTOFOWICZ (1925-2007) Profesor Anna Krzysztofowicz urodziła się 18 czerwca 1925 roku we Lwo­ wie. W latach 1945-1950 studiowała biologię na Uniwersytecie Jagiellońskim. Po uzyskaniu dyplomu magisterskiego podjęła pracę w Zakładzie Zoologii Syste­ matycznej i Zoogeografii Instytutu Zoologii UJ. W 1960 roku nadano jej stopień doktora, a habilitowała się w 1968 roku. Przez cały czas pracowała w Instytucie Zoologii UJ, uzyskując tytuł profesora nadzwyczajnego w 1978 roku, a w 1990 - profesora zwyczajnego. Prof. Anna Krzysztofowicz pełniła wiele funkcji naukowych i społecznych: była Prodziekanem Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi UJ (1984-1987), zastępcą przewodniczącego Rady Zakładowej NSZZ „Solidarność" UJ, przewodniczącą Archidiecezjalnego Komitetu Pomocy Osobom Represjonowanym (1981-1987). Pełniła również funkcję przewodniczącej Zespołu Rektorskiego do kontaktów z Polakami z terenów byłego ZSRR (1990-1995) oraz, od roku 1995, kuratora Bratniej Pomocy Akademickiej „Cantianum" im. św. Jana Kantego. Była prze¬ wodniczącą Komisji Biologicznej PAN i redaktorem Zeszytów Naukowych UJ Serii Zoologicznej; działała w Polskim Towarzystwie Zoologicznym i Towa¬ rzystwie Przyrodników im. Mikołaja Kopernika. Od 1990 roku powierzono jej funkcję redaktora naczelnego „Biuletynu Ormiańskiego Towarzystwa Kultural¬ nego". Prowadziła aktywną działalność w Stowarzyszeniu „Wspólnota Polska" oraz w Towarzystwie Miłośników Lwowa i Kresów Południowo-Wschodnich, zajmując się pomocą dla Polaków na Wschodzie. Od 1980 roku była członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego; działała w Kole Zainteresowań Kulturą Ormian. Za swoje zasługi prof. Anna Krzysztofowicz została uhonorowana Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Złotym Krzyżem Zasługi, odznaką „Za¬ służony dla Uniwersytetu Jagiellońskiego"; była również laureatką wielu nagród naukowych. Za działalność na rzecz Polaków na Wschodzie otrzymała Złotą Od¬ znakę Towarzystwa Miłośników Lwowa i Kresów Południowo-Wschodnich. Prof. Anna Krzysztofowicz zmarła 16 listopada 2007 roku. Została pochowa¬ na na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie. Krystyna Reinfuss-Janusz �In memoriam 465 R E I M U N D K V I D E L A N D (1935-2006) Dotarła do nas smutna wiadomość o niespodziewanej śmierci powszechnie znanego i cenionego folklorysty, profesora Reimunda Kvidelanda, który zmarł nagle 6 czerwca 2006 roku. Reimund Kvideland urodził się 28 stycznia 1935 roku w zachodniej części Nor­ wegii, charakteryzującej się silną religijnością i przywiązaniem do tradycji. Był pierwszym członkiem swojej rodziny, który podjął karierę akademicką. W latach 1957-1964 studiował (w Oslo, Kopenhadze i Frankfurcie nad Menem) filologię nordycką oraz historię i folklorystykę. Tytuł jego niepublikowanej dysertacji ma­ gisterskiej z folklorystyki, złożonej w 1964 roku, brzmiał: „Eventyrforteljeren og forteljemiljo" („Gawędziarz i środowisko gawędziarstwa"). Do podjęcia badań nad gawędziarstwem ludowym zachęcił Kvidelanda jego mentor z Oslo, Svale Sol¬ heim. W trakcie studiów nad nosicielami tradycji, ich repertuarem i otoczeniem inspirowały go przede wszystkimi prace w języku niemieckim autorstwa Ottona Brinkmanna, Godfryda Henssena i Lindy Dégh. Koncentracja na kontekście i funk¬ cji odcisnęła piętno na dalszej twórczości naukowej Reimunda Kvidelanda. W 1966 został mianowany wykładowcą folklorystyki na Uniwersytecie w Bergen, z zadaniem stworzenia jej programu, którego tam dotąd nie było. Mi¬ sja zakończyła się sukcesem; mimo skromnych początków — wraz z Brynjulfem i Bente Alver — stworzył jedno z najważniejszych centrów studiów folk¬ lorystycznych w Skandynawii, kładące nacisk również na współczesne procesy i przemiany tradycji. Nazwisko Reimunda Kvidelanda stało się dobrze znane w świecie folklorysty¬ ki z powodu jego znakomitych talentów organizacyjnych w zakresie współpra¬ cy międzynarodowej; był organizatorem i inicjatorem niezliczonych projektów naukowych. Społeczności folklorystycznej znany był jako prężny organizator, o czym świadczą piastowane przez niego stanowiska kierownicze i udział w wie¬ lu międzynarodowych inicjatywach badawczych. W późnych latach sześćdziesiątych był pierwszym prezydentem NEFA — The Nordic Ethnological and Folkloristic Association — forum dla tych, którzy chcieli ożywić na nowo etnologię i folklorystykę. W latach 1971-1995 redagował pismo „Tradisjon", którego był założycielem. Dał się również poznać jako ak­ tywny prezydent dwóch czołowych towarzystw naukowych: International Socie­ ty for Folk Narrative Research (ISFNR) (1989-1995) i International Society for Ethnology and Folklore (SIEF) (1987-1990). Przez wiele lat był współautorem Internationale Volkskundliche Bibliographie. Przez sześć lat (1991-1997) piasto­ wał stanowisko dyrektora Nordic Institute of Folklore (NIF) w Turku (Finlandia). Działalność tego instytutu wykraczała daleko poza regionalny zasięg, nie ograni¬ czając się wyłącznie do badań lokalnych. Od 2002 roku Kvideland był również członkiem International Advisory Board of Folklore. �466 In memoriam Twórczość naukowa Reimunda Kvidelanda nie powinna zostać zapomniana, mimo że składa się głównie z artykułów, wstępów do prac zbiorowych i recenzji, a on sam nigdy nie opublikował żadnej wielkiej pracy, którą można by nazwać dziełem jego życia. Zainteresowania Reimunda Kvidelanda odnoszą się do kilku zakresów tematycznych, takich jak: tradycyjne narracje i pieśni (ze szczególnym uwzględnieniem ich transmisji społecznej); bajka magiczna, pieśni, przypowieści i podania oraz legendy ludowe z naciskiem na analizę tekstu; folklor dziecięcy, religijne memorały i religijność ludowa oraz badania historyczne. W uznaniu jego zasług na polu badania i rozpowszechniania tradycyjnych ba­ jek i podań, fundacja Märchen-Stiftung Walter Kahn przyznała mu w 2004 roku Europäische Märchenpreis. Jego ważnym wkładem do problematyki bajkoznawczej był artykuł The Stu­ dy of Folktale Repertoires, opublikowany w pracy pod red. M . Chesnutta Tel¬ ling Reality. Folklore. Studies in Memory of Bengt Holbek, Copenhagen, Turku 1993. Pośród licznych publikacji poświęconych gawędziarstwu ludowemu warto wspomnieć o jego wkładzie do dwunastotomowego wydawnictwa Norsk Eventyrbibliotek (Norweska Biblioteka Bajki Ludowej). W serii tej, publikowanej w Oslo od 1967 do 1981 roku, Reimund Kvideland zredagował lub współredago­ wał pięć tomów. Inne ważniejsze pozycje w twórczości Reimunda Kvidelanda, to: Norwegische und islandische Volksmärchen wydane w Berlinie w 1988 roku, wspólnie z Hallfredur Örn Eirikssonem oraz Nordic Frontiers. Recent Issues in the Study of Modern Traditional Culture in the Nordic Countries, Turku 1993, które zredagował wraz z Pertti J. Anttonenem. Również na polu teorii dostrzec można wpływ Kvidelanda na badania pieśni ludowej. Jego obszerny artykuł Den folkelege songtradisjons funksjonelle aspect (Funkcjonalny aspekt popularnej pieśni tradycyjnej), z 1974 roku, zainspirował wielu nordyckich badaczy. Kvideland zwrócił w nim uwagę na performatywny aspekt pieśni ludowej, który pozwalał traktować j ą jako proces. W jego opinii było to istotne podejście badawcze, lekceważone przez wcześniejszych badaczy ballad skandynawskich, zajmujących się dotąd głównie samym tekstem. Istotną część naukowej twórczości Reimunda Kvidelanda stanowiły badania historyczne. Uwidacznia się to w napisanych przez niego wprowadzeniach i ko¬ mentarzach do publikacji seryjnych, a w szczególności w jego artykułach na¬ pisanych dla Enzyklopädie des Märchens. Kvideland opublikował tam, między innymi, obszerny artykuł zatytułowany Norwegen, który dotyczył badania bajki ludowej w Norwegii. Omówił wcześniejsze artykuły norweskich badaczy napi¬ sane na ten temat oraz terminy naukowe wypracowane przez skandynawskich folklorystów w toku ich badań nad zjawiskiem bajki. Profesor Reimund Kvideland pozostanie w naszej pamięci przede wszystkim jako badacz i aktywny animator międzynarodowego życia folklorystycznego, którego talenty zadecydowały o tym, iż bardzo często powierzano mu stanowiska kierownicze w różnych organizacjach folklorystycznych. Był to także powszech- �In memoriam 467 nie szanowany uczony o wspaniałym podejściu do innych badaczy, który swoją postawą potrafił zachęcić młodszych kolegów do włączania się w prace szerszej, międzynarodowej społeczności folklorystów. Również polscy badacze mieli niejednokrotnie możliwość kontaktowania się z profesorem Reimundem Kvidelandem, którego inspiracja przyczyniła się w znacznej mierze do organizacji w ośrodku łódzkim cyklicznej konferencji „Ecology and Folklore" (1992-1998). Anna Pietrzyk RICHARD RORTY (1931-2007). RELATYWISTA OD DOBREJ N A D Z I E I Rorty bardzo poważnie traktował nowe media, a w szczególności Internet. Rozumiejąc jego rosnące znaczenie, nie stronił od mailowej korespondencji, go¬ dził się na wywiady za pośrednictwem wirtualnej sieci. Mniej więcej rok przed swoją śmiercią w elektronicznym liście pisał do zaprzyjaźnionego filozofa Jurge­ na Habermasa: „Niestety, zapadłem na tę samą chorobę, która zabiła Derridę". Po tej hiobowej wieści, dodał od razu ironicznie, że ta odmiana nowotworu trzustki bierze się „ze zbytniego oddawania się lekturze Heideggera" (Habermas, 2007, s. 18). Wiadomość o zgonie amerykańskiego uczonego również najpierw rozeszła się w mediach elektronicznych, choć początkowo nie bez pewnych komplikacji . Za miarodajną informację uznano ostatecznie notę kwartalnika „Telos" (także wersji elektronicznej), który donosił: „Richard Rorty, przodujący amerykański filozof i spadkobierca tradycji pragmatycznej, zmarł w piątek, ósmego czerwca 2007 roku". Richard McKay Rorty urodził się czwartego września 1931 roku w Nowym Jorku. Jego rodzice byli zaangażowani w propagowanie idei lewicowych, przede wszystkim myśli Lwa Trockiego, zachęcali też swojego syna do trudnych filo­ zoficznych lektur. Sam Richard rozkochał się w dzikich storczykach rosnących nieopodal rodzinnej posiadłości w zachodnim New Jersey. To jednoczesne, i za¬ razem bezkonfliktowe, zainteresowanie Trockim — czyli kwestiami sprawiedli¬ wości społecznej — oraz urodą storczyków — a więc jak najbardziej prywatnym hobby — znalazło później odbicie w jego filozoficznych poglądach. 1 1 Już dziewiątego czerwca jeden z członków rodziny filozofa dokonał wpisu o jego zgonie w bio­ gramie Rorty'ego zamieszczonym w internetowej encyklopedii Wikipedia, który początkowo, z braku potwierdzenia w innych źródłach, został usunięty jako przejaw internetowego wandalizmu. �In memoriam 468 Edukację wyższą rozpoczął Rorty wkrótce po ukończeniu 15. roku życia, wstępując na University of Chicago, gdzie w 1952 roku otrzymał magisterium z filozofii. Cztery lata później, w 1956 roku uzyskał doktorat z filozofii na Yale University. Po odbyciu służby wojskowej, wykładał w Wellesley College, a na­ stępnie w latach 1961-1982 w Princeton. Atakowany za swój dalece niekonwen­ cjonalny sposób uprawiania filozofii, w 1982 roku przyjął obowiązki profesora w zakresie humanistyki na University of Virginia, by w 1998 roku zostać profe­ sorem literatury porównawczej w Stanfordzie, który stał się jego ostatnim miej¬ scem pracy. W wolnym czasie podróżował od Australii do lasów deszczowych Brazylii, by oddawać się obserwowaniu życia ptaków. Pierwsza zredagowana przezeń książka, The Linguistic Turn z 1967 roku, w sposób symboliczny wyznaczyła naukową drogę Rorty'ego oraz miejsce zaj­ mowane przez tego uczonego na mapie XX-wiecznej refleksji filozoficznej. Roz­ poczynając od filozofii analitycznej, uzyskawszy biegłość w tej dziedzinie, Rorty porzucił ją, by ostatecznie zwrócić się ku pragmatyzmowi sygnowanemu przez Johna Deweya i Williama Jamesa, łącząc jego ustalenia z poglądami późnego Wittgensteina na temat języka. Dzisiaj jego nazwisko łączone jest ze zwrotem językowym, jaki dokonał się w humanistyce w latach 60. ubiegłego wieku. Rorty głosił wiarę w literaturę jako narzędzie edukacji społecznej i katalizator zmian. Ważnych dla rozwoju nauki i sztuki autorów podzielił na metafizyków, kurczo¬ wo uchwyconych jednej prawdy i chcących przy użyciu jednego języka opisać całą dostępną rzeczywistość, oraz ironistki (istotny jest ten rodzaj gramatyczny!), czerpiące z różnych słowników, próbujące za każdym razem opisać człowieka i jego świat na nowo. Ta umiejętność ujmowania rzeczywistości w nowy sposób była dla Rorty'ego kryterium rozstrzygającym, zaś za określeniem „różne słow­ niki" kryją się odmienne kultury, będące w istocie jedynym źródłem krytyki nas samych, naszych jednostkowych jaźni i kolektywnych pomysłów na życie. W bogatym dorobku literackim — nie bójmy się tego słowa — Rorty'ego na szczególną uwagę zasługują dwie książki . Filozofia a zwierciadło natury z 1979 roku to pierwsza tak systematyczna krytyka tradycyjnej, platońskiej filo­ zofii, skupionej na odkrywaniu stałych prawd. Amerykański uczony przekony­ wał, że tak zakreślona tradycja dobiegła kresu i zamiast poszukiwań filozoficznie ugruntowanej nauki winniśmy poświęcić się uprawianiu filozofii jako dialogu. Rozwijany przez niego neopragmatyzm rezygnował z posługiwania się pojęcia¬ mi „prawdy", „rozumu", „natury". Nie ma wszak, dowodził Rorty, spojrzenia znikąd, nie ma czystej, niewinnej wiedzy, a prawda nie tyle jest odkrywana, ile raczej wytwarzana w wyniku wielopoziomowych społecznych mediacji. W jego mniemaniu filozofia bez zwierciadeł (analityczna, od której zaczynał, potem już 2 2 W języku polskim ukazało się kilka książek i zbiorów artykułów Rorty'ego (Rorty, 1994, 1996, 1998, 1999). �In memoriam 469 każda) stała się dyscypliną, której kompetencyjny zakres ogranicza się tym sa¬ mym do nauki o logicznym wynikaniu. Drugą znaczącą i szeroko komentowaną pracą była Przygodność, ironia i soli­ darność, wydana pierwotnie w 1988 roku. Na jej kartach Rorty już w sposób bez­ pośredni odnosił się nie tylko do kwestii filozoficznych, ale podnosił także liczne problemy społeczne i polityczne. Konstatując upadek „wielkich opowieści" na¬ dających wcześniej sens ludzkiemu życiu, takich jak chrześcijaństwo, humanizm albo marksizm (tytułowa „przygodność"), postulował Rorty postawę ironiczną, polegającą na wzięciu w nawias wszelkich dogmatów, jako produktów miejsca i chwili. Możliwa w takim przypadku sytuacja powszechnego idiosynkratyzmu, powinna zostać złagodzona przez przyjęcie postawy liberalnej, znaczącej tutaj tyle, co dążenie do minimalizacji okrucieństwa w świecie ze świadomością, że mój/nasz styl życia nie może być nikomu narzucany siłą, i że nie posiada on żadnych metafizycznych gwarancji (tytułowa „solidarność"). „My, wykształceni, wyrafinowani, tolerancyjni, miękcy liberałowie — jak etykietował Rorty własną podmiotowość — jesteśmy zawsze gotowi wysłuchać racji drugiej strony; wie¬ rzymy, że społeczeństwo istnieje po to, by ułatwiać jednostkom realizację ich różnych celów; traktujemy postęp jako wzrost różnorodności i wolności, nie¬ ustannie dążąc do tego, by jak najszerszy krąg ludzi nazywać «my»". Poglądy Rorty'ego, szczególnie te, które wykraczały poza filozoficzny ka¬ non, dotykając spraw etyki i relacji między ludźmi i społeczeństwami, kryty¬ kowano wielokrotnie, zarzucając im naiwność, zbytni idealizm bądź tworzenie nowego rodzaju utopii, tym razem liberalnej. Na początku ostatniej dekady X X wieku mówiło się nawet, że „przykładanie" Rorty'emu stało się „nową gałęzią przemysłu kulturowego". Filozof, który głosił tezy dokładnie odwrotne do Huntingtonowskiego „zderzenia cywilizacji" i przekonania o nieuchronności wielkiej wojny, stał się w pewnym momencie nie tylko filozofem akademickim, lecz także wpływowym rzecznikiem dialogu między kulturami, które uważano za skazane na konflikt. Jego praca naukowa była nagradzana. W 1981 roku otrzymał, dzię¬ ki MacArthur Foundation, jeden z pierwszych „grantów dla geniuszy". Krótko przed śmiercią, w kwietniu 2007 roku, Rorty — zaliczany już za życia do eli­ tarnego grona najwybitniejszych filozofów i myślicieli społecznych końca X X wieku — został uhonorowany Medalem Thomasa Jeffersona. W laudacji uza¬ sadniono to wyróżnienie następująco: „W uznaniu jego ogromnego i dystynktywnie amerykańskiego wkładu w filozofię, a szerzej, w nauki humanistyczne. Jego praca przedefiniowała wiedzę jako kwestię dialogu i praktyki społecznej, nie zaś próbę odwzorowania natury, przedefiniowała ponadto samą filozofię jako niekończące się, demokratyczne, społeczne i kulturowe akty badania, refleksji i wymiany, a nie aktywność kontrolowaną i uprawomocnianą przez koncepcje obiektywności i ponadrozumowej prawdy" . 3 3 „Telos", 9.06.2007-http://www.telospress.com (dostęp: 22.09.2007). �470 In memoriam Rorty zmarł w swoim domu w kalifornijskim Palo Alto, pozostawiając 34-letnią żonę Mary Varney Rorty (wcześniej był mężem filozofki Amelie Oksenberg Rorty) i ich syna Jaya, dwójkę dzieci z pierwszego związku — córkę Patricię oraz syna Kevina, a także dwoje wnucząt. Warto w tym miejscu zapytać o związki Rorty'ego z antropologią. Uczony chętnie i często przekraczający granice dyscyplin, wypowiadający się na łamach popularnych czasopism i gazet, nie stroniący od podejmowania tematów ogól¬ nospołecznych i aktualnych, musiał przecież zajmować stanowisko w sprawach ważnych także dla antropologów. I tak w istocie było. Rorty wielokrotnie wypo¬ wiadał się choćby na temat relatywizmu, tej soli antropologicznej teorii. Pomi¬ janie przezeń pojęć „prawda" i „natura" samo w sobie stanowiło już wyrazistą deklarację w tym względzie. Uczony ten powtarzał, że zrozumienie tego, co na¬ zywamy faktami, zawsze uzależnione jest od danej formy życiowej. Nasz dostęp do rzeczywistości jest w sposób nieunikniony uwarunkowany przez lokalne prze¬ konania co do tego, czym jest wiedza, a wniosek stąd (nie jedyny zresztą) pły¬ nie taki, iż pretensje zgłaszane przez zachodnią naukę, a dotyczące jej rzekomo uprzywilejowanego dostępu do zewnętrznej realności, są co najmniej wątpliwe. A dalej, skoro nie istnieje żaden uniwersalny kanon pojęć, służący klasyfikacji rzeczy, tedy roszczenia filozofii stają się coraz mniej uzasadnione. Epistemologia — pojmowana jako nauka o tym, co daje się stwierdzić z absolutną pewnością — zakrawa w tym świetle na coś po prostu niemożliwego. Na poziomie społecz¬ nej praxis Rorty namawiał z kolei do „etnocentryzmu otwartego". Zakładając, że punktem wyjścia w kontakcie z obcą kulturą jest nasz własny punkt widzenia, postulował, aby punktem dojścia stała się taka jego modyfikacja, która pozwoli¬ łaby na przyswojenie obcego punktu widzenia i uczynienie go częścią naszego. Liczy się tu — i zawsze — intelektualna ciekawość. Naszą powinnością nie jest poznanie dla samego poznania, ale czynienie życia lepszym, dawanie nadziei; bardziej ważkie od pytań epistemologicznych są pytania etyczne. Może jest to zbyt daleko idąca analogia, lecz w tych poglądach odnajduję żywe echo wezwa¬ nia księdza filozofa Józefa Tischnera, który mawiał: „nie szukaj prawdy, szukaj przyjaciół". Zdaje się, że nieodległa to myśl od liberalnej solidarności promowa¬ nej przez Rorty'ego. Interesującym wątkiem działalności tego uczonego była jego polemika pod¬ jęta z inną wybitną umysłowością swoich czasów, zmarłym osiem miesięcy wcześniej Cliffordem Geertzem. Nie wnikając w jej szczegóły — pretekstem było leczenie w amerykańskiej klinice Indianina alkoholika, który korzystając z darmowego rządowego programu pomocy medycznej, nie zaprzestał picia alkoholu, za nic mając nalegania lekarzy, którzy nie rozumieli powodów jego zgubnej determinacji — należy podkreślić zgoła odmienne wnioski, do jakich doszli. Geertz pisał o bezduszności liberalnego społeczeństwa, które nie potrafi dostrzec i właściwie ocenić ludzi żyjących według odmiennych norm (Geertz, 1986). Rorty natomiast chwalił mechanizmy tegoż społeczeństwa, dzięki którym �In memoriam 471 ów chory Indianin mógł być leczony w państwowym szpitalu. Zauważmy funda¬ mentalną zmianę, namawiał, przecież jeszcze sto lat temu ten „dzikus" znajdował się na marginesie, nie był częścią naszego społeczeństwa, teraz natomiast jest takim samym obywatelem, jak my wszyscy. Kto doprowadził do tej mentalnej rewolucji? — pyta Rorty — i odpowiada: to antropologowie, ich postawa życzli­ wych interpretatorów. Dalej filozof używa jakże krzepiąco brzmiących określeń: antropologowie są dlań mianowicie „koneserami zróżnicowania" i „agentami miłości" pospołu. W społeczeństwie liberalnym ich zadaniem jest uwrażliwianie na inność, wskazywanie możliwych obszarów konfliktu, podsuwanie etycznych rozwiązań. Specjaliści od zróżnicowania to zarówno tłumacze, jak i rzecznicy in­ ności, ludzie odpowiedzialni za tworzenie przestrzeni do dialogu (Rorty, 1991). Rorty był upartym piewcą nadziei. Wierzył, że cierpienie innych da się mini­ malizować, że można położyć kres poniżaniu jednych istot ludzkich przez inne. Tworzył w epoce, która jego zdaniem była pierwszą w historii ludzkości chwilą, kiedy duże grupy ludzi nauczyły się oddzielać „pytanie «Czy podzielasz nasze przekonania i pragnienia?» od pytania «Czy cierpisz?»" (Rorty, 1996, s. 267). To umiejętność odróżnienia kwestii różnic, partykularyzmów i odmienności od kwestii odczuwania cierpienia. Podejmował ten podstawowy dla siebie temat również w odniesieniu do kon¬ kretnych tragedii. „Dla Serbów Muzułmanie nie są już ludźmi. Muzułmańskich jeńców, leżących na ziemi w rzędach i czekających na przesłuchanie, serbski strażnik przejechał małym wozem dostawczym (...). W Bonsansi Petrovac pew­ nego Muzułmanina zmuszono do odgryzienia penisa innemu Muzułmaninowi", przytaczał Rorty fragmenty dziennikarskich raportów pisanych w Bośni w 1992 roku (Rorty, 2005, s. 53). Filozof uczulał na zwolenników Nietzschego (często nieświadomych tego powinowactwa), którzy twierdzą, że idea niezbywalnych praw człowieka to śmiechu warta próba obrony słabszych przed silniejszymi. Przestaliśmy pytać o to, kim lub czym jesteśmy, bo antropologia pokazała wszyst­ kim oszałamiającą zdolność gatunku ludzkiego do zmieniania się. Słabość filozo­ fii moralnej otwiera drogę do uzasadnienia najbardziej potwornych zbrodni. Pro­ blemem nie są obecnie racjonalni egoiści, o których Platon sądził, że są podatni na reedukację, trzeba im jedynie uzmysłowić ich błędy. Realnym problemem jest ów Serb, dzielny i honorowy, uważający Muzułmanów za obrzezane psy. Real­ nym problemem jest ten odważny żołnierz i wspaniały towarzysz, oddany swoim kompanom i przez nich kochany, gardzący Muzułmanami i uważający kobiety za niebezpieczne suki i nieprzyjazne dziwki. Racjonalność nie ma tutaj nic do roboty: wskazanie Serbom wybitnych Muzułmanów nie podziała, tak samo, jak wiedza o genialnych Żydach nie zmieniła poglądów nazistów, a jedynie zwięk¬ szyła przyjemność ze znęcania się nad nimi. „Bowiem wszystko zależy od tego — tłumaczył Rorty, mówiąc oczywiście nie tylko o wojnie na Bałkanach — kogo uznajemy za bliźniego, za racjonalny podmiot w jedynym istotnym znaczeniu — znaczeniu, w którym być istotą rozumną to tyle, co być członkiem n a s z e j �In memoriam 472 wspólnoty moralnej" (Rorty, 2005, s. 55). Już Florian Znaniecki twierdził, że każda rzeczywistość jest czyjaś, wymaga zatem uwzględnienia współczynnika humanistycznego, a Jerzy Kmita przekonywał, że bazą dla każdej interpretacji każdej kultury jest założenie o racjonalności jej depozytariuszy. Rorty'ego nato­ miast najbardziej interesowały zawsze wnioski etyczne, najpierwsze bodaj i naj­ ważniejsze w świecie zglobalizowanych różnic i odmienności, które skazane są na współistnienie i sąsiedztwo. Antropologowie nie powinni od tych wniosków stronić. Waldemar Kuligowski BIBLIOGRAFIA Geertz C. The Uses of Diversity, „Michigan Quarterly Review" vol. 25, no. 1. 1986 Habermas . Rorty —filozof,przyjaciel, poeta, przeł. A.M. Kaniowski, „Gazeta Wybor­ 2007 cza", 16-17 czerwca 2007. Rorty R. On Ethnocentrism: A Reply to Clifford Geertz, w: R. Rorty, Objectivity, 1991 Relativism and Truth, „Philosophical Papers" vol. 1. Filozofia a zwierciadło natury, przeł. M. Szczubiałka, Fundacja Aletheia 1994 — Wydawnictwo Spacja, Warszawa. Przygodność, ironia i solidarność, przeł. W.J. Popowski, Wydawnictwo 1996 Spacja, Warszawa. Konsekwencje pragmatyzmu, przeł. Cz. Karkowski, Wydawnictwo IFiS 1998 PAN, Warszawa. Obiektywność, relatywizm i prawda, przeł. J. Margański, Fundacja Aletheia, 1999 Warszawa. Prawa człowieka, rozum i uczucia, przeł. W. Jach, „Odra" nr 2, s. 53-62. 2005 www.telospress.com � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a8560b8747a91b1631fa83546956ffbd.pdf 5b0f1eab0de22cc3f2cd316780bfc829 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5193 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4818 Title A name given to the resource Kronika / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.415-446 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 KRONIKA 83. WALNE ZGROMADZENIE DELEGATÓW POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, MSZANA DOLNA, 20 WRZEŚNIA 2007 1. Walne Zgromadzenie Delegatów otworzyła wiceprezes PTL — dr Małgorzata Michalska, witając członków Towarzystwa i Gospodarzy. Na przewodniczącego ze­ brania zaproponowała prof. Michała Buchowskiego, a na sekretarza obrad Elżbietę Jaworską. Obydwie kandydatury zostały przyjęte przez aklamację. 2. Prof. dr hab. Michał Buchowski przejął prowadzenie obrad. Przypomniał, że 10 lat temu zjazd Towarzystwa odbył się również w Mszanie Dolnej. Podziękował pani Teofili Latoś, prezesowi Oddziału w Mszanie Dolnej, za zorganizowanie obecnego Zjazdu. 3. Uczczono minutą ciszy pamięć członków PTL, zmarłych w ubiegłym roku. Odeszli: z Oddziału Krakowskiego — prof. Jadwiga Klimaszewska oraz prof. Anna Krzysztofowicz, a z Oddziału Warszawskiego — prof. Maria Biernacka i mgr Bar¬ bara Kaznowska. 4. Wicestarosta powiatu limanowskiego, p. Franciszek Dziedzina, wręczył dr An¬ nie Kowalskiej-Lewickiej medal Gloria Artis. W terminie wcześniejszym w Mini¬ sterstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego nominacje Gloria Artis odebrali: prof. prof. Dorota Simonides, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Zbigniew Jasiewicz i Zygmunt Kłodnicki. 5. Nadano godność członka honorowego wieloletniej członkini PTL, prof. dr hab. Barbarze Bazielich. Sylwetkę Pani Profesor przedstawił prof. Zygmunt Kłodnicki. 6. Wręczono listy gratulacyjne zasłużonym członkom Oddziału PTL w Krakowie: dr Annie Kowalskiej-Lewickiej i dr. Januszowi Kamockiemu. 7. Złożono na ręce p. Teofili Latoś gratulacje z okazji jubileuszu 60-lecia istnienia Od­ działu PTL w Mszanie Dolnej. Gratulacje składali: prezes PTL, wicestarosta — od siebie i od starosty powiatu limanowskiego, a także Oddział w Gdańsku i w Krakowie. 8. Podziękowano Oddziałowi PTL w Zamościu za zorganizowanie 82. Walnego Zjazdu PTL, który odbył się w Zamościu w 2006 roku. 9. Dokonano wyboru Komisji Mandatowej. W jej skład weszli: Hanna Golla, Ire¬ na Soppa, Janusz Mikołajka. Wybrano również Komisję Wnioskową, w składzie: Janina Hajduk-Nijakowska, Izabela Czerniejewska, Paweł Szymczak. 10. Podsumowanie konferencji „Polska — Ukraina. Pogranicze kulturowe i et­ niczne" oraz 82. WZD w Zamościu przedstawił w skrócie prezes Towarzystwa. Pełna wersja dostępna jest w 90. tomie „Ludu". �416 Kronika 11. Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego PTL odczytała dr Małgorzata Michalska, w zastępstwie nieobecnego sekretarza generalnego, dr. Jerzego Adam­ czewskiego. 12. Skarbnik ZG PTL Zbigniew Toroński odczytał również skrót sprawozdania, którego pełna wersja znajduje się na stronie internetowej PTL. 13. Sprawozdanie dotyczące działalności Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej — agendy PTL, zaprezentowała prof. Bronisława Kopczyńska-Jaworska. 14. Przewodnicząca Komisji Rewizyjnej ZG PTL — dr Anna Nadolska-Styczyńska przygotowała i przedstawiła sprawozdanie za ubiegły rok. 15. Przewodniczący zaprosił do dyskusji nad sprawozdaniami; nikt z zebranych nie zabrał głosu. 16. Wiceprezes PTL — dr Małgorzata Michalska przedstawiła część proponowa¬ nych zmian w statucie PTL. Ponieważ zmian jest bardzo dużo i o bardzo zróżnico¬ wanym charakterze, nie mogły być rozpatrzone bez szerszych konsultacji i dyskusji (wymagających więcej czasu). W związku z tym zgłoszono dwa wnioski: a) o przełożenie uchwalenia zmienionego statutu na następny Walny Zjazd Dele­ gatów PTL, w 2008 roku; b) o zwołanie nadzwyczajnego WZD PTL. W wyniku głosowania ustalono, że WZD PTL w 2008 roku będzie trwał dłużej. Przedtem materiały zostaną rozesłane pocztą do wszystkich oddziałów, do dyskusji. Powołano Komisję Statutową. W jej skład weszli: Teresa Smolińska, Małgorzata Mi¬ chalska, Anna Kowalska-Lewicka, Irena Borowy i Michał Buchowski. 17. Nowy redaktor naczelny czasopisma „Lud" — dr hab. Danuta Penkala-Gawęcka w krótkim wystąpieniu przedstawiła założenia programowe. 18. W związku z odejściem z pracy dr Marii Zachorowskiej (dyrektora Muzeum Etnograficznego w Krakowie), dr Andrzej Rataj zwrócił się z apelem do przedstawi¬ cieli środowiska etnologicznego o wzięcie udziału w konkursie na dyrektora. Prof. Michał Buchowski wyraził opinię, że PTL powinno zabierać głos na temat potencjal¬ nych kandydatów na stanowisko dyrektora muzeum etnograficznego. Prof. Bronisła¬ wa Kopczyńska-Jaworska zaznaczyła, że należy umieścić taką klauzulę w statucie. 19. Podczas dyskusji zgłoszono szereg wniosków, które po opracowaniu przez Komisję Wnioskową zostały poddane pod głosowanie. Protokół został przygotowa¬ ny przez Komisję Wnioskową. Patrz: załącznik. 20. Ze względów czasowych sprawozdania oddziałów nie były odczytywane; będą zamieszczone na stronie internetowej PTL. Prof. dr hab. Michał Buchowski poprosił o wskazanie podczas WZD jedynie najważniejszych osiągnięć oddziałów. Oddział w Toruniu poinformował o wydaniu książki Z trzeciego brzegu Wisły - szki­ ce o antropologii Torunia. 21. Dr Anna Spiss poinformowała, że nastąpi kontynuacja słownika Etnografo¬ wie i ludoznawcy polscy; otrzymano dofinansowanie na ten cel z Ministerstwa Na­ uki i Szkolnictwa Wyższego; czynione są starania o dotację z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. W związku z powyższym poprosiła o przesyłanie bio¬ gramów. �Kronika 417 22. Krakowski Oddział PTL podjął się zorganizowania 84. Walnego Zgroma¬ dzenia Delegatów we wrześniu 2008 roku w Krakowie oraz przygotowania kon¬ ferencji „Przestrzeń mentalna miasta". Zjazd i konferencja będą organizowane we współpracy z Komisją Etnograficzną Polskiej Akademii Nauk, Oddział w Krakowie oraz z Polskim Towarzystwem Etnologii Miasta. Patronat naukowy nad organizowa¬ ną sesją zgodziła się objąć dr hab. Róża Godula-Węcławowicz, pracownik Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego (przewodnicząca Komisji Etnograficznej PAN, Oddział w Krakowie). 23. Prezes PTL, prof. Michał Buchowski, zamknął posiedzenie i obrady WZD. Protokół sporządziła: Elżbieta Jaworska ZAŁĄCZNIK: PROTOKÓŁ KOMISJI WNIOSKOWEJ 83. WALNEGO ZGROMADZENIA DELEGATÓW PTL W MSZANIE DOLNEJ, 20.09.2007 Komisja w składzie: Janina Hajduk-Nijakowska, Izabela Czerniejewska i Paweł Szymczak przedstawia wnioski zgłoszone przez delegatów na Walne Zgromadzenie Delegatów PTL: 1. Sfinalizowanie prac związanych ze zmianą statutu PTL na kolejnym (w ra¬ zie potrzeby wydłużonym) Walnym Zgromadzeniu Delegatów PTL. Projekt takich zmian powinien być wcześniej zaopiniowany przez wszystkie oddziały PTL. 2. Delegaci z Ciechanowa, Gdańska, Poznania, Torunia oczekują podjęcia prac związanych z wprowadzeniem PTL na listę organizacji pożytku publicznego. Pro¬ ponują skierowanie takiego wniosku do powołanej na Zjeździe w Mszanie Dolnej Komisji Statutowej, by uwzględniła taki zapis w projekcie zmian statutu PTL. 3. Uzupełnienie wykazu prac etnologicznych i antropologicznych znajdujących się w zasobach internetowych ODiIE przez systematyczny kontakt oddziałów PTL z łódzkim ośrodkiem. 4. Wzbogacenie strony internetowej PTL o adresy mailowe oddziałów. 5. Zarząd Główny PTL powinien z dwutygodniowym wyprzedzeniem informo¬ wać delegatów o programie Walnego Zgromadzenia Delegatów oraz umieszczać na swojej stronie internetowej pełny tekst sprawozdania. Protokół Komisji Wnioskowej sporządziła: Janina Hajduk-Nijakowska �418 Kronika WYBORY CZŁONKÓW KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH PAN NA KADENCJĘ 2007-2010. WYBORCZE POSIEDZENIE PLENARNE KOMITETU, WARSZAWA, 22 CZERWCA 2007 Wiosną 2007 roku przeprowadzone zostały, zgodnie ze statutem PAN, wybory członków Komitetu Nauk Etnologicznych PAN na kolejną, jedenastą już, kadencję 2007-2010. Wybory przeprowadzono w trybie tajnym, drogą korespondencyjną — w spo¬ sób określony w regulaminie wyborów, zatwierdzonym na posiedzeniu plenarnym Wydziału I Nauk Społecznych PAN 1 marca 2007 roku. Czynne i bierne prawo wy¬ borcze miały osoby z tytułem naukowym lub stopniem doktora habilitowanego z za¬ kresu nauk etnologicznych oraz nauk pokrewnych, zainteresowanych współpracą z naukami etnologicznymi. Listę kandydatów-wyborców sporządziło ustępujące Prezydium KNE PAN, które umieściło na liście 108 nazwisk. Maksymalną liczbę członków Komitetu ustalono wcześniej na 30, w tym 24 miejsca przewidziano dla osób wybranych w głosowaniu bezpośrednim, a pozostałe sześć miało być dokooptowanych na pierwszym posie¬ dzeniu plenarnym nowej kadencji. W stosunku do osób dokooptowanych nie miał obowiązywać wymóg posiadania stopnia lub tytułu naukowego. Podczas wyborów korespondencyjnych dwie osoby (24. i 25. w kolejności) uzy¬ skały taką samą liczbę głosów, stąd Komisja wyborcza podjęła decyzję o rozszerze¬ niu do 25 liczby członków Komitetu wybranych w wyborach bezpośrednich. W ten sposób, członkami Komitetu według liczby oddanych głosów zostali: Zbigniew Jasie¬ wicz, Aleksander Posern-Zieliński, Michał Buchowski, Czesław Robotycki, Wojciech J. Burszta, Roch Sulima, Mirosława Drozd-Piasecka, Lech Mróz, Katarzyna Kaniow¬ ska, Dorota Simonides, Piotr Kowalski, Sławoj Szynkiewicz, Jerzy Bartmiński, Iwona Kabzińska, Jan Święch, Jerzy S. Wasilewski, Władysław Baranowski, Zygmunt Kłodnicki, Ryszard Tomicki, Henryk Zimoń, Hanna M. Zowczak, Elżbieta Tarkowska, Bro­ nisława Kopczyńska-Jaworska, Jacek Kolbuszewski i Ryszard Vorbrich. Plenarne posiedzenie Komitetu, na którym dokooptowano członków do wy¬ branego już składu oraz ukonstytuowano Prezydium, odbyło się 22 czerwca 2007 roku w Instytucie Archeologii i Etnologii PAN. Posiedzeniu przewodniczyła prof. Mirosława Drozd-Piasecka — zastępca Przewodniczącego Wydziału I PAN, która przedstawiła listę wybranych członków Komitetu oraz podziękowała ustępującemu przewodniczącemu i prezydium. Były przewodniczący Komitetu — prof. Zbigniew Jasiewicz — podziękował za współpracę Prezydium Komitetu oraz wszystkim członkom Komitetu w czasie 20 lat sprawowania funkcji przewodniczącego. Zaproponował też kandydata na nowego przewodniczącego — prof. Aleksandra Posern-Zielińskiego. W tajnym głosowaniu prof. Aleksander Posern-Zieliński został wybrany prze¬ wodniczącym Komitetu Nauk Etnologicznych PAN na kadencję 2007-2010. W toku dalszych wyborów ukonstytuowało się Prezydium Komitetu w składzie: prof. Lech �Kronika 419 Mróz — zastępca przewodniczącego, prof. U A M Ryszard Vorbrich — sekretarz naukowy oraz prof. UŁ Katarzyna Kaniowska — członek prezydium. Na drugiego członka prezydium zgłoszono także kandydaturę prof. Czesława Robotyckiego, ale z powodu niemożności uzyskania (od nieobecnego) jego zgody, postanowiono ewen¬ tualne głosowanie odłożyć do jesiennego posiedzenia Komitetu. Następnie przeprowadzono procedurę dokooptowania pięciu członków Komitetu. W toku dyskusji nad zgłaszanymi kandydaturami zgodzono się, że powinni oni repre­ zentować w pierwszym rzędzie redaktorów czasopism o profilu etnologicznym oraz ośrodki, których przedstawiciele nie znaleźli się w gronie wybranych w głosowaniu korespondencyjnym. Drogą tajnego głosowania na liście członków Komitetu znaleź¬ li się: dr Zbigniew Benedyktowicz (redaktor czasopisma „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa"), doc. dr hab. Jolanta Kowalska (redaktor Biblioteki Etnografii Polskiej), dr Wojciech Olszewski (p.o. kierownika Katedry Etnologii i Antropologii Kultu¬ rowej Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu), prof. Adam Paluch (kie¬ rownik Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego) i dr hab. Danuta Penkala-Gawęcka (redaktor czasopisma „Lud"). W dalszej części posiedzenia, której przewodniczył już nowy przewodniczący, zajęto się bieżącymi sprawami. W pierwszym rzędzie omawiano kwestię listy czasopism i ich punktacji oraz problematykę związaną z Kongresem Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicz¬ nych i Etnologicznych w Chinach w 2008 roku i przygotowywanym na ten kongres tomem. Poruszono też kwestię przyszłości konkursów grantowych. Mają one od przyszłe¬ go roku zmienić formułę, ale jej założenia wciąż nie są określone. Dużo miejsca w dyskusji poświęcono zagadnieniu powoływania kierunku stu¬ diów etnologicznych w nowych ośrodkach (w tym głównie w Uniwersytecie Szcze¬ cińskim), które nie dysponują odpowiednią, samodzielną kadrą naukową i dydak¬ tyczną. Mimo pewnych pozytywnych stron, związanych z powstawaniem nowych możliwości zatrudniania absolwentów studiów doktoranckich z zakresu etnologii, zjawisko to budzi obawy o poziom kształcenia studentów. Uwagi na ten temat, zgła¬ szane przez KNE PAN władzom Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, nie spotkały się z jakąkolwiek reakcją Ministerstwa. Poinformowano członków Komitetu, że w związku z uzyskaniem przez środo¬ wisko etnologiczne możliwości wysunięcia kandydata na członka korespondenta PAN, Rada Wydziału Historycznego UAM, Rada Wydziału Historycznego UW oraz Rada Naukowa Instytutu Archeologii i Etnologii PAN wysunęły kandydaturę prof. A. Posern-Zielińskiego, która musi być jeszcze zaakceptowana przez Zgromadzenie Ogólne PAN. Na zakończenie posiedzenia nowo wybrany przewodniczący Komitetu, prof. A. Posern-Zieliński, przedstawił zadania, które uznał za najważniejsze w kadencji 2007- �420 Kronika 2010. Wśród nich wymienił: doskonalenie i rozbudowę strony internetowej Komite­ tu, pracę od podstaw w komisjach (zwłaszcza uaktywnienie młodych naukowców), podtrzymywanie tradycji organizowania dwóch zebrań plenarnych w roku oraz co­ rocznych konferencji, udział w kongresach Międzynarodowej Unii Nauk Antropolo­ gicznych i Etnologicznych, a także przetarcie szlaków prowadzących do ściślejszej współpracy z organizacjami międzynarodowymi o podobnym statusie. Ryszard Vorbrich „EUROPE AND THE WORLD". KONFERENCJA EUROPEJSKIEGO STOWARZYSZENIA ANTROPOLOGÓW SPOŁECZNYCH (EASA), BRISTOL, 18-21 WRZEŚNIA 2006 Odbywająca się co dwa lata konferencja Europejskiego Stowarzyszenia Antro­ pologów Społecznych (EASA) zgromadziła, tym razem w Bristolu, antropologów z całego świata. W ciągu czterech dni odbyło się ponad sto warsztatów oraz cztery sesje plenarne, w których wzięło udział ponad 900 antropologów. Tematem przewodnim konferencji były wzajemne relacje Europy i reszty świata, umieszczone w kontekście globalizacji, więzi transnarodowych oraz zmieniającej się tożsamości starego kontynentu. W ramach tak szeroko ujętego tematu prowadzący warsztaty mieli dużą dowolność w wyborze dyskutowanych kwestii. Można jednak wyodrębnić pewne nurty, które najczęściej pojawiały się na konferencji — antropolo­ gia migracji, antropologia medyczna oraz globalizacja. Poniżej omawiamy te warszta¬ ty, które wydały się nam szczególnie interesujące. Migracji dotyczył na przykład warsztat „Transitions: movements in space and time" prowadzony przez Deemę Kaneff (Instytut Maxa Plancka w Halle) oraz Susanę Narotzky (Uniwersytet Barceloński), w którym rozważane było przeformułowanie relacji społecznych spowodowane migracją oraz zmianami politycznymi. Wystąpie¬ nia dotyczyły między innymi praktyk przestrzennych Wietnamczyków w Irlandii (Mark Maguire, National University of Ireland, Maynooth), przekształcenia się spo­ łeczności węgierskiej na uchodźstwie w diasporę (Petra Andits, Monash University), strategii i taktyk ułatwiających Filipińczykom przeniesienie się do Danii (Helena Patzer, Uniwersytet Warszawski) oraz opowieści polskich imigrantów, którzy wyje¬ chali do Wielkiej Brytanii (Aleksandra Galasińska, University of Wolverhampton). Inne warsztaty związane z tą tematyką to: „Emotional attachments in the world of movement", prowadzony przez Maruskę Svasek oraz Dimitrinę Mihaylovą, dotyczą¬ cy równocześnie popularnej ostatnio antropologii emocji; „Transnational religious networks and their European emplacement", który zorganizowali Gertrud Huwelmeier oraz Rijk van Dijk; „Diaspora and migration" prowadzony przez Didiera Fassina oraz Richarda Hoskinsa. �Kronika 421 Należy również wspomnieć o dwóch dyskusjach panelowych. Pierwsza zorgani­ zowana była przez Światowy Kongres Stowarzyszeń Antropologicznych (WCAA) i dotyczyła publicznego wizerunku antropologii. Wprowadzeniem do dyskusji był wcześniej opublikowany artykuł, którego autorem jest Joao de Pina-Cabral (2006). On też, razem z Junji Koizumi, przewodniczył tej debacie. Postawionych zostało wie­ le ważnych pytań, kilku antropologów podzieliło się też doświadczeniami ze swoich krajów. Okazało się, że najlepszy wizerunek ma antropologia w Finlandii, gdzie jest ona uznawana za naukę ważną, wobec czego obecna jest w mediach i w dyskursie publicznym (mówiło o tym wystąpienie Thomasa H. Eriksena). Uczestnicy dyskusji zwracali uwagę na nieobecność antropologii w debacie publicznej, a także wskazali na punkty wymagające poprawy: niepodejmowanie bieżących, ważnych społecznie tematów; nieumiejętność komunikatywnego przekazania wiedzy antropologicznej; brak wyrazistości dyscypliny w oczach społeczeństwa oraz brak tłumaczeń prac na język angielski oraz z języka angielskiego w krajach nie-anglojęzycznych. Drugi ważny panel dotyczył obecności Europy Środkowo-wschodniej w bada­ niach antropologicznych; prowadzony był przez Michała Buchowskiego z Uniwer­ sytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Uczestnikami panelu byli Michael Ste­ wart (University College London), Laszló Kurti (Uniwersytet w Miskolcu), Frances Pine (Goldsmiths College), Don Kalb (Central European University) oraz Irena Sumi (Institute for Ethnic Studies Lublana), natomiast referat nieobecnej Katherine Verdery (City University of New York) odczytał Don Kalb. W swoim wystąpieniu Verdery poruszała problem relacji między nauką wschodnią i zachodnią, która może, według niej, przypominać czasem relację kolonizowanego z kolonizatorem. Mówiła także 0 kwestii uznania pewnych rodzajów interpretacji za lepsze — tutaj przykładem jest dyskurs „postsocjalizmu", który może być używany w nie-zachodnich ośrodkach po to, żeby wpasować się w pewną modę. Natomiast Michael Stewart podkreślał zna¬ czenie wyobraźni antropologicznej, która ma za zadanie przede wszystkim odkrywać to, co pozostawało dotąd niewidoczne. Don Kalb zwracał z kolei uwagę na znaczenie uświadomienia sobie swojej pozycji jako badacza z konkretnej części świata oraz zauważenia połączeń badanych kwestii z problemami globalnymi. W ogólnej dys¬ kusji kończącej panel pojawiło się sporo pytań, między innymi kwestia podobień¬ stwa Europy Środkowowschodniej do obszaru śródziemnomorskiego . W dyskusji apelowano też o pozbycie się krzywdzących etykiet stosowanych przez wschodnich 1 zachodnich antropologów względem siebie nawzajem (Laszló Kurti oraz Frances Pine). Podkreślano znaczenie wspólnych inicjatyw antropologów z Europy Środko¬ wo-wschodniej oraz Zachodniej, a szczególnie potrzebę wypracowania wspólnych programów kształcenia. Przykładem takiej współpracy są studia doktoranckie, po¬ wstałe dzięki funduszom unijnym (Marie Curie Actions: Human Resources and Mo­ bility , o których mówili Michael Stewart oraz Frances Pine. Innym przykładem owocnej współpracy był warsztat „Westernising gender regi¬ mes? Discourses and practices in Central and Eastern Europe", prowadzony przez 1 2 1 O podobieństwach w sytuacji antropologii obu tych obszarów pisze w swoim sprawozdaniu z kon­ ferencji EASA Ewa Klekot z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UW (Klekot, 2007). http://www.ucl.ac.uk/mariecuriesocanth/. 2 �422 Kronika Agnieszkę Kościańską (Uniwersytet Warszawski) oraz Jill Owczarzak (Universi­ ty of Kentucky). W sesji uczestniczyły osoby z Europy Środkowowschodniej oraz z innych ośrodków akademickich po obu stronach Atlantyku: Monika Baer (Uni­ wersytet Wrocławski), Thomas Chivens (University of Michigan), Julia Holdsworth (University of Hull), Anika Keinz (Uniwersytet Humboldta), Aivita Putnina (Uni­ wersytet Łotweski w Rydze) i Hadley Renkin (Albion College). Prelegenci starali się odpowiedzieć na pytanie, jaka jest dynamika relacji między Europą Wschodnią a „Zachodem". Uczestnicy skoncentrowali się na problematyce „genderowej". Przyglądali się transnarodowemu przepływowi dyskursów i praktyk dotyczących płci oraz lokalnym reakcjom na ten proces. Zastanawiano się, jak owo zjawisko wykorzystują lokalni aktorzy społeczni. Jak organizacje gejowskie i lesbijskie przekształcają globalne koncepcje, by budować swoją tożsamość i walczyć o prawa (Owczarzak o Polsce, Renkin o Węgrzech)? Jak kobiety na Ukrainie, nie jako bier­ ne ofiary, ale jako działające podmioty, wykorzystują globalny rynek matrymonialny (Holdsworth)? W jaki sposób Polki czerpią z transnarodowego przepływu idei religij¬ nych i przekształcają rozumienie tego, czym jest macierzyństwo (Kościańska)? Jednak centralnym punktem dyskusji było — jako to określiła Baer — „zachodnie skrzywienie" niektórych nurtów feminizmu, aktywizmu podejmującego problemy płci i seksualności oraz studiów genderowych w naszym regionie. W praktyce przekłada się ono na, podzielane przez wielu aktywistów i teoretyków, przekonanie, że zachodnie strategie działania sprawdzą się „na Wschodzie". Baer dowodziła, że jest to „wyrazem istniejącego w Europie od czasu oświecenia dyskursu, w obrębie którego «zacofany» Wschód ciągle stara się dogonić «cywilizowany» Zachód. W rezultacie, polskie deba¬ ty dotyczące feminizmu czy problemów, z którymi stykają się osoby homoseksualne, są często zorganizowane wokół osi Wschód-Zachód, gdzie Zachód, w odróżnieniu od Wschodu, jest zawsze pozytywnie wartościowany". Również Keinz zwracała uwagę, że niektóre polskie feministki starają się legitymizować swoją działalność i przekonania, ukazując je jako europejskie czy powiązane z Unią Europejską. W ramach tego ujęcia urzeczywistnienie postulatów feministycznych jest przedstawiane jako proces „norma¬ lizacji", to jest przyjmowania wartości europejskich. Chivens wskazywał analogiczną dynamikę w relacjach Wschód-Zachód, podając przykłady ze swoich badań nad wpro¬ wadzaniem w Polsce wypracowanych przez policję amerykańską metod interwencji w przypadkach przemocy domowej, czyli sytuacji również dotyczącej kwestii płci. Zainteresowani szczegółami konferencji, poszczególnymi warsztatami oraz sa¬ mym Europejskim Stowarzyszeniem Antropologów Społecznych, mogą zajrzeć na stronę www.easaonline.org (za pośrednictwem tej strony można również apliko¬ wać o członkostwo w EASA). Można tam znaleźć także bardzo nietypowe spra­ wozdanie z konferencji autorstwa Simone'a Abrama z University of Sheffield. Składa się ono z krótkich zdań, oddających dobrze ducha konferencji, takich jak choćby odwieczne konferencyjne pytanie: Time for coffee or on time for work­ shop...?. Mamy nadzieję, że w kolejnej konferencji EASA w sierpniu 2008 roku w Lublanie weźmie udział jeszcze więcej polskich antropologów. Helena Patzer, Agnieszka Kościańska �Kronika 423 BIBLIOGRAFIA Klekot E. 2007 Observations of a Post-East European Member, „Anthropology Today" vol. 23, no. 2, s. 26. de Pina-Cabral J. 2006 „Anthropology" Challenged: Notes for a Debate, „Journal of the Royal Anthropological Institute" vol. 12, no. 3, s. 663-673. 58. DOROCZNA KONFERENCJA ICOM'S COSTUME COMMITTEE — „COSTUME: DESIGN AND DECORATION", KOPENHAGA, LUND, 9-13 PAŹDZIERNIKA 2006 1 „Strój — wzory i ozdoby" to tytuł kolejnej, dorocznej konferencji Komitetu do Spraw Odzieży (Costume Committee) — jednego z wielu tematycznych oddziałów ICOM (Międzynarodowego Komitetu Organizacji Muzeów). Konferencja, która odbyła się w 2006 roku, została przygotowana przez sekcje z dwóch krajów: Da¬ nii i Szwecji, czym różniła się od dotychczasowych, organizowanych zazwyczaj w jednym państwie. Ostatnie odbyły się w Berlinie (2005), Seulu (2004) i Krakowie (2003). Konferencja z 2006 roku wyróżniała się i tym, że w otwarciu i pierwszym dniu obrad uczestniczyły duńska królowa Małgorzata II i jej synowa, księżna Maria. Poza tym, w przeciwieństwie do większości dotychczasowych konferencji o róż­ nych tematycznych hasłach, na których omawia się raczej problematykę związaną ze strojami historycznymi, tym razem nie brakowało także referatów dotyczących strojów ludowych. Na 35 referujących osób aż 14 podjęło tematy związane z teksty¬ liami tradycyjnych strojów ludowych w różnych krajach. Dwa referaty wiązały się z wzornictwem ludowym wykorzystanym w modzie XIX i XX wieku. Jeden z nich ukazywał motywy zakopiańskie, które artyści krakowscy zastosowali w sukniach damskich i obuwiu (Beata Biedrońska-Słota, „Zakopane-Style Influences on Deco­ ration and Design in Krakow at the 19th and 20th century"), drugi prezentował lu­ dowe wzornictwo w czeskiej modzie pierwszej ćwierci XX wieku (Eva Uchalová, „Czech Costume Design and Decoration in the First Quarter of the 20th Century"). Tym sposobem, czescy projektanci mody próbowali stworzyć czeski styl narodowy. Inny referat mówił o regionalnym stroju w Danii (Esther Gralsted, „Regional Costu¬ me in Denmark"). Kształtował się on od średniowiecza w niewielkich skupiskach ludzkich, o samowystarczalnej gospodarce. Niektóre regiony przeżywały ekono¬ miczne prosperity, co pozwalało na zaopatrywanie się w lepszą odzież, podczas gdy biedniejsze regiony cechowała stagnacja w sposobie ubierania, trwająca dość długo. 1 Materiały z konferencji zostały opublikowane (Johansen, ed., 2007). �424 Kronika Okres sprzyjający rozkwitowi strojów regionalnych w Danii przypadał na lata 1770¬ -1870, z czasem jednak na skutek rozwoju przemysłu i poprawy sytuacji bytowej sposób ubierania zmienił się na modłę mieszczańską. Strój ludowy stał się reliktem nie odpowiadającym już nowszym czasom i potrzebom. Pewnym dopowiedzeniem tego referatu były dwa inne. Pierwszy, dotyczący duńskiej odzieży prahistorycznej (Ulla Mannering, „Prehistoric Costume in Denmark"), omawiał prostą odzież lu¬ dową czasów średniowiecznych. Drugi natomiast, również oparty na znaleziskach archeologicznych, odnosił się do znacznie szerszego obszaru skandynawskiego. Wskazując na ważne źródło do dalszych badań nad tradycyjną odzieżą krajów pół¬ nocnych, opisywał wiele zbieżności i podobieństw, które znane są jako archaizmy w strojach ludowych na przykład Norwegii czy Szwecji (Else 0stergard, „Garments from the North Atlantic"). Potwierdzają to badania Aagot Noss i jej publikacje, jak też wygłoszony przez nią referat (Aagot Noss, „Presentation of the Book J0lster and its Traditional Folk Dress"). Omawia w nim stroje małej miejscowości rejonu Sogn, gdzie zarówno formy, jak i elementy zdobnicze stroju kobiecego wykazują wiele ar¬ chaizmów, częściowo korespondujących z przykładami znanymi ze źródeł archeolo¬ gicznych. Do równie starych, archeologicznych źródeł, znajdujących potwierdzenie i w późniejszych oraz współczesnych czasach, odnosi się łotewska chusta villaine, której historię i sposoby zdobienia przedstawiła młoda badaczka z Rygi, Aija Jansone („Krustpils-type villaines'-shawls in European Cultural Context"). Pozostałe referaty, dotyczące strojów ludowych w niektórych krajach europej¬ skich, omawiały pewne charakterystyczne szczegóły tych strojów. Jeden dotyczył osobliwej formy sukni o nazwie dżubleta, jaka występuje na terenie Czarnogóry i Al­ banii (Mirjana Menković, „JOiublete — a Winning Design: a Study on the Basis of Ethnographic and Published Materials"), inny referat omawiał również osobliwą, ar¬ chaiczną część odzieży, to jest męską koszulę — szatę występującą w Anglii i sposo¬ by jej zdobienia. Znane egzemplarze pochodzą z XIX wieku, a pojedyncze przykłady były w użyciu jeszcze w połowie XX wieku (Naomi E.A. Tarrant, „Men's Smock Frocks and their Embroidery in 19th Century England"). Charakteryzowały j ą spe­ cyficzne białe hafty i marszczenia występujące na kołnierzu, całym przodzie oraz na górnej i dolnej części rękawów. Sposoby zdobienia strojów ludowych w Polsce były tematem kolejnego referatu (Barbara Bazielich, „Characteristic Types of Folk Em¬ broideries in Polish Regional Clothes"). Natomiast pełny obraz obrzędowych strojów ludowych i ich ozdób w regionie Skania w Szwecji był nie tylko komentowany, ale prezentowany na żywo. Umożliwił to wyjazd do Lund, do tamtejszego ośrodka kul¬ tury, gdzie w małym kościółku grupa ludzi, odpowiednio ubrana, prezentowała ob¬ rzędy rodzinne, to jest zawarcie małżeństwa, chrzest dziecka, tak zwany wywód i po¬ grzeb (Britta Hammar, „Rites of Passage: Life's Celebrations, Scania, Sweden"). Reszta opracowań ukazywała przykłady ludowej, tradycyjnej odzieży z krajów pozaeuropejskich, a więc amerykańskich Amiszy (Jean L. Druesedow, „Designed for Group Identity: the History and Practice of Amish Clothing"), Chimu w Andach (Alisa Baginski, Yvonne Fleitman, „The Elaborate Costumes of the Chimu Lords") oraz trumienny strój niewielkiej grupy żydowskiej żyjącej w północnym Maroku (Alia Ben-Ami, „Decorated Shrouds from Te'touan, Morocco"). �Kronika 425 Należy zaznaczyć, że pomimo wyraźnie zakreślonego tematu konferencji, problema­ tyka referatów była zróżnicowana. Tym niemniej, orientowała zainteresowanego słucha­ cza o kierunku badań w poszczególnych krajach, ich metodzie, a często także przybliżała sam wygląd strojów i ich zdobnictwo, nie tylko poprzez filmy i przezrocza. Różnorodność strojów podkreśla również krój poszczególnych części, sposób ich noszenia i funkcja, często także rodzaj i gatunek samodziałowych i innych tkanin, nie przemysłowej, lecz rękodzielniczej produkcji. Wszystkie te artefakty i treści, tak­ że dzięki pokonferencyjnym edycjom referatów (Biedrońska-Słotowa, red., 2005; Falkenberg, Rasche, Weidenschlager, eds., 2005), pozwalają stwierdzić, że w swej wielości form stroje ludowe były bardziej urozmaicone aniżeli stroje dworskie i bo¬ gatych mieszczan trzymających się kanonów ogólnie panującej mody, różniące się tylko większą lub mniejszą kosztownością materiałów. W strojach ludowych bo¬ wiem, wprawdzie również nie obojętnych na działanie mody, lecz przyjmujących ją w znacznie wolniejszym tempie, interpretujących i dostosowujących ją do miej¬ scowych obyczajów i własnych możliwości finansowych, kryły się nie tylko lokalne archaizmy i treści oraz praktyki religijne. Odzwierciedlało się w nich także poczucie rodzimej tożsamości i regionalnej odmienności, obok, oczywiście, zaspokajania pod¬ stawowych potrzeb praktycznych. Warto zatem uczestniczyć w podobnych konferencjach, bądź zapoznać się przy¬ najmniej z pokonferencyjnymi publikacjami. Barbara Bazielich BIBLIOGRAFIA Biedrońska-Słotowa B., red. 2005 Crossroads of Costume and Textiles in Poland, Muzeum Narodowe w Krakowie, Kraków. Falkenberg R., Rasche A., Weidenschlager Ch., eds. 2005 On Men. Masculine Dress Code from the Ancient Greeks to Cowboys, Deutsches Historisches Museum, Berlin. Johansen K., ed. 2007 Costume: Design and Decoration — ICOM's Costume Committee. Procee­ dings from the 58 Annual Conference, 9-13 October 2006, Copenhagen. th th �Kronika 426 KONFERENCJA „ANTROPOLOGICZNE SPOJRZENIE NA GLOBALIZACJĘ — DOŚWIADCZENIA I WYZWANIA", POZNAŃ, 23-24 PAŹDZIERNIKA 2007 Poznańska konferencja, zorganizowana przez Komitet Nauk Etnologicznych Pol¬ skiej Akademii Nauk oraz Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, to kolejna próba zmierzenia się ze złożonym zja¬ wiskiem globalizacji, ukazująca oryginalne narzędzia badawcze wypracowane przez antropologię kulturową. Otwierając obrady, prof. dr hab. Aleksander Posern-Zieliński (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM) omówił między innymi główne obszary refleksji w obrębie antropologii globalizacji. Sesję I , zatytułowaną „Globalizacja — perspektywa antropologiczna", prowadził prof. dr hab. Czesław Robotycki (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ). W swoim wystąpieniu — „Globalizacja — czy w nią wierzyć, jak ją badać, co wy­ kładać", prof. UW dr hab. Jerzy S. Wasilewski (Instytut Etnologii i Antropologii Kul¬ turowej UW) poruszył trudności związane z omawianiem problemów globalizacji w dydaktyce oraz z wielością znaczeń tego terminu. Jako pole badań przechodzenia od globalnych procesów do rzeczywistości lokalnej, jak i mechanizmów odwrotnych, przedstawił japońską giełdę rybną. W kolejnym referacie, „Antropologia/etnologia wobec dwoistości globalizacji. Globalizacja jako element świata zobiektywizowa¬ nego i jako ideologia", prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz (IEiAK UAM) rozważał zarówno wyraźnie widoczne, jak i ukryte powiązania między globalizacją jako zo¬ biektywizowaną rzeczywistością a ideologią. Zwrócił także uwagę na historyczne aspekty globalizacji oraz na antropologiczny rodowód badań nad tym zjawiskiem. Natomiast prof. dr hab. Aleksander Posern-Zieliński, w wystąpieniu: „Globalizacja, «czwarty świat» i NRE (nowe ruchy etniczne)" ukazał, w jaki sposób ludy tubylcze, dotąd rozproszone i marginalizowane, stały się wspólnotą funkcjonującą w nowej przestrzeni globalnej, połączoną świadomością opartą o wspólne dążenia i cele. Wy¬ jaśnił także strategie adaptacyjne, dzięki którym nowe ruchy etniczne zachowują au¬ tonomię. Dr Elżbieta Kostowska-Watanabe (Katedra Etnologii UMK), prezentując w referacie: „Pojęcia modernizacji, transformacji, globalizacji w kontekście kultu¬ rowym (przykład Japonii)" koncepcję sześciu fal globalizacji, przytoczyła przykład Japonii na dowód, iż skuteczne może być sterowanie od wewnątrz przebiegiem glo¬ balizacji, choć jest ona procesem wymuszonym zewnętrznie. Dyskutanci odnieśli się zwłaszcza do zagadnień dydaktycznych oraz kon¬ cepcji nowych ruchów etnicznych. Emocje wzbudziła także zastosowana przez dr Kostowską-Watanabe metafora globalizacji jako trąby powietrznej, rozważana do końca obrad. Po przerwie prowadzenie sesji objął prof. dr hab. Lech Mróz (IEiAK UW), a jako pierwszy głos zabrał dr Wojciech Dohnal (IEiAK UAM). W wystąpieniu: „Globalne miasta i ich mieszkańcy. Perspektywa antropologiczna" zwrócił uwagę, że w mie¬ ście globalizację obserwować można „w stanie czystym". Wyjaśnił termin „miasto �Kronika 427 globalne", uwypuklił jego cechy i zanalizował przyczyny skromnego stanu antropo¬ logicznych badań nad miastem. Referat „Globalizacja a tożsamość zbiorowa. Pomię¬ dzy tekstem a praktyką badawczą" dr Agnieszki Chwieduk (IEiAK UAM) ukazał sposoby postrzegania globalizacji i tożsamości zbiorowej oraz relacje między nimi w ujęciach różnych autorów. Dr Chwieduk zwróciła też uwagę na sposób badania przemian tożsamości pod wpływem globalizacji, omówiła definicje lokalności i typy podejść badawczych. Refleksję nad tożsamością indywidualną zaproponował mgr Piotr Cichocki (IEiAK UW) w odczycie „Pojęcia wirtualności i realności: ich zna¬ czenie w kulturze Zachodu i zastosowanie w badaniach internetowych społeczności". Skoncentrował się na omówieniu cech badanego przez siebie przedmiotu — interne¬ towej społeczności, po czym, w rozważaniach teoretycznych, poddał krytyce podział na wirtualność i rzeczywistość, uznając go za zbyt techniczny. Dr hab. Waldemar Kuligowski (IEiAK UAM), analizując w referacie „Etniczność w internetowej ekumenie. Czy możliwa jest solidarność cyfrowa?" przestrzeń internetową jako obszar kreowania nowych form tożsamości, omówił strony internetowe różnych grup et¬ nicznych oraz możliwości i ograniczenia „etniczności sieciowej". Dyskusję zdominował temat tożsamości internetowej w ujęciu indiańskim. Pod¬ jęto temat powstawania stron internetowych określonych jako „wojownicze", mają¬ cych na celu walkę o prawa grupy, rozwinięto również zagadnienie konfliktu między grupą Indian Mapucze i firmą Microsoft. Sesję II — pierwszą część ujęcia problemów globalizacji z perspektywy doświad¬ czeń pozaeuropejskich — poprowadził prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz. Prof. UAM dr hab. Ryszard Vorbrich (IEiAK UAM) w wystąpieniu zatytułowanym: „Garnek żelazny a garnek gliniany. Społeczeństwo plemienne w zderzeniu ze społeczeństwem narodowym i globalnym" zanalizował zmiany w strukturach plemiennych i stwier¬ dził, że struktury te mogą wykazywać dużą odporność na — jak to wyraziście ujął — „żrące właściwości globalnego roztworu". W kręgu badań afrykańskich pozostał kolejny odczyt, „Dogonowie z Mali wobec «inwazji turystycznej^ — społeczność tradycyjna w warunkach globalizacji", w którym dr Jacek Łapott (Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych USz) ukazał tradycyjną strukturę społeczeństwa Dogonów i jego sposoby radzenia sobie z masowym napływem turystów. Natomiast w referacie „Zapatismo — globalne treści w lokalnych społecznościach i globalizacja idei lokalnych" mgr Agata Hummel (Szkoła Nauk Społecznych IFiS PAN) omówiła przyczyny powstania tego ruchu i jego postulaty o charakterze lokalnym i global¬ nym. Zajęła się również zagadnieniem tak zwanego międzynarodowego zapatyzmu. Po wystąpieniach referentów dyskutowano na temat przestrzeni otwartych i za¬ mkniętych oraz przejawiania się tendencji izolacjonistycznych. Interesowano się też charakterem globalnych postulatów zapatystów i ich relacjami z przedstawicielami innych ruchów indiańskich. Sesja III, „Globalizacja — perspektywa interdyscyplinarna", prowadzona przez prof. UŁ dr hab. Katarzynę Kaniowską (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UŁ), stała się okazją do interesujących rozważań o globalizacji, zainspirowanych refleksjami uczestników panelu — przedstawicieli innych nauk. Dr hab. Henryk Mamzer (Instytut Archeologii i Etnologii PAN w Poznaniu) ukazał globalizację (za- �428 Kronika miast tego pojęcia w archeologii stosuje się inne terminy o zbliżonym znaczeniu, np. „ujednolicenie") jako proces mający miejsce już w pradziejach, podkreślił również znaczenie przemocy w procesach globalizacyjnych. W historii, jak zauważył prof. dr hab. Tomasz Schramm (Instytut Historii UAM), pojęciu globalizacji nie poświę¬ ca się większej uwagi. On sam postrzega globalizację jako przeciwstawienie się lokalności, traktując zjawiska globalizacyjne jako efekty pewnych specyficznie ukie¬ runkowanych działań. Prof. Schramm wymienił również niektóre z historycznych procesów i wynalazków unifikujących świat. Dr Radosław Fiedler (Instytut Nauk Politycznych i Dziennikarstwa UAM) podkreślił trudności w zdefiniowaniu poję¬ cia globalizacji, którą przedstawił jako wielopoziomowy proces. Wskazał również na polemikę pomiędzy autorami zwracającymi uwagę na korzyści i zagrożenia glo¬ balizacji oraz zastanawiał się, czy to, co nazywamy globalizacją, jest rzeczywiście zjawiskiem globalnym. Dr Maciej Walkowski (INPiD UAM) rozważał globalizację jako zjawisko ekonomiczne, z którym kultura powiązana jest na zasadzie globalne¬ go popytu. Podkreślił, że w sferze ekonomicznej jest to proces stosunkowo nowy. Z kolei dr Przemysław Rotengruber (Instytut Kulturoznawstwa UAM) uwypuklił różnice w postrzeganiu globalizacji jako działań spontanicznych lub zamierzonych. Wspomniał także o działalności ruchu antyglobalistycznego. Dr Hanna Mamzer (Instytut Socjologii UAM) przywołała definicję opisującą procesy globalizacyjne jako „zanikanie granic" i omówiła koncepcje globalizacji wykorzystywane na grun¬ cie socjologii. Dyskusja po wystąpieniach była bardzo ożywiona. Kontrowersje wzbudziło uję¬ cie procesów pradziejowych jako globalizacyjnych. Za problematyczne uznano także użycie wielu pojęć, w tym samego terminu „globalizacja". Zastanawiano się nad zagadnieniem tożsamości w zglobalizowanym świecie i nad kwestią ekonomicznego spojrzenia na globalizację. W drugim dniu konferencji, prof. UAM dr hab. Ryszard Vorbrich przewodniczył drugiej części sesji I I , „Globalizacja — doświadczenia pozaeuropejskie". Dr hab. Da¬ nuta Penkala-Gawęcka (IEiAK UAM) w wystąpieniu „O globalizacji i glokalizacji biomedycyny — na przykładzie Kazachstanu" ukazała zależności między medycyną w rozumieniu naukowym a medycyną komplementarną. Współczesny pluralizm me¬ dyczny i procesy glokalizacji biomedycyny przedstawiła w oparciu o własne badania w Kazachstanie, uprzednio zarysowując głębszą perspektywę czasową omawianych zjawisk. Referat mgr Natalii Bloch (IEiAK UAM) nosił tytuł „Czy jakożerca może być wegetarianinem? Procesy globalizacyjne a zmiana kulturowa w diasporze tybe¬ tańskiej w Indiach". Dotyczył on strategii esencjalizowania zachodnich dyskursów 0 wegetarianizmie przez Tybetańczyków na uchodźstwie; autorka ukazała również, w jaki sposób Zachód „wymyśla Tybet", a Tybet tworzy mit o sobie samym. Oba referaty sprowokowały wiele pytań i myśli — skupiono się na wewnętrznych konfliktach między uchodźcami, nieetycznym wykorzystywaniu rdzennej wiedzy 1 surowców w przemyśle farmaceutycznym oraz na marketingowych możliwościach upowszechniania wegetarianizmu w innych kulturach. Sesję IV, „Globalizacja i glokalizacja — perspektywa polska", rozpoczęła prof. dr hab. Halina Rusek (Instytut Etnologii i Folklorystyki UŚ w Cieszynie) odczytem �Kronika 429 „Globalizacja a pogranicze — przypadek szczególny". Po wskazaniu podstawowych wyróżników globalizacji i pogranicza oraz zwróceniu uwagi na pojęcia „płynnej tożsamości" i „człowieka pogranicza", zajęła się tak zwanym trudnym pograniczem Śląska Cieszyńskiego oraz procesem poprawy wzajemnego wizerunku Czechów i Polaków. Dr Anna Kwaśniewska (Zakład Antropologii Społecznej UG; Instytut Ka¬ szubski w Gdańsku) w referacie „Grupa etniczna w dobie globalizacji. Przykład Kaszubów" omówiła zmianę postaw konsumenckich wśród Kaszubów, pojawienie się opcji narodowej przy zaniku języka oraz marketingowe wykorzystywanie kultu¬ ry, rozważając te zjawiska jako wyraz adaptacji do procesów globalizacyjnych. Po przerwie, w części prowadzonej przez prof. UAM dr hab. Grzegorza Pełczyńskiego (IEiAK UAM), wystąpił dr Adam Pomieciński (IEiAK UAM). W referacie „Lokalne wymiary globalizacji" postulował ukonkretnienie globalizacji, posługując się przykładem wtopionej w ludową religijność i pełnej nawiązań do współczesności twórczości artysty kaszubskiego Józefa Chełmowskiego. Dr Justyna Słomska (Mu¬ zeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej-Prufferowej w Toruniu), w odczycie „Glokalizacja po polsku — obserwacje z badań terenowych" wykazała na materia¬ łach z Łowickiego, w jaki sposób ekonomia wpływa na wzrost zainteresowania dzie¬ dzictwem kulturowym regionu i na poszukiwania wyróżników tożsamości regional¬ nej. Natomiast dr Monika Baer (Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UWr) w wystąpieniu „Globalne idee, lokalne problemy. Antropologiczna analiza krytyczna studiów genderowych i queerowych we współczesnej Polsce" omówiła dyskurs aka¬ demicki oraz tak zwany dyskurs aktywistyczny w zakresie kategorii płci kulturowej i seksualności „nienormatywnej". Ukazała rozbieżności kontekstu amerykańskiego i polskiego oraz scharakteryzowała działalność i debatę publiczną dotyczącą tych zagadnień, prowadzoną w środowisku wrocławskim. Głosy w końcowej dyskusji miały charakter podsumowujący; omawiano też, na¬ wiązując do ostatnich referatów, aspekty ponadnarodowych kontaktów Kaszubów z innymi grupami etnicznymi oraz związki ruchów gender/queer z samoświado¬ mością i koncepcjami feminizmu. Zamykając konferencję, prof. dr hab. Aleksander Posern-Zieliński przypomniał tematy przewodnie wystąpień, obejmujących bardzo szeroki zakres zagadnień dotyczących przebiegu globalizacji w trzech różnych ty¬ pach środowisk, które można określić jako osiadłe, mobilne i wirtualne. Stwierdził, że rezultaty konferencji są świadectwem nagromadzenia sporych doświadczeń ba¬ dawczych oraz świadomości wyzwań, jakie stawia przed badaczami problematyka globalizacji. Przestrzegł także przed marginalizacją badań ograniczanych do studiów glokalizacyjnych, bez uwzględnienia makroperspektywy w jej zróżnicowanych wy¬ miarach. Prof. Posern-Zieliński poinformował również o planach publikacji materia¬ łów z konferencji. Hanna Kossak-Nowocień, Katarzyna Mirgos �430 Kronika III POZNAŃSKA KONFERENCJA AZJANISTYCZNA „AZJA W POCZĄTKACH X X I WIEKU. TOŻSAMOŚĆ — SPOŁECZEŃSTWO — KULTURA", POZNAŃ, 18-19 MAJA 2006 Organizatorami konferencji były trzy instytucje: Instytut Archeologii i Etno¬ logii Polskiej Akademii Nauk, Oddział w Poznaniu, Instytut Etnologii i Antro¬ pologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu oraz Wyż¬ sza Szkoła Nauk Humanistycznych i Dziennikarstwa w Poznaniu. Całość przedsię¬ wzięcia koordynował zespół osób reprezentujących organizatorów: dr hab. Sebastian Wojciechowski i mgr Łukasz Szyszka (WSNHiD), dr Danuta Penkala-Gawęcka (IEiAK UAM) i dr Anna Szymoszyn (IAE PAN). Cykl konferencji, organizowanych od 2004 roku, zyskał sobie trwałe miejsce w naukowych spotkaniach specjalistów z różnych dziedzin nauk społecznych i humanistycznych, zajmujących się problema¬ tyką Azji Środkowej, Wschodniej i Południowej, a także Bliskiego Wschodu, oraz relacjami tych stref kulturowych z Europą. Celem poprzednich dwóch konferencji (noszących tytuł I i I I Poznańskiej Konfe¬ rencji Tybetologicznej), jak i tej w roku 2006, był przegląd bieżących dokonań bada¬ czy zajmujących się problematyką społeczno-kulturową i ekonomiczno-polityczną Azji. O ile pierwsze dwie konferencje skupiały się na tematyce tybetańskiej i rela¬ cjach z krajami ościennymi, o tyle formuła trzeciej została poszerzona w odpowiedzi na potrzeby środowiska naukowego. Osią spotkania w 2006 roku były rozważania na temat charakterystycznych strate¬ gii społeczności azjatyckich w ich wysiłkach na rzecz zachowania tożsamości, wobec problemów globalizacji, modernizacji i wielkiej polityki. Tematyka obrad koncentro¬ wała się na gwałtownych zmianach dokonujących się wewnątrz społeczeństw Azji, jak i na coraz większej integracji tych regionów w skali międzynarodowej i to zarówno w aspekcie kulturowym, społecznym, jak i politycznym. Wystąpienia poświęcone były przede wszystkim strategiom stosowanym przez społeczności azjatyckie dla zachowa¬ nia zachwianej tożsamości i podtrzymania tradycji. Problemy te ukazywano z perspe¬ ktywy antropologii kulturowej, socjologii, politologii, historii i ekonomii. Konferencję otworzył dziekan Wydziału Politologii i Stosunków Międzynaro¬ dowych, prof. WSNHiD, dr hab. Sebastian Wojciechowski, w zastępstwie rektora WSNHiD, prof. dr. hab. Waldemara Łazugi. Następnie zgromadzonych gości, słu¬ chaczy i prelegentów powitał w imieniu IEiAK UAM oraz IAE PAN prof. dr hab. Aleksander Posern-Zieliński, dyrektor IEiAK, który wygłosił słowo wstępne. Konferencja składała się z trzech bloków tematycznych. Każdy z nich rozpo¬ czynał się dwoma dużymi referatami ujmującymi dyskutowaną problematykę z perspektywy ogólnej, przygotowanymi przez cenionych specjalistów, posiadają¬ cych długoletnie doświadczenie badawczo-naukowe. Referatom tym towarzyszyły krótkie wystąpienia panelowe i dyskusja. Jako pierwszy prezentowany był blok społeczno-polityczny: „Społeczeństwa azjatyckie i ich reakcje na polityczne i społeczne przejawy globalizacji" (etniczność, �Kronika 431 nacjonalizm, tożsamość społeczności azjatyckich na tle wielkiej polityki). Prowa¬ dzony był przez prof. dr. hab. A. Posern-Zielińskiego. Pierwszy z dwóch głównych referatów, „Wietnam — przemiany ekonomiczne i ich rezultaty", wygłosił prof. dr hab. Wiesław Olszewski (Instytut Historii UAM, Poznań), natomiast drugi „Mię¬ dzy Wschodem a Zachodem. Dylematy państw środkowoazjatyckich na progu X X I wieku" — prof. dr Marek Gawęcki (Instytut Wschodni UAM, Poznań). Dzięki sze¬ rokiemu ujęciu zagadnienia, prof. dr Gawęcki wprowadził słuchaczy w podjętą przez kolejnych uczestników tematykę. Następne, krótkie referaty wygłosili: mgr Przemy¬ sław Osiewicz (Instytut Nauk Politycznych i Dziennikarstwa UAM, Poznań) — „Czy Republika Turcji stanowi pomost między Azją a Europą?"; dr Piotr Kwiatkiewicz (absolwent IH UAM, Poznań) — „Kontekst naftowy interwencji zbrojnych w Afga¬ nistanie i Iraku"; mgr Łukasz Szyszka (WSNHiD, Poznań) — „Przemiany polityczne w Azji na przykładzie Gruzji"; mgr Nartsiss Shukuralieva (INPiD UAM, Poznań) — „Ruchy polityczne jako podmiot polityki w Kirgistanie — geneza, ewolucja i toż¬ samość"; mgr Katarzyna Wodzińska (INPiD UAM, Poznań) — „Ku mocarstwu glo¬ balnemu? Wzrost znaczenia ChRL na arenie międzynarodowej"; mgr Natalia Bloch (IEiAK UAM, Poznań) — „Rebelia maoistowska w wieloetnicznym Nepalu jako efekt ścierania się wpływów demokratycznych Indii i komunistycznych Chin"; Piotr Cykowski (Instytut Krajów Rozwijających się UW, Warszawa) — „Ochrona środo¬ wiska jako element globalny w polityce Tybetańskiego Rządu Emigracyjnego"; mgr Michał Missala (redaktor naczelny czasopisma „Puls Świata", Warszawa) — „Ruchy narodowowyzwoleńcze i separatystyczne oraz perspektywa realizacji samostanowie¬ nia w Azji". Po wystąpieniach nastąpiła ożywiona dyskusja, której moderatorem był prof. WSNHiD dr hab. S. Wojciechowski. Prof. A. Posern-Zieliński podsumował wszyst¬ kie wypowiedzi, zwracając uwagę na społeczno-kulturowe aspekty zmian politycz¬ nych oraz różne perspektywy poznawcze, uwarunkowane — podobnie jak i ocena sytuacji — ekonomicznym, politycznym bądź humanistycznym podejściem do oma¬ wianego zagadnienia. W czasie przerwy przed kolejną częścią obrad można było zaznajomić się z publi¬ kacjami instytucji organizujących konferencję, między innymi z tomami „Proble¬ mów Humanistyki", wydawanych przez WSNHiD oraz ze zbiorami wystąpień z I i I I Poznańskiej Konferencji Tybetologicznej. Drugi blok, o charakterze etnologiczno-kulturowym, nosił tytuł „Tradycyjne kul¬ tury w obliczu potrzeb i wymogów nowoczesnego świata". Dotyczył etniczności, nacjonalizmu oraz tożsamości społeczności azjatyckich na tle współczesnych proble¬ mów kulturowych. Blok prowadził prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz (IEiAK UAM). Pierwszy z głównych referatów: „Powtórka z globalizacji i nacjonalizmu czy wzrost świadomości kulturowej?" wygłosił prof. dr hab. Sławoj Szynkiewicz (IAE PAN, Warszawa). Drugi duży referat przedstawił prof. dr hab. Jerzy S. Wasilewski (IEiAK UW, Warszawa) — „Współczesny stan duchowości ludów Syberii". Oba wystąpienia uzupełniały się wzajemnie, ujmując całościowo podjętą w tym bloku problematykę. Kolejne, krótkie referaty, ukazujące rozmaite aspekty tych zagadnień w róż¬ nych kontekstach społeczno-kulturowych, przedstawili: prof. dr hab. Ewa Nowicka �432 Kronika (Instytut Socjologii UW, Warszawa) — „Tradycja i nowoczesność: edukacja we współczesnej Mongolii"; dr Anna Szymoszyn (IAE PAN, Poznań) — „Adaptacja tradycyjnej kultury tybetańskiej w warunkach indyjskich: przykład edukacji dzieci z rodzin bön"; dr Przemysław Hinca (IEiAK UAM, Poznań) — „Ścieranie się trady­ cyjnych form gospodarki górali z Kinnauru oraz propagowanych przez administrację nowoczesnych upraw i hodowli"; dr Rafał Beszterda (IAE PAN, Poznań) — „Nowe problemy tradycyjnych pszczelarzy z Zachodnich Himalajów w sytuacji otwarcia się rynku ogólnoindyjskiego". Po referatach nastąpiła długa i bardzo interesująca dyskusja panelowa, którą pod­ sumował prof. Z. Jasiewicz. Pierwszy dzień poznańskiego spotkania zwieńczyło otwarcie wystawy fotogra¬ ficznej „Azja — tradycja i współczesność", zaprezentowanej na terenie WSNHiD. Fotografie, które dostarczyli uczestnicy konferencji, pochodziły z Afganistanu, Ka­ zachstanu, Uzbekistanu, Jakucji, Indii, Nepalu, Tybetu i Korei Pd. i prezentowały zderzenie współczesności z tradycją, przejawy powiązań kultury globalnej z kultu¬ rami lokalnymi. Drugi dzień konferencji poświęcony był problematyce azjanistycznej z zakresu antropologii medycznej. Nosił on tytuł „Medycyny azjatyckie: znaczenie tradycji i wyzwania globalizacji". Dotyczył problemów medycyny tradycyjnej i komplemen¬ tarnej w kulturach azjatyckich w zetknięciu z potrzebami globalizującego się świa¬ ta. W Polsce niewielu badaczy zajmuje się tymi zagadnieniami, więc zaproszono także dwie specjalistki z Niemiec, które wygłosiły referaty w języku angielskim. W wystąpieniach poruszano, z jednej strony, kwestie pluralizmu medycznego w Azji Środkowej, z drugiej — adaptacji medycyn azjatyckich na Zachodzie. Blok prowa¬ dziła dr Danuta Penkala-Gawęcka (IEiAK UAM), która wygłosiła także pierwszy referat, zatytułowany „Profesjonalizacja praktyków medycyny komplementarnej w Kazachstanie: tradycja i globalizacja". Omawiał on postępujący proces biurokra¬ tycznej legitymizacji uzdrowicieli i lekarzy praktykujących medycynę komplemen¬ tarną oraz rolę, jaką w ich działalności pełni tradycja. Drugi duży referat, przedsta¬ wiony przez dr Annette Krämer (Humboldt-Universität Berlin, Institut für Asien- und Afrikawissenschaften, Zentralasien Seminar; Linden-Museum Stuttgart, Staatliches Museum für Völkerkunde), nosił tytuł: „Medical Pluralism in Post-Soviet Uzbeki¬ stan". Ukazując pluralistyczne pole usług medycznych we współczesnym Uzbe¬ kistanie, autorka przedstawiła również sugestie dotyczące kierunków dalszych ba¬ dań. Kolejne wystąpienie gościa z Niemiec, dr Krisztiny Kehl (Max Planck Institute for Social Anthropology, Halle) — „Saints, Spirits, Bioenergy and the Qur'an: Diver­ gent Forms of Legitimacy in Religious Healing in Contemporary Uzbekistan", opi¬ sywało różne typy uzdrawiania opartego na religii, wskazując na ważną rolę tradycji, a jednocześnie innowacje w tych metodach leczenia. Następne, krótsze referaty wygłosili kolejno: dr Paweł Jessa (IEiAK UAM, Po¬ znań) — „Oblicza medycyny komplementarnej we współczesnym Kazachstanie na przykładzie świętej góry Aydarly Aydakhar Ata"; prof. U A M dr hab. Jaromir Jeszke (Wydział Pedagogiczno-Artystyczny UAM Kalisz; Instytut Historii Nauki PAN War¬ szawa) — „Próby adaptacji medycyny tybetańskiej w polskiej kulturze medycznej" �Kronika 433 oraz mgr Tomasz Szymoszyn (Centrum Kultur Azjatyckich „Mandala", Poznań) — „Przystosowanie i odbiór tradycyjnej medycyny chińskiej w Polsce". Dyskusja, prowadzona przez dr D. Penkalę-Gawęcką, zogniskowała się wokół znaczenia lokalnych tradycji i oddziaływania procesów globalizacyjnych, które wspólnie kształtują złożony obraz współczesnego pluralizmu medycznego w krajach Azji Środkowej. Uczestnicy interesowali się również procesami przejmowania i adap¬ tacji różnych form medycyny azjatyckiej w Polsce. Na zakończenie dr A. Szymoszyn w imieniu organizatorów podsumowała przebieg i rezultaty konferencji, wskazując na jej znaczenie dla rozwoju zainteresowań i dalszych prac badawczych nad kultu¬ rami i społeczeństwami azjatyckimi. Podziękowała również wszystkim uczestnikom za udział w spotkaniu i zaangażowanie oraz wyraziła nadzieję, że będzie możliwe opublikowanie materiałów z konferencji w osobnym tomie, dzięki czemu staną się one cennym źródłem dla wszystkich osób zainteresowanych problematyką azjanistyczną. Anna Urbańska-Szymoszyn TH „ 6 1 0 ANNIVERSARY OF THE SETTLEMENT OF TARTARS A N D K A R A I M S I N THE GRAND D U C H Y OF L I T H U A N I A " , W I L N O , 13-15 WRZEŚNIA 2007 Międzynarodowa konferencja poświęcona 610 rocznicy przybycia Tatarów i Ka¬ raimów do Wielkiego Księstwa Litewskiego została zorganizowana przez Centrum Kultur Społeczności Bezpaństwowych (Center for Stateless Cultures) Uniwersytetu Wileńskiego, Unię Stowarzyszeń Litewskich Tatarów i Stowarzyszenie Litewskich Karaimów. Na konferencję przybyli zainteresowani specjaliści z Polski, Rosji, Bia¬ łorusi, Ukrainy, Tatarstanu, Turcji i Finlandii. Obrady toczyły się w gmachu Pań¬ stwowego Uniwersytetu Wileńskiego (w dawnym Uniwersytecie Stefana Batorego) i odbywały się w czterech językach: po litewsku, polsku, rosyjsku i angielsku. Do¬ minował język polski: na 37 referatów wygłoszonych w obu sekcjach, tatarskiej i karaimskiej, 14 było w języku polskim, sześć po litewsku (w tym dwa pierwsze, otwierające sesję, wygłaszane przez Adasa Jakubauskasa, przewodniczącego Stowa¬ rzyszeń Tatarów i Halinę Kobeckaite, przewodniczącą Stowarzyszenia Karaimów), jedenaście po rosyjsku (w tym języku przemawiali głównie przybysze z krajów daw¬ nego ZSRR, a także niektórzy Litwini) oraz sześć po angielsku (przedstawiciele Tur¬ cji, Finlandii i jeden referat Polaka), ale w dyskusjach i w sprawach organizacyjnych najczęściej porozumiewano się po polsku, nieco rzadziej po rosyjsku. Interesujący był skład uczestników obrad: salę sekcji tatarskiej zapełnili specjaliści z różnych dziedzin, natomiast niewielu ich było w sali, w której obradowała sekcja karaimska. O ile wśród przybyłych z Polski uczestników obrad nie było polskich Tatarów (jedy- �Kronika 434 ny zgłoszony, Selim Chazbijewicz, nie przyjechał), to w sekcji karaimskiej domino¬ wały (obecne tam były głównie panie) polskie Karaimki, spokrewnione z Karaimami trockimi. Przeważała tematyka historyczna, dalej współczesna i społeczna — tu przede wszystkim mieszczą się oba referaty wstępne. Trzeba też wymienić, wśród innych, referat Jacka Sobczaka, „Ludność tatarska I I I Rzeczpospolitej. Sytuacja prawna i polityka wyznaniowa władz administracyjnych", Janusza Kamockiego, „Z Wilna do Białegostoku expatriacja Tatarów po I I wojnie światowej", Wiaczesławy Liebiediew, „Karaimskaja diaspora w Charbinie", Dinara Gilmullina, „Lithuania's Karai­ tes from the Past to the Present". Do tej kategorii można chyba zaliczyć nietypowy referat Longina Graczyka, „Wirtualna Orda. Wirtualny Dżymat. Karaimi i Tatarzy jako społeczności sieci"; słabiej było reprezentowane językoznawstwo (m.in. refera­ ty Nasrin Gulludag, „Proper Names and Gender Denominations in Karaim Langua­ ge", czy Henryka Jankowskiego, „Tatarska nazwa Sorok Tatar/Keturiasdesimt Totoriu odnaleziona"). Niestety, nie wszystkie referaty wygłaszane w języku litewskim były dla uczestników obrad zrozumiałe; na bieżąco tłumaczono tylko oba referaty wprowadzające, a organizatorzy nie rozpieszczali uczestników obrad obcojęzyczny¬ mi streszczeniami. Konferencja zakończyła się całodzienną wycieczką po zabytkach karaimskich i tatarskich oraz narodowymi potrawami karaimskimi na obiad, a tatarskimi na wie¬ czerzę. Janusz Kamocki MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA NAUKOWA „PO SŁONECZNEJ STRONIE KARPAT", OPOLE, 21-22 MAJA 2007 Dni kultury słowackiej, zorganizowane w Opolu przez Katedrę Kulturoznawstwa i Folklorystyki, studenckie Koło Naukowe Folklorystów i Muzeum Wsi Opolskiej, podsumowały wieloletnią współpracę opolskich badaczy z etnologami słowackimi. W konferencji naukowej, której nadano metaforyczny tytuł „Po słonecznej stronie Karpat", uczestniczyli przedstawiciele czterech pokoleń pasjonujących się kulturą naszych południowych sąsiadów. Obok prof. Viery Gaśparikovej z Bratysławy i prof. Doroty Simonides, które blisko 40 lat temu zainicjowały wspólne badania, oraz ich wychowanków, którzy dziś są już samodzielnymi pracownikami nauki, do Opola przyjechali też słowaccy doktoranci i studenci. A wszystko zaczęło się w 1959 roku, gdy uczeni z krajów słowiańskich powołali Międzynarodową Komisję do Badań Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach. Ten obszar okazał się bowiem niezwykle fascynujący dla badaczy śledzących interetniczne wpływy kulturowe wśród narodów słowiańskich — wymieszanie się wo- �Kronika 435 łoskiego elementu pasterskiego z różnorodnymi rolniczymi grupami podgórskimi i w efekcie powstanie pięciu terytoriów etnograficznych: huculskiego, bojkowskiego, łemkowskiego, polskiego i morawsko-słowackiego. Zakrojonymi na szeroką ska­ lę, specjalistycznymi pracami kierowały trzy międzynarodowe sekcje. Jednej z nich, poświęconej badaniom folkloru, przewodniczyli: wspomniana Viera Gasparikovä z Bratysławy i Borys Putiłow z ówczesnego Leningradu. W tym zespole znalazła się również Dorota Simonides z Opola. Od 1960 roku polscy etnografowie i folkloryści prowadzili już systematyczne badania terenowe na całym obszarze polskich Karpat — od granicy wschodniej aż po Śląsk Cieszyński. Odtąd corocznie spotykano się w innym kraju na konferencjach podsumowujących wyniki badań, sfinalizowanych kolejnymi opracowaniami, które znalazły się na wystawie towarzyszącej konferen¬ cji. Wystawa obrazowała bowiem dorobek słowackich i polskich (także opolskich) badaczy. Od samego początku rozwijały się także dwustronne opolsko-słowackie kontakty naukowe, które bez wątpienia inspirowała przyjaźń dwóch uczonych: Viery Gaśparikovej ze Słowackiej Akademii Nauk i Doroty Simonides z Uniwersytetu Opolskiego, które otworzyły opolską Konferencję i podsumowały wspólne badania nad kulturą ludową. Rozpoczęły się one w latach 70. XX wieku najpierw na pograniczu pol¬ skim (Krzanowice, Pietrowice Wielkie, Samborów), potem w pradolinie Odry na Morawach aż do Brna. Ze strony słowackiej uczestniczyła w tych badaniach Viera Gasparikovä, ze strony czeskiej Jaromir Jech, z Moraw Marta i Rudolf Śramkowie, a później dołączył Oldfich Sirovatka. Owocem wspólnych badań były między in­ nymi antologie podań i opowieści Zbójnicki dar. Polskie i słowackie opowiadania tatrzańskie (pod red. T. Komorowskiej i V. Gaśparikovej) i Skarb w garncu. Humor Zachodnich Słowian pod red. D. Simonides. Warto tu jeszcze przypomnieć, że pol­ sko-słowackie opowiadania z Tatr w opracowaniu i tłumaczeniu Doroty Simonides wydano w 1994 roku w niemieckiej serii Märchen der Weltliteratur. Oprócz prac in­ dywidualnych, efekty wieloletnich badań zespołowych znalazły się w dwóch tomach „Etnografii Polskiej" (za lata 1961 i 1962). Przejęta przez prof. Teresę Smolińską Katedra Kulturoznawstwa i Folklorystyki Uniwersytetu Opolskiego nadal utrzymuje i rozwija kontakty naukowe z placówka¬ mi w Słowacji: z Katedrą Etnologii i Etnomuzykologu Uniwersytetu Konstantyna Filozofa w Nitrze, z Katedrą Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu J.A. Komeńskiego w Bratysławie (rolę tej placówki naukowej w rozwoju etnologii na Słowacji omówiła w Opolu prof. Marta Botikovä), z Instytutem Etnologii Słowa¬ ckiej Akademii Nauk (transformację współczesnych badań etnologicznych na Sło¬ wacji zaprezentowała prof. Gabriela Kilianovä, a półwiecze badań etnograficznych — prof. Zuzana Benuskovä). Bardzo interesujące były też wystąpienia folklorystów słowackich ze Słowackiej, Akademii Nauk: prof. Zuzany Profantovej, która prze¬ analizowała zmiany zachodzące współcze-śnie w badaniach folklorystycznych na Słowacji, oraz prof. Hany Hlóśkovej, która zaprezentowała efekty imponującej akcji zbierania prozy ustnej, zainicjowanej przez Franka Wollmana. Najnowszą formą dokumentacji wspólnych badań naukowych jest publikacja The Small History of Great Events in Czechoslovakia after 1948, 1968 and 1989, którą �436 Kronika przywiozła do Opola redaktor tomu, prof. Zuzana Profantova. Publikacja jest plonem konferencji naukowej z 2004 roku, na której etnologowie, socjologowie i psycho¬ logowie z Czech, Słowacji, Niemiec i Polski analizowali z perspektywy „zwykłego człowieka" wielkie wydarzenia współczesności; śledzili proces kształtowania się mikrowiedzy o makrohistorii. Prócz folklorystek Teresy Smolińskiej i Janiny Hajduk-Nijakowskiej w tomie publikuje też swoje badania socjolog Renata Giermakowska. Opolanie współpracują również ze Słowackim Towarzystwem Etnograficznym, odpowiednikiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Dzięki tym kontaktom rozwinęła się współpraca studentów, którzy już od lat 80. jeżdżą do Słowacji, gdzie uczestniczą w spotkaniach młodych folklorystów, w „akademickiej Nitrze", festi¬ walu w Kokawie, w słynnej imprezie folklorystycznej „Koliesko". Swoje wraże¬ nia z ostatniego tam pobytu zaprezentowały na opolskiej konferencji Maria Szweda i Małgorzata Moszczyńska, studentki IV roku kulturoznawstwa. Natomiast efekty badań przeprowadzonych wśród studentów przedstawiły prof. Kornelia Jakubikova, która omówiła obraz Polski i Polaków wśród studentów słowackich oraz prof. Teresa Smolińska, która przeanalizowała obraz Słowacji i Słowaków wśród studentów pol¬ skich. Okazało się, że deklaracje o akceptacji sąsiada nie idą w parze z wiedzą na jego temat. Opolska konferencja nie ograniczyła się tylko do prezentacji referatów. Słowac¬ cy goście zwiedzili również opolski skansen w Bierkowicach, gdzie mogli obejrzeć w starej drewnianej stodole nowy spektakl Teatru Lalki i Aktora Spowiedź w drewnie Jana Wilkowskiego w reżyserii Krystiana Kobyłki. Janina Hajduk-Nijakowska KONFERENCJA NAUKOWA „POLSKA — SŁOWACJA. POGRANICZE KULTUROWE I ETNICZNE", MSZANA DOLNA, 21 WRZEŚNIA 2007 Konferencja naukowa towarzyszyła 83. Walnemu Zgromadzeniu Delegatów PTL, które odbyło się, dzięki gościnności Oddziału w Mszanie Dolnej, na malowniczym Spiszu i Orawie. Walne Zgromadzenie Delegatów PTL, konferencja oraz atrakcyjne wycieczki po słowackim i polskim pograniczu miały miejsce od 20 do 23 września 2007 roku. Tematem, który zdominował rozważania naukowe na kilku ostatnich zjazdach były zagadnienia związane z polskimi pograniczami. Konferencja „Polska — Sło¬ wacja. Pogranicze kulturowe i etniczne" w pełni mieściła się w tej problematyce. Mottem konferencji było stwierdzenie, iż „nie da się mówić o kulturze gór bez do¬ strzeżenia otaczających je nizin", co wskazało na szeroki kontekst tematyczny podej- �Kronika 437 mowanych zagadnień. Omówię jedynie wybrane referaty, przyznając, że kryterium ich doboru wynika z moich subiektywnych odczuć i zainteresowań. Otwarcia obrad plenarnych dokonał prof. Zygmunt Kłodnicki (Instytut Etnologii i Folklorystyki UŚ w Cieszynie), po czym przekazał ich prowadzenie prof. Bronisła¬ wie Kopczyńskiej-Jaworskiej (Łódź). Wśród wystąpień dotyczących zagadnień grup etnicznych zamieszkujących Kar¬ paty Północne, wyróżniał się referat Jerzego Czajkowskiego (Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Jarosławiu), „Wołosi jako grupa etniczna po obu stronach Kar¬ pat Północnych". Badaniami nad tą grupą etniczną od 150 lat zajmują się między innymi badacze polscy (np. A. Stadnicki, B. Kopczyńska-Jaworska), czescy i słowaccy. Informacje 0 Wołochach można odnaleźć w archiwach europejskich i sprawozdaniach dyplo¬ matów. Już na przełomie V I i VII wieku n.e. Wołosi liczniej pojawili się w Europie 1 osiedlili u podnóża góry Athos. Z tego okresu pochodzi zapewne pierwsza o nich wzmianka — pojawiła się wówczas nazwa Vlahorinhini. Informacja o Wołochach zachowała się również w sprawozdaniach kronikarzy, dokumentujących uczestni¬ ctwo oddziału Wołochów w bitwie pod Grunwaldem. Referat obszernie omawiał hi¬ storyczny zasięg tej grupy etnicznej na terytorium Europy. Interesujące są też dane liczbowe mówiące o współczesnym występowaniu Wołochów w Europie. Oblicza się, że około 298 tys. etnicznej ludności wołoskiej zamieszkuje kraje współczesnej Europy, w tym w Albanii jest jej około 150 tys., w Grecji — 100 tys., w Rumunii — 30 tys., Macedonii — 15 tys., Bułgarii — 1,5 tys., Chorwacji — 1,5 tys. Potwier¬ dzeniem szerokiego zasięgu występowania Wołochów jest, według Czajkowskiego, nazewnictwo niektórych europejskich miejscowości (np. miejscowość Walchen). Autor przytoczył na potwierdzenie swojej tezy zasięgu Wołochów także wiele in¬ nych nazw. Poświęcił też swą uwagę językom Wołochów, które ukształtowały się w I wieku n.e., a wywodzą się z grupy wschodnioromańskiej. Natomiast referat Janusza Kamockiego (Instytut Etnologii i Folklorystyki UŚ w Cieszynie) nosił tytuł „Przesuwanie się granicy narodowościowej polskiej i sło¬ wackiej". Autor przedstawił różnice między podstawowymi pojęciami, takimi jak „narodowość" jako pojęcie subiektywne i „etniczność", które rozumie jako pojęcie obiektywne. W dalszej części referatu omówił proces kształtowania się „narodowo¬ ści" i „etniczności" w odniesieniu do ludności zamieszkującej tereny północnego Spiszu i północnej Orawy oraz Czadeckiego (wchodzącego w skład Śląska Cieszyń¬ skiego). Otóż wsie tego obszaru były zamieszkałe w większości przez polskich górali, miasta przez Niemców, Węgrów, Żydów, a na Orawie także Słowaków. Szlachta była z kolei pochodzenia węgierskiego, a napływający w XIX wieku nauczyciele i księ¬ ża byli Słowakami. Jedynie w Starej Lubowli występowała inteligencja i szlachta polska. Tak więc, w tym konglomeracie, aż do połowy XIX wieku trudno mówić o narodowości w dzisiejszym tego słowa znaczeniu. Następnie autor zastanawiał się nad problemem, jak dziś wygląda sytuacja narodowa na tych terenach. Otóż obecnie granica narodowości polskiej i słowackiej w zasadzie pokrywa się z granicą poli¬ tyczną. Według spisu przeprowadzonego na Słowacji w 2002 roku, na omawianych terenach było 2600 Polaków, natomiast po stronie polskiej mieszkało (według spisu �438 Kronika polskiego) 2001 Słowaków. Jednocześnie Kamocki przyznał, że dane statystyczne są niepewne. W wielu przypadkach poczucie narodowe jest sprawą względną, często za¬ leżną od sytuacji politycznej, od szans na lepsze życie, a więc sytuacji ekonomicznej. Szacuje się, że liczba etnicznych Polaków na słowackim Spiszu waha się od 39 do 42 tys., na słowackiej Orawie — 32 tys., a w Czadeckim 31-32,5 tys. Daje to łącznie 102-110,5 tysięcy ludności etnicznie polskiej zamieszkującej po słowackiej stronie pogranicza. Autor podkreślił, że granica zasięgu deklarowanych narodowości w tym przypadku nie pokrywa się z zasięgiem etnicznym. W dalszej części referatu przy¬ bliżył historyczne i polityczne oraz wyznaniowe przyczyny tak znacznego rozziewu między granicą narodowościową i granicą etniczną. Wobec stale zachodzących na tym terenie migracji ludności, dziś głównie w celach zarobkowych, następuje proces rozbicia dotychczas zwartego osadnictwa polskiego (osiedlanie się na Spiszu Słowa¬ ków i Cyganów), co rodzi nowe pole badań dla kolejnego pokolenia etnografów. Temat „Ewolucji obszaru polskiego zasiedlenia etnicznego na Słowacji" rozwinął Marek Skawiński (Polskie Towarzystwo Historyczne, Oddział Nowotarski). Odno¬ tował on, że osadnictwo zwarte na tym terenie rozwijało się od średniowiecza oraz w dwóch falach: od XV do XIX wieku, a polscy osadnicy napotykali różne warunki. Na przykład na Spiszu byli odgrodzeni buforem ludności niemieckiej, która wcześ¬ niej zasiedliła te tereny. Stąd do I I wojny światowej Żakowce na Spiszu były niemie¬ ckie, natomiast obecnie — polsko-ruskie. Zagadnieniom „Etnicznych i etnograficznych wymiarów wielokulturowości na pograniczu polsko-słowackim" miało być poświęcone wystąpienie Stanisława Wę¬ glarza (Instytut Etnologii i Folklorystyki UŚ, Cieszyn). Jednakże wstępne rozważa¬ nia na temat pojęć znaku i symbolu zostały tak bardzo rozwinięte, że w rezultacie autor wyczerpał przewidziany czas. Na szczególną uwagę zasługuje udział gości zaproszonych ze Słowacji i Czech. Spośród nich dwóch referentów wzięło udział w sesji plenarnej: Miroslav Sopoliga (Muzeum ukrajinskej kultury, Svidnik) oraz Jifi Langer (Roznov pod Radhośtem, Czechy). Ich wystąpienia dotyczyły, odpowiednio, procesów kulturowo-etnicznych we wschodniej części słowacko-polskiego pogranicza i architektonicznych cech domu wiejskiego na pograniczu polsko-słowackim. Dalsza część konferencji odbywała się w dwóch sekcjach: etnologicznej, pod przewodnictwem prof. Jerzego Czajkowskiego, i folklorystycznej, której przewod¬ niczyła prof. Dorota Simonides. Z powodu moich osobistych zainteresowań, uczest¬ niczyłam w sekcji etnologicznej, a zatem poniższe omówienie dotyczy referatów wygłoszonych w ramach tej sekcji. Pierwsze dwa wystąpienia dotyczyły zagadnień związanych z pożywieniem. Bro¬ nisława Kopczyńska-Jaworska w referacie „Czy «oscypek» jest osobliwością tylko Podhala? Gospodarka mleczna w Karpatach" włączyła się do absorbującej ostatnio — nie tylko specjalistów — dyskusji na temat oscypka. Otóż, w początkach 2007 roku doszło do porozumienia w tym względzie — uznano, że oscypek jest wspólną tradycją Słowacji i Polski. Przy tym, ostiepok słowacki jest owalny, a oscypek pol¬ ski — wrzecionowaty. Autorka omówiła także inne produkty mleczne wytwarzane tradycyjnie w Polsce i Słowacji, takie jak bryndza, sery w formie zwierzątek, które �Kronika 439 odgrywały rolę w obrzędowości, sery parzone i „ciągnięte" (jak słowackie korbóćiki, splatane z wyciągniętych „nitek" sera). Drugie z wystąpień, Ratislavy Stolićnej (Instytut Etnologii i Folklorystyki UŚ, Cieszyn i Ustav etnológie SAV, Bratislava) dotyczyło „Kulinarnych tradycji w obrzędowości na obszarach podtatrzańskich". Zagadnieniom odzieży poświęcone były dwa uzupełniające się referaty: specjali¬ zującej się w tematyce ubioru Barbary Bazielich (Katowice), „Stroje góralskie na po¬ graniczu polsko-słowackim" oraz młodego duetu naukowego, Anny W. Brzezińskiej (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, Poznań) i Justyny Słomskiej (Muzeum Etnograficzne, Toruń), „Wybrane elementy odzieży ludowej na pograniczu polsko-słowackim w świetle badań atlasowych". Autorki ostatniego z wymienionych referatów podjęły się żmudnych badań, porównując dane o elementach odzieży zgro¬ madzone w dwu atlasach: słowackim i polskim. Istotna jest tu zapewne informacja, że Słowacki Atlas Etnograficzny ukazał się w 1990 roku, aczkolwiek pierwsze mapy obrazujące występowanie elementów odzieży powstały w 1967 roku. Natomiast Polski Atlas Strojów Ludowych ukazuje się od 1949 roku. Dla celów porównaw¬ czych autorki wybrały kilka elementów odzieży kobiecej i męskiej. Założenie, iż omawiany obszar (250 punktów badawczych po stronie słowackiej, prezentowanych w EAS, oraz 338 punktów badawczych -wytypowanych przez PAE), stanowił w prze¬ szłości jedno wspólne terytorium góralszczyzny, potwierdzają materiały atlasowe. Wykazują one, że poszczególne grupy ludności nosiły ten sam typ stroju. Po obu stronach pogranicza funkcjonowały bowiem identyczne w formie i kroju, choć róż¬ niące się w zdobnictwie, rodzaje odzieży. Wynikało to niewątpliwie z uwarunkowań klimatycznych, geograficznych, jak i kulturowych. Był to zawsze obszar wspólnych szlaków komunikacyjnych — co dotyczyło zarówno ludzi, jak i surowców, stąd też pojawiały się tu podobne rozwiązania. Niezmiernie interesujący był, moim zdaniem, referat Katariny Noväkovej (Katedra etnológie a mimoeurópskych śrudii, Univerzita sv. Cyrila a Metoda w Trnavie), na temat form wysokogórskiego transportu w słowackich i polskich Tatrach. Autorka wyłoniła wspólne elementy, jakimi niewątpliwie były surowiec i technika wykonania środków transportu. Po obu stronach były to płachty, torby z materiału, torby skórzane i drewniane plecaki. Natomiast po stronie słowackiej popularne były tak zwane „krosna", konstrukcją przypominające stelaż plecaka lub rodzaj wózka bez kół. Taki rodzaj transportu pozwalał na załadunek towarów o wa¬ dze do ponad 100 kg, które w wysokich partiach gór jedynie na plecach tragarzy mogły być dostarczane na przykład do schronisk. Mężczyźni do dzisiaj trudniący się tym zajęciem stanowią szczególną grupę, która jednoczy się w związki tragarzy. Noväkova zaprezentowała bogatą ikonografię, która ilustrowała omawiane zagadnienia, włącznie z rysunkami satyrycznymi, dokumentującymi wyczyny tragarzy. Wyczerpująca prezentacja Noväkovej na temat transportu wysokogórskiego do¬ ceniona została także przez kolejnego referenta, Zygmunta Kłodnickiego. Celem jego wykładu było wykazanie względnej homogeniczności obszaru kulturowego Karpat Północnych, właśnie na przykładzie form tradycyjnego transportu. Autor zwrócił uwagę, iż owe formy transportu z reguły występują także na nizinach i pozo¬ stają w ścisłym związku z kulturą pasterską. Przykładem może być torba pasterska �440 Kronika z ozdobną klapą z sukna wełnianego, powszechna na terenach przygranicznych. Jed¬ nocześnie, pewne formy transportu, znane niegdyś na nizinach, przetrwały w górach, jak na przykład „obońka" — beczułka noszona w płachcie, czy naczynia robione z kory, służące do przenoszenia jagód. Znane są także formy transportu charaktery¬ styczne jedynie dla terenów górskich i nie stosowane na nizinach, jak sanie z włó¬ kiem z tyłu. Nie wszystkie formy transportu przyjęły się w jednakowym stopniu w rolno-hodowlanym osadnictwie górskim, na przykład wspomniane „krosna" wy¬ stępują tylko w części zachodniej Karpat. Zagadnienie postrzegania sąsiadów oczyma naszych górali rozwinęła w swoim referacie Anna Kowalska-Lewicka („Słowacja widziana oczyma górali północnego Podtatrza"). Granica przebiegająca między obydwoma narodami, wzdłuż głównej grani Karpat, ukształtowała się już w końcu XIX wieku. Jednocześnie, przez cały czas miał miejsce proces wymiany kulturowej. Autorka zastanawiała się, jak Polacy postrzegali kulturę Słowaków, jak j ą oceniali i jaki wpływ wywierała ona na kultu¬ rę wsi polskiej. Zwróciła także uwagę, że kształtowanie się stereotypów w ocenie najbliższych sąsiadów jest zjawiskiem powszechnym. Referenci wielokrotnie podkreślali związki Podhala z północnymi terenami Sło¬ wacji. Dotyczyły one wielu sfer życia. W przypadku pasterzy, codzienne kontak¬ ty miały miejsce przez pięć miesięcy w roku, w trakcie wypasu owiec, trwającego zwyczajowo do dnia św. Michała (w końcu września). Przejmowano na przykład od słowackich baców i juhasów styl ubierania. Wiadomości o Słowacji przynosili też chłopi trudniący się handlem winem węgierskim. Handel był najlepszym ambasa¬ dorem obu kultur. I tak ludność podhalańska oferowała Słowakom czosnek i wełnę, zaś górale podhalańscy udawali się na stronę słowacką po rosnący tam cis, mający zastosowanie w bednarstwie. Jeszcze przed I wojną światową zaznaczył się napływ handlarzy ze Słowacji. Byli to, między innymi, błoniarze, zajmujący się handlem szkłem i obrazami na szkle (zarówno o treści religijnej, jak i świeckiej — zbójni¬ ckiej) i szmaciarze, skupujący stare ubrania, które sprzedawali do fabryk papieru po stronie słowackiej. Z Podhala na teren Węgier wędrowali natomiast handlarze tytoniem. Podsumowując, zaznaczyć należy, że Słowacy byli kojarzeni w świadomości Podhalan z większą zamożnością i atrakcyjnością. Nie ulega wątpliwości, że po stronie południowej pasterstwo stało na wyższym poziomie technicznym niż na północy. Polscy pasterze uznawali tę przewagę, ceniąc umiejętności pasterzy sło¬ wackich. Świadczyć o tym może obecność w nomenklaturze pasterskiej wielu słów słowackich, na przykład do dzisiaj liczy się owce po słowacku. W zakresie rolnictwa zaznaczały się różnice w jakości ziemi uprawnej, która lepsza była po stronie słowa¬ ckiej. Na Podhalu wysiewano głównie owies i jęczmień. Ludność Podhala wędrowa¬ ła też „na siano" oraz „na kosy", czyli zbiór zbóż, na stronę słowacką. Dla Słowacji, gdzie miało miejsce wcześniej osadnictwo niemieckie, charakterystyczna była wy¬ soka kultura rzemieślnicza i rozwinięty handel. Atrakcyjność jarmarków słowackich i bogata oferta wyrobów rzemieślniczych przyciągała polską ludność. Słowacja sta¬ nowiła więc dla Podhala Skalnego wzorzec do naśladowania, a mit „wspaniałej Sło¬ wacji" przetrwał na terenach Polski do połowy XIX wieku. �Kronika 441 Sekcja folklorystyczna, sądząc po zamieszczonych w programie konferencji tytułach referatów, również prezentowała się interesująco. Znalazły się tu między innymi wystąpienia Teresy Smolińskiej (Katedra Kulturoznawstwa i Folklorystyki UO, Opole): „Polsko-słowackie badania folklorystyczne", Kornelii Jakubikovej (Ka¬ tedra etnológie, Univerzita A. Komenskeho, Bratislava), Anny Drożdż i Agnieszki Pieńczak (Instytut Etnologii i Folklorystyki UŚ, Cieszyn): „Tradycyjna obrzędowość weselna jako źródło poznania stosunków kulturowych zachodniej części pograni¬ cza polsko-słowackiego", czy Antoniego Kroha (Nowy Sącz), „Mit i legenda górala tatrzańskiego na pograniczu". Nawiasem mówiąc, Antoni Kroh podzielił się póź¬ niej jeszcze raz swą bogatą wiedzą z uczestnikami zjazdu, pełniąc znakomicie rolę przewodnika na trasie pełnych atrakcji wycieczek po Spiszu i Orawie, tak po stronie polskiej, jak i słowackiej. Halina Solecka V I I MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA NAUKOWA „KSZTAŁTOWANIE TOŻSAMOŚCI ETNICZNEJ I NARODOWEJ NA POGRANICZU POLSKO-UKRAIŃSKIM", LUBLIN, 19-20 KWIETNIA 2007 Pomiędzy „scjentyzmem" a „ideologią" zdaje się dziś toczyć dyskusja nad prob¬ lematyką tożsamościową wielkich i małych społeczności z europejskiego kręgu kulturowego. W ten kontekst wpisuje się lubelska konferencja interdyscyplinarna, w której udział wzięli socjolodzy, pedagodzy, politolodzy oraz antropolog, z waż¬ nych ośrodków naukowych w kraju i za granicą. Tematyka „tożsamościowa" przynajmniej od dziesięciu lat inspiruje wystąpienia polskich i zagranicznych badaczy. Szczególnie należy zwrócić uwagę na te propo¬ zycje, które koncentrują się na przybliżeniu specyfiki społeczności żyjących na po¬ graniczach. Dotyczy to także organizatorów tej konferencji, którzy proponując taki temat, deklarują tym samym zamysł wymiany doświadczeń i refleksji przede wszyst¬ kim pomiędzy naukowcami, którzy pracują po obu stronach granicy. W zamierzeniu gospodarzy: Katedry Socjologii Kultury Wydziału Nauk Społecz­ nych Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II, we współpracy z Naro­ dowym Uniwersytetem im. Iwana Franki we Lwowie, konferencja miała odsłonić specyfikę tożsamości etnicznej i narodowej na pograniczu polsko-ukraińskim. Jed¬ nakże tematyka zaprezentowanych wystąpień wskazywała na szersze potraktowanie problematyki tożsamości zbiorowej oraz pogranicza. Spośród wielu istotnych wąt¬ ków poruszonych w czasie dwóch dni obrad dają się wyodrębnić dwie ogólne ten¬ dencje obecne w opisie i analizie tak zwanej problematyki tożsamościowej. Pierwsza z nich, którą określić można jako „podejście scjentystyczne", przejawia się poprzez �442 Kronika dążność do konstruowania odpowiednich definicji kluczowego dla konferencji poję¬ cia oraz analizę konkretnych przykładów społeczności. Otóż zaprezentowane propo¬ zycje wskazują na fakt, że badacze, niezależnie od uprawianej dyscypliny, traktują tożsamość danej grupy jako proces warunkowany partykularnym kontekstem, w któ¬ rym funkcjonowała dana społeczność. Druga tendencja to uprawianie studiów nad tożsamością europejską w duchu „zaangażowania społecznego". Problem ten wyda¬ je się wskazywać na głęboko humanistyczny wymiar współczesnych nauk społecz¬ nych. Im bardziej badacze chcą odczuć przydatność własnych poczynań naukowych, tym silniej angażują się w opisywaną przez nich rzeczywistość. Dotyczy to nie tylko osób żyjących na pograniczu, które jest jednocześnie celem ich naukowej refleksji, ale także tych badaczy, którzy zajmują się analizą sytuacji mniejszości zamieszkują¬ cych obszar Polski. Stają się oni niemal rzecznikami spraw ważnych dla utrzymania odrębności przez daną grupę. Tym samym zdaje się znikać z ich dyskursu postawa dystansu wobec opisywanej rzeczywistości, natomiast pojawia się w nim dwutoro¬ wość refleksji: z jednej strony definicje utrzymane są w „twardym" naukowym tonie, z drugiej — widoczne jest identyfikowanie się z przedmiotem badań. Ten „gorący" sposób traktowania zagadnień kształtowania tożsamości można było dostrzec nie tyl¬ ko w referatach, ale także w dyskusjach i komentarzach. Zaprezentowane referaty koncentrowały się zasadniczo wokół trzech głównych kwestii: ogólnej koncepcji tożsamości zbiorowej, jej egzemplifikacji w odniesieniu do pogranicza i procesów samoidentyfikacyjnych mniejszości z Polski i Ukrainy oraz przejawów „tożsamości europejskiej". Kwestia pierwsza, czyli koncepcje tożsamości zbiorowej, dotyczyła połączenia refleksji filozoficzno-socjologicznej z opisem własnych doświadczeń z badań tereno¬ wych. Tak więc, mówiąc o tożsamości, zwykle za inspirujące uważa się przemyślenia takich uczonych jak Zygmunt Bauman, który urzeka współczesnych sugestywnymi metaforami tożsamości jednostki i grupy, czy Anthony Giddens, traktowany jako autorytet w zakresie współczesnych przemian w społeczeństwach Europy i często przywoływany, jeśli chodzi o takie pojęcie jak „styl życia". Jednocześnie, owe kon¬ cepcje stanowią owoc autorskiej próby reinterpretacji dotychczasowego stanu wie¬ dzy z zakresu tożsamości zbiorowych, w świetle przeprowadzonych własnych badań. Istotne jest rozumienie tożsamości zbiorowej jako procesu, a nie wyłącznie stanu danej społeczności. Ta generalizująca myśl pojawiała się niemal we wszystkich wy¬ stąpieniach. Trwanie grupy pojmuje się zatem jako sytuację dynamiczną, w której członkowie zazwyczaj „dokonują wyboru", czyli identyfikują się z odpowiednim zespołem zachowań i wyobrażeń („cechy grupy"), który staje się wyznacznikiem od¬ rębności całej zbiorowości. Znamienne, że na ogół ów wybór definiowany był przez badaczy jako świadoma refleksja członków danej społeczności nad rzeczywistością, w której żyją. Natomiast wspomniany „zespół cech" zwykle traktowano jako ważne dla grupy wartości, na przykład takie jak poczucie dumy (ujęcie Jerzego Nikitorowicza z Uniwersytetu w Białymstoku). Właśnie kategoria wartości wydaje się typowym wyróżnikiem dla społeczności, szczególnie tych, które określa się jako lokalne, więc mniejsze liczebnie, wtopione w struktury samorządowe, regionalne, funkcjonujące w obrębie państwa. W obrębie wyznawanych wartości mieści się także tradycja, reli- �Kronika 443 gia czy „sposób życia przodków". I choć koncepcję tożsamości zbiorowej budowanej wokół wartości poruszono w odniesieniu do życia ludności na Podlasiu, to samo po¬ jęcie wartości zdaje się ważne i w innych omawianych przypadkach kształtowania się odrębności grup z europejskiego kręgu kulturowego. Kategoria ta jest zatem widoczna w politologicznym ujęciu omawianego terminu (propozycja Ireneusza Karolewskie­ go z Uniwersytetu w Poczdamie). Punktem wyjścia jest założenie, że istnieje „poczu¬ cie wspólnoty u obywateli, powodujące przedłożenie u nich interesu publicznego nad własne dobro, wynikające z pobudek egoistycznych". W związku z tym, możliwe staje się wykształcenie tożsamości państwowej, a nawet międzynarodowej określonego na¬ rodu (przykład Ukrainy, według L. Uhryn, Narodowy Uniwersytet im. Iwana Franki, Lwów). Owa kategoria dotyczy także wysiłków elit grup mniejszościowych w Polsce, które dążą do podkreślenia roli wyróżnika, jakim jest rodzimy język ich grupy. Wal¬ cząc o prawo do jego uznania przez władze naszego państwa jako równego językowi polskiemu („dwujęzyczność"), uczyniły z tego wyróżnika wartość, wokół której ich społeczności mogą koncentrować swoje interesy publiczne (na przykład Kaszubi, we¬ dług Sławomira Łozińskiego z Uniwersytetu Warszawskiego). Poza tym, tożsamość zbiorowa została zinterpretowana przez badaczy w odniesieniu do jednostkowej, co stanowi dopełnienie zagadnienia. Za najbardziej pełne rozwinięcie tego wątku nale¬ żałoby uznać stwierdzenie, że rozwój jednostki, jej tożsamość kulturowa, zależy od grupy pochodzenia i społeczeństwa. Zmiana kontekstu życia prowokuje zwykle u jed¬ nostki refleksję nad własną tożsamością, co z kolei prowadzi do „utrwalenia, zachwia¬ nia lub wykształcenia nowej tożsamości" — swoistego skarbca cech wartych (lub nie) utrwalania w ciągu jej życia (Leon Dyczewski, Katolicki Uniwersytet Lubelski). Kwestia druga, czyli egzemplifikacje tożsamości grupowych, okazała się najbar¬ dziej wieloaspektową częścią spotkania. Poniższe omówienie dotyczy jedynie wybra¬ nych zagadnień, najczęściej związanych z opisem współczesnej sytuacji danej grupy. Pierwszy wątek wśród tych zagadnień dotyczył sytuacji grup mniejszościowych żyjących w Polsce — Ukraińców w województwie lubuskim (Aleksandra Jawornicka-Nowosad, Uniwersytet Zielonogórski) i na Podlasiu północnym (Monika Ślężak, Uniwersytet Rzeszowski) oraz we Francji — Alzatczyków (Agnieszka Chwieduk, Uniwersytet im. A. Mickiewicza, Poznań). Kwestia pogranicza sprowadzona zosta¬ ła do analizy procesów tożsamościowych (m.in. problemów dwukulturowości). Na uwagę zasługuje tu definiowanie, rozbieżne, tożsamości kulturowej. Według Chwieduk, dotyczy ona nawykowego działania członków społeczności przekazywanego z pokolenia na pokolenie, a nie wyłącznie ich świadomej refleksji nad rzeczywi¬ stością grupy. Inni badacze traktują ją z reguły jako przejaw świadomych deklaracji członków społeczności o poczuciu własnej odrębności. Kolejny wątek, który obejmuje przykłady sytuacji mniejszości narodowych pol¬ skiej i białoruskiej, zawiera tym razem ujęcie tożsamości kulturowej „jako jednej i wielowymiarowej jednocześnie, ulegającej zmianom oraz podlegającej jednostko¬ wej waloryzacji", co wykazano na przykładzie sytuacji Polaków z Grodzieńszczyzny (Mirosław Sobecki, Uniwersytet w Białymstoku). Innym pojęciem, równie ważnym w tej podgrupie tematycznej, jest „dziedzictwo kulturowe". Traktowane jako „międzypokoleniowy przekaz treści kulturowych", stało się narzędziem w analizie proce- �444 Kronika su socjalizacji młodzieży białoruskiej w Polsce. Pokolenie to buduje swoje poczucie odrębności narodowej poprzez odwołanie się do zwyczajów zwłaszcza najstarszej generacji, które określa się jako „tradycję" (Dorota Misiejuk, Uniwersytet w Bia¬ łymstoku). Trzeci wątek stanowił kontynuację poprzedniego i dotyczył zagadnienia tożsa¬ mości narodowej, między innymi relacji polsko-ukraińskich i kształtowania toż¬ samości politycznej na Ukrainie. Stosunki polsko-ukraińskie (zwłaszcza na terenach historycznie należących do Polski), -wydają się, według deklaracji mieszkających tam Polaków, bardzo dobre (badania przeprowadzone przez Adama Ustrzyckiego z Wyż¬ szej Szkoły Zarządzania i Administracji w Opolu). Jednak skoro tak jest, to dlaczego drastycznie „kurczy się" na tych terenach liczba osób określających się jako Polacy? W odpowiedzi na to pytanie, autor badań stwierdził, że występuje zanik identyfikacji z „polskością" oraz wysoki stopień adaptacji społeczności polskiej do ukraińskiej. Zanikowi temu sprzyja, wśród innych czynników, stereotypowe (negatywne) podej¬ ście władz ukraińskich do problemów polskiej mniejszości. Jeśli chodzi o tożsamość narodową Ukraińców, jej współczesny rys rozważono z perspektywy dawnych po¬ działów historyczno-politycznych oraz aktualnych zmian w zakresie ustawodawstwa państwowego. Z jednej strony, państwo ukraińskie, ze względu na wewnętrzne, hi¬ storycznie utrwalone podziały na wschodnią i zachodnią Ukrainę, zmaga się z włas¬ ną tożsamością narodową (koncepcja przedstawiona przez L. Uhryn), z drugiej, stoi w obliczu kwestii wewnętrznej — etnicznych roszczeń uznania odrębności takich grup jak Rusini, Romowie oraz problemów mniejszości narodowych: Rosjan, Wę¬ grów i Polaków (według Ihora Zinko, Narodowy Uniwersytet im. Iwana Franki, Lwów). Oba te aspekty kształtowania tożsamości zdają się ściśle ze sobą związane. Tożsamość narodowa Ukraińców została zinterpretowana jako ważny element pro¬ cesów politycznych, z którymi przyszło zmagać się współczesnemu państwu ukraiń¬ skiemu. Jest ono w drodze do wykształcenia własnej tożsamości państwowej, ważnej choćby ze względu na międzynarodowy kontekst, w który wkroczyło po okresie do¬ minacji sowieckiej (L. Uhryn). Jednym z przejawów demokratyzacji tego państwa (poza przystąpieniem do głównych międzynarodowych kart i konwencji) jest aktu¬ alne ustawodawstwo, które stara się odpowiednio do norm prawa międzynarodowego regulować problem relacji międzyetnicznych. Stworzenie dla mniejszości możliwości prawnych i pomocy materialnej nie rozwiązuje jednak najbardziej drażliwej kwestii, czyli sytuacji mniejszości rosyjskiej. Największym problemem jest określenie praw¬ nego statusu języka rosyjskiego jako oficjalnego języka regionalnego we wschodniej części kraju (I. Zinko). Sytuacja ta wskazuje, że słusznie jest mówić o nadal aktualnym podziale Ukrainy na wschodnią i zachodnią, stanowiących odrębne „części kulturo¬ we" — regionalne (L. Uhryn). Różnice w „strukturze mentalności, odrębnych war¬ tościach, normach, standardach" wykształciły się w wyniku działania na przestrzeni wieków takich „obiektywnych elementów tożsamości jak terytorium historia, religia oraz język". Wśród tych antagonizmów, szczególne miejsce zajmuje kreowana przez elity polityczne (architektów nowych mitów społecznych, służących do manipulacji elektoratem) kwestia odmienności etnicznej „wschodu" i „zachodu" kraju. Ta wizja podtrzymywana jest przez wpływowych polityków za pomocą stereotypowej opozy- �Kronika 445 cji: „rosyjski, komunistyczny wschód" — „ukraiński, narodowy zachód". Na ten wy­ miar współczesnej tożsamości narodowo-politycznej Ukrainy nakładają się warunki społeczno-ekonomiczne, w których przyszło żyć Ukraińcom po zmianie ustroju. Kwestia trzecia, poruszona w czasie obrad, związana jest z zagadnieniem toż­ samości europejskiej. Ważny aspekt kształtowania się współczesnych tożsamości zbiorowych, to ich przyszłość w „jednoczącej się Europie". Stanowią one bowiem potencjalne elementy wspólnoty kulturowej Starego Kontynentu. Konstruowanie jej, to zadanie elit, tworzących instytucje w ramach Unii, które mają stanowić podstawę identyfikacji dla poszczególnych społeczności i narodów. Wobec takich poczynań warto postawić pytanie o „charakter identyfikacji zbiorowej w Europie, o model toż­ samości w polityce unijnej" i o sferę praktyki, czyli, jakie tożsamości można aktualnie wyróżnić wśród Europejczyków (Robert Szwed, Katolicki Uniwersytet Lubelski). Omówione wyższej zagadnienia wpisują się w scjentystyczną tendencję w stu­ diach nad tożsamością zbiorową. Jednakże, aby owo podejście było pełne, należa¬ łoby też oczekiwać od zaproponowanych interpretacji nieco bardziej krytycznych akcentów w stosunku do pojęć czy koncepcji tworzących kanon wiedzy z zakresu poruszonej tu tematyki tożsamościowej. Tymczasem zdawała się przeważać „posta¬ wa ostrożności", ograniczająca się w większości przypadków raczej do opisu sytuacji danej społeczności i do przywoływania „dobrych-na-wszystko" autorytetów z za¬ kresu socjologii czy też filozofii. Być może jest to signum temporis „postpostmodernizmu", w którym dobrze czują się europejskie elity, i w którym niewielu rzeczy można być już pewnym. Z tą myślą wiąże się kolejna, mająca charakter bardziej osobistej refleksji niż skrupulatnej sprawozdawczości. Mowa mianowicie o drugiej tendencji, czyli postawie ideologizującej — „nauki zaangażowanej społecznie". Jej przejawy były subtelne i przybierały u referujących postać deklaracji czy też propo¬ zycji o charakterze politycznym (status grupy) i prospołecznym (sytuacja materialna, dostęp do edukacji), wplecionych w naukowy wywód. Przykłady życia określonych społeczności niejednokrotnie kryją w sobie ludzkie dramaty, wobec których nie za¬ wsze udaje się zachować badaczom chłodny dystans. Szczególnie dotyczy to grup żyjących właśnie na pograniczu. Naukowcom, zgłębiającym procesy identyfikacyjne tych zbiorowości, trudno ustrzec się przejmowania roli rodzimych elit, wspomaga¬ jących swym głosem, a więc konstruujących granice odrębności owych podmiotów. Czyż nie jest przejawem porte-parole interesów danej grupy taki przekaz doświad¬ czenia badawczego na forum konferencyjnym, z którego wynika nie tylko sugestyw¬ ny obraz jej życia, ale także postulowanie sposobów rozwiązania jej problemów? I wreszcie ostatnia uwaga — każda badana społeczność angażuje „w siebie" jej badacza, który zawsze pozostaje, niezależnie od swych naukowych zadań, człowie¬ kiem poszukującym kontaktu z innymi ludźmi. Ten „ludzki aspekt" już od dawna domaga się rewizji i omówienia w odniesieniu do problematyki tożsamościowej. Py¬ taniem aktualnym i otwartym pozostaje więc kwestia, na ile będziemy jako badacze świadomi własnego wpływu na opisywaną przez nas rzeczywistość i jaki zechcemy zrobić z tej refleksji użytek. Agnieszka Chwieduk �Kronika 446 „DZIEDZICTWO KASZUBSKIEJ KULTURY LUDOWEJ — PROBLEMY OCHRONY I UPOWSZECHNIANIA", STARBIENINO, 7-9 GRUDNIA 2006 Kaszubski Uniwersytet Ludowy im. Józefa Wybickiego istnieje od 1982 roku, w swej działalności nawiązując do idei „szkoły dla życia", której propagatorem był duński pastor i uczony Nikolai Frederik Severin Grundtvig. KUL, którego główna siedziba znajduje się w Wieżycy, od początku nawiązywał do aktualnych problemów oświaty i kultury regionalnej Kaszub, ale także do terenu całego Pomorza Zachod­ niego. Od początków lat 90. XX wieku głównymi adresatami działań edukacyjnych podejmowanych w ramach projektów są nauczyciele, regionaliści i samorządowcy, działający na rzecz swoich wspólnot lokalnych. Główne kierunki działalności sku¬ piają się wokół edukacji obywatelskiej, regionalnej oraz ekologicznej . Od roku 2004 Kaszubski Uniwersytet Ludowy działa jako fundacja, a środki na realizację treści programowych pozyskuje między innymi z funduszy europejskich, ministerialnych oraz samorządowych. Oprócz działalności edukacyjnej i szkoleniowej KUL stara się pełnić rolę ani¬ matora ruchu regionalnego na terenie Pomorza, zapraszając do współpracy zarówno naukowców, samorządowców, muzealników i nauczycieli, jak i twórców ludowych, na przykład z Kaszub i Kociewia. W ramach działalności mającej na celu konsoli¬ dację środowiska naukowego i regionalnego, od 7 do 9 grudnia 2006 roku odbywa­ ło się w Starbieninie Regionalne Forum „Dziedzictwo kaszubskiej kultury ludowej — problemy ochrony i upowszechniania". Zorganizowanie spotkania miało na celu wywołanie debaty nad stanem kaszubskiej kultury ludowej, uwzględniającej także problemy związane z jej ochroną, promocją i upowszechnianiem oraz rolą i miej¬ scem kaszubskiej kultury w edukacji regionalnej. Adresatami forum byli: etnografo¬ wie, pracownicy pomorskich muzeów, nauczyciele-regionaliści, animatorzy kultury, twórcy ludowi, historycy, bibliotekarze oraz działacze samorządów lokalnych. Forum otworzył Marek Byczkowski, prezes Zarządu Fundacji Kaszubski Uniwer­ sytet Ludowy. Prezentacja referatów i komunikatów odbywała się w kilku częściach; w sumie miały miejsce 22 wystąpienia, w większości wzbogacone o prezentacje mul¬ timedialne, ukazujące wyniki badań i bogatą dokumentację fotograficzną. Wystąpie¬ nia prezentowane były w dwóch blokach tematycznych. Pierwszy poświęcony był kulturze Kaszub i Pomorza, problemom jej upowszechniania i promowania, drugi — problemom związanym z edukacją regionalną, poszukiwaniem nowych rozwią¬ zań dydaktycznych oraz tworzeniem wspólnych projektów edukacyjnych. Wygłoszone referaty można podzielić, ze względu na poruszane problemy, na następujące grupy tematyczne: 1. Rola i miejsce kultury regionalnej (kaszubskiej i kociewskiej) we współczes­ nym świecie, w tym przypomnienie głównych założeń uchwały UNESCO w spra1 1 Więcej na temat działalności KUL oraz realizowanych projektów znaleźć można na stronie inter­ netowej http://www.kfhs.com.pl/ (dostęp: 24.04.2007). �Kronika 447 wie ochrony dziedzictwa kultury ludowej i tradycyjnej. W prezentowanych wystą¬ pieniach poruszony został również problem kaszubskiej kultury ludowej, rozdartej między przeszłością a przyszłością oraz problem poszukiwania korzeni kulturowych przez mieszkańców Pomorza Środkowego (grupy ludności kaszubskiej, a także prze¬ siedleńców z Kresów Wschodnich oraz Polski centralnej). Postawione zostały także pytania dotyczące dziedzictwa kulturowego Kaszub i Kociewia oraz kreowania kul¬ tury regionalnej i zjawiska folkloryzmu. 2. Przykłady działań mających na celu prezentację i upowszechnienie elementów dziedzictwa kulturowego, podejmowanych przez muzea i skanseny (Wdzydze Ki¬ szewskie, Kluki, Słupsk). Zaprezentowano działania edukacyjne i programy naucza¬ nia wdrażane w szkołach (Szkoła Podstawowa na Głodnicy z wykładowym językiem kaszubskim), podejmowane przez stowarzyszenia (Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, Stowarzyszenie Twórców Ludowych) oraz w ośrodkach kultury (teatr DIALOGUS w Parchowie). Swoimi doświadczeniami podzielili się także nauczyciele (projekt wy¬ miany międzyszkolnej nazywany „Wycinanka" oraz działalność Gminnej Izby Re¬ gionalnej) i bibliotekarze (Miejska Biblioteka Publiczna w Lęborku). 3. Problem edukacji wielokulturowej oraz tożsamości kulturowej mieszkańców Pomorza w kontekście idei edukacji regionalnej. 4. Propozycja akcji przeciwko bezrobociu i wykluczeniu społecznemu, połączona z prezentacją programu aktywizacji osób bezrobotnych. Celem „Programu «Gryf» — czyli jak tradycja kaszubska wspiera bezrobotnych" jest umożliwienie realizo­ wania projektów nawiązujących do tradycji regionu (m.in. wytwarzanie produktu lokalnego i jego reklama, nauka rękodzieła, rekonstrukcja stroju żuławskiego). W ramach Regionalnego Forum miało także miejsce wystąpienie grupy uczniów, którzy zaprezentowali widowisko obrzędowe Gwiżdże z Żelistrzewa, nawiązując tym samym do tradycji obchodów kolędniczych, mających miejsce w okresie Godów. Największą wartością zorganizowanej konferencji, obok wymiany doświadczeń naukowych, był fakt, iż spotkały się na niej osoby wywodzące się z różnych środo¬ wisk, reprezentujące kilka dziedzin nauki (pedagogika, etnologia, socjologia, muzeologia), na co dzień funkcjonujące w różnych środowiskach. Dużym atutem Re¬ gionalnego Forum był także udział osób, które w swej pracy zawodowej zajmują się praktycznym realizowaniem idei edukacji regionalnej w szkołach, ośrodkach kultury, muzeach i bibliotekach. Anna Weronika Brzezińska �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/de138136e4333127997dd3204f2a1fff.pdf 0672067e9b294c1df54f440c8b110e0b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1135 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1045 Title A name given to the resource Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism / LUD 1970 t.54 Description An account of the resource LUD 1970 t.54,s.205-274 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text IY. c N z J E Lud, t. 54, 1970 Bertil Malmberg, Nowe dTOgi w językoznawstwie. Przeglqd szkół i metod. Z języka szwedzkiego przełożył Aleks.ander Szulc. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, War.'Z<:I\';[I 1969, ss. :Hll. Z wielu względów praca Bertila Malmberga, 'szwedzkiego lingwisty, profesora uni wersy te tu w Lund i redaktora czasopisma "Studia Linguistica", godna jest uwagi etnologów. Wzajemne kontakty między etnografią i etnologią a językoznawstwem legitymują się długą historią. Dla etnografa, opisującego egzotyczną kulturę, opanowanie w miarę możności języka tubylców jest warunkiem koniecznym pozytywnych rezultatów. Niemniej przydatna jest etnografowi pracującemu wśród europejskich społeczności wioskowych znajomość miejscowego dialektu. Językoznawcy zaś ze swej strony, tłumacząc pewne zjawiska językowe, korzyst9ją z wiedzy o kulturze. Owe praktyczne powiązania korelują z powiązaniami w płaszczyźnie teorii formułowanej przez lingwistykę antropologiczną, zwaną też etnolingwistyką. Podstawowa teza badającej stosunek języka do kultury lingwistyki antropologicznej głosi, iż między strukturą języka a odpowiadającym jej typem kultury istnieje zależność. To ogólne twierdzenie może mieć przeróżne konkretyzacje i może być też założeniem dla różnych typów badań. Dotychczas najwięcej na rzecz wyjaśnienia wzajemnych zależności między kulturą .a językiem zrobili Amerykanie: Boas, Sapir, Wharf. Ich też należy uważ,ać za właściwych twórców lingwistyki antropologicznej. Etnografowie badający kulturę chłopską szukali w lingwistyce oparcia i pomocy dla swych usiłowań etnogenetycznych. Etymologie wyrazów miały zrekompensować brak żródeł pisanych i pozwolić na stworzenie przynajmniej przybliżonej chronologii hipotetycznych dyfuzji i migracji, czy też w ogóle rozstrzygnąć o autochtoniźmie względnie allochtoniźmie jakiegoś tworu kultury, bądź też nawet grupy etnicznej. Te same idee przyświecały też powstającej pod wpływem geografii lingwistycznej etnogeografii i pracom nad atlasami etnograficznymi. Obydwa wyżej pobieżnie naszkicowane typy wzajemnych powiązań ukonstytuowane są przez wspólny przedmiot badań, którym jest język i kultura, słowa i rzeczy. Obydwa też zrodziły się w okresie poprzedzającym dokonaną w latach trzydziestych rewolucję strukturalną w lingwistyce, w wyniku której uważa się językoznawstwo współczesne za najbardziej zaawansowaną metodologicznie naukę humanistyczną, zbliżoną zarówno co do metod, jak i charakteru formułowanych przez nią twierdzeń, do nauk ścisłych. Gwałtowny rozwój lingwistyki strukturalnej nie mógł pozostać bez wpływu na inne nauki humanistyczne, a szczególnie na etnologię. Sytuacja ta zrodziła nowy typ powiązań między lingwistyką a etnologią. Etnologowie, a także inni badacze kultury, podejmują próby zastosowania wypracowanych na gruncie lingwi- �206 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism styki strukturalnej metod do badania kultury. Pierwsze z tych prób okazały się co najmniej na tyle udane, aby mogły stanowić zachętę do podjęcia dalszych. W rezultacie znaczna część autorów ukazujących się obecnie rozpraw z teorii kultury inspirowana jest przez lingwistykę. Podstawową tezą współczesnej lingwistyki jest teza systemowości języka: "Elementy języka służące celom komunikacji społecznej są nawzajem od siebie bezpośrednio lub pośrednio uzależnione, tworząc zwarty układ opozycji, czyli system, w którym żaden człon nie stoi luźno, lecz wchodzi w relację z innymi" '. Podobnie o kulturze wypowiadał się Ernst Cassirer: "Filozofia kultury zaczyna od założenia, że świat kultury ludzkiej nie jest tylko nagromadzeniem odrębnych faktów. Zmierza ona do zrozumienia tych faktów jako systemu, jako zorganizowanej całości (...) Jej punktem wyjści.a i hipotezą jest przekonanie, że różne i pozornie rozproszone promienie mogą zostać połączone i odniesione do wspólnego ogniska. F,akty zostają tutaj zredukowane do form, a wśród samych form istnieje pewien związek wewnętrzny" 2. Podobieństwo tych tez jest ewidentne i ono jest też teoretyczną podstawą transponowania metod lingwistycznych na teren nauki o kulturze. Z chwilą jednak wyjścia poza owe założenia pierwotne, sytuacj,a z wielu względów komplikuje się. gdyż: 1) sami lingwiści nie są, poza pewnymi twierdzeniami podstawowymi, jednomyślni zarówno co do natury swego przedmiotu badań, jak i co do stosowanych metod; 2) poszczególne szkoły lingwistyki współczesnej rozwijały się w izolacji, zabrakło dyskusji między przedstawicielami różnych szkół. Każda z nich na własną rękę formułowała reguły analizy i tworzył,a odrębny <lparat pojęciowy; 3) rozwój lingwistyki następuje niezwykle szybko. Metody zaproponowane kilkadziesiąt lat temu uchodzą obecnie za klasyczne. Twórcy 'nowych metod badawczych, mających doprowadzić do zbudowania automatycznie działających modeli języka, mówią o zapoczątkowaniu w latach pięćdziesiątych nowej rewolucji w językoznawstwie. W tym stanie rzeczy nie tylko bezpośrednie korzystanie z osiągnięć warsztatu metodologicznego językoznawców, ale nawet lektura prac etnologów, stosujących do badań nad kulturą metody lingwistyczne, nastręcza niewykształconemu lingwistycznie czytelnikowi znaczne trudności. W tym kontekście można dopiero ocenić właściwą wartość pi'acy Malmberga. Autor dokonał systematycznego przeglądu wszystkich ważniejszych szkół, problemów i metod lingwistyki współczesnej. Prezentację rozpoczyna krótkie omówienie językoznawstwa historycznego i porównawczego, które tkwiąc w tradycji dziewiętnastowiecznej, nie jest wiodącym kierunkiem lingwistyki współczesnej i jako takie posłużyło Malmbergowi jedynie za tło, od którego odbijają zdecydowanie nowsze sposoby uprawiania lingwistyki. Z nich zostały omówione wszystkie ważniejsze szkoły: strukturalizm Ferdynanda de Sausser'a, szkoła genewska, fonologiczna szkoła praska, glossematyka szkoły duńskiej, współczesne językoznawstwo amerykańskie. Specjalne rozdziały poświęcił autor semantyce, eksperymentalnej fonetyce, metodom matematycznym i statystycznym w językoznawstwie, teorii informacji oraz językoznawstwu stosowanemu. Dość obszernie zostały też zreferowane badania psychologiczne i filozoficzne nad językiem szczególnie prace Karola Biihlera. 1 Z. Gołąb, s. A. Heinz, K. Polański, Stownik terminologii językoznawczej, Warszawa 19<38, 559. 2 E. Cassirer, An Essay on Man, Warszawa 1963, s. 77. New York 1944, S, 279: cyt. za H. Buczyńską, Cassirer, �Recenzje, przeglqdy wydawnictw 207 i czasopism Omawiając pos'l;czególne szkoły i metody autor używa specyficznej dla nich terminologii z podaniem w przypadkach możliwych synonimów funkcjonujących w aparatach pojęciowych innych szkół. Umożliwia to posługiwanie się pracą lVIalmberga w charakterze słownika terminologii językoznawczej. Niestety, autor nie zaopatrzył swej pracy w indeks rzeczowy, a tylko w indeks nazwisk. Dobrze natomiast została opracowana strona bibliograficzna pracy. Zarówno omówieniu każdej szkoły, jak i zdaniu sprawy z badań nad poszczególnymi problemami towarzyszą liczne i dokładne dane bibliograficzne. Pewna preferencja autorów szwedzkich daje się przy tym zauważyć, ale właściwa równowaga w wyborze materiału bibliograficznego została w zasadzie utrzymana. Podobnie po przykłady autor dość często sięga do języka szwedzkiego, ale z reguły fakt ten nie utrudnia zrozumienia objaśnianego problemu. Lektura pracy Malmberga pomoże zapewne i etnologom w korzystaniu z metodologicznych osiągnięć lingwistyki, ułatwi im orientację w gąszczu terminów i szkół. W okresie kiedy zewsząd odzywają się postulaty integracji nauk społecznych, należy sobie życzyć jak najwięcej prac podobnego typu. Gerhard Probleme Diskussionen gegeben s,;. 173. und einer Methoden volkskundlicher internationalen von Wolfgang JacobeiŁ Gegenwartsforschung. Arbeitstagung und Paul Konrad Nedo. in Bad Berlin Kloska Vortriige und 1967. Heraus1969, Akademie~Verlag, Saarow W dniach 5 i 6 grudnia 1967 r. odbyła się w Bad Saarow pod Berlinem międzynarodowa konferencja etnograficzna poświęcona teoretyczno-metodologicznym zagadnieniom badań nad współczesną kulturą ludową. Spotkanie, w którym obok gospodarzy uczestniczyli przedstawiciele Czechosłowacji, Francji, Niemieckiej Republiki Federalnej, Polski, Rumunii, Szwecji oraz Berlina Zachodniego - zorganizowały placówki etnograficzne Niemieckiej Ak.ademii Nauk w Berlinie. Dorobek naukowy konferencji został obecnie udostępniony w formie publik.acji (technika offsetowa), która jest przedmiotem niniejszego omówienia. W skład publikacji weszło 16 wygłoszonych na sesji referatów wraz z dodanymi do każdego z nich krótkimi streszczeniami dyskusji. Wartość omawianej pracy leży w dwóch płaszczyznach. Z jednej strony daje ona pogląd na zakres i tematykę badań etnograficznych prowadzonych przez różne ośrodki naukowe w kilku krajach europejskich. Szczególnie w odniesieniu do działalności środowisk etnograficznych Niemieckiej Republiki Demokratycznej książka zawiera szeroki i zapewne reprezentatywny przegląd prowadzonych prac, imponujących rozmachem i rozległością tematyki. Istotniejsza wydaje się jednak teoretyczna warstwa pracy stanowiącej konfrontację poglądów, założeń i różnych postaw badawczych wobec wspólnego przedmiotu badań, co pozwala zorientować się w panujących obecnie w etnografii europejskiej poglądach w zakresie myśli teoretycznej, a przede wszystkim w aktualnych tendencjach metodologicznych. Z tych względów praca stanowi ważną �208 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism pozycję w literaturze teoretycznej dotyczącej badań nad współczesnością i zasługuje na popularyzację. Nadmienić "".arto, że praca wydana została w całości w języku niemieckim, bez streszczeń obcojęzycznych. Jest rzeczą niemożliwą streścić w krótkim omówieniu wszystkie referaty-a: tyKuły składające się na całość publikacji. toteż z konieczności trzeba się ograniczyć jedynie do zasygnalizowania tematyki wypowiedzi poszczególnych autorów. Ponieważ zaś każdy artykuł zawiera informacje o prowadzonych lub zamierzonych badaniach różnego typu, a ponadto pewną sumę rozważań teoretyczno-metodologicznych wskazujących na różne aspekty omawianej problematyki - w poniższym omówieniu nie została zachowana kolejność artykułów w publikacji, lecz ugrupowano je według treści. Pracę otwiera wprowadzająca wypowiedź Pawła Nedo, który przedstawił zało:,:enia i cele konferencji, a równocześnie w lapidarnym wywodzie teoretycznym przedłożył program środowiska etnograficznego Niemieckiej Republiki Demokratycznej w zakresie teorii i metodologii współczesnych badań nad kulturą ludową. Autor zwrócił przy tym uwagę na węzłowe problemy teoretyczne i metodologiczne współczesnej etnografii, które zostały następnie szerzej rozwinięte w pozostałych artykułach. Jak wynika z treści publikacji, na czoło wysunęły się tutaj trzy podstawowe problemy, które w pewnym uproszczeniu następująco można przedstawić: 1) Teoretyczny problem rozszerzenia sfery zainteresowań etnografii poza tradycyjną orbitę tematyki chłopskiej czy wiejskiej i objęcie nią również kultury innych warstw społecznych, zwłaszcza proletariacko-robotniczej. Interesujące jest przy tym, że propozycje nie ograniczają się bynajmniej do statycznego ujmowania określonych warstw społecznych na wzór dawniejszych badań nad kulturą chłopską - lecz zmierzają do ujęć przekrojowych, mi,anowicie badań różnych środowisk ekologicznych w miastach oraz badań określonych tematów w przekroju przez różnorodne warstwy i grupy społeczne. Warto dodać, że badania przeobrażeń społeczno-kulturowych same w sobie nie stanowią już dziś problemu teoretycznego, co najwyżej metodyczny. Podobnie ma się rzecz z kwestią badań kompleksowych (w sensie tematyki) w ramach kultury wiejskiej, gdyż i ten problem wszędzie na ogół jest już doceniar,y i bieżąco rozwiązywany. 2) Problem teoretyczno-metodologiczny - uwzględniania w badaniach etnograficznych historycznego aspektu podejmowanej tematyki. Autorzy podkreślają m.in. potrzebę poszukiwań archiwalnych, poprzedzających etap pracy terenowej, w celu udokumentowania historycznego tła badanych zjawisk. 3) Metodologiczny problem badań interdyscyplinarnych, szczególnie aktualnych w odniesieniu do badań nad współczesnością. Jako dyscypliny współdziałające z etnografią której przypada rola wiodąca wymienia się tutaj socjologię, historię, geografię, agronomię, historię rolnictwa i techniki, językoznawstwo (dialektologię) i inne, nie mówiąc o folklorystyce, niejako z urzędu uczestniczącej w badaniach nad kulturą ludową. Nie trzeba dodawać, że współdziałanie takie ma na celu kompleksowe i możliwie wszechstronne ujęcie tematu badań. Oczywiście poza wymienionymi problemami w omawianej publikacji poruszono również szereg innych, w tym kontekście drugoplanowych zagadnień teoretycznych i metodologicznych, których nie sposób tutaj wymienić. Są to m, in. zagadnienia szczegółowe, organizacyjne, techniczne i praktyczne, dające pogląd na złożoność problematyki teoretycznej współczesnej etnografii. Sklasyfikowanie zawartych w publikacji artykułów pod kątem powyższych ustaleń byłoby zabiegiem sztucznym i nie dałoby się konsekwentnie przeprowadzić. �Recenzje, przeglqdy wydawnictw t czasoptsm 209 Można wszakże wskazać przynajmniej na pewne prace, w których przedstawiona wyżej problematyka wyraziście się zarysowała. I tak do pierwszego z wymienionych problemów odnosi się w całości studium Hermanna Bausingera na temat współpracy tzw. miast bliźniaczych (Ortspartnerschaft). Autor zajął się zupełnie nowym w etnografii zagadnieniem kontaktów między takimi miastami w Europie zachodniej oraz wynikającymi stąd konsekwencjami natury kulturowej. Sam temat jest w etnografii nowatorski, zwłaszcza iż dotyczy głównie średnich i małych miast (choć nie brak i "wsi bliźniaczych") i obejmuje w znacznej mierze zjawiska kultury masowej. Interesujące i odkrywcze koncepcje teoretyczne zawiera artykuł Siegfrieda Naumanna o współczesnych formach i tematyce ludowej narracji. Autor stwierdza, iż tradycyjne formy epiki ludowej zostały w większości wyparte przez nowe formy o współczesnej treści, zwłaszcz.a "kawały" i relacje bieżących wydarzeń, zawierające często typowe cechy fołkloru słownego I. Nadają się one częściowo do badań przekrojowych pośród różnych warstw społecznych. Zgola nietradycyjny temat badań przedstawił Ulrich Bentzien w studium zatytułowanym "Pług parowy". Autor zajmuje się w nim szerzej problemem recepcji innowacji technicznych na wsi oraz towarzyszącymi zjawiskami kulturowymi (np. kwestią ludowej nomenklatury iechnicznej i form folkloru powstałych na tle omawianego procesu). Wymienić tu także trzeba trzy artykuły na temat badań środowisk miejskich. Olga Skalnikova pisze o metodzie badań kultury robotniczej w regionach przemysłowych, podając jako przykład badania prowadzone w rejonie Ostrawy. Sformułowania autorki można by w dużej części odnieść do wielu miast Zagłębia Śląsko-Dąbrowskiego. Z kolei Karel Fojtik zajął się mało dotąd badaną problematyką kulturową wielkich miast. Nowość jego metody polega na badaniu wybranych środowisk ekologicznych w przekroju społecznym. Środowiskami tymi były dwie peryferyjne ulice Brna, o różnym typie zabudowy i różnym składzie socjalnym mieszkańców. Wreszcie Sven B. Ek, na przykładzie położonego w Skani! (południowa Szwecja) miasta Eslllv i jednej z dzielnic Lundu, omawia problematykę kulturową uprzemysławiających się ośrodków miejskich. Autor kładzie duży nacisk na historyczne uwarunkowania ich rozwoju, sięgające końca XIX wieku, i na badania związków między zjawiskami kulturowymi w aspekcie socjalnym zalecając kompleksowe ujmowanie tematu. Problem historycznego aspektu w badaniach etnograficznych został silnie uwypuklony w pracy Wolfganga Jacobeita i Hainera Pl aula o rozwoju Jmltury ludowej na Nizinie Magdeburskiej. Autorzy omawiają historyczno-ekonomiczne podłoże tej kultury, sięgając aż do drugiej połowy XVIII wieku i obserwując jej ewolucję od feudalizmu do socjalizmu. Konieczność historycznego pogłębienia badań nad kulturą ludową podkreśla Rudolf Weinhold omawiając rezultaty badań nad wsią współczesną prowadzonych we wszystkich krajach socjalistycznych Europy. Na historycznej zmienności warunków ekonomiczno-politycznych oparte zostały założenia metodyczne etnograficznej monografii meklemburskiej wsi Damshagen, przedstawione w artykule Giseli Burde-Schneidewind. Autorka podkreśla również rolę współpracy różnych dyscyplin naukowych, dotykając tym samym wspomnianego już problemu badań interdyscyplil Warto zaznaczyć, niektórych folklorystów dowa. Opole 1969, oraz czywistości kulturowej li -- Lud. tom LiV że poglądy autora są w wielu szczególach zbieżne z koncepcjami polskich. Por.: Dorota Simonides, Wspólczesna ślqska proza ludoBoguslaw Linette, Problematyka folkloru wspólczesneuo na tle rzeZiemi Lubuskiej. w: Mi~d:y clawnymi a nowymi latu. Wrocław 1970. �210 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism narnych, który najwyraźniej wystąpił jednak w artykułach Jesta i Nowotnego. Corneille Jest przedstawił założenia metodologiczne, organizacj~ i wyniki kompleksowych badań nad gospodarką pasterską w latach 1964-1966 w paśmie Aubrac w Masywie Centralnym. Współprac~ wielu dyscyplin naukowych podkreśla także Paul Nowotny w sprawozdaniu omawiającym historię i wyniki badań łużycoznawczych. Trzeba dodać, że są to wyniki imponujące, wyrażające siG m. in. dokonaną inwentaryzacją obiektów i przejawów łużyckiej kultury ludowej, pięcioma vvydanymi tomami atlasu strojów ludowych oraz całą serią opublikowanych prac źródłowych na temat budownictwa, folkloru słownego i muzycznego i in. Z kolei należy wymienić dwa artykuły związane tematycznie z problematyką współczesnych przemian kulturowych na wsi. Ute Mohrmann zajmuje się zagadnieniem przemian w wiejskiej kulturze mieszkaniowej w NRD, omawiając zmiany w funkcji i urządzeniu wnętrz oraz metody i program prowadzonych badań. Szerzej ujmuje problematykę Józef Burszta, który na przykładzie badań nad przemianami kulturowymi na polskich Ziemiach Zachodnich przedstawia różnice metodologiczne, jakie się zaznaczają między tradycjonalnie pojmowaną etnografią a jej nowymi, współczesnymi kierunkami. Do lej tradycyjnej etnografii odnieść można temat artykułu Hansa J. Racha, w którym autor ukazał zagadnienie ewolucji budynków mieszkalnych robotników folwarcznych we wschodniej Brandenburgii. Wreszcie ostatnią pozycją jest skrót gdzie indziej ogłoszonego artykułu Rudolfa Brauna na temat społecznych uwarunkowań predyspozycji do innowacji, napisanego ze stanowi'ska socjologii. W powyższym sprawozdaniu wskazano na niektóre tylko problemy, w rzeczywistości książka zawiera ich znacznie więcej. Toteż można ją polecić wszystkim interesującym się współczesną problematyką etnograficzną jako dającą wiele do myślenia lekturę. Boguslaw J. Spencer Trimingbam, The influence du Liban 1968, Londyn, ss. 159, map 5. of Islam Linette U)Jon Africa .. Longmans Lihraire Autor omawianej książki kierował wydzialem studiów nad islamem i arabistyką na uniwersytecie w Glasgow. Obecnie współpracuje z uniwersytetem amerykańskim w Bejrucie. Jego publikacja jest drugą z rozpocz~tej przez ten uniwersylet serii książek "Arab background series" mającej na celu ukazanie historycznego, geograficznego i społecznego tła Arabów oraz ich kultury. Każdy z około 40 tomó\\' ma również uwzględniać analizę problemów współczesnych. J. Spencer Trimingham jest autorem szeregu prac omawiających islam afrykański w zasięgu regionalnym. The influence of Islam upon Africa ma obecnie dać całościowy obraz wpływu islamu jako rodzaju kultury religijnej na mieszkańców Afryki. Autora przede Wszystkim interesują ludy żyjące na południe od Sahary. Zajmuje się on problemami zmian, jakie w partykularystycznych społeczeństwach tubylczych wprowadza religia muzułmańska wraz ze swoją uniwersalistyczną koncepcją świata. Interesują go podobieństwa afrykańskiego islamu do jego odpowiedników w Azji, aie takżr �Recenzje, przeglądy wydawnictw czasopism 211 i rozmce lokalne. Z dużą uwagą traktuje wreszcie Trimingham sytuację, w jakiej znalazł się obecnie świat muzułmański Afryki pod wpływem coraz potężniejszego nacisku świeckiej cywilizacji Zachodu. Wstęp przedstawia charakterystyczny, marginesowy dla średniowiecznej cywilizacji muzułmańskiej typ obszaru, jakim była aż do niedawna Afryka na południe od Sahary. Trimingham tłumaczy przyczyny, dla których najbardziej błyskotliwe zdobycze kultury arabskiej nie dotarły nigdy do murzyńskich narodów i plemion, lub też upowszechniły się wśród nich w postaci szc.zątkowej, zubożałej. Przechodząc do poszczególnych rozdziałów autor zajmuje się najpierw tak zwanymi kulturalnymi strefami islamu, ich dziejami i charakterystyką. Wyróżnia więc najpierw Afrykę śródziemnomorską, Egipt i kraje Magrebu, daje odmienną charakterystykę tych dwu obszarów i kreśli ich odmienną rolę w krzewieniu islamu na terenie Czarnej Afryki. Ogólnie rzecz biorąc wskazuje, iż kontynent afrykański korzystał z wpływów muzułmańskich poprzez raczej marginesowe niż centralne ośrodki starej kultury islamu, co zaważyło na całokształcie zjawiska. Z kolei Trimingham wyróżnia trzy części Sudanu, odrębne pod względem rozpowszechniania się mahometanizmu i przenikania tej nowej religii w głąb rodzimej, tradycyjnej kultury. Pisze więc o zachodnim, centralnym i wschodnim, czyli "nilockim" Sudanie. Dalej zajmuje się bardzo zróżnicowaną etnicznie, kulturowo i religijnie strefą północno-wschodnią, "etiopską", która od wieków była obszarem konfrontacji chrześcijaństwa z islamem. Na koniec mówi o Afryce Wschodniej, najodleglejszym terytorium penetracji islamu, pozostającej pod wpływem Hadl1amautu. Po naszkicowaniu dziejów rozchodzenia się islamu w poszczególnych częściach kontynentu autor analizuje przyczyny popularności tej religii, a zarazem kultury wśród tak bardzo rozmaitych społeczeństw, żyjących na różnych stopniach rozwoju kultury. Podkreśla prostotę islamu w porównaniu z dawnymi, lokalnymi kultami animistycznymi, nie wytrzymującymi nieraz próby czasu w obliczu wojen i rozbicia społecznego. Wskazuje na czynniki powodujące racjonalizację i pod pewnymi względami nawet sekularyzację życia codziennego, jakie niósł średniowiecznej Afryce islam. Przedstawia fazy przyjmowania nowego systemu religijno-spolecznego przez lokalne grupy. SIedzi następnie zmiany, nieraz bardzo zasadnicze, jakie w tradycyjnej kulturze społecznej, ale także duchowej i materialnej, wprowadza mahometanizm. Przykładem tego może być chociażby pozycja kobiety, tak niekiedy poczesna w starej Afryce murzyńskiej, obyczaj rytualnych ofiar z ludzi, czy tradycyjne kaleczenie ciała drogą tatuażu i skaryfikacji, tępione przez nową religię. Po omówieniu szczegółowym życia religijnego tradycyjnych skupisk muzułmańskich Afryki, wraz z jego elementami dawnych, rodzimych kultów pogańskich, Trimingham rozpatruje wpływ islamu na życie społeczne. Wskazuje, iż islam stosunkowo najsłabiej przemawiał do tradycyjnych społeczeństw rolniczych, którym usiłował narzucić formy kulturowe wypracowane w skupiskach kupieckich, miejskich lub koczowniczo-pasterskich. Autor podkreśla wyraźnie elektyzm islamu afrykańskiego, jego praktycyzm prawny, niechęć do teoretycznych rozważań, niski poziom duchowieństwa muzułmańskiego w Afryce i niechęć hermetycznych, zwartych społeczeństw tubylczych do elementów indywidualistycznych nowej religii. Omawia wreszcie rolę Arabów oraz ich języka w kształtowaniu się kultury muzułmańskiej na tym kontynencie. Tutaj wyraźnie obserwujemy jak - w przeciwieństwie do koczowniczych plemion - murzyńska ludność osiadła odporna była przez wieki na wpływy arabszczyzny, zachowując swój język. Autor między innymi zajmuje się zjawiskiem języka suahili i problemem używania arabskiego alfabetu do lokalnych narzeczy. �212 necenzje, przegLądy tV,lJciaum,iciw i cz"(tsopism Szczególnie interesującym nie tylko dla ~ocjologa lecz i dla etnog.-afa. który pragnie wyjść poza obręb tradycyjnie pojmowanej kultury tubylczej, będzie rozdział ostatni, poświęcony islamowi afrykańskiemu w procesie przemian XIX i XX wieku. Trimingham podaje przyczyny gwałtownego rozprzestrzeniania się religii muzułmańskiej w Afryce po opanowaniu jej przez kolonizatorów. Pisze, iż islam miaŁ wtedy szansę stania się "afryl,ańskim" systemem religijno-kulturalnym. Z kolei jednak przedstawia impas, w jakim znalazla się ta religia w obliczu zarówno nowoczesnej cywilizacji zachodniej, przenikającej coraz gwaltowniej do społeczeństw afrykańskich, jak i wobec nowoczesnych, afrykańskich dążeń niepodległościowych. Nacjonalizm tubylczy wynikał z ideologii świeckiej, od:'zucanej z góry przez konserwatywnie nastawione społeczności muzułmańskie. Był częścią świata pojęć zachodnich, od jakich odżegnywał się prawowierny wyznawca Proroka. Część duchowieństwa i muzułmańskie warstwy rządzące w koloniach afrykańskich chętnie poszły na współpracę z europejską admil1istracją za cenę osobistych zysków. Tym samym niechętne były zmianom. Odcinając się od nowoczesnego szkolnictwa, tysiące muzułmanów afrykańskich dobrowolnie rezygnowało z udziału w kształtowaniu losów swego kontynentu. Dystansowani oni byli często przez do niedawna pogańskie, zacofane plemiona, które bez obciążeń doktrynalnych korzystały z nowoczesnej cywilizacji i zaczynały \vieść prym w walce polityt:/.ne.i o wyzwolenie. Z drugiej strony afrykańskim politykom nie odpowiadał i nie odpowiada średaiowieczny model społeczeństwa, utworzony wedle klucza wyznaniowego, jaki proponował konserwatywny islam. Trimingham podaje liczne przykłady spadku popularności średniowiecznego modelu życia, dzielącego świat na wiernych i niewiernych, nawet wśród zachowawczych kręgów afrykańskich muzułmanów. Rysuje także na koniec obraz pierwszych tenqencji, mających na celu zmianę i modernizację islamu afrykańskiego tak, by sprostał on wyzwaniu now~'ch czasów. Książkę uzupełniają mapki problemowe i bibliografia obejmująca ponad pi.;:ćdziesiąt pozycji. Należy żałować, iż autor obszerniej nie omówił wpływu kultury islamu na całokształt bytu materialnego społeczeństw afrykańskich, lecz skonCentrował się głównie na zjawiskach religijno-społecznych. Inna sprawa, iż w takim wypadku praca musiałaby znacznie przekroczyć dotychczasowy rozmiar. [,eszek Dietrich Drost, Topferei in Afrika. Museums fUr VOlkerkunde zu Leipzig", ryc.4 Okonomie und Bd. XXV. Berlin J)"ieyiel "Jahrbuch des 1968, s. l:H ·_·270, mapa 1, Sozioloqie. Praca Drosta jest kontynuacją omówionej na łamach "Ludu" publikacji o garncarstwie afrykańskim '. Obydwie stanowią pewną całość, są pierwszą próbą syntetycznego ujęcia garncarstwa na kontynencie afrykańskim, co uzasadnia omówienie także drugiej części. Nie bez znaczen1a jest fakt, iż dopiero nieomal 70 lat po rozprawie H. Schurtza ukazała się druga praca na temat garncarstwa w Afryce". , Dietrich Drost, Top/erei in Afrika. Teclmoloyie. Vel'iHCent1ichungen c1es V6lk"rkunde zu Leipzig. Heft lo, Berlin 1967. Zob. "Lud", t.. ;;~. s. :17~-:j811. "H. Schul'lz, Vas "frikanische Gewerbe. Leipzig 19UU l\1uSt'ums Fi;r �Hecen.:;.")c J pr::eutqc1.y tliydnu...ntctu;· czasop!s'Jn 213 Autor analizuje kolejno garncarstwo uprawiane przez kobiety i przez mężczyzn, szczególną uwagę skupiając na ostatnim. W tej części pracy wyjątkową wartość przedstawia mapa, ilustrująca zasięg i natężenie garncarstwa w Afryce. Drost wyodrębnił w niej ośrodki, w których garncarstwo uprawiane jest przez mężczyzn i przez kobiety. Zarówno H. Schurtz jak i D. Drost dochodzą do zgodnego wniosku, i:2 .. w większości plemion afrykańskich w dalszym ciągu kobiety opanowują garncarst\vo". Mapa ta jest według Drosta dostatecznym świadectwem tego, iż twórcą ga~ncarstwa w subsaharyjskiej Afryce jest kobieta. Sieć kobiecych ośrodków garncarskich jest bowiem bardzo gęsta, w nielicznych tylko wypadkach przerywana ośrodkami męskimi. Te występują głównie w trzech punktach: w północnej i środkO\\'ej Nigerii, w dorzeczu dolnego Konga oraz w rejonie pięciu jezior, skąd wyl'aźnie gamcal's\\Vo pl"'Jlllicniuje w kierunku północno-zachodnim, północno-wschodnim i południowozachodnim. Bliższa analiza tych centrów doprowadziła Drosta do wniosku, iż chodzi tu o skupiska garncarskie produkujące na eksport. Wyraża on w związku z tym zdanie, że koncentracja i intensyfikacja produkcji g.arncarskiej są wynikiem ekonomicznych ko:'zyści, pod wpływem których również mężczyźni wyrazili gotowość włączenia się do produkcji, stanowiącej domenę kobiet. Czysto "męski proces produkcyjny" ma miejsce w bardzo sporadycznych wypadkach (Kongo, Mushaie). Stosunki w garncarstwie północnoafrykańskim są odmienne i - zdaniem Drosta - można przedstawić je w formie nieco uproszczonej, jak następuje: garncarstwo, uprawiane tradycyjnie technikami ręcznymi, na własny użytek, bądź na użytek określonego, sąsiedniE'go kręgu odbiorców, stanowi domenę kobiet. Garncarstwo, uprawiane przy pomocy kół garncarskich i wypał naczyń w dwudzielnych piecach, którego produkcję przeznacza się na eksport, spoczywa w rękach zawodowych garncarzy. Godzi się wspomnieć, że ekspansję tego typu garncarstwa obserwuje się tylko do górnego Egiptu i Nubii, z najdalszym południowym zasięgiem do Omdurmanu. Garncarki względnie garncarze tworzą w Afryce w połączeniu z innymi zawodami specjalne grupy zawodowe. Na podstawie wnikliwych badań Drost stwierdza: 1) kombinacja g<lrncarstwa z kowalstwem występuje przede wszystkim w zachodnim i centralnym Sudanie. Występowanie tego zjawiska u plemion szczątkowych, stojących poza zasięgiem typowego systemu kast, zdaje się wskazywać na jego relatywnie wiekowe połączenie; 2) kombinacje garncarstwa z innymi zawodami: tkactwem, przetwórstwem skórzanym i śpiewak.ami v-rystępują sporadycznie w Sudanie; 3) kombinacja garncarstwa z myślistwem-garbarstwem jest charakterystyczna lila północno-wschodi1;ej Afly!;:i, a pl'zede wszystkim Etiopii: 4) kombinacja garncarstwa z rybołówstwem uzasadniona jest w pierwszym rzędzie częstym występowaniem surowców na obszarze osadnictwa rybaków; grupy zawodowe garncarzy, w ścisłym tego slowa znaczeniu, ustalono w nielicznych przypadkach w północnej częśt': pi~ciu jezior, gdzie występują jako "nadworni garncarze". 6) Specjalnych form organizacyjnych garncarstwa uprawianego przez kobiety Drost nie stwierdził. Nie wnikając w szczegółowe rozważania można stwierdzić, że centra garncarskie (w rozumieniu wsi garncarskich lub dzielnic garncarskich w osadach) znajdują się na całym obszarze kontynentu subsaharyjskiej Afryki, a na powstanie ich wplywały różne czynniki, jak: źródła surowca (gliny czy piasku), wyjątkowo wielkie zapotrzebowanie na wyroby garncarskie, dogodne warunki transportu. Niezależnie od ograniczenia garncarstwa na określone osoby względnie grupy • . jego koncentracji lokalnej, często występuje czasowe ograniczenie produkcji garncarskiej. Liczne plemiona uprawiają garncarstwo tylko w okreśłonych pora::h roku. �Recenzje, przcQ!qdy wydawnictw ! czasopism Jako sezonowe występuje ono na obszarach objętych wyrażnymi porami deszczowymi i suszy. Wpływają na to po części techniczne, a po części gospodarcze względy (brak surowców do wypału, zabezpieczenie samego surowca, konsystencja surowca, uprawa pól w czasie pory deszczowej). Poza nielicznymi wypadkami garncarstwo uprawiane jest w porze suszy. Organizacja pracy ma miejsce w sporadycznych wypadkach, i to też tylko w silnych ośrodkach garncarskich. Ogranicza się ona do kolektywnego wypału naczyń. Inne współdziałanie nosi char.akter przypadkowej pomocy sąsiedzkiej lub dorywczej pomocy człOnków rodziny (dostarczanie surowca względnie opału przez męża). Inaczej przedstawia się specjalizacja w produkcji garncarskiej. Idąc po linii daleko posuniętego uproszczenia można stwierdzić, iż na ogół produkuje się powszechnie znane formy naczyń. W nielicznych ośrodkach występuje specjalizacja. Tak np. niektóre garncarki plemion Awka-Ibo wytwarzają wyłącznie małe naczynia, inne garnki na wodę, wreszcie jeszcze inne misy na wodę itp. U Nube np. notuje się specjalizację tylko w odniesieniu do różnych typów garnków. Specjalizację w pelnym tego słowa znaczeniu stwierdzono natomiast w ośrodkach silnie rozwiniętych, uprawiających handel naczyniami, np. w Sudanie: Massi, Kombisiguiri, w Dahomeju: Abomey, Yoruba. Ostatni wytwarzają albo czerwoną, albo czarną ceramikę, nigdy obie na raz. DLa każdej z tych grup wytwórców drugi typ ceramiki stanowi nawet coś w rodzaju tabu. Ogólnie więc można stwierdzić, iż specjalizacja w garncarstwie afrykańskim jest dalej posunięta w centrach miejskich. Pod wpływem rozwoju ośrodków produkcyjnych i ich specjalizacji nastąpił wzrost handlu produktami garncarskimi zarówno w handlu miejscowym jak i na eksport. Nie rzadko korzysta się nawet z pośredników, przez co następuje dalszy dynamiczny rozwój handlu. \Vreszcie należy wspomnieć o ustaleniach Dr:.>sla co do l'<lngi społecznej garncarek i garnc.arzy. Uprzywilejowaną pozycję społeczną zajmują tylko "nadworni" garncarze i garncarki. Poza tym garncarstwo nie wpływa na rangę społeczną. Przynależność garncarzy do takich lub innych kast należy łączyć z drugim zawodem (kowalstwo, tkactwo itp.), a nie z g.arncarstwem. Drost omawia nadto takie zagadnienia jak, czas i wielkość produkcji, nauka zawodu garncarza, stemple garncarskie, sposoby ustalenia cen, dochody garncarzy, handel surowcami i pomocami technicznymi i in. Umieszczenie pracy Drosta w roczniku, choć "szczególne względy" zmusiły wydawcę do tego, nie wyszło na korzyść publikacji, bez wątpienia pionierskiej i odważnej. Autor, ograniczony miejscem, w obliczu ogromnego materiału faktograficznego, rozpatrywanego w różnych aspektach ekonomiczno-socjologicznych, musiał dokonywać wyczuwalnych w pracy skrótów, wzgl. nawet unikać koniecznych czasem nawiązań (choć nie ustrzegł się po'wtórzeń), ułatwiających ogarnięcie c.ałości problematyki. Drost traktuje zarówno część I jak i II jako "pierwszą próbę" syntetycznego ujęcia garncarstwa afrykańskiego i zadanie to w pełni wykonał, czyniąc w pewnej mierze zadość postulatom czasopisma "Current Anthropology" o "pilnej potrzebie pełniejszego opisu etnograficznego produkcji garncarskiej", Konrad Wypych �Hl}CCIl~j('. lJ1d!yLt{{ly Hejuaee Problem:; in .4Jrica, edit. of Atrican Studies. Uppsala UlG7. lvydawnictw by Sven 215 i czasopism. Hamrel!. The Scandinavian Institute W kwietniu 1966 roku w Uppsali, staraniem Skandynawskiego Instytutu Studiów Afrykańskich, odbyło się międzynarodo·we seminarium poświęcone problemom uchodźców afrykańskich. Chodziło tu o tereny tak zwanej Czarnej Afryki, położone na południe od Sahary. Wygłoszone na seminarium referaty uczestników spotkania, uzupełnione następnie i rozszerzone o aktualne dane, ukazały się w rok później w postaci nieduźej, lecz obfitującej w nader interesujące informacje broszury. Niewątpliwie od najdawniejszych czasów te czy inne obszary naszego globu były ';wiadl';:Llmi wielkich migracji uchodźców, szukających schronienia przed wojną i prześladowaniami. Jednak dopiero w naszym stuleciu opinia międzynarodowa u.znaje za wlaściwe udzielanie tym ludziom solidarnej pomocy. Idea niesieniLl pomocy międzynarodowej przymusowym wychodźcom aktualna była w pierwszej połowie XX wieku w Europie, gdyź ta właśnie część świata stała się widownią tego typu masowych migracji. Ale obecnie, w miarę procesu dekolonizacji oraz zaostrzającej się walki a władzę w pozostałych koloniach i obszarachafryk,ańskich, charakteryzujących się zjawiskiem białej supremacji, problem uchodźców objął również i tereny Afryki. Słusznie chyba zauważył jeden z uczestników seminarium uppsalskiego, iż proces przemieszczania się setek tysięcy ludzi wraz z rodzinami i dobytkiem na nowe obszary zasiedlenia w Afryce kiedyś historycy kultury, etnografowie i' socjolodzy będą przyrównywali do ery kolonizacji Syberii lub Kanady i Alaski. Ale dziś na pierwszy plan wysuwa się tragedia i nędza. ludzi, których sytuacja zmusza do szukania schronienia poza ojczystymi siedzibami. W roku 1966 obliczano liczbę uchodźców afrykańskich na około 730 tysięcy. Rekrutują się oni zarówno z kolonii portugalskich oraz rasistowskich państw, takich jak Republika Południowej Afryki i Rodezja Południowa, jak i z niepod!egłych krajów afrykańskich, gdzie odejście kolonizatorów wyzwoliło antagonizmy międzyplemienne i doprowadzilo do walk bratobójczych. Uczestnicy konferencji w Uppsali podzielili tych wszystkich wychodźców na dwie podstawowe kategorie. Jedną z nich, ogromnie liczną, tworzą masy chłopstwa afrykańskiego, które wraz z dobytkiem i stadami bydla ucieka przez niestrzeżoną granicę do sąsiednich państw, szukając schronienia przed represjami portugalskich wojsk, ścigającymi powstańców w Angolii i Mozambiku oraz przed prześla.dowaniami plemiennymi. Szczególnie drastycznym przykładem są tu Sudan i Rwanda. W Sudanie od lat toczą się zmagania między muzułmańską północą, a murzyńskim, pogańskim, zacofanym południem, których podłoże ma charakter zarówno społeczny i polityczny, jak i rasowy. W republice Rwanda przedmiotem prześladowań ze strony większości chłopskiej ludności Butu stali się przedstawiciele ,arystokratycznego, pasterskiego plemienia Watutsi, od wieków sprawujący władzę nad resztą kraju na zasadzie warstwy najeźdźców. Ale Sudan i Rwanda nie wyczerpują bynajmniej listy anta:,;onizmów międzypl.=miennych, których wiC!ownią stały się niepodległe kraje afrykańskie. Drugą kategorię, mniej liczną lecz znacznie kłopotliwszą dla rządów udzielających azylu, tworzą uchodźcy z miejskich ośrodków Afryki Południowej i kolonii portugalskich, inteligenci, działacze społeczni, studenci oraz młodzież szukająca In,)żliwości kształcenia się, jakich nie posiada w swej ojczyźnie. Powainą trudność w uporaniu się z problemem masowego uchodźctwa mają te kraje Afryki, w których panuje przeludnienie na gruntach zdatnych pod uprawę. �216 Recenzje, przeglądU wyrJawnict:w i czasopism Nie ma bowiem funduszów na zagospodarowanie nieużytków. Tam również ludi10ŚĆ miejscowa odnosi się z niechęcią do przybyszów, widząc w nich kłopotliwych intruzów. Ogólnie jednak stwierdzono, że mimo wszystko, przy zaangażowaniu pomocy ONZ, łatwiej jest rozwiązywać problem osiedlania wychodźców wiejskich niż miejskich. Tysiące wieśniaków wprawdzie w pierwszej fazie tułają się po nadgranicznych dżunglach i saw.annach, przymierając głodem, ginąc od chorób i niedostatku, lecz ostatecznie można ich osiedlać tworząc nowe zespoły wiejskie. liczące od paru do kilkunastu tysięcy osób. Szcze,,;ólnie pozytywne rezultaty osiągnięto z uciekinierami sudańskimi w Republice Środkowoafryka11skiej, przy walnej współpracy finansowej i organizacyjnej Wysokiego Komisarza do Spraw Uchodżców Organizlacji Narodów Zjednoczonych. Zaosberwowa;lO także, że uciekinierzy szczególnie szybko aklimatyzują się tam, gdzie pozwolono im na osiedlenie się wśród obyczajowo i językowo identycznych pobratymców na obszacach przygranicznych. Inna sprawa, iż większość rządów afrykaI1skich nie chce mieć na granicy osad uchodźczych ze względów bezpieczeństwa. Uchodźcy są elementem, który łatwo ulega panice, celowo rozsiewanej niekiedy np. przez portugalskich agentów. Trudnym problemem są dla niepodleglej Afryki uchodżcy z wielkomiejskich ośrodków RPA. Uciekają oni przede ,,,szystkim dlatego, bo nie godzą się z systemem segregacji rasowej, stanowiącej tamę na drodze do zaspokojenia aspiracji życiowej każdej ambitniejszej jednoski. Ale rasistowska RPA jest krajem o najwyższym standardzie materialnym n3. tym kontynencie. W pewnym sensie przeto i uchodźcy murzyńscy zastają w niepodległych krajach Afryki o wiele gorsze warunki bytowe, niż u siebie w domu. Nie mogą pracować na roli, a w niedużych i słabiej rozwiniętych ośrodkach miejskich nie znajdują pracy. Dyskutanci szczegółowo omawiali opiekę, jaką otacza tych uchodźców Zambia i Tanzania, których rządy czynią doprawdy wiele w tym kie-runku. Mówiono o pracy specjalnych ośrodków szkoleniowych i adaptacyjnych dla uchodźców. Podkreślano konieczność l<oordynacjiakcji oświatowo-stypendialnej. Osobnym problemem jest konieczność udzielenia im statusu emigracyjnego, pozwalającego na swobodne poru,;'zanie się poza obrębem wydzielonych administracyjnie stref oraz uzyskanie zatrudnienia. Wskazywano na egoistyczną podejrzliwość niektórych rządów afrykańskich, widzących w wykształconych uchodźcach grożbę konkurencji w obsadzaniu posad. Z drugiej strony podkreślano trudną sytuację tych krajów uskarżających się na bezrobocie. Część mówców realistycznie oceniała obecną sytuację polityczną Afryki wskazując, iż wielu polityków afrykallskich sceptycznie ocenICi tempu dalszego procesu dekolonizacji. W każdym razie niepodległa Afryka patrzy w przyszłość bez porównania mniej optymistycznie, niż przed laty, kiedy to ówczesne Złote Wybrzeże otrzymywało niezależność. Bezkarność rasistów z Rodezji i RPA oraz brak realnego nacisku ONZ na kolonizatorów portugalskich skłaniają państwa afrykańskie do mniemania, że pobyt uchodźców na ich terytoriach ma charakter trwały. Gnębione trudnościami ekonomicznymi' coraz niechętniej też udzielają azylu przybyszom z południa. Stwarza to niewątpliwie sytuację tragiczną. Uczestnicy spotkania w Upps.ali wysuwali szereg konkretnych postulatów mających polepszyć i usprawnić akcję pomocy wychodźcom afrykańskim. Równocześnie stale jednak podkreślano, iż Narody Zjednoczone będą bezsilne, jeżeli ten problem nie zostanie podjęty szczerze i bez zahamowań przez wszystkie zainteresowane kraje niepodległej Afryki, które dziś odnoszą się z dużą rezerwą do ogólnokontynentalnej konwencji. Lękają się mianowicie, iż akceptowanie statusu uchodźczego, jaki dotyczyłby uciekinierów z niepodległych państw afrykańskich, �ReCC!l1;:jc, prz.egtqr1],j wyrIClwn~ctw i c.ztlsopisnt byłoby wodą na młyn wichrzycieli i rebeliantów, dążących do obalenia władzy w poszczególnych krajach. Jeżeli nawet jednak niepodległa Afryka zawrze wspólne porozumienie w sprawie pomo~y uchodźcom, to koszty i potrzeby organizacyjne jeszcze przez długie lata przewyż5~aĆ b~dą możliwości poszczególnych rządów. Pomoc w tej dziedzinie krajów zaawansowanych cywilizacyjnie i bogatych b~dzie nieodzowna. Leszek Ingeborg Weber-Kellermann, Sammlung Sozialwissenschaften. Deutsche Metzler VoLkskul1de M. 79, Stuttgart zwischen Dzięgiel Germanistik 1969, ss. X + und 113. Dr 1. Weber-Kellermann, profesor etnografii na uniwersytecie w Marburgu, autorka m.in. dużej pracy Erntebrauch im 19. Jahrhundert (196M, prezentuje tu udaną syntez~ historii niemieckiej myśli etnograficznej, pomyślaną jako podręcznik dla studentów. Chodzi tu o tę część etnografii, którą określa się jako VoLkskunde, " co można by oddać najlppiej jako .,etnografia ojczysta". Nie często można spotkać się z tak układnym, sensownym, a zarazem z tak trafnym i pożytecznym ujęciem historii rozwoju myśli w obrębie jednej nauki w jej uwarunkowaniach społecznych, w powiązaniach z pokrewnymi dyscyplinami :)[·i.1Z z ukazaniem społeczno-poEtycznych konsekwencji tych myśli. Jest Jaktem. że etnografi,a w tej jej części, którą określiliśmy jako "ojczysta" należy do nauk humanistycznych najbardziej podatr.ych na wplywy ideologiczne, co nieraz mocno jej zaszkodziło. W każdym też niemal większym kr"ju europejskim kształtowała się ona po części odrębnie i nabrała ~woistych cech w zależności od złożenia się \\'ielu współczynników. Ponieważ przedmiotem jej stał się "lud" i jego kultura, stąd więc już samo położenie tego "ludu" w ramach danego narodu i państwa odbnało się w konkretny sposób na postaci "etnografii ojczystej". ZnaLazło to po części swój wyraz nawet w nazwie tej nauki: ludoznawstwo, narodopis, folklivsforskning, Volkskunde itd., obok łączącej te wszystkie określenia (ale bynajmniej nie równoznacznej) nazwy: etnografia. Właśnie dzieje tej nauki w Niemczech mogą być najbardziej chyba wyrazistym przykładem takich zależności i powiązań. Przebija to jasno z wszystkich niemal 12 rozdziałów opracowania Weber-Kellermann, co jest właśnie najbardziej interesujące. Pomijając prekursorów zainteresowań ludem z okresu średniowieczia i czasów nuwożytnych, spoleczno-polityczne uzależnienie VoLkskunde uwidacznia się od mo-o mentu pojawienia się jej nazwy w publikacjach J. Madera (1787). Pojawia się ono w ramach topograficzno-statystycznych badań związanych z tworzeniem się oświeconego, scentralizowanego państwa. Chodziło o zdanie sobie sprawy z liczby, właściwości i zajęć ludzi, zapewne (czego autorka nie dopowiada) jako właśnie podstawy tego państwa. Na tej podst"wie żądali inni (1802, C. H. Niemann), tak jak u nas wówczas Kołłątaj, opisu właściwości kultury ludu we wszystkich dystryktach. Chodziło wówczas m.in. o określenie i wyjaśnienie charakteru narodu. Pod wpływem głównie literatury pięknej (Goethe) zwrócono uwagę na samego człowieka, stopniowo jednak przełożono nacisk na same wytwory kulturowe. �218 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i ezasopislH Romantyzm wniósł wiele nowych idei, z których większość - jak się okaże --została w różnych kierunkach dalej rozwijana i odegrała znaczną rolę w dziejach etnografii: dominację uczucia, pojęcie "ducha ludu", ponadosobowej indywidualności ludu i narodu, wolnościowy humanizm, demokratyczny liberalizm itd., stąd idealizujący obraz ludu. Przejawem tych cech mialy być pieśni ludowe. owo "najstarsze i najukochańsze dziecko etnografii niemieckiej". Stąd leż odkrycie zwyczajów i obyczajów ludowych i ich dokumentacja. VV atmosferze zaś walk wyzwoleńczych "ludowość" stała się podstawą polityczno-narodowego wychowania aż do nacjonalistycznych tendencji; wtedy też po raz pierwszy wyróżniono: sztukę ludową, taniec, wierzenia, nazwy, stroje ludowe itd. Tak odkryto też bajki ludowe (bracia Grimm), które według ówczesnych mniemań miały być pozostałościami wierzeń z najstarszych czasów. W takich warunkach ich publikacje miały ogromne powodzenie (za życia Grimma aż 17 ich wydań) i stały się "niemiecką biblią domową"· Zainteresowanie się zaś nimi i dążenie do ujęć porównawczych doprowadziło do związków Volkskunde z filologią, z językoznawstwem germańskim, z historią starożytną i z historią kultury. Związki te, zwłaszcza z germanistyką, staną się odtąd typowe dla etnografii niemieckiej. Zrozumiałe też staje się, dl,aczego jednym z konsekwentnie wypracowanych i usystematyzowanych kierunków w etnografii tej stała się szkoła mitologiczna (W. Mannhardt, 1830-1880) wyrosła bezpośrednio z badań starożytności ojczystych (vaterWndische AUertumskunde). Szkoła mitologiczna, mająca poprzez badania germańskiej mitologii odzwierciedlić przeszłość niemieckiej kultury, powiązana z ewolucjonizmem, ukształtowała się w zwarty system naukowy. Równolegle jednak z tą szkołą rozwinęły się inne ukierunkowania. Gdy jednak szkoła mitologiczna wkrótce się przeżyła, to idee, jakie wyraził w licznych opracowaniach twórca programu niemieckiej Volkskunde, W. H. Riehl (1823-1897), nadały tej nauce zdecydowanie narodowy charakter i miały swoje znamienne reperkusje w niedawnych czasach, mianowicie w narodowym socjalizmie (aczkolwiek takich wniosków autorka expressis verbis tutaj nie wyciąga). Riehl mianowicie powiązał ściśle Volkskunde z ideą narodu i państwa. Ma ona na celu "samopoznanie ludowości", uchwycenie "psychologicznego charakteru niemieckiej grupy ludowej" przez badania "czterech wielkich S: Stamm, Sprache, Sitte, Sicdlung". Riehl traktował etnografię ojczystą jako naukę w naj głębszym swym sensie polityczną, jako pomocniczą dyscyplinę nauki o państwie. Chłop zaś to "przyszłość narodu", a naród niemiecki ma się odrodzić z jednej strony z arystokracji, z drugiej właśnie z chłopstwa. To wciąganie przez Riehla etnografii w wyrażną służbę narodowo-polityczną działo się w czasie, kiedy Karol Marks ogłosił S\vój wiekopomny Kapitał! Dalsze równolegle z poprzednimi ukierunkowania maj<\ już nawi<\zania szersze i wykraczają poza ramy jednego narodu. Wiążą się one bezpośrednio z ogólnym rozwojem humanistyki, a zwłaszcza etnologii. Tak więc na bazie językoznawstwa porównawczego wyrasta indyjska teoria pochodzenia wątków bajkowych (T. Benfey), stąd międzynarodowe badania komparatystyczne i tzw. teoria wędrówki, najbardziej zdecydowanie rozwinięta potem w fińskiej metodzie historyczno-geograficznej; w oparciu o rozwój psychologii, językoznawstwa itd. powstaje ukierunkowanie etnopsychologiczne (Volkerpsychologie M. Lazarus, H. Steinthal) i jego wpływ na pojmowanie ludu jako całości psychicznej (Volksgeist) wyznaczającej subiektywne postawy i zachowania jednostki; w ścisłym nawiązaniu do ewolucyjnej zasady rozwoju z jednej la w oparciu o psychologiczny punkt widzenia z drugiej strony, ustala A. Bastian swą teorię o tożsamych u różnych ludów podstawowych �Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism 21H wyobrażeniach i prawidłach rozwoju kultury w perspektywie procesu psychicznego rozwoju ludzkości, która to teoria wywarła swój wpływ zarówno na etnografię ludów europejskich, jak i tzw. pierwotnych; stąd np. położenie w badaniach nacisku na dokumentację i porównawcze studia tc1kich "psychicznych" wytworów kulturowych, jak zwłaszcza różnych postaci wierzeń, przesądów i zabobonów, tu geneza Handwiirterbuch des deutschen AbergLaubens, stąd też tendencja do badań wytworów kulturowych jako Ding an sich, itd.; odnośnie zaś do ludów pierwotnych przeorganizowanie ekspozycji muzealnych według ewolucyjnych schematów rozwojowych i in. W nawiązaniu lub w opozycji do powyższych pojawiają się teorie W. Ratzela, W. Wundta, 'Póżniej R. Thurnwalda i in. Powstała tak do końca XIX w. duża rozmaitość stanowisk metodologicznych i kierunków teoretycznych, w których badania "etnografii ojczystej" wiązały się w różny sposób z ogólnymi teoriami etnologicznymi. Etnografia ta była uprawiana w tym okresie także przez licznie powstałe towarzystwa etnograficzne. Lektura dalszych rozdziałów tomiku Weber-Kellermann prowadzi do wniosku o wydzielaniu się i zamykaniu Volkskunde w obrębie własnych problemów, w pośrednim tylko kontakcie z etnologią ogólną (Vi:>Lkerkunde). Z tą ostatnią wiązała się etnografia np. poprzez pewne wpływy historyczno-kulturowej szkoły wiedeńskiej. W związku z ogólnym nastawieniem na badania wytworów kulturowych rozwinęł1a się szeroka dyskusja nad rolą jednostki i kolektywu 'z jednej, a nad zakresem i zadaniami VoLkskunde z drugiej strony. Teoria recepcji Johna Me'ieoo o przekształcaniu twórczości indywidualnej we własność zbiorową doprowadziła potem do jej przejaskrawienia w postaci stanowiska H. Naumanna w sprawie tzw. gesunkenes KuUurgut - że lud nic nie tworzy, tylko biernie przejmuje i dostosowuje, co zresztą wywołało nie kończącą się, szerszą dyskusję. Podobnie sprawa zakresu i przedmiotu VoLkskunde: czy to ma być nauka ściśle oddzielona od innych i zajmująca się tym, co określono jako vuLgus in popuLo (Meier, Hoffmann-Krayer i in.), czy też ma to być szersza nauka w zazębianiu się i częściowym pokrywaniu z innym; (A. Strack, A. Dieterich i in). ,Juk wiadomo, dyskusje takie trwają w etnografii zachodnioniemieckiej do dzisiaj. Równocześnie inne spojrzenie na etnografię i jej rzeczywistość badawczą wniosło ukierunkowanie socjologiczne w etnografii (J. Schwietering, A. Spamer i in.): psychosocjo10giczne pojęcie Volksmensch jako przedmiotu badania w jego stosunku do ugrupowań społecznych, ograniczanie badań do chłopstwa jako warstwy społecznej w jego historyczno-socjologicznym ,aspekcie itd. Te socjologiczne zorientowanie wywarło swój wpływ także na charakter gromadzonego materiału do niemieckiego atlasu etnograficznego (od 1927 r.), którego założenia tkwiły zresztą w innych ukierunkowaniach. Narodowy socjalizm (hitleryzm) poddany został przez autorkę obiektywnej ocenie i krytyce od strony jego wpływów na losy niemieckiej etnografii. Jak wiadomo, wykorzystał on niektóre zasadnicze pojęcia, myśli i idee dla celów rasowo-politycznych: przyjmowanie tylko własnych, germańskich tradycji kulturowych a odrzucanie innych; traktowanie pewnych form życia zbiorowego i reliktów przeszłości, także obrzędów, jako przejawów germańskiej rasy; gloryfikacja niemieckiego chłopstwa jako podstawy życia narodu i państwa; dowolne wykorzystywanie ludowej symboliki dla celów nacjonalistycznych itp. Słusznie też przyznaje, że hitleryzm obciążył niebezpiecznie nie tylko samo pojęcie "lud", ale całą etnografię niemiecką, czego skutki odczuwa się do ostatnich·czasów. Powojenna etnografia niemiecka, zarówno w NRD jak w NRF, stanowi przedmiot ostatniego syntetycznego rozdziału. Obiektywnie omawia autorka zarówno jej kłopoty z szukaniem rehabilitacji, trudności tkwiące w teoretycznym i ideologicznym �Recenzje, prze[;i.qciy wydawnictw l c.:.:asapism obciążeniu z przeszłości, przeprowadza krótką krytykę wykorzystywania tradycyjnej ideologii w tzw. etnografii przesiedleńców (Volkskunde der Heimatvertriebenen), jak też informuje o badaniach atlasowych, historii narzędzi, o szeroko rozwiniętych studiach folklorystycznych itd. Warto podkreślić, że wiele problemów opracowywanych jest przez ogólnoniemieckie komitety naukowe. W sumie biorąc, jest to wartościowa pozycja z etnografii europejskiej, zarówno dzięki obiektywizmowi, sposobowi ujęcia, jak też i pożytecznej treści, mającej spO:'o punktów stycznych także z historią tej nauki w innych krajach, również w Polsce. Jej przydatność zwiększa celnie dobrana do każdego z tematów bibliografia. Józef Friedrich Sieber, Deutsch-westslavische austragen und Umgang 1\kademie-Verlag, Berlin Beziehungen mit dem "Sommer". Mit 19GB, ss. 275, tablic XVI. ill BUl's:to Friihlingsbl'iiuchell. Mitarueit von Siegfried Tot- Kube, W lipskim ośrodku etnograficznym Niemieckiej Akademii Nauk Instytutu Etnograficznego podjęto od niejakiego czasu skrupulatne badania nad europejską obrzędowością. Fakt ten sam w sobie nie byłby może wydarzeniem ozczególnej wngi w nauce, bowiem fińska szkoła folklorystyki posiada dawniejsze tradycje i osiągnięcia naukowe w tej dziedzinie. Można dać jako przyldad pracę W. Liungmana, Traditionswanderungen Rhein-Jenissei. Eine Untel'suchung iibel' das Winter- zmd Helsinki 1941. "FF Communications", nr 129. Waldemar Liungman czerpał dane z różnorodnych źródeł opierając swe poszukiwania wątków obrzędowych na wegetacyjnej teorii W. Mannhardta. Metoda Liungmana polegała na nanoszeniu na mapę zasięgów danego obrzędu. Odpowiednie źródła gromadzono w formie kart materiałowych. Każdą kartę opatrywano umownym symbolem cyfrowym, któryokn:ślał typ i odmianę obrzędu. Następnie nanoszono symbol na mapę, oznaczając okolicę, do której odnosiła się dana wiadomość. Analiza spo-rządzonego kartogramu ulatwLała spm,trzeganie: miejsc i kierunków występowania obrzędów, gdzie i jakie ich typy i odmiany są najliczniej reprezentowane, czy jakaś odmiana obrzędu została przyniesiona gdzieś z daleka itp. Praca Friedricha Siebera posiada zgoła odmienny charakler. Istotną jej \vartość stanowi zastosowanie swoistej, nowej metody badawczej. Wśród współczesnych badaczy obrzędowości panuje słuszr.e przekonanie o konieczności ujmowania zjawisk w czasie i przestrzeni, wobec czego na plan pierwszy wysuwa się warstwę historyczną danego obrzędu. Tematem głównych zainteresowań Fr. Siebera stały się bardzo dawne i szeroko w Europie rozpowszechnione obrzędy, odbywające się zwykle na półpościu i mające na celu oddalenie od ludzi zimy (śmierci, złego) oraz przybliżenie oczekiwanego łata (życia, dobrego). Fr. Sieber wykorzystał wszełkiego rodzaju dostępne świadectwa historyczne w celu przedstawieniu typów i odmian obrzędów "ŚIDiercicha ze wsi, nowe latko do wsi". Na podstawie analizy tych materiałów przedstawił nadrzędne zagadnienie związków w obrzędowości wiosennej niemiecko-zachodnio-słowiańskiej. Największą wlagę przykładano do świadectw historycznych najwcześniejszych uważając, iż one u'kazują dany obrzęd w postaci na tyle nieuszkodzonej, by móc na jej podstawie sensO\vnie interpretować formę póżniejszą· Dzięki zastosowaniu tej metody obrzędy (amorficzne, pł} nne czasowo i przeTotaustragen und eine hierhergehorige Briiuche, �Rc:cen:je, przeg['ldjJ u;ydawnictw i c2!lsopism strzennie.+ uzyskały w niniejszej pracy stopień historycznego datowania. W ten sposób FI'. Sieber przeprowadził szczegółowy dowód twierdzenia, iż przemiany zachodzące w obr~bie obrz~dów nie przebiegają w sposób izolowany, lecz są wyrazem dynamiki ogólnego rozwoju społeczno-kulturowego; np. dialektyka obrzędu w okresie reformacji i kontrreformacji (roz. IV). Pod wzgl~dem chronologicznym praca Fr. Siebera si~ga XIII wieku, gdyż z tego okresu, z roku 1286, pochodzi znane pisane świadectwo na temat obrzędu wypędzania zimy w Eisenach. Interesujące nas zagadnienie zawarto w czterech rozdzialach, z których pierwszy został przeznaczony na analizę świadectw pisanych podstawy niniejszej pracy. Następnie w pierwszej kolejności omówiono obrzęd wyp~dzania śmierci (zimy) oraz jego miej~ce w strukturach kultur ludowych. Uczyniono tak dlatego, ponieważ obrz~d ten uznano na podstawie faktografii za genetycznie wcześniejszy od obrzędu przyprowadzania lata do wsi. Obrzęd wypędzania śmierci odbywał si~ na ogromnych przestrzeniach sięgających daleko na wschód i zachód, natomiast obrzęd przyprowadzania lata, według dostępnych świadectw pisanych, pojawił się na niewielkim terenie (Badenia) w XVI wieku. Dalsza część pracy dotyczy zagadnienia mechanizmu zetknięcia się tych dwu obrz~dów, jego przyczyn i skutków, wreszcie typów i odmian wewnątrz całego kompleksu obrz~dowego. Zetknięcie ~ię obrz~dów wypędzania śmierci i przyprowadzania lata nastąpilo najwcześniej w Niemczech (II ćwierć XVI w.), potem w Czechach (koniec XVI w.), w Polsce (XVIII w.), a najpóźniej w Słowacji. Obrzęd przyprowadzania lata początkowo nie posiadał stałego terminu i dopiero szkol y świeckie przyczyniły się do obchodzenia go w sposób zorganizowany. Bardzo długo oba typy obrzędów funkcjonowały oddzielnie bądź w sprzężeniu i najczęściej śmierć wypędzano przed południem, a lato przyprowadzano po południu. 8opiel'O okres reformacji zapoczątkował zmianę, gdy wypędzanie śmierci zaczęto nazywać wypędzaniem ,antychrysta lub papieża. Okres kontrreformacji wprowadził administracyjny zakaz odbywania pierwszego członu sprzężonego obrzędu (wypędzania śmierci), Tym sposobem, w przeciwstawieniu do obrzędu wypędzania śmierci, obrzęd przyprowadzania lata stał się obrzędem ekspansywnym. O wartości niniejszej pracy, pomijając jej wielce przejrzysty układ, decydują głównie dwa czynniki: 1) konkretny materiał faktyczny o ścisłej proweniencji chronologicznej l pl'zestrzennej; 2) metoda - wyjście poza tradycyjne stanowisko badawcze i operowanie faktami w ścisłej łączności z interpretacją społeczno-kulturową. Ponadto praca \V końcowej pllItii zawiera: załączniki (wypisy źródłowe), rejestr osób. miejSCO\\'Ościi terminów, spis i objaśnienia ilustracji, tablice z ilustracjami. Irena TiflY seŁskol7o ziWića v stronach zarubeznoj Evropy. N. N. Gracianskiej, N. M. Listovej i S. A. Tokareva Moskva 1968 r. ss. 376 + rysunki i mapy. Pujanek Pod red. O. A. Ganskiej, (red. odp.) Wyd. "Nauka", Wydając powyższą pracę o budownictwie ludowym w Europie (z wyłączeniem ZSRR) Instytut Etn'Jgl'afii im. N, N. Miklucho-Makłaja A. N. ZSRR objął swoimI opracowaniami na ten temat obszar prawie całej Europy. Bowiem w atlasie Russkije zagadnienie to doczekało się dwudziestu map i obszernego omówienia, a stosunkowo niewielka luka, obejmująca zachodnie republiki ZSRR, już niedługo zo- �222 stanie Recenzje, przeglqdy u;ydawnictw czasopism zapełniona przez zapowiedziany Istoriko-etnograficellkij atlas i Moldavii. Autorzy recenzowanej pracy już dawniej stykali się z problematyką budownictwa. -1 tak np. M. J. Salmanovic i O. A. Ganckaja są autorami części map we wspomnianym atlasie Russkije, a N. N. Gracianskaja i N. M. Listova były autorkami referatu "Voprosy tipologii tradicionnogo zi!iśca Centr.alnoj i Jugo-Vostocnoj Evropy" przygotowanego na VII Kongres M.U.N.A. i E. Oprócz osób wchodzących w skład kolegium redakcyjnego poszczególne rozdziały opracowali: L. V. Markova, M. J. Salmanovic, 1. N. Grozdova, M. S. Kasuba, O. R. Budina, J. V. Ivanova, L. V. Pokrovskaja, I. A. Krasnovskaja, N. N. Sadomskaja i N. V. Slygina. Rozdziały te są poświęcone posz.czególnym krajom lub grupom sąsiadujących krajów. Dotyczą one głównie budownictwa miesz:kalnego; jiakkolwiek można też znaleźć wzmianki o kształcie zagrody i wyposażeniu wnętrz. Omawiano. pr.aca nie ma charakteru pionierskiego. Czterdzieści lat przedtem pierwszą poważną próbę w zakresie systematyki budownictwa ludowego podjął A. Haberlandt 1. W niniejszej recenzji zawężono się głównie do problematyki typologii oraz omówiono szerzej tę część, która została poświęcona budownictwu Słowian zachodnich. RozdzJał Krestianskoe zaisce zapadnych Slovian został opracowany przez O. A. Gancką i N. N. Gracianską w oparciu o ponad 3D prac. Pewne zastrzeżenia budzi dobór polskich autorów. I tak w zakresie budownictwa przedhistorycznego uwzględniono bardzo pobieżny artykuł J. Kostrzewskiego 2, ale pominięto nowsz1l' i o wiele bardziej wyczerpującą pracę S. Noska 3. Z regionalnych monografii budownictwa wykorzystano jedynie pracę T. Wróblewskiego 4 dotyczącą Wielkopolski, pomijając poważne monografie np. Z. Staszczak 5 i F. Klonowskiego 6. Przy omawianiu urządzeń ogniowych powołano się na notatkę R. Reinfussa, a nie uwzględniono pracy K. Kwaśniewskiego 7. Mimo wagi przywiązywanej przez autorki do opracowań kartograficznych, nie wykorzystano map dotyczących budownictwa zamieszczonych w II Zeszycie Polskiego Atlasu Etnograficznego M. Już po oddaniu do druku recenzowanej pracy ukazała się monografia Trawińskiej dotycząca kształtów zagrody w Polsce 9. Ukrainy częściowo Belorussii 1 A. Haberlandt, Die volkstumliche klung. (w:) G. Buschan (red.), I!!ustrierte seine Randgebiete, Stuttgart 1926. 2 J. Kostrzewski, O typach domów Kultur Europas in ihrer geschichtiichen EntwicVólkerkunde in zwei Biinden, cz. II Europa and mieszkalnych z czynn. i pos. PAU, t. XXXI, s. 22-23, 1926. S S. Nosek, Przedhistoryczne budownictwo w Polsce przedhistoryCznej. mieszkalne na ziemiach Sprawozd. polskich. "Lud" XXXIX, s. 253-290, 1952. 4 T. Wróblewski, Chłopski dom w Wielkopolsce, jego rozwój i przeobrażenia. Poznarl 1961. 5 Z. Staszczak, Budownictwo chłopskie w województwie łubeiskim (w XIX i XX wieku). Prace i Materiały Etnogr. t. XXIV. Wrocław 1963. 6 F. Klonowski, Drewniane budownictwo ludowe na Mazurach i Warmii. Olsztyn 1955. ,K. Kwaśniewski, Paleniska i piece w polskim budownictwie !Udowym. WrocławWarszawa-Kraków 1963. Biblioteka Etnografii Polskiej nr 7. 8 Polski Atlas Etnograficzny. Zesz. II, 1965: mapy K. Kwaśniewskiego dotyczlIce głównie palenisk i pieców (nr nr 10_128) i mapa K. Pudły (nr 129) dotycząca konstrukcji przysłupowych. Nieco luźniej związane z tematem artykułu są mapy spichrzy i komór (nr nr BIl-96) opracowane przez J. Bohdanowicza. III Zeszyt PAE, wydany w 1968 r. równocześnie z recenzowaną pracą, przynosi dwie ciekawe mapy chałup podcieniowych opracowanych przez K. Jagiełę i Z. Kozerę. Problematyka budownictwa (konstrukcja ścian, materiał z którego są one wykonane oraz formy l funkcje ogrodzeń) jest także opracowana w dwóch następnych oddanych do druku Zeszytach PAE. - 9 M. Trawińska, Zagroda chłopska w Polsce na przełomie XIX i XX wieku, cz. 1. Budownictwo tradycyjne. Wrocław 1968, Biblioteka Etnografii PolskIej nr 18. �Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism 223 W omawianym rozdziale autorki analizują po kolei poszczególne elementy chałupy oraz, zupełnie pobieżnie, kształty zagród. Wśród przyczyn powodujących zróżnicowanie podkreślają rolę czynników politycznych i ekonomicznych (np. rozbiory Polski), administracyjnych, oraz geograficznych. Te ostatnie są wyraźnie przecenione w części rozdziału traktującej o materiale i technice wykonania ścian. (Tu także omyłkowo w~pomniano o obszernych poŁaciach laso-stepu na Słowiańszczyżnie Zachodniej - s. 141). W krótkim rysie historycznym znalazło się stwierdzenie o dawności techniki łątkowej w przeciwieństwie do zrębowej. Problem jednak tkwi w tym, że z natury rzeczy łatwiej zachowują się ślady po ścianach łątkowych i dlatego trudno z całą pewnością stwierdzić, która z technik była pierwsza 10. Poważnym uchybieniem w omawianym rozdziale jest pominięcie milczeniem zasięgu ścian przysłupoviych ciągnącego się przerywanym równoleżnikowym pasem przez Słowiańszczyznę Zachodnią· Do drobniejszych uchybień w omawianym rozdziale należy zaliczyć: - stwierdzenie, że w czeskich chałupach spotyka się kapliczki wnękowe w ścianach pomijając ich występowanie co najmniej w południowej Polsce (np. Kotlina Kłodzka, Górny Śląsk, a w postaci skrzyneczek na drewnianych ścianach w Małopolsce); - liczne błędy korektorskie (np. ss. 143, 144, 148); - trzykrotne powtórzenie (na trzech kolejnych stronach 142-144) i za każdym razem nieco inaczej, zasięgu konstrukcji ryglowej (szkieletowej); a już oczywiście błędem jest włączenie do tego zasięgu Mazowsza (s. 143); - stwierdzenie, że skanseny buduje się w Czechosłowacji i NRD, pomijając milczeniem dorobek Polski w tym zakresie. Zamykając tak rozległą problemowo i terytorialnie tematykę budownictwa wiejskiego na niespełna 40 ~tronach skupiono się na podkreśleniu różnic i podobieństw pomiędzy poszczególnymi obszarami Slowiańszczyzny. Różnice te, zdaniem autorek, są stosunkowo niewielkie. Stąd zarzut pod adresem L Tłoczka, że poszedł w swej typologii tak daleko, że trudno uchwycić różnice między poszczególnymi wyróżnionymi przez niego odmianami. A przecież w zależności od celu, autor może klasyfikację "drobić", może poprzestać już na podziale pierwszego stopnia. Drugi zarzut (dotyczący chronologii) jest w zasadzie słuszny. Szkoda tylko, że tego kryterium nie użyły w swej typologii O. A. Gancka i N. N. Gracianska. Przy użyciu trzech kryteriów autorki wyróżniły na obszarze Zachodniej Slowi,c;ńszczyzny następujące podstawowe typy chałup: chalupa wąskofrontowa z zimną sienią i asymetrycznym rozplanowaniem wnętrza; chalupa wąskofronto\\'a z ciepłą sienią i a~ymetrycznym rozplanowaniem wnętrza; chalupa szerokofrontowa z zimną sienią i asymetrycznym rozplanowaniem wnętrza; chalupa szert'kofrontowa z cieplą sienią i asymetrycznym rozplanowaniem wnętrza; chalupa sZŁ'rokofrontowa z zimną sienią i symetrycznym rozplanowaniem wnętrza; chalupa szerokofrontowa z cieplą sienią i symetrycznym rozplanowaniem wnętrza. Wszystkie odmiany (w artykule: pozostałe typy) są, zdaniem autorek, jedynie wariantami wyżej wymienionych typów podstawowych (s. 177). Z typologią powyższą trudno się zgodzić z dwóch powodów. Po pierwsze mogłyby istnieć tylko dwie "odmiany": chalupa wąskofrontowa symetryczna z zimną kuchnią i takaż z kuchnią ciepłą. Po drugie - w dzisiejszym stanie wiedzy o budownictwie Słowian zachodnich typologia oparta jedynie o trzy kryterIa jest nie do przyjęcia. Pominięto szereg co najmniej równorzędnych kryteriów: konstrukcja jest tO Nawet stwierdzenie, że w kilku starsza od drugiej, nie rozstrzyga miejscowościach tego 2agadnienia z pewnosclą jedna z tych technik dla miejscowości pozostalych. �~21 Recenzje, przeglądy wydawmctw i czasopism i materiał SClan, konstrukcja, materiał i forma dachu i jego pokrycia oraz rozplanowanie wnętrza z uwzględni'eniem przekroju pionowego. Prawda, że klasyfikacja skomplikowałaby się, ale też, nie przecząc względnej unifikacji Słowiańszczyzny w zakresie budownictwa, zbliżyłaby się do stanu faktycznego . . Pracę kończy rozdział pt. Obscaja sistematika narodnogo zilisca v strunach E1TOpy opracowany przez O. A. Gancką, N. N. Gracianską. N. M. Listovq i S. A. Tokareva. Za podstawę typologii przyjęto rozplanowanie wnętrza (przekrój poziomy i pionowy). Wyodrębniono w ten sposób 8 typów i szereg odmian. Jednakże definicje są mało precyzyjne "; brak rysunków lub choćby odsyłaczy do tekstów lub fotografii czy rysunków poprzednich rozdziałów. Analizując określoną grupę czy kompleks wytworów kulturowych etnograf dokonuje najpierw typologii - podziału w oparciu o określone kryteria. I najczęściej nie jest w stanie stwierdzić, które kryterium (kryteria) jest ważniejsze. Jedno jest pewne: im więcej kryteriów weżmie pod uwagę, tym systematyka będzie bliższa rzeczywistości, tym klasy systematyczne będą precyzyjniejsze, tym mniejsza będzie ,.obecność licznych mieszanych i pośrednich form budownictwa". By nie zgubić się w mnogości faktów, wystarczy posłużyć się prostymi metodami statystycznymi (ko1"elacja) z powodzeniem stosowanymi, do podobnych zresztą celów, w antropologii. Podstawa typologiczna przyjęta przez autorów jest stanowczo niewystarczająca. I wyjaśnienia autorów (s. 9) w niczym faktu nie zmieniają. Powyższe rozważania na temat systematyki nie znaczą, że typologia dokonana przez w/w autorów dokonana zostala żle. Często bowiem zdarza się, że znając doskonale ogromny materiał dotyczący jakiegoś zagadnienia intuicyjnie można ustalić prawidłowe klasy systematyczne. U podstaw rozważań autorów nad ewolucją poszczególnych typów chałup, jak wynika z tekstu zakończenia, leży przeświadczenie, o istnieniu w przeszłości typÓ\\' "czystych", "pierwotnych". Z nich drogą różnorodnych zmian, powstał dzisiejszy obraz budownictwa ludowego Europy: obok zdefiniowanych typów "obecność licznych mieszanych i pośrednich form budynków, których nie można lub z trudem można zaliczyć do określonych typów" (s. 369). Podany przez autorów obraz ewolucji jest uproszczony. Na podstawie choćby pobieżnych lektur podręczników archeologicznych należałoby przypuszczać, że w przeszłości nie było "czystych" typów z tendencjami rozwojowymi. Typy były ciągle w stanie tworzenia się zmieniając się na skutek różnorodnych przyczyn, z których nie ostatnią było krzyżowanie się form. Z tego powodu np. aktualnej typologii nie można przykładać bezkrytycznie do planów budynków odtwarzanych przez archeologów. F-akt, że na obszarach zajmowanych przez dany typ oprócz form rozwiniętych spotyka się też formy prymitywne zbliżone lub identyczne z teoretycznym "pratypem" nie świadczy jeszcze, że są to relikty. Mogą to być miniatury typów określonych przecież na podstawie analizy materiału zebranego w ostatnim 0lue3ie, Ich powstanie było uwarunkowane często względami ekonomicznymi. Na zwrócenie uwagi zasługuje jeszcze problem tzw. "etnicznej tradycji". otóż podczas lektury kilkakrotnie spotykamy się z przypisywaniem przez autorów określonych typów określonym narodom. Stąd np. interpretacja zasięgu domu typu wschodnio-europejskiego według schematu: typ ten jest powszechny u Słowian Zachodnich, stąd obecność tego typu w Austrii i znacznej części Rumunii świadczyłaby o słowiańskiej tradycji etnicznej. Stwierdzenie, że zasięg tego typu 11 Np. niezrozumiale nastowiecznych ziemianek wydaje się naddunajskich zaliczenie do typu (s. 364·-365). po!l.ldniowoellropejskiego dziewięt- �Recenzje, przeglądy wydawnictw 225 i czasopism pokrywa się w znacznej części z zasięgiem Słowian po części teraz a po części w przeszłości może być cenne, ale jak tłumaczyć wobec tego występowanie bardzo podobnego zdaniem autorów, typu "północnoskandynawskiego" w znacznej części Norwegii, Szwecji i Finlandii. Należałoby wystrzegać się zbyt pochopnych prób łączenia określonych typów czy odmian z określonymi językami czy rodzinami językowymi. Są to zjawiska, w zasiedziałej od wielu stuleci Europie, zwykle nie chodzące w parze'. Już elementy gramatyki, a znacznie bardziej słownika, są zapożyczane przez ościenne języki. Bez porównania szybciej upowszechniają się (i giną) wytwory kulturowe w niewielkim stopniu ograniczane barierami językowymi czy granicami politycznymi. Stąd najczęściej granice zasięgów wytworów czy areałów kulturowych są różne od granic apelatywów czy języków. Poza tym te pierwsze są z reguły mniej ostre i znacznie mniej trwałe. Ten wywód miał na celu zwrócenie uwagi przed często zbyt pośpiesznym przypisywaniem narodom, wyodrębnionym przecież na podstawie języka, ergo świadomości etnicznej, wyróżniających je rzekomo cech kulturowych (mowa tu oczywiście o kulturze ludowej). Od tego schematu tylko krok do wykrycia "ducha narodu", a więc powrót do błędnej koncepcji Meitzena sprzed bez mała 90 lat. Przytoczone wyżej uwagi krytyczne nie przekreślają wartości pracy. Oceniono pobieżnie podstawy metodologiczne, ale na ocenę czekają jeszcze poszczególne rozdziały pracy. Trudno było autorom na podstawie wciąż jeszcze nielicznych, monografii regionalnych 12 czy problemowych zbudować jasny i konsekwentny obraz. Tym bardziej, że brakowało, jak dotąd, jednolitej klasyfikacji budynków mieszkalnych. Należy się spodziewać, że następne próby w tym zakresie jeszcze wiele wniosą i pozwolą stworzyć obraz przydatny do rozważań etnogenetycznych. Bo, jak słusznie podkreślają autorzy, uchwycenie zróżnicowania budownictwa ludowego w Europie, to tylko jeden z etapów wiodących do dalszych rozważań historycznych. Zygmunt Etnograficeskoje izucenije by ta rabocich. Moskwa 1968, Izd. Klodnicki "Nauka", ss. 208, ilu str. Omawiana publikacja jest pierwszym samodzielnym zbiorem prac z zakresu etnograficznych zagadnień kultury i bytu klasy robotniczej ZSRR. Składa się z 7 artykułów poprzedzonych krótkim wstępem redaktora tomu W. J. Krupianskiej. Podkreśla ona, że systematyczne badania radzieckich etnografów nad klasą robotniczą mają stosunkowo krótką historię. "Jest to problem nowy i złożony, kt6ry znajduje się dotąd w stadium gromadzenia materiałów i dlatego nie pozwala jeszcze na dokonywanie szerokich uogólnień" (s. 3). Celem publikacji jest więc i z tych nie wszystkie zostały wykorzystane. I tak np. w rozdziale pt. Krestanskoe Avstrii i Svejcarii pominięto znakomitą syntezę budownictwa ludowego Szwajcar!! R. Weiss, Hauser und Landschajten der Schweiz. Zurich 1959, a także monografie z serii Vert\ffentlichungen des Instituts fUr Deutsche Volkskunde: K. Baumgarten, Das Bauernhaus im Mecklenburg. Berlin 1965; W. Radig, Das Bauernhaus in Brandenburg und im MittelelbQgebtet. Berlin 1966 (pomijając już prace wydane w tej sert! później). 12 źHiśce 15 - A Germanii, Lud, tom LIV �Recenzje, przeglqdy wydulvn.1etlc i cZlLsopislH przedstawienie ogólnego kierunku badań prowadzonych \\' tej dZiedzinie. m. in. dla rozwinięcia dyskusji i wypracowania metod badawczy:h. W. J. Krupianskaja stwierdza, że w omawianym zbiorze ogłoszono tylko niektóre zagadnienia, ale ~zczególnje ważne dla poznania wspólczesnego życia robolników i o zasadniczym znaczeniu dla etnografii jako nauki. Do głównych problemów etnografii klasy robotniczej należą: materialne warunki bytu robotników, przeobrażenia rodziny, rola tradycji narodowych i etnicznych we współczesnym życiu robotników, proces wzajemnych oddziaływań narodowych i społecznych, dokonujących się w środowisku robotniczym i in. Etnografia, która powinna aktywnie uczestniczyć \\' praktyce budownictwa komunistycznego, winna wsl-:azywać na zjawiska postępowe i wsteczne w kulturze badanych zbiorowości, wykorzystując historyczny punkt widzenia na aktualną rzeczywistość. Konsekwentny historyzm powoduje konieczność znacznego rozszerzenia zakresu żródeł i wykorzystywanie materiałów archiwalnych, prasowych, reportaży, pamiętników. Z drugiej strony potrzebne jest dla stwierdzenia typowości różnych zjav,;isk wykorzystywanie masowych danych statystycznych, gromadzonych np. za pomocą ankiet. Zgodnie z tymi założeniami znajdujemy w poszczególnych artykułach ujęcia historyczne, rozwojowe, jak i statystyczne. Zebrane w tym niewielkim tomie artykuły, choć dotyczą bardzo różnych zagadnień, zostały wyselekcjonowane celowo, stosownie do przedstawionych we wstępie założeń. Pierwszy z nich, napisany przez W. J. Krupianską, daje przegląd etnograficznych zagadnień życia robotników i rozwoju badań nad nimi w ZSRR, dwa artykuły przedstawiają historię ,kształtowania się i współczesny skład kolektywów (kadr) robotniczych w dwóch różnych częściach RSFSR: w obłasti gorkowskiej nad środkową Wołgą oraz w Buriatskiej ASSH. Trzy następne artykuły poświęcone sc1 kolejno robotniczej rodzi:lie ukraiJ'.skiej na P<ldkarpaciu, warunkum bytu robotników przemysłu naftowego w południowo-wschodniej Tatarii (Tatarska !\SSH) oraz przemianom w dekorowaniu \vm)trz mi<,'S/.kdlll\"('b ['"i)otnik()w-wl'JkniarbY na Litwie. Ostatni artykuł omawia wartość danych prasowych dla badania życia robotniczego, na przykładzie pierwszych roczników bolszewickiej ..Prawli~"·. W aneksie zamieszczono formularze 2 ankiet i kartę rodziny, którymi posługiwano się w badaniach. Mamy więc w zbiorze 3 względnie 4 grupy zagadnień, !\lóre należałoby oddzielnie zreferować i ocenić. Artykuł W. J. Krupianskiej zawiera najbardziej pełny przegląd rozwoju i stanu badarl etnograficznych nad klasą robotniczą i jej kulturą w ZSRR. Autorka wychodzi od zagadnień bazy źródłowej i jej wykorzystania. Podkreśla wa rtc.ść dawnych materiałów i opracowań statystyczno-ekonomicznych, dając za przykład wykorzystywanie ich jeszcze przez Lenina. Wobec braku przed Rewolucją Październikową prac etnograficznych dotyczących ludności robotniczej, stanowią one ważne źródło dla poznaniJa niektórych cech życia robotniczego, a zwlaszcza warunków bytu. W łatach międzywojennych etnografia radziecka skoncentrowała swe zainteresowania n.a zagadnieniach etnicznych i nie uwzględniała klasy robotniczej ani ludności miast. Dla tego okresu najważniejsze znaczenie mają również opracowania statystyczno-ekonomiczne, zwłaszcza dotyczące budżetów rodzin robotniczych. W latach dwudziestych rozpoczęto natomiast gromadzenie i opracowywanie folkloru robotniczego. Zwrot ku problematyce robotniczej nastąpił dopiero około 1950 r., kiedy w Instytucie Etnografii AN ZSRR podjęto badania nad różnymi grupami robotników Moskwy, Leningradu i niektóry(;h ośrodków przemysłowych, 7.whszeza ur'alskich, organizując m.in. w 1954 r. ekspedycję dla porównawczego badania życia robotni- �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 227 ków i chłopów w dorzeczu Kamy. Do badań tych włączyły się niektóre regionalne muzea i wyższe uczelnie. W 1960 r. rozwinięto badania nad robotnikami w rejonie miasta Gorki. Dobre wyniki osiągn~li etnografowie ukraińscy badając m.in. robotników Donbasu; opracowali oni również parę monografii syntetycznych. Autorka wskazała także na osiągnięcia badawcze etnografów innych republik radzieckich, zwłaszcza Gruzji. Badania nad życiem i kulturą ludności robotniczej prowadzone są już we wszystkich republikach radzieckich. Szczególną uwagę zwraca problem ",cielonarodowego składu załóg robotniczych w licznych nowych ośrodkach przemysłowych, ich przemian i adaptacji do nowych warunków życia. Z szerokim rozwojem badań empirycznych nie zawsze idzie w parze odpowiedni poziom metodologiczny i teoretyczny, który wymaga stałego ulepszania. Autorka podkreśla konieczność pogłębienia historycznego punktu widzenia, badania tendencji rozwojowych. Stwierdziła potrzeb(; badania przez etnografów także procesów kształtowania się nowej inteligencji, wywodzącej się ze środowisk robotniczych. Etnografowie powinni zdawać sobie dokł.adnie sprawę ze zmian zachodzących w strukturze społeczeństwa radzieckiego oraz w warunkach życia i pracy różnych kategorii zawodowych. Badania nad współczesnym życiem i kulturą robotników obejmują głównie zjawiska kultury duchowej i społecznej, a opierają się, ze względu na dużą liczebność badanych zbiorowości, w znacznym stopniu na materiałach ankietowych, pozwalających na ujęcia ilościovve. Dużo miejsca poświęciła autorka badaniom rodzin, gdyż ich skład i styl życia stanowi węzłowy problem współczesnych przemian społecznokulturowych. Na uwagę zasługuje stwierdzenie, iż "badanie kultury i bytu robotników jakiegokolwiek przedsiębiorstwa... nieuchronnie łączy się z poznawaniem określonej miejscowości", gdyż robotnicy żyją w ścisłej symbiozie z innymi kategoriami ludności (s. 34). Zwraca uwagę fakt, że charakteryzując współczesne przeobrażenia spoleczeńst\va radzieckiego i związane z tym zadania badawcze etnografii nie posługuje się autorka pojęciem urbanizacji, które u nas zrobiło niejaką karierę, a które nie jest całkiem do pominięcia, zwłaszcza przy analizowaniu przekształceń ludności chłopskiej w kategorię robotników socjalistycznego, uprzemysłowionego i zurbanizowanego kraju. O wpływach miasta jest w całej książce niejednokrotnie mowa. Artykuły S. B. Rożdżestwienskiej i J. W. Argudiajewej dotyczą problematyki, którą etnografowie dotąd raczej w ogóle się nie zajmo\vali - kształtowania się i składu kadr robotniczych. Około 1960 r. ekspedycja badawcza Instytutu EtnografIi AN ZSRR zebrała kompletne dane o załogach 2 wielkich zakładów przemysłowych w rejonie miasta GOI'ki oraz odpowiednie reprezentacyjne dane o rodzinach robotniczych,'w ilości 700 względnie 842. Dane te zostały w 1963 r. opracowane przy pomocy maszyn licz<"jcych. Była to prawdopodobnie pienvsza w ogóle operacja obłiczeniowa tego typu w zakresie etnografii. \V opracowaniu ujęto: skład narodowy załóg, pochodze:lie z bliższych i dalszych okolic oraz skład zawodowy, wiek, wykształcenie a także skład rodzin, w którym zdecydowanie przeważają rodziny małe. Część robotników mieszka w wiejskich domach i w domach jednorodzinnych własnych, postawionych na terenie miejskim. Autorka stwierdza, że materiały z omówionych badań, rozpatrzone w świetle historii kształtowania się załóg fabrycznych, pozwalają na to, by: a) stwierdzić wspólne cechy składu załóg badanych fabryk i pewne różnice w najmłodszej z nich, b) określić kierunki dalszych badań nad ogólnymi i specyficznymi cechami bytu i kultury badanych załóg, c) oprzeć się przy zbieroniu i analizowaniu materiałów etnograficznych na ankietach, dających możność wiernego odtwarzania cech kultury i warunków bytu badanych załóg. �228 Recenzje, przegLądy wydawnictw i czasopism Nieco inne założenia i metodę przyjęto w badaniach nad załogą temluńskiej fabryki cementu w pobliżu południowych wybrzeży Bajkału (Buriacka ASSR), zreferowanych przez J. W. Argudiajewą. Tu zwrócono przede wszystkim uwagę na społeczno-kulturowe skutki powstania fabryki i osiedla robotniczego na czysto wiejskim dotąd terytorium, powodujące ukształtowanie się swoistego mikroregionu miejsko-przemysłowego. Bardzo trafne wydaje się stwierdzenie autorki, że "takie mikroregiony przedstawiają ogromną wartość dla badań etnograficznych, ponieważ dają możność poznać głębiej i pełniej byt robotniczy i wykryć te swoiste cechy, które wyróżniają go od bytu chłopów" (s. 62). W toku dalszych badań ma być rozpoznany jeden z ważniejszych problemów, a mianowicie sposoby 'kształtowania się współczesnych form bytu robotników i rola w tym procesie tradycji regionalnych i lokalnych oraz wzajemne oddziaływanie na siebie ludności robotniczej i rolniczej. Podobnego zagadnienia dotyczy artykuł R. K. Urazmanowej o swoistych cechach kształtowania się i warunków bytu robotników przemysłu naftowego w Tatarskiej ASSR. W południowo-wschodniej części tej republiki rozwinął się po ostatniej wojnie przemysł naftowy, który dał zatrudnienie licznym robotnikom. Początkowo większość z nich stanowili przybysze z dalszych stron, przeważnie z innych ośrodków przemysłu naftowego, szybko jednak wzrastała liczba robotników rekrutujących się z miejscowej ludności rolniczej. Ciekawe, że w wielu wsiach większość domów postawiono w ostatnich latach, po 1{}50 r. Znikła do 1{}63 r. większość domów jednoizbowych, krytych słomą, a poważnym zmianom uległy ',v ogóle wnętrza domów tatarskich. Wśród domów rodzinnych dominują dwuizbowe, jednotraktowe. Urbanizacja omawianego rejonu była po 1945 r. szczególnie intensywna. Przedmiotem badań wykonanych na ukraińskim Podkarpaciu, opracowanych we wstępnej postaci przez S. A. Makarczuka, była rodzina robotnicza. Przebadano no rodzin związanych z 6 zakładami przemysłowymi Drohobycza, Boryslawia, Stryja, Stebnika i Rozdola. Zastosowano kwestionariusz ankietowy i kartę rodziny. Autor przedstawił w zasadzie tylko strukturę zbadanych rodzin. Szczególny nacisk położył na zjawisko zaniku wśród robotników rodzin trzypokoleniowych, charakterystycznych dla środowiska wiejskiego, rolniczego, uwarunkowane zasadniczymi zmianami ekonomicznych warunków bytu. W obecnych rodzinach robotniczych duża część kobiet, zwłaszcza młodych, pracu~e, podczas gdy do 1939 r. kobiety stanowiły zaledwie 3% załóg robotniczych w obwodzie drohobyckim. Ogólnie postępuje stale podnoszenie się poziomu wykształcenia i potrzeb w rodzinach robotniczych. Stosunkowo najwęższe zagadnienie omawia A. A. Danilauskas - rozwój dekoracji mieszkań robotników-włókniarzy osiedla Juodupe w północno-wschodniej Litwie w latach 1907-1962. Autor przedstawił to zagadnienie na dość obszernie potraktowanym tle rozwoju warunków bytu i warunków mieszkaniowych robotników fabryki włókienniczej. Robotnicy ci utworzyli szereg nowych osad wiejskich, które otoczyły fabrykę i przyfabryczne osiedle. Część dom6w stanlJwily tradycyjne domy typu auksztockiego, griczja, część domy nowe, ale wzorowane na tradycyjnych, niewielką zaś część domy oparte na wzorach miejskich. Domy tradycyjne zaczęto stopniowo tynkować wewnątrz i bielić, albo przynajmniej oklejać ściany papierem. Około 1936 r. zaczęły przeważać we wnętrzach meble miejskiego typu. Stos·owano nadal tkaniny dekoracyjne, lecz według nowych wzorów, bardziej bogatych. Naczynia fajansowe zajęły miejsce dawnej ceramiki ludowej. Ogólnie zaznaczyły się coraz silniejsze wpływy miejskie i mieszczańskie. Najdalsze odejście od tradycyjnych wzorów wykazują mieszkania młodych rodzin mieszanych, litewsko- �Recenzje, przcc;Lądy wydawnLctw i czasopism 22H -rosyjskich. Zasadniczą, ogólną tendencją jest upodabnianie się wnętrz mieszkalnych do siebie i dominacja wyrobów fabrycznych, chociaż istnieją dążenia do utrzymania w przemyśle i rękodziele pewnych dawnych wzorów ludowych względnie narodowych. Ostatni artykuł, opracowany przez O. R. Budiną, przedstawia zagadnienie bytu i kultury robotników rosyjskich w prasie bolszewickiej do wybuchu Rewolucji. Składa się z obszernego wprowadzenia oraz szczegółowej, obszernej bibliografii omawianych zagadnień w rocznikach "Prawdy" z lat 1912-1914 i 1917. Autorka przedstawiła niektóre fakty dotyczące położenia robotników w Rosji carskiej, przytaczając fragmenty artykułów. Jest to bodaj pierwsze omówienie wartości materiałów prasowych z punktu widzenia etnografii. U nas sięgali do takich informacji prasowych niektórzy socjologowie, zaś etnografowie zupełnie wyjątkowo. W omawianym zbiorze .artykułów znalazła odbicie tylko część zagadnień, które W. J. Krupianska okreśłiła jako podstawowe w badaniach etnograficznych nad ludnością robotniczą, część natomiast poruszono w różnych artykułach okazjonalnie, ubocznie (materialne warunki bytu, rola tradycji narodowych i etnicznych i in.). Badania zreferowane w poszczególnych artykułach przeprowadzone zostały w różnych częściach ZSRR nad bardzo różnymi zbiorowościami robotników (względnie ludności robotniczej), zatrudnionych w przemyśle metalowym, naftowym, cementowym, włókienniczym, chemicznym i in. Uwzględniono robotników zamieszkałych w średniej wielkości miastach (np. Drohobycz) oraz w osiedlach robotniczych i wsiach. Warto nadmienić, że ostatnie roczniki "Sowietskiej Etnografii" przyniosły także sporo artykułów z zakresu etnografii klasy robotniczej, na podstawie badań przeprowadzonych w różnych częściach ZSRR. Niewątpliwie cenna wydaje się przyjęta w badaniach radzieckich etnografów zasada uwzględniania załóg robotniczych na tle ich środowisk, a więc równoległego badania załóg i skupisk osadniczych. Interesujący jest przy tym fakt, że przy szybkim rozwoju miast i osiedli w badanych rejonach Związku Radzieckiego znaczna częsc robotników mieszka nadal w osiedlach wiejskich, obok chłopów kołchozowych i wchodzi w skład rodzin o mieszanym składzie. Wobec pełnej kolektywizacji wsi radzieckiej ci robotnicy wiejscy różnią się na pewno od naszych "chłopów-robotników", ale sytuacją swą przypominają robotników wiejskich w innych krajach demokracji ludowej, np. w Rumunii czy Bułgarii. Bardzo pozytywnie należy ocenić sięgnięcie do masowych badań przy wykorzystaniu danych urzędowych i kwestionariuszy ankietowych. Etnografowie radzieccy udowadniają, że \V badan1ach współczesnej kultury i bytu takie podejście jest wręcz warunkiem powodzenia wszelkich badań podejmowanych na szeroką skalę. Kwestionariusz ankietowy zawierający pytania i odpowiedzi dotyczące zwłaszcza obiektywnych sytuacji, okazuje się ważnym narzędziem bad.awczym współczesnej etnografii. Dokładniejszy obraz użyteczności tego podejścia uzyskamy po ukazaniu się drukiem pełnych opracowal'l wyników badań, zreferowanych na razie tylko skrótowo w omawianym zbiorze. Dalszym etapem prac badawczych radzieckich etnografów nad problematyką klasy robotniczej będzie zapewne opracowanie pewnej liczby całościowych monografii różnych mikroregionów, obejmujących jakieś zakłady przemysłowe i powiązane z nimi skupiska osadnicze - miasta, osiedla i wsie. Dotychczasowe publikacje wskazują, że radzieccy etnografowie uwzględniają bardzo szeroki zakres zagadnień w badaniach nad ludnością robotniczą, obejmując także tematy u nas niejako zarezerwowane ella socjolGgii, jak adaptacja ludności wiejskiej do pracy w przemyśle �2,')0 Recenzje J przeglądy wydotvntctw j czasopisHl. i życia w miastach. Jest to zjawisJw niewątpliwie korzystne i dlatego z zainteresowani'~m n<lleżaloby oczekiwać dalszych prac bacl:Jwczych i pubiil"wii rildziec].;jch etnografów dotyczących ludności robotniczej różnych ośrocl1,uw pn:cmyslowych i miast. Skądinąd j2di1ilk wiadoma, że ostatnio pra~e te uległy ZnaCi'-IWInUogr<lniczeniu. Edward Pietrllszek Paulinus Galaunc, Li,etuviu Liaudies menas (Litewska rzeźba ludowa) T. l (l9l):l), ss. 452, nlb. lO, iI. 489; t. 2 (1965), ss. 4lili, nlb. n, it. ~j:JG.Tel;:s! litewskim i rosyjskim. \V Vilnius. języku Litewska rzeźba ludowa jest w Polsce dobrze znana dziE;ki publikacjom oraz wymianie kulturalnej i nauko"vej. Omawiany tu dwutomowy album o litewskim śv;iątkarstwie ludowym i maskach obrzędowych imponuje ilością materiału plastycznego. Słabiej natomiast przedstawia się wstęp i metryka zabytl;ów. Ciekawe v.:iadomości o rzeźbie ludowej, j~j t\vól'cach i Śi oclo\vi:;ku, zas]ugi'\>va!yby na szers:.-:c omówienie. Również w spisie ilustracji nie uwzględniono m.in. wymiarów poszczególnych zabytków, ich kolorystyki itd. Zebrany materiał artystyczny sięga XVIII wieku, ale zdecydowanie przeważają rzeźby dziewiętnastoi dwudziestowieczne. S~ to kompozycje płaskie, uformowane przeważnie w drzev.:ie i polichromowane. Wielu z licznego grona wybitnych świątkarzy litewskich, pracujących twórczo w XIX i XX wieku, głęboko związanych z własnym środowiskiem, zapisało się trwale w tradycji ludowej. Ukształtowane przez nich formy, od prymitywnych do realistycznych, powstawały na kanwie stosunków feudalno-kapitalistycznych, panujących na wsi litewskiej do Rewolucji Październikowej. Roz\vój świątkarstwa, masowy i gwałtowny, był możliwy d;;:ięki rozleglej funkcji, jaką te wytwory sztuki pełniły w śiodowisku wiejskim. Bóg i święci - w pojęciu łudu - pełnili funkcję opiekullczą. Kapliczki i figury fundowano z okazji ważnych dla jednostki lub grupy ludzi okoliczności, jak np. przyjście na świat noworodl<a, powołanie syna do służby wojskowej itp. Niektórym świętym przypisywano szczególną moc. I tak np. wierzono, że św. Flori,an i św. Agata chronią domostwa przed pożarem. Świątki umieszczano \V izbach, na ścianach chałup, w obrębie zagrody i wsi, na rozstajnych drogach, na skraju lasu i na grobach. Choć rzeźba ludowa posiadała charakter religijny, oparty na bazie ikonografii chrześcijańskiej, którą pod względem treści i rozwiązań kompozycyjnych przerastała, to problcmatyka ta, nurtująca świątkarzy litewskich, była przepojona sprawami głęboko ludzkimi, realiami codziennego życia wsi. Jak dalece plastycy ludo\vi swą twórczością zaangażowali się w sprawy polityczne i społeczne ludu najdobitniej obrazuje fakt, że kiedy na gm bach powstańców, poległych w !B63 r., masowo umieszczano figury, carat odczul to zjawisko jako wrogie i w 1864 r. wydał zarządzenie zabraniające tych praktyk. W XIX i XX wieku na Litwie nadal działa wielu świątkarzy, artystów pochodzących z ludu - biedoty wiejskiej, chłopów małorolnych, muzykantów, różnych majsterkowiczów itp. Ich sylwetki są dotąd żywe w tradycji ludowej. W omawianej książce silnie podkreślono przemiany formalno-ideowe, zachodzące na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat w świątkarstwie litewskim. I tak np. diabły, przedstawione w t. l, miały ścisłe powiązania ideowo-formalne z ikonografią chrześcijańsk~, natomia6t temat ten pokazany w t. 2 posiada samoistny �J(('C(;H:'je. pr::egLqclu wydawnictw i czasopism charakter. Postal: diabla zosbała tu sprowadzona do symbolu oznaczającego zło. Tak więc punkt ciężkości na przestrzeni stosunkowo krótkiego czasu, został przesunięty ze spraw religii na stosunki społeczne i polityczne wsi. Stosunek ludu litewskiego dr) Boga i jego świętych wyrażał się niemal w tych samych formach, które spotykamy w Polsce, był on oparty na założeniach utylitarnych. Na Litwie, podobnie jak i w Polsce', wśród świątkarzy powszechnie było znane powiedzenie: "Boże, tyś mnie stworzył, jam cię zrobił, sprzedał i przepił". Artyści ludowi natchnęli postacie nadprzyrodzone bogactwem przeżyć psychicznych, które sami głęboko odczuwali. Twarze i ubiór Boga i świętych charakteryzuje silny związek ze środowiskiem wiejskim. Poprzez kształtoVl'ane formy plastyczne artyści ludowi wyrażali cierpienia i upokorzenia, które przynosiły wsi niesprawiedliwe ustroje minionych epok. I tak np. poprzez przedstawienia Matki Bosk'ej zQosta!y wyrażono przeżycia Litwinki-matki, cierpiącej, zbolałej, rozpaczającej, rzadziej uśmiechEiętej i dumi1ej. Klasyeznym przykładem jest tu Pieta, w której łud li te \0\ ski widział wiejską kobietę, matkę, opłakującą syna bitego na śmierć lub zabranego na 25 lat do armii carskiej. W obu przypadkach jest to rozpacz matki za utraconym synem. Do ulubionych motywów świątkarzy litewskich, podobnie jak i w Polsce, należy zaliczyć Chrystusa Frasobliwego, którego forma odznaC'za się cieplem i liryzmem. W maskach obrzędowych można dost"zec trafne ujęcia typów \\'iejskich, niekiedy potraktowanych humorystycznie. Zostały one v;zbogacone dodatkowymi akcesoriami, jak np. doklejeniem włosów, brody, wąsów itp. Masowy i niezwykle gwałtowny rozwój świątkarstwa na Litwie można porównać pod względem ilościowym i jakościowym tylko z folklorem. W obu bowiem dziedzinach twórczości ludowej zostało ujawnione głębokie zrozumienie spraw społecznych i politycznych, nurtujących wieś litewską przed Rewolucją Październikową. Artyś~i ludowi byli piewcami wolności narodo\vej i równości społecznej, wyrażali tęsknotę do idei humanitarnych, byli wyrazicielami bogactwa duchowego wsi litewskiej Edward Miroslav Novi:le. Draszkić, Krojputos::i olcotine Kratjeva. Beograd Ozgowicz 1967, Wyd. Knyżevne Autor, pracownik Muzeum Etnograficznego w Belgradzie, poświęcił swą najnowszą publikację ludowym kamiennym nagrobkom zwanym "krajputaszami" -co \v tlumaC'zeniu brzmiało by: "kamienie przydrożne", których znaczna ilość znajduje się na terenie Serbii, przy wiejskich drogach. "Pod "krajputaszami" nie leżą zmarli. IV przeciwict1stwie do nagrobków cmentarnych. Wbrew jednak tytułowi - ograniczającemu treść do "krajputaszy" książeczka w kilku swych rozdziałach pośvv'ięcona je~t historii rzeżbionych kamieni nagrobnych w ogólności. Pozycja wydana bardzo starannie w formacie 16, składa się z 13 rozdziałów pop,'zedzonych wstępem Pedzi Milosavljevića, w którym omawia autor krótko 1 PM. nI'- p<'wi"dzt'lIil' pr<:lc:",-':.. Hnzt::'. t,v7.eś ('lon ej ]"r'1I1ciszka Nowaka, cieśli 7. Wielkopolski mnie ~t\vol'zył) ja cie zrobił, ale cie musze (1810-1894), po skońsprzedać i przepić ... " �232 RecenzjO!, przQ{I!qdy wydawnictw i cza&opism historię nagrobków w ścisłym powiązaniu z kulturą antyczną i bogomilskimi "stećkami" z Bośni i Hercegowiny. W posłowiu od wydawnictwa omówione są pokrótce publikacje, które ukazały się do tej pory na temat nagrobków. Dostrzeżono je raczej niedawno, bo dopiero przed ok. 10 laty. Bodźcem, który skierował uwagę na te zabytki, była zorganizowana w 1955 r. wystawa etnograficzna w Muzeum belgradzkim, dzięki której wzbudziły one szersze zainteresowanie społeczeństwa. Jednakże do tej pory ukazało się niewiele opracowań na ten temat, i to napisanych przez ludzi pióra i pędzla, a nie przez etnografów. M.in. poeta Branko Radićević wydał na temat nagrobków piękną książeczkę pl. Plava linija żivota (Belgrad 1961), gdzie w poetyckiej formie zawarte jest wiele cennego etnograficznego materiału, który autor zebrał prowadząc na własną rękę badania terenowe. Uwagi poety odnoszą się zresztą w głównej mierze do artystycznych wartości nagrobków. W pierwszym rozdziale książki zatytułowanym "Lud twórcą nagrobków" wyjaśnia Draszkić cel i zakres publikacji. Ograniczył się w swych poszukiwaniach głównie do okolicy Kraljeva, ponieważ uważa, że nagrobki z tego terenu są najmniej znane, ,a ponadto znajdują się tam w znacznej ilości. Powiat Kraljevo liczy 53 wsie, zamieszkałe przez Serbów, którzy osiedlili się tutaj w XVIII i XIX w. po przejściu z Czarnogóry i Stal'ej Serbii. Ma to istotne znaczenie dla wyjaśnienia genezy nagrobków serbskich. Ponadto powiat ten znajduje się na granicy średniowiecznego państwa serbskiego i posiada bogate tradycje kamieniarki, która szczególnym artyzmem zabłysła m.in. w monastyrach Studenica i Żicza. W okolicy Studenicy znajduje się jeden z największych kamieniołomów słynnego z białości marmuru. Nagrobki w okolicy Kraljeva znajdują się na wiejskich cmentarzach, lub bardzo często przy wiejskich drogach, ustawione w tym przypadku równolegle do drogi, w jednym lub kilku rzędach. Jak już wspomniano na wstępie, różnica między przydrożnymi a cmentarnymi nagrobkami polega na tym, że pod tymi pierwszymi nie został nikt pochowany, są to kamienie pamiątkowe - w przeciwieństwie do znajdujących się na cmentarzach. Jednakże zarówno kościelne, jak i rodzinne uroczystości pogrzebowe (łącznie z ucztami na cześć zmarłego) odbywają się bez żadnej różnicy przy obydwu rodzajach nagrobków. Rozdział drugi poświęca autor omówieniu kultur zmarłych w powiązaniu z pomnikami nagrobnymi, wychodząc od stwierdzenia że wyobrażenia, wierzenia i zwyczaje związane ze zmarłymi są wynikiem wymieszania się animistycznych i chrześcijańskich pojęć. W świadomości ludu doprowadziło to do uznawania konieczności związania duszy zmarłego z określonym kamieniem lub drzewem, aby nie błąkała się po świecie. Przytacza tu także autor szereg dowodów animistycznego traktowania kultu zmarłych od starożytności po czasy współczesne. Trzeci rozdział "Krajputasz - nagrobek dla duszy" poświęca autor wyłącznie krajputaszom, opierając się na dokumentach wyraźnie mówiących o stawianiu nagrobków dla zmarłych, którzy polegli gdzieś na obczyźnie (naj wcześniejsza wzmianka sięga I pol. XV w.). Kamienne nagrobki mają być w tym wypadku miejscem siedliskiem duszy zmarłego, względnie przedmiotem, na którym dusza choć na chwilę mogłaby spocząć w postaci ptaka. Dla udokumentowania twierdzenia przekonywująco operuje autor licznymi przykładami z zakresu ludowych obrzędów pogrzebowych. Następny rozdział poświęcono historii kamiennych nagrobków od średniowiecza do ,dziś, śledząc ich pojawianie się na tle migracji ludności z tzw. okolic starego państwa serbskiego (Raszki) na tereny zachodniej Serbii. �Recenzje, przelllq<ly wyd.awniciw i czasopism 233 W rozdziale "Rzemiosło w służbie kultu" wymienia autor kilku znanych z nazwiska kamieniarzy-rzeźbiarzy, którzy zaczęli podpisywać swe dzieła dopiero w II pol. XIX wieku (Todorović, Radoje, Rade Lazar). Dwa dalsze rozdziały poświęcone są omówieniu formy kamieni nagrobnych z okolic Kraljeva oraz występującej na nich symbolice i znakom. Pod względem formy wyróźnia autor 3 grupy pomników: stelle, obeliski i krzyże. W obrębie pierwszej grupy kamiennych bloków o formie prostopadłościanu wydziela dodatkawo: 1) stelle z płaskorzeźbionym motywem lub głową mężczyzny na szczycie, 2) stelle nakryte daszkami i wreszcie 3) zwieńczone krzyźami. Najstarsza pierwsza grupa nawiązuje do pomników ze Studenicy (pochodzą z XVII i XVIII wieku). Obeliski mają kształt piramidalny z charakterystyczną podstawą. Podobnie jak na stellach, prócz płasko rzeźbionych wizerunków zmarłych występują tu geometryczne, zwierzęce i roślinne motywy. Przypuszczalnie kamienie te pochodzą najwcześniej z pocz. XX wieku. Krzyże są charakterystyczną formą pomników z okolic Studenicy. Posiadają krótkie rozszerzające się ku brzegom ramiona, z przyczepionymi pośrodku stożkowatymi "brodawkami". W centrum krzyża znajdziemy charakterystyczne, geometrycznie potraktowane twarze, lub tylko motywy geometryczne. Większość krzyży datuję Draszkić na poło XIX W. W części rozdziału poświęconej motywom zdobniczym na pomnikach dowiadujemy się, źe są to przede wszystkim ludzkie postacie, względnie tylko głowy zmarłych (czasami ręce) - przedstawione nader realistycznie. Z geometrycznych motywów naj częstsze są: romby, kwadraty, spirale, rozety i koła; roślinne motywy pojawiają się najczęściej w postaci kiści winogron, liści lauru, gałązek. Z innych rekwizytów często spotkamy przedstawienie stołu z zastawioną stypą na cześć zmarłego, lichtarz ze świecą, narzędzia rolnicze, broń, przyrządy tkackie, instrumenty muzyczne oraz przedmioty codziennego uźytku: par.asol, lusterko, torbę - a nawet maszynę do szycia. Realia te stanowią oryginalne ikonograficzne źródło do historii ludowego stroju (dokładnie odtworzonego na portretach zmarłych), zajęć, jak równieź sztuki i literatury ludowej (oryginalne poetyckie teksty inskrypcji nagrobnych). Dalsza część ksiąźeczki poświęcona jest opisowi konkretnych krajputaszy z uwzględnieniem napisów ze wsi: Samaile, Cwetke, Toplisznice (większe zgrupowania kamieni wzdłuź wiejskich dróg) oraz pojedynczym przydroźnym kamieniom nagrobnym ze wsi: Mu,gina Reka, Peczenoge, Ratina, Sibnica, Stubal, Tolisznica, Stancza, Czukojevac, Szumarice, Kamenica. Ciekawe informacje przynosi rozdział pt. "Radość na pomnikach ,a magia". Jakkolwiek większości przedstawionych postaci nadali rzeźbiarze wyraz spokoju i dostojeństwa, to istnieje grupa kamieni, na których przedstawieni zmarli uśmiechają się, niekiedy ironicznie, niekiedy żartobliwie. Znajdziemy tu także dowcipne, wesołe teksty. Według Czajkanovića jest to uśmiech magiczny, który np. spotykamy w obrzędach greckich, rzymskich, fenickich gdzie towarzyszy śmierci. Opierając się na wynikach badań Czajkanovića - Draszkić uważa, że podobnie żołnierz serbski, odchodząc na wojnę uśmiechał się udając przed rodziną wesołość. "Ofierze winien towarzyszyć pogodny nastrój" często człowiek wierzył, że na drugim świecie będzie wyglądał tak, jak schodził z tego świata, dlatego uśmiechał się umierając. Śmiech magiczny miał również za zadanie obronę przed demonami. Swoją książkę kończy autor rozdziałem pt. "Uwagi z pogranicza etnogr.afii i sztuki", w którym zwraca u\\'agę na konieczność pogłębienia przez badaczy �234 Recenzje, jJTzeyl.qfly wycl"wnictw i. czasopism problemu serbskich nagrobków, przy czym powinni się nimi zająć tak historycy sztuki, etnografowie jak i literaci, gdyż tylko kompleksowe badania mogą przynieść rozwiązanie wielu dotychczas niewyjaśnionych problemów. Jakkolwiek książka Draszkića omawia dość wąski wycinek zagadnienia, jednak przynosi sporo rzeczowo opracowanego materialu, jak dotąd słabo eksploatowanego przez etnografów jugosłowiańskich. Po raz pie:'wszy spotykamy tu próbę wyjaśnienia pewnych zjawisk interpretowanych dotychczas tylko z punktu widzenia artystycznych wartości - w oparciu o bogatą sferę życiu duchowego ludu serbskiego. Wartość książki podnoszą znakomicie przygotowane ilustracje i oprawa graficzna M. Diklića i M. Nikolića. Książeczka posiada streszczenie w języku angielskim oraz prąpby wraz z bibliografią. Ze względu na prawic nie znaną w Polsce tematykę - zasługiwałaby na tłumaczenie. Rolf Langematz, Paul J3,Lltzen 19GR, ss. 194. Nedo, Sorbische Volkskunst. VEB Domowina-Verlag, Literatura etnograficzna niewiełe dostarczyła nam dotychczas okazji do bliższego zapoznania się z twórczością płastyczną Serbołużyczan. Zainteresowani tym przedmiotem mogli korzystać tylko ze sporadycznie rozsianych wiadomości w trudno dostępnej literaturze lub też ze zbiorów serbołużyckich muzeów regionalnych. Autorzy Serbolużyckiej sztuki ludowej, Rolf Langematz i Paul Nedo, wykoc'zystali zarówno obydwa wyżej wspomniane rodzaje źródeł, jak również przeprowadzili bacLania terenowe uzupełniające istotnie ich materiał źródłowy. Przyświecała zaś im koncepcja sztuki plastycznej nadZWYCZaj szeroka obejmująca wszelkie możliwe - przenikające życie gospodarcze, społeczne i religijne - przejawy plastycznego kształtowania. Tak szerokie zakreślenie przedmiotu pracy podyktowała przede wszystkim specyfik.a tematu. Nie znajdujemy bowiem w inwentarzu kulturowym Serbołużyczan wielu obiektów, które tylko i wyłącznie funkcjonowałyby j:::ko przedmioty dostarczające wzruszeń estetycznych. Mamy zaś do czynienia pr,awie wyłącznie ze sztuką użytkową w naj szerszym tego słowa rozumieniu, co zadecydowało o wyborze punktu spojrzenia na twórczość plastyczną jako na fenomen zintegrowany z innymi aspektami kulturowego bytu, na omówienie jej \V kontekście v;.arunkujących ją w dużym stopniu czynników gospodarczych, społecznych i religijnych. W tych też determinatach upatrują autorzy przyczyn stosunkowego, w porównaniu z bogactwem twórczości językowej i muzycznej, ubóstwa twórczości plastycznej Serbołużyczan. Nie wiemy w jakim zakresie te sugestie są słuszne, gdyż autorzy nie zawsze w tym względzie przekonywująco argumentują na rZl?cz wypowiadanych przez siebie stwierdzeń. Precyzacji i relatywizacji domaga się przede wszystkim twierdzenie tłumaczące ubóstwo twórczości plastycznej trudnościami ekonomicznymi. Bardziej adekwatny i zgodny z prawidłowościami zaobserwowanymi na innych obszarach jest nie wyrażony przez autorów expressis verbis wniosek stwierdz-ający intensywniejszy rozwój twórczości plastycznej na terytorium zasiedlonym przez ludność wyznania katolickiego (powiaty Bautzen, Kamenz, Hoyersverda), niż na terenach zamieszkałych przez ludnoś(~ wyznania protestanckiego. Niektóre z owych odmienności, realizujące się zarówno w formie jak i treści, zostały przez autorów wypunktowane. Potraktowali oni jednak ludową plastykę �H\'cen:j<" przeglądy wyclalcnictw i czasopism sakralną raczej marginalnie, przyznając, że wymaga ona specjalnego opracowania monograficznego. Wydaje się nam, a w naszym przekonaniu ub'v'ierdzają nas również wzmianki autorów o kapliczkach i krzyżach, że monograficzne opracowanie sakralnej plastyki ludowej katolickiej części Łużyc istotnie wzbogaci nasze wiadomości o kulturze plastycznej Serbołużyczan. Nawet jednak dalsze badania nie podważą zapewne naczelnej konkluzji autorów, głoszącej, że zdolności plastyczne Serbołużyczan znalazły przede wszystkim wyraz w kształtowaniu przedmiotów użytkowych, a przede wszystkim stroju. Autorzy rozpoczynają, po dość obszernym wprowadzającym szkicu historycznn-geograficznym, prezentację materiału od omówienia typowego wnętrza chałupy, sprzętów domowych i narzędzi gospodarczych. Najobszerniejszy rozdział dotyczy ubioru, a przede wszystkim stroju kobiecego, gdyż tradycyjny ludowy strój męski zanikI okola połowy XIX stulecia, kiedy iD zastąpiony został przez surdut i cylinder. Jedynie pewne dodatki w postaci chustek, szarf, wstążek i bukietów do współczesnego odświętnego ubioru męskiego nadają mu nieco lokalny, specyficzny charakter. Strój kobiecy natomiast, choć nie wszędzie po dziś dzień noszony, zachował się jeszcze w swym społecznym i regionalnym zróżnicowaniu. W ostatnim rozdziale zapoznajemy się z przejawami twórczości plastycznej w życiu społecznym: w obrzędach dorocznych i uroczystościach rodzinnych. Bezsprzecznie najwięcej uwagi, zarówno ze względu na rozmaitość technik jak i na wysokie walory p1astyczne, przyciąga zdobienie jaj wielkanocnych. Zwyczaj ts m bardzie! godny uwagi, że w chwili obecnej obserwujemy na terenie Łużyc jego renesans. Autorzy nie 7.ajmu ją się jednak upodobaniami estetycznymi współczesnych Serbolużyczan, lecz ograniczają sit: do ujawnienia wartości estetycznych funkcjonujących \V tym, co zwykliśmy malo precyzyjnie nazywać tradycyjną kulturą ludową. Ramy chronologiczne opracowania narzucił z konieczności stan źródeł, gdyi; prawie całość zebranego przez autorów materiału pochodzi z ostatnich 150 lat. W wypadkach, gdzie to było możliwe, starano się zawsze odróżnić obiekty wytworzone przez Serbolużyczan od obiektów imp01'towanych, które co prawda świadczą o upodobaniach estetycznych ludu, ale nie są wyrazem jego twórczości. Tam też, gdzie to było możliwe, próbowano ustalić bliższe dane dotyczące twórców, wzorów, z jakich ewentualnie czerpali, a w przypadku obiektów importowanych - źródeł ich pochodzenia. Nie został w pracy rozwinięty interesujący i znany z innych obszarów problem zależności plastyki ludowej od sztuki warstw wyższych. W wypadku Serbołużyczan zagadnienie tym bardziej intrygujące i ,godne przebadani.a, gdyż nie mieli oni swojej szlachty ani swego mieszczaństwa, a początki inteligencji serbolużyckiej przypadają dopiero na drugą połowę XIX wieku; kultura wyższa była dla nich zawsze kulturą obcą etnicznie i językowo. Gerhard Józef Grabowski, Dawna ss. 36, nlb. 5, ił. 191, nlb. 2. polska rzeźba ludowa. Warszawa Konrad Klaska 1968. Wyd. Auriga, Kolejna książka Józefa Grabowskiego, znakomitego badacza plastyki ludowej, pokazuje te zabytki polskiego świątkarstwa, które wyróżniają się prymitywną formą i \valorami artystycznymi. Autor, omawiając problematykę rzeźby ludowej �236 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism na tle innych gałęzi twórczości ludowej, zasygnalizował węzłowe zagadnienia, dając równocześnie szereg własnych spostrzeżeń, które w świetle niepełnej argumentacji wydają się być kontrowersyjne. Celem omawianej pracy było: "Pokazanie rzeżb niezależnych od stylów oficjalnych sztuki kościelnej czy dworskiej, naśladowanych często przez różnych majsterków wiejskich, poszukiwanie wyrazu artystycznego właściwego wyłącznie rzeźbie ludowej, a specjalnie tej prymitywnej ..." (s. 5). Autor nie daje odpowiedzi na szereg zagadnień, a mianowicie: 1. jakie są kryteria umożliwiające wyodrębnienie zabytków, których Iorma wykazuje niezależność stylową od sztuki kościelnej czy dworskiej?; 2. czy wszystkie cechy formalne, z których składa się styl ludowy, można uznać za wyłączną własność sztuki ludowej?; 3. jeżeli nawet założymy, że istnieją takie metody i kryteria, które pozwalają wyodrębnić zabytki o stylu wyłącznie ludowym, to jeszcze nie mamy żadnej pewności, czy przypadkiem dla świątkarza określona rzeźba lub obraz kościelny nie stanowiły wzorca, który w procesie twórczym artysty ludowego uległ zasadniczej przeróbce plastycznej? Mówiąc o tych sprawach autor przyznaje, że: "...w dziedzinie ikonografii rzeźbiarze, podobnie zresztą jak i malarze ludowi, niewiele mieli od siebie do powiedzenia. Koncepcję ikonograficzną brali z tradycji i wzorów nieludowych" (s. 19). Nie można mówić o niezależności rzeźby ludowej od sztuki kościelnej, skoro jak sam autor przyzn.aje ~ ikonografia kościelna stanowi dla świątkarza punkt wyjścia. Autor, ograniczając się do analizy formalnej, poszedł w wyciąganiu wniosków o wiele dalej - wnika w zag.adn1enia funkcji i idei wytworów sztuki (por. s. 6), co oczywiście musiało doprowadzić do wykrzywienia interpretacji artystycznej twórczości ludowej. Sztuka ludowa jest wynikiem wielu złożonych i skomplikowanych zjawisk społecznych, aby więc wyjaśnić jej istotę, nie można opierać się wyłącznie na analizie formalnej, jak to czyni Grabowski, ale trzeba badać także wszystkie te zagadnienia z zakresu kultury duchowej i społecznej, które występują w związku z procesem twórczym. I tak np. autor, opierając się na analizie formy, stwierdza, że: "...wyraz psychiczny rzeźb ludowych jest zawsze, przynajmniej w dużym stopniu, przypadkowy, to znaczy powstały raczej nie z dążenia twórcy do osiągnięcia właśnie takiego efektu, ale niejako jako produkt uboczny cięć, mających na celu wydobycie szczegółów twarzy czy ciała. Niemniej jednak jest to efekt rzeźbiarza zadowalający i przez niego zaaprobowany, więc odpo\\dadający jego zamierzeniom" (s. 20). Z taką interpretacją można się tu zgodzić ale pod warunkiem, że pogląd jego odnosi się do rzeźb szczególnie prymitywnych, natomiast nie da się go utrzymać w odniesieniu do wybitnych artystów ludowych o duźej indywidualności. Ich świadoma twórczość jest oparta na wiejskiej logice, która uformowała specyficzny światopogląd religijny i społeczno-polityczny chlopa. Zjawisko to jest dostrzegalne może nie tyle w efekcie końcowym procesu twórczego, ile w dążeniu artysty do ukazania spr.aw ludzkich. I tak np. powszechne stosowanie polichromii w rzeźbie ludowej to nie przypadek i nie tylko trwanie w tradycji, ale konieczność. Kolor bowiem ulatwiał transponowanie złożonych treści, które chciał pokazać artysta, w sposób wizualnie czytelny. Józef Gr,abowski oparł wartościowanie rzeźby ludowej na generalnym założeniu, że ilość cech prymitywnych decyduje o wartości dzieła, to znaczy, że im więcej występuje elementów prymitywnych, tym dzielo pod względem artystycznym jest �Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopIsm 237 cenniejsze (por. s. 5). Wydaje mi się, że zagadnienie to zostało zbyt mocno uproszczone. Na ogół specjaHści od sztuki ludowej pr'zy ocenie zabytków są dość zgodni, ale nie sądzę, aby ocena artystyczna rzeźby ludowej była oparta o jedno główne kryterium, a mianowicie stopień prymitywizmu. Nasuwają się tu pytania: czy słusznie przyjęto tu jedno kryterium na wiele znanych z teorii sztuki? Czy dzieła sztuki ludowej powstałe na zasadzie przypadku, bo takie są w dużym stopniu zabytki o formie prymitywnej, należy stawiać wyżej od tych, które nie legitymują się formą wyłącznie prymitywną? Odpowiedż jest jedna - nie stopień prymitywizmu formy daje lepsze efekty artystyczne. Nie można budować hierarchii wartości artystycznych, porównując formy prymitywne z realistycznymi czy mieszanymi. Decydują tu różne kryteria, znane powszechnie historykom sztuki. Można tu postawić jeszcze inne pytanie, a mianowicie: jaką wartość posiadałaby polska rzeźba ludowa, oparta wyłącznie na prymitywnej formie? Upraszczając zagadnienie można powiedzieć, że byłby to jeszcze jeden przyklad twórczości zbliżonej do prymitywnych form, ukształtowanych w drzewie, które spotykamy u ludów o niskim stopniu rozwoju kulturowego. W takiej, wyłącznie prymitywnej twórczości nie byłoby miejsca na ujawnienie bogatej skarbnicy duchowej polskiego ludu. W formach prymitywnych zaś nie wiele znajdziemy treści ideowych. Nie wolno, nie negując wartości wynikających z prymitywizmu w sztuce, o tym zapominać! Prymitywizm dla polskiej rzeźby ludowej byl punktem wyjściowym, ale nie koilcowym. Polska rzeźba ludowa rozwijała się na bazie kultury-lokalnej, w oparciu o szeroką kompilację zj.awisk społecznych, jej rozkład na części składowe, na podstawie znanych dotąd kryteriów, jest niemożliwy. Wartość artystyczoo poszczególnych rzeźb zależy głównie od tego, w jakim stopniu przynoszą one nową interpretację ideowo-formalną tematów ciągle powtarzanych. O powodzeniu artystycznym decy:Jowal talent rzeźbiarza i jego więź ze środowiskiem, natomiast przypadek odgrywał rolę drugorzędną. Józef Grabowski wprowadza pojęcie "pełny styl ludowy" (s. 26) i mówi, że opiera się on na formach nieludowych. Takie stwierdzenie samo w sobie jest logiczne, ale nie wiemy co należy rozumieć przez formę nieludową, wyjaśnienia bowiem autora w tym zakresie nie są pełne. Sprawę tę poruszyłem częściowo na początku recenzji, tu zaś chcę zaznaczyć, że tworzenie konstrukcji definicji, która przyniosłaby określenie pojęcia "styl ludowy", może uzyskać powodzenie tylko pod warunkiem, że uwzględnimy, poza formą, także ideę i funkcję wytworu, jakim jest wyrzeźbiony w drzewie "świątek". Podjęta tu polemika nie obniża wartości albumu. Twórczość ludowa dostarcza bowiem uczonemu wiele nietypowych i nie dających się przewidzieć sytuacji, dlatego zajęcie często jednego stanowiska jest niemożliwe. W tej sytuacji na szczególne podkreślenie zasługuje odwaga ,autora, który od wielu lat podejmuje próbę wyjaśniania szeregu trudnych problemów z zakresu polskiej rzeźby ludowej. Omawiana praca, z dobrym katalogiem i materiałem fotograficznym, jest cenna zarówno dla interesujących się zawodowo problemami sztuki ludowej, jak i szerokiego grona czytelników. Jak dotąd nie jesteśmy jeszcze w stanie pokazać wszechstronnie polskiego świątkarstwa ludowego, a to dlatego, że dotychczasowy stan badań nie jest w pełni zadowalający, choć można powiedzieć, że w tym kierunku nauka polska w ciągu ostatnich dwudziestu kilku lat zrobiła bardzo dużo. Edward OZllowicz �238 Recenzje, przeglqd.'l wydawnictw -i czasopism Stanisław Swirko, Orle gniazdo. Podania, legendy i baśnie wielkopolskie. "Li"ował Jan Marcin Swncer. Wydawnictwo PoznaJiskie 1969, ss. 529. Ilu- We współczesnych badaniach folklorystycznych wielkopolska bajka i podanie ludowe stanowią teren ciągle jeszcze prawie nie UCzE:szczany. Od czasu pionierskich poczynań "Przyjaciela Ludu" (1834-1849), który na łamach swoich 16 roczników przyniósł kilkadziesiąt opowieści ludowych (w tym znaczną cZE:ŚĆdotyczącą Wielkopolski), publikacji Raczyńskiego, Siemieńskiego, Berwińskiego, zapisów Kierskiego. Chociszewskiego i Piątkowskiej, głównie zaś Kolberga, którego siedmiotomowa seria W. Ks. Poznańskie zawiera ok. 230 podań i bajek, artystyczna proza ludowa, w przeciwieństwie do pieśni i muzyki ludowej, pozostawała na marginesie zainteresowań badaczy folkloru tego regionu. Publikow.ana w latach 1964-1965 na łamach 4 zeszytów "Literatury Ludowej", poświE:conych folklorowi wielkopolskiemu, garść tekstów, pochodzących tylko cZE:ściowo z badań terenowych, stanowiła wprawdzie próbę przełamania impasu, nie zastąpiła jednak braku monograficznego opracowania ani reprezentatywnego dla całego regionu zbioru tekstów. Pojawiający się wiE:c obecnie zbiór podań, legend i baśni wielkopolskich, przygotowa:l.Y przez Stanislawa Świrkę, zasługuje na specjalną uwagE: z dwu głównie powodów: po pierwsze, jako pierwsza tego rodzaju próba od czasów kolbergowskich, czyli od lat prawie stu, po drugie, jako wydanie tekstów ludowych opracowanych literacko, wybranych z typowego dLa Wielkopolski repertuaru przez specjalistę i przeznaczone dla szerokiego kręgu odbiorców. Określając profil swej publikacji, autor zastrzega siE: w Przedmowie: "Nie jest to jednak opracowanie naukowe, lecz wybór popularny, zbeletryzowany, adresowany do szerokich rzesz czytelniczych, rozmiłowanych w pięknie ludowej literatury polskiej" - jednak star.anny dobór materiału podaniowego i bajkowego przeprowadzony na drodze rzetelnej penetracji źródeł starych i nowych, towarzyszący tekstom komentarz, umożliwiający zapoznanie się z warsztatem autora i konfrontacjE: ze źródłami, wreszcie rewindykacja wątków zapoznanych lub mało znanych, stawiają tę pozycję w rzędzie ambitnych i właściwie pojE:tych przedsięwzięć popularyzatorskich. Całość obejmuje 111 tekstów zaczerpniętych lub opracowanych przez autora na podstawie przekazów literackich (tylko 2 opowiadania oparte są o relacje ustne, z żywej jeszcze współcześnie tradycji). Najwięcej materiału dostarczyła folklorystyczna literatura XIX-wieczna: "Przyjaciel Ludu", zbiory Berwińskiego, Siemieńskiego, Raczyńskiego, prace Syrokomli, Szajnochy, głównie zaś poznańska seria Ludu Kolberga oraz jego monografia KaLiskie. Drugą grupę źródeł stanowią stare zapisy kronikm'skie - Gall, Dlugosz i Kronika Wielkopolska, skąd wybrał autor podania historyczne dotyczące Wielkopolski. Wreszcie reprezentowane są w zbiorze źródła współczesne, m. in. Wybó1' polskich tekstów gwarowych K. Nitscha, Klechdy domowe H. Kostyrko, głównie zaś wspomniane już zeszyty "Literatury Ludowej", z których pochodzi 6 opowieści (2 ze zbiorów folklorystycznych Szulczewskiego, 3 zebrane przez Z. Strawińską w OstatkO\ ••.. ej Strudze w pow. szubińskim i 1 bajka kujawska opracowana przez M. Fryczową). Jak wynika z tego pobieżnego pl'leglądu, są to więc materialy o różnej wartości dokumentalnej, odmiennym niekiedy krańcowo stosunku do tekstu: od swobodnego literackiego przetworzenia, poprzez proste relacje o zdarzeniach, do wiernego zapisu gwarowego, z zachowaniem wszystkich elementów indywidualnego przekazu. Łączy je jednak związek z historią i kulturą Wielkopolski i ich wydobycie ze żródeł �Recen:je, przeglqdu lvydawnicil.JJ i czasopisrrt często mało dostępnych, niekiedy nawet poprzez tłumaczenie z języka niemieckiego (ze zbioru Ottona Knoopa) jest niewątpliwą zasługą autora usiłującego maksymalnie uprzystępnić najciekawsze okazy artystycznej prozy ludowej Wielkopolski. Zbiór składa się z siedmiu rozdziałów, którym tytuły nadał autor zgodnie z własnym, uproszczonym kluczem tematycznym (np. ,,0 królach, panach, książętach tudzież o poniektórych grodach i wioskach wielkopolskich"). Zasadniczy trzon książki, wypełniający niemal w całości pierwsze 6 rozdziałów, na które składa się 87 tekstów, stanowią podania, wśród których znalazło się parę legend; rozdział VII i ostatni zawier,a baśnie oraz 7 zgrupowanych razem opowiadań o charakterze facecjonistycznym. V\' dziale podań najobszerniejszą I-;rupę tworzą podania historyczne i topograficzne (rozdział l, tekstóv! 53) związane z osobami i wydarzeniami głośnymi w historii, wyjaśniające powstanie miast i wsi, dotyczące budowli i cudownych miejsc, komentujw:c lokalne osobliwości. W~zystkie teksty ułożone tu zostaly chronologicznie. według epoki i faktów, do których odnoszą się poszczególne wątki tematyczne, począwszy od legendarnej przeszłości związanej z postaciami Lecha, Popiela, Piasta, poprzez panowanie pierwszych Piastów, walkę nowej religii z odradzającym się pogaństwem, wieki średnie, najazdy krzyżackie, epokę Jagiellonów, do okresu wojen szwedzkich i czasów s,askich, wojny północnej, kampanii napoleońskiej, Wiosny Ludów aż po czasy najnowsze. Wszystkie niemal teksty uzyskały w myśl założeń autora konkretne osadzenie historyczne, wyrażające się jeśli nie opisem tła historycznego, to przynajmniej wzmianką o faktach lub osobach, czy choćby datą. Drugą obszerną grupę podań stanowią podania o charakterze wierzeniowym (rozdziały II-VI, tek~tów :H). Elementem decydującym o zaliczeniu tego typu tekstów do grupy podań jest moment lokalizacji, różniący je istotnie od bajek, z którymi jednak wiążą je niektóre cechy wspólne. Czerpiąc więc obficie z wierzeń i wyobrażeń ludu o świecie nadzmysłowym związane są również z określonym miejscem, szczegółem terenu, budowlą. Zasadą kompozycji, szeregującą tę partię tekstów \'7 zbiorze są określone tytułami rozdziałów wątki tematyczne: zatopione kościoły, dzwony i miasta oraz "inne osobliwe i cudowne historie", np. wędrujące kamienie w Ostrowie, śmierć uwięziona przez pustelnika z Krobi, anielski pocałunek ratujący Górkę pod Łobżenicą od zagłady itp., zaklęte skarby pilnowane przeważnie przez diabelskie siły, 5łynne przygody zbójeckie i miłosne, historie o diabłach, duchach, strachach, rusałkach wodnych. W odróżnieniu od podań historycznych konkretyzacja w czasie jest tu rzadkością, zastępują ją charakterystyczne zwrnty: "przed wielu, wielu laty", "było to może sto lat temu, a może i więcej". Wśród wyodrębnionych tu dwu zasadniczych grup podań nie brak oczywiście kategorii pogranicznych, w obrębie których mieszają się i krzyżują elementy obu zespołów. Rozdział ostatni, zawierający baśnie, operuje zgodnie z prawami dla tego gatunku innymi zupełnie kryteriami. Nie istnieje tu konkretnie określony czas czy miejsce, a nawet bohater, nie obowiązują kategorie świata realnego ani troska o prawdopodobieństwo. Autor zgromadził tu głównie bajki magiczne, których akcje wyznaczają zasadnicze wątki tematyczne: nadludzkie zadania i pomocnicy, przedmioty magiczne, nadprzyrodzeni przeciwnicy, nadludzka potęga i wiedza. Wyróżnia się w tym rozdziale jako zespół odrębny 7 opowiadań anegdotycznych, zamykających całość. Taki dobór tekstów miał zapewne w intencji autor,a dwa swoje istotne aspekty: z jednej strony uprzywilejowanie podań, stanowiących wyraz ludowej wiedzy o naszych dziejach i bądących wyrazem naturalnej potrzeby ich interpretacji, pełni �240 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism ważną funkcję zbliżenia i udostępnienia dawnych dziejów Wielkopolski poprzez pokazanie jej historii podaniowej, co stanowi kontynuację postulatów millenialnych, z drugiej zaś taki dobór materiału jest odbiciem sytuacji w życiu poszczególnych gatunków ludowej prozy Wielkopolski, która posiada niezwykłą ilość ciągle jeszcze popularnych podań, jest bogato reprezentowana przez baśnie, ale posiada bardzo niewiele bajek zwierzęcych i jest stosunkowo uboga w legendy. Wszystkie uszeregowane w ten sposób teksty napisane są współczesnym językiem literackim, a wprowadzanie przez autora osobliwości gwarowych, wyrażeń staropolskich czy zapożyczeń obcych jest rezultatem stylizacji, która ma na celu nadanie opowiadaniu każdorazowo harmonizującego z nim kolorytu. Osiągnięcie tego jednolitego kształtu literackiego, wobec faktu, że teksty pochodzą z różnego typu żródeł, narzuciło autorowi trzy różne metody postępowania: przedruk, adaptację literacką wersji gwarowej lub opracowanie samodzielne, czyli nadanie własnego kształtu narracyjnego relacji żródłowej. Wśród tekstów przedrukowanych przeważają baśnie (na 21 przedruków - 10 baśni), co wynika z faktu, że literatura tę właśnie formę opowieści ludowej przekazała w postaci najpełniejszej. Przedruki dokonane są na ogół wiernie. Towarzyszy im jednak retusz stylistyczny, polegający na niwelacji elementów gwarowych i wprowadzający poprawki leksykalne, skladniowe i gramatyczne. Ma on na celu nie tylko wprowadzenie języka literackiego, ale w niektórych wypadkach również i właściwe zrozumienie tekstu, który w przekazie żródłowym zawiera oczywiste błędy. Wyjątkowo tylko zachodzą sytuacje, gdy poprawki autora nie wydają się zbyt celowe i zacier.ają pierwotny, właściwszy sens myśli, jak się to zdarzyło np. w baśni ,,0 złotym ptaku, złotych jabłkach i złotej dziewicy", przedrukowanej z "Literatury Ludowej" 1964 nr 3 (zob. tamże s. 50, w OrUm gnieździe s. 404). Niektóre drobne różnice między wersją źródła i omawianą sprawiają też czasami wrażenie błędów druku. W tekstach, które stanowią literacką adaptację przekazu gwarowego, zachowana została wiernie w stosunku do źródła zasadnicza struktura wątku i poszczególne ogniwa akcji, zabieg stylizacji starł jednak z pierwowzoru, zgodnie z założeniem, wszystkie cechy gwarowe. Niekiedy zatarte zostało nawet swoiste piętno indywidualnego przekazu i zmieniona tym samym wymowa treści (np. sens epilogu baśni ,,0 Krzywdzie i Pomocy" zaskakująco odmienny od epilogu wersji źródłowej czy wyłożenie znaczenia symbolicznych trzech lilii w zakończeniu baśni ,,0 Bogdynku, cudownym koniu i pięknej królewnie" - w źródle potraktowane eliptycznie). Najdalej poszła jednak ingerencja autora w teksta,ch opracowanych przez niego samodzielnie. Dotyczy to głównie pod.ań, które źródła przekazują często w postaci niepełnej, niekiedy nawet kalekiej (na 87 podań tylko 4 zostały przedrukowane, wszystkie pozostałe są opracowaniami). Autor zachował tu pomysł przewodni, przekazany przez źródło, wprowadził jednak wł.asną narrację, tworząc bardziej lub mniej rozbudowane opowieści. Odpowiedni do opisywanych wydarzeń koloryt nadają poszczególnym tekstom starannie dobrane i weryfikowane realia i słownictwo, wprowadzanie elementów wierzeniowo-obrzędowych (np. w "Ostatniej Sobótce w Wałczu"), dawnych pieśni rycerskich i ludowych, dialogów. Zgodnie z przeznaczeniem zbioru, urealnieniu akcji służą wcielane do tekstów dane historyczne w postaci dat, rodowodów, szlaków, opisów położenia polityczno-geograficznego, konkretnych nazwisk w miejsce ogólników, a niekiedy całych ram historycznych, wstępów czy zakończeń komentujących okres i fakty, klamer nawiązujących do współczesności. Dużą rolę gra tu teź obecność przyrody ściśle stopionej z treścią �Recenzje, przeg!qc1y wyc1awnictw 241 i czasopism opowiadania, stąd częste opisy krajobrazów, ukształtowania terenu na tle różnych pór roku i dnia, wytwarzające pożądany nastrój. Rolę przewodnika w tym materiale spełnia zamieszczony na końcu komentarz uwzględniający każdy tekst z osobna. Składa się on z kilku warstw; pierwszą i najważniejszą jest komentarz bibliogr.aficzny. Odsyła on do źródeł drukowanych, które były podstawą przedruku czy przeróbki autora, uwzględnia też, co niezwykle cenne, publikacje wcześniejsze, na których oparli się autorzy cytowani w Orlim gnieździe. Zasada ta przeprowadzona jest na ogól konsekwentnie, zdarzylo się jednak parę istotnych potknięć. Np. odsyłacz żródłowy dotyczący podania "Zaniemyśl i Płowce" powołuje się jedynie na cz. I i III W. Ks. Poznański.ego Kolberga, przemilczając fakt, że w cz. I Kolberg cytuje za "Przyjacielem Ludu" (R. 3/1836 nr 12 i 19), w cz. III zaś przytacza korespondencję "Wieku"; w innym przypadku komentarz do opowiadania "Zaklęta księżniczka w zamku gnieźnieńskim" powołuje się wyłącznie na cz. II serii wielkopolskiej Kolberga (powinno być: cz. III) oraz cz. IV, pomijając wcześniejszą proweniencję tekstu, który Kolberg przejął, skróciwszy go, z Baśni wielkopolskich dla młodzieży Emilii Puffke, zbioru pod względem wartości folklorystycznej bardzo nieudanego. W niektórych wypadkach komentarz źródłowy uzupełnia nazwisko informatora i miejsce sporządzenia zapisu, co ma szczególne znaczenie przy tekstach pochodzących z niemieckiego zbioru Ottona Knoopa, gdyż wskazuje, że narratorami byli Polacy. Drugim stałym elementem komentarza jest uwaga o sposobie przygotowania tekstu,a więc nota, że jest to przedruk, adaptacja lub opracowanie. Zdarza się też komentarz rzeczowy, wyjaśniający wątpliwe lub kontrowersyjne realia historyczne (np. informacja o sprowadzeniu do Polski przez Bolesława Chrobrego pięciu benedyktynów i osadzeniu ich koło Międzyrzecza, gdzie w 1003 r. zostali zamordowani, sprostowanie, że bohater podania o "wielkim budowniczym", to nie Piotr Duńczyk, a Piotr Włast, czy uwagi o Janie Płomieńczyku Nałęczu zw. diabłem weneckim). Wreszcie ostatnią wnrstwę stanowią odsyłacze do Pols/dej bajki ludowej w układzie systematyczn y Tn, osadzające teksty, których dotyczą, w systemie klasyfikacji międzynarodowej. Posiada je ponad 1/3 tekstów, w tym większość dotyczy rozdziału VII poświęconego baśniom i anegdotom. Odsyłaczem takim opatrzone są wszystkie teksty, których wątek notuje PBL. Obok komentarza, na oprawę naukową zbioru skł.ada się Przedmowa autora omawiająca założenia, zawartość książki i dająca krótki rys hi;;toryc:wy dziejów folklorystyki wielkopolskiej, oraz wykaz bibliografii i sporządzony przez ,autora "Słowniczek wyrazów staropolskich, gwarowych i obcych". Z charakterem publikacji harmonizuje szata edytorska, w której na uwagę zasługują kolorowe ilustr,acje Jana Marcina Szancera. Tak więc omawiany zbiór, wychodząc z rąk specjalisty, który trafnie dokonał naukowej analizy i selekcji źródeł, wyrażając to odpowiednim zestawem tekstów i komentarzem, będzie na pewno książką pożyteczną w ręku młodzieży i wielu czytelników dorosłych, pragnących zapoznać się z wielkopolską literaturą ludową. Ze względu jednak na daleko niekiedy posuniętą ingerencję autora w materiały przekazane przez źródła, dla bajkoznawcy, badającego utwór ludowy jako dokument źywej tradycji i indywidualnego przekazu, ten typ opracowania źródeł folklorystycznych nie może być przydatny. Elżbieta 16 - Lud, lorn LIV Millerowa �242 Recenzje, Franciszek Kotula, górzan. Folklor Muzeum w Rzeszowie. przeglqdy słowny wydawnictw osobliwy Wydawnictwo t czasopism Lasowiaków, Lubelskie, Rzeszowiaków i Pod- 1969, ss. 249. Z czymś osobliwym mamy do czynienia nie tylko w tytule oraz - jak ten zdaje się zapowiadać - w treści omawianej książki, ale także w całej sytuacji jej powstania. Chodzi o autora tej publikacji. Franciszka Kotuli od strony jego działalności i dorobku naukowego przedstawiać nie potrzeba. Podkreślić trzeba wszakże osobliwą pasję badawczą tego regionalnego badacza terenowego, należącego bez wątpienia do ostatnich - klasycznych rzec można - regionalistów, a wśród nich do bodaj "ostatnich, co tak poloneza wodzą". Pasja poszukiwawcza, szperacka, zbieracka, dokumentacyjna w zakresie szeroko pojętej kultury regionu towarzyszy jego działalności od bodaj ponad czterdzi€stu lat i to - można rzec - ze wzrastającą siłą. Obecnie, kiedy osiągnął on siedemdziesiątkę, znalazł się wobec nieprzebranych wręcz zbiorów swych materiałów, z których usiłuje udostępnić publiczności czytelniczej przynajmniej część. Kotula stworzył czy zastąpił sobą i swoją działalnością badawczą całą niemal instytucję. Objął badaniami region rzadko penetrowany przez wyspecjalizowane placówki etnograficzne i folklorystyczne. A jest to region należący dzisiaj bez wątpienia do najhardziej interesujących i "złotodajnych", jeśli chodzi o badania tradycyjnej kultury ludowej. Kotula od lat świadom jest, że to "stare złoto" szybko zanika, że trzeba je szybko "wykopać" i zachować póki jeszcze czas. Stąd pochodzi jego podziwu godna pasja, niespokojna i niespożyta aktywność kierowana stałą ideą. Miał Kotula w swej karierze badacza-regionalisty kilka kolejnych "umiłowań": ceramik,a, stroje, plastyka, budownictwo ludowe, mieszkalne i obronne. Ostatnio pasją jego stała się dokumentacja folkloru regionalnego. Ten usiłuje przede wszystkim z pamięci ludzi i wprost z przejawów życiowych utrwalić i jakoś usystematyzować. Kotulę, jako autora wielu rozprawek historycznych, .a ostatnio pracy Rozmowy ze skorupami (w druku) pociągają jednak szczególnie te postacie i wytwory folkloru, które zdają się być owym "starym złotem", pochodzić gdzieś z głębi wieków. Te zdaje się swym zmysłem szperackim niejako dobrze wyczuwać, jednak stronę genetyczno-porównawczą zostawia specjalistom. Pisze też we wstępie omawianej pracy wyraźnie: "Nie znajdzie tedy czytelnik C .. ) prób genezy tych czy innych utworów, zestawień i analogii, rozbioru poetyckiego, rozważań nad prawidłami kompozycyjnymi, zjawiskami językowymi itd." Chodzi mu tylko o "przekazanie późniejszym syntetykom i historykom literatury ludowej materiału naukowego, tym wartościowszego, że (...) zebranego bezpośrednio w terenie, od żywych ludzi" (s. 9). Tak też trzeba na tę pozycję wydawniczą patrzeć. Chodzić więc tu będzie raczej tylko o jej zaanonsowanie. Nawet nie można nawiązywać do pewnych prób autora w wyjaśnianiu niektórych tekstów zarówno z punktu widzenia historycznego jak i tekstowego, są to bowiem wyjaśnienia tylko "na wyczucie", a nie oparte o normalny warsztat folklorystyczny. Z pięciu rozdziałów najmniej udany i wartościowy jest pierwszy i najobszerniejszy - "Pieśni weselne". Na 60 stronach autor starał się pogodzić i połączyć kilka na raz spraw: opis kolejnych etapów wesela jako obrzędu z wyjaśnianiem niektórych charakterystycznych jego momentów (wianka, rózgi, kołacza, korowaja, oczepin) z tekstami odnośnych pieśni wplatanych w treść opisową oraz z w.ariantarni zróżnicowań regionalnych (cały teren i Brzozowskie, dziwnie temu terenowi przeciwstawione). Z takiej próby "upchania" wszystkiego na raz wyszło niewiele. Powstał bowiem stąd zlepek tekstów pieśniowych z różnych terenów, w gruncie �Recenzje, przeglqdy wydawnictw czasopism 243 rzeczy szczupły, gdyż mogły się tu znaleźć tylko niektóre, wybrane pieśni, same w sobie cenne, ale w takim zestawieniu niewiele wnoszące. Opisy obrzędów musiały zostać ograniczone do minimum, przy czym autor nie przestrzega ich porządku chronologicznego, nawracając do tych samych etapów kilkakrotnie. Wydaje się, że było by łepiej, gdyby ,autor bądź zrezygnował z tej partii pieśni przeznaczając je do odrębnej i pełniejszej publikacji, tylko pieśniom weselnym poświęconej, bądź też ograniczył się do pieśni związanych z jednym tylko etapem wesela, albo też do jednego ich rodzaju, jak to czyni na końcu, podając pieśni humorystyczne i satyryczne. Pierwszorzędną wartość posiada rozdział II "Poezja znachorskich zamówień". Ten dział tradycyjnej kultury wsi został u nas - j1rk wiadomo - mało przebadany i znany z racji trudnoŚCi uzyskania informacji o zamówieniach (wiadomo, zdradzenie komuś tekstu i zabiegu znachorskiego odbierać miało znachorowi jego "siłę" magiczną). Autor przebadał bardzo zachowawczy pod tym względem teren Puszczy Sandomierskiej, umiał dotrzeć do inforTI1Jatorów, zdobyć ich zaufanie i utrwalić stąd aż 17 tekstów różnych zamówień oraz opisów czynionych przy tym praktyk. Nawet z terenu Podgórza uzyskał ponadto 8 tekstów, co w sumie daje największy u nas zbiór owej "najstarszej formy poezji", jak ją chyba słusznie za Sto Czernikiem nazywa. Dotyczą one zamówień: uroków (8 tekstów), róży (5), zwichnięcia (4) i takich jak: łuszczki na oku, ukąszenia węża, reumatyzmu, czezycy u bydlęcia i tzw. obyczajowe (raczej życzeń osobistych). Niektóre poznajemy tu po raz pierwszy. Do takich należy pochodzące niewątpliwie z czasów feudalnych wierszowane liczenie snopów oraz - mająca cechy zamówienia "litania do masla". Ciekawy i obszerny jest rozdział o kolędach. Daje tu autor szereg opisów obchodów kolędniczych zwanych "Turoniem", "Szopką", "Gwiazdą" czy "HeroJem" i śpiewanych wówczas kolęd. Autor wydziela tu noworoczne zwane "drabskimi" i "szczodraczymi" z terenu południowej Rzeszowszczyzny. Niektóre z nich znane są z kantyczek, sporo wygląda na oryginalne, bądź nowe, bądź dawnego pochodzenia (wywodzone przez autora np. z twórczości sowizdrzalskiej). Charakterystyczne są tzw. kolędy świeckie, traktowane j.ako średniowiecznego pochodzenia. Wśród tego zestawu mamy istotnie nowe i znakomite odkrycia, nadające się do specjalnej historyczno-porównawczej analizy, ale tę należy zostawić folklorystom. W każdym razie Kotula ma duże zasługi w ich odkryciu i utrwaleniu. Do specjalnej analizy nadawałyby się też pieśni przedstawione w rozdziale "Echa wydarzeń historycznych". Nie ma ich wiele, tak jak i w życiu rzadko się one przejawiły. Najciekawszą zapewne jest pieśń o Ciuryle, mająca swoje koneksje, a także odpowiednik w pc,dłańcuckim tańcu zwanym "ciuryło". Mamy tu utrwalone także pieśni chronologicznie nowsze, aż do powstałych w czasie ostatniej wojny. Wzbog.aca to znacznie dotychczasowe zbiory. W końcowym rozdziale zebrał autor dość bogaty i ciekawy zbiór kołysanek (tak mało u nas zanotowanych), dalej pieśni pastuszych, sierocych, dożyn'kowych, echa pieśni sobótkowych, nieco przykladów pieśni emigranckich, zawodowych (furmańskie, żołnierskie, złodziejskie) onaz satyryczno-żartobliwych, śpiewanych głównie na weselach. Jeśli chodzi o same pieśni, to omawiany zbiór ma - pomijając cenne odkrycia tekstów o starej niewątpliwie metryce - tylko połowiczną wartość a to dlatego, że żadna z pieśni nie ma melodii. Kiedy się pomyśli, że pierwsze zbiory pieśni O. Kolberga sprzed 130 lat tak wysoką uzyskały ocenę właśnie z racji połączenia przez niego programowo dwóch nieodłącznych stron pieśni - tekstu i melodii - �244 Recenzje, przeg!qdy wydawnictw ! czasopism w jedną, dopiero wtedy przemawiającą i wartościową całość, to dziwnego doznaje się dzisiaj uczucia stykając się z samymi tylko ich tekstami. O ile wiem, na dołączenie melodii nie zgodziło się wydawnictwo. Wielka szkoda. Wartość zbioru byłaby wówczas niepomiernie większa. Dobrze przynajmniej, że znalazło się tu sporo oryginalnych ilustracji. Józef Dyskusja folklorystów radzieckich nad 1956-1966. (Według artykułu Z. I. Vlasovej Folkloru", w: "Russkij Folkłor. Historyczne dia i materiały" 1968, t. 11, s. 337-339). 10 tomami rocznika Omówienie dziesięciu związki w folklorze Bllrszta "Russkij Folkłor" (omów "Russkogo słowiańskim. Stu- W marcu 1968 r. odbyła się w Leningradzie narada folIdorystów radzieckich nad ID-letnim dorobkiem swego jedynego w ZSRR wydawnictwa specjalistycznego "Russkij Folkłor", rocznika ukazującego się od 1956 r. w ramach prac Instytutu Literatury Rosyjskiej (Domu Puszkina) Akademii Nauk ZSRR. Współinicjatorem narady, obok Instytutu, była Rada Naukowa do spraw Folkloru przy Wydziale Literatury i Języka AN ZSRR. Jak stwierdził przl.:wodniczący narady prof. dr A. D. Sojmonov, na treść 10 tomów czasopisma złożyły się prace ponad 100 naukowców ze Związku Radzieckiego oraz wielu wybitnych folklorystów z zagranicy. W ciągu swego lO-lecia czasopismo przyczyniło się do znacznego zacieśnienia więzi między badaczami centralnych i terenowych radzieckich instytucji naukowych oraz zagranicznych placówek folklorystycznych, co miało poważne znaczenie dla rozwoju nauki. Podstawowy referat na naradzie wygłosiła 80-letnia uczona, nestor etnografii i folklorystyki radzieckiej i europejskiej, prof. dr A. M. Astachova, członek kolegium redakcyjnego. Autork,a poddała analizie treść i budowę wszystkich tomów "Russkogo Folkłora" i ukazała sposób, w jaki wydawnictwo odzwierciedlało i kształtowało rozwój myśli naukowej. Jeżeli chodzi o tr2ść - w piśmie stawiano i rozwiązywano podstawowe zagadnienia teorii folkloru w związku z badaniami nad współczesną twórczością ludową (tomy 1, 5-6, 8-9); wiele miejsca poświęcono zagadnieniom specyfiki poszczególnych gatunków i dyferencjacji form folkloru (tomy 5, 10) oraz problemom wzajemnego stosunku literatury i folkloru, głównie w oparciu o materiały literatury starorosyjskiej i radzieckiej (tomy 2-4, 7). Prawie w każdym tomie zajmowano się badaniem historii folklorystyki. Wiele prac z tej dziedziny, opartych w dużej mierze na poszukiwaniach archiwalnych, wzbogaciło historiografię mdziecką (prace o S. 1. Guljajeve, N. A. Ivanickim, P. V. Kirejevskim, J. E. Linevoj, G. I. Parichine, G. L Ponomareve, P. N. Rybnikove, P. V. Sejne i in.). Poruszane były także zagadnienia tekstologii (tomy 1, 6-7), metody badań terenowych (tom 9); większość tDmów zawierała wybór bibliografii związanej z treścią. Pod względem strukturalnym "Russkij Folkłor" posiadał zasadniczo 3 działy: studia i rozprawy, materiały i publikacje, kronikę, jednak w ostatnich tomach materiały i luonika nie były prezentowane. Zarówno referat, jak i dyskutanci, którzy ocenili pismo jako cenne źródło informacji naukowej oraz jako organ folklorystyki ukierunkowujący rozwój nauki, �1{CCl'1l:jc, pr.:cylc{llU lvy<1uwnicLw i 245 czasopLsrn wskazali na potrzebę podjęcia w najbliższych tomach niewystarczająco dotąd u względnianej problematyki, odpowiadającej aktualnym wymogom nauki: metodologii, studiów nad folklorem w aspekcie socjologii, strukturalistyki i semiotyki, studiów nad dramatem ludowym i zagadnieniami poetyki folkloru, badań muzykologicznych, zbieractwa, ewidencji i kartografowania folkloru. Pod adresem kolegium redakcyjnego zgłoszono szereg postulatów zmierzających do udoskonalenia pisma, tj. nadania mu bardziej wszechstronnego charakteru międzyrepublikańskiego i międzynarodowego, zwiększenia jego polemiczności, ulepszenia struktury, przyspieszenia częstotliwości ukazywania się do pół roku itp. Uczestnicy narady postulowali więc m.in. poszerzenie zainteresowań folklorem narodów ZSRR oraz informacji o materiałach archiwów wojewódzkich i zbiorach amatorskich. W związku z opracowywaniem zbiorów przez niektóre instytuty republikańskie postulowano omówienie w najbliższych numerach problemu klasyfikacji folkloru pod względem gatunków i kryteriów wewnątrzformalnych oraz systematyzacji materiału archiwalnego, a także poruszenie zagadnień tekstologicznych. Postulowano również przeznaczenie jednego z tomów na omówienie metod pracy terenowej i kartografowania zjawisk folkloru (w celu zestawienia atlasu badań), dla ułatwienia likwidacji "białych plam" na mapie badań folklorystycznych. W odniesieniu do struktury czasopisma zgłoszono następujące postulaty: szersze publikowanie materiałów folkloru współczesnego, wprowadzenie streszczeń obcojęzycznych i informacji o autorach, zmniejszenie działu bibliograficznego powołując specjalne towarzyszące wydawnictwo biuletynów bibliografii folkloru, otwarcie dzialu krytycznych przeglądów i recenzji prac radzieckich i folklorystyki światowej, poszerzenie działu informacji o życiu naukowym folklorystyki krajowej i zagranicznej oraz wznowienie działu kroniki. Na uwagę zasługuje postanowienie narady w sprawie wprowadzenia wielotematyczności pisma, w odróżnieniu od monograficznego charakteru trzech ostatnich tomów (S-lO), przy zachowaniu zasady wyboru tzw. problemu głównego, określającego podstawową zawartość tomu. I jeszcze jedno postanowienie narady zwraca swą uwagę, mianowicie zmiana karty tytułowej czasopisma, wprowadzona ju.ż w tomie 11. "Russkij Folkłor", dotychczasowy podtytuł czasopisma, wyeksponowano jako tytuł główny. Do życzeń dalszego rozwoju tego cennego czasopisma dodać warto jedno, by było ono łatwiej dostępne w Polsce. Medard V. E. Gnsev, Izuceni.je skij Folkłor. Istoriceskije 1968, t. 11, s. 318-336. slavjanskogo svjazi folklora v slavjanskom v sOV1'emennoj folkłore. Tarko nauke. "Rusi issledovanija" Tusskoj Materialy Zainteresowanie nauki rosyjskiej i radzieckiej folklorem słowiańskim, od dawna żywe i owocne, wzrosło znacznie po drugiej wojnie światowej. Bardzo istotnym bodźcem w rozwoju tej dziedziny była moskiewska narada w 1961 r. koordynująca prace słowianoznawcze, na której czołowy folklorysta N. L Kravcov w swym referacie RezuUaty i zadania w zakresie badań nad folklorem Słowian zachodnich. �246 Recenzje, przegLądy wydawntctw i czasopism oraz inni specjaliści uczestniczący w naradzie, J. N. Smirow i B. N. Putiłov, wskazali na najważniejsze potrzeby naukowo-organizacyjne w dziedzinie rozwoju folklorystyki słowiańskiej, tj. na metodę badań i kadrę naukowców. Od tego czasu w rosyjskiej folklorystyce dokonano bardzo wiele. Wprawdzie badania z braku dostatecznej kadry nie osiągnęły jeszcze pożądanego rozmachu, jednak rozwijają się one we wszystkich dziedzinach folkloru słowiańskiego, a ich oparciem jest metoda historyczno-porównawcza, której wypracowanie na podstawie metodologii marksistowsko-leninowskiej oraz upowszechnienie, zwłaszcza w badaniach nad eposem Słowian wschodnich, rozpoczęli w latach 50-tych N. L Kravcov i P. G. Bogatyrev w toku walki z burżuazyjnym komparatywizmem. Prace tych uczonych - N. L Kravcov Historyczno-porównawcze badania eposu narodów słowiańskich, w: Podstawowe zagadnienia eposu Słowian wschodnich (Moskwa 1958), P. G. Bogalyrev Niektóre aktualne zadania w badaniach porównawczych nad eposem Słowian (tamże), jak również referat V. M. Zirmunskogo wygłoszony na IV zjeździe slawistów pt. Twórczość epiczna narodów słowiańskich a zagadnienia badań porównawczych eposu (Moskwa 1958) oraz prace B. N. Putiłova o południowosłowiańskich pieśniach junackich, zwłaszcza referat pt. Typologiczne spotkania eposu jugosłowiańskiego i rosyjskiego, wygłoszony n.a XIII kongresie folklorystów Jugosławii w 1966 r., i referat V. K. Sokołovoj O niektórych prawidłowościach rozwoju folkloru w dziedzinie pieśni historycznej narodów słowiańskich na V międzynarodowym zjeździe slawistów w Sofii w 19·63 r., przyczyniły się do głębszego zbadania słowiańskiej twórczości epicznej - jej wzajemnych związków, czynników wpływających n.a powstawanie odrębności w formach i treści utworów ludowych, sposobów przekazywania wydarzeń historycznych, wyobrażania postaci itd. Nowością odkrywającą dalsze perspektywy badań historyczno-porównawczych jest praca J. L Smirnova Słowiańska wspólnota epiczna (1967), w której autor analizuje wzajemny stosunek systemów gatunku \V folklorze Słowian wschodnich, zachodnich i południowych. W ostatnich latach - obok badań eposu - znacznie wzrosło zainteresowanie słowiańskim folklorem balladowym. Badania porównawcze prowadzą tu folkloryści rosyjscy, jak i europejscy (m.in. M. Arnautov, K. Horalek, Z. Kumier, H. Romańska), wobec czego można obserwować nawet swoiste współzawodnictwo w tej dziedzinie. W radzieckich badaniach dominują prace monograficzne nad poszczególnymi wątkami, wskazujące na nowe możliwości stosowania metody historyczno-porównawczej. Tak np. D. M. Bałasov, zajmując się zasadniczo rosyjską balladą o straceniu zniesławionej żony, pokusił się o zlokalizowanie powstani.a wątków znanych wszystkim Słowianom wschodnim, a L L Zemcovskij, który zbadał wszystkie warianty ballady o córce-ptaszku znane u Słowian wschodnich i zachodnich, obalił przyjętą przez wiele autorytetów tezę o zachodnim pochodzeniu tego tematu. Najszersze jednak osiągnięcia w badaniu porównawczym ballad słowiańskich należą do B. N. Pu:1:iłov,a,który w szeregu prac, m.in. w Słowiańskiej baHadzie hist.orycznej (Moskwa-Leningrad 1965) zajął się zagadnieniem odrębności historyzmu ballad w porównaniu z historyzmem eposu bohaterskiego lub epicznych pieśni historycznych. B. N. Putiłov skoncentrował swe wysiłki na wyk<lzaniu podobieństw między balladami słowiańskimi. Jak wiadomo, jest to zadanie bardzo trudne, gdyż na pierwszy rzut oka ballady wyraźnie różnią się cechami narodowymi i ludowymi. W dziedzinie badań porównawczych nad pieśnią liryczną najbardziej interesujące są prace muzykologów. Wyróżniają się tu dwie prace: F. A. Rubcova ZWiązki intonacyjne w twórczości pieśniowej narodów słowiańskich (Leningrad 1962), dotyi południowych �Recenoje. przeglqdy wydawnictw i czasopism 247 cząca glównie folkloru obrzędowego i będąca jeszcze jednym zaprzeczeniem psychoanalitycznej freudowskiej koncepcji słowiańskiej obrzędowości, która doznała miażdżącej krytyki na IV międzynarodowym zjeździe slawistów, oraz praca L. V. Kułakovskogo Pieśń, jej język, struktura, dzieje (Moskwa 1962), będąca syntetycznym studium ludowej pieśni r;)syjski0j i ukraińskiej jako złożonej artystycznej całości tekstowo-melodycznej. Porównawcze badanie folkloru pieśniowego - zdaniem V. E. Guseva - moglo by pomóc w rozwiązaniu problemu klasyfikacji liryki ludowej - jednego z najbardziej złożonych problemów w folklorystyce międzynarodowej. Do pierwszych prób w tym kierunku zalicza się pracę N. P. Kołpakovoj skupiającą uwagę n.a podobieństwach w głównych, zestawionych przez autorkę grupach pieśni rosyjskich, białoruskich i ukraińskich. W znacznie mniejszym stopniu niż pieśń badana jest porównawczo proza słowiańska, niemniej i w tej dziedzinie dorobek rosyjskiej folklorystyki jest okazały. oto najważniejsze prace: N. V. Novikov a zbieraniu i badaniu porównawczym bajki wschodnio-słowiańskiej, "Russkij Folklor" 1963 t. 8 (an.aliza w aspekcie historiograficznym); L. G. Bar.ag Olbrzymy (osiłki) w białoruskich bajkach i podaniach (dotyczy formowania się wschodniosłowiańskiego eposu), "Russkij Folklor" 1963 t. 8; E. V. Pomeranceva W sprawie narodowego i międzynarodowego pierwiastka w opowiadaniach ludowych, w: Historia, folklor, sztuka ludów słowiańskich, referaty na V międzynarodowym kongresie slawisów w Sofii" Moskwa 1963 (studium porównawcze tematu "niewierna żona" według systematyki Aarne-Thompsona, nr 13liO); R. R. Gelhardt O badaniu porównawczym folkloru robotniczego, "Sovietskaja Etnografija" 1962 nr 5 (studium nad prozą górników nie tylko słowiańskich) i tegoż O badaniach Jolkloru robotniczego, "Russkij Folklor" 1963 t. 8 (klasyfikacja prozy, artyzm i historia folkloru itd.). W ostatnich latach w radzieckiej folklorystyce rozwija się tendencja do stosowania metodyki historyczno-porównawczej w badaniach nad folklorem współczesnym, tj. głównie nad procesami dokonującymi się w folklorze w warunkach walki rewolucyjno-wyzwoleńczej narodów słowiańskich i ich socjalistycznych przeobrażeń. Przystępuje się więc do bardzo złożonych badań nad prawidłowościami ewolucji folkloru w naszych cza~ach. Główne prace w tej dziedzinie prowadzą dwaj uczeni: V. E. Gusev Partyzancka poezja Słowian w latach drugiej wojny światowej, w: Historia, folklor, sztuka ludów słowiańskich, Moskwa 1963; tegoż Ideowo-estetyczne właściwości rosyjskiego folkloru Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, w: Rosyjski folklor Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, Moskwa-Leningrad 1964; Typizacja rzeczywistości w folklorze partyzanckim, w: VII międzynarodowy kongres nauk antropologicznych i etnograficznych, Moskwa 1964; Walka u:yzwoleńcza słowiańskich narodów w pieśniach, w; Słowiański folklor i j'zeczywistość historyczna, Moskw3 1964 (rozpatrywanie zmian w folklorze na podstawie antyfaszystowskiego folkloru narodów słowiańskich); oraz A. D. Sojmonov Nowe procesy w folklorze Słowian wschodnich, "Russkij Folkłor" 1963 t. 8 (historyczna perspektywa rozwoju folkloru rosyjskiego, białoruskiego i ukraińskiego). Badania porównawcze nad wspólczesnym folklorem rozwijają się coraz bardziej, V. E. Gusev zwraca jednak uwagę na konieczność podejmowania zarówno kompleksowych badań porównawczych nad słowiańskim folklorem tradycyjnym, zwłaszcza nad zagadnieniami, które dotychczas najmniej poznano, tj. nad różnymi formami sztuki i folkloru słownego (np. przysłowiami i zagadkami), nad wzajemnym wpływem folkloru muzycznego, pieśniowego, tanecznego i dramatycznego, związkami twórczości z mitologią, obrzędowością, instytucjami społecznymi, zwyczajami itd., jak też badań poświęconych folklorowi poszczególnych narodów (lu- �2:18 Rccenzje, przeglądy wyuawni.ctw i czasopism dów) słowiańskich. Prace w pierwszym z powyższych kierunków podjęli już P. G. Bogatyrev (badanie porównawcze mitologii słowiańskiej) oraz V. V. Ivanov i V. N. Toporov (objaśnienie charakterystycznej w folklorze słowiańskim symboliki i systemu przeciwieństw, dokonane w oparciu o zbiory słowial1skiej etnografii, folklorystyki i lingwistyki). Jeśli zaś chodzi o badania w zakresie folkloru narodów najwięcej uwagi radzieccy folkloryści poświęcili dotychczas Słowianom południowym, ich eposowi: prace V. E. Guseva, N. 1. Kravcova, 1. N. GoleniSceviCl-Kutuzova, B. N. Putilova, L. S. Septajeva, J. 1. Smirnova i N. N. Veleckoj. Folklor bułgarski badali L M. Śeptunov, N. A. Gridasova, N. Kornejeva i N. L Kravcov, a zachodniosłowiański - P. G. Bogatyrev, A. V. Pozdnejev (o polskich pieśniach w rosyjskich śpiewnikach rękopiśmiennych XVIII w.), P. N. Berkov, V. B. Vilinbachov, N. B. Engovatov, R. 1. Gruber i 1. F. Bełza (m.in. o polskim i niemieckim folklorze pieśniowym), V. E. Gusev (poezja polskich partyz.antów). Folklorem ukraińskim i białoruskim zajmowali się B. P. Kirdan, J. 1. Gudosnikov, B. N. Putilova i A. V. Pozdnejev (dumy i pieśni ukraińskie) oraz L. G. Barag (bajka białoruska). Charakterystycznym szczegółem slawistyki radzieckiej jest badanie folklorystycznych źródeł twórczości wybitnych pisarzy słowiańskich. Wśród licznych prac na ten temat, opublikowanych w zeszytach "Literatury narodów słowiańskich" wydawanych przez Instytut Słowianoznawstwa AN ZSRR oraz w osobnych wydawnictwach, uwagę naszą zwracają prace E. A. Słobodskiej, S. S. Sovetova i A. A. Savickego o twórczości Adama Mickiewicza, O. S. Ostroj o ludowości w estetyce polskiego romantyzmu rewolucyjnego oraz V. B. Obolevica Historia literatury polskiej (1960). Na koniec - wzmianka o pracach dotyczących historii folklorystyki słowiańskiej. Oprócz znanej pracy M. K. Azadovskogo Historia folklorystyki rosyjskiej, w której wiele miejsca udzielono folklorystom narodów słowiańskich, ukazały się prace N. 1. Hagen-Thorna na temat folklorystyki bułgarskiej, N. 1. Kravcova, B. N. Putiłova i V. E. Guseva o folklorystyce Jugosławii i o Vuku Karadźiću, V. E. Guseva i N. V. Novikova o folklorystach ukraińskich i białoruskich, K. 1. Rovdy o związkach z folklorystami czeskimi, M. F. Pjanych na temat historii wydania "Encyklopedii filologii słowiańskiej", T. S. Karskoj, 1. M. Kolesnickoj i M. J. Melc o działalności folklorystów rosyjskich i wreszcie praca L. N. Vinogradovoj pt. Miejsce i znaczenie Kolberga w polskiej folklorystyce, tejże recenzja Slownika folkloru polskiego, S. N. Azbcleva i V. B. Vilinbachov Pismo polskich folklmyslóu' maz V. E. Guseva Slawistyczna konferencja folklorystów (Warszawa 1966). Medard Tarko Erhard Hexelschneider, Izucenije russkogo folklor a w Germanskoj DemokratiRespublike (1945-1966). "Russkij Folkłor. Istoriceskije svjazi v slavjanskom folkłore. Materialy i issledovanija", 1968, t. 11, s. 297-307. ceskoj Tradycja poznawania i badania folkloru rosyjskiego w Niemczech jest dosyć dawna; przypomnijmy kilka faktów. Pierwsze przekłady rosyjskich pieśni ludowych i bajek były publikowane w prasie niemieckiej w końcu XVIII wieku. Szersze zapoznanie społeczeństwa z folklorem rosyjskim, zwłaszcza pieśnią, miało �Recenzje, przcg!<{lly wydawnictw i czasopism 24!J miejsce w początku XIX wieku w czasie walki Serbo-Łużyczan o niepodległość (okres entuzjazmu dla eposu ludowego) oraz podczas wojny 1813-1815. Rozbudzone zainteresowanie folklorem osiągnęło szczyt w pierwszej połowie XIX wieku dzięki rozwojoWi folklorystyki, a zwłaszcza dzięki licznym przekładom rosyjskich pieśni i bylin oraz bajek (w których bad.aniu porównawczym' i upowszechnieniu najwięcej zasług położyli bracia Grimm), a także dzięki pierwszemu dokładnemu omówieniu najważniejszych gatunków folkloru słowiańskiego przez Th. A. L. v. Jacoba (Talvj) przy udziale J. W. Goethego i J. Grimma. Zainteresowanie to malało w drugiej połowie XIX i początku XX wieku. Do 1945 r. folklorem rosyjskim zajmowali się w Niemczech nieliczni slawiści, spośród których największy wkład do nauki wnieśli M. Vasmer, R. Trautmanr. i A. v. Lovis of Menar w dziedzinie bajkoznawstwa oraz A. v. Reinholdt i A. Luther - w zakresie historii literatury rosyjskiej. Przeobrażenia demokratyczne po 1945 r. na terytorium NRD spowodowały zupełnie nową sytuację w nauce. Slawistyka i folklorystyka zaczęły odgrywać aktywną rolę w życiu narodu, w związku z czym nastąpił burzliwy rozwój tych dyscyplin. Jednym z pierwszych zadań i osiągnięć było zbliżenie materiałów folklorystycznych i badań do potrzeb szkoły, która - po raz pierwszy w historii 9bydwu państw niemieckich - folklor rosyjski, obok języka, uczyniła przedmiotem wyksztalcenia. Wydano w tym celu liczne zbiory pieśni i opowiadań rosyjskich oraz podręczniki i materialy folklorystyczne, z których wiele ukazało się w doskonałym wydaniu pod opieką naukową akademika W. Steinitza w ramach "Nowej Biblioteki Rosyjskiej", wychodzącej od 1946 1'. do dnia dzisiejszego. Prócz tego ukazywały się dwa periodyki naukowo-pedagogiczne dla nauczycieli języka rosyjskiego - "Russischunterricht" i wykładowców muzyki "Musik in der Schule", które rozpowszechniając wiedzę teoretyczną w zakresie folkloru rosyjskiego przyczyniały się w gruncie rzeczy do kształcenia przyszłych kadr naukowych. W rozwoju badań w NRD nad folklorem rosyjskim czasów powojennych należy wyróżnić dwa okresy: pierwszy - do końc.a lat 50-tych, tj. do konferencji folklorystycznej, odbytej w Greifswaldzie w 1959 r. z inicjatywy Instytutu Slawistyki przy Uniwersytecie greifswaldzkim, drugi - lata następne. a ile w pierwszym okresie kontynuowano tradycyjne badania na podstawie burżuazyjnej metodologii (prace R. Trautmanna i E. Schneeweisa oraz ich uczniów, prace M. Woltnera, pierwsze próby uogólnienia i systematyzacji folkloru rosyjskiego R. Redlich-a i Koppego) przy równoczesnym stopniowym przyswajaniu metod marksistowskich w oparciu o pomoc nauki radzieckiej, a wszystko to odbywało się w warunkach rozproszenia sił i przypadkowości współpr,acy folklorystyki z etnografią, to rozwój badań w drugim okresie cechuje się zdecydowaną zmianą metod pracy oraz próbą (do 1966 r. jeszcze niepomyślną) zjednoczenia wysiłków badawczych. Greifswaldzka konferencja dała poważny impuls rozwojowi poznawania i badania folkloru rosyjskiego z pozycji marksistowskich. I mimo niepowodzeó w organizacji centrum folklorystycznego, którego brak, lata BO-te zaznaczyły się celnymi pracami, m.in. pierwszymi po wojnie dysertacjami z rosyjskiego folkloru i dziedzin pokrewnych. Na podkreślenie zasługują prace instytutów slawistycznych przy uniwersytetach w Rostocku, Jenie i Lipsku, dotyczące aktualnych zagadnień teorii folkloru, poetyki pieśni ludowych i bylin oraz historii rosyjskiej poezji ludowej, publikowane najczęściej w zeszytach "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde" oraz "Zeitschrift. fiir Slawislik". Poważną rolę w upowszechnieniu prac radzieckich w tłumaczeniu niemieckim odgrywał kierowany przez W. Steinitza Instytut Etnogr.afii Niemieckiej przy Akademii Nauk w Berlinie, w którego publikacjach wyszło V. M. Źir- �250 Recenzje, przeglqdy wydawntctw t czasoptsm t'l;orcestvo slavjanskich narodov i problemy sravnitelnogo pod redakcją G. Raaba oraz V. r. Cicerova Russkoje narodnoje tvorcestvo pod redakcją E. Hexelschneidera (przekład skrócony). Instytut opublikował także zbiór wybranych prac folklorystów radzieckich, zawierający - obok dokładnego przeglądu powojennej folklorystyki i bibliogr.afii prace badaczy folkloru słownego (A. M. Astachovoj, B. G. Bazanova, P. G. Bogatyreva, V. E. Guseva, V. J. Proppa, B. N. Putiłowa i K. V. Cistova) oraz muzykologów (V. M. Beljajeva, G. S. Vinogradova, E. V. Gippiusa i Z. Evald). W serii .,Narodnyje skazki", wydawanej przez wybitnych folklorystów J. Krzyżanowskiego, V. Ortutaema i W. Steinitza, ukaZ/ał się zbiór bajek z obszernym komentarzem oraz posłowiem pióra E. V. Pomerancevoj. Także wydawane przez Instytut międzynarodowe czasopismo informacyjne "Demos" oraz wspomniane już "Deutsches Jahrbuch fi.ir Volkskunde" udzielają wiele miejsca aktualnym pracom i badaniom uczonych radzieckich. Działalność ta - jak stwierdza .autor artykułu - odpowiada roli pośrednika między Wschodem i Zachodem, którą rocznik wziął na siebie z chwilą swego powstania. Bardzo interesująco przedstawiają się rezultaty badań niemieckich slawistów-folklorystów rozpatrywane w poszczególnych dzialach folkloru rosyjskiego i w osobnych zagadnieniach folklorystyki. W zakresie poezji ludowej pierwsze powojenne próby, zmierzające do uogólniającego przedstawienia istoty i form folkloru rosyjskiego, podjęli wspomniani już F. Redlich (w pracy Wprowadzenie do folkloru radzieckiego, 1951) i W. Koppe (w pracach pt. Ludowa poezja rosyjska, 1958) W. Koppe rozpatruje wszystkie gatunki folkloru chłopskiego, nie tykając folkloru robotniczego ani współczesnego obu klas. Ogólne pojęcie i istotę folkloru (z ekskursjami w dziedzinę rosyjskiej twórczości ludowej) oraz historię folklorysty:ki wyłożył przed paroma laty serbo-łużycki uczony P. Nedo w cyklu wykładów, wygłoszonych na Uniwersytecie im. A. Mickiewicza w Poznaniu i tamże opublikowanych pt. Folklorystyka, ogólne wp1'owadzenie (1965). Procesom współczesnego folkloru poświęcone są prace H. Raaba Wsp6lcze~na poezja rosyjska i perspektywa jej rozwoju w okresie przejścia do komunizmu (1962) oraz Ustna poezja rewolucyjna klasy robotniczej a zagadnienie realizmu socjalistycznego (1960). Autor podniósł tezę, iż w warunkach socjalizmu nie maże być mowy o pełnej zbieżności literatury i folkloru, tymczasem literatura ludowa i kolektywna twórczość zbliżają się obecnie coraz bardziej. Najwięcej uwagi poświęcono dotąd badaniu eposu. Cenne są prace M. Brauna i T. Fringsa o serbskim i rosyjskim folklorze bylinowym, dotyczącym swactwa, R. Trautmanna o starorosyjskiej pieśni bohaterskiej i .arlekińskiej, W. Koppego o demokratycznych elementach w rosyjskim eposie bylinowym i jego związku z życiem ludu, H. Peukerta o artystycznej formie bylin (Peukert uważa, że folklor ostatecznie należy rozpatrywać jako sztukę słowa i badać go metodami literaturoznawstwa). W dziedzinie bajki - krótkie wprowadzenie do badań nad właściwościami bajki rosyjskiej napis.ał w 1952 1'. F. Redlich, a pewnym rosyjskim motywom bajkowym poświęcił swą pracę G. Kahlo. Wiele uczyniono w zakresie badania liryki pieśniowej (cenne są tu poszukiwania H. Barth) oraz przysłów (dwa wydania przysłów rosyjskich w opracowaniu A. E. Graf.a). Prace 1. Lammel, H. Maassena i W. Steinitza, dotyczące pieśni robotniczej, ukazują paralele i oddziaływanie rosyjskiej i radzieckiej pieśni na pieśń niemieckiego proletariatu, udział tematyki rosyjskiej w ludowych, robotniczych pieśniach niemieckich itp., a prace E. Hexelschneidera i E. Reissnera omawiają munskogo izucenija Epiceskoje eposa �Recenzje, przeglądy wydawnictw 251 i czasoptsm zagadnienie percepcji rosyjskiej twórczości ludowej w Niemczech w XVIII-XIX w. Uwagę zwraca także pierwsza w NRD ściśle folklorystyczna dysertacja 1. Klagge z Rostocku na temat powojennej czastuszki radzieckiej (szybka zmienność i zawężenie tematyki) oraz prace H. Raaba i K. Kaspena o wykorzystywaniu motywów i form folkloru we współczesnej literaturze radzieckiej. Wśród dalszych wielokierunkowych prac niemieckich folklorystów-rusycystów figurują i takie, które w najbliższym czasie mają służyć potrzebom szkoły i ogólnemu rozwojowi kultury, jak np. opracowanie nowego podręcznika folkloru, wydanie antologii rosyjskiej twórczości ludowej oraz śpiewnika dla młodzieży, analiza procesów rozwoju folkloru współczesnego i in. Medard bsterreichische Zeitschrift i 72. Wiedeń 1968, z. 1-4; fiir Volkskunde. Nowa Seria, t. 22 Tarko 23, całości t. 71 1969 z. 1-4. W ostatnich 7 zeszytach, w tym 1 podwójny, przedstawiono łącznie w dziale "Doniesień i komunikatów" 24 pozycje. Tym razem większość stanowią prace z zakresu kultury duchowej, następnie społecznej, a najmniej z materialnej. Prac nad współczesnymi przemianami kulturowymi brak zupełnie. Drukowane pozycje oparte są w większości na bogatych, nie wykorzystanych dotąd źródłach historycznych i równocześnie sprawdzone z danymi z terenu. W pierwszym zeszycie z 1968 r. Leopold Schmidt rozwija bardzo drobiazgowo powstanie i rozwój historyczny pewnego elementu zwyczajowego, związanego z okolicznościowym podrzucaniem w górę człowieka lub kukły (Jagglschutzen und Fuchsprellen. Zur Bezeugungsgeschichte eines Brauchelementes). Podrzucania kukły zwierzęcej lub ludzkiej, symbolizującej jakiś kończący się okres, np. karnawał lub wiosnę, dokonywano przy niektórych zwyczajach dorocznych (zapusty, na św. Jana) lub żniwnych. Zwyczaj ten stosowano także przy przyjmowaniu nowicjusza do określonego grona (np. czeladnika - w cechu rzeżników, kowali, garbarzy; rekruta - do plutonu; studenta do zbiorowości akademickiej) lub też przy szczególnej okazji (np. zdaniu matury). Z kolei Wolfgang Haid przedstawił sylwetkę ludowego snycerza masek (Toni Scharf. Ein Maskenschnitzer aus Trojaiach in Steiermark). Opisany wytwórca, chociaż z zawodu murarz, początkowo ubocznie, później wyłącznie, zajmował się wycinaniem krucyfiksów, a w końcu masel,- Te ostatnie przedstawiały postacie ludzkie, zwierzęce i demoniczne. Podobno żadna z nich nie miała sobie równej. Kolekcjonerzy masek wykupywali je od ręki, nieraz nawet niewykończone. (W tej sprawie zob. komunikat w zesz. 2). W drugim zeszycie zestawiono parę zagadnień z kultury duchowej. Rudolf Kriss w artykule Zum Problem der religiOsen Magie und ihrer Rolle im volkstiimlichen Opferbrauchtum und Sakramentalien-Wesen zajął się procesem przyjmowania się wzajemnych powiązań oraz zanikania ludowych praktyk i wierzeń w religii. Swoje rozważania oparł na danych z odbywanych pielgrzymek do miejsc pątniczych, składaniu tam różnych wot (noszących w sobie cechy magiczne) i przynoszonych stamtąd dewocjonaliach. Ponadto interesow.ał się przyczynami używa- �RcceJlzje, pr '::C!JlCldy wy<lltwJlict W i c.::tlsopism nych współcześnie medalików, ryngrafów (św. Krzysztofa przez automobilistów) i innych zewnętrznych oznak mających za zadanie zabezpieczenie stosujących je przed niebezpieczeństwem. Autor wykazał, jak dalece pogańskie praktyki weszły do religii oraz jak dalece narzucone przez Kościół różne dewocjonalia nadal utrzymują się wśród ludu. Frederika Wirth opisała zamierający zwyczaj kultu zmarłych poprzez wywieszanie specjalnych tabliczek (Die "Leichbretter". Ein absterbendes Brauchtum im Prinzgau). Tabliczki wykonywano z kawałków desek, na których zaraz po śmierCi kładziono nieboszczyka. Wybtanc kawałki opisywrlnO następnie nazwiskiem lub inicjałami, datą śmierci lub jakimś wersetem-epitafium. "Trupie tabliczki" zawieszano początkowo w lasach na drzewach lub na stodołach, wzdłuż często uczęszczanych dróg. Miały one przypominać żyjącym pamięć o zmarłych. Zwyczaj ten - zdaniem autorki - był szeroko rozprzestrzeniony na terenie Bawarii i północnej Austrii. Ostatnie tabliczki zmarlych sporządzano jeszcze w 1953 roku. Franz Hutter podał krótki komunikat o zachowanych do dziś dwu przydrożnych kolumnowych krzyżach (Das Spielbel'ger Kreuz niichst Melk in Niedel'osterreich). W następnym zeszycie znajdujemy bardzo ciekawy artykuł Franza Marescha o chłopskim rzemiośle (Das Biiuerliche Handwerk. Nach Beobachtungen in der Loich, Niederosterreich). Autor zrobił interesujące zestawienie chłopskich prac mogących z nich wynikać czynności I'zcmieślniczych, które w części przytac:lamy: Chłopska praca chłopskie rzemieślnicze prace w lesie drewno budowanie wyrób narzędzi wyrób naczyń snycerstwo koszykarstwo wiązanie mioteł uprawa zbóż sloma plecionkarstwo krycie dachów mielp.nie zboża - itd. Ponadto przedstawil kilka przykładów pomysłowo skonstruowanych lub projektowanych przez chłopów narzędzi i urządzeń, lctórymi w badanej wsi poslugiwali się chłopi przy różnych pracach rzemieślniczych. W zeszycie 3/1968 znajdujemy jeszcze dwa krótkie omówienia: katalogu muzealnego (Melanie Wissor, Volkskundlicher Katalog zum Museum der Stadt Modling) oraz częściowo realizowanego projektu tzw. "skansenowskiej ulicy" (IIiltraut Ast, Die Lienzer teilweise Museumsstrasse. Die Idee einer Freilichtmuseumsst1'Qsse und ihre Verwirklichung). W ostatnim zeszycie z 1968 roku znajdujemy trzy przyczynki z zakresu literatury ludowej. Ulrich Steinmann przedstawił genezę powstania opowieści o kolorowych butach (Die Bundschuhsage. Ihre Entstehung im Zusammenhang mit der Kiirntner Herzogseinsetzung) noszonych podobno przez grafa Eckeharda podczas wyprawy krzyżowej. Misch Orend wspomina o badaniach A. Schullerusa w odniesieniu do zbieranych przez niego bajek (Aus dem Nachlass von Adolf Schullel'us. Ein Beitrag zur siebenbiirgischen Miil'chenforschung). Wymieniony badacz znany jest w literaturze jalco autor słownika (A. Schullerus, Siebenbiirgisch-siichsisches Worterbuch). Poza nim zajmował się zbieraniem bajek trzech narodowości: węgierskich, saksońskich i rumuńskich, wchodzących w skład dawnej monarchii austro-węgierskiej. Część ich opublikował już w okresie międzywojennym (A. Schullerus, Siebenbiirgische Miirchen). Ciekawszy od nich jest kolejny komunikat Fe- �Recenzje, liksa Karlingera, Ober przegLqdy das Sammeln wydawnictw von 253 i czasopism Volkscrziihlungen in KlOstern der Roma- Zapoznaje on bowiem czytelnika z warsztatem pracy naukowca. Podaje bardzo interesujące sposoby docierania badaczy do najbardziej opornych klasztorów oraz nagrywania tam wywiadów. W konkluzji Karlinger dochodzi do wniosku, iż w tych instytucjach można zdobyć sporo oryginalnych i nieznanych dotąd szerszemu ogółowi różnych opowiadań. Artykuł Leopolda Schmidta dotyczy obchodów i praktyk zwyczajowych związanych z dniem św. Szczepana (Burgenliindisches Brauchtum am Stefanitag. Aus der Arbcit am Atlas der Burgenliindischen Volkskunde). Schmidt wyróżnił dla tego terenu istnienie kilku zwyczajów: tzw. "Stefanireiten" wyprowadzenie wczesnym rankiem koni z zagrody, by w nadchodzącym roku były zdrowe, dalej tzw. "Steffelaushangen" wywieszania kukły Stefana (Szczepana) w przebraniu kobiecym jako oznaki zaczynającego się karnawału. Ponadto w niektórych okolicach "ugadzano" sobie parobków - podobnie jak u nas: "na św. Szczepan każdy sobie pan" - oraz święcono jabłka. Do zwyczajów karnawałowych wraca ponownie L. Schmidt w drugim zeszycie z 1969 r. (Bauernfasching im BurgenIand). Aus der Arbeit am Atlas der burgenliindischen Volkskunde) opisując przebieg pochodów przebierańców oraz zakopywanie lub palenie "karnawału" w środę popielcową· Pierwszy zeszyt z 1969 r. otwiera praca Hermanna Steinigera z modnej w Austrii tzw. "etnografii odpustowej" (Wal!fahrtsvolkskunde). Autor zajął się opisem zabytków muzealnych oraz wybranych przykładów z terenu tzw. wotów żelaznych, albo ofiar żelaznych, które składali wierni na św. Patrycego albo Leonarda.: nia. Ein fragmentarischer \Eisenop!er Bericht. aus niederosten'eichischen Gnadenstdtten. Ein Beitmg zur Wal!fahrts- Swoim wystąpieniem uzupełnia Steiniger wcześniejszą pracę R. Krissa (Eisenopfer. Munchen 1957). Owe żełazne ofiary wykonywane przez miejscowych kowali, a wyobr.ażające najczęściej domowe zwierzęta, składano tym świętym za opiekę nad ich żywym inwentarzem. Drugi artykuł profesora etnologii z Heidel-. bergu, Wilhelma E. Muhłmanoo, dotyczy kultu greckich łekarzy z V w. - Kosmy i Damiana (27 IX) (Kosmas und Damian in Sizilien). Autor opisuje utrzymujący się po dziś dzień kult tych świętych, w tym przebieg odpustu trwającego od 3 do 5 dni oraz tzw. "skaczącą procesję" z figurami Kosmy i Damiana. Z kolei Louis Carlen (Der IIirteneid) opisuje zwyczaj składania przysięgi przez pasterzy z niemieckiego obszaru językowego przy podejmowaniu pracy, względnie podczas przesłuchania podejrzanego. W <Jstatnim wystąpieniu Margit Grohsl mówi o skarbonkach wyobr,ażających mitycznego ptaka (Vom mythischen Vogel zur Sparbiichse) znajdujących się w muzeum Kasy Oszczędności w Wiedniu. Ow motyw symbolizuje względnie zapewnia stałe powiększanie dobrobytu. Wspomniane muzeum posiada przykłady takich skarbonek z Portugalii, Hiszpanii, Francji, Włoch, Jugosławii, Austrii, Niemiec, Węgier i Słowacji. W drugim zeszycie na wyróżnienie zasługują dwa artykuły z tzw. etnografii historycznej, traktujące o ludowych przedstawieniach pasyjnych. Ich autorzy oparli swoje rozważania na XVII i XVIII-wiecznych źródłach archiwalnych. Otto G. Schindler mówi o Barockes Volksschauspiel in Perchtoldsdorf. Fragmente eines spatbarocken Passionsspieles aus dem niederosterreichischen Markt. W świetle odnalezionego w archiwum tzw. "porządku przedstawienia" <Jraz innych luźnych żródeł Schindler odtworzył sposób przygotowywania i samego przedstawiania żywych obrazów męki pańskiej. Przedstawienia dawano od pierwszej niedzieli postu aż do wielkiego czwartku włącznie. Cieszyły się one dużym powodzeniem, tak że aktorzy dawali nawet w niektóre dnie dodatkowe przedstawienia zamknięte kunde). �254 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism (np. dla cesarzowej czy książąt). Norbert ROlzI mówi natomiast o urządzanych w Tyrolu, przez członków bractwa różańcowego w St. Johann, przedstawieniach pasyjnych oraz procesjach figuralnych w wielki piątek (Das Jahrhundert der Passionsspiele und Karfl'eitagsprozessionen in St. Johann). Ich rekonstrukcji dokonał on w oparciu o rachunki bractwa, z których wynikały różne wydatki na organizację tych imprez, W ostatnim podwójnym zeszycie Richard Pittoni relacjonuje wyniki z przeprowadzonych wykopalisk XVIII w. karczmy (Tiroler Gasthaus Archiiologie. Grabungsergebnisse aus Jochberg bei Kitzbiihel), a Alfred Hock zasięg korzystania z usług sezonowych "kwaszarzy kapusty" (Montafoner Krautschneider in Hessen. Bemerkungen und Notizen in einem Obernachtungsbuch in den Jahren um 1840). Na podstawie zachowanych zapisów w księdze noclegowej wiejskiej karczmy autor pokusił się o odtworzenie zasięgu korzystania z usług wspomnianych krajaczy i ubijaczy kapusty, którzy w czasie 10 tygodni trwającego sezonu objeżdżali określone tereny świadcząc usługi dla ludności w zakresie krojenia i zakwaszania do beczek kapusty. W sumie bardzo urozmaicone przyczynki ludoznawcze świadczące o aktualnych zainteresowaniach niektórych etnografów austriackich. Walerian Schweizerisches Archiv fur Volkskunde. T. 64, z. 112 Sobisiak t. 65, z. 1/2, Basel 1968 i 1969. Pierwszy podwójny zeszyt z 1968 r. zawiera na początku dalsze artykuły o maskach z terenu Czechosłowacji: Richarda Jefflbka, Masken und Maskenbrauchtum in den tschechischen Liindern oraz Emilii Horvathovej, Maskenbrauchtum in der Slovakei. Zamykają one - według założeń R. Wildhabera - przegląd tej problematyki z terenu wschodniej i południowowschodniej Europy. Ponadto wypełniają istniejącą lukę w pracy wspomnianego już L. Schmidta, Masken in MitteleuTopa, w której o maskaradach z terenu Czechosłowacji w ogóle się nie mówi. Wymienione artykuły dają w sumie pobieżny przegląd używanych masek i związanych z nimi zwyczajów naszego południowego sąsiada. Wskazują przy tym, co szczególnie interesuje polskiego czytelnika, na wzajemne powiązania z tego samego rodzaju zwyczajami z terenu południowej Polski (np. korowody z turoniem). W układzie treści obie prace znacznie różnią się między sobą. Pierwsza, obszerniejsza, zawiera zwarty zarys problematyki masek i maskarad z czeskich regionów. Druga jest raczej przyczynkiem uzupełniającym pierwszą, dającym dość nieuporządkowany obraz korowodów maskowych Słowacji. Pod pojęcie masek podciąga Jerabek: 1) maski sensu stricto, 2) ucharakteryzowanych przebierańców uosabiających różne postacie i 3) figurki wyobrażające ludzi i zwierzęta noszone w korowodach maskaradowych. Natomiast ich występowanie szereguje według specjalnego podziału na tzw. "okresy zwyczajowe" nie stosowane raczej w naszej literaturze etnograficznej. Wzorując się na pracy A. Vaclavika, VYTocni obycaje ... (1959), Jerabek wyróżnia maskarady okresu "przed nowym rokiem" (na Cecylię, Barbarę, Mikołaja, Łucję, Boże Narodzenie aż do Grzegorza - 12 III włącznie). �Recenzje, przegLqdy wydawnictw i czasopism 255 Szczególnie interesujące, nie znane u nas, są korowody na Barbarę połączone z obdarowywaniem dzieci podarunkami; na Mikołaja - przemarsze przebierańców za biskupów, huzarów i niedźwiedzia i wreszcie na Łucję, gdzie występują omączone i przybrane w białe szaty "Łucje" - kilka dziewcząt lub kobiet, wymiatające z domów złe duchy. W drugim ·okresie "wiosenno-noworocznym" znajdujemy przebierańców w zwyczajach wielkanocnych przy okazji obchodów majowego drzewka oraz zielonoświątkowe np. "chwytanie króla". W następnym "ponoworocznym" mamy "maskowanie" przy źniwach. Ponadto autor uwzględnia występowanie przebierańców w zwyczajach rodzinnych, szczególnie weselnych. Tymczasem E. Horvathova przeszła w swych rozważ.aniach od razu do przedstawienia poszczególnych zwyczajów związanych z charakteryzacją lub maskami, jak chodzenie z niedźwiedziem lub tzw. "kurzą babą" na Sylwestra, a w karnawale korowody "kobylarzy" czy slomianego dziada "slamenika", i "bachuda" i "sitavika". W przedstawionych opisach Horv8.thovej zawodzi często chronologia. W kolejnym artykule Hans Trtimpy stara się odpowiedzieć na pytanie, czy ludzie z okolicy Saane (na wschód od Lozanny) jeździli już w XVIII wieku na nartach (Fuhren die Leute von Saanen schon um 18. Jahrhundert Ski? Untersuchung zu C. V. von Bonstettens Schrift ilber das Saanenland). Podstawę do zastanowienia stanowiło dla autora jedno ze zdań listu Bonstettensa z II połowy XVIII wieku, które następnie przeanalizował w kontekście obszernej literatury. W konkluzji zajął niezdecydowane stanowisko: jeżeli istniało, mogło być to zjawisko reliktowe dawnych kultur, bo właściwy rozwój narciarstwa przypada na tym terenie dopiero na koniec XIX wieku. Walter Heim zastanawia się nad przemianami w katolickiej ludowej pobożności w Szwajcarii (Klimawechsel in der katholischen Volksfrommigkeit der Schweiz) dokonywającymi się po soborze w związku ze wzrostem roli laikatu w kościele. I wreszcie ostatnią jest praca Dragoslava Antonijevića, "Premlaz" Ein Ritual bei Viezuchten auf dem Balkan; dotyczy ona praktykowanego dotąd zwyczaju związanego z pierwszym wypasem owiec (połowa maja), który utrzymał się mimo dokonujących się przemian społeczno-gospodarczych w niektórych okolicach Serbii. "PremIaz" zabieg magiczny praktykuje się w pasterstwie wysokogórskim w pierwszym dniu wspólnego wypędzania owiec na letni wypas. Ma on zapewnić powodzenie w hodowli. Cały rytuał, przeprowadzany w każdej zagrodzie, składa się z kilkunastu elementów: m.in. palenia ognia, przystrajania owiec, ich rytualnego opisywania, dokonania miary jednorocznego udoju całego stada (stąd nazwa zwyczaju), łączenia stad, tańca ze śpiewem oraz wspólnej uczty. Niektóre elementy wspomnianych praktyk stosowano również przy wypędzaniu owiec na hale w naszym pasterstwie wysokogórskim jak i nizinnym. W zeszytach z 1969 roku znajdujemy ciekawe wystąpienia w zakresie tzw. etnografii miasta, a w szczególności dotyczące jednego z problemów - zapustów. Są one wynikiem podjętych wcześniej badań oraz opracowanych później referatów wygłoszonych na specjalnej sesji w Bazylei w dniach 28-29 X 1967. Etnografów szwajcarskich i niemieckich pasjonował już od dawna wlaśnie zwyczaj zapustów, bardzo uroczyście obchodzony przez ostatnie trzy dni karnawału. Uwagę badaczy przykuwał wprost wyjątkowy, i nie spotykany, jak mi się wydaje, gdzie indziej sposób ich urządzania przez specjalnie zorganizowane, głównie do tego celu, zespoły czy grupy (w jęz. niem. nazywane Cliquen) działające na zasadzie stowarzyszeń czy dawniejszych bractw. W Bazylei istnieje obecnie około 20 takich .,Cliquen". Kilka z nich zachowało ciągłość organizacyjną od lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku. Poza podstawową działalnością urządzają one okresowe zebrania, i �256 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism cozne formy spędzania wolnego czasu oraz uczestniczą w zwyczajach rodzinnych swoich członków. W recenzowanym zeszycie opublikowano tylko ;; referaty. A oto bliższe szczególy. Hans Durst przeanalizował, w oparciu o wyniki materialów ankietowych uzyskanych od wszystkich "Cliquen", sprawę zróżnicowania poszczególnych grup zespołów uczestniczących w obchodach zapustowych w pracy pt. Das Cfiqllenwesen und die Basler Fastnacht. Wykazał różnorodność w podejściu do tej imprezy przez dane zespoły, zrekonstruował także przebieg tych imprez oraz ich repertuar. W ostatnich latach w ciągu trzydniowych zapustów przesuwa się przez miasta ponad 100 korowodów pieszych lub na traktorach z przyczepami, w których uczestniczy do 5000 przebierańców (na 280 000 mieszkańców). Zespoly improwizują na przyczepach różne widowiska. Maszerujące korowody skandują przy akompaniamencie muzyki naj różniejsze zwroty "intrygujące" w sposób nieraz niewybredny, ale wesoły, przyglądających się gapiów. Rozdają ulotki o treści satyrycznej czy frywolnej, noszą lub rozwieszają, szczególnie na latarniach, plakaty, czy wreszcie obrzucają tłum konfetti, owocami, cukierkami, ale także i różnymi resztkami. Durst oddał dość wiernie całą specyfikę istniejącego zwyczaju postulując jego dalsze pielęgnowanie. Pracę tę czyta się z dużym zainteresowaniem. Dwa następne artykuły, uzupełniające niejako pierwszy, rzucają ciekawe światło na stanowisko kościołów katolickiego i protestanckiego do tych obchodów. Theo Gantner (Katholiken und die Basler Fastnacht) doszukuje się, na podstawie źródeł historycznych, genezy uczestnictwa katolików w zwyczajach zapustowych i późniejszego ich udziału oraz wpływu tamtejszej parafii. Natomiast Peter Weidkuhn w Ideologiekritisches zum Streit zwischen Fastnacht und Protestantismus in Basel przedstawił stosunek kościoła ewangelickiego do tych obchodów. Obydwa kościoły zajmowały negatywne stanowisko do tych imprez. Uważano bowiem, że demoralizują one ludność miasta przez "nieprzyzwoite" ubiory przebiemńców, niewybredne, a czasem wręcz wulgarne "pyskówki" i epitety. Wpływ protestantyzmu był w niektórych okresach historycznych tak wielki, iż doprowadził do wymuszania na władcach miejskich wydawania zakazów urządzania zapustów. Przelamywanie niechęci do tego zwyczaju trwało dość długo. Mankamentem tych artykułów jest zbytnia drobiazgowość w przedstawianiu poszczególnych faktów. Interesujące założenia teoretyczne w odniesieniu do problemu literatu ry ludowej znajdujemy w kolejnym wystąpieniu Maxa Luthiego, Das Bird des Menschen in der Volksliteratur. Jest to nieco skrócony wykład inaugurujący (23 XI 1968) działalność katedry literatury ludowej na wydziale filozoficznym uniwersytetu w Zurychu. Autor stwierdza m.in., iż pod pojęcie literatury ludowej podciąga "te gatunki literatury, nad których formowaniem i kształtowaniem istotny wpływ miał lud 1 i które przez niego są noszone". Do gatunków tych zalicza: opowiadania, legendy, bajki, facecje, humor, anegdoty i osobiste wspomnienia nad powiedzonkami, przysłowiami i zagadkami oraz pieśni i widowiska ludowe. Jest to jednak wyłącznie słowna, mówiona poezja (chociaż nie zawsze wierszowana). Wyjątkowo do literatury ludowej zalicza pisane zwroty, np. napisy na domach oraz na wyrobach ludowych takich jak: skrzynie, szkło i pieczywo. W tym ostatnim stwierdze- 1 w pojęciu Liithiego "wszyscy jesteśmy CZęSClą ludu". Nn innym znów miejscu stwierdza, "iż przez czlonków ludu rozumie samowolnych twórców i poetów nie tylko jako vulgus in populo ale również vulgus in ind!v!duo". To ostatnie określenie przeją! LUthi za innym folklorystą szwajcarskim, R. Weisem (Volkskunde der Schweiz, 1946, s. 11). Stąd też elementy literatury ludowej znnjdujemy nie tylko w "mowie chlopa, dziewek i parobków, rzemieślnika a również w każdym z nas". �Recenzje, przeglądy wydaumi<:tw 257 czasopism niu Luthi roznl się nieco od ustaleń przyjętych w naszej literaturze etnograficznej. W następnej części swego referatu dał autor odbicie obrazu człowieka w poszczególnych gatunkach literackich. Wystąpienie Ltithiego wzbudzi na pewno żywe zainteresowanie naszych folklorystów. Zeszyty Archiwum uzupełnia, jak zwykle, bardzo obfity dział recenzji omówień, aktualnie wydanych publikacji europejskich. Walerian Jahrbuch des Museums fur Volkerkunde -Verlag, Berlin Ul67, !>!>. 266, tabl. XLVIII, zu Leipzig. Band Sobisiak XXIV, Akademie- ryc. Spośród 10 rozpraw omawianego rocznika aż 9 dotyczy etnografii wzgl. etnologii, przy czym 2 Nowej Gwinei, 1 Mongolii, 2 Ameryki, 1 Afryki, 1 Indii, 1 Węgier oraz 1 broni ludów Oceanii. Georg Holtker w rozprawie Mutter-Kind-Motiv und verwandte VorsteHungen in der Holzplastik Neuguineas zajmuje się rzadkim motywem "matka-dziecko" w plastyce nowogwinejskiej i dochodzi do wniosku, że motyw "matka-dziecko" w ogóle bardzo często jest problematyczny, gdyż może również oznaczać motyw "kobietadziecko", a samo dziecko, często tylko mniejszą figurkę. Holtker wyodrębnia pięć zasadniczych motywów: 1) ciężarne i rodzące matki; 2) karmiące matki; 3) opiekuńcze matki; 4) wątpliwe motywy "matka-dziecko" oraz 5) spokrewnione przedstawienia. Badacz reprezentuje pogląd, że nowogwinejskie drewniane rzeźby antropomorficzne o omawianym motywie były figurami magicznymi, związanymi z ideą płodności. Hans Damm, dyrektor muzeum lipskiego, omawia z inspiracji G. Holtkera l, Ethnographica aus dem Gebiet der Hansabucht (Nordost Neuguinea) zbiory muzeum lipskiego z północnowschodniej części Nowej Gwinei. Analizując typy ornamentowych drcwianych mis, ornamenty na drewnianych bębnach, figury antropomorficzne, broń (oszczepy, luki, tarcze), maski i inne obiekty Damm wnioskuje, iż wskutek interwencji zbrojnej ze wschodu i zachodu w ciągu ostatniego stulecia nastąpiła fuzja dóbr kulturowych szczepów pomiędzy ujściami rzek Sepik i Nomumbo. Wynikiem badań terenowych jest przyczynek Eriki Taube pt. Einige mongolische Unterhaltungsspiele. Przedmiotem badań było kilka typów gier w kostki, uprawianych po dzień dzisiejszy zarówno przez dzieci jak i dorosłych. W grach i zabawach mongolskich, jak zresztą i innych ludów, odbicie znajdują stare zwyczaje i obyczaje i choćby z tego względu zasługują na nie mniejszą uwagę niż inne działy kultury. Użycie prymitywnych kostek (z przegubów tylnych kończyn owiec) i nazwy ich czterech boków ściśle związane są z głównym zajęciem mongolskim hodowlą. Kilka gier powstało zresztą w oparciu o zawody konne, jedną z głównych rozrywek ludu mongolskiego. Znany w literaturze etnograficznej, historycznej i ikonograficznej problem inkarnacji Dalej-Lamów porusza Kristina Lange w pracy Manifestationen des Avalokiteśvara und 1 Zob. omówienie 17 - Lud, 10m LIV ihre Inkarnation artykułu in G. HoJtkera, den .,Lud", Oberhiiuptern tom 53, s. 395. der "Gelben Kirche". �258 Recenzje, Werner Hartwig przeg!qdy w rozprawie Zum wydawnictw Problem i czasopism der "feudal position" des Akekao na podstawie wnikliwej analizy do wniosku, że J. H. Hutton i H. C. Barnes mylnie wywodzili system "manor" (lenny) u Semangów z "systemu kolonizacyjnego" i powiązali go z średniowiecznym systemem feudalnym Anglii, zamiast badać historyczne przyczyny tego zjawiska, które tkwiły w naturalnym rozwoju wspólnot wiejskich. Przełom XIX i XX w. nie przyniósł Semangom zasadniczych przemian gospodarczych ani też społecznych, a wzrost produkcji rolnej osiągnąć mogli tylko i wyłącznie w drodze powiększenia obszarów uprawnych. To pociągało za sobą powstawanie nowych wspólnot wiejskich i powoływanie nowych feudałów, tzw. Akekao i Awon (to jest przewodniczących ceremonii), na rzecz których wspólnota wiejska dobrowolnie składała świadczenia w postaci produktów rolnych, rodzaju wynagrodzenia za pełnione funkcje. Thea Buttner przedstawia w rozprawie pt. Die autochthone BeviJlkerung Adanauas im XIX Jhd., Formen ihrer Unterdrilckung durch die Fulbe-Aristokratie typowe formy zależności podbitej ludności autochtonicznej od arystokracji Fulbe. Autorka dochodzi do wniosków, że 1) nielicznym tylko szczepom, wskutek ucieczki w tereny górskie, udało się zachować w ciągu XIX w. niezależność od Fulbe; 2) typową formą wyzysku były świadczenia w postaci produktów rolnych, dary, usługi oraz dostawa niewolników. Podbitych nadto używano jako wojsk pomocniczych dla jazdy Fulbe. W licznych wypadkach autochtoniczna arystokracja wskutek przyjęcia islamu zajmowała poważne stanowiska w arystokracji Fulbe; 3) całkowicie zatraciły swoje samorządy i ekonomiczną niezależność wsi, leżące w bezpośrednim sąsiedztwie Fulbe i odstawiani niewolnicy. Zdaniem Buttner istnieje z jednej strony silnie rozwinięta hierarchia urzędnicza i bogata arystokracja, której przeciwstawieniem jest wyzyskiwany i zniewolniony lud adanauski. Charakterystyczny dla Adanau jest całkowity brak stanów "średnich" rolników, rzemieślników i kupców. Zamieszkali w Adanau rzemieślnicy i kupcy nie wywodzą się ani ze zdobywców Fulbe, ani też z podbitej ludności autochtonicznej. Są to imigranci pochodzenia Hausa lub Kanuri. Lothar Drager odtwarza na podstawie materiałów archiw.alnych (fotografie, rysunki) w artykule pt. Die Ausriistung der Kriegsanfiihrer bei den Ogalala-Dakota wyposażenie wojenne przywódcy indiańskiego i daje jednocześnie wgląd w kulturę materialną, w sposoby prowadzenia wojen, przedstawienia religijne, symbolikę i w .społeczną organizację Indian Ogaiala i innych grup Indian Dakota. Edyta Hoffmann publikuje część II rozprawy, poświęconej tzw. zbiorowi Ohnefalsch-Richter, który obejmuje cypryjskie rzeźby z piaskowca, znajdujące się w zbiorach lipskich 2. Problematyce ekspozycji muzealnych poświęcony jest artykuł Ernsta Germera (chief) bei Museologische Siidseevolker" den Sema Naga (Indie n) dochodzi Betrachtungen am Beispiel der in Greiz, Leipzig und Potsdam. SonderaussteHungen "Waffen der Węgierską ekspozycję Ungarische Volksbriiuche im Jahreslauf, wystawioną w muzeum lipskim, omawia Ralf Wendt. Ostatnie dwa sprawozdania mają za zadanie, jak stwierdza prof. Damm, "udostępnienie szerszemu kręgowi czytelników ..., w formie referującej, wystaw specjalnych i stałych" i w pełni je spełniają stanowiąc zarazem cenne uzupełnienie pozostałych materiałów. Konrad 2 Część I rozprawy opublikowano w "Jahrbuch des Museums zig", t. XXIII, s. 113-129. Zob. też "Lud", t. 53, s. 397. Wypych fUr Vo!kerkunde ZlI Leip- �Recenzje, Jahrbuch -Verlag-Berlin przegLqdy wydawnictw 259 i czasopism des Museums fur VćHkerkunde zu Leipzig. 196B, ss. 270, tab!. XXIV, ryciny i mapy. Band XXV, Akademle- Kolejny, dwudziestypiąty rocznik muzeum lipskiego znamionuje i tym razem bogactwo tematyczne i regionalne rozprawo charakterze etnograficznym, archeologicznym i etnobotanicznym, mających nie małe znaczenie dla fachowców, a wzbogacających wiedzę o kulturze i sposobie bytu ludów. Znany z łam rocznika muzealnego Georg Holtker tym razem zajmuje się skarifikacją. Opierając się, w przeważającej mierze, o własny materiał .archiwalny, autor omawia w artykule pt. JHtere BHddokumente zur Narbentatauierung in Neuguinea pojęcie nazewnictwa i zasięg tatuażu. Rozróżnia on 3 typy tatuażu: 1) tatuaż, polegający na nakłuwaniu skóry i wprowadzaniu barwnika; 2) skarifikację, powstającą w wyniku celowych oparzeń; 3) skarifikację, powstającą w wyniku nacięć skóry. Przedmiotem studium są ostatnie dwa typy. Autor koncentruje uwagę na sposobach wykonywania ran ozdobnych, używanych w tym celu narzędziach, celach i motywach skarifikacji i omawia jej znaczenie dla porównawczych badań etnologicznych oraz zasięg tego typu zdobnictwa w Nowej Gwinei. Studium ilustrowane jest unikalnym materiałem fotograficznym. Hans Damm przedstawia w rozprawie pt. Alte Holzgefiisse von den Hawaii-Inseln wyniki badań nad kolekcją 10 drewnianych mis, ustala ich hawajską proweniencję, podaje sposoby wyrabiania ich i określa funkcję naczyń. Problemom etnobotanicznym w ostatnich Iatach uwagę poświęca Barbara Treide 1. Tym razem w pracy pL bkologische Klassifizierung von Pflanzen durch schoschonischsprachige Bevolkerung im westHchen Nordamerika autorka omawia: 1) tworzenie etnonimów z punktu widzenia ekologicznego; 2) nazewnictwo osad według charakterystycznych zjawisk najbliższego otoczenia; 3) klasyfikację roślin z punktu widzenia ekologicznego. Na podstawie dogłębnej analizy B. Treide dochodzi do wniosku, iż indiańska ludność zachodniej Ameryki Północnej posiadała umiejętność rozpoznawania roślin. Właściwości odżywcze, lecznicze i surowcowe roślin zapewniły ludom zbierackim minimum egzystencji i z tego powodu przywiązywano wielką wagę do zgłębienia wiedzy o świecie roślinnym. Nazewnictwo roślin pozwala, zdaniem autorki, wnioskować o funkcji roślin, ich ewentualnym mitycznym znaczeniu, świadczy równieri: o tym, do kt6rych właściwości danej rośliny przywiązywano największe znaczenie. Literatura podróżnicza odgrywa dla etnografii niepoślednią rolę, wzrastającą w dodatku wtedy, kiedy przekazuje nam niezmącony jeszcze obraz kultury. Lothar Stein z tego powodu sięgnął do pierwszego opisu Beduinów w literaturze niemieckiej, pochodzącego z drugiej połowy XVI wieku, a spisanego przez Leonharta Rauwolfa, lekarza i podróżnika. W artykule Die iilteste Beschreibung der Beduinen in der deutschsprachigell Literatur L. Stein przedstawia uporządkowane dane o 1) sposobie bytu Beduinów w Syrii, 2) uwagi o hodowli, 3) obejścia gospodarcze, 4) dane o ubiorze, ozdobach, bron'! itp. Trzeźwa ocena i rzeczowy opis Rauwolfa, zdaniem L. Steina, pamiętnikom jego zapewniają nawet we współczesnej litera1 Zob. Barbada Treide, WiLdpfLanzen in der Erniihrung der GrundbevoLkerung MeLaBerlin 1967, s. 267. W pracy tej autorka bada, na podstawie materiałów etnograficznych z Melanezji, konieczność i możliwość włączenia dziko rosnących roślin jadalnych do pożywienia tradycyjnego, opartego o uprawę pól w tropikach. Rośliny te służą przede wszystkim w okresach przejściowych, na przednówku, jako pokarmy interwencyjne, a służą także jako uzupełniające bogate w skrobię pokarmy tradycyjne witaminami, tłuszczami i białkiem. nesiens. �260 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism turze etnograficznej bardzo wysoką rangę. Zapisy jego potwierdzają prawdziwość tezy o jedności kontynuacji kultury beduińskiej, jak to wynika ze współczesnych badań. Rauwolf, co należy tu dodać, jest pierwszym autorem w literaturze niemieckiej, używającym terminu "Beduini". Polityczno-społeczna rewolucja, rozpoczęta w 1921 1'. oraz techniczna rewolucja, po drugiej wojnie światowej, w Mongolii stały się powodem wyparcia wielu działów tradycyjnej kultury ludowej przez cywilizację. Ograniczenie roli kościoła lamańskiego, jako społecznej instytucji oraz rozpad instytucji ~zamanów, wpłynęły na zanik obrzędowości, której pierwotne formy z trudem dziś nawet mongolscy uczeni starają się odtworzyć. Z zadowoleniem więc przyjąć należy przyczynek C. R. Bawdena z Londynu, Einiges zu den Ethnographica der Chalcha und Burjaten im Museum fU'r Volkerkunde Leipzig. Autor, w oparciu o literaturę, wyjaśnia funkcję obrzędową 11 modeli narzędzi, wkładanych do grobów umarłym, jako dary lub "w celu użycia ich w tamtym świecie". Przedmiotem kolejnej rozprawy są wota buddyjskie, znajdujące się w kolekcji muzeum lipskiego. W artykule Weitere buddistische Votivstelen aus dem alten China im Besitz des Museums fur Volkerkunde zu Leipzig Walter Bottger omawia ich archaiczny styl, inskrypcje, wiek i inne dane. Omawiany rocznik zamyka praca Dietricha Drosta Topferei in Afrika, Okonomie und Soziologie. Objętość i zakres pracy nie pozwalają na krótkie, referujące omówienie. Jej recenzję z tych względów umieszczono oddzielnie. Konrad Zeitschrift Volkskunde. fur Halbjahresschrift 1969, z. 1 i 2. Volkskunde. T. 65, Stuttgart der Deutschen Wypych Gesellschaft fUr W etnografii nad zjawiskiem europejskiej toczy się już od pewnego czasu ożywiona dyskusja folkloru stosowanego, zwanego umownie folkloryzmem (po niem. Folklorismus, po ang. fakelore). Szczególne ożywienie wywołuje ono w literaturze zachodnioniemieckiej l. Ostatni rocznik omawianego czasopisma zawiera w pierwszym zeszycie interesujące wypowiedzi niektórych etnografów europejskich na ten temat. Inicjatywa ich napisania wyszła od współredaktora tegoż czasopisma, Hermanna Bausingera, który zwrócił się w tej sprawie do 15 wybranych przez siebie f.achowców. Podstawą ich wypowiedzi miała być sporządzona przez Bausingera ID-punktowa ankieta. Nadesłane, nieliczne zresztą, wypowiedzi nie upoważniają na razie do wysuwania wniosków natury ogólnej. Dlatego artykuł wstępny inicjatora dyskusji pt. Folklorismus in Europa, który miał 'Nedług z·amierzeń jego autora podsumować całość, zaledwie sygnalizuje problem, podkreśla także celowość wymiany poglądów między nauką zachodnią a marksistowską. Mówi także o niektórych aspektach folkloryzmu, np. politycznych. Autorowi chodzi o uzyskanie 1 Zapoczątkowało "Zeitschrift Hansa Mosera artykułem Yom Folklorismus In 1tnserer (1962) i następnym Der Folklorismus aIs Forsclwngsder Volkskunde zamieszczonym w: ..Hessiscbe Blatter fur Volkskuncle" (1~64). Wypowiadali się na ten temat także H. Hunsinger, czy G. Heilfurth. Por .. ,Populus Revisus" (Volksleben), R. 14, Tubingen 1966. Zeit w: problem ją wystąpienie fur Volskunde" �Ilcccncje, przeg!({<1y wydawnict.w i czasopism 261 danych na temat rozwoju historycznego folkloryzmu w danym kraju, w szczególności zaś o ustalenie poszczególnych elementów folkloryzmu oraz ich roli w życiu codziennym danego społeczeństwa, np. we wtórnym przyjmowaniu się i przy określonych okazjach: strojów ludowych, zwyczajów, różnych zespołów tanecznych i śpiewaczych, widowisk i festiwali folklorystycznych oraz komercjalizacji folkloru (w reklamie, przemyśle płytowym, wyrobach sztuki ludowej). Autora ankiety interesuje ponadto pytanie, kto jest nosicielem tego zjawislm, jaką rolę S'pełnia w tym państwo, urzędy, czy cieszy się ono poparciem partii politycznych, dalej, jaką rolę spełnia w jego rozwoju nauka i instytucje badawcze oraz czy istnieją kontakty między nimi a nosicielami folkloryzmu. Następnie jaką rolę w jego rozwijaniu się spełnia turystyka (wabienie turystów festiwalami, widowiskami czy wyrobami sztuki ludowej) i wreszcie w czym się przejawia folkloryzm: polityczny (np. jako wyraz narodowej jedności lub umacniania się mniejszości narodowych), regionalny oraz określonych grup społecznych lub zawodowych. We wspomnianym zes2ycie zamieszczono wypowiedzi w dziale pl. Folklorismus in: Folkloryzm w: Polsce - J. Burszty; na Węgrzech - T. Domator; w Jugosławii - D. Antonijević; w Szwajcarii - H. Trumpy; w Portugalii - J. Dias; oraz o nieco odmiennym charakterze pt. Fakelore - R. M. Dorson dotyczący stosunków amerykańsko-angielskich. Czytelnika z pewnością zainteresuje szczególnie samo pojęcie folkloryzmu. Otóż pierwszy zdefiniował je w niemieckiej literaturze Hans Moser jako "pośrednictwo i reprezentowanie kultury ludowej z drugiej ręki". J. Burszta uważa folkloryzm \V prostej linii jako pochodną folkloru, jako folklor stosowany, polegl3jący na odtwarzaniu w szczególnych sytuacjach bieżącego życia określonego środowiska, w którym wyrósł (np. z dziedziny literatury, muzyki, tańca, obrzędów, stroju i sztuki). T. DomatOr twierdzi natomiast, iż są to "niektóre elementy chłopskiej kultury wyrwane ze swego środowiska i przedstawione jako cechy narodowe". D. Antonijević uważa znów folkloryzm jako "wykorzystanie folkloru dla celów komercjalnych i turystycznych". A np. J. Dias jako zwyczajny folklor, ale w szerszym ujęciu łącznie z muzyką, tańcem, strojami i artystycznym rzemiosłem. Z tych kilku przykładów wynika, iż niektóre z definicji są do siebie zbliżone i to tam, gdzie chodzi o folkloryzm jako folklor stosowany. Obok tych mamy zgola inne spojrzenie na ten temat. Początków folkloryzmu doszukuje się w końcu XVIII względnie przełomu tegoż i XIX w., chociaż np. w Portugalii i Jugosławii zaczął się pojawiać dopiero o wiek później, mimo że pewne jego przejawy, ale wyłącznie w twórczości ustnej, datują się od lat dwudziestych XIX w. Widoczne one były już w literaturze romantyzmu (np. A. Mickiewicz, V. Karadźić, J. Horvath), u nas później w "Młodej Polsce". W muzyce: F. Chopin, K. Szymanowski, na Węgrzech B. Bartók, F. Lehar, J. Killman, współczesnej G. Bacewiczówna. Szczególne nasilenie występowania folkloryzmu jako zjawiska społeczno-kulturowego datuje się po II wojnie światowej, zwłaszcza wraz z rozwojem turystyki. Powstają w tym czasie zespoły pieśni i tańca ("Mazowsze", "Śląsk", "Koło", "Lado", "Tanec") rozsławiając folklor kraju szeroko poza jego granicami. Organizuje się festiwale (Opole, Krk, Sarajewo, Split) i specjalne widowiska (np. winobranie w Vrsac, Zielonej Górze, wesele w Galicevo czy "dragacevska trąba"), nawiązujące do folkloru ludowego i nastawione głównie na turystów. Niektóre ze strojów ludowych uzyskały charakter narodowy (np. w Portugalii z okolic Viana de Castelo, u nas krakowski). Obok nich szeroko rozpowszechni.a się wyroby sztuki ludowej. Dla podtrzymania i rozwoju folkloru istnieją i działają specjalne organizacje. Włącza się również i nauka, czy słusznie? �262 Recenzje, przegLądy wydawnictw i czasopism Wydaje się, że tak. Chodzi mianowicie o udzielanie pomocy organizacjom, fachowej rady nosicielom folkloryzmu oraz pielęgnow.anie i podsuwanie oryginalnych wzorów ludowego folkloru godnych utrzymania. Ostatni z artykułów pierwszego zeszytu, Gerharda Lutze, Volkskunde und Ethnologie dotyczy nadal aktualnego, zwłaszcza na niemieckim obszarze językowym i nie rozstrzygniętego dotąd, problemu definicji: Volkskunde 2, Volkerkunde i Ethnologie oraz wzajemnego ich stosunku. Interesujące są zwłaszcza wywody autora na temat stosunku Volkerkunde do etnologii. To nie są synonimy! W drugim zeszycie rozważania teoretyczne znajdujemy w pracach: Herberta Schwedta z historii pojęcia sztuki ludowej (Zur Geschichte des Problems "Volkskunst") oraz Hermanna Bausinger.a o krytyce tradycji (Kritik der Tradition). Pierwszy z nich dokonuje pewnego rodzaju przeglądu zajmowanych dotąd w tej sprawie stanowisk. Schwedt wspomina, iż ostatnio w literaturze niemieckiego obszaru językowego zabierali głos P. Nedo i R. Wildhaber, zajmując krańcowo odmienne zdania. W dalszej kolejności swoich rozważań ustosunkowuje się, chronologicznie rzecz biorąc, do zakresu sztuki ludowej, wskazując daleko idące w tym względzie zróżnicowania u poszczególnych autorów. Niektórzy z nich zaliczają do niej, podobnie jak do folkloru, ludowe opowiadania, pieśni, taniec i teatr. Następnie zajął się stosunkiem sztuki ludowej, do właściwej sztuki, wykazując również niejednolitości stanowisk. Większość autorów uważa, iż sztuka ludowa kopiuje tylko właściwą sztukę, że nie może w niej być mowy o kryteriach stylu. W końcu stwierdza, że, zdaniem większości fachowców, nie powinno się używać terminu Volkskunst, ale raczej bardziej zawężonego ujęcia w rodzaju "sztuka regionu" czy "sztuka określonej grupy". H. Bausinger zabrał głos w sprawie aktualnej sytuacji w ni2mieckiej Volkskunde dokonując krytyki dotychczasowych ujęć. Jego wystąpienie przypomina w pewnym sensie wcześniejsze rozważania J. Burszty na temat kryzysu w etnografii. Bausinger zastrzega się od razu, że w NRF nie może być mowy o kryzysie, ale raczej o "chorobie". "Leczeniem" należałoby objąć przewartościowanie pokutujących dotąd i przestarzałych ustaleń, nadając im nową treść. A oto kilka myśli autora na ten temat. Z historycznego punktu widzenia Volkskunde stała się bardzo schematyczna, .a jej istotny przedmiot coraz węższy! Nowego zdefiniowania wymaga pojęcie Volk - lud. Zmienić należy przedmiot badań. Powinna nim być kultura masowa ("Mir schiene es moglich populare Kultur aIs Gegenstand der Volkskunde zu proklamieren", s. 243). Uwagi natury teoretycznej zawiera również wystąpienie Martina Scharfa, Dokumentation und Feldjorschung jako pokłosie z tzw. "Ścisłego Ti.ibińskiego Seminarium" z kwietnia 1009. Autor wyławiał z czytanych referatów oraz toczącej się nad nimi dyskusji sprawy związane z dokumentacją oraz badaniami terenowymi dając kilka bardzo ogólnych i dyskusyjnych refleksji. M.in. stwierdza, iż w technikach etnograficznych nie należy stosować żywiołowego odpytywania, lecz podporządkowanego ustalonym założeniom. Należy stawiać pytania o zdania i postawy informatora na dany temat uwzględniając procesy rozwojowe, zachodzące zmiany, dyfuzję i adaptację danych wytworów kulturowych. Nadto zwraca uwagę na to, iż Voikskunde, jako nauka empiryczna, powinna w pełni korzystać z technik badawczych nauk pokrewnych (statystyki, socjologii i psychologii). s. 249) 2 Odnośnie definicji VoHcskunde zabrał głos w następnym zeszycie (2/1969, H. Bausinger. Stwierdził on m. in., iż "VoLkskunde jest bliższa Ku!tursozioLogie, aniżeli koncepcjom Kll!turanthropoLogie czy EthnoLogie; uiek tórzy obstają przy określeni u: EthnosoZioLogie" . �Recenzje, przea!qdy wydawnictw 263 i czasopism Komunikat Georga R. Schroubeka jest przyczynkiem dotyczącym rozwoju badań etnograficznych w Czechach w XIX w. (VoLksforschung in nationaLen Spannungsgebiet. Zur Geschichte der VoLkskunde des 19. Jahrhunderts in Bohmen), a tym samym i do historii etnologii w Europie. Autor stara się wykazać, w jakim stopniu zamieszkałe tam wówczas dwie narodowości: Czesi i Niemcy zaczęły interesować się ludoznawstwem, jak tłumaczyły genezę rozwoju tamtejszej kultury i jakim poświęcały się badaniom. Schroubek patrzy na te zagadnienia jako Niemiec, uwypuklając wkład jego narodowości w ogólny rozwój etnografii Czech. Trzy dalsze artykuły dotyczą szczegółowych tematów z kultury duchowej. Elfrieda Grabner zajęła się rysem historycznym roli korali w medycynie ludowej i wierzeniach (Die Korane in VoLksmedizin und VoLksgLaube), Elfriede Moser-Rath ludową pobożnością w świetle barokowych kazań (VoLksfrommigkeit im SpiegeL der Barockpredigt), a Helga Gerndt opowiadaniami marynarzy na lądzie i morzu (Seemanssagen auf See und an Land. Zur Sagenaufzeichnung im 19. Jahrhundert). Wspomniane artykuły oparte są na bogatej literaturze historycznej. W sumie bardzo interesująca lektura, zwłaszcza w odniesieniu do problemów teoretycznych, które nurtują współczesną etnografię zachodnioniemiecką. WaLerian Anthropos. Tom 63/64,rocznik Sobisiak 1968/69, zesz. 1-2, 3-4, 5-6. Ten podwójny tom został wypełniony artykułami i rozprawami nawiązującymi do etnologicznych, lingwistycznych i archeologicznych koncepcji Wilhelma Schmidta, założyciela i długoletniego redaktora czasopisma "Anthropos", z okazji setnej rocznicy jego urodzin. Nie zawsze autorami są zwolennicy i kontynuatorzy kierunku, którego on był założycielem. Toteż wśród nich znaleźli się także badacze, którzy do idei W. Schmidta ustosunkowali się krytycznie i negatywnie. Oto ujęty w esencjonalnym skrócie przegląd wielce różnorodnych treści recenzowanego tomu: Zesz. 1-2. J. K. Brown: W. Schmidt's Mutterrecht and Cross-CuLturaL Research. Za najistotniejsze ślady matriarchatu Schmidt uważał stosunki matryIinearne oraz inicjacyjne obrzędy dziewcząt. Wskazywał przy tym na fakt, że zachowały się one głównie w społeczeństwach kopieniaczych, reprezentujących kultury tzw. ogrodowe (horticuLtures). Przechodzenie ich na uprawy zbożowe było istotnym współczynnikiem powodującym zanikanie stosunków matriarchalnych. Do tych samych konkluzji doszli badacze amerykańscy stosując zupełnie inne metody badawcze aniżeli W. Schmidt. R. Pitioni: Bemerkungen zu einer "Theorie der schriftLosen Geschichte". Zagadnienie uhistorycznienia kultur tzw. ahistorycznych, tj. nie posiadających dokumentacji pisanej, było swego czasu jednym z najważniejszych celów kierunku historyczno-kulturowego. Próby stworzenia etnograficznego systemu chronologicznego dla tych kultur (Graebner, Schmidt) zawiodły. Daleko pewniejszy system chronologicznej sekwencji zjawisk kulturowych stworzyła archeologia. Ale w gruncie rzeczy nie o samą chronologię zjawisk kulturowych chodzi, lecz także o człowieka, który fakty kulturowe tworzy, posługuje się nimi i pomnaża. Chodzi o pełen obraz funkcjonującej kultury. Taki obraz właśnie etnografia jest w stanie przedstawić na podstawie opisów współczesnych ludów tzw. ahistorycznych. Przy odpowiednio �20.1 Recenzje, przeg!qdv wydawnictw i czasopism wypracowanych metodach można zatem przerzucić pomost między archeologią a etnografią i pokusić się o stworzenie nowej "teorii niepisanej historii". H. Baldus: Wertikale und horizontale Struktur im religiO sen Weltbild sudamerikanischer Indianer. Autor charakteryzuje kosmologiczne wyobrażenia Indian południowo-amerykańskich o ziemi, podziemiu i niebie. H. G. Bandi: Eiszeitkunst und Zoologie. Autor przedstawia opinie i poglądy zoologów na temat wielu rysunków skalnych z okresu młodszego paleolitu, które przedstawiają różne zwierzęta wtedy obserwowane przez człowieka. W świetle tych opinii sporo dawnych interpretacji było mylnych, m.in. ta, w myśl której główne motywy tych rysunków miały cechy magii łowieckiej. H. Manndorf: Zur strukturell-funktionalen Analyse in der ethnologischen Forschung. Autor przypomina, że już w lfł27 r. Wilhelm Koppers wskazywał na potrzebę stosowania analizy strukturalnej w ramach tzw. interpretacji lokalnej. Kierunki historyczno-kulturowy i strukturalno-fu nkcjonalny nie tylko się nie wykluczają, ale dobrze się wzajemnie uzupełniają. Na konkretnym przykładzie strukturalno-funkcjonalnej analizy pewnej wsi w południowych Indiach, autor ilustruje kilka interesujących wniosków krytycznych na temat założeń kierunku, a którym w tytule mowa. E. Damman: "Mwiko" und "mzio". Oba te terminy należą do języka suaheli (Bantu) i aktualnie oznaczają prawie synonimicznie coś, co jest zakazane przez czarownika, znachora, a co spożyte, dotknięte albo napotkane magIo by szkodzić komuś. Autor wyjaśnia pochodzenie i dawne znaczenie obu słów. G. Tiburtius: Altere Hauskeramik aus der Umgebung von Curitiba. Sprawozdawczy artykuł o 316 naczyniach glinianych zebranych przez autora w latach 1941-1942 w okolicy Kurytyby w Paranie. J. Ulenbrok: Zum chinesischen Wart "hue" fur Blut. Analityczna rozprawa lingwistyczna, z której m.in. wynikJa, że przedstawiciele rodziny językowej indoeuropejskiej dotarli do północno-zachodnich obszarów chińskich gdzieś między 3000 a 2500 lat p.n.e. To zaś oznacza, że powstanie językowej rodziny indoeuropejskiej należy odnieść do okresu mezolitu,a najpóźniej do wczesn0go neolitu. W. Muller: Erlebnis und Ergebnis. Zur Selbstbesinnung der Ethnologie. Inter\:· sujący, krytyczny artykuł na temat roboczych metod oraz aparatu pojęciowego, którymi operuje współczesny etnograf. Autor określa jako "zwodniczą" (vcrfuhrerisch, s. 84) i szaleńczą (Wahnidee) ideę, że fakty i zjawiska kulturowe można ująć w formuły matematyczne. Badacz, wyćwiczony w myśleniu recjonalnym, posługujący się etykietkami pojęć takich, jak "system dwóch klas", "totem", "klan" itp., odcina się od tego, co można by nazwać ogólną atmosferą życia badanej spoleczności; od wszystkiego co może tchnąć mistycyzmem itd. W ten sposób usiłuje dojść do realiów, do faktów, lub raczej do tego, co on uważa za fakty. W rezultacie takiej postawy powstają opisy schematyczne, przekazujące odbiorcom nieprawdziwe obrazy zjawisk kulturowych. J. Lukas: Nunation in afrikanischen Sprachen. Termin "nunacja" oznacza pewien sufiksowy morfem w językach semickich. Rozprawa jqzykoznawcza dotyczy specjalnego zagadnienia zapowiedzianego w tytule. S. Lagercrantz: African Tally-Strings. Jest to studium na temat afrykańskich sznurowych, węzełkowych, drewnianych (karby) i innych przyrządów mnemotechnicznych, pomocniczych do liczenia np. danin, okresów kalendarzowych itp. J. Dormann: Bachofen Morgan. Dość często wyrażano opinie, że koncepcje J. J. Bachofena zawarte w jego podstawowym dziele Mutterrecht (Stuttgart 1861) �Recenzje, zostały of the i rozwinięte wydawnictw i czasopism 265 przez L. Morgana w Systems of Consanguinity and (Washington 1871) oraz w Ancient Society (New York 1877). Diirmann dowodzi, że idee Bachofena i Morgana wypracowane zostały od siebie niezależnie. Natomiast pod koniec lat siedemdziesiątych Bachofen uległ dość silnie wpływom L. Morgana. W. Hirschberg: Der Quelenwert fri.iher ethnographischer Bilddokumente. Spora liczba ikonograficznych dokumentów, które interesują etnografa, reprezentuje wątpliwą wartość etnograficzną. Często bowiem są one dziełem rysowników, którzy do ilustracji wnosili więcej pomysłów własnej fantazji, aniżeli realiów naocznie sprawdzonych. Jest też jednak pewna ilość rysunków oryginalnych, które mają wartość etnograficznych dokumentów. Autor wskazuje przykłady i prezentuje metodę krytycznej ich analizy. J. Sterly: Der Aderlassbogen in Melanesien. Ein Beitrag zur Geschichte der Phlebotomie. Opis melanezyjskiego łuku a specjalnym przeznaczeniu - do upuszczania krwi - oraz samego terapeutycznego zabiegu zwanego phlebotomią. O. Schlaginhaufen: Eingeborene aus der Landschaft Petpeter in Neuirland. Informacja ,antropologiczna dotycząca tubylców z krainy Petpeter na melanezyjskiej wyspie, zwanej Nowa Irlandia. V. Rosner: The Impact of Modern Forces on the Oraons of Samtoli. Studium obrazujące przeobra~enia zachodzące w kulturze mieszkańców wsi Samtoli (prow. Bihar, Indie) pod modernizującym wpływem szkoły, nowej organizacji rolnictwa i wzorów miejskich. A. Sławik: Glaube und Kult im Wortschatz des Ainu. Studium z pogranicza językoznawstwa i religioznawstwa. P. Leser: Dreschen und Worfeln in der Grossen Kabylei. Kulturwandel und Kulturstillstand in Nordafrika. Szczegółowy opis młocki przez przepędzanie bydła oraz techniki wiania zboża pr,aktyko·.vanej w Kabylii. J. Gonda: The Hindu Trinity. Religioznawczy artykuł na temat idei zawartej VI hinduskim pojęciu Trójni, której aspektami są Brahma - stwórca, Vishnu podtrzymujący życie i Śiva - niszczyciel. W. Dostal: Zum Problem der Stadt- und Hochkultur im Vorderen Orient: Ethnologische Marginalien. Termin "kultury wyższe" (Hochkulturen), sformułowany w 1924 r. przez W. Schmidta, znajduje w etnografii nadal szerokie zastosowanie. Szczegółowe cechy zasadnicze przypisywane kulturom wyższym, różni badacze definiują różnie. Na ogół jednak zgodność zachodzi w nast. kryteriach: posiadanie pisma, zróżnicowanie zawodowe i klasowe społeczeństwa, dyspozycyjny system w stosunku do nadwyżek produkcyjnych oraz budowa miast. Autor analizuje przede wszystkim pojęcie samego miasta. Śledzi zatem na materiałach archeologicznych proces powstawania najstarszych miast na starożytnym Bliskim Wschodzie. Analizuje na tym tle wyłanianie się najdawniejszych kultur wyższych. W sumie jest to wielce interesująca rozprawa, głównie ze względu na metodologiczne założenia i technikę rozwiązań poszczególnych zagadnień w ramach problemu zapowiedzianego w tytule. Zesz. 3/4. P. Weidekuhn: Aggressivitiit und Normativitiit: Ober die Vermittlerrole der Religion zwischen Herrschaft und Freiheit. Temat agresji i agresywności jako dynamicznego składnika kulturowego był w ostatnim dziesięcioleciu (1960-1970) wielokrotnie podejmowany zarówno w antropologii amerykańskiej, jak i w etnologii europejskiej. Artykuł P. Weidekuhna jest jakby polemicznym komentarzem do książki K. Lorentza On Agression (1967) oraz uzupełnieniem rozprawy H. Helmutha Zum Verhalten des Menschen ("Ztschr. f. Ethnologie" 1967, 92, 265-273). Autor Affinity podjęte przcg!qdy Human Family �260 analizuje agresji. Recenzje, m.in. rolę religii M. Urban: przeglqdy wydawnictw w konfliktowych i czasopism tendencjach powodujących ujawnienie der Silsskartoffel in der Sildsee. Problem słodkich kartofli na wyspach Oceanii interesował już kilka pokoleń badaczy. Artykuł ma charakter polemiczny w stosunku do wniosków wysuniętych przez J. W. Macnaba w pracy Sweet Potatoes and Settlement in Pacific. Zdaniem autora, twierdzenie Macnaba, że kartofel przedostał się na tamt. wyspy gdzieś na ok. 7'50 lat p.n.e., można uznać za prawdopodobne. Ale dowieść tego nie da się. Uprawa kartofla nie jest bynajmniej starym, powszechnym składnikiem kultur malajopolinezyjskich i austronezyjskich. Jego pełne upowszechnienie na tym obsZlarze miało miejsce dopiero w czasach pokolumbijskich. K. J. Narr: Mutterrechtliche Zilge im Neolothikum. Odkryte w Anatolii (Turcja) przez archeologów neolityczne osiedle Catal Huyuk jest jakby miastem rolniczym. Autor analizując szczegóły konstrukcji zabudowań, formy pochowków, rzeźby, zdobnictwo i in. dochodzi do wniosku, że jest prawdopodobne, iż ludność tego miasta żyła w stosunkach matryline,arnych i matrylokalnych. C. Hentze: Die Hausurne im iiltesten China. Autor, który na temat urn domó~ wych i kultu zmarłych opublikował już dwie interesujące prace (Tod, Auferstehung, Weltordnung, Zurich 1955 i Das Haus aIs Weltort der Seele, Stuttgart 1961), tym razem analizuje konstrukcje urn chińskich i doszukuje się związków z łotewskim drewnianym domem zrębowym z XlI w. C. Schuster: V -Shaped Chest-Markings Re-Considered: a Paleolithic Figurine as Explanation of Their Wide Modern Distribution. Chodzi o szeroko rozpowszechniony wśród współczesnych ludów prymitywnych tatuaż bliznowy wzgl. nakłuwany piersi aibo pleców, powtarzający wzór V. Autor sugeruje pochodzenie tego wzoru od naszyjnika, a zaś dawności dowodzi wskazując na niektóre figurynki paleoli tyczne. H. J. Pinnow: Zu den Eigennamen der Apachen-Hauptlinge. Autor podejmuje filologiczną próbę odtworzenia prawdziwych imion dawnych wodzów Indian z grupy Apacze. A. Pollak-Eltz: KulturwandeI bei den Waika am oberen Orinoko. Plemię Waika jest częścią ludu Yanonami. Do niedawna było grupą seminomadyczną, z początkową znajomością rolnictwa, zajmującą puszczańskie tereny nad brzegami górnego biegu Orinoko. Autorka przedstawia opis kultury tego plemienia w stadium przechodzenie od zbieractwa, myślistwa i rybołówstwa do kopieni,aczej uprawy ziemi. (Ipomoea Das AUer batatas) B. Gunda: Die Jagd und Domestikation des Kranichs bei den Ungarn. Na Nizinie Węgierskiej nad jeziorami Balaton i Ferta jeszcze w XVIII i XIX w. roiło się od żurawi i dropi. Były one przedmiotem łowów. Polowali na nie głównie pasterze oraz tzw. pakasze, tj. półnomadyczni zbieracze, myśliwcy i zarazem bartnicy z błotnistych krain, obfitujących w ptactwo, zwierzynę itp. Żurawie także chwytano żywcem, oswajano i używano do stróżowania miast, grodów i nawet chłopskich zagród. Autor kończy artykuł szkicem porównawczym, wskazując na analogiczne niegdyś praktyki w starożytnym Egipcie, Grecji, Rzymie, Chinach. Próbuje nadto dać krótką charakterystykę światowego, geograficznego ich zasięgu. A. i W. Kronenberg: Soziale Struktur und religiose Antinomien darlłestel1t am Beispiel der Jo Luo (Niloten). Autor nawiązuje do dzieła W. Schmidta Der Ursprung des Gottesidee. Bazując na materiale odnoszącym się do nilotyckiego ludu Jo Luo, dowodzi, iż im mniej złożona jest struktura jakiegoś społeczeństwa, �Recenzje, przelltądy wydawnictw 263 ! czasopism Komunikat Georga R. Schroubeka etnograficznych w Czechach w XIX jest przyczynkiem dotyczącym rozwoju badań w. (Volksforschung in nationalen Spannungsgebiet. Zur Geschichte der Volkskunde des 19. Jahrhunderts in Bć:ihmen), a tym samym i do historii etnologii w Europie. Autor stara się wykazać, w jakim stopniu zamieszkałe tam wówczas dwie narodowości: Czesi i Niemcy zaczęły interesować się ludoznawstwem, jak tłumaczyły genezę rozwoju tamtejszej kultury i jakim poświęcały się badaniom. Schroubek patrzy na te zagadnienia j.ako Niemiec, uwypuklając wkład jego narodowości w ogólny rozwój etnografii Czech. Trzy dalsze artykuły dotyczą szczegółowych tematów z kultury duchowej. Elfrieda Grabner zajęła się rysem historycznym roli korali w medycynie ludowej i wierzeniach (Die KoraHe in Volksmedizin und Volksglaube), Elfriede Moser-Rath ludową pobożnością w świetle barokowych kazań (Volksfrć:immigkeit im Spiegel der Barockpredigt), a Helga Gerndt opowiadaniami marynarzy na lądzie i morzu (Seemanssagen auf See und an Land. Zur Sagenaufzeichnung im 19. Jahrhundert). Wspomniane artykuły oparte są na bogatej literaturze historycznej. W sumie bardzo interesująca lektura, zwłaszcza w odniesieniu do problemów teoretycznych, które nurtują współczesną etnografię zachodnioniemiecką. Walerian Anthropos. Tom 63/64, rocznik Sobisiak 1968/69, zesz. 1-2, 3--4, 5-6. Ten podwójny tom został wypełniony artykułami i rozprawami nawiązującymi do etnologicznych, lingwistycznych i archeologicznych koncepcji Wilhelma Schmidta, założyciela i długoletniego redaktora czasopisma "Anthropos", z okazji setnej rocznicy jego urodzin. Nie zawsze autorami są zwolennicy i kontynuatorzy kierunku, którego on był założycielem. Toteż wśród nich znaleźli się także badacze, którzy do idei W. Schmidta ustosunkowali się krytycznie i negatywnie. Oto ujęty w esencjonalnym skr6cie przegląd wielce różnorodnych treści recenzowanego tomu: Zesz. 1-2. J. K. Brown: W. Schmidt's Mutterrecht and Cross-Cultural Research. Za naj istotniejsze ślady matriarchatu Schmidt uważał stosunki matrylinearne oraz inicjacyjne obrzędy dziewcząt. Wskazywał przy tym na fakt, że zachowały się one głównie w społeczeństwach kopieniaczych, reprezentujących kultury tzw. ogrodowe (horticultures). Przechodzenie ich na uprawy zbożowe było istotnym współczynnikiem powodującym zanikanie stosunków matriarchalnych. Do tych samych konkluzji doszli badacze amerykańscy stosując zupełnie inne metody badawcze aniżeli W. Schmidt. R. Pitioni: Bemerkungen zu einer "Theorie der schrijtlosen Geschichte". Zagadnienie uhistorycznienia kultur tzw. ahistorycznych, tj. nie posiadających dokumentacji pisanej, było swego czasu jednym z najważniejszych cel6w kierunku historyczno-kulturowego. Próby stworzenia etnograficznego systemu chronologicznego dla tych kultur (Graebner, Schmidt) zawiodły. Daleko pewniejszy system chronologicznej sekwencji zjawisk kulturowych stworzyła archeologia. Ale w gruncie rzeczy nie o samą chronologię zjawisk kulturowych chodzi, lecz także o człowieka, który fakty kulturowe tworzy, posługuje się nimi i pomnaża. Chodzi o pełen obraz funkcjonującej kultury. Taki obraz właśnie etnografia jest w stanie przedstawić na podstawie opis6w współczesnych ludów tzw. ahistorycznych. Przy odpowiednio �2G4 Recenzje, pTzeg~qdv wydawnictw i czasopism wypracowanych metodach można zatem przerzucić pomost mi~dzy archeologią ,a etnografią i pokusić się o stworzenie nowej "teorii niepisanej historii". H. Baldus: Wertikale und horizontale Struktur im religiosen Weltbild siidamerikanischer Indianer. Autor charakteryzuje kosmologiczne wyobrażenia Indian południowo-amerykańskich o ziemi, podziemiu i niebie. H. G. Bandi: Eiszeitkunst und ZooLogie. Autor przedstawia opinie i poglądy zoologów na temat wielu rysunków skalnych z okresu młodszego paleolitu, które przedstawiają różne zwierzęta wtedy obserwowane przez człowieka. W świetle tych opinii sporo dawnych interpretacji było mylnych, m.in. ta, \V myśl której główne motywy tych rysunków miały cechy magii łowieckiej. H. Manndorf: Zur strukturell-funktionalen Analyse in der ethnologischen Forschung. Autor przypomina, że już w 1927 r. Wilhelm Koppers wskazywał na potrzebę stosowania analizy strukturalnej w ramach tzw. interpretacji lokalnej. Kierunki historyczno-kulturowy i strukturalno-funkcjonalny nie tylko się nie wykluczają, ale dobrze się wzajemnie uzupełniają. Na konkretnym przykładzie strukturalno-funkcjonalnej analizy pewnej wsi w południowych Indiach, autor ilustruje kilka interesujących wniosków krytycznych na temat założeń kierunku, o którym w tytule mowa. E. Damman: "Mwiko" und "mzio". Oba te terminy należą do języka suaheli (Bantu) i aktualnie oznaczają prawie synonimicznie coś, co jest zakazane przez czarownika, znachora, a co spożyte, dotknięte albo napotkane moglo by szkodzić komuś. Autor wyjaśnia pochodzenie i dawne znaczenie obu słów. G. Tiburtius: Altere Hauskeramik aus der Umgebung von Curitiba. Sprawozdawczy artykuł o 316 naczyniach glinianych zebranych przez autora w latach 1941-1942 w okolicy Kurytyby w Paranie. J. Ulenbrok: Zum chinesischen Wart "hue" fiir BZut. Analityczna rozprawa lingwistyczna, z której m.in. wynik,a, że przedstawiciele rodziny jęl.Ykowej indoeuropejskiej dotarli do północno-zachodnich obszarów chińskich gdzieś między 3000 a 2500 lat p.n.e. To zaś oznacza, że powstanie językowej rodziny indoeuropejskiej należy odnieść do okresu mezolitu,a najpóźniej do wczesnego neolitu. W. Muller: ErLebnis und Ergebnis. Zur SeLbstbesinnung der Ethnologie. Inter\:· sujący, krytyczny artykuł na temat roboczych metod oraz aparatu poj~ciowego. którymi operuje współczesny etnograf. Autor określa jako "zwodniczą" (verjiihrerisch, s. 84) i szaleńczą (Wahnidee) ideę, że fakty i zjawiska kulturowe można ująć w formuły matematyczne. Badacz, wyćwiczony w myśleniu recjonalnym, posługujący się etykietkami pojęć takich, jak "system dwóch klas", "totem", "klan" itp" odcina się od tego, co można by nazwać ogólną atmosferą życia badanej społeczności; od wszystkiego co może tchnąć mistycyzmem itd. W ten sposób usiłuje dojść do realiów, do faktów, lub raczej do tego, co on uważa za fakty. W rezultacie takiej postawy powstają opisy schematyczne, przekazujące odbiorcom nieprawdziwe obrazy zjawisk kulturowych. J. Lukas: Nunation in afrikanischen Sprachen. Termin "nunacja" oznacza pewien sufiksowy morfem w językach semickich. Rozprawa jQzykoznawcza dotyczy specjalnego zagadnienia zapowiedzianego w tytule. S. Lagercrantz: African TaUy-Strings. Jest to studium na temat afrykańskich sznurowych, węzełkowych, drewnianych (karby) i innych przyrządów mnemotechnicznych, pomocniczych do liczenia np. danin, okresów kalendarzowych itp. J. Dormann: Bachofen Morgan. Dość często wyrażano opinie, że koncepcje J. J. Bachofena zawarte w jego podstawowym dziele Mutterrecht (Stuttgart 1861) �Recenzje, zostały of the i rozwinięte wydawnictw i czasopism 265 przez L. Morgana w Systems of Consanguinity and (Washington 1871) oraz w Ancient Society (New York 1877). Dormann dowodzi, że idee Bachofena i Morgana wypracowane zostały od siebie niezależnie. Natomiast pod koniec lat siedemdziesiątych Bachofen uległ dość silnie wpływom L. Morgana. W. Hirschberg: Der Quelenwert fruher ethnographischer Bilddokumente. Spora liczba ikonograficznych dokumentów, które interesują etnografa, reprezentuje wątpliwą wartość etnograficzną. Często bowiem są one dziełem rysowników, którzy do ilustracji wnosili więcej pomysłów własnej fantazji, aniżeli realiów naocznie sprawdzonych. Jest też jednak pewna ilość rysunków oryginalnych, które mają wartość etnograficznych dokumentów. Autor wskazuje przykłady i prezentuje metodę krytycznej ich analizy. J. Sterly: Der Aderlassbogen in Melanesien. Ein Beitrag zur Geschichte der Phlebotomie. Opis melanezyjskiego łuku o specjalnym przeznaczeniu - do upuszczania krwi - oraz samego terapeutycznego zabiegu zwanego phlebotomią. O. Schlaginhaufen: Eingeborene aus der Landschaft Petpeter in Neuirland. Informacja antropologiczna dotycząca tubylców z krainy Petpeter na melanezyjskiej wyspie, zwanej Nowa Irlandia. V. Rosner: The Impact of Modern Forces on the Oraons of Samtoli. Studium obrazujące przeobra~enia zachodzące w kulturze mieszkańców wsi Samtoli (prow. Bihar, Indie) pod modernizującym wpływem szkoły, nowej organizacji rolnictwa i wzorów miejskich. A. Sławik: Glaube und Kult im Wortschatz des Ainu. Studium z pogranicza językoznawstwa i religioznawstwa. P. Leser: Dreschen und Worfeln in der Grossen Kabylei. Kulturwandel und Kulturstillstand in Nordafrika. Szczegółowy opis młocki przez przepędzanie bydła oraz techniki wiania zboża pr.aktyko·Nanej w Kabylii. J. Gonda: The Hindu Trinity. Religioznawczy artykuł na temat idei zawartej w hinduskim pojęciu Trójni, której aspektami są Brahma - stwórca, Vishnu podtrzymujący życie i Siva - niszczyciel. W. Dostal: Zum Problem der Stadt- und Hochkultur im Vorderen Orient: Ethnologische Marginalien. Termin "kultury wyższe" (Hochkulturen), sformułowany w 1924 r. przez W. Schmidta, znajduje w etnografii nadal szerokie zastosowanie. Szczegółowe cechy zasadnicze przypisywane kulturom wyższym, różni badacze definiują różnie. Na ogół jednak zgodność zachodzi w nast. kryteriach: posiadanie pisma, zróżnicowanie zawodowe i klasowe społeczeństwa, dyspozycyjny system w stosunku do nadwyżek produkcyjnych oraz budowa miast. Autor analizuje przede wszystkim pojęcie samego miasta. Śledzi zatem na materiałach archeologicznych proces powstawania naj starszych miast na starożytnym Bliskim Wschodzie. Analizuje na tym tle wyłanianie się naj dawniejszych kultur wyższych. W sumie jest to wielce interesująca rozprawa, głównie ze względu na metodologiczne założenia i technikę rozwiązań poszczególnych zagadnień w ramach problemu zapowiedzianego w tytule. Zesz. 3/4. P. Weidekuhn: Aggressivitiit und Normativitiit: Ober die Vermittlerrole der Religion zwischen Herrschaft und Freiheit. Temat agresji i agresywności jako dynamicznego składnika kulturowego był w ostatnim dziesięcioleciu (1960-1970) wielokrotnie podejmowany zarówno w antropologii amerykańskiej, jak i w etnologii europejskiej. Artykuł P. Weidekuhna jest jakby polemicznym komentarzem do książki K. Lorentza On Agression (1967) oraz uzupełnieniem rozprawy H. Helmutha Zum Verhalten des Menschen ("Ztschr. f. Ethnologie" 1967, 92, 265-273). Autor Affinity podjęte przegLądy Human FamiLy �266 analizuje agresji. Recenzje, m.in. rolę religii M. Urban: przeglądy wydawnictw w konfliktowych i czasopism tendencjach powodujących ujawnienie der SiisskartoffeL in der Siidsee. Problem słodkich kartofli na wyspach Oceanii interesował już kilka pokoleń badaczy. Artykuł ma charakter polemiczny w stosunku do wniosków wysuniętych przez J. W. Macnaba w pracy Sweet Potatoes and Settlement in Pacific. Zdaniem autora, twierdzenie Macnaba, że kartofel przedostał się na tamto wyspy gdzieś na ok. 750 lat p.n.e., można uznać za prawdopodobne. Ale dowieść tego nie da się. Uprawa kartofla nie jest bynajmniej starym, powszechnym składnikiem kultur malajopolinezyjskich i austronezyjskich. Jego pełne upowszechnienie na tym obsZJarze miało miejsce dopiero w czasach pokolumbijskich. K. J. Narr: MutterrechtUche Ziige im Neolothikum. Odkryte w Anatolii (Turcj.a) przez archeologów neolityczne osiedle Catal Hiiyiik jest jakby miastem rolniczym. Autor analizując szczegóły konstrukcji zabudowań, formy pochowków, rzeźby, zdobnictwo i in. dochodzi do wniosku, że jest prawdopodobne, iż ludność tego miasta żyła w stosunkach matryline.arnych i matrylokalnych. C. Hentze: Die Hausurne im altesten China. Autor, który na temat urn domo~ wych i kultu zmarłych opublikował już dwie interesujące prace (To d, Auferstehung, Weltordnung, Ziirich 1955 i Das Haus aIs Weltort der SeeLe, Stuttgart 1961), tym razem analizuje konstrukcje urn chińskich i doszukuje się związków z łotewskim drewnianym domem zrębowym z XII w. C. Schuster: V -Shaped Chest-Markings Re-Considered: a Paleolithic Figurine as ExpLanation of Their Wide Modern Distribution. Chodzi o szeroko rozpowszechniony wśród współczesnych ludów prymitywnych tatuaż bliznowy wzgl. nakłuwany piersi albo pleców, powtarzający wzór V. Autor sugeruje pochodzenie tego wzoru od naszyjnika, a zaś dawności dowodzi wskazując na niektóre figurynki paleolityczne. H. J. Pinnow: Zu den Eigennamen der Apachen-HauptUnge. Autor podejmuje filologiczną próbę odtworzenia prawdziwych imion dawnych wodzów Indian z grupy Apacze. A. PolIak-Eltz: KuUurwandeL bei den Waika am oberen Orinoko. Plemię Waika jest częścią ludu Yanonami. Do niedawna było grupą seminomadyczną, z początkową znajomością rolnictwa, zajmującą puszczańskie tereny nad brzegami górnego biegu Orinoko. Autorka przedstawia opis kultury tego plemienia w stadium przechodzenie od zbieractwa, myślistwa i rybołówstwa do kopieni.aczej uprawy ziemi. (Ipomoea Das AUer batatas) E. Gunda: Die Jagd und Domestikation des Kranichs bei den Ungarn. Na Nizinie Węgierskiej nad jeziorami Balaton i Ferta jeszcze w XVIII i XIX w. roiło się od żurawi i dropi. Były cne przedmiotem łowów. Polowali na nie głównie pasterze oraz tzw. pakasze, tj. półnomadyczni zbieracze, myśliwcy i zarazem bartnicy z błotnistych krain, obfitujących w ptactwo, zwierzynę itp. Żurawie także chwytano żywcem, oswajano i używano do stróżowania miast, grodów i nawet chłopskich zagród. Autor kończy artykuł szkicem porównawczym, wskazując na analogiczne niegdyś praktyki w starożytnym Egipcie, Grecji, Rzymie, Chinach. Próbuje nadto dać krótką charakterystykę światowego, geograficznego ich zasięgu. A. i W. Kronenberg: Soziale St"uktur und religiose Antinomien dargestellt am Beispiel der Jo Luo (NHoten). Autor nawiązuje do dzieła W. Schmidta Der Ursprung des Gottesidee. Bazując na materiale odnoszącym się do nilotyckiego ludu Jo Luo, dowodzi, iż im mniej złożona jest struktura jakiegoś społeczeństwa, �Recenzje, przeglqdy wydawnictw t czasopism 267 tym prostsze i mniej zróżnicowane są jego pojęcia i wyobr.ażenia religijne. Interesujący przyczynek do strukturalnego religioznawstwa. N. Mylius: Beol:Jachiungen tiber das Siedlungswesen in Maroko: Die Kasbach. Słowo to pochodzi z języka arabskiego i oznacza na ogół kompleks budowlany, który daje pomieszczenie mieszkalne głównie chłopom, ale także kupcom i rzemieśnikom. Osady typu k.asbach liczą od jednego do kilku tysięcy mieszkańców. Autor opisuje Kasbah Tourirte w prowincji Quarzazate w Marokko. J. Beckmann: Schokolade und Kakao in der spanischen Kolonialzeit. Krzew kakowy był w Meksyku przed konkwistą obok kukurydzy przedmiotem wysoko rozwiniętej uprawy. Napój z proszku kakowego, zmieszanego z miodem i wonnymi przyprawami otrzymał ok. 1590 r. zeuropeizowaną nazwę chocolate. Czekolada, j.ako napój, odgrywała dużą rolę tak w obrzędowości jak i codziennym życiu meksykańskich Indian. Po podboju przez Hiszpanów krajów środkowoamerykańskich odegrała także rolę w życiu tamto kolonistów, klasztorów i w handlu zewnętrznym i wewnętrznym. H. W. Debrunner: Gottheit und Urmensch bei den Togo-Restvolkern. Autor opisuje i analizuje wyobrażenia o bogu jako stwórcy świata i ludzi u ok. dwunastu plemion zamieszkałych w centralnej, górzystej części Togo (Afryka) i we wschodniej Ghanie. Zesz. 5-6. H. von Sicard: "Luwe" und verwandte mythische Gestalten. Interesujące, obszerne studium religioznawcze. Pień słowny "luw" występuje w szczątkach najstarszych mitów .afrykańskich w określeniach na różne bóstwa. Wyobrażenia tych bóstw, zdaniem autora, dają się sprowadzić do jednej, wspólnej postaci wielce archaicznego bóstwa pierwotnych euroafrykańskich zbieraczy i łowców. Opierając się na starannej analizie i porównawczych badaniach materiałów lingwistycznych, ikonograficznych i in. dowodzi, że istnieją ślady jakiegoś pierwotnego monoteizmu, dające się retrogresywnie śledzić w głąb przeszłości do ok. 8000 lat p.n.e. T. Obayashi: Zur Geschichte der japanischen Volkskunde. Etnografia Japonii powstała stosunkowo niedawno z inicjatywy i na podstawie prac jednego człowieka: Kunio Yanagita (1875-1962). Jego działalność i naukowy dorobek przedstawia autor artykułu. Uczniowie Yanagity to aktualnie szkoła i zasadnicza kadra japońskiej etnografii. A. Huber: "Woman-Marriage" in Some East African Societies. Chodzi o dość osobliwy zwyczaj u afrykańskiego ludu Simbete (na wsch. wybrzeżu jez. Victoria). Kobieta, zwykle jedna z kilku żon w poligamicznej, tubylczej rodzinie. jeżeli jest bezdzietna albo nie urodziła syna, dokooptowuje sobie młodszą dziewczynę, którą traktuje jak synową. Artykuł omawia motywację tego zwyczaju. J. Haekel: Totenrituale und Ahnenkult bei den Rathwa Koli in Gujerat (WestZentralindien). Obszerny artykuł materiałowy, zawierający szczegółowe opisy rytuału pogrzebowego oraz ceremonii związanych z kultem zmarłych przodków. Autor zebr.ał materiały w badaniach terenowych (1960, 19tH, 1964 i 1967). W zakończeniu znależć można interesujące refleksje i wnioski natury metodologicznej, nawiązujące do tzw. wiedeńskiej szkoły w etnografii. P. i D. P. Sinha: Al.fred Louis Kroeber: His Contributions to Anthropological Theories. Wkład A. L. Kroebera (1876-1960) do nauki wyraża się liczbą 532 pozycji drukowanych: książek, rozpraw, artykułów i recenzji. Na polu amerykańskiej .antropologii działał 65 lat. Wniósł znaczny wkład teoretyczny do nauki CI kulturze. Antropologia była dla Korebera i historią i nauką. Artykuł zawiera ogólną charakterystykę naj wartościowszych jego koncepcji w dziedzinie lingwistyki, archeologii i ogólnej metodologii i teorii kultury. �268 J(ecenzjc, pr:::eytqdy wydaw1tZctw i czasopism E. Verstraelen: Some elementary Data of the Manobo Language. Lud Manobo żyje na Wyspie Mindanao na Filipinach. Artykuł dotyczy gramatyki i struktury języka tego ludu. R. V. Joshi i S. A. Sali: Middle Stone Age Factory in Western India. Opis i analiza kamiennych narzędzi jako znalezisk archeologicznych na stanowiskach nad rzekami Pravara, Godawari i na innych odkrywkach w Środkowych Indiach. J. W. Van Stone: Masks of the Point Hope Eskimo. Autor char.akteryzuje kolekcję drewnianych masek w zbiorach Muzeum Fielda w Chicago. Chodzi o maski rzeźbione i używane przez Eskimosów z osady Point Hope (płn.-zach. wybrzeże Alaski) w czasie ceremonii i tańców łowieckich. V. Maconi: Riti funebri e culto dei morti pressu i KarimojulIf!. Materiały pochodzą z terenowych badań autora w latach 1963 i 1966 i dotyczą niJo-hamickiego ludu Karimojong we wschodniej Ugandzie. U. Bianchi: Osservazioni storico-culturali sull'uso del termine "primitivo" in etnologia. Znakomity autor Historii Etnologii (Storia Den'Etnologia, Roma 1965) przedstawia swoje uwagi na temat pojęcia "pierwotny" (primitive) używanego w etnografii. S. Hummel: Bon Ikonographisches im Linden-Museum, Stutt(Jart. Treścią artykułu jest analiza rysunków, które przedstawiają kilka ważniejszych postaci tybetańskich bóstw należących do panteonu lamaistycznej religii Bon. L. Porrois: Aspects de la sculpture traditionelle du Gabon. Charakterystyka afrykańskich rzeźb i masek z obszaru Gabonu, techniki ich wykonywania oraz procesu zmian, jakie w nich aktualnie zachodzą. J. L. MuIIie: Note sur deux mots de la langue wou - houan. Chodzi o pochodzenie nazwy mongolskiego ludu Wou-houwan z wschodniego pogranicza Gobi oraz znaczenia słowa "keou-kiue", którym określano rodzaj ozdoby głowy u kobiet tegoż ludu. A. Closs: "Los Concheros" Kulturund Religionshistorisches tiber Steinbauten und Felsen auf Hierro. Słowo "concheros" oznacza stosy odpadów muszlowych znajdowane w bliskości archaicznych miejsc kultowych na wyspie Hierro w archipelagu Kanaryjskim. Tematem artykułu są dociekania związków tych arche,)logicznych znalezisk z kulturą megalityczną i jej afro-europejskim zasięgiem. M. Kilson: The Ga Naming Rite. Autor prezentuje opisowo-analityczne studium jednego z obrzędów inicjacyjnych (rite de passage), zwanego tu "naming rite", a praktykowanego u ludu Ga w południowo-zachodniej Ghanie. K. Corvinus: Stratigraphy and Geological Background of an Acheulian Site at Chirki-on-Pravara, India. Komunikat archeologiczny z prac wykopaliskowych dokonanych w sezonie zimowym 1966/67 w prowincji Pravara na półn.-zach. od Bombaju. K. Lang-Kirnberg: Die Hcrkunft der Null. Wynalazek zera należy do n.ajwiększych w dziejach myśli ludzkiej. Krótka historia powstania i zastosowania zera w rachunkach cyfrowych jest w tym przypadku streszczeniem ol:>szerniejszej praey tegoż autora, opublikowanej pod tym samym tytułem w serii Mikro-Biblioteki "Anthroposu". Jak każdy z poprzednich tomów, także i tom 63/64 w każdym z trzech zeszytów zawiera wielce interesujące "analecta et additamenta", obszerny dział recenzyjny pt. "bibliographia", informacje o licznych publikacjach, nadsyłanych jako egzemplarze recenzyjne do Instytutu or·az spis tytułowy zawartości wielu europejskich i pozaeuropejskich czasopism etnograficznych, antropologicznych, archeologicznych i językoznawczych z lat 1967 i 1968. Całość recenzowanego tom·u "Antroposu" obej- �Recenzje, przeg!qdy wydaWnictw 269 I czasopism muje aż 1079 stron druku. Generalny układ i sekwencja artykułów oraz rozpraw mogą budzić niejakie zastrzeżenia. Tematycznie są one bowiem dziwnie pomieszane. Artykuły () treści etnologicznej są przeplatane archeologicznymi a także lingwistycznymi. Reprezentują przy tym dość nierówny poziom metodologiczny. Tym niemniej lektum tego tomu, podobnie jak poprzednich, dobrze orientuje w aktualnych osiągnięciach i problemach etno-kulturowych. Tadeusz Zeitschri[t fur Ethnologie. und del' Berliner Gesellschaft t. 93: 1968, z. 1-2, ss. 316. Organ der Deutschen fi.ir Anthropologie, Wróblewski Gesellschaft fur Volkerkunde Ethnologie und Urgeschichte, Kolejny tom organu Niemieckiego Towarzystwa Etnologicznego zasługuje na szczególną uwagę choćby z tej racji, iż pod względem zawartych w nim treści stanowi on jedną dość zwartą całość. W roczniku tym opublikowano bowiem wyłącznie artykuly, rozprawy, przyczynki i sprawozdania z zakresu etnograficznych i archeologicznych studiów amerykanistycznych. Z tego rodzaju inicjatywą wydawniczą na lamach "Zeitschrift fUr Ethnologie" spotykamy się w ostatnim dziesięcioleciu już po r·az trzeci. W pierwszym przypadku był to zeszyt poświęcony wyłącznie problematyce oceanistycznej (t. 86, z. 2), następny natomiast ograniczony został pod względem tematyki do fizycznej i kulturowej antropologii obszaru Afryki Zachodniej (t. 88, z. 2). Prezentacja zachodnioniemieckiego dorobku w zakresie amerykanistyki zbiegła się z Międzynarodowym Kongresem Amerykanistów, który odbył się w połowie sierpnia w Stuttgarcie i Monachium. Warto w tym miejscu zaznaczyć, iż również z tej niecodziennej okazji Państwowe Muzeum Etnograficzne w Monachium zorganizowalo specjalną wystawę, poświęconą prekolumbijskiej sztuce Meksyku i Peru. Z podobną inicjatywą wystąpiło wówczas także muzeum w Stuttgarcie otwierając w swych s.alach ekspozycję etnograficzną pt. "Kultury Ameryki". Wszystkie te wydawnicze, organizacyjne i wystawiennicze przedsięwzięcia, a takle rozbudowana działalność dydaktyczno-naukowa, jaką specjaliści w zakresie kultur prekolumbijskich i l.atynoamerykańskich prowadzą na 16 wyższych uczelniachświadczą o randze uprawianej w NRF amerykanistyki oraz o chęci zademonstrowania swych niewątpliwie dużych w tym względzie osiągnięć z okazji zjazdu naj wybitniejszych fachowców z całego świata. Tradycyjnie już na łamach "Zeitschrift fUr Ethnologie" zaprezentowali swój naukowobadawczy dorobek nie tylko uczeni zachodnioniemieccy, ale i ich koledzy z Austrii, Szwajcarii, Szwecji, Stanów Zjednoczonych, Brazylii i Wenezueli. Mimo ograniczenia zawartości tomu do problematyki jednego tylko kontynentu to jednak zakres i różnorodność poruszanych w poszczególnych artykułach zagadnień jest ogromna. Sytuacja ta, charakterystyczna nie tylko dla kręgu autorów skupionych wokół "Zeitschrift fUr Ethnologic", jest świadectwem rozpiętości problematyki jaka znajduje się w centrum zainteresowania współczesnej amerykanistyki; ilustruje stopień postępującej w ramach tej "dyscypliny" dezintegracji i specjalizacji, przy równoczesnym systematycznym zbliżaniu się do nauk pokrewnych. Przejawem utrzymywania się nadal przewagi tradycjonalistycznego nurtu �270 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism w amerykanistyce pod którym rozumieć należy niewątpliwie prekolumbijską archeologię i etnografię Mezoameryki i Wyżu Andyjskiego - jest również omawiany tu rocznik, w którym studia tej właśnie kategorii zmajoryzowały w dużym stopniu rozprawyetnohistoryczne, akulturacyjne czy folklorystyczne. Szkoda wielka. iż w tej panoramie dorobku zachodnioniemieckiej amerykanistyki zabrakło artykulów. które dotyczyłyby współczesnych przeobrażeń społeczno-kulturowych ludności indiańskiej i latynoamerykańskiej. Ten - rozwijający się bowiem coraz prężniej dział - stanowi świadectwo zaangażowania się specjalistów-etnografów w rozwiązywanie trudnych i skomplikowanych problemów rozwijających się krajów Trzeciego Świata; jest również dowodem. iż na płaszczyźnie tej dyscypliny istnieją także duże możliwości przerzucenia mostów między nauką a praktyką społeczną. Oryginalnością ujęcia i sposobem potraktowania tematyki wyróżniają się dwie rozprawy poświęcone kulturowym i etnicznym przeobrażeniom Indian Stanów Zjednoczonych. Są to typowe studia etnogr.aficzno-a'kulturacyjne, w których autorzy starają się przede wszystkim ukazać dynamikę zmian, rolę migracji oraz uwypuklić wszystkie podstawowe czynniki kulturotwórcze. jakie spowodowały powstanie tzw. "kultury konnych nomadów i myśliwych bizonów". Metodologiczne założenia. jakie określiły charakter tych rozważań, wypracowane zostały w latach 60-tych w amerykańskim czasopiśmie o znamiennym nagłówku - "Ethnohistory" wydawanym przez Indian.a University 1. Typ badań etno historycznych zbliżający ku sobie naukowe warsztaty antropologa, socjologa i historyka - przeiywa obecnie w Stanach Zjednoczonych (i nie tylko tam) dość bujny rozwój; jest on w pewnym sensie wynikiem odwrotu od antyewolucjonistycznego, ahistorycznego traktowania kultury. stanowiąc odtrutkę na zakorzeniony jeszcze tu i ówdzie skrajny relatywizm, oraz wskazując na niedoceniane dotąd możliwości właściwego wykorzystania nowego typu źródeł. ignorowanych dotychczas przez konsekwentnych empirystów. Odtwarzając etniczną historię dorzecza Średniego Missouri w latach 15501850 i ukazując podstawowe etapy egzystencji Szoszonów przed r. 1800, dwaj ':1Utorzy: Amerykanin niemieckiego pochodzenia, K. H. Schlesier z Wichita University (Migration und KuUurwandeL am MittLeren Missouri), i zn.any wszystkim amerykanistom wybitny szwedzki antropolog i religioznawca A. Hultkranz (Shoshoni Indians on the PLains), zwrócili szczególną uwagę na kwestię źródeł, ich rodzaje, interpretację i kryteria oceny. Zgodnie z założeniami metody - jeśli ją już tak można określić "etnohistorycznej", poddali oni krytycznej analizie dotychczasowe koncepcje etnologiczne i podpierający je materiał faktograficzny, konfrontując następnie wyniki tych dociekań ze źródłami typu historycznego. Wykorzystali w tym celu materiały archeologiczne, teksty lingwistyczne, tradycję folklorystyczną, wreszcie źródła archiwalne, począwszy od pamiętników osadników, wspomnień i relacji podróżniczych, a skończywszy na oficjalnych sprawozdaniach jednostek lokalnej administracji, misyjnych placówek i faktorii handlowych. Tego rodzaju konfrontacja umożliwiła nie tylko - jak piszą o tym obaj wymienieni autorzy - uzupełnienie luk w obrazie etnicznej historii wielu terenów, ale pozwoliła także dokonać reinterpretacji i przewartościowania tych sądów, które były 1 Zob. np. W. C. Sturtevant, Anthropo!ogy, Historyand Ethnohistory; oraz W. N. Fenton, Fie! Work, Museum Studies and Ethnohistorical Research, oba (w:) "Ethnohistory", t. 13: 1966, z. 1-2; także A. Hultkranz, Historical Approaches in American Ethno!ogy. "Ethnologia Europea", t. 1: 1967, z. 2. Ogólne krytyczne omówienie organu amerykańskiego kierunku neohistorycznego W antropologii zob. 1. Zołotarlewskaja. Nowyj amierikanskij etnotraticeskij żurnal. "Sowietskaja EtnOgrafija", R. 1961, z. 5, s. 162-167. �Recenzje, przeglqdy wydawnictw 271 i czasopism błędne lub mylące, przyczyniając się także do zdemaskowania niczym nie uzasadnionych stereotypów. Do kategorii przyczynkarskich zaliczyć należy artykuł R. Hartmanna i U. Oberema o współczesnej, związanej z obrzędami pogrzebowymi Indian Ekwadoru rytualnej grze - "huairu"; także rozprawkę G. Hartmanna, poświęconą krytycznemu przeglądowi literatury omawiającej problem znajomości procesu destylacyjnego u południowo-amerykańskich Indian, oraz refleksje H. Baldusa koncentrujące się wokół problematyki trwałości autorytetu i miejsca wodza w strukturze społeczności Indian Tapirape z grupy Tupi, żyjących w centralnej Brazylii. Większość tych artykułów, a także studium religioznawcze H. Hartmanna (Die Gros Ventres und ihr Hochgott) zostały napisane w oparciu o materiały zebrane bezpośrednio w trakcie badań terenowych i dotychczas nigdzie nie publikowane. Współczesna antropologia prekolumbijska opiera swoje dokonania zasadniczo na dwóch rodzajach źródeł, z których każdy determinuje w pewnym sensie specyfikę metodyki badań i określa metodologię. Z jednej strony mamy do czynienia z klasycznymi zabytkami archeologicznymi - poszczególnymi obiektami, zespołami znalezisk czy wreszcie całymi ich kompleksami w postaci cmentarzysk, ruin miast, świątynnych okręgów i fortyfikacji. Z drugiej zaś strony do dyspozycji badacza są kroniki z pierwszych lat konkwisty, spis,ane nierzadko przy pomocy miejscowych "intelektualistów" indiańskich, manuskrypty Majów i Azteków, czyli tzw. "kodeksy" i wreszcie hieroglificzne inskrypcje, pokrywające mury świątyń, ołtarze, stelle i posągi. Ten drugi typ źródeł wymaga całkiem odmiennego postępowania badawczego, które w swym charakterze zbliż,a się w dużym stopniu do studiów lingwistycznych. Sytuację tę można by z dużym powodzeniem przyrównać do wewnętrznego podziału egiptologii, w której, obok klasycznej archeologii śródziemnomorskiej, ogromny wkład wnosi nobilitowana niemal do rangi niezależnej dyscypliny - p.apirologia. Tego rodzaju specjalizacyjne podziały zaakcentowane są także dość mocno w omawianym tu numerze "Zeitschrift fur Ethnologie", przede wszystkim w odniesieniu do problematyki meksykanistycznej. I tak znany amerykanista, K. Nowotny (Die aztekischen Festkreise), ,analizuje układ azteckich świąt w odniesieniu ::lo przeplatających się kalendarzowych cyklów 260-,365- i 584-dniowych, a R. Schultz zajmuje się systemem chronologicznego i astronomicznego zapisu Majów wyprowadzając go z pewnych świątynnych inskrypcji miasta ruin Palenque. Problematyki historii Majów dotyczy obszerny artykuł T. Barthela (Historisches in den klassischen Mayainschriften), jednego z najwybitniejszych epigrafików i paleografików, znanego szeroko w świecie naukowym dzięki swym pracom nad odczytaniem pisma Majów i mieszkańców Wyspy Wielkanocnej. Na łamach "Zeitschrift fur Ethnologie" podejmuje on tym razem próbę poddania analizie hieroglificznych reliefów Majów, celem wykrycia w nich treści o walor,ach historycznych. Jest to dodatkowy głos w polemice z tymi uczonymi, którzy jak np. E. Thompson czy S. Morley 2, uważali dotychczas, iż w napisach tego rodzaju, obok danych astronomicznych, dat i pewnych pojęć o charakterze symboliczno-religijnym, nic już więcej znaleźć nie można. Twierdzenie o "kronikarskim" charakterze tych inskrypcji, które zawierać jakoby miały także informację o panujących dynastiach, wojnach, podbojach, podróżach, reformach kalendarza itp. dziejowych wydarzeniach, były wg tych badaczy niczym nie uzas,adnione. Barthel jest jednak przeciwnego 2 Zob. S. Morley, ot Maya Clvil!zation, The ancient Norman 1954. Maya,~ Stanford 1964; E.- Thompson, The Rise and Fall �:372 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism zdania i na materiale pochodzącym z tzw. klasycznego okresu rozwoju kultury Majów wykazuje, iż tezy jego adwersarzy nie były podbudowane gruntownymi studiami. Artykuł jest niezwykle trudny i dostępny w zasadzie tylko dla tych specj.alistów, którzy są wprowadzeni w problematykę epigrafiki prekolumbijskiej i posiadają znajomość klucza, w jakim zakodowane zostały poszczególne znaki pisma Majów. Kilka artykułów o tematyce archeologicznej świadczy o dużej aktywności zachodnioniemieckich pr.ahistoryków, włączających się w bezpośrednie badania wykopaliskowe na terenach Ameryki Południowej, szczególnie na Wyżu Andyjskim. H. Trimborn w oparciu o krytyczną analizę efektów dotychczasowych penetracji archeologicznych dwóch miejskich kompleksów w Peru: Apurlec i Tucume leżących nieopodal szosy panamerykańskiej w departamencie Lambayeque oraz spostrzeleń z autopsji, dokonuje oceny stanu badań, wskazuje na luki w dokumentacji i wytycza dalszy kierunek poszukiwań. Oba stanowiska nie posiadają żadnych monograficznych opracowań, pomijając niewielkie pod względem objętościowym opisy; nie są także dokładnie datowane, a dotychczasowa dokumentacja prowadzonych tam badań pozostawia wiele do życzenia. Autor postuluje, by jak najszybciej rozpocząć nad tymi kompleksami budowli intensywne, metodyczne studia -- gdyż pobieżna nawet analiza wskazuje, iż mamy tu do czynienia z rzadko spotykaną, przejściową formą między teokratycznym miastem kultowych piramid i centrum religijnego życia, .a wielkim miastem o świeckim charakterze z mieszkalnymi osiedlami dla większej liczby ludności. Dalsze zatem badania będą posiadały niebag.atelne znaczenie nie tylko dla rekonstrukcji prekolumbijskich dziejów Peru, ale stanowić mogą istotny element na drodze do wyjaŚnieni.a procesów powstawania i przeobrażania się miast oraz rozwoju państwowości. Konstrukcji, typologii i pochodzeniu tzw. "chulIpas" naziemnych okrągłych lub prostokątnych, niewielkich, kamiennych lub glinianych (adobe) wież pochówkowych, poświęcony jest przyczynek H. Nachtig.alla (Z um Problem der Chullpas von Sillustani), który tego rodzaju budowle badał w r. 1962 na półwyspie SiIlustani, niedaleko miasta Puna w Peru. Znany niemiecki amerykanista, .autor szeregu prac o charakterze podręcznikowym - H. D. Disselhoff, przedstawi! problem hipotetycznych powiązań kulturowych, jakie łączyć musiały w X w. n.e. kulturę Tiahuanaco z Altiplano z kulturą Huari z południowego Peru, a K. Hahn-Hissink omówił archeologiczne znaleziska, jakie zdobyła wielka etnograficzna wyprawa tzw. "Frobenius-Expedition", której uczestnicy eksplorowali w latach 1952-54 tereny Boliwii, zamieszkałe przez Indian Ch imane, Tacana i Chama. Rocznik otwiera obszerna rozprawa nieżyjącego już austriackiego etnografa i archeologa, wybitnego specjalisty i znawcy kultur Azji Południowo-Wschodniej oraz Oceanii R. Heine-Gelderna (Transozeanische Kultureinfliisse im alten Amerika). Warto tu przypomnieć, iż uczony ten był autorem śmiałej koncepcji kolejnych etapów zasiedlania wysp Pacyfiku przez ludność z kontynentu azjatyckiego, hipotezy dziś już w wielu aspektach zdezaktualizowanej, ale interesującej z tego względu, iż wykorzystała ona skromny jeszcze podówczas inwentarz znanych zabytków archeologicznych. W latach powojennych Heine-Geldern dał się poznać jako gorący rzecznik powiązań kulturowych między Azją a Ameryką, dopatrując się w przyczynach nagłego rozkwitu cywilizacji Meksyku i Peru udziału impulsów płynących z drugiej strony Oceanu Spokojnego 3. 3 Poglądy der Allstronesen. na tcn tcmat wyloży! autor w pracy: Urlleimat lind friilleste Wanderungen "Anthropos", t. 27: 1932, z. 3--4. Bibliografia prac Heine-Gelderna poświę- �Recenzje, przeglądy wydawnictw 273 i czasOpism Omawiany artykuł poświęcony jest przeglądowi współczesnej literatury, poruszającej problematykę transoceanicznych wpływów kulturowych na rozwój społeczeństw prekolumbijskiej Ameryki, pisany oczywiście z punktu widzenia zdecydowanego zwolennika tej nadal dość słabo udokumentowanej koncepcji. Krótki, historyczny przegląd dzieł dawniejszych jest świadectwem, iż myśl o łączności Starego z Nowym Światem via Pacyfik sięga aż XVI stulecia. Po tym wprowadzeniu daje Heine-Geldern metodyczny przegląd naukowego dorobku w omaw~anej dziedzinie, segregując materiał na dział problematyki kontaktów japońsko-ekwadorskich, chińsko- i indyjsko-amerykańskich, oceaniczno-amerykańskich by wreszcie zamknąć tę prezentację skrótowym zarysem aktualnego stanu badań nad transatlantyckimi związkami kulturowymi. Artykuł nie uwzględnia oczywiście ostatniej próby T. Heyerdahla pokonania Atlantyku na łodzi z papirusu, gdyż napisany został wcześniej, nim opinię całego świata poruszyła wiadomość o nowym, sportowo-naukowym przedsięwzięciu słynnego Norwega. Rozprawa Heine-Gelderna, mimo z pozoru sprawozdawczego charakteru, jest jednak tak dyskusyjna, iż wszelka polemika w ramach objętościowo ogr,aniczonego omówienia jest całkowicie niemożliwa. Nie wytyczając tu więc żadnych kontrargumentów warto jedynie uwypuklić jedno charakterystyczne przeświadczenie autora, który formułowaną dotychczas hipotezę w postaci: czy w okresie przedkolumbijskim istniała transpacyficzna łączność Starego z Nowym Światem, czy łączności takiej nie było, zastępuje pytaniem: dlaczego w II czy III stuleciu p.n.e. te niewątpliwe kontakty zostały nagle przerwane? Abstrahując od indywidualnych sądów na ten temat, należy stwierdzić, iż w ostatnim ze swych studiów wybitny uczony pokazał raz jeszcze, że cały basen Pacyfiku winno się rozpatrywaĆ' pod względem kulturowym całościowo, porównując ze sobą nie tyle poszczególne elementy wydarte z większych zbiorów, ale zestawiając kompleksy wytworów, idei czy wzorców. Tylko takie podejście może bowiem dostarczyć nam rzetelnych argumentów podtrzymujących hipotezę, iż Pacyfik nie dzielił, lecz łączył Azję i Amerykę. Lektura omawianego wyżej rocznika nie daje asumptu do jakichś dalej idących uogólnień na temat sytuacji w zachodnioniemieckiej amerykanistyce. Przyczynkarski charakter wielu artykułów, różnorodność tematyki, szeroki zakres geograficzny i chronologiczny, odmienność stosowanych metod, sprawia wrażenie, iż w amerykanistyce tej trudno wyróżnić pewną generalną, "wiodącą" linię, poza tym, że nadal w sferze największego zainteresowania znajduje się problematyka prekolumbijska. Pamiętać jednak musimy o tym, że "Zeitschrift fUr Ethnologie" nie jest jedynym periodykiem, w którym publikują ,amerykaniści z NRF i dlatego dopiero analiza całokształtu ich naukowej działalności mogłaby dostarczyć nam materiału do oceny stopnia rozwoju jednego z ważniejszych działów zachodnioniemieckiej etnografii powszechnej. AZeksander ZWrot. Roczniki XVIII-XXI. Posern-ZieZiński Czeski Cieszyn 1967-1969. Miesięcznik ten jest organem Zarządu Głównego Polskiego Związku KulturalnoOświatowego w Czechosłowacji, ukazuje się od r. 1949, obecnie redaktorem jest Jan Rusnok (poprzednio, do r. 1958, Paweł Kubisz, do r. 1964 Tadeusz Siwek). eona zagadnieniu wianym artykule. 18 - Lud, tom transoceanicznych LIV kontaktów kulturowych zostala zamieszczona po oma- �274 Recenzje, przegLądy wydawnictw i czasopism Pismo adresowane jest do polskiej grupy narodowej liczącej w Czechosłowacji około 78 tys. osób, w większości robotników i chłopów mieszkających w przygranicznych powiatach kraju północno-morawskiego. "Zwrot", realizując politykę społeczno-kultu-r,alną PZKO, porusza wszystkie ważniejsze sprawy związane z życiem Polaków w czeskiej części Śląska Cieszyńskiego i stosownie do zainteresowań i poziomu odbiorców daje im też możliwość uczestniczenia w wydarzeniach kulturalnych Czechosłowacji i Polski. Poza problematyką aktualną i twórczością miejscowego środowiska artystycznego, trzydzieści dwie strony miesięcznika zawierają też sporo publikacji z dziedziny etnografii i folkloru. Tak np. w nr 8 z 1969 r. ukazał się artykuł Karola Piegzy Kitka słów o architekturze śląskiej, ilustrowany fotografiami nieistniejących już częściowo zabytków budownictwa drewnianego. W tym samym numerze Gustaw Fierla pisał na temat śląskiego stroju ludowego, reprodukując dwa rysunki z XIX i pocz. XX wieku. W cyklu Sylwetki naszych działaczy publikowane są m.in. biografie ludzi zasłużonych dla ludoznawstwa: w nr 8 z 1967 r. Jan Kurzelowski pisał o Andrzeju Cinciale, działaczu społecznym i etnografie, w nr 11 i 12 z 1967 r. ten sam autor przedstawił Ernesta Farnika, założyciela "Zarania Śląskiego", wydawcy wielu materiałowych prac etnograficznych, oraz Adama Sikorę, poetę ludowego. W nr 3 z 1968 r. Ludwik Brożek pisał a historyku Franciszku Popiołku, a Józef Stebel o Oskarze Zawiszy, kompozytorze, zbieraczu pieśni. W tym samym numerze jest artykuł Jubileusz naszego Kolberga, omawiający z okazji 50-tej rocznicy urodzin dotychczasowy dorobek Józefa Ondrusza, znanego folklorysty, autora wielu opracowań o śląskiej literaturze ludowej. Te publikacje "Zwrotu" podają materiały nie obce etnografom, dodają jednak szczegóły mniej znane i o kulturze ludowej Śląska Cieszyńskiego, i o jej badaczach, Najbardziej interesujący dla folklorysty jest cykl Zywe teksty, przynosi on bajki, facecje, anegdoty itp., notowane współcześnie w terenie i opatrzone krótkimi komentarzami. W trzech omawianych rocznikach tekstów takich opublikowano 21. Większość pochodzi z repertuaru gawędziarza odkrytego przez Daniela Kadłubca Józefa Jeżowicza z Koszarzysk (o pierwszym spotkaniu z nim opowiada Kadłubiec W nr 1 z 1967 r.). U Jeżowicza nagrano około 200 tekstów, część z nich znalazła się już na łamach "Zwrotu" (nr l, 5, 6, 12 z 1967 r., 6, 8, 9, 11, 12 z 1,968 r., 1, 3, 5, 10 z 1969 r.). Pozostałe teksty zapisane zostały u Zofii Matuszkowej w Orłowej Łazach, Zofii Szeligowej we Frysztacie, Agnieszki Węglorzowej w Cierlicku Gm. i Anny Chybidziurowej w Bukowcu (nr 4, 8, 11 z 1967 r., 2, 7 z 1968 r., 8, 11 z 1969 r.). Obok tekstów pojawiają się w "Zwrocie" artykuły popularyzatorskie (cykl To co odchodzi na zawsze, opracowany przez Roberta Daniela - nr 68, 11 z 1967 r.), liczne recenzje i informacje o aktualnych publikacjach, konferencjach i zjazdach folklorystycznych, wreszcie artykuły o folklorze (np. Władysława Sikory Na tropie śląskiej poezji magicznej, w nr 11 z 1969 r.). Działalność sekcji folklorystycznej ZG PZKO przekroczyła już ramy szczupłych miejscowych periodyków. W 1968 r. ukazał się pierwszy numer "Biuletynu Ludoznawczego" zawierający m.in. przyczynki o Andrzeju Cinciale i bibliografię ludoznawczą czasopism "Ogniwo" i "Szyndzioły", w druku jest tom Plyniesz Olzo monografia folkloru cieszyńskiego, a w przygotowaniu następny tom - monografia kultury materialnej ludu polskiego na Śląsku Cieszyńskim. Agata Skrukwa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/54aeef0124025b1ef6e3f8ee5c145ee0.pdf c2e3ec1a0f5d42887c97a22670e0782e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4920 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Subject The topic of the resource Myślenickie chałupy chałupa z wyżką Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4559 Title A name given to the resource Chałupa z wyżką w Myślenickiem/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1966 t.20 z.2; s.113-118 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zofia C H CieŚla-Reinfussowa A Ł U P A z W Y Ż K Ą W czasie b a d a ń inwentaryzacyjnych, prowadzonych w sierpniu 196p r. z ramienia Muzeum Regionalnego P T T - K w M y ś l e n i c a c h przez e k i p ę złożoną z p r a c o w n i k ó w Muzeum Etnograficznego w K r a k o w i e i Pracowni Bada­ nia Sztuki Ludowej I n s t y t u t u Sztuki P A N pod k i e r u n ­ k i e m prof. dr. Romana Reinfussa, odkryta została nie­ spodziewanie we w s i B o g d a n ó w k a (pow. Myślenice) cha­ ł u p a z k o m o r ą umieszczoną na strychu, u k r y t ą pod da­ chem, czyli z tzw. w gwarze miejscowej — w y ż k ą . Cha­ ł u p a ta, niestety nie datowana, budowana była, j a k w y ­ nika 7. informacji udzielonych przez obecnego w ł a ś c i c i e ­ la W ł a d y s ł a w a Czopka około 1800 r Fundatorem jej W M Y Ś L r S B E N - i C p K I E M p st był pradziadek Walentego Knapa (zmarłego w 1950 r. w w i e k u l a t 90) z a m o ż n y gospodarz p o s i a d a j ą c y w ó w ­ czas 2 ć w i a r c i z n y " z 80-morgowej niegdyś r o l i C h a ł u p a n a k r y ł a w s p ó l n y m dachem z częścią gospo­ darczą, jednotraktowa ( i l . la) s k ł a d a się zasadniczo z 3 części, o d w ó c h pomieszczeniach k a ż d a : 1) mieszkal­ nej, złożonej z izby i „ p i e k a r n i " , 2) sieni przelotowej, dobudowanej do piekarni i stajni z w e j ś c i e m przez sień oraz 3) boiska z w r o t a m i w j a z d o w y m i i s ą s i e k u , p o ł ą ­ czonego z boiskiem za p o ś r e d n i c t w e m szerokiego okna w y c i ę t e g o w d z i a ł o w e j ścianie zrobionej z belek. K a ż d y z poszczególnych członów b u d y n k u ma od­ dzielną dla siebie p ł a t e w i p o d w a l i n ę . Plan budynku u z u p e ł n i a przystawiona przy n a r o ż n i k u p ó ł n o c n o - w s c h o d ­ n i m „ k u c a " i wozownia o ś c i a n a c h z desek na kon­ strukcji ramowej, nakryte dachem s p ł y w a j ą c y m a ż do ziemi. Dom zbudowany jest z grubych bali j o d ł o w y c h w i ą ­ zanych na tzw. rybi ogon. Część mieszkalna różni się od gospodarczej t y m , że bale u ż y t e w jej ś c i a n a c h są sciosane siekierą do kantu, podczas gdy reszta b u d y n k u ma bale jedynie okorowane. Szpary między belkami u t ­ kane były niegdyś d o k ł a d n i e mchem, a n a s t ę p n i e oble­ pione g l i n ą ; dziś w i d a ć j u ż liczne, często nie u z u p e ł n i a ­ ne ubytki. Ponadto część mieszkalna jest bielona, przez co odbija się j a s n ą p l a m ą od reszty budynku - sza­ rej, spatynowanej latami części gospodarczej (ił. 2). D r z w i w e j ś c i o w e do sieni ,tak od p o ł u d n i a , j a k od Północy, zawieszone są na biegunach ( i l . 4). Tafle drzwio­ we s p o r z ą d z o n e są z grubych desek osadzonych na d w u masywnych s p ą g a c h , do k t ó r y c h przybite są b u k o w y m i k o ł k a m i , w y s t a j ą c y m i na z e w n ą t r z na długość ok. 8 cm. Trzy okna (jedno od piekarni, dwa od izby) skierowane są w s t r o n ę p o ł u d n i o w ą . Są one p o w i ę k s z o n e i przero­ bione j u ż za p a m i ę c i obecnego właściciela. Pierwotnie były one m a ł e „na 4 szybki", ujęte w w ą s k ą r a m ę , w p r a w i o n ą wprost w o t w ó r w y c i ę t y w belkach zrębu. R a m ę oblepiono dookoła g l i n ą dla uszczelnienia. Okien tych nie otwierano nigdy. Obecnie okna s ą do otwiera­ nia, dwukwaterowe, po 3 szybki w k a ż d e j kwaterze. Ze w z g l ę d u na n i e r ó w n o ś ć gruntu podwaliny leżą w części gospodarczej (aż po d r z w i do sieni) wprost na ubitej ziemi, z a ś część mieszkalna ma w z d ł u ż ściany frontowej p o d m u r ó w k ę z kamienia. Znajduje się w niej wejście do piwnicy, mieszczącej się pod izbą. Piekarnia, k t ó r a do dnia dzisiejszego jest jeszcze k u r ­ na ( i l . 3), m a p o w a ł ę ułożoną z dyli (połówek belek), leżą­ cych n a . t n & a r z a c h b i e g n ą c y c h r ó w n o l e g l e do ściany II. 1. Chałupa z wyżką. Bogdanówka nr 31, pow. Myśle­ nice, a) plan domu, b) przekrój podłużny, c) przekrój poprzeczny przez „piekarnię", d) wkładanie desek p o w a ł y „na zakład". 113 �2 frontowej. Szpary między dylami utkane są mchem, od strony strychu oblepione g r u b ą w a r s t w ą gliny. Mniej więcej p o ś r o d k u p o w a ł y znajduje się p r o s t o k ą t n y o t w ó r (tzw. woźnica) do odprowadzania dymu, zatkany deską ze z w i s a j ą c y m kijem, s ł u ż ą c y m do otwierania. Powala w izbic, znajdująca się na poziomie ok. 0,3 m niższym niż w piekarni, położona jest „ n a z a k ł a d " ( i l . Id), to znaczy, że na d w ó c h deskach, umieszczonych r ó w ­ nolegle do siebie w odległości kilkunastocentymetrowej, leży trzecia, która n a k r y w a p o w s t a ł ą w ten sposób szpa­ rę. Deski p o w a ł y spoczywają na 3 tragarzach, podtrzy­ mywanych od dołu poprzecznie umieszczonym „ostromem" (siestrzanem). W sieni p o w a ł a znajduje się jedy­ nie w części północnej ( i l . 4). Są to luźno położone deski. Podłogę z a r ó w n o w sieni, jak w piekarni, stanowi ubita glina. tzw. klepisko ( i l . 3, 4),, jedynie w izbie znaj­ duje się podłoga z grubych i szerokich desek j o d ł o ­ wych, ułożonych na poziomie ok. 35 cm w y ż s z y m . Sensacyjnym odkryciem w opisywanej t u c h a ł u p i e jest doskonale zachowana „ w y ż k a " - komora o ś c i a n a c h z grubych o k r ą g l a k ó w , w i ą z a n y c h na węgieł, mieszczą­ ca się na strychu nad izbą. Nachylone k u środkowi ściany boczne wyżki m a j ą k o n s t m k c j ę p o d o b n ą do slegowej, p o w a ł ę zaś t w o r z ą dyle z w r ó c o n e obłymi strona­ mi do góry ( i l . Ic). Wejście do wyżki prowadzi z sieni, z k t ó r e j wchodzi się po drabinie na strych i idzie po po­ wale piekarni ( i l . I b ) . C h a ł u p ę nakrywa wysoki dach gontowy ( i l . 5) z a k o ń ­ czony nad częścią gospodarczą j a k czterospadowy, ma­ 114 j ą c y zaś nad częścią m i e s z k a l n ą pionowy naczółek, prze­ chodzący d o ł e m w szeroki okap o p a d a j ą c y k u ziemi. Konstrukcja dachu jest krokwiowa, z t y m że od k r o k w i spoczywających na platwj. ułożonej na pionie ściany, biegną „ p r z y p u ś n i c e " (dodatkowe k r ó t k i e krokiewki), w s p i e r a j ą c e się dolnymi k o ń c a m i na poziomej belce, le­ żącej na wypuszczonych o ok. 85 cm przed z r ą b k o ń ­ cach tragarzy ( i l . Ic). We w n ę t r z u c h a ł u p y najbardziej i n t e r e s u j ą c a jest piekarnia ( i l . 3), która bez zmian z a c h o w a ł a po dzień dzisiejszy swój p r y m i t y w n y charakter. Jak wspomniano poprzednio, piekarnia jest jeszcze kurna, w z w i ą z k u z czym pod poczerniałą od sadzy powałą, w z d ł u ż obu ścian wejściowych b i e g n ą masywne półki do suszenia drewna, tzw. palenie (każda pólka s k ł a d a się z d w ó c h belek wpuszczonych w ściany). Oparta k o ń c a m i na przeciwległych poloniach wisi trzecia p ó ł k a z d w ó c h ł u ­ kowato w y g i ę t y c h d r ą g ó w , na której r ó w n i e ż u k ł a d a się drewno do suszenia ( i l . 3). Piec, s k ł a d a j ą c y się z szerokiej podstawy, na której spoczywa obszerny gliniany blok z czeluścią do piecze­ nia chleba, zbudowany przy ścianie p ó ł n o c n e j , ma w y l o t i znajdującą się przed wylotem polepę z w r ó c o n ą do pie­ karni. C a ł a zaś reszta pieca umieszczona jest w sąsied­ niej izbie, do k t ó r e j wchodzi się przez niskie d r z w i o w y m i a r a c h 80 x 130 cm. N a d w y l o t e m czeluści pieca w piekarni osadzony jest ł u k o w a t y daszek ( i l . 3), plecio­ ny z chrustu i grubo polepiony gliną dla ochrony przed iskrami unoszącymi się w czasie gotowania na nalepie. �Chałupa z wyżką. Bog­ danówka nr 31, pow. M y ś l e n i c e : I I . 2. Widok od pld.-zach. II. 3. Wy­ lot pieca kurnego w „piekarni". 11. 4. Drzwi na biegunach wiodące do sieni. Niespodziewane odkrycie c h a ł u p y z w y ż k ą na tere­ n i ą gdzie trudno było przewidzieć jej w y s t ę p o w a n i e , s p o w o d o w a ł o , że cały zespół badawczy specjalnie nasta­ wił się na zbieranie informacji o tego typu c h a ł u p a c h . Okazało się, że tradycja c h a ł u p z w y ż k ą na terenie po­ ł u d n i o w e j części powiatu myślenickiego znana jest w niektórych wsiach nawet stosunkowo m ł o d y m ludziom. Poza B o g d a n ó w k a , gdzie j a k wiemy w y ż k ę znaleziono w stanie nic naruszonym, resztki częściowo wyburzonych wyżek, w z g l ę d n i e c h a ł u p gdzie w y ż k ę z l i k w i d o w a l i do­ piero obecni właściciele, zanotowano w : Węglówce, Sko­ mielne! Białej i Skawic, a ż y w a tradycja w y ż e k zachnwnla się v v Skomielnej Czarnej Lubniu T o k a m i oraz Kasince należącej już do powiatu limanowskiego Według zebranych informacji podstawowym celem w y ż e k było magazynowanie zboża, mięsa i innych pro­ d u k t ó w w pomieszczeniu bezpiecznym od złodziei. W y ­ s t ę p o w a ł y one w c h a ł u p a c h n a l e ż ą c y c h do gospodarstw zamożnych, liczących pierwotnie 30-40 m ó r g pola i więcej. Z w y j ą t k i e m p r z y k ł a d u z B o g d a n ó w k i , gdzie j a k wie­ my część mieszkalna i gospodarcza zlokalizowane były pod j e d n y m dachem, były to z reguły zagrody wielobudynkowe, w k t ó r y c h w y s t ę p o w a ł osobno dom mieszkal­ ny i osobno budynki gospodarcze, niekiedy zredukowa­ ne do jednego, o b e j m u j ą c e g o wszystkie pomieszczenia gospodarcze pod w s p ó l n y m dachem, Gdy p o r ó w n a m y plany d o m ó w , w k t ó r y c h do niedaw­ na z n a j d o w a ł y się w y ż k i , okazuje się, że (podobnie j a k 115 �II. 5. Chałupa z wyżką. Bogdanówka nr 31, pow. Myślenice. na Orawie) nie są one z w i ą z a n e z j a k i m ś jednym ściśle o k r e ś l o n y m typem w e w n ę t r z n e g o podziału budynku. Nie r ó ż n i ą się też od i n n y c h pod w z g l ę d e m konstrukcji. Z reguły są to c h a ł u p y jednotraklowe, dwuizbowe, ma­ j ą c e po jednej stronie w amfiladzie tzw. p i e k a r n i ę , a za nią d r u g ą izbę. o k r e ś l a n ą jako „świetnica". Ze względu na różnice p o z i o m ó w pował kurnej piekarni i świetnie;/ w y ż k a zlokalizowana była zawsze nad tą d r u g ą ( i l . Ib). Jeżeli miejsce ś w i d n i c y z a j m o w a ł a komora, w ó w c z a s m i a ł a ona r ó w n i e ż p o w a l ę położoną niżej niż piekarnia, co d a w a ł o możliwość umieszczenia nad n i ą wyżki. W pierwszym wypadku w e j ś c i e na górę wiodło z sieni po drabinie w d r u g i m zaś bezpośrednio z komory gdzie wychodziło się albo po drabinie albo gdy b r a k ł o na nią miejsca po k o ł k a c h wbitych w szpary w z n a j d o w a ł y się sasi&ki na zboże i ićct"dl^ti d o 2£i\vi CS-ZlIII i a z ip G,SÓ"VV* m i^si W Ć I Przedstawione tu m a t e r i a ł y dotyczące c h a ł u p z w y ż ­ ką na terenie powiatu myślenickiego n a s u w a j ą pytanie s k ą d ta forma budownictwa znalazła się tutaj i w j a k i m stosunku pozostaje do podobnych c h a ł u p w y s t ę p u j ą c y c h na innych terenach. Z dotychczasowych m a t e r i a ł ó w p u ­ blikowanych wiadomo, że klasycznym obszarem w y s t ę ­ powania tego rodzaju c h a ł u p jest Orawa, s k ą d ten t y p budownictwa miał przedostać się do najbliszych wsi oko­ licznych . Nowsze badania budownictwa drewnianego, prowadzone przez Muzeum T a t r z a ń s k i e w Zakopanem w związku z projektowanym w przyszłości muzeum skan­ senowskim, w y k a z a ł y że w budownictwie p o d h a l a ń s k i m c h a ł u p y z w y ż k ą jakkolwiek niezbyt liczne, w y s t ę p u j ą od T a t r (Witów Brzegi) po Gorce (Łopuszna) . j 1 2 116 Widok od płd.-wsch. Jeżeli teraz wszystkie w i a d o m o ś c i posiadane o cha­ ł u p a c h z w y ż k ą uwidocznimy na mapie ( i l . 7), to okaże się, że obszar w y s t ę p o w a n i a w y ż k i obejmuje r o z l e g ł e te­ reny Podhala i Nowotarszczyzny, Orawy i jej najbliż­ szego przedpola (Raba W y ż n a , Spytkowice, Sidzina), s k ą d w ą s k i m przesmykiem (Skawa, Skomielna Biała) przechodzi na teren powiatu myślenickiego. N i e znaczy to jednaik, że zasięg wyżki uwidoczniony na mapie zgod­ ny jest z d a w n y m stanem faktycznym, Bardziej prawdo­ podobne jest, że p r z y c z y n ą b i a ł y c h p l a m w i d n i e j ą c y c h między S i d z i n ą a Skomielna C z a r n ą czy między Łopusz­ n ą a K a s i n k ą jest po prostu brak odpowiednich b a d a ń . Obecnie w y r a ź n i e zarysowało się zagadnienie w y ż k i w Gorcach i Beskidzie Wyspowym wolno sądzić że no­ wo badania szybko poszerzą stan naszych w i a d o m o ś c i Na terenie znanego dziś zasięgu c h a ł u p z w y ż k ą w y ­ stępują dwa zasadnicze typy, a mianowicie: c h a ł u p a z w y ż k ą i w i o d ą c y m do niej gankiem ( „ p r z e d w y s c e m " ) , n i e w ą t p l i w i e charakterystycznym dla lego rodzaju b u ­ downictwa orawskiego oraz drugi t y p - z w y ż k ą cał­ kowicie u k r y t ą pod dachem (i s t ą d tak ł a t w ą do przeo­ czenia), do k t ó r e j wejście wiedzie ze strychu w z g l ę d n i e z komory przez o t w ó r w powale. Ten drugi sposób roz­ w i ą z a n i a wejścia jest szczególnie rozpowszechniony na Podhalu {Poronin K o n i ó w k a k. Podczerwonego, W r ó b lówka, W i t ó w Brzegi, Białka, Dzianisz, Maruszyna, Ł o ­ puszna Czarny Dunajec (stara c h a ł u p a z 1711 r . ) W y ­ s t ę p o w a ł on jednak r ó w n i e ż w Skomielnej Białej, w s i położonej na p o ł u d n i o w y c h k r a ń c a c h powiatu m y ś l e n i c ­ kiego Analogie do wejścia wiodącego do w y ż k i prz^z strych znajdujemy natomiast w centrum O r a w y w^ Pod— 4 �wiJku, w c h a ł u p i e z 1819 r., k t ó r a podobnie j a k na Pod­ halu i w M y ś l e n i e k i e m nie ma ganku - przedwysca. Obecnie gdy znamy podstawowe typy c h a ł u p z w y ż k ą i ich zasięgi n a s u w a j ą s i ę d w a pytania: czy c h a ł u p a z w y ż k ą i przed w y scem jest zjawiskiem p i e r w o t n y m i miejscowym, k t ó r e r o z c h o d z ą c się w k i e r u n k u wschod­ n i m (Podhale) i p ó ł n o c n y m (Myślenickie) uległo częścio­ wej redukcji przez u t r a t ę efektownego przedwysca? Czy odwrotnie — w y ż k a jako komora strychowa przyszła na Podhale i O r a w ę z północy i t u dopiero w dolinie g ó r n e j Orawy u z y s k a ł a s w ą n a j w s p a n i a l s z ą o p r a w ę architekto­ niczną, z y s k u j ą c przedwysce? u. nią komora, nad drzwiami do sieni „ s e r n i k " do suszey^ nia serów, zaopatrzony w d r z w i na biegunie z w r z e c i ą - \ ° C dzami i skoblami, zaś nad i z d e b k ą „ w y s k a " ... „jesce nie dobudowana" . 0 Zasięg folwarcznych b u d y n k ó w z w y ż k a m i nie ogra­ niczał s i ę w X V I I I w . w y ł ą c z n i e do góralskiej, p o ł u d ­ niowej części Myślenickiego. Z n a z w ą t ą spotykamy s i ę r ó w n i e ż w opisie d w o r u w e wsi L i p i e l u b Mstowie, spo­ r z ą d z o n y m w 1585 r. (a w i ę c w czasie kiedy Orawa za­ ledwie się kolonizowała). B y ł to jak na owe czasy budy­ nek wcale okazały, s k ł a d a j ą c y s i ę z sieni, w i e l k i e j „ b i a ­ łej izby", przylegającej do niej „ k o m n a t y " , komory i k o ­ O d p o w i e d ź na te pytania b y ł a b y jeszcze przedwczes­ m ó r k i . Z komory było w y j ś c i e „ n a g ó r ę " . Była t e ż na. Bardziej prawdopodobna wydaje m i s i ę druga z d w u „wyszka z osobna od [strony] w r ó t na podwórzu"... w y s u n i ę t y c h możliwości. P r z e m a w i a ł y b y za n i ą bowiem „około n i trzy ganki" „ w niej okienek m a ł y c h p i ę ć " niezwykle i n t e r e s u j ą c e w z m i a n k i z połowy X V I I w., m ó ­ ...„drzwi na zawiasach" . O i l e d w i e poprzednie w z m i a n ­ w i ą c e o w y ż k a c h w budynkach folwarcznych i to le­ k i były zupełnie jasne w swej t r e ś c i , o tyle ostatnia żących na terenie powiatu myślenickiego (Skomielna skutkiem zbvt n i e d o k ł a d n e g o opisu jest trudna do w y ­ Czarna) !ub w jego najbliższym s ą s i e d z t w i e (Łętownią). j a ś n i e n i a Nie wiemy czy chodzi t u o pomieszczenie Pierwsza z nich wynotowana jest z Inwentarza podda­ magazynowe j a k to m i a ł o miejsce w Skomielnej i Ł ę t o w ­ nych i zabudowań folwarcznych dóbr wsi Tokarnia, W le­ ni czy o n i e o p a ł a n ą i z d e b k ę - s t r a ż n i c ę na co w s k a z y w a ł o ­ ciutka, Skomielna i polowy miasteczka Jordanów, spo­ by pięć okienek i biegnące z trzech stron ganki rządzonego w 1643 r gdzie przy opisie budynku f o l ­ W k a ż d y m razie oba wspomniane przekazy ź r ó d ł o w e warcznego w Skomielnej (Czarnej) s k ł a d a j ą c e g o s i ę z sie­ w s k a z u j ą , ż e jeśli nie w c z e ś n i e j , to na pewno w wieku ni piekarni i komory znajduje się wzmianka o wysce" X V I I w budownictwie folwarcznym na p o ł u d n i e od z drzwiami na biegunach i z w r z e c i ą d z e m oraz skobla­ Myślenic w y s t ę p o w a ł y wyżki magazynowe, k t ó r e p r a w ­ mi Druga wzmianka o w y ż c e r ó w n i e ż o d n o s z ą c a s i ę dopodobnie p r z e d o s t a ł y s i ę do budownictwa bogatych do budynku folwarcznego zresztą jeszcze nie w y k o ń c z o ­ nego pochodzi z Ł ę t o w n i (pow Sucha) Budynek ten chłopów i rozpowszechniły na terenach Góralszczyzny, micjl plcin nieco bardziej rozbudowćiny niż w Skomielne] gdzie ze względu na brak bezpieczeństwa, spowodowa­ (ten. os ta tn. i nie różnił się od jplanu ubogiej c h a ł u p y nego bliskością granicy i p e n e t r a c j ą z b ó j n i k ó w , tego r o ­ chłopskiej) W ŁjCtow iii prócz, sieni ^ 2 ko11^0raini i pie dzaju zabezpieczenie od k r a d z i e ż y z n a j d o w a ł o pełne uza­ karnie w y s t ę p u j e izdebka { ś ^ w i e t n i c a " i izba a "a sadnienie. 7 5 T 11 11. 6. Chałupa z wyżką i „przedwyscem", 71 Jabłonka na Orawie (obecnie skansen w Zubrzycy Górnej). 117 ł A ł r �Miejscowości 1. Lipie, 2. Węglówka, 3. Kasinka, 4. Lubień, 5. Tokarnia, 6. Bogdanówka, 7. Skomielna Czarna, 8. Łęto­ wnią, 9. Skomielna Biała, 10. Skawa, 11. Baba Wyżna, 12. Spytkowice, 13. Sidzina, 14. Zubrzyca Górna, 15. Zubrzyca Dol­ na, 1S. Lipnica Mata, 17. Lipnica Wielka, 18. Podwilk, 19. Orawka, 20. rodsarnic, 21. Ilarkabuz, 22. Podszkle, 23. Ja­ błonka, 24, Piekielnik, 25. Chyże. 26. Zaiucznc, 2?. Czarny Du­ najec,' 28.' Podczerwone, 29. Wróblówka, 30. Maruszyna, 31. Ło­ puszna, 32. Białka, 33. Witów, 34. Dzianisz, 35. Poronin, 3B. Brzegi. Legenda: I - chałupy z wyżką i „przedwyscem" do dziś istniejące, I I — chałupy z wyżką i „przedwyseem" znane z tradycji, I I I — chałupy z wyżka bez „przcclwysca" z -wej­ ściem od ściany frontowej, wysteoujace do dziś, IV — chałupy z zachowaną do dziś wyżką z wejściem z komory lub sieni. V — chałupy, w których wyżka z wejściem z komory lub sieni 7i«tala zlikwidowana za pamięci ich obecnych mie­ szkańców, VI — chałupy bez „przedwysca" z wyżką mają­ cą wejście z komory lub sieni, znane z miejscowej trady­ cji, VII — budynek folwarczny z wyżką z X V I I w.. VIII "— granica Państwa, IX — granice Orawy i Spiszą. o e SUCHfi o s O © O e s 3 3 7U -72 <D LlflFWOHFi o O 3 O v . 3^ 3D 3 2 1 5 P / S ^ i I C H R Ł U P R t NtJŻHR i 3 5 . 3 3 3 5 ® - /// o - v/ — /x ; y N f PRZYPISY 1 R. Reinfuss, Orawski dom z wyżką, „ P o l Szt, L u d . " R. I V . 1950, nr 1-2, s. 36 i nast, Na t y m miejscu p r a g n ę serdecznie p o d z i ę k o w a ć mgr Wandzie Jostowej, kustoszowi Muzeum T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem, k t ó r a była ł a s k a w a udostępnić mi znaj­ dujące się tam m a t e r i a ł y inwentaryzacyjne. Badania prowadzone ostatnio, już po oddaniu arty­ kułu do druku, p o t w i e r d z i ł y te przypuszczenia. W y ż k ę stwierdzono w k i l k u wsiach a Spiszu (wg m a t e r i a ł ó w 2 3 n Fot.: J. Swiderski. Mapę opracowała i rysowała - Katedry Etnografii Słowian UJ), w Ochotnicy, pow. N. T a r g (inf. mgr Z. Szewczyka), w Ł o s t ó w c e i Koninie, pow. Limanowa (badania Instytutu Sztuki P A N ) . J. Kantor, Czarny Dunajec, „Mat. Antr. A r c h . i Etn.", T. I X , 1907, s. 77. Inwentarz dóbr ziemskich województwa krakow­ skiego. 1576-1700, Warszawa 1956, s. 56. T a m ż e , s. 49. T T a m ż e , s. 37. 4 s 8 autorka. U. 1 - ze szkiców terenowych przerysowała M. Czarnecka. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ec7f7e1959746952e1764dd732122839.pdf b1077c8c44b156fb43731c515f667c9a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4908 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Subject The topic of the resource twórcy ludowi malarstwo ludowe Nikifor Krynicki (1895-1968) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4553 Title A name given to the resource Nikifor z Krynicy: wspomnienie pośmiertne / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.4 ; s.241-242 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N I K I F O R Z zmarł K 10.X. 10 p a ź d z i e r n i k a z m a r ł N i k i f o r . Odszedł z tego świata sterany c i ę ż k i m życiem, u m ę c z o n y c h o r o b ą . Odszedł — jak zawsze — samotny, obcy w świecie, k t ó r y go ota­ czał. O d s z e d ł z k r a i n y ł e m k o w s k i c h cerkiewek w świot, k t ó r y od t y l u już lat m a l o w a ł . W świat, k t ó r y , j a k w i e r z y ł , b ę d z i e s p r a w i e d l i w y i wynagrodzi biednym k r z y w d y doznane na ziemi, a ukarze chciwych i n i k ­ czemnych. Z n a ł ten ś w i a t . M a l o w a ł go przecież od wczesnej m ł o d o ś c i — ś w i ę t y c h j e ż d ż ą c y c h w d o r o ż k a c h na gumach, U c i e c z k ę do Egiptu łodzią, nad k t ó r ą szy­ b o w a ł s t a r o ś w i e c k i aeroplan, stale powtarzane „ u c z t y malarzy" w c e r k w i , przy biesiadnym stole u boku Najwyższego. W i e r z y ł g ł ę b o k o w s p r a w i e d l i w o ś ć , w to, źe na t a m t y m świecie k r z y w d y z o s t a n ą wynagrodzone, zło pomszczone, a z a s ł u g i ocenione należycie. Siebie p r z e d s t a w i a ł zawsze jako malarza, m ę d r c a , uczonego u m i e j ą c e g o c z y t a ć w ś w i ę t y c h k s i ę g a c h . To on stoi na t y c h t y s i ą c a c h o b r a z k ó w obok Biskupa, obok Pana i pokazuje tych, k t ó r z y m u na ziemi ciężko dokuczyli, R Y N I C Y 1968 w i n n i wice poniosę z a s ł u ż o n ą k a r ę . To on w tiarze na głowic gra na skrzypcach w p r z y t u l n y m pokoju lub maluje przy sztalugach: to 011 wskazuje palcem ko­ bietę, k t ó r a go o s z u k a ł a , źle o d w a ż a j ą c k i e ł b a s ę . T o on siedzi u boku Pana, zawsze z fontazicm u szyi, jak malarzowi przystoi. A N a j w y ż s z y rozmawia ł a s k a w i e z malarzami, bo oni s ą przecież najbliżej s t w ó r c y , im też dana jest siła ukazywania tego, czego n i k t nie wie i nie dostrzega, siła tworzenia. Ten k u l t malarstwa wydziela zdecydowanie N i k i f o r a z plejady r ó ż n y c h naiwnych i a m a t o r ó w . M a l o w a ł , po­ n i e w a ż t y l k o w ten sposób mógł p r z e k a z a ć to, co chciał powiedzieć, znaleźć dla siebie miejsce w świecie. A był n a p r a w d ę znakomitym kolorystą, twórcą o dużej w y ­ o b r a ź n i malarskiej. To nieprawda, że nie rozwijał się. W y r a ź n i e w i d a ś różnicę między pracami, k t ó r e p o w s t a w a ł y , gdy m i a ł lat k i l k a n a ś c i e , a p ó ź n i e j s z y m i . M a l o w a ł i ż e b r a ł . A l e nawet ż e b r a ł z j a k ą ś godnością. M o ż n a by nawet s p r a w ę 241 �1 odwrócić, powiedzieć, że ż e b r a ł , by m ó c m a l o w a ć . Gdy go p o z n a ł e m przed p i ę t n a s t u laty, a m i a ł w ó w c z a s już chyba około sześćdziesiątki, m a l o w a ł w skupieniu od ś w i t u do zmierzchu, wieczorem zaś r y s o w a ł k a r t k i pod n a s t ę p n e obrazki, a już przy lampie o p r a w i a ł je w k o lorowe r a m k i z papieru i p r z y g o t o w y w a ł m a t e r i a ł na n a s t ę p n y dzień. S ł a w a p r z y s z ł a późno. W wiele lat po o d k r y c i u N i ­ kifora przez malarzy Seweryna T o r y n a i Jerzego Wolfa. Ale l e g e n d ę N i k i f o r a s t w o r z y ł y dopiero lata powojenne, konsekwentne lansowanie — obok Picassa — przez „ P r z e k r ó j " , f i l m y , setki a r t y k u ł ó w , k s i ą ż k i B a n a c h ó w i cała ich p e ł n a pasji akcja opieki nad N i k i f o r e m i jego dziełem, Na pewno w legendzie N i k i f o r a o d e g r a ł a p o k a ź n a rolę m a l o w n i c z o ś ć postaci Krynickiego. A l e p r a w d z i w a wielkość Nikifora, wyróżniająca go spośród innych „ n a i w n y c h " , polega nie na osobowości i losach, lecz na talencie m a l a r s k i m i tej n a p r a w d ę w y j ą t k o w e j a u t e n t y c z n o ś c i jego sztuki. N a i w n y c h jest dziś w i e l u , n i e k t ó r z y m a j ą nawet c a ł k i e m dobre rozeznanie w ł a ś n i e w m a t e r i i tej „ n a i w n o ś c i " . N i k i f o r t w o r z y ł jednak bez ż a d n e g o wyrachowania, z w ł a s n e j potrzeby, bez ś w i a ­ domości tego, że istnieje c a ł y r u c h „ n a i w n y c h " , cała k o n i u n k t u r a na ten gatunek twórczości. Nie tak dawno o g l ą d a l i ś m y jego w i e l k ą w y s t a w ę w warszawskiej „ Z a c h ę c i e " . P r z y j e c h a ł na nią N i k i f o r . S ł a b y , schorowany, u m ę c z o n y , z t r u d e m r y s u j ą c y jesz­ cze kredkami... To b y ł już w ł a ś c i w i e kres. Ostatni p i ę k n y akord... K i l k a lat Wcześniej w ł a d z e K r y n i c y o f i a r o w a ł y m u nazwisko. I o d t ą d N i k i f o r - M a t e j k o s t a ł się N i k i f o r e m K r y n i c k i m . I t a k i m zostanie w naszej p a m i ę c i . Aleksander Nikifor, Święta księga, akwarela. Fot. K Jackowski R O N Jan świderski I K A za okres VII - IX 1968 Konferencje, zjazdy, muzeów działalność W dniach 9—11 w r z e ś n i a odbyła się w S ł u p s k u sesja naukowa poś w i ę c o n a kulturze ludowej Pomorza. W obradach sesji, k t ó r a b y ł a zakonczeniem I I K a m p a n i i Muzealnej, w z i ę ł o u d z i a ł 100 n a u k o w c ó w z różnych p l a c ó w e k etnograficznych oraz etnografowie z N R D , ZSRR i k r a jów skandynawskich. Wygłoszono 10 r e f e r a t ó w o m a w i a j ą c y c h różne asoekty k u l t u r y ludowej Pomorza. Inauguracyjne p r z e m ó w i e n i e pt. „O znaczeniu muzealnictwa etnograficznego'na ZiTmiach^Zachodnich i P ó ł nocnych" wygłos K Pi242 wocki — przewodniczący Komitetu Wykonawczego I I K a m p a n i i M u zealnej. D u ż e zainteresowanie w y w o ł a ł referat prof. dra J. Burszty o g ł ó w n y c h tendencjach rozwojow y c h k u l t u r y na wsi na Ziemiach Zachodnich. Ilustracją sesji była wystawa etnograficzna pt. „ K u l t u r a l u d o w a Pomorza", na k t ó r e j pokazano zab y t k i k u l t u r y ludowej l u d n o ś c i r o dzimej (Kaszubi Bytowscy, S ł o w i ń cv, K r a j n i a c y Z ł o t o w s c y , l u d n o ś ć j a m n e ń s k a ) i osiadłej na Pomorzu po 1945 r. Ekspozycja ma charakter s t a ł y obejmuje k u l t u r ę m a t e r i a l n ą i sztukę ludową, Uczestnicy sesji zwiedzili na zak o ń c z e n i e słowiński skansen w K l u kach. * W lipcu w muzeum w Radomiu otwarto skansen bartniczo-pszczelarski. Jest to jedyna tego rodzaju ekspozycja w k r a j u , została zlokalizowana w p a r k u r o ś l i n chronicnych przy muzeum. W skansenie pokazano e w o l u c j ę f o r m ula oraz n a r z ę d z i a pracy b a r t n i k ó w i pszczelarzy. Skansen p o w s t a ł z i n i c j a t y w y etnografa muzeum w Radomiu mgra Stefana Rosińskiego, * ' 'i ! < < ' ' j \ j I j j j < � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d57446aa217d5c5df9e54f9c98070fd6.pdf 72de3167acf4d7ae67328051853c7506 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1818 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1685 Title A name given to the resource Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism / LUD 1981 t.65 Description An account of the resource LUD 1981 t.65, s.291-340 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ISSN 0076-'1435 m. RECENZJE, PRZEGLĄDY WYDAWNICTW I CZASOPISM Lud, t. 6~, 1981 AileXlau1lder A:L1alllid,JJ:., To b,e Hwman. YIOO1k,19180,,sIS.6617. An J.ntroduct·ion to Anthropolo,gy, New AntIl1OIPOJOI~ia,talk jak po~mUlje się ją w S,tanarclh Zj,eIdnOlc.z:onylCihOl1a~ (I~ęŚClł()lWO)w Kanaidiz.i,e, llIie ma sw,eglO ()ld!powi'edllli~ka w elUJ:'Opej51deJj trodj'1c ji OOIUIk S\pO'łeoZJnj'1Clh. Ma to być bowlliem narulka iIJlt'.ująlc1a w sobie blQl'Q1gUic:zme i 'SlPołiecrz;ne aJs!pekty g1oibalni'e pOljlmoova.nej luidz'ldej kiullitury. Na OZ1;leI'ech poualc'h baJd<llwazyoh ,antl1opoilQgJii £i'zy'clZnej, aJDcheowOlgi'i,l<i:Ilig1wisJtykii,OJ:aJZalntlri(~połlogmkiuJit>uiDO'wej (slkł'aJda,ją1cj'1c1hSiię na antirOQ)u1og:ię jaJloo ClailioiŚć)dolkon'Uije się prób wypr,aJCOIwania zatożeń t'eJoretYloonYlc!h, które byłylby: (l) S\POCy'!iClZlI1,e dla katdego z tYlclh lpói i umoż1wwiająlc.e wYlja.ś1Illiarrui'ezjaJwliisik z iclh zaJkire'su; (2) j,ednoc'ześnJie umoz11W1iały :z.asitosowaniłerelZlUilItatÓiw b~dań na innYlch lPOt1atOh w celltu olsIiągnlięda idea.ilJnego celu, jl~kiim j eSlt teo["u,a ludlzlkti'elj kiuQIt/uoc y. IPII'zedsJtalwicie1em i rZJecZI1J~kliemtalk w1aśme l'owLlll'ianelj syntet'y1ZJująlco-in,t,eg]:rującej antropologii jest autor omaWlia:nego tutaj podręcznika, Alexander Alland od kiillJkUlIla,stu laJt wylkłtaidająlcy w różnylc'h ins;t;y'tucjaich a'I1It,I'opolo>gu,c=YlCh USA. Za;m:iaI'em aut:Olra byŁo wYJPffic,olwani'e s\póljlnego i 10000iJc:ZII1€1go sy'sltleJmu t·eorety,c'Znego,kitóry mi'eśoiłiby w slQlbu,emeclZ.one biio!llag1azme i s!połeczne aSIPekty ku!l.itJulry i UtmolŻJlilwBby jednolccz,eśnie liIJltegnudąlc,e i gloibailne Slpolj'I1ZJelllie lila c'ziłiow,ieika w Jego f<]ZJwoju elwO!llUtcyjnym. W'eid~ug A!lila,nda t,eo["ia kuJ/tury musi być bioaolgl1~na w tl1zec,h pl1zyna.jlffiuiej ~ensalch: (,l) ZldounoiŚć do ZJa,chowatnlia kUlI!1JulJ.1ow1eg,o jeSit efelkJt,em ewolucji bi!oIogictwelj; (2) kiu!l'tu'J.1a SCl!ma w soibie jest proldlUlktem umysliu ~PI1zy CtZj'1mumY1~ł ni,e powIinien być tralkttolWla'ilY jaJkQ coś ab5trakcyjnego i metaf,izy~nago -to tame rew[rtat 0ikJ:1eiŚl10ily,c!h prioc.esÓiw biolloglicrz.nY'clh, £il1t[", pOpl1zeJZ !d;óry są oI1garui!z.OIwailles!posIOIby pOisltimega,n:ia li zalohowanJia); (,3) pr·Qlcesy mentailne Ol1aiZZJ<lIdnolWa'llIiewchodizą w dj'1namiiJozną init,er:alk1cję ze ŚiJ.101dO\w~s.kiem,· w !d;órym OIS.aiCIJzone są wSlZysit!kie slPo'feClZ eńl5'tiwa. Inlilymi sIo:wy, elWo!lulcja dopr,owaidIzJila do ]XJlWlSltaniJaluidlZikiego mÓZlglU, a kullitUl1a j,esit wła.<ime j·ergo wy,tlworem. .J,oonOls!tlk,i mUISlZą się W!praJW1dJzieku[ltiulry UlClZYĆ,a[e ich pr€idy~oiZycj'e do ;tego są WlfOmone. Talk więc ZJdolnooć do zoalC'how.ań kiuilltn.tJrowylClhjes:t wg Allllanida ffiiOIŻ/1i1wa do wyjaśllIi'enia w OIpatI1C1iJu o prwesłiaJnki pSylClho-:fji,zjO'log>iclZine. W t,en s,pO'sólb ulwaI'UI!lJko;WlalIlakuiltura jesJt ,,'crzę~cią IUid~,i'eglo zaioholwanJia OIpa.rit'eglQna UIC:2leinWslię, myśJeniu i uJŻyciu symboU. KUllJtum jels,t całiośClią tlfaJdj'1cjQ i jej ,etk'spr'estją w ZJaClholWanw". Pl1ZedstaJWIiml'e tu,t,aj skró/tolWlO WlSltępne ulslt.alenia Al!lanJda, a dotj'1c~'c,e POljęaia klUlll1Jury.SlPOISObÓIW jed bada,nia OIf'a'z kionseklweoctji lfeal1lirwcdi oIkr'eś1t()ln~h dyl"€iktYiw batdaJwcrzych w pralkttY'ce, zonaljdudą s1WIoljąkOiillkJreityrŁację w ulkłaidizie tematycznym To be Human. Ksiąe.ikJa dl7Jile1isię na 3 ClZęści, z !d;óifylClh dwie p:i'eI'lWsrz.ema.ją k1ulcoowe ma~eil'ie. W clZęści pi'erw:Slzelj AJlllal!1'dpołąozył dorobek atm!oo,po~ogi'i fizyC'Lnej i a:rcheo'IQglii i pnzy ,poanocy oodąg1nJięć obu tydh natUlk pI'etzenlbu.je rDaJg.adini'enia elWo1UiCj)i przy,rodyod:YlWi1ornej ad: do homtini sapien,tris OfalZ p1etr\Wocliny ludzlktiej kul1ltJury (zwieńczeniem tego ostatn:iego etapu jest, tmdycyjnie zresztą w nauce społecznej 1 1 •• �292 Recenzje przyjmClWl<lID,e, pOM'lsltan1e pieI1W!S1ZYiCh pańlsltlw o wy,soce ZJOIDganiJzO'WlanejsIt:DulkJtuN,8 cYJWli1t~zalcyjno-lbeoh:ndic~nej). CaŁość wylkŁadu tej azęśd, jak ZJ"eslZotą i następnej, pl1Z8\PIlaitana jest slta[e próibaanli w m~a['ę pDZ)'I~tępne;go ZJdelfiLnLo'wania kluClz,OIwyc'h pojęć określonej dz,iedziny szczegółowej (np. pojęcia genetyczne w roz,dziale 2 "mwoiliU/cja i g'enetylkla"). W tej ozęści pracy wsltaj'erDY zaiPo~naJni z na,jnolWlSlZymli. odk['yc.iamd naulkii, z któlrY'Clh Wliele, z,dlaJniem aU!\;Q['a, ma Wlpły\W na Slpolsób Slpojrrz.enia na zldefin'io'waną w dUidhu iPl12leis'lanek ,psycho-f~ddliogllicrzmylclh kJul1JUJręludizJko'Śicli.. Zagardnienia anl1;Do!pOlg;enezy i pmah.lislbo,rd!i.pró:buje Aillla:nid połąc'zyć w jedną caŁość z ddk!Oinaniami anltiro<połog1li k!u[!\;uwwej i lbgWl1s!\;yikJi, dy,s'cYIPl!in badaljąicy'ch "ikionlkDetne" i ,,£unJkicdonwją1cle" kiultulry w dZJisliejs'z~'m świ,eClie. W tej, drugiej już clzęśd pratcy, ohseI1Wlujemy zara'z,em prz,e1jślclie od per,Slpeik!\;Y'WYdi,ad1iPonl]oznej {ewiQlucyjno..,h:~s(bQlrylclz,nej, wktórelj f,oIlffiluł1uj'e się pr3lwa nasltępstWla c:LatSlOlwego)do perSlPe:ktY'wy sY'ncihr{)niclZll1'elj,lkJtóm sltała s'ię nli,e'ja/ko kons,elklWlelllC'ją pflZJeldmLdtu badań etnologii, po rezygnacji tej nauki z nieupraWlnionych (na raZJie) uogólnień o charaikterze uniwersalistycznym. A propos tego przejścia - jest to chyba dowód na nielInOrlT1lość harmoniri badań nad ku[/tJu['ą w klQlnl1;ekś<CiebaJk SlzerolkJiego jej pOljmowanlia, jaJk U!clzyniłto ('zapewne dLa c,elÓIWeldiullmcyjno-aUmdem1dki~clh) A:L1:and w recan:ZClWlalI1Jej pra'cy. Wydaje S'ię, że l1Zle'C'ZYJWIiśc'~e t!TIuidIllOśc:it-egio typu są na obecnym eta.pie 1'OZwoju a11lt'r'0IPoI10Igoii nie do pIizetzlw~dę:tendla. K,ol1olnlny t'ego przy1kła:d mamy chiQlcia'żby w pIizyjP3idlku języka głórwned, jlalk się pow~zecih11lie sądZili, dziedziny ku,ltury. Tlwi!eridlz,enia bClwiem na,uik ,pIizY1'oid!nk1z)'ldh o ks7ita'btolWlan:iu się pewnyldh dY:Slpo'ZycYD,nycihmorw.i1woŚim atrtylkluaaJcdi li galtulnJkJu lUid~Lego ni'ePDz~stają IW żaidnym stlOlpniu do t'wielridrzeń w;s{pÓi!1clZle'snegojęz.)'Ik!o:zm:a'Wlslttwa,w k1:Óirym Śiwialdolmie ahs:tlrahuje się oid Oikr;elŚlonyclh usltla:l,eń na!tuIDail,ilsltYlc'r.nlo-g'eneltylClznyclh na I1zecz Slpecy:lj~i kU11rtJUJr,ow:elj jęrzy/ka, j'e/go roili komunlilkalcyjnej w kuiLtur:z,e itp. W pfrzypadku To be Human matmyidea[ny pIizYlPatdeik "nieprzyISitIC1lwania" do Sliebiie ustaJ,eń z ClzęŚici I pralcy do red'Ie/ks'ji z,a,warritylC'h w ,częś1cli II prta1cy. Rzecz wyg!lą,da bOIwiem l1Ial~tępująco: oto mamy uJkiSlzJtai!1tCJIwa,ny paid kairldym Wlzględem e~zemplam ho mini sapierrutis, ktÓiry ,l)dloil'ny jeslt wyldawać(i 1'0IZumieć) artylkuł,olwane dŹ'Więk'i kiomuIl/ilkalcji języiklCJIw'ej ('CIz. 1). Z drulgiej s'bwny (m. II) mamy z ko,Iei rmJwaiŻan:ia nad języlk'iem jaJkiO S'pecyfi~Clz,ną IStJ1U!k:tulrą fUinlkicjOlnalną o Slwo:ilstyloh sobie prawach. Rodzi się teraz pytanie. Skoro założyło się pewlien rodzaj "teorii' ku/Hury, Slkioro żYJwi slię pnZeikiO'Danila iQ Jej efIElkltYW11l0IŚlC:i i 10lgiJc7Jnej Slpójno śioi _. gdzie w taik:i:m ralZlie g'enetYICJznlo-lful~cjiOna[ne próby wY'ja.śnienia uikislztałtOlWa'nia s!ięolkJreślone'j Slti1'ulkitu:ry ję:z)'lka i mi,ejlslc,a T:OlzJwoju srpołlec,zn,o-/kullturaUinelgo olwYlClh dysporzy,cyjnydh m02:I]woŚiai arltylkiulLa1cyÓlnYlClh, clharakiterysltylcznylc:h genero:ln1ie dla galt'unikiu Iudzki'ego EYdmomentu Jego ClstaltleelZne!1)O uikisz;ta!Jtlorwanlia? Plf\Oibl:erD tego r,oid:zaju poidnlolSlił .już A. L. K,rnebeT w wielu SIWOliiChartylkułaich. Wis!k'azylwał OlD jedlruolZnar~zn:i'e na milahkmść ustatleń zalWlierająicych w s>c>bi.e. Wig Jegono'meII1'k1atu,ry, parząidlk;i: nieoI11g,alnilcizny, orgalnkrzny, pSYlchoIolgi'czny i po" nadorganiczny społeczno-<kulJiturOiWY). Postul'Ował zatem i przekonywująco uzas,aidn'iał odrębność i zalSlatdniczą Inliered\llk'Q\waJLl1Iośćśw,ilal1;,akUll<tuiry do zjalWlisik psychiaznYcJh, H;?Jjo:1iQ'gli!crzJnylcrh, b!io1:ogtilc'ZJnylcih itld. PIizJelkonania Kro,ebera nik nie st,raoily na SIwojej 0ganeraLnej) zalSatdruośd. Autom omawlianej pl'iaicy tłumaczy jednalkte faikit, że w s'WCJlilcih 'zami'eDZelrui,alch ,.,1'Og'iIClzneji teor,e!\;ylc,z'D'ie zasadnej" teorii klultury ludlZJkioiślai,któ:ra mialla. halrmonlirjlnie łą,clZYć ulnilwers1a[isltyk:zne twi'erdiZJen'ia nauk pnzylI'oidni'clzy'ch z l'e'1atYIWiB.iYlcIZlnymibadaniaiITl'i wS'pó1rc'zelslI1JejanltDopoliOglH klUJ'tu.ry, kiier,olWlałs'ię celarmti dy;dalkitylclZnymi. Poid!kr,eślla tiO zrelsiZtą Al1anld wielo~,roitni'e aI,e ozy ZJwa;lnia to crzYJtdnilka od sibCliWliania sobie pytań tego wdlZaju, jaik o z.a- �293 sadność pnzyjmowa'niJa pelw;nycih I1Iolrm,'kJtfuy'Cih eIekltYIWI1I(}śĆ Z gÓiry slkWJallia jeslt na ni'eJ!)olwoid<Zetn~e? Część IJIl praicy IWISi ty1tuł "AiI1lt:rop(}llogjiai świat wGjpÓłtCZesny" i pneidis-t3lwia !l\.l.jno.w,SiZle bad!al1'ia !lad p.l1Oblemami oiboci!lej ,reeczywliE!toś-ci .ku1tiUlrowej. WlSIPółte.7.esny ś'wialt jest PI1ZYtym po.jęc·lem 110lZlkładadą'CYJm sri.ę na dIwa a:srpelklty: (1) ku:łituJrY p1em'ien.ne w Ob:łii:ClZU nieucihuLO,run'eJg10 :kontalktu cy;wiliJzacYJno-lkułtuIlOwegio ze. s/połe~eń'sl,lw.aJffii najiwyŻiSfZJegos~andard,u teclhni:cznego oralZ (2) JProibJemy z;ŁoŻioi!lYiC!h c:ywHiz,a,c.jiwrchodn.i!c'h. Oba te a.speklty; 1p!im,0iż w pewO.'en s,polsób powią'zan-e (chroe,iażby na gI'Unc1e t?JW. <lmtJro[pO[-Qjgii S!toISJolwanej),Slta'l]OlWiąjednakIte dwakier.unlk:i badal) współczesnej a.ntropoJogii kulturowej, w której obręb wchodzą: tradycyjna o!pi:siowa etnografiia OIiaZ pJróba teol'~YICrz.ned integ)racj;i danyrch EJtnolro,gia. Wainym mromcl1It-em T-olZJw.aiańAlili3Jrudawytdaje się być jergo klasyrfikacja po"'zc:zególny'ch IsiZ!kółz .ohrębu hurrnanirSltytki, Mór,e z rÓ:ŻIIly'chpunlk'1.ów Widzenia podchodziły do bad<ll) olk!re:śl'olnyte:hdz;ied!z;in kiUlIturr-y. Oto,ż cIałość naJUlk Slpołeczny,oh (a podz;iał ten na.leży ordr1o:sić przede wsrzyst.kim do a:n:t.I'OIpolQ,gJiri) aut,or To be Human dzJieli na pOlZyty;wiJstyczme i SlbDulktiUra~Lstyclz;ne.W ob:ręb'ie tYICh pieDwizych :kontynuuje się mOIdei nauiki obS,er1w,C\icyjneji eiks:peryrrn'en~alne'i. P'I1zedsrtawidele tej Ol'icnt.arejri twierdzą, że jerdinlo'sltik,i dochodzą do wiedzy o ś'W'ie'Ciew S[)O,ób t<lJki, w ja:ki go d:O'ślW'i,aidic(I;,ają. W'slZellkiie więc nalsze teorie i pr,zew:iidywaTlia si] Orpa11tena ,topniowym odikJry:W0.Ill:iu wrzJolrów zalwa.ritYlChimmanentn!ie w naltur,z'e. W arlJtHlIporl0,gi,izalkła<da ,'ię nrp., że IZCI'Mnęt!'lZneŚ,l1oidoWii'S~o je'>lt bClZlpośr·ednim bodź,'em dla po,;tl:l;zegania i zarchowarnlia s'ię (,ten pogląd po<dlZielają !lip. kUi1'tU!wlwiml'~el'ia1riŚ<cj). Slirulk;turra,li2.n1 ma być, wg Al:la'nida, st3lr1awis'k;i'em kr.ańrc-ow,o oidm'ien.nyun, w ~tórym po,srtuilujc się i,Sitnfief'"ie\MrodizOIny:chschematów słpecyrfirc!znic ludz!.ki:ch. Zidani·em !1Z'0C1Z!n'ilkÓ'w tej orr;i,elltacji, bez 1sltmienia wro<d,zollly,c'h s<brulkrtur niem-oż.1i:we byloby jn'kiekolwiek pOirrządiklO!w.arnie rrz.ecrzywiiJstoŚ-e-i. Tak więc t,o umysł dete:rminuje p05tI1zelg.anie św,iata. AHarud wym'ienia jako .pl1ZedsILaw'ick'ł'italk pojmawane'j llu.mani:;ltyk,i Levi-S.brauss'a, F1r-eud-a, OhrOll"nsiky'·eg,o,psycn.o'1ogów z kręgu "Geslt:a;1t" itp. I znowu zd;}ją się ciążyć na autorze obowiązki dydaktyczno-podręcznikowe_ Po.wy:L'szy ,podział je.<;>tbow-i·em karylkatulralnym wręcrz up;ro:slZlcrz.eniemobrazu d'okona]) naUlki. Nie miej:sce tu/t,aj na szazegóŁOIwe rOfZlwai:'eJ!liepowyŻiS:zyc'h pI'oblemÓlw. Pio'o1t-a,wmyw~<;c sobie j-edynie pyLa'nria: !?idzie w t.akim l'avie umieśdć cały nurt marlk1s'il<;IVl!'\V'slkiej l"oIJelks'ji w anibropollog.j'i? Czy r:zocil);wiśde k.ryl\;elDiapr:zyponządJkowa'll,ia porzy,tywiS/ty'cznyc'h OIl'.i'entalc,JihumaniJSl\;y:kii, kJtóa'e wy;mi,etI1!ia AJLa,nd, można uważać za mjarodajne i oddające ,istotne problemy tych nauk? Ałe, ale '" Nie na;j'eży j'ednarK: zalPomrnać, że ks,iąŻ1ka A;llam!da, To be H·ttman, jest p'odrę.c,zn~k,iem dla studen!\;ów anJ1.rw.pologii, ma Olna jerdynie Wipr'C)'waidtić crz.ytdni:ka w gq'slZClZpro:b:lemow nauiki, wsika'zać piel'wSlze punMyo:de'nt8!cji. POld tym względem IQImalwiainapOlzylcja w)'idaje siię być bJi,siim do,slk<oua10'ś,ci.Chodti o to, że zmu.':za ono do cią;gh-,j rerfilek:sj'i i buidzJi nielUls'tają,ce wątprI.iiw:o.śoi- a zatem pobudza do myślen,ia kry,ty:crzmego o ku1't'UI~ze.Jeśli więc :zdeeyrdo wal'iśmy s·ię zaSYignializo'Wać czy tdnilk owi pe'W1ne kry:tyozne urwag1ipod j'ej adresem, nj,ec'h będzie t:o 1'0zumia.oe wlaśni'e jak,o PozytYlwna 1"eai'<I:'cj.a na poanieslZlclZone w ks,iążce treś;ci. Nilc bowiem go,r~:zegJo jalk ulepiony z mi'ałkiej glimy posąg nauki o człowieku, .k1;óil'Y zasity;ga z;ail'az po zamlk!lliięcilUosI\;al\;ltie'j st.po·nilcy ksią7Jkti, kl\;Óirejambicją jetsit w na'.l-· ,kę OiWąWlPw,wa'dlZJić. 1 Wo;oiech BUTszta, M,ichal Bucho,wski �294 Scietlu:e of Religion: Stu.dd.e;s in Metlvodol.ogy. (Eldiited by Lawn Hague, Panis, Naw YOM Honk.o), 'I'he 1009" ss. 63\2. iNalkładem :zmanego wyidalWUliIcitlwa Mouwn PubJ,iJshetr5 ulkia=ł Slię 13 z kołd DOm sepii "Reli,gLon a:nd ReaJSlOlIl". KisiiąiJka ta jeslt ef'elkitem k.oo1ferenclji naulkowej IAHR (IU1t1e:rtna;t'iolnalAiSlooc,iJaiLionDm the Rislt,ory alf Re'1'1gion), któ,ra m1iała m;iejooe w TUI~u w FiIti1aind,bi, w druialCQ127 - 311 sii,e:I1,PIllia1973 r. Pu!l:>l'iIkalcja z3Iwn,era 18 ref.eraJtó,w głóIWlIly'C'łl, 30 Immental!'ZY i relalcje z dYlskulsji. fuzy OIk3lzj!i wa.r~o z3lZnaazyć, liż wlś,ród móWlCóIW znal·3IZ10 s,ię 9 ulozoU1y,oh pra1cująlcy!ch w USA, po 7 z Holandiri, SzlW1ec'.i<i i RFiN, 4 z Wielki,ej Bry\1;anlti i Funla1Il1d'ii, po 2 z Kanady i Włolch OiDa'l po jednym z NOLl.1Wegd'i, NRD, IU1dli:i,RPA, Au:Sitrnł'ii, I~raela i P'oł'S1k.i (Z. PomatIOlWlSlkli). POl1UlSVA)nana k,oniferencji probil:emaltyika s;tlwiUnza okalZ;ję nie tyUJkio do pnzegJl.ądu nOlWych ś;w.iato'Wyoh temdeocji w tej dYoSlCy[l1inie, ale zaoramem uc<h g,eneraJllne;go ooą.du. CaŁo~ć O'ooa!Cl poozielona wstała na tmzy za,,'adn'ilclZe c'lęści: 1) "Uistne i pis<m€ doJkumenty tradycji ir~jn>ej"; 2) "P,nz)'l5Z:liość f,enomeuro1lOl!¢ii reJtg.iJi"; 3) "Religia jaJko wy;rau. kJulibuJry". P<OSl2'JClZególl:ne ClZ;ęś<cidzielą się jE!'S1ZJcze ka.żdoDalwWO na tll1ZY,pWJd,ziały, które były ;p:!oodrrn'i!oIbeunOidI~i,ellI1Y1ChSeslj.i. J: talk IW części pieI"W1sa-ej WISIt@ną temaltytką są "stad!ia preiliiteradk,ie i f.o:rmowanie się kanonów w ktSięgach Il'eligijnych". Swój artykuł prezentuje w niej znany profesor z U!plPsaJIi, Helmer Rbng~len. RQlZ;fóŻ:Diaon w niIm kanony poIwstają;c'e s1IoIpruowo, jak np. MI chnześ'ai,jań!Sibwl1e i p1sane z myŚl1ą o ic.h twonzeniLu, j<IJ~ choćby Korall1. u muzułmanów. Funkcją każdeg'o kanonu jest posiadanie autorytetu rel1igJijnego, aLbo nienaJI'lU~neę)o telk1slt'u m:ogąceg,o s~u.żyć Jajko t'eI<!st .rytualny w liItung<ii. Za'WIi,era on tei WsikaJZÓlwfklipOISltę,poIwani'a dla WYlZlruaJWlCÓW or'3IZ stan<OlWibazę pralwd!z,itwej dJolkJt:rYlfiY.SitoSlOlwall1li,ego mlorLe się zmieniać w c!ZJalS'ie,bo dh<oĆiby wS/półcz,Elsna in1ierlPreltalcja BiiIbJ:i'i różni się <Oldt.ej, jaką 7Jalktaldali ją p'i~cy. Na'bomiasit jeśli chodrzi a fiO!rm'owan'ie S1ię ika1nonu, tn st<IJno'Wli on ordipoW1i.edź na :pyitania lu!dzi, ale w tYlm s,almylm ClZJClJsi'e W1płYlW1a na te py'l'alnia i 'lIk.Slmałt.owan1e się oIkil'eślonelgio typu r'ell,tg,ti. Na temait egtiJpSkielj "K!Slięg,i :ffinaJrłyidh" piSl'le hoaenderslkli UClJomy, M. Heerma ¥an VOIOIS.Ce'1em na'clzelnYlffi dla ni,egio jest wylkaza,ni,e, że n'ie maŻ/na egiJpSlkliK:h t.ekstów iJn'terlPr,e;t'OIw,ać tyliko nG poIdJsitaiWli'eanaJliJzy pa\P'ITu'sól\v. N1e1ZJbędnYlm S1taje sdę bowiJem, ja:k 1:10wY1kaJZJu;j,ena kionlkir'eItIIlYlffipI'zylkładizie, siięganie do ob:rMów i fireslkÓiW z grobO'WcÓiW. Ina10Ze j crzęstto d'OlClhodz;i się do fałszYlwych kO'lll!cl.ulZji, właśnie z rpowodu odbz()llolWY'WaIIluapod'edynlCiZyloo mat'eriałów . .KJomenitaltOiOOmi tylC'h wy\pOIWliedJziibylli J. BeJ"lgman i C.-M. Edlsman. Piel'W1S1ZY z ruch nWII1c'1JCa u'wagę, iż nie mOŻU1a tradycji u:stnej O!¥amllrazać do s<tadiil\Jlffi'pre1'it.era'dktitetg.o, ~Y'ż obie traJd)llcje mogą ze sobą W15ip6hsltnie.ć. Ponaldlt,o ClJng'l1'ment.U'je I'OIZróŻtndenie międiz.y ,,ikJsiięgannJi :re'1'ilg)iijlIlYImU" i ,;'k.ulitem relLg)i,jnym"; w :wie1"1 wy.padkaC1h kis'ięgi 5Itają się ob[,elkJtem k.u'libu, łączruie z l'iItulDgicllmym tah za:>1;oSOIWal1i1em. D:ru,gri k'oment'altJo.r ZJTIaClZną część S'w,ej wy!pOIwiooZJi ;po,Ślw.ięca 'W\SIpółpracy too!ogii z innYJll:li dlziałlaun'i hl\Jma:I1JiJstylkii,d.okumentu,jąc t'o oW{)tC'.ny;miwynikami, jakie dało zastosowaruie metodologii ,i terminologii folklorystyczn'ej w badalru,ach nad SltClJrym i NIOJWYImTestamrenit'em. NaSltępny;m wyrdiziel10nYlffi t'em'altem jest "T<lIkiSlonomira i kirytyka ź,ródeł tradycJi u,mnej". W otW1ierają;cyrrn go a11tyIkJu[e J. P.entiJklilinen wYlC'~i z za'bOtŻel1Jia, że we wszeLkich aktach komunikacyjnych nie wystarczy badać same teks,ty, ale taikże Leh kontekJsit fU'nJklcjona~ny. Talk więc anal'irza hadyc'ili reiHgi,jne'j staje 1 �295 się a.nal1Jizą funk1cyt,)ną. Wya:óżtruiJa 0IIl d'Wla aJ~y kontek1sltu: "użycie" tUaJC!ja, w ,której da.na tradytc~ jesit zaiSItoIsowoam.a l kltÓfą biarlać można .pm.ez serwacje, wiążą. oraz "znaczenie" dnugie J)ooI1'ajemy stybcją nallerLącą lilglijnytdh ny i do a więc nam jakie nosiciele .tradycj.i ar.wElkltru ku1ltu,ry. kioJ.e,ilno pOlZJ1orrny: kQlgnliltytWlny, pozat~wylC1h ich danych z nią iż reLigia sitlWlie:l1d!1JaiPentliiltiiJlllen, Te jeslt .społecz,nytm aielkltY'Wny, in!forunaltora, i konaltj'(Wny, IiOOpOrzmrcliHrieIm<JiŻJJ~we jeslt ~l1IP. Wliek syQ1bin- Zróri.nriICQlwaJn1e ró'ŹJ11Y1dhre- i frunlkICdi w zaJkreSlie mdy,W!~dual1Jnym, kUilJtUiOO1WY.PirawiJdł'OIwe szeregu idee Da!lej unrliwelI1Slailtn~ ,inwariarutów I1C1wym da,j'e - pl'ZJeZ wY1W'~. ozyill przy kiUilltuSlpolieClz- ulWIZJg1ędnlIam.iJu k.on •• teklslt fi<1IUIWenl1a się wąJtJku, jeg,o U1iy:aLe, ,traJl1JSlIIlli.sda). ma A.-B. Rootih daJd!zą lSIię !badać; lkullJtrJlI1a dUrdhOiWJa ma, madą ibaIk ljaJk: llThaiterli:allna, !P€lWlHe \formy, /kltÓ:r'e się lD'I.e sltać lPOids!taiWą taikls:>nICJl!l1lLi.IW 'sltculdWOIWa'niiu/tej .sf,ery kultury m.arrny jednaJk do ClZytn,ienia IZ \PTdbl:emarrn:i !PffiVnytdh mel1Jt<ailny Werlba~liJzJalc,jahalc:iłlJawaJnrie zalPiJs/qpis. iPlroces ImansLOIllITI'aJc1j.i; proces mentaliny IclOlpier.o 7.<1 pośr,ednLcitlwem :t.u wyUrorzyts.tanJe medium lWSt,aje lZlffialteI1iailJ~OWIaJIlY {,posltulliuje WiOC'Wsneg;o ISIPI1Z~U clelkit<I1DIteK:'lmiJci:unego). Jeśi1i rdhodzi 10 Ikryltylkę m-ó'deł, no- ~o rWraime jest 'wg il1i'ej urwzgl1ędi!1Jenie ClZaLSUi mIejsca, rznalazeIllie !ZIwY1crza,jó;wi /wytda.I1zeń per se, ~dh lint,ensy'Wrno'ść Ii. ClZęSltoltJ.IiJwo!Ść.iPoldlk1I"eśllona IWlięc rzJHrOlWiU Iwrslta1j,e roila ~ont'ek!Slt'-l rWlSiZeMk'iJC'h IWYlPorwliooZJi. J€ldYil1Y IkJomen~,aIt,ar, L. P€I'tiZJolJJdIt, zauIWJaIia" r:i;e 111<lJdY'cdaulsltna mirotem lbadań :WlIe!Ju rdY'Slcyp1lln. :RóWlIlliei 'POiZIO&taje Ipreed- lreIHgiOlzma:WI$lWIU 1P00r6wnaJwozemu dOlslt,ar- oza ona lc.ennJ'lClh materiałów źródłQWytoh. J€!dJnalkże <ta w.ie1onllkoiŚć !U'jęć !tmi:emożliliWJ1a ulchiwylCenti'e 'SlpecyfdlClz,nylCih iSltTlulkJtUlr ,i !form undy;wli:dua1,nyoh loodzJajów marra,cji. Jego iZlda'ni'em wIi,eIlJkJi'e rzaJSltOlS<awalIlrie,jaik<o meroooa łaby formalna anabiza W. Proppa poszerzona na różne ne_ Ba<da.ni,a Sltiruikiu rail ne pOIZJW1OIląna ll€lpiSlZle 7lba.daJllie ślonego przez spontalniczność kaJcj;i li nie daje f'Olrmal1nego rYlzQlWany lteiŻ jem wyrkimyiknUlkii, baJrldiz,o ,pre'CytZyjna, teksty języlka mia- świeckie i religijmówltonegJo, oIkire- ekspresji, która motywowana jest strtllkturą komuniClZy st!;yil,irsltJ'lCl:mego :k<Slztalttiu. T!eIkJsit móWJiOlny <ehaJrlalklte- IPrrz;erz;SltalnrdalI1dy [liIIJJg\wtiJstymne, t<llk.1e jlaJk: Ikio:nlta.miJnaJC'je zJdarnlia, ralnaikiollulty. Irnnytmi rz;a'sa!dalffili języka mówionEig1Q ekonomi'czność, redundantność i restrykltywność. Komunikacja nadto komponenty paralingwi5<tyC'zne, czyli pozawerbalne formy 'są również jeg]o taka zakłada potowarzyszące prze- kiaJZJO'Wi .inIfIol1lTlalCiji. ~atmzJ'lmując ma llJOM'lią jej i się .c:hwi'lę 'w nJirnpno:walC1zOil1e ,odłam. wnioSków .relligi'jna maIZ D1aJt'ego clJyba pie, mo·żna :sdę l1IaIdaJwać j.edy,nie 1t.~5ItÓlw i ilC\h ;i{1rmtelk15tu. T'OIZIPOClzynaootaltnti r<e)lZJd,ZJLał lpIieI1w,s:zJe<jazęśiC'i tp.I1acy, a do- źródeł IP1salnyclh Ibyła Ibardacrl na'ulką przYlPomina na 10 itElklsit,a:c:h i dopiero n1a o :mried!slc.e'i pI1Zycrz;J'lny alch 1P0daJWJieinia.s!ię ,z'l1()d:ziły pOltrI1~ebęzarY's'owanlia rii ich powstawania. W wypadkach d·ia mwslZą wyfkirarazać ,porza anal~ę inne, \I1Jawelt śWliec/ki'e materiały. !§dzie it€lkisity ,były mieree IPi'Emwotnego ści.'5łego T'ouóżmJenJa Nar~tę:pny h€lrmeneuitylki. mówca, religii nie znających lPiSlffi li obejmować T:aIk <też cli2Jieje się rzaJpamiętYlwane. w DailiSille idJZJi'eje1ej K. tRlulcIJolliPh, jalWJi ISlię nam IdLa 2ibaidaJnia i f.i1l,oIQlg'i'C1Zne 'OIpTraJCIO!W1aJnie !tekStu, p~wa!l<a:jąlce pyltahi;sIt,o- wYlPaJd!k'u IWiwoonego ją S:hinJto', w d'JIŻ<ej lIliie IWY1tIWo'I1Zyły iki<tnIO'nu, ani jaJkio !Zdecydowany ",OIt1wOIriZJeIJJia"źródeł <na jego wstę- ustal'onych kanonów stuiS(Wyrrn 1Z.aJs(i~i,em /fów,IlIież IreilJilg)iri lpoobalWiły dhair,aJkltenu, ane jedThCJiaześn:iJeani świ~egi() od :ŚWJi€idk1ieg:o. W,edł.u,g nriego, IbaJda- ,kJonz.y;sltan1ie ,z ~ej OISliąlgntięć wytda,je ŹlróJdeł UteI1aIClkiLC'h". AmerylkańJ£Iki że IW rz;asa!dIZ'i'ekrrytylka lii Illw,iąrz;ane 'z. iOl1lk1lJoo-ysttyką, ,aI1Jbowtrę'OZ ,slta- Iteż zaUlwaiŻyć I\;em<lltyika /fo~iIlrytW,a.nydh "Kiryl1;Ylkii 'Zlalg,ad<ni;etl1Iieml~jkion15ltalto!wać można, ItrCllIllSIPOInolWani'e mert:lOId. Slpecy;j',ilkę AJl1ty,kiuł J. KJiltaga1wy tyczący na:d tym rsą !bezlpoŚlroonio pr.zec.i1wniJk :S/baJrIazyst'aJraJnn-e ,olbi'eki1:Y'Wną lPerc€lPcję. "KoŁo �296 Recenzje hermeneutylCiZlne", iSIl;rOl5U,jąlcre 'W tyun C'ell'll "UrC0UICria", i5ubielk1t)'IWiJzmjei odnarllkri\lw.i,a pOlzmalnrie.RarcjroillaiLnaIkryty1ka źródeł ma naklOlmiarstIpielI1W1SiZJOll1zędne :znalCtzenie IW rre1ri'~iorzJnalWstlwie, ,poni'elwaiŻ źróldła nie ItY'liku,lZaikreŚi1ia,ją,oibSlzar badań, Ireaz rThaiwełtje pilot-ują. Korlejni 'k,o<ment,ai1Jolflzy L Chilrasrsii-Oollolmbo, W. ,KillaiSISeni E. Segelberg w nawiązaniu <do o<Ou alI1tylk1ułó'w:rolz1paibI1Ur:pI1zede ją W>1zYlslukim:klwesltrię 'sltrOlslOlWalLnośd posrZlcze<gólny1clh'metod w badaJnia'ch, ICtzęsli;,on.a kioIIklretnylc1h przy1kl,adalc1h. Szclzegó1'nire dużo ,zaill1ite:l"esorwania i b"llI1zliiwą dySlk'lllSję IWtzJbUrdiZlił ,ref,erat K. Rudo Lpha. Na tym ,kiońlcizy:się rc,zęść pieI1WlSIZJa k$liążJki, n::vtlOmiaslt dl1Ulgą Zia'clzy1ila,TiQzidział "Ocena dOlty'C'!roza:solwylchmetod". ,priobh~m ISltrWlolrzEmia ih'isltOlfylClznejtYIPollog,ii,r,el!igii rOIzważa IW nim H. Hie.:oa:irs.NajlpioI1w :PI'zytaJcza 'OIn stanolwliskr3 ta'kich baida'czy, ja:k ,G. ,LarniC!ZJkoiwlslk,i, C. Bleeker 'i U. Hia,nchi. SIedząc dalej hi:"tOlrlięibddall ,typolog,iczny'C'hkolnkluiduje, że rro:z.umia'llro doltąd Isalmo pojęóe tYlPU t'r'Ojalko: 1) fakty d"me w hiisltolriii mogą być IkrIasyfriJlwwane na ibaZlie e!lllpiry'CIZlnej i lhisto,ria Teligii może 'Slię ikiOl11ConJbrmvać ,nad ,ileh wYo'Jtęporwaniem (nip. L. GO\ppe~t); 2) może być t.rakt,(Jiwalny j'a,lm absitraikit, norDmatY1W'l1Ia 'Zal5adta csystemalty,zaicjiolparta o potdrcrbieństwo (J. Wach, R. Otto, H. l",rick); 3) ustala się je przez bezpośrednie związki między IrOlZJwmia'nymobiektem a rozrum:ie'jącym podmioitem, między s£erą emlP.iryrczną i ,trans'c'enidentną (G. van der LeeUiw). Należ,aloby więtc WpiClr:Wu~·c,iślić pojęcie typu, by móc na,s,tqpni,e myśleć o jeg,o apliJkowaniu,w badaniod1 Iklll'nlklfrffiny'ch. C. Co:lpe WS'WY;ITl alDtylk.l'le para [się IP1'o,blemdmi oididoo1'oglilzorwania teolog!'i, by mogla 5itać 'Się barridlziej naru/ko:wo wery:fiik,olwal'1a. 'RoiZJpatlrrujc także znaczenie, jakie w hi:sitolryoznej IteOllogiJi i llri!sltOlririrellrigii ,odgirYIwa teorria Isymholu ,i teOlri:l odbicia (symbol theory and copy theory). Słusznie chyba krytykuje naiwne teorie odzwierciedlen,ia 'chcące być adequationesintellectus et rei. MaitenialiZJm rd:iailekltyc'ZJny 'zaikłada bowiem wpływ wlalDulIllkówIslpołeaznych na IreUgię, a nie prols,tą redruk,cję tyrCrllIr'ela'cji. W(pływy ,obu !podejść ba'da'wczych są w niClktÓrrych przypadkach dość wido'clznei akceptolwamle !p11zez arrtodolksy,jnYlch IzdawaŁo;by się prnta,gonio;tów ildóre,goś z nirch (nip. G. W. PlerclhalnOiwa), la "wój 'SZlCiZy:t o:sliągnęły W tzw. "austI1o-mairlk~iZlmlie". Tem'ia 'sy'mbolu 'Zl1Iajduje zac;ilosrO'wanic 'w S:LldiOiwaniu mitu i lic'zb (E. Casls'ifrClr), rtll1ardy'cji Chirrz.eś'cijań"ki'ej (p. Tlillirch), Ikomunikacji znaków i 'Pfrzedsta'wień alI'tyrstY'cznyrcih (A. N. W,hitehead, S. Laniger). Teiorięordbicia stosuje się Ipr'zede w:>zys:t:k!imw oklr,eśkmi'll faJkitĆl\wrH~llilgijnych (L. Feuerba,ch) i ma,lerii {,od F. Einge!l,sa IpO W. L Lenina). Pierrwslzy z komenrt,atolrĆ!w, C. J. 'Bileeker, wYPOIwialda się na :temalt zadań his,borrii Ireligh ,i fenomenolo:g;ii. Leżą one głćxwmie Wi {)p'is,alnriu iZJHl,ZJumienliu TeMgii jailw ludzJkielgrQfenomenu w jego głęboikLm 'wylmia,rze. rHbt,(JJ1ia religii winna w sposób iPl'chlemowy 'orpi'sywać jej rOIZlwój; fenomenologia dOls'ta'llCzdĆma Iwyja~nieńco do "ensu i 'st,Llktury kiolnstyltutY'wnyldhelemellltów ,reliJg:iJi.Ewidentnym jeslt, że obie gałęzie iSą lws'półzależne i nalwlzajem "s,ię uzupełniają. HbtrOria U"elrigiid'Orst;:vrcza materiału, a fenomenologia daje rheurrylsli:ylazme,podsil:alwyIPomagają1ce zna,leźć jądro skomplikOl\'J1anych problemów If'ellilgii. Na rkoniec po!situluje, by uika!zy'wać z.jalw,isrka świaitopogląrdowe taik, jak je widzą wierzący. ,Kwestię odrrębno,ś'cii :pola badawiCJZego rreligiozmawstwla pordinolsliwyraźnieW. H. Capps. Jak dOltąd, ozel1pano Ikier'llnl'K;ibaidań lZ linnyc:h dys'cy;pli'rn, bo i ,twÓlrcy .tej nauki działali :za;mzem w poikJrelwny,c,hdZJieidlzinach (E. TylO'f, J. Fra:zer, M. MUller, E. DUI1kheim, M.Weber, G. van der LeeUiw, R. OUo). N:a~tEJpnie lila ikoIllkretnych przy,kładach wykarzuje, iż 'l1eli'rgiolznaJwlslt:Wo jeslt porlem badawczym, gidzie realiznje się ,róźne ,podejśoia, wiele m EltiO!do1logii, dlla kltólrych ,lI'udno znależć wS/pólny miano,wrni'K. Nta!stępny komentator, H.-J. Klirn!~edil:,'sitaje na,t,o:miaJsltw OIbTl()rnie fenomenologii, �297 Recenzje której dod~tlkowe mreiJIs1cerzHljmJUoeherllnenewty;k,a H.-G. Gadamem. Sltwiel1d'za bo'wiem, ż·e oIPró1azścdsłego itYlPoŁolgiJzJolWania i ohirollloQoigjiJzJa,cji mait'eriaŁu OIs1talbecznym 'celem jeSJt dolk·on<l,nie intel1[p1'etH1cljilUldiZlkiej eg1ZyI"tenlcji.Ca~k'QWI~tHloibiel~tYlw,iza1cjawarttolśai, ISlta!W~anapriZed aJnaQ·j;ty.c<ZJno-eIIIlIpiryc.znYimi dlz.i·edziilnami badań, w~nna być integrowana hermeneutyczmie; dzięki temu fenomenologia będzie w stanie wycnWyltywać żY'woltme e1<ememrt;y ,rcl;iJgili. DaLsi kom entalt Olnzy, iR. PUlmmer i J. IShal1Pe, ':l<ajmują slię kol ej.no pwiblemem uściśleni,a baidail tY'Por1<ogilc'znYich 'orDaIZpOlZJoI1no:ś!c,ią nielk:tó,rylch rZ1elkomyrdh klwesltiii metodo<1.ogliazny1ch. slpr1olwactrza,ją<cY'crh się faikitycrzmie do różnirc t ermino1lolg.icizmydh. T,rudno w tym momencie nie izaulwaiżyć, w jaik ni.elkiiedy diametiralnie odmienny Sipo.sób IrYSJ'-lją'slię w oClza'cih bada'clzy ,religii IWYin~ki dotychlc,ZaiS ISitosiO'wanych metod, zadania I!"ehgi!CJ,zna wsitlw,a i jego prrrzYSJzłość.Część opowiada 'się zameitodam,i ba'rdzi'ej "intuicyjrnymi", inni o:Slcy,Lująw il<lieI1Uinlku ".ra'cjlonallny;m", ibą<dź IteżsIZUlka się 'PeWlne~o k.ompromisu między nillTIi, czego wy·raizem w pewnej .mlieI'ze 'może być :SJwaista próba podziału 'Pola badaiWlCi;oegosugeDolwalna :pI1z'elzC. 'Gollpe. Duże nadzieje wiąże slię z al1a.msem między ienomenol'o.g,ią i hlSitOifią religii, .choć dDOgct do .symtezy wy1daje ·siG być daleka. Z pawno1śdąodczulwa się tu bmlk teolrii o 'chaI1,~kt.eII";ze ogólnym, k!tóra da1aiby jednod1ty kluclz Ibadav,10zy. .Jak dotąd zaś domi1nu'ją C'Onajwyżej tezy cząS'trkowc ,i tzw. lt'eoDie ś,rednie:go zasięg·"..!. ROIZJdział drugi tej częśd pm!cy pO'śWlięoOlny "Pordejś\ciu ["ellig;io-·elk.olog~Cizmemu" otwima aritykul t:WÓ,DCYt·ego beru lIku w roILgio.znalw;stwie, A. Hultlkm.ntza. N ajogólniej wysił,ki jog,o IZJmieI1zlaljąku a:piliikolwaniu olSlią'glllęC ekologlii kuLturowej .J. H,StE'lwaI1da witej dys.cypliIIie. Eikologia :f'Elligii jest wg nieg.o badaniem śwdowiskowej integracji religii. Środowisko z pewnością oddziaływuje na ludzką kulturę i pI1ZY założeniu funik,cjoIIi01wiania ogniw poś.rednkh m.ożna iok,reślać jego wlpływ na reiligię. Najwięk:sz'e za'S'tolSolwalniema ta metroda alnahzy IpDzy studi.owaniu religii społeczeństw prymitywnych. Hultkrantz kreśli przed ekoTeligioznawstwem nasltępujące c,ele b:adaiWlcIZJe: 1) dać ma onlO nowe we'jI1z.eIIi.ena w,zmyi fUllIkci'onowainie religii; 2) dostalI'c:zać fenomenologi!clznyc:h ,porównań zairólwno między ceciham i religi'i, ja,k samymi re:Li·gbmi; 3) uSltalać typy Irelig.ii w warsit'wa:ch hi~to .. rycZJnych; 4) W1slka:zywać pOIPDzez a.nahzę !Zmian elementy [r'eEgii naljbardZJiej zależne od śwdowis.ka. Kierunek ekologiClzny pOIZJostaje - jak wiJdać - domeną bada.ozy rSlkandynalwskiC'h, alhowiom .nas1tE;pny ar'tYlkuł olddaJe nam poglląrdy nODweslkliegoJ.oz.onugo, S. Bjc.rjkc, .Jego zdaniem, centralnym pUlIkltem ek1oTehgiorznalwstwa jest U\k::1ZYwanie, jak dany ,typ ardapt,a'cji do rodzaju śroid(}wi,slkiamaltulralnegro - dają'cy pewien typ technologii -,- pI1zy'cizylnia się do tw,oDzenliaolku:-eś!lonegJO rodza'ju relii,gii. Uważa też, że fa;kty rehgijne są jednoLite w ,Siwym rI"Oldzaju (Hu,litkraintz je dz.ieli) i dają sliębadać cal\kow:iiCie bądź w Sipolsób nomotety,azny, bąidź idioog.r1afic.2my.Star.a się ponadl·o ud()lwodnić kiomplemen'taiI1n!O'ść i zgodność oaLego ek:ylogi.Zlmu lillul:lur.owego z ewolucjonizmem. Komeata.t:oT M. BUlttrner I"aprezent·-xje dorobek gI1u[JY naukowców z BO'chum (RFN) i jalk Isam t'WliaI'dzi - jest pI1zedsta1wioielem geog,r.afó,w relligii. Elkołodzy skupiają 'SIię !na wplywi.e środi(}wisika na r,elri.g,ię, z,aś geog,rafoiwie dodaltikolwlo na impulsach generowany.c'h pI1zerz Ś\w1iatoipogllądi skierolwany,c:h na 'Ś\rIQdow1s!kio. T·wo~Zą zalrarzem pewną di1a'l,elkty'cIZlnąsp imIę tyoh wzajmnnyich oddZJiałYlwań zL.o!Żoną z impulsu, religii, środowiska, formowania się, równowagi, konfliktu i sprzężenia z\WOIbnego. .Nalstqpnie A. K. GlhJo's'h wsikalZJu.je na tmudnośd dOlkonanila klalsJlfiJka1cjli i poWliązań religi.i ze ś,rodowrslkiem. POls!tuiluje najpi'sI1w dolkładniej,sze Ibadanila w SIZoC.Ziegółowszych dzi.edzinarch, zanim dolkonasię OIgóJmej teOlr'etyclznej oc.eny. Nacrnarw:i.3, 'N l �Recenzje 298 by zl"oIbić atlas tYIPÓW r~, ik!tÓlry ulk:izywaliby nie ItYlJJkJojej l"O'zmieS'ZCtZen'ie,1€'C2 rÓW1ruież prflZleIJItQWlał ~dl.'o!g1ię i alreały ~o!cjOi'kJuQ,ttur'Clwe, w jaJldch te tYIPY re1i,gii wy.slt!pllją. G. C. OOI~lhr.llilzetnIWyldalj,e <się być ~W101eIlJnilk.i.emdość be'21PQlśredIlJieg,o'priZlen'Ol~zenLa pojęć i terminów z natUlk przylrod1nLc,z;o-matt'emaityll'l1JnY'dh do reil..i;g~orznalW'~iWa. l'lliQlsy;sil;'em jesit dlla IlJie~o k1ompolZylcOą f;ilZylc,ZlIlJo~c:hemilaZ'J1!o~tbioll'Ogji:Cl2ID~1c'h procesów Pl"Zeibiegalją'cylclh w iCtZa'S'olPl"IZeIS~mZenlne.j jednośd li. dają'Cyldh ~ię zast'osować do slfery 1utdztkJiej d~łaJ.iI1Jo,śd, a więc i Del!ilg.ii; prólbkę zaJslt'ostOwamia 'SIwyIch u'st1al'eń prlezentuje na ;prlzyfkla,dzie ana[irzy s\poŁec!21no!śc:iBaInIbU, BUli>ZJmetnóWi HLJ1IduIsÓlwIW iRlPA. K,ry/ty.k,a E. Pemry d'oityClzy odrY'wanLa pl1ZeIZ A. H:uMIkJmn1uza e1kJOIrelli~iozna'WIsit'wla aid reLigii. Bada ją ron bowiem j'aikto fenomen lmlltuwwy, a niereHgijny. PoIUI1zeba naitomiast metody stuidiiując'ej r,eliigię jalkio talką. DlaJtego rOllJważać ~ię powimno, kiedy Ś!r'odOiWiJ~ko geolg,rarfilcllJne n<tI121UlcaS'Wle fOI1my IrYlu"lalom, rnitom ,i'tjp.,ailiba kiiedy Ire:li,gia adolPtturje selelkrtYlWnie z oitocrz.enia wyobrażenia, walrItości i fOI1my SlpołeclZlne z nią :zJglotd!ne. O:slualtni IZ k<omenJtato.rów t'eglo DO'Zldiz:iału,Z. PcmiatoIWls:ki, uikalzwje możJl:iJwoŚlm .zajęc:ia się w bada'nialcrh t,e~o tj'lPU relliJgiami WisIPMC:ZJesnyimi.Uwalża, iż należy też slkry!SltaliJ:zJQlwaćpodęcie środo1w:iJS'ka, z UlWlzJg,lędnirenliem olbeCinego Wlpływu lnań lkut1tury. ,W,siklat~wje tetŻ pTIzy olk,arzlji na 'PoWlsitalwaOlie we Wls,półlCizoony:mświec.ie ruldhÓiw par,ar'eLiIg:ijnY'ch o,rarz naW1Zcr1olst Iwa:rtlm'lci ślrQldawiJsika w świadomo.ści społecrzeń!sbw 2JUrbianL~QlWany!dh. RJieD"lnek eikJolOlgi,erzmyzy!slkał solbiie do'ść dtużą popurlarrmo1ść w r<e1i~iolzna'Wls,uwie WlSlPókzeSlny1ffi. W SIWyim "WiS\tęplie" L. HOlnik,o ulpaJuru,je go w Qlgóll,nej ,t,enidencji nalWlI'loltu do nielkltórYlclh datWmy!ch melt{Jd baldań i w tym, że jesit Itto ikieDun€lk mogąlcy być tlralkt'olwalny jako antir'OIpot1tQ1gii'clzmy walI1iantmaterialliZJffiIU hisltorYC:ZJn~o. F,akltem pOIZOlSltaje,iż żyw:i się z nim dąlglle dość duże naldlZJieje. Niemniej, jalkto motŻna 'ZJaUiważyć :za'ró'WIno W ikolmen1t<tDzalclhi dySlkiusjli, wlietle jeg'O mQlmenJtów po:ZJC~slt'alj'e n:ie£lc,iBłych, niewy'ja,śniony1clh i nielW.y\pralcawanycih. NalWet slzeDo~ie ro~umienie ,ś'l.'odQlwisika (łą'C:ZJni'e ze spoleClZno-lk:ullj;uII1Olwym) nie usuwa w cień wąt:pJiWlo,Śid lI'otdiZą,cyrcihslię 'Przy ·.lrstlallaniu Wlslz'ellkkh wzajemnyrch powiąrzań. Ulstarlelnie zaś samych determdnatcji i 1c1h kJi:erunlku jest I1zeczą wietlice sikorlTI!pl:iJk'owanąi ·olbejmują'cą szereg syndtI1orrnaltylc zmy1ch ogniiw. Na uboClzu z!aś ipOlZOlsitajetm Ita'k'że występująlcla olbok funJkicjolnalllJJej delt,eDmimanta genetY'ClZJna zjaJwislk. J?alrt1ię kisliążki poświęc'olną "PodejśClilu relilgi'o-a'n1tnJipor1 ogi:Clznemu" rOIlJPOClzylna a r1;yi'kJuł U. Bianchi. Zajmuje 'siię orn kwesbią ZJdef,iniowania n~liJgil, talk różmie pojmowaJnej ,przez antlDolPollo'gÓiw DOIZllPaitlI1ujqrcyc,h relltigię jarko cało'ść oraz hi:slbolryików mająlcyich k'onikr,etnie clharalklteryiZolwać ,rórime froDmy Tetl1vg'ijne. Sit,a'je na stalnowiskl"j, że nie da Is'ię sY'TI'cbir'onkIZJnytclhbadań aln1uropololgimJOyic'h separować od hisltoryic,znego prolcresu. Bonaidltlo UiWatŻa stal'e napięc:ie między unj]wersaLnym i partylkularnym, fenomenologią i historią religii jako zmierzające w kierunku stworzenia ,;hisit,OtTyiClzneij .tY'pollorgH reil'igdi". Na:stępny ref1erenJt, M. SlpiJro', w pmlcy nard symbOi!i,ZJmem i funlmjonatlilZlffiem wy'chotdizi IZ 'zalo,żeOlia, ż'e reilitgl1a jest fUIOlklcją ~w senSlie ma<temaity',oznym) sIPo'1ec'zeńISltiwa, t,j. zależy otdkJu1tuirowej oI1galn:iza1cji dyislpozY1cji i walDtośd w o!k:reślonej grupie. Swe założenia stosuje nasItępnie w porówn<J.niu judaizmu w izraelskim kibucu i burddyi~mu z bUII1mań:slkiej wiio'slkd. Okarzujte się IlJIP., i,ż mimo Ipmstego strl'Ukitu,ralrnego polktrew,ieńJsltiwa sY1m!bo[:i, iJoh s,emantyka jest ZR.lpeŁnie różna. ~pko ZJreSlzJtąulWlida'Clznia tetŻ pDZYlPaidlk'ia podobnym dharralkibeI1ze i stara s'ię zanaa]zO\w.ać Wlzajemne ,i,ch rel,alcrje. Ze stanowiJslkriem tym nie Zlg.aidZJasię w Slwy;m komenbalrZ".l H. Calin. .Jak dla M. Spiro sY'mbio,le są Tre2JUilJt'ait,em :LUldZJkiejil'lantaJzji fO["ffiowanej pI1zez tyip i>połecz1 l 1 �299 nego dOiŚWiatllcoonia IkUJlturowego, talk dila Cad>na poohodzą one z d~dazenila reI~.g,i,)nego, kltóre wyu:arl'ać się może w ISpOISOO właśnie kiulltu.rowy. Ozłowielk. lllie obie'k!tYlWliiz'UjeIlIUmiIIlQSlum,aile proj6kItiujje w tę 9ferę SiWe ideały, a z klUltlUJry ~erpIe jedynie .il1J:ij)iJrac!Jedo fmor1WnJi.asyrrnlboLi. TaJlde H. H.Permer w ~ób dość dclkłaidny i sd'oJ.1IDal1iJzOlwanyl~giICZIIl1ewykia;zu,je, że podJz.iały M. ~ są dOlkOlnane IW '~osÓlb aIlbiItJra1 ny, syunlbole są Z1niekiształcone PI1Zerz.QlWą arribitrallność OImlZz melt'Oldollogtiraznego p'lnlkitU wiid'Z16I1JiateoIlia iluJIlIkiCYljIlla jes:t trYW1irad:na. JW S1WYlffiik,omenitalIlzu R. F. S. Spencer kiwes.t:iIonurje pojmow<linie czŁowieka ja!Ioo ,;lJWieIlZęcia relWgi,jrnag.o", kitór'e rpoW1Stalo w wy.n.iIkJu irJteOlsY'WiDy.ch ba<dań nad zadho'W'alI11ami z:wie.mąt. Nie m01Żma też, jego 2Jd,a;n;iem, T'eldJUilrować r'el1igli'i lWyłąaznie do sfery narUlkoi.WtraJZ z A. de WlCllal Ma[el£i.jt .nalwołt1ljąJcą do oc,iągłego dQisltI'Zegania w poo:z;uJk~wanialC·h badaiwtozYlc\h crz.łowielk.a, mcrima go zaikJwalillkować do orLel1Jta'c:ji, .którą narz.wiemy, z:aporlY1='jąc t,en terun.in z ~'nnYlc\h dYlSICYlp1:iln, "l"elilgio2Il1a1W1Sbw,em hUJlll;a!fris.tym.nYlffi". AmJt'I'OIpoIQf!iiaza;ohowluljenatclatl 2maJoząJCą porz.Y'cję w baJdaJnia·ch r,e1;·giIL J'ej metody i teo'hnDki badań ,pOIZOIsltającią'~J.oe je~ niedOtŚDigln:1onymi W1Zorami dla LnnY'ch dYlS,cYlp1inSIPoleClZlnyoclh.WaJŻIną rolę Qldgrywają w niej rcxllwaŻiarnia TIra temat sYlmboli, ,sYlffilboHrz.acji, ilCih Z1narC'.zel1Jia i f'Uil1Jkicjooll1JolW,arnia w kumt>ulI'z'e. Ntie2Jwyi]cle c.ieklawe j,eSlt t'l lZIarYisolWyrw<:mieSlię pr<'fu pr1zenOlSizenia z arnltnJ(pol1{}g,~i ~ulturowej metOld aJIlaHzy mają1cyc'h na celJu od'tv.~a'I1Za.ni,eŚWi~ata taJkJago, jaJk'1m Wl1dzą~o ClZŁonk,ow.ie badaJnej g.ru/pY. a wYlwodiząJc-egro się z lk!1asyoznego I1J1:emaJljUlż I"OI2JrÓIŻruienia kategOlI'i:i ".em'oc" i "efb1c". OSitalt:ni WiieDk!i dział k6liąlŻik~ r<Ji2lPOlCZynatematYlka m:tylw'łowana "Tearj,e d'otytczątCe pw.cesów ry1burMnych". OtIWJera ją L. Honk.o, kotwy na wstępi'e SiW'ego artykuŁu OImaw.la rpOIZyC'je, 2Jnaozenie i kOlnltYlnl1JaJojepralC E. DUl.1kihe!iIffiai A. van GeneruJa nad tYlm 2JaJg'aIdOlieniem. Dalej sltar.am.nie rozróżnlia lpajęe,ie "ka:te@OII'ii" (jelSlt loo pr,aJk1tYlClZnataks{}nom~a gnllpu:jąca matevLał) i "modelu" (na:rrzędZlie wy;jaśnia:jąc'e daJny iPrro.bilem). ~roan.iiC1m anUrO\PoI1ogilcZJl1eIl"OIZUlmieruierYlt"lalu do sybuacji, gdzie wYls:tę,puje na'gromalclizenie .tiraidycydlnego symboł,ilclznego maJteriału i jego kJoretlarcja z trarOls:cendenJtmym. SpOltylkaJmy s'ię tu też z dość SJ2Ic'lie!gólową oharral~terystytką .rylliuałólW prZ:€ljścia, ka[etndal"lZOlwyx:lh i kiryr;zYiSlOlwyioh.S:twlierclim on również., iż cią>gle .rośnLe rola /pOId€ljścria baidająoegrQ nie tyllkoO ",s:tru,krt)uTę" ryittuałÓlw, leClZ poza tYlffi jej re1laJcdę do procesu, k1tÓoregrojest wytworem li tr,agu,J!altCllrem. Drugi z r·eferen!taw tego zarga!dJnienia, J. L. PeaJCOlC:k,na pOQrs:talWj'ete~'OJgi;i za;pożYlczo'n'ej od Bellr1aiha badakoretlaic.je między .zrruanarmi i rodzajami rY!buałów (szeI1Zej: koncepcja zjlarwiJs'k symlboilli.aznYlch) a stru'kitrlrą 'Slpołec,zną. St~rająJC slię wytlroI1zy;stać w S1pOIsÓlbZlffiodel"lIllDzowarny iidee ewo:1ulCjornri!ZJrnuw OIPra'oowYlwam:iJU ry:truałÓiw wY1rÓ'~nia i OlPilslU.je5 koh pOZJionnów: l) IpOOIom prymift;ywny aw.oI1ulc,ji religijlnej, 2) Slpo1oeCiZeńlSlttwa Cli11cha'iIC1ZJnago, 3) siPalec.zeńlsltw cenbrów ,,'wioellk'ildh rdiigili", 4) a~Tas Wlc~esnlQ'W1S\półl~es,ny(mOtderOlizalCY'jny) ': 5) WlslPÓłlClzelSlny. W Iswym k,om€nltalI'ZJu G. J. F. BoulriItJiUlswlslkalZuje na a'rlbi.tra'!,ność klaJsyif,iJk,a'cji P,eacodk'ia. Jag'o idealne typy są bOIwiem sikorrrS\t'ruoQIwarnena ba,zie t'eOlretylczmyrc.h wzwaźańi ni,e są w żaden SlPOIsÓibadaklwalne do ro2le!CIZYlwislt·ości. NawiązująlC do tYlPo!og'i'i L. Hionlko prop()lIlClje 'W'łaJSlIlą, ZaJSaJdizarjącą się Ilia rekl'cji między md'kI'oi ma<kirokosmoselm. Ryituały mogą być I'o:Z1tunihme )a'ko ()zYll1Jn~kipm:l1t/r1zymująJc,epoI1Ząch!'ki cOThtinuu.m Z'<\lPoC'zą,l1kowflnew mift;y;aznYldh cZaJSalClb. iNa'5itępnie J. H. KaJmSlt<;a zaa.:na1CiZa,iż niie moŻIDa badań nard ryitlurałami oglrra:n!iczać jooy>llrie do socjo1ogliicizmeg,o ich a:stPelk:tu. WaiŻny jesJt lteIŻtOIwamylsizący im Ś'W'iJatlJ\PGg,lą'd. WiSiZe1Jkiebaldania religii nie mogą ,pI1Zebiagać pI1Zy jej iJw1a:cji od sytuac.iJ, SlPoloo2Jnej, fiik~Zlo[\i'()znej i ku.ttU'roO'wej; nie ma dw60h iden:tY'crZJnYlch rY!tuałów, 1 �300 ,Recenzje ~dy:ż IlJaiWe/tf'OTlffia!l:ni'epodobne IWlSiPiemne są mną £iI1ooof,ią. Ta!k więc wiele uruiwensa1nylclh ,kCllt'egOlriijest pll"ZelZtio kCllrylkla/t,ulrąnZelczy'wiis~olś<C'i. Osltalttrii kmnentato'r, A. JalC~S.Qill,ZCllfizn:oad[',U'gi'emu r,e!f€lrentoWli, że j,ego tYIPolog'ie dolk,cynane Izolsit'ały ad hoc. NatOlll'liials<tsfoll;1mu~owania HOll1ko nie są do koń,ca ja'sne. Ponadto ufWIZJględl!1Ji,a on ty'lko pOl7Jiom i:ntdy:w~dulalny ryltów, a na UhOlC,Zl1 POlzo'Slta!wi,apOl2Jiam stpołelcl7Jnydl relalcji, T'el'alcjlisltrukbwralny!c:h rytuałów, rela!cji rytów ze społeczeństwem. JJiru,gi r,oZJd:ziałtej :książikii poświęooy zX~:'ltałprorbJemalty,ce "jęzY'ka religii". W artykule pod tym samym tytułem J. Barr najpi,enw balda kOIlJ&elk,wencje'ro:zmaliitoś.ci l;udzjk~c,h ję'zylkólw, w którryloh dana r-ell'ilg1iajes't wYlrażan,a. W s'kbd tej Itematylki wchodzi też klwesltia tłumalc,zenia tekisItów rellig,ijnyoh, i'c,h "Jlniwersa,lu().ść i Elk'~pansYlwność. D ailej tW!ielrldm, że elemenIty reUgijlne języka natulralnego nic mo,gą być u1<07;salmialnetylko z te'rminololg'ią, ale T!a1(Jzejz bal'dizi'ej ó9kOlmpl,ikowany:m:i&1Jrru'kturami. Osłabia również tezę o kształtowaniu światopoglądu przez język; jedna religia może być bowiiem wyira,żana w wicIu językalC,h, a dany język może być uŻjnwany w liC'znYlc'h ,religia'ch. Na konii,ec I'OIZlW:lŻa,jącf.iJI'o'zoDC'Lme podej9C1ie do języika kWlallif,~kuje je jaiko meltafory.czue (język ja,ko sYistem myślenia). Cent'TCllnYlm problemom referatu J. Waa,ridenburgla jes,t próba U!kazania genera,lnej teor,iireIigii j.alko sYislteUTIC-l zna'ków; stam się poka,zać, iż jQz:y'k f'elig,iJi nis może być poza tą t,O'olr,iąrozum,ia1ny ade!kwa:bnie. Pir:zy baldaniu tego języlka stara się z,anahzolwać zna:c.zcmie, jalk,ie o'n odglry,wa dla jedn1os.tek nim Slę pOlsŁUgUjąICy!ch, Czyni talk, g:dyż w aftmie komu1ni!ka'cjri mÓlWICai odbionc'a mu,srz'l podzi'Clać wspólne referencje odinoszące s'ię do r,z,eczylw'iJsltoś'cip'OIzaempilrycwej, różnej od tej, do jakiej odll1'Cllsząsię inne DOld!zajejęzyka. Komentatorzy A. Nennola-Kallio, N. Smart i A. Wissman skupiaj'l swą uwagę na probilemaltyce kirylte.riólw wylró:żnieni,a języ:ka n:atulr,aJllnego i religlijnego olraz ~posobó'w pT!ZeprolWadzania anall,irzy tego drug\iego. Ost'aitlni rO(Zldiz,iałllJsiążki zatytułowany został "Głębolka s'tlrulk:tura rehgii". W po· jęc,b otlw,ier<ające:g:o go J. vain BaJa}'a relig,i1a jes,t sYisitemem oJnO's'zą,cym slię du niewe1ryfiJkowa!lnO'j r:zec,zy'wi&tośd, tyIlTItcza!s'emz n<l1J!k1owO'go punkltu \v'iidzO'nlia jest to absulnd. Fa:kIt jej istnieni.a i otdwloływania się do niej Ipr:zez czl'olwielka świadczyć ma o jego głębdk.im welwnętrrzmymkonfliikclie. ROIz,polznanie tego zjawiska możliwe będz!ie tyl:k,o przez bad!ani'e i symbołi, i emo'cjo:naJny'c'h "t.anów u mysłu (sny, neur'Olza tbp.). Aby pOIznać kh genezę, naJeży dokładnie po!znać cały k'onteikst kulturo,wo-.SJPołeclz:ny. Stąd rodzi się po:t,Dzeba k0'll1lplek,s01wych bardań monog:raf.icznych i jeidnocześnie kwe,s-t'iJonowanli,e "metod poróVv1na'wclzy ch" iIZlo'lującyc<h pojedyncze f,akty. W naSJtępnym rerfe:ra'c:ie K, Gorlda!mmer z,ajmuje Slię relalcją między symbo!lami a możUwą głębolką sitrwldulrą religii. Za'l'waża, iż termin "głębo;ka" staje się c:zęsto !'oid'ZJajem met!afmy dla rlzeczy niewy,rażnych Naj Ie!piej będzie, 'w jego opinm, t'ralkltOiwać głębię j,alko naj:'lt;Hlsze waimt:wy symboili, któ,re zres,z.tą w hist'oDii ulegały ró,żny'm transfOlrma:eÓom. W badaIllia'clh najball1dziej uZ:l's!aidnionym metodologicznie podejściem będzie natomiast rozpoczynanie analiz od warstw najbl:iż,SJzych,najsrzel1ze.j wyartylkuŁowanYlch. Komenrt;,a'tmów ~h. P. vam Baaren'a, U. Drobina, M. pye i R. J. Zwi We,rbloWlsiky'eg.o, olprócz korJklreitnyleh luwag Slkliel1o!wa,ny'chdo referentów, naj'Wlięcej zajęły k,weSJtie rOlzumienJia st~ulkJtulry, symbolu, tYiPolo,g,iiiJtp. Podis,umolwują'c cały ten dZ'i,ał sliJwiendzić można, że mimo obi,ecują'c'o bI1z:miącej t emaltyki n'iewie1.'e I,elat Ylwnie, jak dotąd, wno:'lzą one do badań reUgio,znawczyc'h. Dys!kcisja nad języlkiiem r,eliiJgliiotkal:~uje s'ię płodna, o i,le doty1czy jedynie tematylki tra'IlISllaicji te!k'sltu. Za!polżyicZJOnyz temU syrntaikltycznej !termin "głębOlkia i �R!Xenzje 301 5tru!k,uUlra" wydaje się l1'iezJbyrt.efaktyTWlI1y jeśilJi chodzJ {) barda.n!i<anad rel:i,g'ią. Posyć zaJSokaJlwdący jes.t farM małęgoo kOl11ZYlsIt,3illiaze~iruikltJUIrailJiJzJm~,. Z1właS7JC7JaLevi.,Sitr,aJU!SIS'oWls/k'iego,kitÓlry mimo jm"yltył.kJiL ruiewą'ttpliiw.i.e wieiliu ~ŁaJby,clh stron st,ał się iJnspirujący d1a innyJC'h, pOlkr,eWlny1clh·dt1Jied:zi.n huma'nill~ytkIi. I na tych zagadnieniach k'ończy się, w zasadzie treść merytoryczna książki, lecz jeSlZioze nie jej cado>Ść. f)dycja ta za:~ltriZIona jM!; omv1iempooa<i/tJo w doildad-, ny indelkJs OIsobowy oraz OIosz6I'lI1Yi 1rraIfn"e dObrany im!dek5, rxeCfl),Qwy. Ułalttwia to śledzeruie wyhI'la'Ilych zagadnień:To w:Ierme odItiwoOlI1Ze'l1lie ur.eŚC'i pUlbJfilkJaqji me jest, reeiC<ZproSlta" jej ca~kioIwiltym ahrazem. Każdy aXItyikuł, c:zy nCllwe't kOlrnemitaa1Z, a tym bardzie1j temat, mógŁby się Sltać P11Zool1'lfiioltemoddrzde1nej prJaICY. O takliei,j właś:ni'e a nie inmej fonmi.e tego ornówieruia zadecyfd,OIWało jedinJalk pDClIgiIl1eruieZl!lPOZloo'Ilia poJJSlkJiego ,czyltel1mi:ka z głóWlnymi aJkit'llallll'ie Pl'OJblemami rellłgilOiznalWlS\lIwaśw,iaJti()lwego, z t,ernJaltytką poirwszalllą w ich obrębie, z tendenC1jami roZlWQlju. Pooralk!tQlwamłie tej pracy l'i ty:1lk:o w sposób problem~y nie byłoby c'hylba w s,tJairuiletego celu zr,eaJ.ifz.OfWIać. ObecnIe' slPrÓfbuJjemy s'ię pokusić o rpewną ogólrną o,cenę syltlllacji pamu,jącej w relligl~orz.ilfaJWI5<tiw,ie. ZalZlnaozyć tI'lZeibia, iż w pewlll'ej m!ierze pOlIDaony w tym Wlzg,lędzde jeSlt W!sltęp napi!sa'ny do 'ca,lej kJS'iąŻlkJi, kJtórego aJUlt,o,r,em jest jej r'edaiktOlr L. HOin/kiO. W OIbeClllej syltlU<llc,jiwyldade slię więc, że iJIIteresudąiCa nals tu dy.s'cYJPll'ill'la:lJnajduje się w dość ,s/k{on1ip]i1kowanej i brudnej sj'ltualc;jii. Łaltw'o daje s'ię :lJa'".lIważyć niezl:iJczOOlość Si1Jkół, zaint'ef'esIOIwań i kiierunków. Nie byliby tIo z pewnJOiśdą Z1a~ut, a wręoz odw.rotnie, śWialdieICrtiwod!u,żej pręzJllośai, ~dYlby iIll,e faktt, że na,wet w O(pim'i'i nJiekltÓfrY'c,hbaidaczy jedymY'm, co łącrLy WlSlZy1SrtJkiloh zajmudącY'cih S'ię tym zagadnieniem, jeSlt sam teI1ll1li:n re1'i'~a. Dade slię OOC17JUĆ wyrażny br3.'k m&tateor,i,i, k'tÓ.rn POz.wtOiuła'by na stworzenie c<hroćlby pQld'sltalWowej płaiSlZ.C'Zy,zmy,pewnych u'l1'Uwensalny,ch kaJte~i,i mogącj'loh Sltać się punJkltem wyjściowym daJ1r;:;zy,chbadań i wrz.ajemnegJo por,oz.um'ieni,a. Re11gio::IJnafW!SluWlo pozOlwd;je nadał dYJSIcY\P1Jilląw SlPosÓ!b wy,r:aźJny m1ElŻną od lnnYloh, SlpdkrreWlniony,C'h z ,niJm d!ZJj,ediziln.Niie mamy tu na myślli pnoceSlu ogó:lnego, kitóry przy'ozym'ia Soię do bwomend:a C'haralktery'.~tY~C1ZinegKldla daneg10 oIkJren jalkieg-oś Wl~póbozYiI1ni!kateO'I'ety1ozno-f)l1atOld~OIllog'i'Ciznego, lecz u.z.a[etr1ien'ie niemail be:z.pofu-edrrie. Z<lipożyc~ane są metlody, SlPo!Sloby arua!li.zy, cale t'eorie, jak rÓWlnież S!am'i. bada'cze są C'zęsio przedJsIta'WIilc:ielalITńZaJr8lZem i:nny'ch gałęz:i wiedzy. Zaznac,zyć pnzy tym mOlżna, iż ni'ejedinOlkir.Oitinie są bo metio!dy, które na ,grufl1!cie dj'ls'cYIP1iJn, g1dzie się Z1l'oz.dZlily,u:znane są już z.a pnzel3't.anzał,e i za:r:Zl.lcone. Obyld'wa ;PoDWSlZonedotąd zagrudn:ien\ia <:zJdająs'ię w s\pOJsÓ'bd,ość śdiisły ze S10bą łąazyć. I.ii'oZll1~ k'westie SlpralWliają pOfooiCllt1owIai2:eIl!i'e jElS'zoze nJieZibyt wy1kJrYSltaliww,anych i nie ba:ndizo wiClJdiomJoo co w1a,ś'CilWIiew nicih choid,zi. DO'tyCiZY to SlwzegÓlln:ie ta!ktiJc!hhalsel, jak glębo1ka s1J1,1WkJtUT<a T'el'iJgli'i,ozy też języlk r,ełli'g1i.i.Być moż,e, dalliSlze s.tu<dia po,~w<olą na slkIQlnikJrettj'lz.OIwan1i,e pOllia baodaf\V1czego i je:g'O zaJkreSIU olraz pOis.uną rezultaty ctocie<!<::ańnaprzód. Nie ulega }eclina'k Wą!tIPl'ilWlQlśd,że r,elii'giOlzJlla,\V1srt:iw'O jalkio t'aik'ie 'l'1'ega ciąlglym pnzemia'nOlm. Być ffilor.?:'e,jes.t to rerLu!lltal1;.eunf.ermentu jlCIJk,izatPa,nQlwał w całej huInailllis.tylc,e pod k'ol!1,iec }.ait S'ześooziLelSlią(t;yiCih. N a cz.oło za:gaidni'eń wyj)ijają ;się: !h:ifs.tor,ia relii'g;ii, fe<nomenol!OIgLa i anltil'opoliogia, pr.zy c.zym nie ma wYfl',aźmej domiimwcj.j kJtórejś z Inich. Inne z gałęzi, taJkiie jalk toeoJiolg'ia, &oc,jollogi;a crzy. P5ychionogia, występowały jedyruie w konl\;,eikfSitaclhS1ZEl!1S1Zy!C:h za;gaidn'ień jaik10 jeden z ic;h ClJSlPek'tó{w. Z pewn.o,śC!ią w.ZJrosł!o naft'omiasit, głÓfwiIl'ie d:z.ięlk,i u'C!ZIonym skamłdj'lnawiSlkim, z.naczooie folkloru i tradycji ustnej. Jest to cenne. źródło mogą.ce zasilić dotychczasowe dane będące prtzedmi'Olbem fIQ!lJWiaQ:ań naJUJkfio rebgli:i. �302 N1iwwyłkl1e C'ie/kaIWa wYldade się też być próba połąlC'.z.et1ILafenomenlQllogH i hiSltorid re1li gtiJi, C1Z~ ·wymk:ierrn mia~aby być m. in. h'LsIt(J,TYJCIZIla tYlpol:ogia religii. Obolk WYlSli~ÓlWelkologów i erMO!LuCijIcmJilsltÓlW jeSlt to prÓlba pewlIl.e~ rodzaju uhiJsltoryc21nianl1a cabO'ści dyslCy/pl'iny. Tendel1lcj,a ta1ka był<liby więc pl'zeljlaJwem Qlbiooującego prądu zm:ienz.ająocego do ".l;}mOlWama ZJaigaldnień w kh pruces:ie dlZiejowym, pr:zy U'W17JgUędnlieniJukontekJsltru społooZlnelgo i kulbuwwego (lnie talk, jalk t'o mJiaw !lIP. mi'ejse,e w k1alS)'lcznej fenOiIIlenol~og,i'i). Talki kienll!1e1k badań wYldaje się być najbail'dziej s,ŁuIS7.Il1y.Pamiębać boWlielffi ZiaIW6IZJe należy, żeWlSIZeil'klie zj.aJWliJsikakiUltlu['lowe, a w tym i rel1il~a, pr:zebiiegają nie tylilm w OIklreś'1onym ŚI".odowiJs1kupriZYrodniczym, lecz również w caloksdałcie praktykJi społecznej. Ta ostatnia jest zaś historyc!lnie zmienna. Przy jej badaniu nieZlbędne jest natomiast uwzględnianie zarówno determinanty funkcjonallnej, na którą Slkładają się obiekJtywne wa,runki ludzJldej ,diZlia'ballnO'śc'i,jalk i genatylClZlnej, decydującej o jelj olsta1tecznym, konlk!retnym k!s'zttał1c'ie. l Michał Ges,tures. Their MamSlh a[]d Maa:ie SIS. 2Y6. BuohoWisk,i Ori'gLn amd D.istr,Lbut,ion. DeSlmond Miol1r.iJs,P,eIt·er Gol,lett, Pelter O'Slhou{g,binelSlSY.SIt,elin and Day (PublliJsihers), New Yoll"lk 19f7 9, 1 QpulbliJk101Walws:zyw I'loiku 19157 N wgq małpę, zafa1scynOlwa,l Desmomd Mo.rrils S1ZeI10kie rzeslze czy'telniJków studiJami nad zachowaniem c\lłoWlieka. Zebraws\lY zasbuŻ/orLe laulry po wydaJniJu Mam,iW'atcih>img. A field -guide to httman be'hav,ior kisią:żJk:i, k1tÓIDasitala się oeslbs,eI11,arem wIDu 19fi17,pra.YlStąjpH, IWITaIZz tiró'.j!ką SiWlOliJc,h lro1egÓIW, do QlpraK:Qwanlia ~oł'eóneJj ,pOlZy,crj[o równie fr,alPująlCym ty,'tuae: GeSltulTes. Theri,r OTligim and DistiriJbution. Gesty ,są jediną z wielu fKJII'lffipoIZJaJweriballnyle:h sposobÓIW po.n:JiZlultrJliewaJlli,aSlię. DOiklaJdnliej l'\Z;eclZUljmlUrją'c, są one pwe,jlalwem Ww. ,Jboidy laJngua'g,e" "języlka ciala" - i t>O'tą jego fOlI1mą, kitÓlrą ,potsłrl~uj.emy s.ięś 'w i ad o m i e w piI'locesie kJomunilk1OlWaJn[Ja.slię. Rol<a i :Ilna'ozenie g'elSltÓIWnie \lOlsltala, 2lda'nierrn aUltolrÓlw, do,statec'ZlI1ie doltyJclhC!laJS podJkreśl!ona. Ohioć um~eljęltll1lość posbu~W1ainJia Slię języ\k1ierrn jeslt wyłączmą wła'śCliwośeią Clzlow,ieika, nad,ającą mu Sl2'JclZelgó.Lną piozy;clję W świecie zWlienząJt, zailledwie ?ifjfJ/o sygnałów jaJkie prIzekamu.jemy w pr,olC'esi,e komuni/k'()Iwam,ia się pI1Zybier.a flQlI'lffię słów. OzlOlwielk j.eSit i:stoltą o wlielu 2'Jffij'lsfulcihi tyJJko okal2'JjonalIDie werballi!zJuje SlWoje odCI2'Jucia: sllolwill nadJadą się d!oillkOI1laQ.e do OpiJSIUfa1ktÓ'W d. .iIdci', lecz tam, gtdtZie w grę Wlchodrz.ą em()lcli'e i na.sltJrój, gesty 'oIkJa~lją się n'iezaSltąpione. Do niedalwna urwalŻlaJno geslty zatlrYlwiaamą, :podirrzędną LOII'lffiępOI'O,zflmiewama się, Sltąd nilkle nJiJmi zadIIJJt·ares'O\W1'l'iie.Wyidarje się, że illsltmeje jes.:lJCJzeilllll'ty, bamlzo ciekiaJWY i trodny do wyraiŻ.eIllia C!lJ'lnniJk, utlI'uidnilaliący sbudiia nad gesrt;,aanIi: będą1c środkiem pOlZawerbalnego sposobu poroZlUmiewania się, gesty opierają się analizie sŁownej. z.wa;żyrWlSlZYna WI.SlPOIffi[]jam,e tlrodlu>ośd i wy;n~ka.jący \l l1Iic,h s,k'rommy stan bad.ań, aultlCJIr:zyGe,s.tów podrjęJii się pioLniel'stkliego zaidlania. OmarwiJam,a prlalCa jeslt ,pietrIWISlZY1ffi i j.ed)'lnylm w slWoilm wdizaj.u sltlU1dJLummającym na celu slkaa.itQglI"af>()lWlan:ie geoglrafiJc~e\gIO l10iZlffiieseJclzetnia gesltów. PiOlWSlZeclhme wiadomo, ż'e pos:~ólne krl:lltiu,ry, naJr:oK:ly i grulPY etniCl2'JIle wy:kis:ztafCliły odmienne gesty, jednak ich regiomalne zróżnicowanie nie zostało dotąd zanalizowane. WClZeśl1Iiej!Sl2'JeulsiłoIWlall1La',Zlffii.el'l'lJaijące do ~aJ.iJzolWania .konlk:ratmych za!dhiQIWa(} �30l kinetycznych (gesty, sposób poruszania się, mimika twarzy itp.), ograniczały się; do oIktreślen:ia icll jaJko t,YIpowl() ,,:fir!amicuISllci-e" luJb ,!WłoSkie", bez dO!Clie'kaallia, crLy są one ~}aIw.ilskiiem tY?<JIWyan dla }edneg'O kra,ju, czy też, p1'1ZeIkJr!OlClZy!W\S'Zy ~an'ke nan-odiowe, objęły SIWym 7JalSięg.iem s:z.em:ze tery/t-OIl"Iiiuan. Jeslt rz.e'ozą ooz.Y'Y.lluSltą- pjrSlZą dałej aurtlomzy że analiza gesitów w ujęICW ogó1inoświaltQwym byłaJby prrz;ad"ięwtZięciem monuanen'1ailn,YIm, zna<mndEl pru!klraozająJcym moŻJlruwo<ś'C'iki~kJu baida-ozy, looz ffiloźlna zaim.iicij.oWlać tego rodiza:jIu baidainia wY'bie:ra'jąJC jaiku pnzedaniOlt 1Jl1IinteresQlW1and!ajeden Ir~on ObejIDUjąlcy kJililm obSlZarÓiW jęz.ylklQlwyJCIhorarz. pewil1ą HIC\7lbęges~Óiw-lld'J'OZY, o k1tórycih wtiemy, że są w poY.IIsrz.ochnY'muri;,YICÓJu na oIk.reśl{JII'lyunIter·me. AJut'ODZ.yomaJwiamej procy 9kiu:pih swą u<Walgę na 20 gest aUh-:kJ.ulC'Zll1ch , śledząc ich wysltępołWan1e w kJrajaJCIh EiUlrapy Zaohoolniej i PowdJniQlwej oraJZ na alf-rylk:ańsk~m wY'br,zei,u MOO7JaŚfóidlZJiemneg-o. Badania terenOlWe, sUlbsyrl:i!()lwane pnzelZ f\ulnJdacdę Harry'ego F. Gu~eniheuma w Nowym JOl1kJu, .l1O'ZłP<JlCzęły S'ię w pierrwJsrz.ylCihmieSlią'ca'Cih 19~G 1'0lkrJ i wwały dQ koń-ca roiku 19'717-.PirlzebaJda.no 40 pull1lkltÓiwbaJdaJWlClZyclhw 25 kJrajalOh obejmująlCy1ch 15 rÓŻJnyoo Oibs:Zia;fÓlwjęzylkQ1wYICh. 2'9 pra-COIW<l1lilkÓlW naullwwy,cIh i ltłiUlffila.C:ZY przepI1owadz:iło wywiady z 1200 il!llfol1matolfam'i. Qpróoz stanJd<lJl1dowy1c:hwYIW~aidÓiwpI10lwadiZJOillyichw o,pa,rlCilUo UIPI1Zed'ruuopI'z.ygo-wwalny lk(wooU,onaJrul\llS<Z, aurt'OO1ZYi ~dh pQllT1JOlCnkyplXJlwlalCll7liJ1 obs-eIlWJaJciję i um:est,nilClZą,cą- jalWlną i ulkiryltą - rejel5t.1r'Uij~ róino<oorine formy g-as:tów t'OwaTlZy1S1Zą'Ce pr.zyja.ciebSlkiiej pogalWędice, za:CJiętej dy.slkrlLsji, kłótni i iJnlI1ym zac:hOlWa.n'iom ~-łeClonym. Ka-i.K:lyrz. wy1wiadów t.r1w<3łdkol0 40 mil!llult. C>:kamjlona,lll1:ie,w pl'ZYlpadlkJu, gidy iruformalt'011ZY wytkarz.YI\WłJii s=egómą aclhioltę dlQ WZlI'IlmVY, prQWlad:zący badania wy,p)1Y'waJi o i.n.ne, lO!kall·n;ieulŻYlWalnegesty. WSiPomniane 20 g-estÓlW-IkI1Juiazy(.zallliJoza.ją c10 ruich 3IlI'torrzy .taJlde Swi3idJoone l1Uchy, jalk: oalJo.w3lnie k'OlI1'iI\l'SlZików paLców, znaik: rogów, wYlSltlolllięaie kIC.iulka, ,,granie na nosie", wyciągnięcie przedramienia itp.), stanowi podstawę 20 rozdziałów skompOD()Iwanycrh wedŁug podoibnego s:ClhemaJuu: na,jpiel'lw II1laImy sz;czegół.owy opLs ()lmawianeg;o ge!:ltu z poidaniem jeg;o lOikabny,oh wan-,uamÓiw, o ,ile t!a'klie wyls/tęPUlją. T,owal'lzyrszy mrJ zawsze oc!;polY.ll1edirui ryrsunelk oralZ S1zereg fd1:OIg1ra!f'~i. :Amem naJs'tępu,je anaLiza rozmieszczenia geograiicmlego danego ges,tu, zilustrowana stosownymi kartQgraJffilaJmi W Clzęści końcowej, naj()lbSlZel1ndei}szej i na'jbarldziej błYlSlkOl1: llilWej, otrzymujemy i.f1JtenpretaiCOę pOl;;'eJC2;egó:l'nyICJh gesltów or'~ ich hliisitOlfYiOZIlY rodowód. Wydawałoby się, że jeśli drapiemy się w ucho, to dlatego, że odczuwamy s.węclizJemlie.Oltóż Y.IIcale talk: być nie ffilUgj: gest ten ma rÓlŻln-ez:na.CiZ€Jniewśród I"ÓŻnyC'h I'lI3JI"ooÓiwi WYlW!OłyIW13Ć l'l1J()lŻ.e n31W'~ Il'iapo.rorz.um!ienia. W połJUJdniowych WŁoszech i JUgl::JlSłaJWtid{)tlkndęde woha oom·a!0ZJ3srz.ytdenSltiw!oze zniew~eściałOŚC'i. Dla d1:ieoi glrook:i'CIhwn sam g-esit jel"t OIS1tinzeżEmiemprzed 1Jbj:jrżaaąlCąsię -karą, w TWl1Cji cihroni ,przed ,,-z!Y'm Oiklem", w S:lJloocji jetSlt OiZl1I3Ikąs'cejp;tycY'1Jffilu,na Maillc;ie Z3lŚ 00sy~a do dQll1ols-fcliela. Wieloona'CIZm~'ść nielkltóryidh gestów, to jeden z problemów lnlteres'U'jącY'CIh allltl'Olp010gÓlW, i rue tyłko, i.nIna klw€!sltlia dlQty\ClZy ~mdJany z.na-c,zel!llil3po:si7JCZegól!ny1CJh geSltów w 'Jjęchu himCkI"yc<7lI1yrn.W.oomy na pr.zyildaJd lCał'OW<3I11'ie kKmiJU!SI7JkÓ!W palców: d1Jiś jesit to serrdOCllJl1<l,żar.to.'b1ilWa iJnIfJOII'ffi3lC\ia Sk::ier:OIWana do a!tnalk1cyljnej ciziewlClZy;ny, a:1bo gest po.dklr.e!ŚlIa1ąICYsmaiktiwQ,tą 1lJQI1:.nalWę. W tej p<JIStIa:ci:m1MlY jest od Mt1a,nityflw a~ ,po U['a.1. TylSliąlCe lat temJU gesit ÓiW był symbolem d~rlSiU pomiędzy azcictie1lami a oosltlwem. POItem wszeidł do uży't!'kJu diwOl"SlkJiego, aJ02llrolwi'e/k s:polty/klał s:ię z leklc,awalŻ€fI!lIiem, pon!iew3lŻ SlU,ger.OIWałni~I1Zy:7JWoite pr:zyaniJlaJnie się, liwlSi05lttwo jakbyśmy d~1'Śp!OIW'ieidi1Jiel,i.Wisp6ł.a2leśnie fuiI1!kJojonuj.e w noumalrnymeulI'Qlpejlstkrian języku gestów. Podiobnie rzeaz się ma ze znaJk,iem rogów' 1 �Recenzje 304 ro:z;umianym:.potW~zechn:ie jailw p11Zyrcitnęlkdo. rQga!C7;a.; Na jaikJie.j zaąadZ!i'e f>O~. będącep11Zooież·· OoZlOalkąwłiaid!Zy i siły bykla, Sitały się :z;naikiiem .~l11!po.tal1lCjii głlU!pQlty? iPy1tań O·pI1ZYCJZY'!1Y eWlo~r.lIC\i.i poiSJ21C2Jegó1JnyiC'h g~s.lÓlw i ·j'oh :wa'c,zetJJie z.najdujemy w offiaJwdia,nej PI1aJCY W1i'ele, na.leżą· baWiiem Gesty d.o te.g·Q rodzaiju kisiąrl.eik, !ctÓiI'eSlt'aJWlia'ją więcej pyltail niź1iOldipOlWlied~i. Inspil1wją'c,e to i kis,zJta!Jcące - zarówno d~a crzyte1lruilka, jalk i baldla:ClZladl7JieljólWkiullitiulry,eu;rlolPejSlkiej N()iwa1t.0II1s1kiie, iIllter'esująlc'e ujęci>e OI'od'~tego maJteriałiu ź,ródłOlwegJo ozy'rui kSlią'ŻJkę ceruną pOlzy,oją w zalkiresie SltiuiClJiólw nad tPolZaJwerba,lmymli SlpOISlOloamipQT'oZJulmiewania się, a waJI1tki i pI1zeljQ1Zysitytokna'rra1cj1i 2iaJohęera do lelkitulry, choć nie wZlwiewa wąt,plilWlOśoi. JęzyikgelSl1:ów j.est bOl\vliem pe'len pułaJpek. "Kiedy premier Wi'e~kiej BiryltaJrui'i - pani Mail1gialDeItThart'oher - ZlI10lbiiłapalclaJmi znaJk V (victory, co znacrz.y~y'c-ięsl1:lw,o), ruby posZICIZylc:ićsię urlilumfem WY'OOilT.l,n:ieba'clzn:ie poikialZlaiła kamerom t~ewi'zY'j:nym tył rękii, SibraJszą'c tym samJ1m brylty,j,slką {)p~nię puibHiczną gestem W'iel~e ruieSlk1romnYIJD[.•. )". ElibiJeta TioJ.'V'OVuoorcla, Ethnology Sc.ience in Firna·nd 1828 -1918, in FirnJ/.;andbefore 1920. The H'istory Goździak of LeaTTlJing and He1Jslitr1!kii 119.717, SIS.80. inid,eiks O!oob. NiezlWy!k'1e iJhrt,er,eISlUjąca kiS'ią;żJkia ToiJvo VlUore1a Etnologia w Finlandii przed je/Sit kiOllej:ną :porz:y.cdą (Ji4 b) z s,wili "The Hilstory of Leau.ni.nlg and Selience iJn F'inland 182'8 - 119/18", w ktÓirej omtaiWIiane są wiSiZys.tlkiie dYlscy!p~i-ny bac1alW~e wysltę.pując~ w :naruce f.ińlslkd:ej w XIX wiekiu. Wa;rlto k<illlka słów lPolśWlięICićidei Il1riejszego wydtaiWltJJilettlwia.Hdis>toria nalUlki iiińsilci,ej zalClZęła się ~em z ,pOlWlS<ta'IlIiem w 1'6'40 r. A'kJademdi Aboensin w TiurtkJu (Aibo). F1inlandia była w tym ClZl<l!siie 'częścią kirÓ'lesil:iwa Szwecji. W kOIllseik!Weruciji wojen na;poleońlskJilch ,kJrajsilał się aJut'OInomiJazmY1ffiW:ieilikim KisięSltiwem pod ,pamQwalIlliem Rosji. W 18,28 r., po Sipu.'SI1:'OISlzenif.l Tiwrlkiu przez ogień, unilwm'lsy<te/t został pr.zenieSiiony do IllOlwej s'uoiHcy kma,jlU, He/Milnelk (He1Js'illigfoll1s). NaJ:l1wę uniJwer's)lteituzmie.n~ono na 1IITlIper,i1alAlexalIlider Univ,el1silty ofFinłarud. Dzi'eje narulki te.go ok,resu (1646 - 1\82'8) w~ta'ły za(pilsane w 10 tomatdh serij.j Abo Univer.sitets Liirdomshistoria. (The His.tory of Loorruimg in the UniverJsity of Tumu). Ser1ia była wY'dC\iwana prtZez ~wooilcie TOIwaJrtzytsit:Wlo 1Jit,ooaitiury w Fi<nJlaJIlldiJi. lfumy,sł pOiUl'laJ!ct.b!wain:i!a h~sibOlrtiinau1ki :liińJsik·iejw s·ooi-i monogI'aJiii, Oibejmu'j'l'c·ej okres od 1828 do 1918, tj. do roku; w którym Uni.wersY'tet Cesarsk.i stał się Uniwers·yttetem HelSlińlSlkiim, był po raJZ ,pienWlSlZy m:pr·OIponOWailly pTlZez os.tart:.niego kJairuCllel'17JaUniJwemsy1tJertJUHeIlts[ń.5Ikiego, EidlWliJna 1JiJnJkiomiasa. Pomy.sł wstał wylkOlra:y;stany 'PI1Zez Fińslkli.e TOiWa'I1Zytslt!wioNraf.llk'Oiwe (lwY'dalW.cę n~nielj'szej semi), kJtór'e w:pOIwl,edziało jeg.o rea-H:za1cję w 1-900 1'loik:u w Z1W1i~kru'ze 125 r.O'ClZni1cąTIOI\V1arZYlsltrw.a. Należy podJkireśHć, że w.sze1llcie pOiCIZynamia naulk,OIWlcÓ'Wf,ińlSlkilClhv-; l.ar1:a·ch 1·828 - 19108 były ś·oiśl.e Z1wiąrza..ne z jedY'!1Y1ffiUIlIllwer1sy,tetem w Fi.Ill1.amd.i.i,Un:iwer.sy:tetem CesaI1Siki:m, jajko j-edy.ną p1JalcÓiW:kąna:uIkOiWą. Zgodnie z plan!ClJffiliedytorów seria będJzie zaJW.iettaia 20 tomów; niektóre z nilcih będą pod!ziel'Oue na dwj~ 1Julb więc·ej c.zęści, lllP. seria 13 na: a) J ęrzylkli.slk,a:I'lIdy.naJWskie i b) Srz1w'oozJk:ifo1k11Q1T w Thnilam!d.iii.,CrLy ser:iJa 14: a) Airc'h.e;()I10,giai b) Etoollo~l(l. K!aiJdy t,O'm serii po,święcom.y będzie iJnmej dytS'cytpl1nie badalWCJZej: medycyn:ie, aJS:t'l"QnomE, g-eOlgraIJiH,boltaill[Ce, hiJsltotiogJraJfiii, fHOIZloo'i.ii i·n. Opra1c'OiWanie pC<SIWzeg~nYlc:h tomów pcxwiemol1lO wyih1tnYlffi reprezel1Jtall'lit'Om diall1y1C'hdY'SlcYl~dm,wZlwią1Jklu z ClZYlm 1920, �,Recenzje 305 możemy PI1ZY[)UISlZJQZaĆ, że będą wyrniikiem doglębnj1lc'h badIań h1stOll1iinalulk~ W F<in,.. llamii. W kJsiąrżioe E,tnologi;a w FlinŁ,am,dii przed 1920 d~i'ei'e eltmoU'OIgli,i są omalwliane od wiekJu XVHI, tz.n. Old tego C1lialSU,z kJtÓlrego pOlchodJzą piel1W1s:ze publilkaJcje regilonalnyoh SiPl1alwOizdań, W tj1lcih spralwoiLdam.ia,ch połOlż,ono SIZlo:z.egÓoliny nacisk na zag,adlllienia pl1zy,roidnilcrz-e i elkio[1'omilcl~e POlSi2JCizególnydh OIbswrÓIW kiraju, sltąd też .znajdują się tam O(piJsy diotyozą<ce cOld2JielliIleg,o żj1lc.iJa lrlIdl:zJi.,wYIPOls.ażenia ilC!h domost<w i s,ieclJrils'k. Piel1W1szy rIOI:z.d0ial kJsią<ŻkJizaltytuŁOIwany j,est: S!puścilzna wi1ekeu H. G. Porthana, w ktÓlrym omawila,ny jei:lt oikJres od pragimatYI~ oświeceni:owego do romanltyz.mu. Brrz,edstalWlilOlne są syiliweltJki A. J. 8jQ~rena (17191'4 -185(5)'T' głól1Mnego preedSit~wLaiela romacr1ty:mTIiU, Ainltero W,are'1LulSla (1l<l~21 - 19(4) - bardac~a terenowego i C. A. G,OIt:t'Lu'nida(1Y71916 -18'1i5)-2JbierlarciZa foilJkllolru. H. G. POlmihan (17,39 - 1204) był tWÓlncą fdńJSlki,ch badrań w humaniJsitYlee. o.statnie dizieslięciOl1recia XVII!I wieku są znane w naulce fińJslkiej jalklo Epolka P,0II1thalna. POIr\tJhian, narl'czj1lcieil uniwersyltecki, pr,zez Slwoją alkitYJW[lOŚĆpilsa'l1s1ką stwonzyl podista1wy dilla k1ry:tyrclznyc:h bacliań hilSitoryr=y'clh; od teg,o też CtLasu loikalne spr<l/wlQizdam'a (OlPilsy) stały się baI'(]~iElj flaikltylozne w siWo:im charla/kltenze. IW ko~,ej[lym IIOI~dziJale pt. EiwoiLuroja naulkJiOlmówiOlno pOlgląldy flillrololga M. A. CaSlbren1a, ktÓlry wy,Qlbmażał sobie eitnoil,Qlgię jalko naulkę hiJS.tOlryIQWą,I'ZJucają<cą świa:tlo na wc~eśrni'eljISi~e OIkresy foińJSikielj h~srt;,o'I1ii.RadZJiec'.kiUJwOI1Y L. SteIibelI1g ponadto wylkazal, ż'e w SIWIO'~c,h pralc<aicll CaJs,tlren OIkJreślił dokładnie pojęC'ie eg,~olgamii, któ.re w ~iter~tiulI1ze etinologilC:ZJnej pr1zYIPiJsa[le jeSit J. J. McLeenn'O!W1i. P1odOlhnie oln ZJdefiniował animirLm przed E. B. Tylorem i wyprzedził Jamesa G. F'razera (1855 - 1941) we ws:kai2Ja:niJu~zademn~o stosunw międlzy magią a relliglią. W tla11l1iejsy;trlla'cj,i pilsze T. VUiOrell.a - M. A. Ciast,rem był pienwlSJzym pro;f'elsorem eI'mloU1QlgiJi na ś'wi'ecie. Badania etnOllOlgliJ=e są c.ałfkiOlw~C'ieniemorŻilii'we bez 7!OInganiJzOiWa'nj1lc/h zbiorrów muzealnych, toteż jest oczywiste, że systematylczne bada.n,ia etnologiczne byly włączone w działalność InIUzeów. BiJOImeramitalk mkil1OjOlnej aktywnośd bylii Petit er '!I1heodOlr SchwiJI1dit (1:815:1 - l.9(17) i A. O. Heilkell (1851 - l!ł24). M. in. ioh d2JiaŁalność doprowad2Jiła clio obwaol1cia piemWislzej wyrSltawy elmograf:1cznej w Helsinkiach w 187,6 T., 00 w kOllJselkweQIcji umożr1i1wiŁo powo~aIllioe MUJzeum E~OIgI1a'filc~neglo, Następne lata przy;nolszą uitrwoI1zenie Unilwensylteclkiego MUlzeUim EtnQlgra,filcznego (Y,l.iOlpiJston kans:litieteełl'inen InIUls'eo), Na:rodawego M;Ilzeum Hilstrori.i i Etnolgrafii (Vai1tiOrn Historiallis - KansabieteelHnen Museo), muzeum fińskiego tańca ludowego i in. Należy zwródć u:wagę na OSOlbę A. A. EtJhoJena, kltóry jurż w pOlcz~jJkJa'oh XjIX w,i,e!m mia'ł spI1zyjają'Ce ~aJnunlki do ~ałorż:eI1lilaInIUlzeum eltinololgilcZJnego i ba,dań tej dyscyrpl.iJny. (DopioeI1o w 1'8'41 1'. pOfWlsltal0 w RjOipen/h,ald,ze pieI1wS'ze mu,zeum ei1;nOllogiCllme).Etlholen w c.zalsie s'woilc.h podróży do pn.-iZaclh. Ameryk,i, na WYISlPYAIEl'llclkie, Zieb,ral w,art,ościOlWe i bOlgate maltenialy ertinol1ogilclzne, k;tóire nasItępnie poda:rował unilwersylteto.wi w TIUlrlku, Jednalk cały ZibiÓir ZJOIst,alZillliSl~C'zonypI1ZeJZogień w 1!827 r.Po oSIt:atnim p0Wll1Ode z AI1alslki w 1S4J6 T. Eltihoilen pl1Ze1k,alZałuln~wensytt,etolWi w Hel· sinkach nową, nawet większą kolekcję, która zawierała broń; rzadkie kostiumy, u.rządzenia dOlmOiWe itrd. W 191103r. kOl1e1klCljaZiols'tała pl1ZienieSlioona do Fiń,slkieg,o Muzeum NarooOlwego. Dzięki pracy ki11ku geneI'la'Cji pioni,erów etnol1ogia fiń\slka z.dobyŁa w kiońciU fOiI1mallni-e st:aItUIS aikadem:ilclkli'egopnZiedrmi,oitIU, zanim D. T. Slirelilurs zOis'tal w~naC2Iony na kiel1O'wnriika Dg:w-fińJsik!iej EtnOl1'ogH na Dniwemsj1ltecie helsińskim (dQlcentemUlg.ro-il"ińlslk.iej Eltno:lo!gii ZJQlslbalmlianOlWlalI1yw 19,0;6 r.).N.a pQldkre.ś,len:ie,~a\s,ł"l~u,je fralkt, że olSobi,e D, T, 8iireU'iulsa (18712- '19129) autolr krsią,żJki poświęcił claly IOIZdział, w kJtórrj1lm dość slZlClzegó,łOlWiO omawia clizialalinolść t.eg,o wY'bjltne~o U'c:zoneg,o. W l'Ozdizia[,e poświęcanym lU1ruzioomU'ndiW,ensytet'U, arllitylkiwall'iWSlZami fdJ1,alogom 20 ,,Lud" - illOm ll5 �306 Recenzje schaJralkltery,zolWaJIlo syi}lWe'tlkli16 u'C1JOOlylclh,wŚlrÓid kitÓiry:cIh można znaleźć IlIaBIttWCę U. T. SiJreUliJulsana s.t~ilsI1w profesom. UgJro-f.iń~kiej Et nOll()jgiii, Allberta Hama1ii1i.nana (18811- 19149 Umari Manniett1a (1894 - 1005), kitóa-y kOlIllkm"oO'wałz HamaHHnenem na WIaIku:jąc,e stalIKJlWilsIloopo SiilreQ'iJulslie,Viidno Voiomnaa (1869 - 1947), Gahinie1a NiJkandara (181lM- m59'), Saikaxli. Pa[lsIi (l18812- 119165)i .iJnmydl. W,ŚirÓ1d 'JICIrony:cIh fińlslkilCih, kttóirytclh zalin~'ar·elSlo'Wlalniaskierowane były na badaniaeitln()jlKJ'gJiazme, zajprez.erWoiwlano Edlwa\l1da Westm1IIllalc:lka (,H1I62- 19(3'6). E. WesltermalClk, ta.k jaik J. J. Baclhofen (181I5,-J..817!7),LevLs MiO!l:lgalIl(1818 -1881), J. J. McLerman (182J7 - 1001), zajtmOlwał się m. m. ,cenltra:J'nym tematem badań końca XIX MI., jlalkiilm byba pnzelZ drogi Clzas hdJsltor.iJamaliżeńlsltlw,a. BadanIa etndlogiJclzme E. Weslt·ermaclk:a, jaik rÓW!nietŻ Si/gllrilda RafueO.a Ka\l1sItena (1'879 - 191516),GUIrMnalra La'nd:tmana i Riuido1f,a HQQIl>ti (WBi1 - 19145), sIk()ilil'cenltirolW.ałys'ię na prymi,tYlwnyrc'h lm:larclh, Sit<iI"02:y1;/ny:dhcywi'liwc,j,aic'h i IliOiWOICIZelSIllytclh slPołeClZeń:stwalClh w ilcih W1SiZytSltlkildh warSltiw.arc,h,talk daleko, jalk wy['a!tały tJm.1dytcyljną kUlliturę jajko anty~.e'Zę cy:wilizacd'i. Ostaltim r.oZidział .pralcy illlifrommru:jeczyt1;,e1niJkla,j.a.k w~wialdolITlienie sOlbiie pIlzez mli,eszJkańców Finlllandill istnienia n3!lr·oidOlwej kru1'Lu['y ~w.i,elJJkie znaczenie na,leży przypisać KaZevald) s.kłoniło z.wykłych ludzi do badania ich społeczno-kulturoweg·\) środO'W'isika, zalPisy:w1alnia włJaiSlny.cIh oibse.rwa1cji QdlZ!ięki I1OIZ(prIzelst1'Zeni·enlirlUffia.edęltnoiŚci ClZytall1liai pisaIllia) .i wytsytliania tytdh malbeiI1iałów do gaJzet. .Jedy:nym w swoim rOldizalju CIZ,łoiwlieikiemw h~stoI1ii fińsrk'iej etno,lo,gii był ELjas RJauls:sd.(1800 - 18166). Włalsną n<liUlką ZJdo:był talk: dużą wieidzę, że nalpi's.ał m. in. rnst!I"U!kcję naJwilgarcji dla pOlt.1"lZeibwlaJSIllej "IITlOl1.SlkiejszJk,oły". Na doidatek, dizJięki i.nmylITl l'itar.aJck'im Zlailnlt'er,esOlWaniom ~wliell'e jegn pism ;w,s'tało z3,~lbio'nydh) qpilsał ~ZiCZegMowo ży1clie rod!ZJ1n1llej wiOlSlkii (O/pis poldhoidl7.Jiz roku 118'10). ManuSlk'rYIPt tej pra'cy obejmU'j'e 1.3'7,8 stmon i slt·anawti do dziś ceIl/ne źrÓid,ło dl'a badaClZY teg.o iregiOinJU. SlPm§,ród jmnYlc'h kiOl1e1kicli()ilile.róiw i do'klUmelnta,torólw rordizimeij kiu~u:ry wymienić mO'ima: H. A. Reinholma (:1'8119, - 10013), Jo;hanesa Haylha (18.39 - 19113), linto KOll1mda Inha (1865 - 1930) i Samu1i Paula:harlju (1875 - 1944). !KJs'iąrż.,kia T. Vuo.r,eO.i j'elSt POIZytC,jąb.aJOOlZlo c·enlllą, s.:wzegótnie clIla ty:oh, który;Clh inter,eSlUje hiilsitoU'ia etnOlg.raf'iJi i eltinoQl()\g1ii.Plr:Ziejl'1zy:s'ty i l{)1g1i1czmywylkbad ~prawia czyt1;elni'kolW.i wi'e1ikie ułalbwienie w zapOIZIIlawaniu s'ię z 1łczmymi po'sbarClimnJi UIClZiOnY'Oh i amartlocr:Óiw, k'h pOIgIl.ądrarrnlii dzJia~allno~cią, z nOlwytmi iJnsitytulC\ja.mli., kitó,r·e tlwro:I1zyJ:idila buidnwa'l1ila fiUlnldamenltów nOlwed dy;s'cYlPlilny naiulkiolwoj. 1), Trad.icija w i.sto'rii kul,tury. Pmc.a zbiorowa pod roo. W. A. KarI1puISiZJina,Mo- sk:IWa 19'718,,SIS.2r60. p·oo:sitaJwą Zlbiorru anty:kr,lł6w są wylk~ady wy:grolszone na k'Orll'ierencji "f'!wb1·emy tm.dy:c:j'i w hlilslto'I'~i k.uiJJtury", Zio[lganilzOlWan.ej pr:ZelZ Radę Na.ulkową h~st()jffi ŚiWiiJat'OIwe:j kiutl/tJU:ryAlkwdemli'i N<liU1k:ZSIRR w gJI1UidiIlliu]git) r. Wś'ród <liUrtOlrówn~n.iejs.zego tOln1'll są fdllO'zoil'OIWie,filoQ{ligOlWie,liI1>erHiuI'IłOZiIlia1wlcy, hiLsit'ory:cy krulltrl'ry, jednoClZąoey SlwO'je wy:silrk'i w celu <JipralciOlW3!niajed'nego z glównyc1h akItiUa1nie proIblemów W1srpóbClZelSlne:j teOlrili i hiJsit;ovii 'krullitlUlry-- ,prdbl'emólW tJrrardylc'ji. 'W ZJbirolI1zeZ3lmieSlZlClZolIlo antytkruły o clhalI1alkitenze teorelt)'1Ciznym i h~s;j;()rY'Clznym. W glrlulpie alrtykułów tooreitY'cZJny'ch, r~aitlI1Udą'cYIC'h podęcie t.mdy.cji, rolę i mioe,jtsrce tI'ady:C'ii w hisioU'i'i krUQw,ry, jej Slpo'łeazne i krlll/tUI'IO'WeUWiaII1Ulnikowania, fUlnlkic'jonowanie t['laidyic'j,i w anJtag'OIil~styclZlny:m SllPOle<clZieńls;uwie, jaik: równietŻ s!taiWiiają1cj"cJhpJ.'o- �307 Recenzje bIerny trad)'lC'ji i tredycy:j.nośCli, wa'<i)'lC'ii i n{)Jwato-:ns:twa, 7IDajdiu'ją się talkie ant ykluły, jak A. G. Slpi:I1kilna, Cz~otvie'k, kuUura, tradycja; D. D. Blag-o,ja, O tradycjach i trllJd,ycyj,ności; J. N. D.awylC!Qw.a, K,11;~turc. przyroda tradycja. Więklsiz;a oz.ęść alI1tyłkiułów ZJbiOI1u pośwlięcooo je:>t aII1:aJiI1JiermwoQ.j.u koJlkJratUY'dh tradY'Cji w h~si()rii zao1loodfrl'ioe<uITqpejsikiej i radl7JiooIdej 'kruJJ1rJITY.W nklh bada się roollilc:z:ne aJ5lpelk!ty ful1lkJoj{)lnowalI1ia tJradyIC'ji woddzie'1nydh et<epac'h histmLi, w rf:ń.nych SJferadh k.Ull'tu,ry (lToQ~y\waII1e prlZelZ różne dy;s~yiP1Jiny baida'W'ClZe): fiłdWfię Sz. W. OhroalSze1i, Prz'yczym.ki o a1lltycznyc!h tradycjach w śr'edniowiecznej fi~ozoiU; Ł. M. BartJkri,n, Ontolog.ja M. Ficina w związku z ogólnq ocenq remes<llnSowego neoplatonizmu; P. P. Gajbi,€!I'lIk.o, O antYlC'znych tmdycjc.ch w niemłf{:kim idea~,iźmie (wzasacLniemie geo.me<tJriJi u Platona, Prokln i Kanta); l1temtrulTę R. A. BrulbaJ~w, KJHkc. uwag o tradycji i nowatorst,wie w stylu lit€-ratury pięknej; A. J. Guraw,i'ClZ, Przes,trzerntno-ozQsorwa «kont ynua,cja » "Płeśni o Nibeht11>gach"; N. P. Milc'hal!Slkaj,a, Wzajemne odd:Zialywa7lliJe l'ite,ratury i mrol.ariSt,wa w hisltorii kultury AngLii; A. A. 'Da'dh<>-Gabi, Łacińska przypowieść jako jedlTto ze źród,el powiek,i "Jan K:rzys:ZltJo,f" R. ROil~anda; D. S. Lk1halClZKlIw,Achmatowa i Gogol; A. W. G'u'ły,ga, Kluczewisk,i i riUJwZ'ie,ckatradycja literacka; L P. Smi,rnow, Poetyckie skojarzenriowe zwiqzk!i "Poematu bez bOlhCLtera"; s:zJt:ulkęI. M. Na'clhO'W, Tradycja ale,goryzmu; A. W. lY.Ii~cIhajłJOIw, Oko arrtYiS~y; G. S. DruQ'la.jew, PlastycZ11.lO. muzyka i tradycj,e Sy1lJt.ezy sztuki; hliBtor~ografię - W. A. K,a1l1PUISlZ~n, F. E'Tl<g,elsjako h,is1:ioryk kultllLry; A. A. Tac'hoQ-Gdbi, A. F. Łosiew jaJko htistoryk antycznej kultury; eSitetylkę - W. W. ByI02Jkow, Tradyc;.e a1lJtyczne w e"l,te~yce młodego Au;{1UB,tyna; W. W. K'o2liJn()lw,Niemiee>ka klaJsyczna e&tetyka i radziecka lrUoera.tura. A/ultooo1zytYldh aiI1tyłkiuł6iw pooiTlJO/SlZą talk wame teo,reitytczne proo!Wemy, jaIk WlZajemna łą'a2lI1IOŚćfi.l.oooflili <i srzJtruik'i,m~,lanis1Jwa i liltaraltiull"Y w hiJs!to.rtiJikr.lIL'tu.ry; l'OZpaibru.ją pno1llerny syrrnlbollru, alegodi i rclh niemwylkłego r<Ji7JW()Ijuw tJradY'C~i kuiLwrowo-hdstorycznej wszystkioh kcmtyl11ent6'w. Wszystkim artykuł.om zbioru poza brodyICją - prtzyŚ1W'i€lClaj€dna jd,ea: bez tl'1aJdylctii nie ma i nie może być J:101Jwojl.l kruJibUJry, jE!'j po;;.tępu. Oh:r:OOlJo1o@'etZIO<l SlkIaJ1apOOT.!s>zanyldhzagadnień j€lSlt nie7Jwyikle r07Jpięta - od antylkru do 'WIspóbClZesrlIOOci. Wielle ulwa.gi i en.enwili paświięcił iPf1OI1llemOlwitiraidY'C(;i w swojej wti.eIldldero'nlkowej naukOlwetj d7!iałatlinOŚ'Ci znaik'O!miJty radi7JLeclJti f'iJlolog, prolfesor Aleksy Fded'()Il"I()wi,az Łos.iew. Ponad 60 Iatza:jmu:je się baidamliem roaJrnan.tycl1 ClIsIPektt61Whistorii ku'1bu'I"y,pnz.ede WSlZylslf!kiimaII1Itywnej. A. F. Łois:iaw !padlClhoi~i do Ikruwt'll'rYjaIIro clio 5'Zazagó'~nej maiterialJ!no-ducl1owaj OO'loŚlci,w r<Ji7JW01.lkttórej śledzi I1ZąJdku8.lbUlrowo..•hils'tOlrymnj'lclh tY1PÓW. W~naozają'C osOlbl:ilwość i ni'er6W1I1'O!mi€lmOiŚć,roOOlWlOljuoddJzJieilJnyldhwaJ"Sltw kru11ru;rowo-<'hiilslbOlryICIZllH~g() tYlptl i sa:mytdh tYiPÓW, A. F. Losiew s.tale ,podiklI'eŚiIaweWfIlę1;JrI:zmąłąte'Zfiość międ~y wa:rls'twami i typami ku:lItru.TY,UlWarunkowanymi prtzede wszySItkim kulturową tradycją. Ainalizując któ:rykolwiek po-mom kru1ltrJ!ry, jalk miJtl()l,Qlglidzny, filoZOlfiloZJIly" elsi€ltY'Clzny Cloy fi1o[ogk~ny., ŁOIsliew W1Sizędzie dąrlY do polltla,zaniJa, że tylllko lmaidy;cjla ,poowaQa ltl'iffi>t1OOl1Wattllie tQlZlw:iJjać się kruLtiU'rtze.LiClZnł radlZ.ielC'cy ulazerlli, ko[edzy i uCZJIlLofWIieA. F. ŁOisi-ewa, w r6tżn)"c'h dziediz~l1Jarch h'lllffialI1iJstY'C1zmy1oh naulk lronItynurują i f.OZJWiijają d:orobelk swojego na.u'ClZY'Oiell.a, k1tórern!U !lo olk.r.1rLji85'-il'ooi'a poŚ\Wi.ię'Ca'jąn'i'nnejlslzy :dbi6ir. P!roIjek,'tooaIWJcy i arultOlrtzy :dbiiorru nie sta!WJi'aoHpmoo SO!bą ceik.! dama W'szeclhobejmują'Celj, wy;azanpudąlCej a,n.aliizy po's'barw'ionago pmbil€IIDu. Zamierrolli j'ooYlIlie prtzylCiągnąć uwatgę narulkowej stpołeClZlllolŚCido problemu traidy;eji,polka;zać jej 7lOOozenie i alldtu.a;]'nOOćclIla 'WISipÓ~ycIh baidJań. ,<\ nd'7'Zej Li.psk~ �Re.c.enzje J08 CoJ.in M. T,u,m!builJ, Ikawie, ~'Udzj,egór, P:ańl"bwO'Wy Lrustyl1:urtWy!dawni czy, 1 Warr- sza'w:a 19I80,i'l. "J,edny:m z calów' aJnt1r;qpo~OIgiijesit o:dlkJry\WlarniepoidJs,taJworwyich zas.ad. ong:anLzacji Sjpweoznej, tloteż małe gtrr~IPY spD'łec:7Jne ideail.'l1i:e się do tego nacliają, a ian baJrdJz,iej są odasobnione, tym l~ej". Talk brnmi jedno z pi'ffi'1WlS'ZyClh ZJdiań klsiążlk.i wy!biitnego,znanego i u nas z kiJJkiu ,pu,b~ilkalCiji, br;ylty;j.slbegQ runt'J:'01XlJJogakuUrtiu:ry, Oaliną '!1ult1nbu:lila. W pOlszulkiJwa'l1iu OIwydh polClisl1a'WOiwyclhzaSlad on~runizacJi ~połee:znej do.t'arł do Ików, Hozą'cego OIk,ołio 2 tYlSliące głów liudu Ilia pograniciZJu Ug.rundy, K'enii i SudalD"J. Ku włraJsnej iClZyielnilkólW ZJgiI10IZJiedotarrł .zlnalc7Jni'e da,lej, do ~anilc ClZI()iwU'OCIZ.eńlS:t'wa. CÓŻ talki'ego zo/b.aazył tam dośwtiJaldiaz.OIDYbadaiC:z ter,enQWy, z.na'Wlca lud&w ło.wdecJki'Cih, wylUI1wany 1JI'lopkicl i'Clh bog.atych i ~adnYClh ulWaJgi kJultwr? Cm tl8J'kIietgo, c,o kazało mu bez ź,enaidy w kisi¥'Ce będą.cej rawelacyjlnYlffi pomielSlza:niem inltYlffin·ego plaJffiięt!m.iJkaz ll1aulk'OIWym esejem; ,piJsać o ~aoh, WlSbr1ząlsiie,bez:raidruośoi, rezyglnac:ji i rOlZIPalClzy?UCIZluIC.iacihi s,tanadh jaJklŻe odległy'oh ord tego, co daZJnawać po'w,inienOlbieik;tY'wny i clhŁodll1Ybadaoz I1ZeclZy:Wli!st1ood. Najik!róicelj mÓiWlią,c, TU!I1nJbut1lzet1knął się z ludem zreduik'OlWanym d,o poz;iomu binlogioi. Z Ie.Idem, kJtÓiry w· wY'IliiJk.u SiPLdtI\l nieikoI1ZY\Sitny'Cihdk.oli'(7JnOOc'1,w t'raikcie ży:cia jedn<egoQ pcJkoleITl!ia, UftIDaiCUSlWIoją bO@l'tą kiu11tiUll"ęs,pol,ec'ZIOą i oolohową, a wszy:s:tJko 00 oib-ecIliie ,poo·ia«iia, to iIllSltyll1lkltsamOlzac'hOlWaJWIClZy. Więzi wciJzi,nne i sąs-iedizJlcie, po.cwude WlSlpólinOlty teryltiolr,ia'llnej, regtuły Wlza,j.emnej ws<póĄpra1cy i pOlffiOcy, wierzeIlJi;a i zWY'ozaje, etylka i e1;yIk!i,elta,mo,ra}nolść - WlSlzyo;t'ko co e·zYlDi nas istotami społe'cznymi - przestalo. mieć dla Ików jakiekolwiek znaczenie. Odrzucili oały t'enbagarżku,liurrorwy, poIlJieWla'ż w na.jmnie'js'zym stOlpn!i!u nie pam<lJgał, a Wlręm: u'bruidJn<iał reailiozację pordiSltaJWOlwego ceLu jerdl!1lO6Itlki:prlZeźy·oLa. W imię tego celn wydziera się ntaijlbliiżJszy:m OIst-at1m.ikęs st:r.arwy Old ust, ulk!rY'wla zctobY'.cz przed otoozeniem, pOO1Zluica2'Jffi·a'l'ł)'lch bez. zadlo<śćulazynienia ZJw)'lClZajOlffip ()IgI1Zcl>awy.m, gdy'Ż w~ązaŁOIby się t,o z kOiIlieązJD<oś'CliąUiI1Zą.'Clizen'iIa sty:py, wYlPęc!lza. z domu tl1zyletnie c!lzieoci na poo'wie pewną śmi'erć M. ibd. A:u<tOlrz prCllWldiZli!wąZlg;rozą, Wtóra udzieila się rÓiWlruiei azyrteLnillrowi, poi!sze o dziesiąitJkatclh syltua1cji ś.w,iadoząJcY'dh o zani!k,u 1'"Jdz!lddh UIOZUĆ u Iikólw: litośd, miłości, soltdaI1ności, skłe>nno,śd do po,ś1Wlięceń. Is.tnieje u nidh ty,llkio jedno "dOlłIDo" -, mieć pebny .żołądek. ObojętJnie za ja1ką cenę, ohojętnie azy:im lroSlZJf;em. Głóid UIOZY'J1iłz .lIk.ĆlW.~ loUiOOży.ją'C·ego nioegldyś w "noomal1ny:m" ZOingani:W1w:lnym spoQłeczeństwie - tragic=ą ilustrację niezbyt często obecnie przypominanej te1ZY .. Hoiblbesa ·0 prcz.erdikiul/tJuirlowY'msita,ni.e .luid\Ziko()50i, s'tanie dz\k.OOci, w .kJtóry;m tlmy:ała bi()llQIg;i!ozOIawodna WlszYlSlt1lcicihprcz.edWlk1o WlszY:SltJkim,wo'jna o .p1"ZeftT1wiaJOie. Stralslz}i!lWy głód t<r;wający loai,ami, bez żlardnej nadziei· na leps'zą .pI1zYilzłoŚć, SpOIWOdOIwał, ż,e ,,1:koIwie wytrlzelkH s'ię \\~szeo]kiego z1bYlt'kiu W· imię indY'widual1nego przetI1waJllia i.w rBZJultaJCie p()lWlsitabo ,pr,emiębez ży'Cila, bez naJTni~nośc~ i bezClZlowie.azeńlsrtlw,a". E/t·noLoigia ZlD<apod!Obne prlZY'IJ;aldiki Pod W\pływem k'lęs:k elementaTtI1)'Clh i de'S!tru''kicyjny;oh sikJUltków kio.'DItaik.1r.l. z ludami o wyższ'ej, elkSIP'<l!ruSY'WDeoj kułltl\l'I1Z€, zdamały się wYfpadJki kułltiu.rorweg.o r,egresIU pler:nJi'On. U padały sy,s1emy wier,z;eń, prlZew;arlościowaniu ulegały autorytety, totalnie wątpiono w obowiązującą dotychczas mOlralność i etykę. Za,gJI'olż'eni głodem ZJbieDa'crz.ei ·~owcy zaibija[i srtal1c<xw i poI'!ZUc.alloi niemQw!lęota. WYlPadlk,i tallcie na'loeżały jednalk d,o ni.ooodzJiennych, naa:tzulcała je ~połeClZlIlJakioni'€lC!ZII1'O<Ść, były realmcją zaJSady, że in'terooorwi gru'PY, to zDlalClZypr;zede wS7.y:SltJkim jej hioQo,g'i'ClZJD<ernu pr.zetII1W,a'nir.l, poi<liporząldJk()(Wany byw.ał ~nier€ls jednlQiSlbki.Nie znajdZi·emy w tY'm żadinej arnalQlgiJi z .postlWOwatlii'ern Ików, gidzie diZieje �się alkur.at o.drwiI'o:tnie iluteres ~Ufpy S\POł·~nej, naJWełt podstawowej: oodJzLny, u&tąjpić mUlS.iJlr:zed dohu'em jedin'O'3'tiki. LkowJe z wielu punlkltóiW WliK:IJzeni:a są da.a etnolOJga crz;ytrnrśwy:ją.'tikQwyro, Zbiorowością W!ręc:z nie do pomySlenJia. A jednaJk iJs'tn:ieją, buidJząc pesymisltycame re~ f:l.eksje. NiewiarYlgodnie Sizyib~ie tecrIl(po r.OiZ\P'adius'poł'eClZeń:sit:w,azdaje się pOltlw,ier~ dzać WYlsUlw.anątu i ólwldrzie nieś<mial0 tezę, że, tl'wa~o,ść te:g,o., e'G na:zylwamy kuJtUlrą i życiem społecrz.ny:m" jest niewielka. 'D:l'rIJlbul1, negując iSit'r~ieni'e wroidzonylc,h ozl()(W1iekowi coc~h slpołeci7JI1Y'ch,idzie w sWIO,i!Clh wywodac:h b(lli'ldzo daJ·elk,o budząc nasz spnzec:i'w. Mia jeldrnaJk mOTa.1,ne prawo do ta:kiegi() Sltaw1anro spra'wy. Zdiolbył je pmz'ebY'wając wś:ród likÓiw pmez po.naJd dwa lata, cierwią,c PSY'chi'Clzne i. fJi;zyoone katusze OIbs·en..nują.clu,drzi, ktÓl11zyna jeg.o o:cza'oh prrz;·eiSitaow.aH być ,/ludźmi" w naszym pojęciu. Nie WlZdDaJ~a.j<my się za't,em, gdy tJwiepd!zi aUitm ni mniej mi więcej, ż·e c·ec'hy ludZJkie nie tylfko nie są WlrodizJone OZilO'WIieikowi,ale Wiręcz, że ,;rratu:r.al:ny<m" slbanem b)'ltowania nasfZeg,o goaIttu'l1ikujest s<1;.aJI1, w jClikim zllJa,l·eźili się Ik'OIwie. "Powierzohownoe w C1ZłO'Wlielkiu jeslt dob,l'O, s'iilna i głębOlka w,oiLa życia" twierdzi Turnbull. Kultura jest dobrem, o które trzeba zabiegać, walczyć; życie społeczne wymaga trO's:kHw,o,śc.ii pidęgn:a1c'ji. Nie są to walrio'ś!Ci dalne CIziowielkolWi, ani clostatet:znie w nim L1:t'nwallO'ne.ZatJraceni,e czlowieczeńsltlwa mote nam :'lię pr>zy:t1raJić równie łat'wo, jak :z;darzylo się to likom. l - Zldaniem aUltoo:'a - nie Jest do tego pO'tr:zeibny bY'najmniej ka<~atk:liZimnuikfiearny, erą głód bQdą'cy wynilk,iem prze1udaienia. WYlsit.iUI'C:ZY PO'SiU'w.31nie s'ię po dr,odze, ~fuą teraiZ iJC!zi·emy,drodze !'lpOitęg,owanego egoizmu. Przed nami - w opinii Colina Turnbulla - majaczy już wizja społec:zeńs.tJwa bez Lu'dZlki'ch c'CIch i u'ozuć, c!hoć nie kouiecZJnie umi'erają<cego z głod'l jaJk likowie. w.awto.ści k!siąiJkIi bry,tyjls!kQego elbno·l'oga nie da się pmecenić. Dalie ona etrliP.iry·czny mater.iał do refJed{jsji nad is.tQltą Czbowiiec'zeń(sltiw,a,sen$>em i celem życia lu'dizkie~o, mec;haniJZlmami, jalkie l'lZ~drzą lU1dZJkąkuJrtmTą. Jes,t talkże dosikonały:m przykładem s'zozero'ś'ci, jakla pOIwinm.a cecholw:ać badac,za -, et:noJooga. Sz:czer,ości w wyrażaniu swoic:h opini:i i sądów, c'hoóby najbamdiziej kanitro'wel'lsyj:ny;ch. Autor nie ukirywa l>'wo,jej beZJradJ](),ści w o<ooiJczuSlpr.aJWi sytuacji, lctÓTe przerastają być może nie tyllw jed'llJols<tikę,ale i cały ludlzJk,i gatunek. Jego pesymistyezna w gruncie rzeczy relacj.a uczy nas Slpoj'menia rzeczY'witsltoś'Ci w twarz, rzeezywi'Sltości choćby najsbras'Zln1iei's:zej, pnzeslt11zega pnzeid la!bwym ooptyJmilzmem, ktfuy jest niczym in11ym, jaik ·lciec.:zJką pI1Zed prawdą o li\.ldizJkiejna:tunze. Ryszard Kamtor Romain Wa'c"ho'wiclz, Pol sicie korzenie.' Opo.wieść o życ.iu polskich emigrantów Ludawa S/pMdzieIJ..ni,aWY'datw:niclza, Waros.zalwa 1980,s's. 33.5, ił. w Brazylii, To VJ1prai'Wdzienie piel'W1S1zyu:tlwÓir dokiumentaJiI1o-ftliter,a'Clki o poJoskiJch osadnikach w Brazylii, ale dizi'eło na pewno należące do wY'fóŻll1i,ają'cych się. LSW której chwała za wy;da:J1lie pr,wcy Romana Wachbwioza - niestety, pOlską:pila irifarmacji o au!tor:ze, prz.episuję zatem notlkę o ni'm z wyda,nej przed dziesięciu loa>ty . ki5JięgiEmigracja polska w Brazylii. Sto Zat o·sadnictwa. "Roman Wa,C'hOlwiaz- ozyJt,:1my tam - U'fodZli.łsię w 19'04 I1O'ku w .'\iraucfurii. Uikoń·czył ~olegium im. H. Sienikiewkz.a w Kury;tyibie. Wi·elo1-etn.i nau'czycie1 sZJkół pols.kich ... jes.t a'JiliOlr·emwielu pOJwLeści, sztJutk scem'hCiZJnY'ch i tluma0zeń". T,o już Dra'Wie WSJzY's.t!k,o, ZJnacznie więcej da slię odlozy;'tać z kis-iąŻikJi,o kitórej tu m()lwa. �310 Recenzje Polsklie kOTzewLe ma,ją chaJralkite:r wy~a:£nie autOlbiJograf~c=y, to Zires.ztą decyduje o itclh niepoW!t'aJrzail1nej WlCłrltooci. Aiwt'oo,t)'lZlffi,preeIbi,ja z kaid ej stlwn y t elkIsitu; nierz.wy\\cla pilas±Y\C7ll'lQŚĆOfPilsu, dbałość o szaoogóły tYlPU etnog;raifia:z.lnego czyn·ią prCllcę niemall d.OikJl1iffimlltem.l1Ii.eOldlbienadącjejtymbY.naljmn~ej walorów liter<lJckkh. Jest żywą k:r1o.n'i!ką poiWI$IaInia i j;,mv,Clllliajedne,j z poil:sik.i~h osad w Braizy1ili, ale talkie dzi~k.:i umiejęlmie wIP1eciony>m k()lmenlt&nzom iruf'OlI"ffiurjeI1Zate1I1!ie o sprnlWalc1h ogól'ni'ediszyJeih, o problemaJCih dr~ąJcY'ch całą emigraICOę poilską w Birazy.l1i na prlZelSlt'I"'zemi,oot.a;tIl'1iICih ki~]kiuolziesięlcLu lat. KisiąŻlka niesie ll!iel1lwyilde bogCl!tą imeść, nie SiposÓlb więc w króltlkim Qlmó:wlieniu wy:dOibyć WISlZYlSitlki'ch wą:tik~. Na kd;]Jka spraw należy jednaik ;lIwrócić ·.llWlalgę.P.oLskie korzenie to pean na c:z.eść wytlmwlałości, ,pra'cQlw:i1ośCli i s-olidalm,o~ci podJ~i'(jh ClhłQPÓW, pIlZe<nUe!S'iOInycl1 w wuidrne i jaime odmi'e:nne o.d r.oidrzJ~y'Ch w"lIrIUin'kibrazylijski~o inlt,errioru. Zwabieni do Brazylii mirażem ziemi mlekiem i miodem płynącej, natrafili na diziewiczą pt1IS1ZCzę,ni'e2lll!Clllląi gI'!oź;ną fa.unę, nieżyciZl'iwą czlJorwi,elkow:i rośUi:rl!IlOŚĆ, nieUljarzmicllllY i nieobliJazal;ny k,llimart:. WISlZYSItikio włJaśdlWie SlPI'zY'sięgło się pnwciw oSladn:i'l~om. ObojętlIllQrŚć właidiZ, ni'echęć tubylcÓJw, a przede WlSzystlk~ slama pI'zyroda. By.ły t,o barie:ry z poiZJOl"lU n~e do pnzebYloia. Odlwr<Oltiujedna/k nie byro. Osa:d:n~cy przełarrnaJ1i Wlszy/s!tlkie ImuiCIJnośd, ClO kJs.ią;ż.lk.aW:a,cholWli'CZa pdklazJu,je z drama:tym:ną dl11OlbiaZJgorw'Q;Śdą, godiną na.jwytl.mej potclh!wały. 'fuzebili PU=ę, wydZJiena[i j-ej skraiwrki .pod UprCllWę, '".l;azyili się gOOlPodaII"'OWa!Di.a w nowy.ch, UlPiomny;dh wtręcz nri.1wedy \VIa'runikacih. N!i·e uiglięli się przed hu.ro.gan;amJi, ,powodrz.iami, SlU'Sza.mi, pilagami SlZikJooll!ikÓ'W,ni'e ulegili atmOlSlfe:.rwelaDl~sltrwa i ()góil:nej a,bnegac~i, talk c:ha~alkterysrty'c.=ejd[a tu!by,llczej IUldil1loś'ci te:renÓiw:, gdzie zClJmies'ZJkali. I cihoć złożyli wioel1,e oif1La/r,przecież wy;pełniIl:i ob()wiąJzelk wiOlbec s'iebie samyich, s',woiICih roolZiIn, wobec kinaju, 'k<tÓiry uidi71ielił im scrhr()!!1iieni:a i wobec kJralju, krtÓiry z.ostaiWili za o<:eaill!eIffi . Nie m07ma przeoc:zyć falkfttu, że P,ooaJcy w Brazyl~i byli krzeWlide,lami w)'!lJs.zej niż miej'S'corwa kUilitrl'I'Y rołlIliJC!zej, WYIŻISlZ~'()stam:da<rotll żYJC'ia, a ta,kiże berz wątpienia wyriJgz,ej świadlOlffioŚC'i Slpołoc'ZJIle'j. Ta pfCl!Wd1a w.iK:lJolcrz.naj-eslt na kalŻJc).ej sbrronie kisiąrżik:i WIĆl'ClhowliICza. Nic dziwnego. Nie byli to przedeż - jak do dziś sądzą niektórzy ciemni, pIY'mi1y;wni clhłqp.i. Na eU'Il'ilgioo/cjęs:zły jed'll'os1Jki na.js;prY'tiniej'SJZe, najbm1dziej aiktytWne,oo.zllla'c'zające Siię tY'm wd:zaoem ~eil~e11lCji, k1tórn umożliwia d:ositosowamie się do oojt'1lUidiniejJs'zy.c'h wMu'l1IkÓW; ludzie wyrtmwa:li i .nieurS>t~Pl~wi, ClZę5ItOposiadająICy wy;sokio rOOlW'im.iętą ŚiW·iaJCiom.ośćl1Ia'l"OOolWą.I ta!kicili idh widzimy 00 Olbra'zalcih mal(}wanych przez niezwykle spraw'ne piór-o Romana Wachowicza. !Judzi'e, k1órY'c'h opisuje WCllc'hOlWjlc,z,są dIQWralwdy na mia.rę crosóiw, w jaikkh p[",zYSlz.ł,oim żyć i wam[)JkÓlw, na jalkie w Bnazyl'ii nal\ma!i'li. Aultor.owi wdaŁo się .SlZJc'Zęśl1iw.ie ulDiGmąć paltolSlu, jego bO'1miteoowie nie są ze spiżu. Mają s,wOoj,esłaibloś,ci i śmi'es'21nOlS'tiki, w ich ży'ciu wy;damania d1ramattY07Jne pI'Ząpl,a1.ają s,ię z humocySl1;ycrz.nymi, talk jak cod'Zienny !;rwid z 'oowiilami be1JbroSlklie1jzaibawy. WarchaWli.'Cz nie iJdealilzude QiSClldlI1iików,ni€ czyni z n~dh symbollu. Irdh iJzooalc";a wobec -otoczenia, poc:ząJtlkiorw<lni'ec<hęć d,o· pomadel,emenlta.nnej o,Ś'W'i.a~y, pewlIllil zaścianJkowość i ni·ekJiedy ujawnialją,ce się O',gJroIIllifazaniamyślow)"Ch hO'I")'lZonltÓtWnie mogą budzić e'nbui71jammu. ISI1Jni'ejące kOIn.rfil'iJldywewfnątlI'z g,l"lUIPYu!karzallle wSlbały Wlrę<C1Zdrastymmie, bez.-.ll1golwed tarY1fy. TiD WlZJITlIaml!i'a sHę wylralZu powie'śCli, potwiendiza jej dOlkiumemrt;,a[/nyaiUlt'enlty;ZJm. Utka,za'ny zosl1:ał talkŻJe, tlruidny i ct:OIŚĆPQlw,ollIly, pwces slPOłecZJneg-a dlo,jr2J€IWlaJnia po~S'k'i<c'h osadlIlLków. ZalP€lWIIl.i'WlSZY Slobie i s.woim wd"llinom podJsbCl!WYby>tru ZalClZęl'i wy'chodzić na zewnątrz, by stać się z czasem obywatelami wielkiej Brazylii. Do- �311 Recenzje s1arozyJli jej nie tyilJlro ~eso: wyJ1lraJWU'lyoeih r~!ITików, aRe t.a1Ime intel1i;genoe~i: profesar&w, lWięży, pUsallTLYi dlz:ienmJilkalnz.y. Saun aUltar jest tego doslk<YIlilłłyunpr.z.y·· k.Jiad-em. U\pór, wylt.rwa'Łość, priaICowitOtŚć, sillne przyTWliąza'11ie do r<JOd:zJiIIly i kręgu są.siedzkiego, solildaamość, to warrit;o!ŚiC'inJa:jcermiejIsrLe· dloa 7lbioroWlości osadniJkÓIW, canne dla każdej 2lbi.o:mwośoi 1uidi1Jki,e<j.GłębokJi paitciOltY'21m, miłość - często n.am:at berzJkirytylozm.a - do kiraju, z kJtÓlr€fgo w)'lS'2Jl:i,.piel1~ow.aiIla z pdkolemó.a na po1oo1eme zaoWlOiCOWIała,j'aik Slię wylda'i<e, na gIIlUll1JoiebralZyJ:i:jsiJti,m w S2)C'Zagó1ny sposób. Pola,cy w ~yll'i;i - maroto głębollcie pr~Qn~e - należą do jaj na.jlEWSZyidh obYJWateli, OIbj'lwat·al'i kr!aJju, który ma 'kJróltłką i troldną hios.'t.or>ię,k.raju, w krt:Ólryro na.ród wciąż s'ię dqpier'o kJs~tal!tuje. W tej syitrJalcji rola PtalaJkÓIW i re!pre~'bowanego pl"Zez nk;h sj'ls1'e'mu wa'I'lt.:oŚ!ciwj'ldlaJje się nietllwyJde i!SIt'OItlna. ,KJsią,żJk.aROIITIall1Ja W.adHlIwiJ= nie jest łavwą 1el{jbu.rą. SPOl'>Ow niej styl1'i~y.c:znej ma'l1Jiery, w doibryun ZJresztą rOlZJUmi!enliJutego tenm'i!nu, lliaJs'Z;pikOlWaJI1asloWII1i!abwecrnpom,wgla.1IS1ki!m,wyrmaJga SlkiulPLenia. Lecz t['lll!d SIt,~krot'nie s'ię OIpła'Ci. Oto bowiem obcujemy z literaturą wręcz porażającą ładunkiem emocjonalnym, jednooześnie głęboką i mądrą. Rorman Wi(ltclh.ow,i1ozdał nam epo,s na,sy:cony doklUrmen!1<a,Lną prawdą, epOS o naj{Wy1Ższylch cmot,a'oh czŁOIw,ioeka,o jeg10 potędlZie i nie:l'slt~ifw;oŚici. Nalk,r'eś1H w:i:z,ję praJWdzi!wą i gonziką zalraJzem, lecz w surm:i'e Olpt;lnmLsty!c'7Jną . .L'a1"chUec't'Uffe TlUrole }r.anr;.aiS!e. Corpu.s des genres, des tyrpes et des variarvtes. CoJ:.100tion diJr.iJgee pair JeaJn CUIUs'ea1'1El1", MUlSee naJt10mail des arts €'t tr.a.d!i.tw.n.s POIPulaiJres: H. Rauł.in, Savoie, PaJrliJs, B€lI'tger-iLeVlraul1t 197f7\ S5. 2'41, iI., ry.s., m~y; H. Raua'in, Da'Uplvine, PaJrliJs 1977, SIS. 27'''/1, ill., 1')"5., mapy; H. RaIU.J:in, G. RaWs-Gi1ocdani, Cone, Ra.r;i's 19178, 86. 25'3, il., rys., ll1Ja\py. ,WieilJoltOffiOlWapUlb1iJkalciia L'ancł11iJtecture rurale jramr;aise stanowi jeid'n'o z naljwiękis.z.y!dh pI1ZedsięWlzięć C€Il1itir·e d'·ett1UlloJ'Ogie f1ranoaiJse prlZY MUlSee nati{JlIla'1 d€iS aJl'>bset t<radiH(JIIlIspoPUilJaillres w Pa:ry~. KdlekJcjję pnzewiJdyiW.amą na 22 tomy, wydawaną p0!DZąlWISIZY od 19/717 r. (idQ 1983), z .kitórej doty-eihczalS UdOSitąpni:onoo pięć tomów *, uzmać można, jak się wydaje, za najwybitniejsze osiągnięcie powojennej, narodowej etnologi,i francuskiej. PlI'acę pod red. J. Cuisenier'a opracowano poci pa'ttI1onaltem i przy wSlPół(pTla'cy Minifst€fnsMva ~uJ!tJutry i środowiskia Naltulralnago, Mtni!Sltensbwa RoQniClbwa O,raJZNaJ'odowegio Cen1\I'lU1mBadań NClJuiloo<wydh. . Sttwonzenie t'aik f'·.l'n/daJmenita'1neg,o dzieła nLe był,()by pralwldolpoidobnie WiSpMc2Jeśnie możliwe, gdyby nie dysponowano bogatymi materiałami dokumentacyjnymi, 2JgJ.'lomaldwlnymi w l:aita,oh 1942 - 1M5 w tlralkcLe sy.sitemClJtylmmych badań proWa.diZlOnych pod kierunJk.iem P.-L. DlUldhalrlre'a i G.-iH. Riviere'a w zes'pole 50 alrtchiltektow. Qpra,ooWlane WÓWICzaS 11'7519mo,nolg1raJt'LisZlcZlegółowycl1 diały podlstaJWę do da1szyoh s!tJudiów podjętyol1 w 1916:9r. pnzez OEF pod kJLemnlki€lm J. Gu1Jsenier'ia. P'od C. • w .r.dkJu 11979 uka=ly ·Boyer, Franche-Comte, sdę .dW\3 daIsze Itomy: M.~N. [)enilis, IM.~C. Lyonnats. K'olejne tomy obejJmą następujące Grloshens, Tegiony: Atsace; Nord, P!loarrl1e; 1N;Orm.andie,Perehe; Ile-de-France, OJrleanJai5; ObałIllPagtle, tA.r:dennes; LoTraJine;' ~ne; Ma±ne, AJnjou, Tou:r3iLne iBeI'ry, iNlvel"nads, 'Bo=~; Bo~~ne; Poito.u, ChareMe, A.n:gQuIIl'OiB;iLIlmOusia1, Auvergne; Perigord, Quercy, 'A!genais; Ha·ut LaJngUec1oc, Rouergue; Gascogne, Pays ,basqu.e, Hearn; Les Pays ltoU!lousa:lJns; :L~uedoc" lMecuterlnlm~, łloIussIUon; Provence, Có.te d' AzIn'. �312 Recenzje bez;pośredninn naidt7JO[f'eIll1 H. Rau~~n i PlflZy W1S1pó!IPra:cya!I'ichJ~telktóiw,mUrliea~nikólW, k!oil1'seI'iwa110'TÓfW i aiI1c1hiiwilsltówpl'zejprQwaidzono kiliku[,eltinde pogłębioll1e badania anttr'apolo,g,icz:ne, w .kitó!I"y'cihz jednej sltlTOIl1Y 2Jwery,f,~koOlWanlQ, u,zu[)eł,n~on'o i na nowo 2Jdoi!;;]umen!tolWlalY1o mater:Lały zebI1alUe w laJta'dh ClzteI1dz'ielstylc'h, l. d.r1ugd'ej, OlPra,c,owlano nOlwe monolgtr,af'ie, '..l,zyrsikiują,cw ten sp!olsób w pe~l1'i rejprezenlta'cyjną i możiliwie krolmplelkislOiwądoikum,enitac,ję tiraidyicy\jnego, fxancoU"s:kiego buidown.iJdilwa wiejskiego zawierającą się w ok. 300 tomach. Wyda1wa'na koO'lelk1cjanie obejlmu:je nlaltulra1Jnie W1slzyslt'kkh z.grOimadwlny,cih mat'eriałÓ<w. Nie ma być, j'~k zamna,C2JO'l1!O we, wlsltępie do każldelgo tomu, il1lweDitalI1Z,em czy katalogieim oibi'ekitów alr1cihli:beikitulrywie.j:slkiej, ale takim kih zbio:r,em, kltóry uw:zględini,ając najlba,ndziej reprelzelntalcY'jlne tY1PY i ich wal'ialDity umo:cliwi meltoldyCZJne badanie ZJró:żmi:colWaniabiUdawn:icltwia wi'ejislkicgo F,ranlcj,i i okreśh jego naji'Sto·tniejsze oeclhy. Celem pracy jeSlt: 1) o!kre&lenie na i1e to moili,]we tlradycyjlny,ch f.mlm aJTc'hitekt'oni:Ci2Jny.ch bu.dOlwniotiWa wiej:sikieg]o F:ralncjli; 2) pnzylgotolwan'ie dzięfk,i meltodyClzmie zehralnym ma,teriaŁom s,ZJcizegó1olwylohstudió<w foorm i interpret a'cji ich funkcji; 3) apI1aJc,olwalniejalk naj:Daicj'Olnailiniejlslzejpoli'tylki o:Clhwny Sp'Jśc.izny alI10hiteiktwry wi ejski:e j. Prrzyjęty w całośd pwbHkaicji układ l'e.gliona.lny jest zg,odny 7 wkładem z'aiwartYim w atla,s'ie l.i'n:g'W,il"~Y'ClzniQ-etlnQjgraifk2JnYlm o:ruz atlals,ie hilslt:orye"ny,m, eo w is:totnej mierze 2Jwięlmza jej wa'lolr po-rÓiWllliaJW'ClZY i umoŻJliJwia dalsze studiG. hi:s!tOll'Y'c'Zno-kuJtull"Olwe. W trzec'h prezell11tow1alnylchtomach ukialzano i za'ila1'iz()!\vano trady,cyj·· ne, wiejslkie ouldolwlni'CitlwoSabaudii, DeH~naitu maz KiO'I1syik:i, z.arysOIwa'ne wyże'j cele p()stawione w sam)'1clh baid:aluiac'h, jak i w publl:i!kolwanej kolek:cjli 2JOiS,tały,jak s'ię wyidaje, w pełni o:sią.gmęlt.e i to nie ty,llk~) dz:ię.kii s,zerokiemu w nkh '.l:dizialolwi sipecjali.stÓiw wie[u dylsicylpl<in,ale pnzede wlszystlklim dzięki rygorylstY'ci2Jnie pn~esibr!zegranYlm pOldlsrtawolwylm 2Jałożen!i'om teorety,crz;no-mC'1Jodolog1C2Jnym, SfOII1mułclwa:ne przez J. Cui,senim'a 2JWlraicają U!wagę jako interesująica propozycja podejśd,a do a:n:al:i:zy t'l"'a:dycyj'nej arah~t'ektury wliej:sk:iej, a pnze:de Wo,zystkim do sltira'teigliibiUdolWYjej tJlPo:llogii. Jia:k pOldikreśla au,t'Oil",zaprezen.t'oWla:ne podejście badawc.ze ma c,ha'Talkiter allltirolpollo:gi,czny i wy,kOlr:zylstuje załO'żenia P. Boudona, któlry wylka,2Jał, iż istni,eją ZJwiąlzJki między st'I1ulkJtiu'rą języ!ka a stlI1Ukt'l'rą obielkrtu apoh1tektoniazneg,o. W kaŻJdYim możlna wyróż,nić jego części składolwe złoż:o:ne z zespołu elementów jaikie stwoIDZył budoiW1ni1c.zy.k'h oało'ść t:worzy u'kład dany obieM al'C:h!itektonic.zny, dla kit6reg:o Tealllilzacji uruchomiolllO te, a nie inne częś,c,i skŁadolwe. U/kład jest wylt:wolPem sY'nt,aktycznym, ale podczals gidy w jęzJ'ku łań'cuch synrt;algmatylc'2Jny jeslt na!stęipSlt:wem w cIZJa.sie,to dil.a obIektu a 11C'hitekt,onic:znego jes1t Wlspółwystępowalnielll1 w pr,zestI1zeni. Jedinolc,ześnie da'ny wytwór, IlIp. 'ipecyfiiezny dom norma:nrdlz'ki, nie jeslt relZJu:ltatem jed:n.ego syD'ta1klty:c.znego 'llk'ładu Clzęśd slkladowy'clh, a,le równolc'ZelSIl1Y1m zels:połem wielu ulkła:dó:w. An:t,ropO'lolgilc'2JDośĆ podejśd:a w bada.ni,adh t'radycyjneg,o bu:do:Wl1Jic:t'WawiejiSlk[eg,o polega jaednik w pr:zedstawia'nej pUlb:l.ika'cji, jak się wydaje, nie tyle na p.rzyjęciu niektólryc:h zało,ż'eń s:tir:ulktur:alny1clh, aile przede w:s'zy:s,tikim na antiropol'Ogkznym widzeniu śr'odolwlisika mies;zikalneg1o. J'els't Oino !":01z,pa:ilrYlwalne w całej s:wej zŁo;i:'oności his'ioTy1c'zno-lku[rt:u,ro'We.j,PNY peŁnym uw,2Jględnieniu S1t:p'lk'tury os'a1di!1i'C'tiWa, orga'nizacji społeczmej, poziomu rOI2JWlojui tYIPu g:Qislpoidarki, s'tos:olwanyloh technologii, funkcjonujące,j o!bY'Clzajowośd i ohI1zędowośd, a pr!zelde wrs,zys,tlkim ZJmi'en~ających się w czasie WZJorÓlWku1tulrolwY'ch o:dinoiszą~ylc!hsiię do spo'sobu zalmielsizJkiwania i pr()wa.dizenia g1osiplcda:r:kiwi'ejS1kiej. ,zalpre7'en'tOJwarna w pracy tY1Pol'Ogia tmdylcyjne1j a:whri:tekltury wieJsikiej posiada warlor sz;cizegó1:ny. JeJ zasady decy.id>'lją o tym, czy dany ohiekt al'chiitekto- �Recenzje 313 I1Jic~ny zosrtlał swz,egóŁ01W:OzanailiiJzow;any. w ozęŚic,i dokJuJmeIlitacy}nej pCJISIZlazegÓilny<:lh t ()Iffió:w, ozy też nie. TYlPolog;~a ma oharaiMer ciJwu':.tOlPni.olwy.Wyrr-óŻirna l'odlzaje i ty!py. Za rod7Jaj (Lub podTOldz.aij) UlWa,Ż<lsię ze5lpólorbi'ekttó,w u7JnaJwanycih za podohne pl'ze.z i.ch uży;tiko!wniJkÓlw (mli,etSzJkań;ców); za tY'P - ze~pół oIbieik'tów ui7Jnanych za podolbne pr1ZeJZa Ilit1rtapol'O'gia.ROidJzaje nie są PQlróWJnYlwallne m1iędzyregionalnie, częsito oIkJre<Śl'ane gWaJnllw<o; iden'tYlclZlność zasady DUidOlWYoha'raJkrterY'~uje' natomia's.t tYIPY. Dzielą s.ię one na podJtypy i w,all"liaJIJJty wedhlg JlI1Zyję'tego sc'hematu k;lasylf~ka'cy'j'nego zło;7.onego z zeIS,pobu zmierunyoh ('ooInOlSlZący'ohsię do azęścl sikładowy(:lh i iC'h u'kłaJdólw). WlaJri·an't stanolwli zespół OIbielkttólwo naljm~Tiej!s'zym rozpnwSltlr;wnieniu i na.j;więk~IZlcljzJbierlności ceCih w hier,aI1chii tYJPÓiWi podtypórw. Typologia uwzględnia 3 zespoły zmiennych: l) składnik,i architektoniczne (composantes archi;teci-u,raile's), 2) Ulwar,u,nlkOlWla,nlia pT'Oigraill101We(.co'Ilitr.a~n:tes de .pro,gJramrne), 3) met()ldy kiOln:Sltir.U'k'cji (IPr.od~des de COmGh1U<Ction).KaŻJdy z zes;pow Zlmienny;oh złoŻJo·ny je:;t z stzer·eg'U sZlC1ZegóŁOIwYloh wYlZna,cclJllJi;kÓlw, których c:haraklter dkr·eśl,a Sipo!ec:Zlno-k.u1Ilu1'U1wa nzec.'IZywi:Sltośćda'nego regionu, a nie pnzyjęty 11 priOlIu s'chemat kbsylfi;kacyjny. W tI1ze:CihoonalWlia-nydl toma:e:h uw~gil.ędm~ono łą·czmi-e i UiZln,lno za Daj~s<tO'tni('.i:.,zcna'sltęiP'ljąice poJdiSJtaJwOlwewy.zna.CJZIniiki:d1a skladml1ków anc'hitektoln.icznylch wkłady (!Ji,c~ba bUldyn:.kó!w w za,grod:z,ie, spolsób ZamielS!Zlkl~wamia ludzi i Zlwiamą't, wkład ś'c,ia'lly szczytowej, gama kołolrylSitY'CJZIn:a) OITa~wY'ró:imia.ją'ce części skJwd'()lwE.'(,da'l'h, bal!koil1, tara's, s'c.,ho<dy);dla uwarurllkoiWań pPolgr.amowylCih po!o·ż-ellli'e, zró.żnicowa.nie SIPo!cc..zJtl.a-ekoIDo.mJi'c;zne, pnzezna'ClZenie l'ocitziJnne; dł.a m€tod kCl'IJJs,br,u.k'cji ma1erja!y i tec<hnJik<i&t'O's'owa'n ..e do bu,dowy śC'ia'll, wiązainia i pokryc,ia dachu. W)~róż,niOlny w danYlm regionie tY1P, podity',p czy Zlnac:z.ący wariant repr·ezernoowa,ny je<Sitw mo,aografii pr:zez l oblielkJt-lWiZÓlr. Mo·dele, do k:tÓir:l"dhOIdsy],a tYlPologia, są modelami stworzonymi dla potrzeb antropologa, nie zaś hipotetyczmymi modelami j~k,imi po:sJu'gilwaJ.i slię W'iejs;cy ou:downk:<.2'iQwie.Ni,e są też konsrtnuikJcja!ffii tem·e!tY'cZlnymi. Są reala1!ie ist.ni·eją;cymi bu<dymlkami j)·llnJkJcj.()nującymi w typoilogii jako obic!kty o:dlniesicnia, k.1Ćl1ry,oh miej,sice w nie.j może ulec =ialllie jeś.li siuWii,er.dZJi się, iż w jakimś z ze5lpoló,w Zlmi'einny,dh iSltni,eją b apdzi ej :lJrua·oząc·eod Ulw~g1lędnlionych elementy dys,ty·nkJtY'wne, TY'P ok!'reś'l'ono jajko regiona'1ny jeśli model, do któreg.o Soięodnosi, by! pOIwiclamy w Sipolsób dOlffiinują'cy na okJreŚ'lonym OIbs:z.aI'zegeog:raficzJnym, Ty:p ma s?JczegóIne odniesienie histoTyicl:zme witedy, gdy model, do którego siG odnosli, by! powielany w sposób dominują;cy w okreś'1ornyrrn wydnlk,u oza'sowyim, Jalk poct:k'reśla J. Cu1senier, zCIIst'QIS,Qlw<lJna w cata.śoi puibliikaic'jli tYIPologia polSiada przede wszy;sJtlk:i.mcha.ra!ktt·er illJls.WulmentaJlny. Ma z jednej soj;'ro'nyna celu UiPOI1ządkOlwan.ie l'egi,o,nalinegQ z,różnirC'O!waJniaaJrC1hiiit·ekrt.o,n~Dzmego, a z d-ru.giej umotywowanie w)'lbon o!bielktÓ'W uzmanYlch za repr'Clzl:mtacyjne. Może być więc wysoce dy.skusyj<na. Nie je"t uniiwem<l'l,na i być nie mo,że pr:zC'de wszyJsltk~ dlateg·o, iż zespół t:rad}1cyjncj <)'f'ch,Hek'tulry wiej;sfkiej ni'e bworzy żadnego sitirlu~kJura'1nego sys'temu. Ceclhy jakie w S,pOISÓ<b i:Slt:ot'ny rÓŻJllku:ją k'onk:r'eltne obielkty a.r'ohi'telkitornkzne międz)'lregtionICl'1nic, jak i we'Winąit:rrzpo:s~ClzególnYc<hregJionó\w, nałeżą do róinych klas i mają rÓŻlny chaT.ak,'t·er, I talk n,p. w zCli>poJe zmi'ennY'c11 Qikr·eślamy,c!h jallro U'waru.nkOlwalni,a prog'ra·mowe po!ożen'e, O(polzycja n:rzirny/gó'ry jeSlt waż,njej,s'za dla Delfinatu niż Ile-de-France, a opozycja wybrzeże/interior istotniejsza dla Bretanii niż P'r.Olwa.n.sji;· podobnie j.aik rup, w zmJien:nej :zrróż.nicQlwarne s;poł'eceJno-'ek()lnomiczne, olPolzy'cja .dom w,~nlog,radiniikalidolffir'olruiJka bardziej znCliClzą.cad'l'a S,z.ampa'niii niż Rou:s<siUrm. Dlia pflzeds'1:l<lJwianejtYlPo,lolgH waż/ne jest to, alby w kJolnlkJre!tnym pnzY!Pa'ClikJu rOZlpa,tnwne 2'Jostały wls:zysitik,ie wymiall'Y typologii, ,a na,Sltępnie zostały one pnzyjęte 1U1bOdir.711'oone- w te'j dnulglej sytu<l.'c\ti ·nie ty.Lko Wlt,edy, gidy �314 Recenzje nie wytslt~dą, a~e tailci:e witwy, gidy w danym. regLOIrrie dhara.ktterYZlUlje je powltal'7mliI1OOć,a w.ięc gidy t,racą wtaa.or różmdlCU!ją.cy.RIIZY tyCIh ~fożeni:aJCh wiejską ardhiteikitiUirę Kl()ll1Sylkii Del!flia1laltluodrÓiŻnia IllP. to, iż w pLeI1ww:.ym r~anie róŻlnd.IOUje ją buidaw1l1.ilc1iwo jed/no i W1ie1anodlzil\1lI1e,a w d!I1u~m nie, iż w pier,wlszym d.aohy klry1;e są trnema l'odrz,ajami dachóWlkJi (oboik iJnrrlyla'hmaJtelrliałów), a w d1iU1g.itmdwoma iltid. PllZY'j~a w pralCy ty{pologiJa ma więc dhaJr.a:kftelr wylSlO'Ceemplbryc.zny, a zarazem dość ogólmy, s,prOWlal~dąicy ją do cooh dylsłtyln1k!t,yrwnj"C'hnajltstoitJniejslzyclh dl'a dalIlego regi,ol1!U i w danym. peg,ilQlnie all:icIhrlit,eklton.iazmierealdizowanyrch, bez. względu jedn'aik na st.aitYIS~YlCl<mą ich pow~aIflZJaJln:ość (o umiejs,cOIwueoo.l w tYIPoliO~ii decydJuje nie H07Jba obiektów, ad,e zajmOlwana poz)'lcja w hiielr,a'ocihi:i tYIPÓlW). iArzediSlbaTwlionewyżej ogÓ'lme zaJiorżen!1a b<lidań i tYIPóL~'i w decydru,Ją,cy sposób 'W\Pł)'IWa'ją na U1kl,aid po\SI7JOZegó'lmy.c<h .tomów L'a:rC'hiwoture ruraVe jramc;aise. Każdy z nioh s!kł.aoo się z 2 crz:ęŚiCd:obję't'ośc.i'cxwo mnie}Slzego wlPwwadrzenJa o c'h'alra1kJteriZe h:~S/tOIrY'CfllI1'Oet.noilogiICl2lnyrrn,pmeld!sItoaiw.ia;j ą'cego ŚIrodiO"NliSkiomiesQ'Jkalm'e ctaJnego regionu, zaopatrzolIlego w bibliografię i słownik terminów gwarowych c'I1'az obszernej ClzęślCi doikJurrnen'j;,a:cyjnej obejmu:ją'cej kiJllkiaJdlziesiąJt (,w prz;ed,s~alwia:nyc!h toma!cih od 312 do 5'7) slZiczegól!olwyClh mOlnog1I'af.ii obielkitów a,pdhi~eklt()ln:iJc'Zlny'cihlub k'h zeSIPołów (llIlWI2lg,lęd:niooo ZalfÓiWlfioO bru.ctQWlnUictJWO m:ieszJkallIle, ja'k i goslPodartC'Ze i pr1Zemytsibowe), '.lłOŻOOlY'chw uiklad12Ji.e SiUJbrega!()lna:!lnyun: opralCOwany<:h w slPOOób m;ys-temra:tj'lZiOlWlalnywedług jedrnoi&tego SJdhem:aM.i (w st'osui!1Ikru do m:aJteriałóJW tarenowyc,h bCliI1dJz-ozSYJI1i\;,e1;ytWWany).W częŚ!oi Wiprocxwadiza:jącej, śr>od<JlwJJslk,omiesZJk.alne z'OOtalo u.j~e w zro.żlooym. konrt;ekście hilS/tOlrYJClZllO-kul!ltU'l'oOIWym regionu, w kJtólfym Uiw:~gJędniOlno mrÓlWlno pnz.esrz:ŁoŚć, jalk i ter.aźmiejs!~()śĆ, s'cihalfakit.eryrliolW'alD'Ow.a,puniki natulroaiJJne i tlraidY'cyljlną kiul,tru,Tę, omÓfWiio!):uozróżniJcowJal1lie tylPóIW br.ldo!wnkitwia wynikające z odmienności podsta,w gospodarczych, funkcjonujących systemów społecznych i pT.aJWIllO-ZJWY'crz;,a;jQ<wy'cih. Biwdyln,e1kwie,jisikii jefsi'; bu ,t!raJkitoQlWanynJe tylllro ja.ko z'espół e'lemeIJJtÓiw a\f:ClhitelkItOlI1i1crlJnYlch, a'le rÓNVlIllieżjail~o mie'jlS'Ce WIS:pó-łżyda srpołe=neglO, pDcxwalci"zeni,a d:z:iaŁalmiOŚci prO!dulkJcyJ,j,nej, sied[li.sIk,o r,oorzinne, czy w.r€lSrzJCie miJejs'oe :DUIIlkojlOiJ1,()lWlalDlia OikJreś'lOlI1y>c!h w,aJl'I1;oocisym!Qollk'llnyoeh. Część wprolWaalZa.jąca je;;t ihllStt:rowana i zaO(paltlI'lWna w rySlul1iki i mIaiPY. Ozęść ffi'OII101g1ra'f,irczną pO'p1f'Zied'za iJndeil{1s tYIPol,rygij'c~ny C'111a1raiklt'elryw.ją'cywy;róż1l1ione typy, poidtytpy i walr~a'nrty U1wlzg:lęd!noone W ~~oOlejlDylC'.h o[JIr,acolwendach. Każdą mcmOlg1r,Cl/fięl1O:zujo'ClZytnak!al1tia LdeIJJtyiilkr.1'ją,ca anaUzoWla.ny ()Ibi-eM. ZaiWiera ona m. in. numelr mońo.grafii, nazwę i numer identyflliacyjny depaTtamentu i gminy, lokaJLną na7lWę ob:sml"u obejrmru.jąrcego m;gr.odę, a talkie po!dl5JtalW;QIWe da'ne OIpi'SJując€ l'aglroOldę, g,oSlpodamkę e>raz stlain obie'kftu \V (JIktr,esi'e badań. K.a.żJda z mO'IlOig1I'aflLi sikłada się z crzęś'Cd opiIS>OIweji doikJumeIJJt'a'cyjnej. Ta piel"V\~sza ()lb~jmu!je QPiJs syj;,ualCylj:ny badalilelgo oibi,e!kItru;,u'kliad j'e'g1o Wlnętl'Za, anaJILzę prze:zma'ClZienti.ai Cliągó:w k'omulIl;~kacy.jny1C'łl, QP~s lw.nsltirrllk,cY'jllly OIfaz n.i'si,o.rię; Clzęrść drugą slt1aJno<wiiąi'liul';/bra'cje, ryls,u,nki i pLany. L'ar,chitec.twre TlUr.aZefran~a,ise jest, coO już i:>dd!kireśllCJ1no,d!Zielem wy;bilt:nym. Pe1na .pu'bHkia:c.ja WlSzylsltlkii:chtomów umożJ:iJwi \VIi'eioos.lIronlIląa'u.ail,iJzę rii,e tylko arcihiii€lktbaniJClZne~o, aile i kiułltlllrowego zTóżnillciolW:ania OIOSlZ<\1rfU Fcr-.aIIl'cji. Pir.a'oo mo,że s.banow.ić ta'krż~ dCJlSlk:omałymocl,el dla bada,C'zy mnydl ktra.jów zC'.mu:jący'oh s,ię bwdoWlnictlwem Lurdowytffi. N.aIJ..eooloiby mieć DaldlZ!i,eję,iż będ2Jie WlZOl"em rÓlWlniei cna pols,kJtClh ebno:gtrlafÓiw. Th1zeiba jedn.a:k pI1ZYPOlffilI1ieć,iż jejOlpll1alcoV\;Jande wyma,glałio ni'e ty.Hw lIDaJci2lny'cihnalklaJdóiW fliinans'owych, s/tlo'soWlnego mecenaitru, sze:r:oik,ie'j współpracy in,terdyscypliJnal1l1ej, rzesz entuzjastów badań terenowych, ale przede wszystkim pra,wie 20 letnich badań wielu wybi1mych etnologów i architektów. QpracoWlCllllie możliJWie 'lrornpIeksowej mo-nOglraf.ii i tYIPologdi t:mdY'cy;nego budOlWinkrtlWa wu'ej:siktiego w Pol:sce jest ~'dalIlderrn lW'.lliec=ym do ,podjęcia, aJl.e t,eż �315 Recenzje wyunagają'0ym Sizyblk,iego d·7JiJabarua. Et:notogow,ie i aJI'lclhiltefk.d f·ra.nouSICY podJę:lJi je w s.toSUI!'lJ\wdo włalSllleig'o kra'ju praWlie 40 lalt temu, Alby una,s .nioe było ju'L zibyt pó~no. Jacek Bednarski Istvan 8-ziłil:gyi, Architektur der ungarischen KaLvaden (ArchitektuTa węgierskich kabwal~i;i), "Alma Tec:hniJka A,CiaJd€'lllUa'eHunga,ri'Cae", t. 8i8, 19'719, So 1'!l'i- 20'5, K!allWa'r,ie, czy.1Ji mi'ejsca poświęcone kluilltowi Mę;k,i P.ańJslkJ€lj, zalkłaoone od XV w. (Ina'jsta.DSlZa pod KOIocboibą w HiS!2lpa!lllii, z r. 1420), l1o'llpmv&z.edhinliły s1ię w kra,ja'C'h kaJwliJakildh .=ególnie w dobie konitlrreforma'Cjjti. ArJll;,o,rprzytpulSi7J01Ja, że u s'c'byŁklU ŚfedniJowi,eoza magły również na Węg)fzcdh p.OłWIS<taćpieDWlSlze ka'bwCllDie. Nie LadhOIwały s·ię jediOOlk żadne dowody ich iJst'nieIllia, a naj9taJl1SiZe za,cthmva.ne obiekty pochodzą dopiero z połoIWY XVII w. Budowa dalszych przypada na wiek XVIiLI i X'IX, a ooZlbudo'wy:wamo je jes'Zloze w XX w. jalk w MalgYal!1po1<iny, g1dtzie w r. 1910 porsitaJWi'ono nową, olbSlzeDną k<llplkę na SiZlczy'C:iewZlgó<rZla,na k,tóregoo st<Qi\wroomiesZlazJoUle są sta'cje. oAult>or wY\róQmia wśród węgier,s:kic:h lm1woarii pod wZJg1ędemty!poI.~iJcz!fiym naJstępu(ją'Ce rod'Zlaje: a) SiC'emy ka.1W1a'rY'~slkie, b) DudowJe k<aJ1Iwary.j,sk!ie, c) dirogi kiDzY'żowe ze staocja'mi, d) ka,1cw>aJrieo c'ha'Daklt'erze mies'Zlalnyrrn. !Seemy ka['walryjlSikJi'e, to UJSit'aIW1ioneZlWy:kIe na ~piOlWiooni:m WI7lniesieniJu tlr7.y kDzy:źe, WIZg1ę:dnie kn1u'cydjiJks ze S/toIjącymi ~od nriJm poISlt:alciami Ma!tlk,i Bo-S:k!iej, św. JJa'rua i Mall".iJiMaigdIa,l'emy. JeśH taka SlCemJauSluawi,001Jaj-eslt na w tym cell".l ZlbudQWalnY'm WlZlnie:;ieniJu talraSlOlWlatym pnzed kCllPli'Cą na SJZICiZyoiełub w tej .o.k'OI1!icyto jes<t to budOlWIa k.allwaryjSlka (Pest, Szentendire). T\lTLooi tY'P to WSiPół siba.c;ji Dro;ga K!rrlylŻowej. T,en tytP jest soczegó111ie Zla'leca.ny P1'\zez palpiei:a KJlemeIlls'a X!IJ1I. Kalbwa'r:ie te różJniły się między sobą ilością s.t<alc,ji..D<Jipiero w To 17\'3.1wł<adJze kośc.ieiline U1stal]iły, że DDQga K!r.zyżlowa Wli'nna obejrnow,ać 1'4 s'ta'c'ji. ClZlwarlty tY!P rozw1nął się z Dl1OgU.Kir.zyri;owej u:zu:pebro«)iI1ej dodaJtllwwj"l11J.i bUldOlwlami, głóWll1Jie kaplk=i o wZlm<aity!C'h ceIa'c!h k<u1towych ozy pnzeds.ta.wioohw)'lCh. W niemie'CIk'iei nomeI1!k!la.Jtu,r;ze diwa pieDW\SIZoety.py n>aJZy;WIaII1e są Kaillwari:am/i, p.o~o:sItałe Drogaani K!rizyiŻowymi. Wę~zy nazYIIWają Drogą K'1'zYŻKJwą ralClZej siaocj.e pasyjne we wmętreach kQŚiDiJołólW,Ka,llWaJr,j,ami zaś po<dolbnli.e j:JJk my w P')l'soe załolŻelnia w wol'nej ,prZel5'1JDZOOi. W k'a1JwaJr.iacih sltrd/ojlłJmi są ruielki,edy tylDko krzyże, UlsltJalwione Zlwykile na COlkJoIa'Cih, luib killPli,c;zJki z płyilkiJrnd wnękamIi (co ozęśiCiiej), roomi€lsZlC':wne w.Zldłr.l1Żdróg czy nawet wśród miejskiej Zlabud.owy (Gyor). Spośród wielu odmian kalwarii zakOmporJIOiwa1nylClhprzeSltir,zel1Jn.ie 0ze .S1cenalmi Męki PańJslkj,ej malo'wa'ny:mi alib,o wykOlfil,mymi w posJtad płalslkiol1zeźJb c1zy diziel pe'~noplalstY'clznYlc!h, wk<Ocr!l\Po,nolwia,nyc:h w oiliwa,rite k<llplri,crzJk~cozy też umiesZiclZlooy,clh w więlk!s.zyc'h kaIPlic:a1oh) Wy1róŻUliają s,ię te, Mór,e są talk ZJloka,lwZlo,wane, by klr.a.j'OIOl1aIZJOiW,o pnzyJpom'i.n<ały jeI'OiZJO'l~mSlki pejzaż ka1bW'aTyj'siki. W i'ch budOlwJ'e i wy!posaiŻ.eniu odiz.w,ieDc'iedlra się S1z'ciZlególIIJJie wYll",azi:ści-ecały r,oZJma,ch ideowego pIiogtrlaJmu do'by baIDok:olWlej.n:3Icec'hclW'anegootll"eścią IpalI'al]iibu:~hlZlną. Chociaż lmlwa,rie wę~en'3ikJie swyuni za łożeni=i pnzesitlfizt:ifilnymi i ClhaJDalkterem zabudowy przypomiJnają podobne r02wią!Zania w .innych Im"ajach pozostających pod pI1ZemOoŻinymwlPłYIIW'emideowym poltJrY!dendk:i€lg,o K'Ośc:iooła, to jednak wylkalZlUją pewne SlWoo~stecechy. T.afńli·epOlSiadają S!Zlouegó.1niJeobielkIty połu.dniOlwyJdh Węgier. CharaiklterY'$Y1C,Zlną i'C,h właŚ!c.ilwością jest ZJaŁożen'ie w posbad dlWÓich szeregów �316 Recenzje staaji m2lIIlli€ls~cz()JlY'ah po bdktacl1 pl'lQlSil;dkąlta1ego,pia-IOU ze &t~)jąICą00 ~ońJO:l, w ŚI'od1ku, z;wyiklle na ~rz.yde pa!gOOika,k:apiIJiJcągłówną. J:>o j€\dme'j stl'OU1ieplaoo stoją s1<lJcje pall.1ZyISIte, po drugiej stTJOlllienU·ĘlJ)a'.nzys1;e. Pą'taliicy pr:zecJhoozą więc od SltaJe.li do stacji pmemńerrz.aojąic kamdoraJZiOlWoplaic w POfPl'lZek (Haja, VfH-oolOd, SmJk). K<UJwa.rde stia'll'()Iwią, zdaniem <lJUtora, kJtÓlrY jeSlt z zaJWodlUarclhliJte.k\tem6W1SpólpraooWlIJJilk.i,emw.iedeńskJi'e!go Zespołu do Badiań P,omnilkó1w P!nzydroż,ny·dh) - Clhare,klterys:ty,czny elememit w kJrejobrarzie Zliem węgier'sMch. WŚlród zad100wa'ny!clh t,eg,o riodJzaju pomnilkó,w klU~tlUlry,kltó['y!ch je:s1t na Wę~l'zec'h ponad 200, uder.z'a uch ro,zma:ii1;,ośćpI1Ze~tI1ZeDlna,all'cihilteikJtonli'c!znai pklstymma, Stanislaw Bagra Georgijewa, Narodnata architektura w Bożenci, Sofija Bł'aszczyk 1979, ss. 153. Jedinyun z najlwaŻJl.iej!SlzY'ohzadań Wls,półiczes.nej ebnog'rai!ii b'ltg1aJl'skiej jeJSlt g1'Omadzerne zabytkÓ/W illlardY'cyjnej klU'lILUiTY matenialnej, spoleCIZJnej ; duc:hOlwej. u.systj;emaJtyr~Qiwa'nde zelbir.alIl.y.ch ŹirÓideł nalUik()lwy'ch sta'nQlwi podJsta:wę mo;no,graiii JmilOowe:go wyIl1i1k1uprac nauik'OIW'O-lbiOJdaIWlc:zy'c,h etno'g.roafów buł.g<llf!Slbc:h.Tego typu pracą joes:t o:maJw,iana tu mOlnoiglTi<l!Ha BagJry GeoII1g.ij,Elwej.Gelem jej była próba al1a,roaMer y.JS t yiki etno,g['ra[~cz'no-alI1c'h~te!kitonlic:zme j, ty pCJIW ej dl a 0'k:r·e:il10In ego r ag10nu bradyrcyjneg'o bu:downidlwla. Butga:rira jest wciąż je~ZCizewajem o dr.l.żym bOlg<1C1tiwie et.nogra.1iC'.znym, Nal'eżą do niego- przoo'eWlSl'L.ylstikiJm zabyt1kJ z d:zied:z:illY tr,ady,cyjlnego budOlwnictwa lu.dolWego. Swz.ególne naJSlilenie s,ta:rego buidownictwa wys:tQpuje na oosza:rze Starej P'łanim.y. W,ieś Bozenai w o:kJręgu gabir,oWlsi!cirnpoluŻJona jest wł'aśnie na Ziboczac'h PIani'ny. W BozeJn,ci zmajdJu:ją się 1i!c-.zm·e, cenne obiekty !Jrady'cyjn€lg·o budCJIwni'cilwa gmSlkLie,g,oz'Qrk r€lS1UO'd Jwńc,a XVIII do pCJIcząJt:kówXX widklU. P,wca Geo'r,g~jewej składa się z c:zJt·er'ec!hozęś,ci. W pioow.srzej autorka pnzedsitawiła POlw;Slba1niei r'QlZ1wójWisi Bozenci, któ["ej azas pOl\~slba1lJiaszacuje się na prxel·am XIV i XV wiekJu. Najwlięik:s:zy rQ',zJ~wit wsi p1"zy!pada na oklres wylZ1\Vollenia spod paJl!OIWania ti'llreclkiego (d:ruga poŁoIwa XIX w.ieku). Na okrels tein przypa,da równi·eż apo'geum r,ozwQju :tlrady'cyjrneg'o buidowniClUwć;lwe wisi. W pier,wszej części zawarta j-est również cha:rwklteryrsltylkJa obiektów o c-hara.k.temze społeclZlnym, kultowym i tM1gOlwo.l'z·emlileŚi1,nuozym. W części d[';wgiejzo'3.t-ały po:d:dane opisowi: zaglloda goQ:Slpoda:r:slka WLfaJZZ domem mieS'zJkJaIIily.Jmi bwdy;llJkaiITlligo,~podariSik.iJmi 011'<112'. f\ulDlkicj,onalne zJWią!ZJkimiędzy nimi. Bord;s:lJaJwo'wymelementem bwdofW!niilc!bW1a, wi'ejls'iciego od końca XVIII do początków XX wieku Jest zaglTlO.dagOS''podal''Slka składając,a S'ię z domu mieSlzJka1neg-o i pomieSlZJOzeń g.o,S'podaJrsiki;ch. CellJt~al-ne miej:s,cc w za:~r:o:d2';i!ezajmuje budynelk mies2'Jka'1ny. Oałe gOlspodall'lstbwo otCJIcz;O!De je:s>tniJslkim, kamliennym mUJr,kiicm z jednym l'lb dw=a wejściami. Do 2'JaburdClW!ańg,oSlpadalI1slkJi>ch należ,! przede wSlzySltki!m: s:zo,pa do pDzec.holwylWailliiJasŁomy, spi!chjm,z, '1'wclza,r.nia, a w nie'krtó'ryeh CYbe,jśaiacih rów.nDeż i piec do pi~clzeI1Jia C:h!loba. GłoWlny:m założeneim pr,zy rOZJplall}()waniu P()!5'zcze:gó,j1ny,cihpO'mieSi'liczeń jes:t :z:orient'O'walnie cLomu mieszJka1nego ku na'słollleazni-o-nej Slw'onic, tyłem zaś w si1;[',onq 'ohŁodinyrcih, półmJOc:ny.Jchwiat'rów. Pir~ed domem, w ni ew.ielliciej odJeg1ośdi, znajduje się s:pkh1e1I1Z,n.ielI1ZadkQ piec do pieCZJeni!a chleba i n.ieoo dalej s.toją,ca szo,pa. O.zęŚć breec!ia poś:więoo.na jeSlt a.rcihilteik1'u'ToZ.e bu:dY'!1iKÓlW miesZika·l,nyoeh. Dla DIlnaw,ianeg'O oI~-esu cha'ra1kiterysty'c.zne były diwa tYlPY buidowniC\!Jwa. RóŹ:nio;.\ między .nimi pol~ała na odmi€lnnYiC'h kOHc-epcj'ac1h rOZiplam)wa1niJa pOlsZCizególny'ch pomie-' 1 �3'17 Recenzje SZJazeń. P.i:er.WlSiZY tyoP Clharalklt'ery,zioiw.ał się tYim, że cenl1iral1Jnemwe):yce mjino,wało pomie5'wzenie z o,grJJiJsIkiern, a porz.ostale pomtiffiZlC\Zell1liamieso2JkaWne rozJlokowane były w k=t~Clie kwadJraw. C'ha'l1aik1t'efystYlOZillącechą dla tego ty\pu j.eslt rów-rneż i!slt'nieniegailerii (c2Jardak). Są to t7JW. ,,'OdI1m"yltedomy" (otw.orern.i kyszti) !W dl1u;gim ty!pie domaSi1lw cenrtmum k1ampo,zY'Cdi sltaInOWli med<uż·e pomielSIlClZemde pIlzech:odnie (prust), wokół !mÓlr~O 'rOlmru'es:-zJCIZanesą pooo;slt'3łe pomieszJazen'ia. Ohar>arkterY!Sl1Yczny joot rÓM"niei bTaik gaI-eriJi i w z;wią7ikJu z tym domy te UaJZywane są "ZlamJkmJięiycrni doma,mi" (zattwor.eni kys2Jti). Bez WI1Jględu jeooaJk na rÓiŻJn~cew OO!Zjp!.ano,warnu pOlInIi€lS:ziCzeń,w OIbu ty\p<liCh wy.s.tępu.ją: PQllITieS7JCIZ€fl1iile z OIgJndrskiem (Ik )łS2Jti), d"ug;ie poo:n:ieSlZiCzenie mieS!ZJkJalne {soDa), S(Pi,ŻJar.nia(Qdaja), pilwiIliiJc.a(TTUlJZe, zimm.ik, cJ.,CLm). Au.t'oll1ka s.'bw.ierdJza również falkJt iJsltniienia kJ1Ek:u buJdy!rJlkÓlw u:LoIIDQWIaJl'ly,cih pod wspó~nym daJcherrn. Wśród n1dh ;rÓ!Wn.i:eżwy.rÓŻinić mo;ima dwa tyiPY - "ocIJkJrylte" i "zaIklryte". Stanowią one jed:naJk odist~ps.i'wo od tYIPOlwej aJI"dhiitekilJury buidynlkÓ'w mieS'Zkailinydh w Bozenci. MI c:zJw.arltej części Ge()lngi~jew,a OIk.reśiila najball,ldiz;iJeljchia.rai!mery'Siyc:zJne cec!hy ouidOl'l'onnilcl!JWla we wSliOll'aJz mriejls1ce zaibyrt;lkÓlWBozencli w b'ilig.anskiiej a!ne'hiJtekiburnze lUJdOlwej. tl\JLcmolgraflie teg'O tY!pu są w BułgalrLi ball"dzo pO[JIuilJarne. Mimo swej :firagmentaJry!oz.IlJośoCize W:ZI~lędu na nacewielllkfi.teren, Zlebranj- prrzez Baglrę Geol1giJjewę materiał ze wsi Bozenci z zakll"elSIUaJIlchiiekfuull"Y LudQwej można braklbaWlać jalko reprezentaJty!Wlny dla oołeg'O oibiSiZoaJrU SItiaJr·ejPłalniJny. fualca botgato iiLulSi1lr,OIW'a'na joot s'1Jkli'c.aanti,plan.alffi'i pomii,eS'ZJczeń i Zidjęciami, z kltóryc'h wię~s'Za .azęŚć puJbl,illrow.ama jest po ra'Z pieI\WIS,zy. Umi'elję'ta1y idh dobór porzlWa[a pnześledzić wzwój tnaidycytJnego biudCllW,n.i'C1lwaw tej s/baToIplan.ińls!k.i·ej wsi w okJresieod kJoń'ca XV1IJI do pooząltlkÓIW XX wieku. Aiuiborlk.a zamieściła rÓiwlrlież bQgatą DiiteraJtul!'ę przedim'ioilu, a ,tlClikite iJnJdekls wY'I'ażeń g1wall"Owyoe'h stosOlwalnych w takśC:ie, 00 wy!daje sdę nzeeŁą nad· wY.raz k1oniec:zną, 00'3Z indek1s rzoozOlWy. W końc.owej części pracy zamieszczone zo·stały streszczenia w języku rosyjskim i niemiedkiilm. Jerzy M. Ci'oa'l'a, Zona etno,graj,icii R<'idii'Upi, Bu'CUiIe¢i Ad:amczetooki 19719,S1S. 1'5i6. :ROk H),719 oJClIIliO/tJować -należy w e'bnogll"aJfiJi rumuńlslkJiej jalko począt€lk nowej serii wydawniczej zatytułowanej "Zona ,etnografidi". To duże i niełaiwe zamierzenie jest ze wszech miar godne podkreślenia. Nie powinno też ujść uwadze etnogiraiów polskich. Zainicjowana seria wydawlllicza ma na celu ukazanie najcenniejszych i najważniejszych wartoślCi kJultury i sztuki ludowej, ich specyfi:c:zmych cec;h, całej złożoności i bogactwa wszystkich stref (zon)etnograficaJnych Rumunii. Seria, którą otwiera pr,a,ca M. Cioalra, Zon.a etnograj,ica RcLdiiufi, jeslt pr.zezmaazolna dl!a s!zerokiego giwna czy'teLniJków, nie tylko etJ!1Jog1r1aiÓIW. Wydawana je;Jt też przez wydaWlI1liJc1lwo "Sipoint i T'UJry,sltytka". ZalP0ltmzelbO!\Wlnie na teg'O r,odJz;a'}upra'ce jeslt obeCinie w Rumulll.i.i ball'\dizo durż·e. p,ookll",e§JJił to iJnicjaJt~r i' JooOll"dylnator serili prof. dr 1. V:lact;l~iu w wy!wlaidJzJ.epraISiOlWycrn udlzieO..ony.m p]SIlI1IU"Fi1a'c.aIl",a"po Uik.aJZanLu się pienws·zeg'O tomu seri:i (Schipe la jresca. etrnograHcii a Romiiniei, nr 37 z dini'a 13 09 1!179). ZiwrocH tam mJiędizyinnylIDi UlWlagę na durże wa.lorry poonawcze i 00'lIlUlment'a'cyjne wyidaJWIll·ictlwa Z1wlaJs1Jcza.w ()becnej .dol:)lie.s,zy!ljk!o ddk,onuOą'cy!cIh się przemian Slpol'€lCZI1Jo-ikul1wII"OIwY'a'h WISIi rulmuńSlk~ej. Dlaltego też z wyd3JIiiern serW, �318 Recenzje bę<Jącej pierwszą tego rodzaju publiJkacją w etnografii rumuńskiej, nie można było dłużej czekać, tym ba'l"dziej, że ma ooa spełniać również ważną rolę w wychowaniu współczesnego s.poł~eństwa rumuńskiego· w duchu umiłowania kultulI'Y wlasneg,<> iklraju, 'llwzu:mliP.InIi:ai IWyIIror;z.~ jego luidowyc:h ibrodycji. .Wyidl:llwnliclwo oIkireślOlrle j<lIkJod'zie1lO "o llla~wylŻJSlZymIrmrr'OldolWymI2ln.aC';wnilU" j'e&t .więc rz jednelj Slbronys:zJk~cem do ,,€ItlnoglraJflic:zmyc'h f1reslkóJW Ir'"J\ffiJUń:slkbcJh", a 'z d.nugiej pracą l!'LaJUkiową ulkaiZiu;jąJcą ,rólŻ;ne .alSlp·aMy ~,galcLnień 'ksLZ~ałltują'cych :sposób życtia i IkJullltu,rę WlspMclWsnej iRu\ffiJU'I1Jii. :Ko[·ejne t,OlIDy IPQlŚwlięc1aJne·elbI1Jogre:fdio:zJnymIst'refolID !R;umuln/H IWyda'wl(łne będą w c<ią:gu lI1JajbliliJSizYlc1dh71i·eSlięc'N lat. Ptriz.ew,idu'j'e ISiię, że /Seria obejm/i'e ;polIl'ad 75 tomÓlw, 'C'hoć Iwohiwlili ooeclIlej ltinud;no 'JISotalLiĆIiioh ldJcZibę, :oowiem prolblem IWY'oorręlbni'ania lSitir,ef jest Iruie21wY!k[e 'Lnudny li Slkornlp1fuk;oM'aJny. N'i·ejednoiklr.oitlnie dopiero w 'brakd.e ~pracy lIlalSltępuje rOikIreŚ'1eniedicIh grCłlllliK:y.Nie po/k.r)'IW.alją się ·OIIleooiWi'em z powiatami (judet). Nieraz w obrębie jednego mamy do czynienia z 2 lub 3 strefami, a niekiedy jedna z nich obejmuje 2 - 3 powliaty. Tu nasuwa się jednak za· SaJdruiooa Wą.tiPl:iIWOŚĆi lPY1talIlie<Olkiry/terfua, 'na jaJk.<iIc:h OIPaJrltosię Iprzy 'uIS1ta:lalfiiuglfanic <OłPI".aJCiOlWylWialIlylCih lSIbref. Nielslte'ty, lIlie lWyjaŚiniiOn'G!lego anli :we IwlSitępie (w e;z;'tere~h językJateh) oouJkalZJUóąJcego 'Się piemv1slZeig<>00anu lSoerli!i,<lll1i we wspomnil:llIlym wywi~d~ie IproJSorwym. A jestiOO lk1wesltiia IPi_Wipll:llnowa. Pyitanie więc, na daJkiej podstawie mówi się o taJk.iej czy ilnnej strefie e.tnL~grnfkznej, p<moS!laje b~ odipowiedz'i. Ntiewliele też ltłrJmalClZy nawwa /SIbrafy, jeri:elli moiŻln.a CQlk{)[iWliekmówić lI1Ja piOJootaJw:ie,pieflWlSlZego ItQIffiJU~ 'zaJPowtiel&ilalnYlCihltJrrLe'ChnaISJtępmyc'h. f'oc:hoozi ollla od mias.ta (IRiildau~i, BeN:;;, Bia:zau) lub oikIręgA.l(IDald), 00 okIr€Śła - jak .się wydJaJle tyl'kJo iUlsyituowa'll'i'e. Wą't/p1JiiWoścli.te IIlI:ISlUIWa1jąiS,ię IPrzyczyita.mu 'pjenW'SJZe<golbo·ffiIU: Zona etnograjica Riidiiuti, traktująceg'O między innymi o stroju (ale tyLko stroju) HuoułÓlw i \1II1lilk·a:ją·cegookreślelllia BIuilro!Willla, ikJtólfe 'waUeźć mOlŻ;na jedy10ie w Illiektórych pozycjach bibliografic:łny,ch (jak np. N. Jorga 1905, N. Łupu 1937, I. NiiStor 1~1'5" 192Ki) li IlllalZlwieMiUJz€fllIID it€lchnilk łudowych !Bulki()winy . .'PIienw.slzy !tom lpoświęcony ~()SJtal ;obszarowi \POl;oż'OIIlemuIW pólnocnej.częśc'i R'Jm'UIIlJiiIna ~ralnlicy IZ ZJSiRlR.,IW ihilSitoryclzmej IklNlliJnie,Mo.lld.aJw~i'we WISlchodn~dh Karpataich. ,MiaSlto, lod lk1tór'e~o '})Os'zI0 ·oikJre,śleni·e stlreiy, .1eIŻąlce 00 ,km Ina IpóbJ1i()Clny~.zadhód od iSuCizawy., !pO IralZ piemw1S:ZYwyrruielIliiQlne !było w dok.umenJtach w 141115 if. OhaJI1alkJterysitylka :g·eogM:fjlozlliO-'hliJsŁorY'0zmaII1O~QlClZynająJca\PI"a,cę (s. ;:.5 - 513) Illie ,ogr.aniua się ,tyl,ko do najIW.aŻinfi'ejSlzylchdalt !hJ~t'orry'czmych li daJnYIC:hg~afi;ozny,dh, ale WlSik<wud·eIna WlSiPÓbClześnied2liala·jąlCe lila !tym oibsza:Dze mulZi€la e'tmlOgranC'ZJIl.·e,;praooWllllie i<l/l'ItylStów!LuidQlwycJh,feISitiJwal1eliItp. KoJ.ejne ,f{):ZldlZi~lyJZ;OIsbałypoświę.oone :na9tępuljącyrn ~idJniend'Om: TrraJdycyjne rLa,jęci.a, RzemilOlSlo rw'iej:s:kiie {ikori.us21nitdt;wo, krawiectwo, rzemiosło d~erwne. celfamika,. pisalllki), Przemysł wiejski, Gospodarka Wliejska, Mieszkanie, Architektura mOlrlumentalIna, Strój ludowy (w tym strój Hu~ CCJłów), :OwycmJe, 'WlSopół'OOesne:ianprea.y €lt·no;g,Mif<iC7L"1o-foJJlclwys.tY':7.lne. Da·1Jsrz.eJsit.rony zajmują: z,akończenie, słowrnk lokalny{:h wy.ra'Lów, streszczenia w języku angielskim, francuskim i nierniecIkim ora·z bibliografia. Podkreślić nale-i:y, że kolejno urk:aJ2lUjąee s,ię :tomy będą 'OIpra'COIWYlwanewedWuig /tego .same.~ ukla.du IllfeśK:i OibejffilUją'C od 120 'do 140 SltIl1OO1 dmulkJuoraz 1100 liiu/Sit.r.a'CIj:i, IW :tym lWięikJsizość barJWnych. abecni·e iW 'PflZyg.otowaniu jes:t .biŻ !po!llad C!.O tomów, ~pnzy ,czym (3 :z.a,pOlwi.edJ2liallle dotyczyć będą: Beiu:;; (TraonsyllWan1a), Buzau (.MulI1tenia) i Dolj (Oltenia). Na UJWaigę IZCJSłiuigUlje m<lfPa, ;na 1kJtó:re\i :lJaIZlOOC:ZOno· wie~e ilIl1'eres'J;jącYlCih etlllografa danych, jak na przykład: wsie o struJktulr·ze i gospodarce tradycyjnej, wsie w k1;óryeh występuje strój ludowy, tradycyjna architek:tura, obiekty przemysłu dQm()lwe~o, ilIWÓlDCIZ'OŚĆ JaJlitYlsty'Cr.Zlnl1ł 'W direwruie, welln.ie, 1~samJk'i, 1k00ż,ulChyi ceraJmiika ludowa, da,lej mUlZea <llraz lirrnIpr~y ~a/fliel2lTIo-iolikl0·rysltyczne. �319 Rec.enzje :Etn~k2lIlY IOIbraJZIRiuIl'I'1'UJlIii, jlalki rw oiąiWU U'laJjbliiŻiSiZydh11aJtIUkazY1Wać nam będz:ie ,sel'ia 1WyK:ira<wnilcza "Zona elbnoglf<didi", ~w,moz.y ille itylJko o lbo1gaclIWie 'i IrÓŻn'orOldinoścd IkJutlJtull"Y ~ stt:ulkii m:.ldawe.j Itego lklraiilu, ale li o 'O@"omIie pracy, jakiej podjęH się abn~r·atflQw1e rumuńlsocy, Illiie pooiaida.ją'Cy - j.aIk w'iemy - ani Ijednej katedry lUm:iwemsyttecik,ied.Tyrrn <teIŻ/to \wU~kisrLY'iel.Sltliich ~ulkJce<si OiS'ią'giIlięd.e zasłiu@u'iąlCe na uwagę li podkireś'hm'ie. Zofia Deleo Todorov (red.), Sofija 1974, ss. 497, il. Dobrudza. Etnografski, jolklorni Szromba-Rysowa ezik.ovi proucvanija. Z lCytk1lU"Eit'noglra.fliJozne baoaJnia B·.lłiga.rii" ukazała slię mOU'lograJftia tPOSlWaęcona Dobrudży. Celem tych badań jest anal~a tradycyjnej kultury ludowej w poszc~egól,nyc;h ,eiŁnogJraf'k2Jn~ctl tregti'Olnarch Bullg'atrili. od I:I POłOiWY XIX wJeiku do poł{)rwy XX rwie!lro. &da,nia są prow,aidz.one JkloonIP1eikJSQWO i olbeljmUlją s'ze:r'eg dy's'cYlPl~pokirewnyc!h. Są Qne pro()/wad~OIne lPf1Zez iMJulZeum i I:nslty/t1U1tiE)tln'Oglrarf.itiBułiga,I1s1kiiaj AJkaJdemii .Na·..Ik. !Badalnia <te mają Ityrrn WlięJkis:zetllniaICzenJied[a nauKi, iŻe przez 1WIie1e Ia.t IBułg1aJria jaJko 'reg,i<Jlll €ltJnOlgifail'Ui=y !była ~tooun;k'Owo mało JpmeOOJdana. Pracę po,ŚWięcOlllą DobrulCliŻ.y otwiera rozdział Margar.iJty Vasilevy o demoografioznyiC'h iPf'O'C"esaeihitego <regiOl!lJU00 /końca XlIV !WIie'ku d'O lat /iO l!la'sa.ago iS,lJu[ec~a. cała iffiOOlO/glralf.ia ,poidrzJie1lona ZiOlStała l!la dwie 'ZalSadlnictze crz.ęości. iPlierJW'sz.a OIInalwia kUJIJtu'rę mait'eriaUną, a dinuiga łą<clWiie IkJulJJlUl1'ę lS\POł€lCiZJIlą !i duch{)lwą, cZY'li - !iaik ~'O 2JWytk!ło'się 'nalZY'wać ootaIt·ni~ iklUa/t'"..Il1'ę .symJbolli'<l2lIlą. W częścti ,piemwBiZej L'jUJboonhr DuIJro<v pi'SiZe o 1I"{)/]{nfiIotIWie 'i hooOJWli aJWlietrrlą.t, Lilij<a Peneva ,QIlUClIWia U(pOOiwęIWIiJnol1'ooliIi lCioOlmorwy lPI'IZeaTIytsłlWi:niall"'sik1i, a Snezaon:l Błagojeva memi'osło wiejskie. Zaprezentowała ona w tym rozdziale takie za'jęcia. jaJk: korwalłSlbwo z m-QIsięiŻJIlIi:c1lwem, :ko~od:zjielislt\wo, lbednaII1Sluw'O,Ikiuśniell1st1Wo, ryma'I'stwo, garncarstwo. PodsumoIWanie tego rooolZiału, to omólWienie organizacji rzemieślniczych w Dobrudży. X,dlejne ldiwa :wzdlZiały 17J00000ały IpO'§w.ięre{)lIlea1I1dł1ite\ci'Ull1Ze 'ludowej. BaJgora .Georgij.eva omawia d:QIlUmiesmk.aJJny li :Zalg1rodę. !l'OlSit1ałytu oanóWli.one ItalIde komunJilkacyjne i fUl!1/loojOloowneaS(pe'kJty zagr<Jldy dOlbnlCitż'ańislkiej. Omaw'iaJąc dom roties:z;kałllly Georgi'jeva iSkJutpia się fPl"Zooe IWlsrLy>sil1lóm l!la ;r~amOiWa'nliIU wnętrza., materi'alle ikonstrukcyjnyrrn i samej konstrulkcji, oraz zewnęt=ych i wewnętr~ych elementach Ulpiękisrz:ającyClh ifOIU'Ilę,bu!dj'lJ1lku (:jafk Il'1p. !QIbramO'wa'!Jie oIkiien). iW dirIUlgim 1I'00000000ade Lililj.a iPeneva .prezenltiu:je lWyIS,t!rój lWewtrlęibrnny domu cllł()Jpslkiliego oma,w1adąc 'PO kolei: d:zJbę,głÓlwną (Ikiuchenną), ,ilzJbymti€ls,2Jkaane li pomies:ZlCZ.enia ;g,o;sIPo1daII"CZe IW budYlIllka'clhmliesaJkalnyc:h. A'"..IItQ<rik:aOlP~Suije ta'kri;eSIPrzęiŁy iCIooliiellll!le'go użyttku, Iktół'e 7Jnajdorwa,ły \Się IW Itytc<hidOlma'dh. Następne dwa rozdziały omarwia'ją tkaninę i odzież. Gina Krsteva o'pisuje tkaniJny lCIekOlI'acyjne, techJnJilkę IiClh ,wYlrobti., S/PDZęIty służące do tego, lfuillllroję i Qłr'l1.amentykę. Natomiast Ga!I1ka Michajlova zajmuje się odzieżą Dobrudżan. Bardzo szeroko opil>uje Ollla 'OiSOibn'Ostró,j JklOibiecy i mętSlki, !talk calOiŚiCLoIwo,jak 6. jego elJememy, 1W~6.ŻlniJa'jąc IPrtZy Ityrrn JciIDka ;jego odmiaJn. iPOIClisumOiWallli'emItego .rOl7rl7Jialu jest omówienie Zlróżmcowania funk.c.jonal'nego odzieży. AutOiI"ka wyróżnia odrLież na czas cią.i;y i iPO'l'oo:u, ·odzieIŻ dlllł lI1iiemorwtląltd d:zliec,i, OOiZież idJa mfoldzieiy, u!bliÓlI'paJ!1i i pana młodego, nrllodej męrżalt/ki li anłoid~ męża, os6ib id'Olrosłych OIMzoo~eż pogrzebową. Obok tego omawia ona funkcjonalne 2lróżnicowanie odtieży obrzędolWej. �320 Kolejny rozdział haipisany przez G~nę Krstevą przedstawia ludowe pożywieme. Auil;oa.ikaII:m:~zenlbud·e·w nilm !pO ik;oaeilP11Zyg-oitowamie 'c'hleba i :c'iaLSt,,olblróibikę pIlodulkltów IZJWierzęcych i m1ecZJnylc:h, kOlD!senwolwa'rllie Iprod!uMów ,ml:nylc1h. Koń·~zy się Iten 11'0'Zldi2Jiał 'OmólW;ietndem 'SlPOISOrbólw j-edlzenlia i 'cał'olC!lzieUlnego iladłolslP~siU. Drulgą ;część tej jpra!cy 'o,tmiel1a:ją Itir'zy rrorzJd:zialyS,bo,jana GaUlceva i lforzJdz.iał Margalri!ty Va'slilevy po!św1ięcone ŚiwiętolIn, 'orby,crz;ajom iob11Zęidom. GalI1ce~ opi'suje oibyaza,je ;i ,oIb.11ZędyIrodlZ,~ilIUeIZIW1iąZi<ł'ne :z des2JCJzem OlralZ'OlbYiClZa.jei ohrzędy z,wią.zalne z iPIl'a1cąIdhłiopa. Na1;:OmJ~a'stVaslneva ,om<l!w~a 8więta Ikalenlda'r,wlwe i Z1w'iązaIIle z nimi Qbrz·ędy. KO'lej'ny rrozdział Ul<liIJlLsamy/pI1Zez DoIlco Told-orova IpoŚlWlięcony jest f'O,lIkJ<OIrOlwi DobrrudlŻy. OmalWia {)II1 !pO ikioJei pieśni IlmlędinLoze, wielkanooue, święto,jań'sikie, weseline i 'Slzereg 11il1Uydh.Osobne tmiiejlslce madą 'w !tym Iro:zidzia,le ballady. Są to ul1;iwory przede IWszYSltlkim ,o Itema<tyce mLt,OloJ?)k'zJnejli ISlPo'łoo?Juej. Ostatnd ósmy rozdział pOlś,więcony jest języtkorwi bułgarskiemu i diaJektom wyst~pU!jąlcYIill Ina 1erooie Dobr-:rdży. NlliP~s'ał .go ,Maksliun IlVliladenov. Autolr ,przedis,tawłia IW Inim fonetyikę, mo,riol'QIgJię li iSymltakJtyt:kęInaJstępuijąJcy,dh dialeikltÓIW: m1zLjSkie,g0, babk,ańlslklieg'o i t,ralkiijsr:kiego. iPod&uIIDO'Wlu,ją'cnależy Is,tlwietr!dl:cić,ż-e IPra'Cla nalPhana ,1Jositała z dużą l11Zeteln-ością. Stano.wi świetne kompendium Wliedzy et.nog)raficznej o tym regionie i jest doskonałym uzupełnieniem Kultury ludowej Słowian K. Moszyńskiego czy Etnografii Bułgarii Ch. VakareJskiego. OmÓlwienie Itej lpraicy IZ lI'a'CJj!ijej 'Olbjętości lIDu'sia10się lo,g)mnioclzyćdo ,zasyglna'liz()Iwania ,pDohlematyt:ki pOFJiSlZanej IPl1zez aultorólW kSliąlzk:i. JeS1Jc'ze IZ IIDI'OU1liikarslkieigo o:ibOlWliąlZJku ,naletŻy ,0dnolt'OIwal:, lŻ'e ,pralca Ita IPolsiada Ibolgarty materoał ullulstra'cyjny składają'cy 'się IZ Iponad 200 dlulsltiraJC'ji,w tym w,ie1u IklQl1orowy,~h, lb~bHo,grafię l:iaz.ą,cą 365 ,pozYJcji ,0lDaz'i'ndelklsy: Ige'OlgJr'ad'i'c'ZJUy Ii lI'Zoczo'wy. Mariusz Gyula Ortutlay (red.) Magyar neprajzi lexikon, t. 1, Budapest Baumann 1977, ss. 752. Ukazał się pierrws'zy tom lek,sy'konu etnogr,afiiWęgier, zawierający hasła oJ Litery A do E .. KrażJdy najdrobniejszy element kultury ludowej doczekął się osobnego hasŁa, IPo'CZą:WiSZy-od Ik°.lill1Julry It echiniClZU1ej"ia 'na ,sYJmibd1icmnej'slkońc.z.yw,s<zy. Talk iwięc mamy w tej pra'cy hasła dotY'czące: okiennic, brogów, budownictwa mieszkalnego, haftu, ceramiki, skrzyń wialilnych, narzędzi zbierackich, łowieckich i ro'lniczych orazwiellu1nnYJcih l1Ja'gadnień, IkI1;ólrych wymieniaJnie w !tym miejs'Clu lIDij'ał-o iby !Się z 'Celem. LLeIDsyikon lZalwieDa t,ai:kże ihals'ła ,poŚiwięc'One IbadaczomlkmlibUlry ,ludowej Węgier, !JWóIDc,omIlrudowym li artYJsrtoon wyil~OII"zylSl1Ju:jący;m 'w ,s<welj l1JwÓlr,czorŚ'Ci motYiwy lud-owe. AibYOibraz tegio dzJiela Ibył lPeł1ne'ijls,zy trrizelba jes7Jcze dodać, ie autorrzy OI11lawłiają IW Inim IWIs'zytsitlk'ieIPr-olblemy, lkItóre IW ten 'CiZYli=y Is!posóib wiążą Isię z e1Jnografią, jak np. czasoprsma etnografdczne ukazujące się w przeszłości i obeClnie w !tym 'kmj'J. iKa~de haJsl0, ,obok <br1eŚicii ,oIbjaŚi11iają'cej, zalwiera podsta'wolwą Ibibli<og)ra:tlię tematu. Załować na'leży, że leksyikon ten obecnie dOlStępny jest tylko w języku węgierSiklim. e; IUlwa'gliIna ibalI'td1Jo{bogaty materiał ilulSltiralcyjny, 'za'Wlierająrcy ok 5{)OO !rYsunków i zdjęć, stanowi on jednak bardzo dobre ikonograficzne źródło porów,nawcze. 1 �Recenzje 321 iPIrzegUądając Itę praJCę tna's.urwa się lPyrtalnde, -czy lIliie stać nas na IwydaJnie !POdobnej pracy w masowym nakładzie? Plrzecież etnografów mamy naprawdę dobrY'clh, rtaIk ri;e lIlie powJ:rmo. być rżardnych 'til'lUldnOŚlCi meryłtoJ."YJCIZI1Y'Cth. Marif!LISz Eirlna iP,ounierencew<l, O 'Tlws:skom folklorie. iJZId.Nooka. Barumann Moskiwla 197(7, ,SIS.120. Każida l!1awa <kisiąrżikad:atylClzą'ca ifoiJJldoru ll"OISyjlslkiego'wZJbuid:za ;l·zasadlIl.iOl!1e zainteresClw.anLe wślfÓd mi:lośll1JJków IliwÓI'ClZOŚlciludowej. [)otylczy 11;,0ItalkiżeomaJwdJainej kisiąŻ!kd pióra Erny iPomieralIlcelwej. lZJI1aIIlejIbaidacZikd !foMclJoiI1U :rosyjsIkiego, .aul1;.oo::kd szeregu 'prac 1. KsiąlŻlka Ita /ZIOlsltalalwydana w IramacQl !Sarlii "Z hiJsltodi JiJlteraltlU:ry śwLa1;awej" i IprezentlU,je handtzo inltereSl\l!ją'cy mal1;·er.iał i!ioJJk[oTYlsIt;r,C=Y. DOItYlchi0Zasowe ,0lSią'gJniędia fQlklorYlSltÓiW Il"OISY'jslkk;hi radziealdc<h 'w d~ed~nie badań Inad IrÓiŻ:nyun!igaóbUlnik:ami lfol]kJl,oo:uma·ły Isię idaa P<ounieraJncewelj rpulIlikit.em wyjścia dla ukaZiania historii rozwoju rosyj,slkiej t.wórczoŚlci ludowej. iPralca ,składa Isdę z rPięciu iOO:zid'ziałÓiw.iPielI'lWlSzy pal'uls'zazagadnlienie lPl'ocesu twól'clLego 'w s,talle rmnoienLająlcYlm !Się [,dlJldotrze, w .kitólrylm widom me są elementy 'lJwÓiwWśCli2JbLarorwej i il!1dylWliidiUallne,j,m6wi o ISlPecyi!i!c'ellJtlwOir6w JlUdOiWYlClh, '0 ich 1Jw61'calclhli IlJolskielaJcQl. W IrOlZJcliziaieItYlm alUltolMa podaje W1spamnJienia iZ dzieciń·s.tlwa Q przedstaIWieniach ludO!Wego teatru kukiiełkowego, głównYlm bohaterem którego był uwielbiany pl'zez. dzieci "Pietruszka". ZamiłowIania jej do folkloru wyniesione z dzieciństwa nie wygasły w cl)asie nauki w szkole, tym bardz.iej podczas studiów na wydz~ale filologii rosyjsikiej Uniwersytetu. Opowiada ona o wyprawach studendkiich. orlg.aJIlIiZiorwany'c:hIPnzez UinLwel"isY't~ MOSlklieIWls.kiIdo Tórżny,ah regLonó;w ~w,iąli~u Rad~JIeclkdeg)o rw cellU ZJbieran1a 'i ,z;ClIp1syrwania Ultw.oo:ÓiWI!lwÓll'cwśc,i 1udowej, rw IkitÓiry,c'h/brała C\ZYlIl!l1Y udział. :Na po<d!sIt.aJW.ieiwtielol6tn1dh lbadań dO'sZJm do wniasiku, ~e :fol]ki10,r nadal 'ży je i ,rClZJwi:jaIsię;, pomiJmo zaJIlI~kiulPewnYlc<h jego [Ol1IIl, a ZJwłaJsZJczanie.kitÓirYlch ,obnzędów bido1wYldh. Do najdekawszych moż'na zaliczyć drugi rozdział książki, poświęcony charakterY'sltY'ce IIJiiekitÓiry1c,hga·tulIJIk6w \t(wóvcZiolści [lUdowej. [)ef1J.]~c!ję tel1mInu .lgaJtu.nelk" przy,jmuje autorka od ZJnanego f{)l]k1orYlslty J."adzielc~iego IWladllimira F,rO\PlPa, !WeKlbUlg lUtórego trzy 'cechy Iwy,ró'ŻInia,ją IUlbwOTy!tego s~ego ,gatlUlIliku, a mianow:iClie: WSlPÓJ.nysYls,tem :poetyldkii, iW1~pó.1netpI1Zel2malClZe!I1ie i j~dl!1aJkiowy dhllil1aklter wY~()II11lU1da uwoIlU2. Alt'OIroka podaje 'kla'synk.a'cję ultworów l1uldawylc1:J.wedwIg IgatulJ.]kóIW. Do :utworów d:ramaty:cZJIly,cih 'lai!1Cza sZJitlUlkęlIUrdawą, t.eafbr (kulklie~koIWY,gry i ;zabaJWY. ikJor.owody ii Oibrzęd 'weselI!1Y. Tego osrt.al1111iegonie m'Orżlna !bez omSJ1;.rzeżeńodJnJieść do jednego ,glatuIllkiu, ponieIWarż skłaJda się on z eloementÓiW 'WlszYlsit:kliiclh tt.r,zech gatUlIllkÓiWpoeZJji, Ipmzy .i ,d:r.amaltu iLuidaweg<o. ,s.z'czeg61ną U1W<ligęiP'omieralIlJc.elWa Ik'OI1lCenltiI1Ulje l!1a byQdimłldh.,<doslt11Zega1ją.ciW n1ch ,ad\bi'CliedalWnyiclh IZida['Zeń h1s1t'Ory'CznylcQl.Byl.iny mówią o milości do Oi}clZyzmy, o !bo~ haters!t'Wlie, 1waJ.eCZJności, o[,ia'l1nośd, lbe2JiIIlIterelSlOiWno'ścii fŻ;a,rl]wośd. iPrzy,pominadącc czytelnikOlWi treść dwóch bylin o Suchmanie i o kuglarzu Wa,w:ile, umiejętl!1ie wykOl1zystuje :i\c~hfll'a~men'ty !dla IUIWYfPUlkJleniaibrady'cyjnyiCih 'idei iiloZioHi lluidO!We.j. 1 E. W. iP~lI!Ilee\wa, S. I. Milne, IN.. S. Po~, Russkoje naTodnoje twoTezestwo w BasZkirii, Ucf'a 1957; iE. w.. iPoinllierancewa, Pte.," ł Bkazkł jaTOIlla.wskoj obla.stł. ,JaTOSlalWt 1Sli8; Sud'by Tus.koj .kazk4, MoskwIa 1965; S. l. MIinc, E. .W.~lmcew:a, RUllskaja fotktoTi8ttka. chrtestomattja, Mosk<wa .19'll1; E. W" PoilIliea:-ancewa, JarUkt, ".sowietSlm·ja Etnogra-"fłja" I 1975, ilt1' 3; Russ'ktje skazoc:mtkt. MO'Sll:wa 1976. w.. (1. 1PrIopip, FotkŁoT t dtej.twttietno.t', MIoSk'W1a 1111'16, s. 3 - 82. 21 ,,1.A1d" - tom 115 �322 Recenzje Aultolf\k<l omawia 'tu rt;:aikJZelt'emaJtylkę ,pieiŚn,i IfO,syljiSlkilclh,!podając dla pr<ZY'kladu kliLka telkiS,tÓ1Wpieśni mił'olS<nY'ch, ż.oŁl1Jielfs!k!i,C'h i C'z,alSltulSzeik.Zna:jroojemy dek3lwe jej ~post'f\zeżenia doQltyC'zące iba;jek. otÓ'z jaJko' d ed1i nvcję bajki 'Podaje Ina,sit~pudą:ce oIkireślenie: "Ba·jka - to ,iPl'zede 'WlszYlStkt1murtJwÓir IPr.o<za'oczny Q Ciharatk!t'er,z,e aW3Inb.rniclZyrrn,,ozatroQldziejiSlkim[tUlb'oibY'cz.a,jowym" opaJrtym n.a fiklclji" (s. 42). ZIW.ra'ca ona talkie U'wagę 'na zagaidnienie 'wS(pó!Jny,ch 'ffiOltY'WÓWIbajek w f.oiliklo.nze św'iatolWym. W ~rzecim 1f'oZJdiziarrelP'OImlieralllicewa IO/ffialwia diro:g:i 'foQ,ZJwojuli IWIS[lółc:zesne l,oo;y poszczególnych gatunków rosyjskiej twórczości ludowej. Czytelnik dowiaduje się o wY'Oibny,dh haja'rz-aclh, ,pieśniall::zach li ,pieśnia'I1kaIOh [wdoQtwylch, talk!i'ch, jalk: :MaiNa Kr.iuikOlwa, M.aJr,i'a ,K1riwopolen,olwa, lrena, F',iedio<sl()lwa.MiochaJił SkaZ/klin i inni. Czwarty rozdział książki poświęcony jest dziejom zbieraciwa w Rosji, sięgają'cym 'W\iek:u XVIJI, ki,edy to 'his:tOlrytk Ifo>syj~kii T.alti's·7JC'zewfi,tworzył pieflwiStZy prog)ram .syJsiternatY'c7Jnego Zibier,aJIlIia,i 7.a[l.rsY'w,ania u,uwoT6w lu.dolWy'ch. A·.1~o'f1kaomaJWla rolę tPisalflzy, !d:z.i'a!a:m:yiSlpołeC'zmycih ·i ulClZonyc,h Ifosyjs,kkh 'W'ielku XIX w zbieranii:u, zapi'sywaniu i popularyzowaniu rosyjS<kiej twórczo'ści ludowej. Obecnie w Związku RadziedK:1mZibiera:ciuwem :zJaj:muje slię wiele pla:cówelk InaulkOlwych, P£'nadto sbdenai wY'd:zi.ałÓiw ifil.o'1-ogilc7Jnylc'hIUniJweT5yJteltów oraz ,osoby !prywatne. Bail'ld'w cenne są u'wa'g,i i raJdy, jakie aUltOlfl!<Ja 'udzJie'!.a Itelj gnulpie ZJbiCiraczy. Osta/Lni r07Jdtzia·ł !ki5Ó.ą.ŻJki 'zaJwiera ,SOpOIfO oce'l1t!1yrc.hu.wag iPoś'wil;~o·nyc'h 1il1.elfa,turze o folklorze, zarówno naukowej, jak i popular,nej. Pomieran-cewa z żalem stwierdz·a, i,e ,wieJe '7Jb'i;olfó'wi p.r.a'c iE,o!likilorYlsityazmYiCIh JWydalnY'ch ,przed Irc'wolu:cją 19!17 of. nie doczekało się reedycji. Oma'Wilalna ipr.arCaZiOIStała ll<lipiJsa'na ,zwięźle li na zJbYt osziczędnie. Ozęó>to czy,telnika ogarnia chęć dowiedzenia się czegoś więcej (1 wspomnianych tu utworach, badaoz'atC'h j 'zbielfa'czae<h fo~kl:()lrlU.f)urżyrrn !ffiarnlkaJmer~tem IkJsiąŻlki jest niemal ZiUlpełnetpomi,nrięC'ie bog,a.teg.o d'ol!kilo'l1ukał.endau;z,olwo-.o,brzędowe.go. Zdaniem au1<1pk,i, jedylnie !byiliJny, bajkri, ,pieśni li '=stJu:s~ki na.j l e/p!iej od7Jwiorciedlają f·()I1;klor rooyj:5ki. Jest Itro ujęcie .ZIbY't jednorstlI"oIlll1'e. Ob.rzędy li Ipieśni Ika1len.dalI1Zolwo-obtrzę'd()IWe, tak samo jak i powstałe utwory ludowe, oddają charakter narodu, jego światopogląd, jego zwy-c,zaje Każ.dy z piędu ,roZJd:ZJiałólwolma:wi.anej ksiąŻJki jesitO\PalurzOtny s:taTannymi przypisami. UmieslZJclzen:ie przY1pisÓiw rna koil'Cu ,ktSliąlŻJkiutru,dni,a czytel'ni.koWli k,orzy:>tanie z ni!ch. Ksią,żlka zositała wY'da.na w baJI'd:z.o rsl~omnej SlZaci e' g·mf,i'cznelj. Jes,t ona niestety s·kąpo i:l!ulstr{Jłwalna, są w ,niej fotograrfie .kil!k'.! pieŚiI1'iar,zy ,i ,pieśnialrek ludowYCihoraz Zidjęcie ,g)flllIPy,k-o-1clho:lJIlilkó;w obwodu ::!,rclhangielsikiiego w trr-adY'cyjnych fIOsY'jlSlkkh SltI'oja-clh lUl;:IolWY'ch. P,rzy tY'ch w1szY'sltik-ilcih Ulwa,gach należy podkreślić d!ll<Ż.ątws·kl; auiolf'ki o to, by za,in>tereso'wać c,zyJt'elniikÓ\w tWÓlflClZJOlśtCJią l'lldOlWą a naweit tpozyJs'kać WŚTód llIi-ch nowyClh z;bier:a'c'Zy i baida'c'Zy f:olklo.ru ,TOlsYijslkde<go. 1 Ludmila Valacobnyja pesni. Składalmi:ki Red. K. P. Kabasnikau, "Navuka N. A. Bartasev.ic, i Technika", Mińsk PiskoT.z-Nalęcka L, M. Salavej V. L JalataiL 1980, ss. 560. J.est to już bodaj piętnasty tom 7Juaillej serii "Biełaru.skaja Narodooja Tworczaśc" (tomy nie numerowane), wydaJW'aIllej prz.ez Instytut SZJtuki, Etnog'rafii i Fołkil'Oir'uAJkademii Nauk BiałorllllSlld'e'j SiRR. Tom glI"utpuje .pieśni .t~w. woloc'l.elbne, śpieW<lJne 'W czasie św,ią.t wtie1k:.u1O'CiIl)'lOOjalkio P Oiwdlfl szawa-nli a dla gOispooar,zy i c.z.łon- �,Ręce~je ,ków i<ch n:)ldizin, ży.C1Zetruadoibr'ego 'Jll'odzalju i .pomy<Ś:Lne1.hod()IWwiinwentarza żyweg.o ora'z szczęścia w ,poży.c.i!u.flodiZJi'nnYIm.Aut{)lf·k.a iWlstępU do ty-ch pieśni, znana folklorystka białoruska Lija Saławiej, slu'sznie pisze, że obrzęd woło'czebny wywodzi .się jes.ZJ<:iZe z cza.sÓiWpogańJsik,kh i że mial om Jciedy'ś c hOJra!lcter m a,gk'zn y,później natomiast pieśni wołoczebne przybrały charakter estetyczny, napawały ludzi radością z powodu nastającej wiosny oraz poetyzowały i afirmowały pracę wieśniaika. A'uito'flka wstęjpu zWlru'c·atrów.nież 'u'Wa'gę na podoibieństwo pieŚoruiwołoC'zEfuny.e'h do kolę.d Śowieokid1. Jej 7Jdan,iem obrzęd wolO'c'zc.bny w tym :ks'ztatC'ie, j<1Jkiiprże~flwał aż do początJk°.l na.szego siu leC'i.a, ustalił się w okresie XlV - XVI w. Z pI1zytoczonych opisów wynika, że jeszcze w połowJe XIX w. wołoczebnikami byli wieśniacy w średnim wielkJu olraz stars·i C'hłolpi. DziewC'zęta .natomiast śpiewały s·woje pieśni woŁocwbne na św. Jerzeg'o (23 kiwietllli·a). Cie!kOJwesą i1nf.o.rma'cje auto.rkJ, ż·e unia bardziej sprzyjała pieśniom woł'oczebnym niż późniejsze prawosławie. Po przymusowym wcieIeniu unitów do Cerkwi prawoslc:wnej pieśni te zaczęly zanikać, bowiem du,c,hQlwni pr<uwosłc~w!1i prześladowali obrzęd Wlolo czeibny jako pogańs,ki (s. 19). Dodajmy, że szczególnie miało to miejsce po powstaniu styczniowym, gdy ha Bialo,ruś za'czt;lto k,iero!wać pOlpów z Rosji. Au-tonka s'CharaiktClfY:1iowalapieŚinii wołoc,zElbne adres'owane go~podalrzowi, gospodyni. dziewczynie (widzi ona w pieśniach jej adresowanych przejaw ry;:erskiego, eurOiPcj;SJkiegoku'U:.! daa damy), chłOipou, baibci, opisała poety'kę tych pieŚini i dała krótką i'ch hisi1;o'riografię. oid Aleksandra Ry:pińs1kiego poczynając (1840). Zazna.czmy, że wzmi,anlkę o obrzędzie WloloClZeibnymISJpot)"kamy Wic;z;eśniej u Ignacego Chodźki, w jego opowiadaniu Domek moje,go dziadka (1,836). Ohlotdź/ko pLsal, że wieśniacy bia!01f'US1cyc'ho;dZJi1ina W.ielllkanorcpo domach zpieśniią pO'ls.ką "Wes'oły nam dziś dzień na!>tal" OpOIr.jego Pisma, ,t. l, W1ilno 1'8'80, s. 13). WIStęp Lij.i Salawiej llUipisalny jest koimlpffientnie i barld7JO int.eresu.ją'co. S2Jkoda jednakże, że pomija kiwestię SltOS'Ull!kU Cihlolpów do panów. Wygląda z niego, że wolo,C'zeibnky obc'hodZliili tyllko domy chłOlP9kie. A przeCież wia,domo, że 'chod:d:łi również do diwo,ru, że azęstokT-OĆwłaśnie od dzielClizioca za'ciZyna1.i"w,olO'C'z Elbne". Widać to także po ,tebka-oh, kotarY-Clha>dtresalami byli wsza'k ,;parnOlwi e", "palme", ,,!panienki", "panicze". Autorka skłonna jest sądzić, iż epitety te są wynikiem hiperbolizacji, że w ten S1po.sÓ'b zw.racano s.ię do :ZJwyikłyc.h,goISlpodal1Zy-chłopów i członków ich rodzin. Zgoda, że te same teksty śpiewano chłopom, ale nucono je rówhież "panom" .(0 czym !powiemy jes7Jcze niżelj). Charakterystyikę melodiii pieśni woło.czebnych dał W. Jałatau. Stwierdził, że nie są ·o,ne za:leżne od pieś.ni cel1kiaw;nyC'h, zaJznac,zył na,tomias..t, że oIbo!k ,pieśnii świeclk,icrh .byly też śpiewane w obrzędzie w,oloC'zebnym ,pieśni o treści rel'i,gijnej. NajbaTdziej popularną z nich była piosenka "Wialik św.iaty nasz dzień nastau", która pOWls'tała jarko przekład znanej pdlSJkiej ,pieśni "Wesoly nam dziś dzJień nast'ał", co na1stąlpilo przypu's!zoz.a:lnie w XViIlI l·.Ib XVIII wieku, w czalsrie unii. Teklsty ,pieśni zJOIstalyzalmiElSIz1c,zolne w ,gflulPa'ch tematy:c:zmy'ch. Z'aczyna je dział, w którym śpiewa się o samyc.lh wolocz,elbIlJ~kaCih,pot'elm naSltępują pieśni o g.o!slpodarzu i jegQ dtwOl",ze.Właśntie tIU SlpoitYikamyteksty, które z c'ałą pewnośeią były u!kładane Ipi'erw'oinie dla pana, :nIP,: i Dobry wieczar, panie haspardaru! zaśpiwajem piesniu wialmożlJ1amu panu, jaJk i dla .pana, talk sama dla pUJnIi. U pansok'irm.dwaT{)C'ZJkiu, ja,k u wialI1oc.zlk-.I, .sadami absardr.iony, ty n.am harard1żomy. �324 Recenzje Pal11Stkaja niwa bu<hie uradliIWa, pansk:ije d~ieUkJi, jak u sadzie kwdetki, da nawuki kiemny, u ra=owie pryjemny (.itd.). Naleiy mieć na wwaJdze to, i.e włamie przeid'e ,'\Wzyl5itJkim u pana wołoceelbnliicy rno.g;1ll ldctLyć na S1ute w~Oidizenie za pow.iJnsloowanie i na zaiPl'OS'Len!ie do poczęstunku, dlatego też chętnie mu'sieli udawać się do dworów pańskich (tak też było na Białorusi Zachodniej w okres.ie międzywoje11lI1ym). Potwierdza to również częsty zwtrQlt w i¢eŚiniacih: Is~i, pra;j,SI1J1iwa'laJcze/bl1licrLkii, ihrajuczy, śpia;wajuczy, 'balhat-aha d/wara .s:zmikajutcrz;y. Tym też należy t<hlma.ozyć, że w ;pieŚinia~h ,wo1ocrz;e'oo1y·ch w op1sJle dO'IDU wystęPUljąpIlZewainie !reaJl:ia ,c,hara,kiterYlSitYJCWnedla dworu SiZJac'heckiego. Oieikalwy je9t dJ:ciał ,zaityiu~QIWa1fiY Kal.endarr;z roboczy wieśniaka. zamieszczone w ·nim pieśalJ. wyUd.<aza,jąśw.ięta ceaik,ie1WU1ei dni pos'ZJazególnyclh święt)"Ch, z k.tĆJ.rymi 7JWiąJZa·ne są dkirelŚ10ne et,CliPYpracy rOl1n:ilCzo-o~odnJiczej. Dla pieśni tych .charaikieryistycz.ne jes't slwoQ;sk,i,ei ~yłe tTalkito;waru.e [post'aci ŚiWiętnyc'h. To samo oibseI'lW.ljemy w d!zial,e Pomocnicy rolrn'Źika i pszczelarza, w k!tÓlrym wy's,tępują t.aJCy pat1;iron.i., jalk ś,w. św. Jerzy, E~jaISiZ,MJiJwla1j, PU,otiI". WiaJdottfio, że ci sami ś1W.ięci często też są spo'tYlkani w leigenda'C'h białoIiUislk,ic.h. Pieśni teodzna'ooają się dwi.ą poetycznolŚc.ią l dobme św.iaidiczą o ŻY1W,e:jwyo!braź,l1Ii ludu bi.ało.ruiS'kieg.o. Dot)'lChczas były one pt7:ewarżnlie pomijane, nalleri.y się więc urz;na.nie wyd.awcom tomu, że je tu zamieszczono w du'tej ilO!ś·ci. Dzi.ały na.SJt~p'ne, to DZli.wne zdarrze,n.ia w obejściu wieltki przybytek go.spo,darzo.wi i gospodyrn'Ź; Słoail.lma pani go.sfPOdyni; Prośba o c1My, pocLzięl«w>.amin, życze11lia. W d~e ·0I~1tinIim sa>otyQ{lliffiYtaJlci.e ,powms'Zi()lwaiIlie dla are·ndarza. Niektóre pieŚiUi zaczymają się od pO'wrowienia katolickiego (a może unickiego) Niachaj budzie pachwaLony. Bogaty rO!Zidxiał IJ1eśni aclireso.wa'nY'dh d/z,iewtazy'llie rna naisltęp'lj~e drzJiały tematyczne: Trzy ozdoby dla panienki; Trzy wianki dla panienki; Bogate dary dla swat6w; ~rzy awry dla maoojców. Tu ::;ij)otylkaimy też t,ekiSty ,pok!rewtne polSlkJi.m pieśniom ludowylIIl, np. słYlnillą Kono'Pielkę, 21nalIlą z Glogeva i FederoW15kie:go. I :zmÓlW nasuwa się pominięty we ws,tępie problem szlachty zaściankowej i jej udziału w tworzeniu i k.u1lltY1Wacj,iniek.tÓir)"Oh pieś:l1li bia,llOlusllciicth. Dalsze dz.iały "dizieWiC2ęce" to: Miły znajduje cLziJe.wczymd.epierścionek; Ban~e1we odpowiada tyLko kr6lewicz; WOWczeob'ndcy p:rZyr1W.szq parnience no:winy. W tylIIl oot;'atlIlum zna.jdujemy wersde bi:ało.rru!sk.ie lIlałymelk" VwQll1roIle wła:śn.i.·e w ŚTodowdislk.u mi·ejsc'Cl'wej szlaclhty zaściankowej w jęzYlk!"J polSlcian O!ffi:Z ,polJSlko-lJ:jiałoru.sJk~m (1!1[J. Panier1uu:zka 7U1JSza, jak sie masz, kochana? - nr 270). Pozostałe działy poświęcone panience, to: Dziewczyn:a wybiera so.b~e miłego; U mŁodej HanvuUci pożqdane sW'aty; U panienki g,roźny ojciec, groźna 1IU1it./m; Bamemka ładrrua i zd:o/"na; Zyczen'ira szyb,kiego wyjścia za mqż; Dziewczynie zada'wane sq ZJai{laidki; O córce i synowej; Upominanie s,ię o dar,y dUJ wołocZle,bn~k6w; Dowoipne roZl'TJ'l;Qwydzie:wc;zyny z chłopcem. iR;()I2Jd:ział,pieśni aidJres,owanytCih C'hlOjplOOjeslt s/t.oSJUIIJik,owonieldwży, lecz bardzo ilnttereSlUlją1cy. Wyst~u.1ą'ce w niidh reallia i niejasne symibdJ..e wska'zlllją na slta·TOżytyny .azas iah ,pO'WSJtaonia.Cielk.aiwy jas,t tu motY1W żmii leri.ącej na kamieniu, kJtóll'a, m~ona zabilCiem przez oM(~pca, prosi ~ o daJr<JWainie życia w zamian za SIWe ,róŻinego rod'z<liju ulS'łulgi. W niekltÓiryclh tekistaldh zamialSit żmi:i w a'l1a;],ogiwnej syt"lao'i W)'ISt~pu;je OiI1Zeł,sOkół lIU!b- Tur,ak, co jest ,późllIiej;szYlffi, siedemnaSJt!OwUecIZiI1Ylffi ThaWaJr.stiwńeruem. Wiśróld aUJdoWlI1)'lCllpomocniikaw ohło/pea wystęopulje rówttlii.6i. koń, �325 Recenzje który pomaga mu w poszukiwamJ.u panienk.L W dziale Malajczyk zdobywa sobie c1ziewczynę WI~pomnlia'fie są wQljls.kia ,talj;,ar'slkiie. Są też w:aTia1nity biało['ulsik;ie Zl1JaJI1e1j polskiej świeckiej pieśni kolędniczej "Jaś Lwowa dobywać chce" (tu "paniczyk" dobYIWa Wail's"'awy). Ciekaiwe, żeSlPO!tyikJamy tu (nr 3,7,1 - 3'7\4) walrian,ty mVltyrwu wysyłatnia do til'2Jooh o:bcylCih ,!{["ajów po k'OnU:a, zŁoto i - dizli'eWlctZy:nę,co ,przYIPomina balladę Mickiewicza Trzech Budrysów. W jednym tekście (llil' 372) mowa jest o ziemi "al'bo'Wsikiej", co jeSlt reminiJs'c'encdą lJiemi "lwO'Wsiki'ej"ze W1SJpomnianej 'kio[ęldy polskiej "Jaś Lwowa dobywać chce". W pieśni nr 381 panicz "Albou-miesta razbiwaje". O~romni'e cli:ełkiCliWe są te pOlWliJnOlWa.o1ma,światllc,zą1ce {) żywej ongiś receIPCii po1:skiej pieśni r)'lceJ:sk0'-wojslkOlW)'lDh na ter'enie Białol'ltl'si, co miało miej'sK:e pcr-awdopodobll1ie w XVU w. :BoiZlolslbałe.działy pieśni to: Woloczelbnicy u babci; Czerwome jajko - drogi podarunek i pl1Zy:ŚjpieJW\kliż,aI1tolblitwe. Pu tek'sl1aldh zamiecS;lx:zono nuty. W komenta,rzach do poS'zc:Legó[illY'Dh teklsltÓM' poidalne są kih metcr'y:azlki. WyiI1Iika z nix:1h, że tom .zaIW'iel'a :LatrÓW'llozajpilsy daWlIle, jlUż pull)1il!mW1atne, jak też nowe. Są również pOIdatne meLryiC':z,ki do zajpiJsÓiw I1JIUl1owy:dh.Ptaza ty:m tom posiada indekls geog,ra[1iJcmy zapisów oraz osdbO'Wy - 7Jbier,a'ClZYpli'eśnd. Bralk jest '1atomiast il!JJdelkrsuinciJp.iltów. Na z<lJkoń'CIZenie należy podkJr'e§1ić dlUtżą warJ:ltość OIffiÓ\W,iOcr1ej tu anlto[ogH (pieśl1ii woloczebny:ch i jej IprzyidaJtlności do baldań kiompa,ra'tY:5Ity:az.nYiC,h. Estonskij fIolkłOlr. Praca zbiorOlWa, ss. 356, w tekście mapki i fot . red. naukowy R. Vi,jdalepp, Ta1Um. 1980, .!nsltyltul1 J ęzy:ka i FOIlIklrOlrUEstońslkJiej Aikatdemii Naulk wyida1ł pracę :zibiorową o fo]JkiloQrI12e e5ltofustkdm, kJtÓirą przytgoltawall!o 1\4 wSipółaultorów. Bra'ca o pC)lwyrŻSiZy:m tytule, CffilJna i PI"zy:SIt~pna tailcrże i z tego POrwOdlU, że na!pilsana w zrozumiały:m dla nas języ:kiu rosY'iSlkim. rZalc!l:ciw,a,jącejak bagal1y jels.t fd1ikl1.or SłO'W1IlYliudów półnorcy! ZalfÓWino FiInowie zresztą, jaJk i :E)s!tOńCiZY:CY 2iCliSły:nęLiw EurolPie ze swej ogcr"OIfficr1ej p:ra'cy nad ~Otmadzeniem i systematyką roda;innego folkloru, tj. pieśni, bajek, podań, anegdot, przysłów i a;a'gaJdelk. ' Plemiona ug1'o-fińsk.ie, ludy niegdyś na wpół koczownicze o rybacko-łowieckim trybie ży.lc:ia, wyodrębnńly Slię w wy:ndJkrJ 1lITIdeszania Siię fars mongroQoirdallnylClh i europejSikix:h. Zaistniało to na Wyźyalie Ur-a'lskiej rOlZ1egle poljmo,wacr-J.ej, a dalszy proces ewr{)lpe]za,c!ji rasy i k1ULtlU[,ydokonał się juiŻ moo Ba~Y;kiem. Finowie nadiba,łI1y1Ccy, jak przy1:imuae archeol~iJa, oSii<\l~ wylbreeźa &lł'ty:kIU wiCześ'ruelj nIirż lwdy lelttońslkde i w OIgÓi1'ei:nJdoelU<fO{Pef)sik'ie i byllii w pewnym seIllsie kOO1lty:nlUaiorami ceramikd dołJkorwo-grzebyBwrwej Ul - U tys. p.n.e. Do rolniczego a 2iarazem osiadłego trybu ż;,nclia Finowie nalC1Jbałtyrocy prze'szld dOlpiero w pier;vv:szy'ch wielkarcih nasrz.ej ery. W dziedzllin'ie hodOlWH i roB.ndic,tJWa~a7ll'la1C1Zasię wYifaźnie u Es.'tońiCtZy:ków słownictwo bałtyjskie, a także germańskie, w słowach takich, jak; żelazo, mieca;, socha, kSiiążę. Ze Słowianami FiJnowie nadbałtyccy zetknęli się ok. V w. n.e. Okres WaJregO-lI"U'sÓ'Wi c<:LaIs&,w pańlsltiwa kij'oW'sl!t<iego za.waczytł slię oddlZiaływaniean Q,T,gamzacyjnym i fiskalnym. Państwo kijCJlWSlkie wciągnęło plemiona fińskie W' zaleOOość sŁużebną i ry:censiką. WIia·ngnięcie zaikonr.l niemiecikiego na poctZąilku XII[ w. do Est'onti l'Otz.iPOIC'Zęro nową erę w jej dizltejaoh i wycJisnęło ,piętno w kul!ltu[1Ze i w układalCih SfPOłec:z.nyoh �326 Rece-nzje aż do WlSiPó,łczesności. Zakon rozwij.a pl,anową , initen:sywną g'oopoda-rkę rolną. W wpra,walCh ZMJnacza się klU,Ltura żyta i jęcZJmienia. WlZlra's,tatalkże liicziba Ludności, m. in. przez dosiedlanie ludności obcej i w XIII w. łącZlnie z wyspami Saaremaa .i Mu~hu kraj liczy 200 tys. ludności - per. stan azisiejszy: l mil 375 tys. mies7Jkańców i po~iertz'c~lfiia lkiralj.u 4\')',1 tys. km2• Ro'ZiWi:jająsię rzemiosł'a i wzrastają grody, naj,większe z nich Tartu i TalUn. Feudalne państwo kawalerów mieczowych wprowadza podział na terytoria, tzw. "ziemie" z gródkami feudalnymi, mają,cY'mi ul~pra'wnić ,pobór daniny. J ęzylkoW1oestoński, karel's,k<i, iżolr1sikii vE\Pski naGeżą do wSlpó'l'nej gtl'U!PYpółnocnej, Finów nadbałtyckieh. Pud względem dawnYJCh ~ienzeń i reLigii, E~t{)wie jak większość Ludći.v ugro-fińsKich - wY'lZinawalianimizm i totemizm, a rolę kapłanów spełniali czarownicy-szamani. WpłY'wem indoeuropejsKim, a właściwie bałtyjskim w sferze wierzeń wy,daje się być kwIt g1'OOllIU'"'Pi'oru'lla i jego gromOIwładcy w J)OIStaiC1 sędziwego sitar-ca, a t'aJkiże cała plejada demonów QPi,ekuńJczY'chdomu i obelj,ścia, pól, wy!dbra'żany.ch, podobnie jak u Bałtów i Słowi<lm, w postaci węża lub łasicy. Es,tońs.ki teI1min ,,:rahv,aluuile" ma szerok'ie pO'jęC'ie i oznalCZa całość twóoc'wś'Ci duchowej, artystY'cZJnej, w tym toakże twórczość słowną, a w niej pieśni, podania, anegdoty, pl7:y;słowia, zagadki, tańce i muzykę. Zooeranie rc;dzi:mego f'o1Jk1omuma w ESltonii długą i bogatą ł1i's,tor,ię_Gromadrz·eniem i systematyką pieśni, począwszy od XVIII w., zajęli się Niemcy i miejscowa, częściowo naturalizowana iIlJtel,igencja niemiecka. Prace na tym polu zapoczątkował K. Schlegiel (1757 - 1842), a następnie J. RozenplaIrt (17'82 -1846), A. Kniipf.er (1777 -1843), K. Hanander (ok. 1790 - 1870), K. Peterson (ok. 1801 -1822), F. Felman (179'8 -1!8'50), F. KJreui'lM'ailId (1'002- 1<8'812) i inni. W 60ft80 lai1;,a,cIh XIX w. 1Jbiorem i systematyką folkloru żywo interesuje się Jakób Churt (1839 - 190:7). Kiedy w 1872 r. zostaje założone Towalrz.ystw,o Literatury Estońskiej, J. Chu,rt zostaje jego pierwszym prezesem. OrganiZiUje on w kraju sieć korespondentów w sprawie folkloru i tą drogą otrzymuje ok. 15' tys. zapisów. Towa'rzystwo wydaje osobne p'll'b1!~kaICJje, wśród k!tÓir)'loh naclzeIne miejlS\ce zajmude z,biór pie~ni J. Ohwrta w dwóch tomach p.t. "Stary kannel" i wiele innych publikacji poszczególnych autorów, ja!kzlbiolI'Y ba/śn.i i o;pisy obY'cz,ajów. Na pnzełomlie XIX - XX w. duże zasługi w gromadzel!1iu folkloru słownego i muzycznego położył OsikalI' KaHas (1868 - 1946). Z jeg,o i;njlc,ja,tyrwypOWlsta.je w Tail'tu w 1909 1'. E1;,uogTad'ioczme Muzeum Naradolwe, kltÓirego też by,ł k'ier'Olwni:kliem do 1'9'18 r. W roiku nalS~ęlPnym ńa uni,wersyltede w Tartbu rOZJpoczę1:ezostały wy\kł,ady z ku'1otJUlry narodowej i folkGonu. P,ierwsayrrTI j.ego wyfkła'dOlWlcąbył Walter Al!1Idenson (l68i5 - l!1'62). W W127 1'. pl7:y Muzeum NarodOlWyrrTI w Tarlel twoJ"lZYsię aJro'hiw.u'ffif,oJlklorys1y'azme. ProlWadZIio'no na:da~ kOJ"e~pondenqję ,z f,oik;lorysl1:a<mi w kJra:ju, a w lataclh 1'9316- 19140 ariClh'iwiU1i'1 wydaje spe.eojalny bl'wletY'n. ,p,o H wojnlie ś~iat. w 1191441'. pnzy Pańs'twowym Uniwersy1;ocie w Ta,ritu re:alktY'wowalllo ka't,edrę folkloru, połą.czOiI1ąw 1946 .1'. 7. katedlI'ą Ji;teratJury narodolWe<j. Od 1952 r. w 1I15'fY'tude Języlka i Literatury Esioń8lkiej Akiademii Nauk za1cżyna dZJiał,ać sekt,or f.ol\~orystyl1ci. WlS(pÓł'C'zesnebada'ma terenowe prowadzone są metodycznie i zespołowo, biorą w nkih uld!zJiałpr,a'cownicy naulk'OlWii studenci. Wydano szereg monografii i opracowań z dziedziny folkloru słowno-muzycznego i obrzt:dolWoślCi(jak wesele), o instru'l11en'taC'h muzyc~ych, o piewcach z WySlpy KichJnu; ukaZał się zbiór bajek w u:kładzie F. Kreutzwałda i J. Kundera, opowiadania o myślistwie, zbiór estońsk:ich pr;z;ysłów, estoński kalenda,!'z ludowy, prace z historii związków fiń'siko-słowiań'skich, naukowe analizy poprzednich zbiorów pieśni, aJntulogie folkloru dla szkół. Z zalin!teres'Q',wań na,nodami poKrewnymi i sąs.iednimi �Recenzje 327 powstały prace o różnorodnej temat)"Ce, jak: wierzenia Liwów, pieśni. ludowe Liwów, pieśni wodskie, zapisy poezji" narodowej Wepsów, !żorów, MOldwinów i Marijców . . TiI'U'dno Ije'::>tpI1z'eid'sIta,wić 'CIho<eL<WJby 'lla~iQlgól,niej9zą ,chau-a!cterYiSlty1kę !tema,tylazną pos~azegól'ny;oh ,d!zia1ów folkloru iW jednyrrn wy1dam·.l ikJsiążikowym, 1t000eż auil;orzy za:sY'gnahZOlwał1i 'W nliej ty.Jlk,o głÓ'w:niejS'ze mcrty;wy i treŚ>Ci. iWliele 'lllWag1ipOŚlWlięooll'o jed'naJk o'oo1zęd'om dorocznym, ik!tÓiryun rtowarzy!SlZą pieśnli, lI'€ICyjtacje i za;kilęda. ,!Qa'syj;iJkalCję lpi'eśni 'S\PTOwaKWi,ć1ffi0000 do ;na:S'1;E:!pu!ią<cY'C'h grup: iPieśnli. 1;a;w. II"UmC7Jne, ,pieśni ,WWkfilllgów, płalooe i ~ame'nity, lPi'eśni Ims!torY'azne, mag iaz.ne, \pieśni wykonywane przy pracy, sieroce i wdowie, pieśni doroczne -i obrzędowe, korowody i tańce. Na:ibaI1dizi€lj :aI1ohakzmyun ~datwj,slkiem ISą ,pieśnli iI'luni:czne iQlPiewadą,ce 'ozyny bohateróiw, za'Wiierają<ce ta/kJże lwątkJi miltJol,Qglioone i ,k,osmooog1'c2lue. :Pieśni lI'unlirczme sU'g,erują lek<sylkal.ne ,podOlbieńls'two lZ .rulD<lIIni,lozyli najslt<llI'lS.z.ym!ty;pem :pi'sma sItal'QgeTlffiań's;kIie~o r(nood)'1okii'ego}, IktÓire lI'ozówJiljało;się w II - IV w. m.e. a pr1Zeżyltki jego Ultl'z)'1ffiały iS,ię do ~ 'W. iPlieśnti te ISą lPowa;ime rw 11aJS'tI1"OIju, wykonY'Wan-e !są na 'SlPosób skandowania, a .głów,nym ŚIXJldkli:em·iWyraiLani.a na,sJta'I()IjÓiW, ;.l'C'ZUć~ myrśli jeslt meiaf,ora. ·Języlk didh jeslt aridhaJilC'ZJny,IIJi]iIslkii 1fiń9ki€lmu, urt,:r:wa~iły się 'W nilffi coohy dawnych diaJlek,tów. Ujpadelk IpieśnJi II"Urnli'C1ZJI1)'1dh 'za,czyna ,s'ię IW XVIiI w. lZ:acrz:ęły OIne tiraICić '~wój 'sens iW zanJi€luialjąCY'Clhrs'ię Iw,alrunJkalch e!k'OUOlffiilc,zmyrc,h i ikul1trtllro1w)'1c:h 'WIskuiek o!"(),2JwO'ju miast, ,pOlhor,u do, iWiOIjslka,a ita'kże lPOd :wtPłY'W8ffi IpieJŚiI1i,l'\U·s:kdoch i lotews<k1~c.h. Niiek<tÓire jednalk ee!dhy. pieśnli TUlnOOzny;ch ult;rwa[liły !Się w piwni'ach obr·zędOlwy,ch luotowarn)'1cih Ó€SZiQZe w X[X i .w XX.'W. Nowe lpieśni 'w)'1TÓiŻnia(ją 'Slię: 'prqpQll1CljonaJ1nie IZb:ldo'Waną ,sta"Oifą, IW ,temalt)'1ce pr1Z€lwartają lI'eail'ne ltireśm IWIZliętez 'ŻylCia, czętSlto o Ispo)r'zeniuh'llmory;stY'c7lIlym il'll'b satYJ'y'czn)'1ffi', od:zmamają 's,ię żYlWO'ś'Cliąijęzy1ka. Do !tej ;gJr'lliPY\pieśni lffiocllJ1arz:aJ.Uiczyć; pieśni ,wrojslk'O'we, żei~aII'Slklie, ,pieśni 'o ld.allelk~CihIkraj,ach i 'obcych mia<sitalclh, jak PeteI1SlbuIlg ,i Ryg.a, o zesłarniu na iS)'1bir ,01I'aJZ Ipieśni rIWry,c~ne. Do nO'W'S!ZY'cht£orm \pieśni i l:albaiw należą 'kol'\OIWOOY,itd. il;ań,ce anł'OIdizi,e\Ży,ikttÓor;ymtoWalI1ZYSZYŚjpliew.. KOI"OłWO"dy lU FIIDÓiWIws'ka'7JU,ją na lW\Pł)'1wy' 5,łOiWdaook<ie.Te<maity1kailcih u,ekka i lI'adOlsna, mÓ'W-iąo lPięikiI1!ieIPrz)'1Tody, i(J miŁOiŚoi, O'sł!ońou. ,DQ;l'Oc,z;n)'1ffi oOibCIhodoan i o'br!zędQlm' rtOiWaJDz)'1szyłyI()Idjpowlednie 'S<trofy pow1oozow.ań ,lulb !zakJ.ęć. ReH'g-i.a <ohI'lZeŚ0~jańSlka, Ijaiką od Śfed<nJiowiecza była relJi,g:ia rClyunSiko-lkatO'liiCIka a później pI'dtesitantylZlffi i w mniejsz)'1ffi s/topniu Iprawolsłalw,ie, nie z.atalI'ła rdalWlny'ch cylkilri<czmyrcrh ,oibdhodÓiw, a 'raczej dawne I()\by,clzaje i 'obr'zędysp1ortły się z ,chrzoocidań'SlkJj,m-i. Cylkil 'abclhOldów <doro0'czn)'1c;hlI'o'ZlpQ!Czynał się ,po 'zbiora,ch płodów :r-el!1'nY'Oh izaibezjpiecrz:eniu b)'1dła na zimę. Otwierał je 'ZJwy'klle d2lień. ś.w. Machala {029WJr,z,eśni,a},ilulb dtz.ieńśw. Mamina (,lO -liis,t.opada). Na ten okres !pI1ZYlpatdało tak.że IWlSlpoilTli'nanie.zmadye,h. Obowtiąz)'1walo lPow~trzyunywalIliie Is.ię od ,nie!ktfuyoh pr,ac 'Związany'oh z hałasem i s<tt.lokotem, zaJka'ZY1wano ~i},ośno śmiać 'S'ię ,i .ro·7JD1a1Wiiać, OIbowiązy,wała ósza 'W obe'j;śdu. W święta li-esienne· ,i IZimOlwechod'ZJili przElbi€lrań,cy w ma'slka1c'h, ero ma j;alkJLś,stary sen'S, zarś p!oWli,IJj'jzowan.ia i IzaJdęcia łą,c,zyły ,~ię z wY\PTasza1niem ,da'tkÓ'w. 26 rriJS'1;'OIParda olbohO'dZlono t:rady,cYdrnie św . .Kata'r,zynę. D:ZJiew~czy Iwi,eczórr miał pod'orbnyc'haraJkit'er jaJk gid'z.ie indzielj IwIDumpie i związany był z w.rÓoŻJbarni'i za'baJWalIl1!idziewcząt. Moty.w 'słornia'nej kuJkly ·oibnoSlzonej pI1ZY t)'1m śWlięcie i wielu mny'Cih miał C'ha!TaJkter ma,gii p1.od'no,śd. 'Najhapdz,iej ZiOacrnienny ohau-aJkt1:ermi.ały o:bohody św. Mamcina, dzi:eń urodzin iMarcinaLwtra. Obrzędy SlPełniane 'w maszJkaro,ny za'Wierały rwieil,e elem'e'ntów magii :płod,Oiooci i urodzaju. Sw. IMaJ'Ciin !Uważany jest1: w Est,onid /Za lPart!To'na bydŁa. Boże Na:r,oulZenie zamy;kalo okres 'WSipominania zmarłych. ŚWiię'to io nie m,iało .okJrerśl'onego dnia i przYIPadało między 2:1 .grrudn.ia a 7 &t)'1cIZiOia.W lPieśrniac1h pr;oszatlny>Cl!l ted U1r'ocrzYlSi-oś'ci;przewti.jają się ImotY'WY runi~ZJne. W Nowy' ROIk ,biegały ,po wsdac'h nOlWoro,czne ,kozły �328 Recenzje i malcy z powi'IllSwwaniami. MasleIlJiJca lCZyl~iZajpuLS.1;y, !tj. ,k'OOliocikaJI'nawa1"J, miała podobny przebieg jalk u ,prawoslalWny!Ch Wieilik<Jtl'\u'sów.Ma.s:lenka U'sltamlJW~>oabyła z,aw:sze na w:tore/k: IpriZYlPadadący na nowiu. Na>k:azywane w .tym cr.aJsie były 7JWyez.ajow.o sanny i ś'lwZJgawikina wysoik:i, dłJUgi len. :Wy',lść na lód w tym dllliu, chociażby pO'Sllać, było nakazem l1naJgUJca;nymli tz.alPewniało 1\.lir{}(:lJz.ajny lIen, jalk mówi pios'enika. Sanna k'Ońmi na daleikie <niekiedy pnzest,r,zenie, na d-<ybry len, Iprzypomina nieco IUlSkie ó. 1P0000000ie 3mlllilgi. Do 1ba1l1d'ZO typowyoh .z.aJbaw mło<d7Jieży okJresu letniego naJeżały hu'Ś-taWlki. Staweiano je ,przed W,iellka.nolCą ci. pnz.edłurtały się do św. Mlchała. Olbolkhrl,śItawe/k: Ull'ządiza>oo!Plac zaib<lJW,i itańców. Młodzi€IŻ zbierała 'só.ę'tam ~wyk1e w sobotę 'i w medzielę. Pieśni śpiewane pnz.y huŚitaiWlkadh 'Są lPI1Zew3Jżnie żaa1'olbliwe lub [j,ry,az.ne. Hu śitawIk'i, jaJko ululbiona forma lI"ozryrwlki młoo~ieży ok.feslU 'Wliclkanocnego ;i Zielonyoh Świą.tetk, ,znaJne były talkiże lU Sło'w.ian IlULSrl:ic'h. Seoo .tYJCIhzalbaw mało je5'Ł znany, <1JU,to,I'Izy Esttońslktier(}ofo~kioru mówią, IŻe byłą :to forma Ifozryw,ki oI'lga·ni'wwana dla pod/danyK:h jes!ZICze,w oIkrelSiefeudailnym . . Ooohody św. Jana (,K'Uipały) madą ,podObny prze'bieg j3Jk rJ innych Rud6'w EoJr,opy. Równdeż 'nie ,wyró,żniają Siię czymś s,ZCtz.eg61nymOIbnz.ędy 'weselne. Zaz.naoz.a s-ię w n1iah 7JWyom;j !SPl'zedaźy i Ikwpna rnładej. TańlCom tocwa.rzys'zyl 7JWY1kJe(lI~niamerut '.sklI'zY1pioc,i 1'O,żka. Tańce panJtomimic:zme naśladujące ruchy ~wi:erząt, niedźwiedzia, kozy, sroki i tańce ekstatyczne WISlkaiZJUją 'na Q'Sobll·j,wą staTlSlZą ~. P<lIZiakO'I'OIWodaJmi.po,'Pu~arne są tańce dworskie i salonowe, przydęte także przez lud, jak: kadryle i k.onitreda'nsy, walce, ~rą grupę z.aJjmują polki polka mazurJm, polka berlinka, pdlka żydowska, a' także tańce typu ,poh;lkdego jalk po(1onez, Ik,ralkOlwlaik (czy;i.;by IPOzootarości z <:lZasów Inflant Polskich XVJ: w?). Osobliwym instrumentem akompaniamell1tem prrzy lI"ocytOWan:1Ustarycl1 pieśni - jest tkanll1e.l prr7.YIPOlffiiJnaj~ydużą cytrę. Wielką różnorodność mają bajki i podania, wśród których najb3lrdziej oryginalne są bajki et.ilOllogiczn.e(tj. o' motywach kosmoJogiC2lIlych), o powstaniu wszechŚlWIiata, b6i51ttw,ludzi i 7JWienz.ąit, ba~ o tamaltacll zwierzęcyclh, gidzie niedrźlWiedź i knIik są oozYlwi'stymQ toteanaani. Li-crwą g>riUlpęz.ajmulją anegtd<Jty ci. pnzy~ł.ow<ia, ktÓire ZlWytldosię 'l1Wać mąJdil'ościami nalrooctu,byw,ają ea;ęsJto imiPl'owUtz.o'Wa'Ilead hoc. Magiczną :flUlllIkcdę:wreszcie pełnią u Fdnów zagaldki. W Esltoni'i na opawłi3Jdanie i odgadYlWanie -zagadek: 7bierano się tIN ~imo!we wielC'rory przed B. Narodzeniem, w określone dni, jalk:. w Cl7JWarlte!k.za'gadlki doobrrz:ebykl zadawać kobdełt<llffi. aby d3lnz.yły soię owce. Zajl1nO!Wanlie się zagadkMl"J w o'kireśIo.nym ~ie dobrze w\pływało na 1IJtl'!ZY1Pł6d >bY1dład ['OOW6jjwegetaIC1ji IfoOslillmej. Późnym ,w;ieczar·em nie' naaeżak> IZajmQwać się zaga.dkaam, '!¢yIi anoż.na było naJPytać ·niecrLYsJt; ego. W foJlldorze Es.tonii OIdfbijasJę cała przeszłość narodu, w której od orYll?linallnY'c/h wątków rodlZlmY1chmorżrla oodzielić JWllJllSłlwyi naleciałoŚ'di oibce. ALicja Etnografski i fobkwrlsticzni ~n.ija, BednarlCzu.1c Sdfi:ja ,10019, ss. 305. Omawiana .praca j.esJt :konglomeraltem <lII'ltYJkrJł6wi Joomuni.kaltów n<ljp~sall1y>eib prz.ez etnografów, etno.log6w ,i anltlf~ów z 14 1Qr(llj6rwd ośa:'o<i'k6w (>Aumria, Bułgaria, CSRS, Dania, Ju:gosłaIWia, !FiX"aaJlClja, NRD, Pol1:Slka,Rumunda, USIA, ·Wę'{;ry. Wiiellka B.rytania, mItR .o.razBetlin Z31cbodni). Publhilka<:ja ta ukazała się, jak �Recenzje 329, zaznaczono w pQdty:tuJe /pracy, IW 8{)-:tą fI"<J!=iJcę UlI"oozin OhIDislto iWa'kare1lskiego głÓ'WJlego I!.iwó,rcyfWlS<pó~oze5'ned6bnogxa/f,Li huł;garslkiej. cało<ść zamieszlc.zone<go maiter6.aw zastała padizie1000 na Jillika odrębnyclh r<lZd.z,iałów. I taIk, piwwszy, ,s.ldaJd.adąiCyIsię z 'trzeclh artykułów auitoiroSJtwaeltnogr·aifÓIW b'lłgarslki<dh, poświęcany ,wstał posJtad j,uiOOlata Coh, iW<alkarrels<ldego. PozOiSltałe rozdziały OIpaiWzcJll.onasitę(pUJjącyrrni tyltuqamJ.: :zagadnienia og6łne, ·kulitlUra maiter&al'na, iklUi1tulradu.chOfWa i [o1kLor, Pmy talk: dużej ilooiŚlci rÓŻllJorooonylClhtmaiter,iał6w ruie SiP0IS6Ib,jest rueceruzOlWać WISZj'1Stk.ie,dialtego t·eż IzaJjmiemy się tyll.ko nielkit6:ryuui. Posltać Oh. W.alkarell9k!ieg.D - niezmiernie I,POpil'1arrmego e1no'gra!fa 'buł;gars.k'iego -z0L9tała ZaiI'y:sO'wana w aa'itY1kułwh A. PiI'.iJrnoWls.k'iegoi S. StojkOfWej. A. PulLffiOlWski przec!:sita'wił syllwetlkę-. eit'fi~raJf'a orraz. nalk!reśltił jeg'O na'jwiękJsze osiąg·nięcia naukowe, ,podikreśllając ogromną WS'ZElClhJsit:ronnośĆ WaJkarelslkiego jak.o badacrza k.ulto"lry, J·ego wie:lokie'I1ll'DJkOlWe .zainteres<J!wania etnagrafi=e poo:woliły prowaJdiz:ić WiielOlpłals·zc'zY1zI1QweIbaida1n.ia <bu~g'ainSkiej kultlUlry luid,orw'ej, będąóCe w niek!tÓiI'Y'C!\1 jej a~pekltalClh badaniami 'WlręCZ piO<Ilie.vSlki'IIl£ina gruncie naulki bull,gatrS1kiej (ISiztlUlka lu·dowa). SiZJczegódnie jeidn<lJk za,i'nteresowania Wak'a:reJlslkiego s!ku:pilysię na (pOznaniu tradycyjnej kultury mat erlialne j rolnictwa, transportu, ludowej ar chitekJtulI'Y. A. Primowsiki podUl:reś1H ogu-omne znaczenie dla etnografii bu~gatrskiel najzn.akQrnitsrzej Ipracy WaJkareilJslkiego Etoografija na Byl,garrija, Uczącei,j .pona'Cl 800 stLron. oDlllieł·o'to, ulltalzu[jące obraz ilra'Cly.cy1jnej 'kIU,litury [lUdowej do rOIku 1.9/4l!,. powSlta-lo jaJko wynik lWielolat'1lJiJclh badań 'terenowY'Cih 'P~euL"OIWadiz.o.nY'ch iIJlfzez: autora w całej niema1że BułlgatrLi. 'IW ·.1lzJnanilUZ<lJSłuJgOhrislto Walk'arelsklieigo dla roZlWOjU etnogradiii wSltała PJ:'1ZY'lmana n1Ąl mlię<i'zy,narOOOIW<lna<groda ·im. Herkiera w 1900 lI'Oiku. iS. Sto:jkowa omówiła !Wkład julbillaJta IW a-ozwój fO'1klo.ry.s.tylk'ibułlgarskiej, Sze.roode zai111teresOlWa'll,ia po'ZwOl1dły Walka·rel!lslk.iemu na ekormipt1e1ksO'Webadania talkie, i tej 'dziedziny. Badał cm foOOcl.<J!T w ~cie atnoo,grai·LC!Znym. NaljwięceJj m\ie;oca pośwrięcił IpieśniJOm histo.:rym;tl1o-eu>ickilm i wes.e!lnym. W pracy Et7UJgrajija rTU1 Bylga,rija ,poświęcił panad 150 <s.tlron r6ż,nYJffi a!SU>elkJtomfoUikloro. Na uwagę z.asługulje lI'ównieżfakt, iż iWlie'1rudz.i&ie)szYJClh etnograd'6w i follkrlo.ryL<;lt6wb"llgaJriSkiJc'h jest w więk:s.zym loubmn.i€'}szYJffi st.qpniu w)'1ClholwaIlkarrni Gb. Walkalfelmego. Część \pracy poświęconą 'Walkare1Jslkiemu mJmylka atrityQroł piÓfI"a K. K.ryStanowej za.wi-e.vają'Cy łJilbli~ę !pra'C, o!b.ejmutiąICą 203 ~YlCIje IW u~ł&iztje clh:rono1ogLcmym od 1~,7 do 1006 rOOru. Następny rozdmał - z.agaooienia ogÓl1'lle - ·s.kłaida się z .scz,eściu arrty.kuł6w. S\Pośród ,nioh na s:ocz,eg61ną 'UlWa'gę zaLSł'U~(je avt)'lkr.1ł Die gegen.wartigen ,Fo.r'l'nert u.nd Troo.iitJionen d,er P0't11dSC1h<e-n Vooksk'\ll7USlt alU:t.oImtIwaJ. Bu.rnzty.Autor porIUszył aktualny .problem 'tlrad)'ICY\ine[j sZJtuIlci lulllOlWelj 'j<alko czynniJkain~rująICeigo WiS(pÓłlCizeSillą twÓI'C'ZOŚĆ aII1tystylOzą. ;Z chwilą <l¢y lWlSzylst:lcie wsp6łozeisne prorc·e!Sy UnliJf~lÓąIOO· dOPiI'owalc!zalją do 'za'nilkJU tlradY'Cyjn~j szJtullci :ludOlWej, jeidY'Jllie na malo zu.rłbanilzowanych o,bszarach ma ona szaIllSe przetrwania. Ta sytuacja dopTorwadza do przewartośc1awania tradycyljnej full'llk<:criSl7M1lki,gdyiŻ jej wy1tWQry tyJ.k.o w niew,ielikim stopllliu są wy:trwalI'zane dJ1.a własnego urży:tku. Znaczna roh większość znajduje odbiOI1CÓWw mieście, wtśxód innycl1 ,kiręg6JW S{POłooZJllycihoraz wśród tUlryrsttólw, 7JWłaszcza rz.ag,raniomY'CU1, :l ktÓłr)'ICh .powodulje zcurnazaonie pre'W1dzJiMregQ O'braw ItradycYtinei, ·polisoktiej sztulki :ludowej. POIj.aJwUa:jąsię talk 'paraJdolkJsa1nesyltuac:je, ie nie'ldt6re dziedzi,ny '5IlJtJu:kipojawiają się na terenaooh, na ikltÓiI'yoh nie były dOltyobcZCllS mane albo uległy zapomnieniu, jak .np. malarstwo na szkle. AulŁo:r :poidlkreśla, jeż; Ińeza:'leżnie od talkliego stanu 'rLeCrLY s7JtUlka ludowa 1pf:ZIestała wypełirui.ać swoje o.ryg·ialailne funlklcje stają<:się jedynie 'Czynnilciem ilJ1!:;p'iro- �330 Recenzje jącYIffi W'spók'zes,nY/c'h arty/Sltów, 'a <tmdY/clje ~ztlu,ki bdO'wej sltały się już ty,liko ~kłaidnilkiem ,krurlitu.ry ogól nCJll1 a,rodC1wej. iP,wlblem współc,z,esnY'ch :mnian w tradY'c* stal się przed:m,icitem anty,krułu L. Schmidta ProbLeme der Wiener GegenwartsvoLkskunde, gdzie zjawisko to zostało omówione na prllYlkładrzie różnorodnych przemi.an w kulturze, w tradycjach na clibsza,r,ze duży'crb miaSlt (,Ber,Hn, ,W,iedeń). KO[ejny rOZJdtZiał kUlltUlra malterialna za,wiera puibli'ka'c,je, kttóre można zals'zeregowaćdo .różny'O'h grup tematy,aznY'Clh, takieh jak b'lido:wniJctwo, narzędzia rolnilClze, urządzenia do produiklc,ji wlin, .pożylW'ienie, odzież. Rzaid/ko ba/dane za· galdnienie pC1ruiszył tiu L. Dam (lWę;gry) IW artylkru,le Wohngruben in U1lJgarn.. AuitClr 2Iauważa, że ziemianki jako pomieszczenia mieszkalne na terenie Węgier występowały, ~cz€lgólnie na terenie Nli:ziny Wę~iers,kiel.i, jes'ZJclZe,w xvn wieku. W okolicalc:h Delbrec:zyna DIP. w 16918 ,Doku na lO~8 domów mies~kal,nY'ch było <m8 ziemianerk. Według Źlródeł :z roku 117120 jelS7JClzeznalClZna HCZJba hd'DOści wie1jlslkliej żyła w ziemiankaloh. AiuItO'r zamie,śd,ł również ,nzUlt i pr,zeklrój' pOpl'!ZeClzny ziemianikli z mie:j,s,c'OlWO'ŚCli POlosipetni. H. K,otte w Brul.'gami,sche PflLiig,e im W,amidlei der Zeit lPod1kJreślił znC\lClzenie badań einogra:fiJczno-l.ilngJwisltY'ClZnY'Clhdila u.zupełnlienia bralków w pisemny,c,h prz.elkalzaoh o traidylcylj;nY'ch f.ornnaC/h nal'zęid!Zi. Kotlte poolkJreśHł rÓłWnież wkład badań WalkareilJskiego w te~j d!ziedlZinie etnoglra!fii. iZ (ro,z.c1ziaibuku[rtmra dUlcihowagodny Ulwagi jeSlt artY'kruł H. A. 'fuelgad!Ze .c'Z8IRJR) K izuczeruij,u n;rl'riodnycl1. kaiLerndal1'rrtych pr,azd1lJ£kow. Para[ele między kul.tU;fami rÓlżnY10h etnolsów s-tanOlWlią jeden z oiekaIWlslz:>"c:hpr:dblemólw w elm{)lgrai£ii, ciągle jes7JClz,e nieZibadany IkomJp1efkso1wo. Brega<d:ze wyk:llzała talkowe pod-oibieńsltlwa anali'lJUOąK: gI'lu!Zińlslkie wiOlSellllne iPocihody ,pl'z€lbierańców z anaJOIgi,c7Jnytrni pochodam[ kuik'ierów i sUl'lwakari w Bu~gaJfili z WytkOtl'lZYisltaniem<danY1C1hz tlnnY'Dh krajów. Aulj;'oTlka wykazała ,j;en trady'cY1jny obylcza:j prtZyolblelciZOIDYwe wSlpók,z.€Isne fOlfI!TIY,które Wifaz z. za,c1hC1wanyimi ']JIierwo~lnymi c'eC'hami i fUlnlklCljami SltIWOIrzyły k,o.n'glol1llera.t ,j;['ady'cai i wsu>MczelsnoślCi. W. SDikołowa - w Wijunliny rus,..,k~j wes,elnij obyczaj pozdra.wlenija molodożeroow podijęła temat zaniedbywany niec,o do tej pmy, mtimo iż wg aut,orki wYlkazu,je Din ruiewą'tp[iwe powiąiZ!arnda z: kal,e11lda,rzC1Wą ohI'llędowoś'ciią elemell1ltów weselny'c'h. SoIkolCJIWa zaana[,iaC1wała materiał !pochodzą'cy z. pr,zełomu xrrx i XX WlIeKu z teren'..! ,cenibralnyic1h g'Ulbe.rni Rosy&slk!ielj SRR. Osb,tnia część receIltZowarnej pulbHka1cdi zalwiera materiał z za,k,resu fd1lkloru. Ciekawy, choć królt~i, je,st T·erferat nIeżyljąlcego już M. Arnaudo'wa (Buł,gaflia) N!arodnata pe.wic,a Bezcema Sofrena. Oieka:wy i pożąidany zarazem dl at eg1o, iJż w Bułgarii bralk jeslt baldań olbejmu'jącYlCh żyiWY'dh no~iJCliel,i follki10'ru, ludowyClh :pieśniarzy i gawędlZiarzy. Bezcena Sorrena - 80-letnia śpiewacZlka ludowa - przekazała cały szereg pieśni e{pklk['Clh o jednyim z główny'c'h bohaterow pieśni lruidawych - iwkróIewiOZ'l Mamk.o. iBodlkreśleni;a za.słuig dlla etnolgradlH i foillkl'OifY'stYlk,i,nie tylko bułgar'~k'ie;j ale i eUlTolpejlskielj, dOIkonał K. Oziis,j;,ow w KprabLeme swatebnych pricZlitwnlj, przy okazji charakterY'z.Oiwania weisel1nylclh zaM'Cldzeń. Zasłu'@i WalkaJfelskiego w tym zakreSiie wildOlezne są w pracy SW(Ltlb.emat-a pesen, w 'ktÓifE~;jdoko'nał ,klalsylfilkalcji pieśni wesel1iny,ch. Ozisltorw sIkupił Sl\V1orjąulwalgę na zawOIdiz·elllia1clhweselony,ch, klh c'haralkte.ry:~tY'ce, funlkcljii i 11'0~pI1z'erslj;'rzeniamiuna 'terenie RQlsy:j'slkiie!jS.RIR oralZ na iClh amalorgia:ch z zalwold>zenia!rńi bu~galI1s1kJilmiz terenu -rodqpsko-kiusltendiłSlkiiego konkiJ.:U1dwjąlcw ,zak1o,ńlclz'enh, iż buł,galf'sikie Za/wodzenia wesel,ne nie są relLktową fOlrmą dawnej abrzęcioWJOI§ai, a jedynie loka.lnyimwarianit9m teh rOfZJwoju. Przy wydanlli tlej puibllilkalCljli pI'lzylję1;.o zalażenie, iż refelraty wsita-ną olPuiblli- �331 Recenzje kowane w jęzYJku aut OlrÓW.T.aIk'a postać wYJdalWnicza utDuidni nietWąrlip'l!iwie ,s.zer,okiie kOI1zY'sta.nie Z :puIW·i(kaJClji, ale też me jeSlt ona przezsnaazQlna dlla szerdkieg'o kJręgu c:zy:tel,n~ków, lecz dla SJpecjaJ'is/tów. JednaJk:ż,e pewnym bra:kdem wydaje się nie z.amiE'lSZJClzeruie przez wyidaWlców ohoc:iaJżiby króltkJidl stresZlc,zeń w jednym wybranym języiku, choć nadeży odId·ać, iiż z mekltólfy'oh kom'lrnkatÓ\w tl'udno byŁ()(by dokonać sy.ntezy za:wa,I1tego w niJclh matemału. ZaJSltirzeżenia :buidJzi równdeż faJkI!;nieujednol<iceruia języ.kmvego pulblllk'oJWanyJCIhte!k'sM~w. 'Za pozy:tywną coohę pulW~kacji należy uznać baJr,dzo 6zerOiką pr{Jlblernaty;kę obejffiUijąlcą cały szereg zagadnień etno~lfiJoznYldh: follkloryiS;tyc~nych o c'haraikterze teor'e'tY'cIZnYlm,h.i;;tOlrYlc~ny:mi terenmvYJm. Tom r€\Pfezentuje ibal!"1dzoilnter-esująey pcyrównawczy waiohlaJI1ZprOl1Ylemów baJdaWlczy'c:h poldej!mQIWaJnych przez eltnografów iW różnY'oh o91'cdkadl eurqpejlsllciOO. Jetrzy Fotkror i obsztelsetwo, ,,1P:ro1ilem:ina byłg.a.I1ski'ja fOrKIor", t. Ul, AcLamczea.vski Sofi,j.a 1977, ss. 302. Stałlo się już złą t1rady<Clją,iiż hu~ar.slkie p'.1\blilka1c6e z zaik.resu etJ10graJiiri i f01k1.Olry15'ty.k;li doc€iuralją do naB ze znacznym >QPÓŹnieniem. Regułę tę ,potwierdza, niesitety, t'I1Zecn 1·om .serii "iP.rdbilemi na byłJgansJoi:ja fułikłor" zatytułowany Folklor i ob.sztestwo. Wyd.any przez looty'tut Ętnografid BuligalI1~iej Alka/d·emii Nauk Sytua,cja t,a.ka jest jedną z p:nzylCrLynsitoounlk'ow'osłabej u nas ZlnafjomolŚ'Ciprdlilernów i zag.llIdnień Inurit'U1jąlcychwS/pó~c!zesn'e ludOlZnaW1S!twow B'lłg,llIrJi. !Recenzowany tom jest kQlm;pila'cdą 314 artykiułÓ'w llIU't,OIrSl1Jwa follkloryiStów bułgarSkich i rO'sYliSkiilClh {2 arrtyikJuły). PtroWern.alty.k.a pulbllilkacjii w ZCliSadZ!ienie :wykrac:z,a .poza gram'Ce .Buł.g.aJri~.WY'ją.telk stanaw:i artyKJUł Ił1dii:ko Kri:zy - Sostoja.nij.e pesern:rUJj kultwy w odmoj wel1l{lie<TlSkoj dierewne. Z terenu &.1ligaifii s'?Jczególnie wyeik5ponow.any jest rejon miast KiuJSltendił. Okr-ęg kiustendiłski z ra.cji swojego położenia, o!bs:zarr przj'lglI'ani,az,ny z Ju<gQlS1awią, był w pm;eszłoŚlci wielo!a,oon.ie iJnfdłUrowany lPI1Zez różnOlra1kieC'zyun<i:kii kullwJ'oibwÓil'cr.e, co w eIT€fkcie 7ł'O'żyło się na bogaty repertuar zjawisk ebnogra:fkznych i folklorystycznych, często typowych tylko dla tego regio\llu. ,zawa'1'ty w tornie materiał moona' zaszeregować do d:WÓlOhkatego'ri1i: tooretycznej i errwiryazmej. Do tej pier;w:s'Ze!j na/leży otwierający tom artykuł P. Dinekowa - Folklory t w istoT:i.c.ze'sJulioo sydbu na bylgarskija narD<!. Au1t'or podljął :próbę udoko'l:mentowania tezy, jaJkoJby folilclor był zwJewi,a;dlem h~sitO'rii naI"oou ·na PI1zyilda:d?Jiebuhgar5lkiego folklloru. Teza ta określa f.nJlkJlOlrjako sWelgo wdza.juniepilsaną h1st.orię na:mdu bu~g<lJl"s<ld<ego. DOIWOidlzą:c teg!o', Dinelkow W'Sika'zude na odbicie w pieśniaoh ,lu1dowych r6żnyclh, często 'tlragii,C!zmych,losów naroidu bu.~garslklielgo po'ozą'wszy od XU! wieku, kliedy to w Bułgarii p:ojalw,ili się Talta'I1ZY,pO,pr'ze'Z pięaiowiekQwą niewolę turedką, ae. do wYiZWIctlenia w '1'00:8 Tldkr.l. Pl'a'wie WlSZySlCybohater,owie buhgarskiej E1pm Judowej są .pOisitaJci'a.mihi,lsit'Ory'C.znymi.Jed.na!k me tyilJko pi·eśń lUldowa jest "Zlw,ieJrciadlern" h¥mo;ryClZJnY'Clh losówetnoSiu bułga.r.s;klieg,o. Ró<wnJeż w inny,ah ,gatuI1lkaJoh fdlikilo.rll, jak ch.ociażby w ,przysłowiac'h, zawalfte są remi'I1Jis<CeDJC'jc hIiJSlt'ory,C'zne.Dinelkuw pOIdkireśhił znaczenie follkJoT'U jako in's:pira!cjJ dla formują'cej się od polowy XlIX wieku nowej l1ieratlU["Y bubgaI15lkielj oTarz roN j.a:ką Slpełnia OIn we W1spółazesTIY'm SlPo'łElczeńos'twieb:l~gal1S1k·im. K,Qln1kluidwjąc w zalkończen1u au1t'or stwierdiza, iż w TOZW{),juSlpoleczeńs'1>wa f.()I~kil;()lr zarz,na'ozył swó1j hrst·oryczny i 's'O'cjologkzny aspekrt:. �332 Recenzje Teoretyczny ~harakter ma również arly~uł Gusjewa - O sowremienrwm jolW;s'pÓłiClZes:nyrdllkllorJ'lZll1luwari..a a'lltor za reaJloc~ę na zanilk <J:fygiiIlalnego fol·klJ..OIfU. P·Oid'Sit'awOlwympodrrni<Jlt·em follkUwyzmu według GUI&jewa są próby xeikonstl"Ui~cji f'O'l1I11 o.rY'gi·nalne~ fo1kiJ.oru czy SWJ~i 1udowej. Twkie od'tiwaJrnaiI1ie pO'WodUije J)O'wstawa'IlIie ra'clZej ,ps·eudoifo1JkI1oru.Wytpa'oza się w ten SlposÓibestetyikę i po .. czu'oie piękna l'lldu, a wprow.aidzanie azęst'Oo'bcych wu::.rÓ!Wnilswzy wszetlcl·e wartości tradY'cyjnej kiuwtury 1udJoiwej. P.r<'fuę oceny walJ:'t'Ośoifollk11oirui jego rdH w siPołoozeńJs'tlWliebubgall.1Sl1cim w XIX wiekcJ p-odjął 1. HoQ·ewiJcz w Folklor1/it i bY4lWTSJkoto ob.szt,estwo w XIX w. SlWoje 'I107Jważania autor ,pOO!SumO'wał w dwóch pul!l\k'tadh: l) foLklor nie mwe preteIl!dować do mialIla jeid)'lnej i uniJwersalnelj Zl1Il"a·zemw s'Wouej w.rm:i-e kulItury dudhoJWej, 2) wielk XIX Sitał się poazą't.kiem procesu d)'lf·ereI1JC\jac,jitlradycyjnej kuH.Ulry Ludowej i kJuil't'lllry "nowej", maJSowej. W poazątlk>Qwym okirelSiie ta nowOJpoiW'Stała kJltu.ra za'wierała w sobie l'Il-aI01JIlYprocen't WWTÓW trady'Cyjnelj ku~'tull"Y, sto\pDJ1OlWo jednaik zaIJlJiJka,ją-cej. Część .purbHkac/ji do'ty'cząca oikręgu kiJuiS't,andil!skiego zawiera kil~a interesuljącYich artykułów po<iejmują-cy'cIh IlJOwe zagadnie!I1ia. W pier.wsrzym rzędzie zaliczyć na.leży do nioh Za nij<Iikoj eZ1itko:w;nJi QSQlbernosti otrazem:i wyto folklor na kiu.stendiilsk,i ok<ryg piÓll"a 1. UIIl1'1en'Slk.ietgx>. Aultor dowodiZi iJStnienia klilllk>'..1 d,ialeik.tóJW c'haraikterj'ls/tyla7JnY'c'h dla tego regionu Bu'1gall'l1i.Są to: l) sYlSZij;,i'rlIs,ki kti.uiSterndiłs.ki goWQr wj'lSltWUiją'cy w Ślr~o!w-ej <lZę.9ol.reg.iOlIl'Uw 3<8 wsia'Oh, 2) pUjalll~ ,poIcirgowor w 25 ws'iach w o:ko[ka'CIh m. PiJjarllieJC,3) .krr,ajeszJlci podgo1wor w lO-cw WlS<iaoh w okolicach m. Kraisrle i 4) kamenisllkd podgQIWor w 8-iu wsiach przy gJranicy z Ju,gosła'Wlią. GenelZę tego ZJr6indcawall1ia UlID1eni31k.iwdidlZi.w reLilktolWym z,aJChowaniu jęz.)'lka przez najSltaTSze .pOlkoI1en.ie.AuJtoT dokornał rÓJWnież anal1irzy fonetylki i mord'oaog!i.i jęz.y.k>apo'bwierdzadącyrdh jego teorię. E. Stain dokonała w Muzikalnijat jolklor w Kiustendilski okryg przeglądu do,robku folJkilwu muzycznego tegO regi<Ja1u. Pio.nierem badań terenowych w tej ClZęooi Bułgaa-ii był Wa'sił S'toin,k:tÓlfY w lataCh 1926 i 1927 prowa'drl.ił tego typu ek:Js/pllQlfacje i ze1:rrał 122 pieśni ludowe. F<>J.kll()Jf m'U'ZJlCl2lI1y tego reQonu PD'S'iada zasadnńczo cechy swpskie, choć widoczne też są wpływy folkloru maJCedońskiego. Najbardlliej dhal'3iklterylSltyc~ne są pieśni. ŻJlJiIWialI'"Slkie i pieśni ;r;wią:zane z pracami poiloJWynni. AJut<mk:a dokonała a-Ó'WIliei ana·liJzy insIlI"..Imentallllej mulZy1kd ludowej podIkIreŚlla'jąc jej najbarrdziej typowe cechy z zakresu metrorytmikJ i struld:ury. Omówienie wSIZYISi't!kilclh al1tykuł6w zamies'lJC'W;nych w recenrzowanYlffi tomie jest niemoiJli'We, w :zJwiąlZlk'Uz azym skulPiJ1liśmy się łyl],1ko na kIiilJku wyida'jąc)'lCh się rep.rezantatylWlI1Y'rni dl-a wspóbeisnydh prOi\:il€lll1ÓWfolikllOTysty'ki bulga'l1Sk!iej. Bogata tematy.aznie treść .po7JWala ozyłt·e1ln:illrowi1.I<llfieI1ltQwać się nie tyfi:ko w temalty-ce prowadzonych badań, ale także w sferrze relacji folklor a społeczeństwo i wzajemnych kol1"'elaojaoh: folkl1or tradycYlJnY a kiuMU'ra maJ5O'Wa. Ln mi11lU'Srecen'ZOlWanago tomu Ul\Pi:sać mOlŻna brak chodiarźlby krffllk,iJch noltalteik w jednym z zachodnIoh jęz)'lków·JlIl1o:b1,iJwiającyrdh S'l.€lfSOZY dQiSltęjpdo puJl)l,~'ka'Ciji.Sltwierd>zić nallei.y na podistalwrie zamiesZlClWnych afltyIkJUłó'w, irż; w bułgan-slk!iej fol'k!locy,sty>ce pall1uje wid:007ll1Yzastój, brak je5lt baidań nowatol'lSkicl1 w skal,i eUIfOlPejsJciej, ldt6re dosItarczyłyby nowych wartości w tej da:iedzinie. klor:izmie. Jerzy Adamczewski �Recenzje 333 Antoni Kroh, Współczesna rzeźba ludowa Karpat Polskich, PAN, Instytut SzJtulki, Wroclarw 100<9, ss. 1'36, ił. (Na ~esie recEmZrji A. JaJCtkOtW19kliego, (w:) ,,.po1'ska S2JtlUlkaLuoOt'Wa", R. 3G: 19719, nr 3" s. 1187 -188). ,Wyldarw.ni'Ctmo "Ossolilneuan" odIdało swym czyttelmkom ,koll·e·jną .pra.cę poow'lęconą sitluce ludowej, a konkretnie me7Jbie. AJuitor ·.lJ~łU'je rw srwej pracy jak nadwszedhs>trOll1!l1Jiej zaprezentować wSiPÓ'k:'ZJesnąI'zeŹlbę'ludolWą na terenie Kax,pat Polskich. ~azy.na od l'<Xlwatżań dOlty.c.zącyoh perdodyzaJcji i ,próby zded"initowarui:a współezesnet,j meiJby Ludowej tego regionu. P>iIs'zeon: "WiSjpÓfuzasna rzeźba ludowa Karpat Palskireh jest to nz,eźba Wykonana na ter·enie Karpait PQWskich po 1945 roku pnzez au!borÓ!Wpochoozą.cY'oh przeowarżm!ieze wsi i mały<:h mlia'steczelk, nie rnającyre:h systemaiyrezme:go wy/kJSl:zJtabceniaPJ,asttY'C'm1ego.PodJSltaJWOIWą cechą wslPók:zesnej meŹ\by luidowej jes.t jej :fJu:nJklcda kOlIlltY'nuatma traidylCiji r~eź:by ludowej w świadomoŚiC,iS1połoozeństwa" (IS.9~. Wyda.je się jednalk, że de!fin.iJcję tę można rQ2lSlLelI"Lyć na cał-o:ks:ztałt ws\póŁozesnej s1Jtr.llkli1ooow,e:j. Jednocześnie A. Kroh ZJdecYldowanie rozgrani'ClZa ,pojęcia "s~tluka ludowa" i ,,'W'~azesna sztuka lUQorwa" oraz :rrz.eźbiall"Z ludowy i WISlpółazesny I'W'ŹJbia~ lufdowy, tTalkltuJąc tego OIStaIt.ruiegojaJko tlwórlCę ludowego w sensie SQlc'i'O'lagi-a:zmYJffi, a nie w semJsie esitetylcznYJffi clZy ,ku<ltulI'Orwym. Następnie auto!!" omawia stan badań nad dawną (wyikonaną przed 1945 rokliem) rzeź/bą ludową tego ohsrzaJru. I jeslt to WSlzys'tlk.o,co mo,żna o tej pracy powiedizieć najl$S'Zeg,o (jeże1li będziemy ją tlrailctOlWa,}.i }alko pr,acę narJ!korwą lulb popu.1arno-naulirową). DaO.'szeJed partde to po ,In'OISItuba:lldzo doib:rrz.en~isany katalog, a lelkJk'iJmstyil'U gr>aJniczą'cYJffi z belebryl5lty;ką (Jpraca w'stała najpiJsana na ba'Zie dlWóc.h konk.ulI'sów w~półC'zes'llej l1Zeźby ludowej K<lJI1PaltPdlSlkkh :z.or.ganizolW.anyclh pmez Muzeum w NawYlffi SąiCfXU). Jedyny jaśniej'szy mom'ent w tej części :P1"'aICyto próba podzial'U w:s;pÓ'łJc:rLeISI11ej nzWby l'llldawej. Jednak i tej ,iclasyif;iJka,cl)j. br·aJk SPÓÓIIlośc.ii głębiSzego uZ<l'SadJnie.nia merytarYlo2;I1·ego. Tytp piellWfszy, "na lU'doiwo", to l1Zer£by3wUaldiornie WYlkoIlYJWanew SlPOISóbPII'Osty, niedopracowane, nierzadko rozmyślnie pokaleczone nożem. Ich główni odbior,cy to "Cejpe1ia" i m"Jzea. "Na realistY'CZlnie", t,v z kOlei tYlP rzeźb pr'zet2ll1ac<zonY'Ch dla mi,eSl2lkańców wsi i małydh mialst. Rzeźby te mają być w swyreh założeniach zbliżone do wytwioró,w 8'ztuki prod'esjoIlia,lnej. Twórcy młodego pokolenia zaczynają Ujprawa.ać korzeni()lpla's!ty1k:ę, rórbne kompozyclje z dmzewa, korzeni i kory. Ten r,od'z<l{jtwórczości o.kJreśJla A. Krroh "l"IZeźJbą110WQCIZesII1ą". Jako jeden z tY/pów rzeźb wY'rÓJż,niłom tmÓl"C'zość tzw. "inlny.dh", ClZyiliilu:dlZi ma,jącY'ch u't1rwdni'ony kontalkt z ort;'oazeniem z ulWagi na swoje ulPoSled'zerne umY'sł'O'we lulb f;ilzY'C:z:ne. <1s1t·atnia gD'U\pa to rzeźJby ,,1IUidawo-ama'torSlkie" będące świadomą styl1dlzaoją tWÓ!I'C'ZOściludowej. 'DwÓTCYtej gI"UlPYto bamdiw często in1telii'gencj.a madąc.a za sobą niejedno" k.rotlrue ,sitr.lJdiia wylŻls!Ze,a[e me pla'Sltycm1e. \Kolejne r'Clizdtziały k1siąiikJi t,o prezen!ta'cje twórcólW i ioh prac z podziałem na sutbregiomy KaIlPat P.oIlskWch.Osolbny TozdI:zJiałpośwJęcony jest wsi Paszyn koło Nowego Sącza, g1dz.ieckiala ()Ikoło 70 twÓI1CÓWpod paIbronatem miajsCiowago proibos2JCza, ks. EdJw.uida Ni1lkti. J·etdnalkrże au'tor o~ani!cza się w tej części pracy ty1llko do pOldaiI1ia ciekawostek z żY'cia !lwÓ\rICóiw,tu i ÓVIIIdI2iie ok.raszonych anegdotami. Omówienie ich twÓlI"a:z.ościto zaIlediw,ie w1:711niatI1ki, kto i co wyrzeźb.ił o.ralZ w jakiej ilości, bez gł~blst:z.ejanaHrzy mary1tory.C'Zlll,ej,talk wzalkresIe foll.1ffiy,ilkOlnogra:fii, jak i esltety:c:znYJclh nOl1m rZąidzącYlch tą tw6rc!ZoŚICią. Po pmeozy1taniIU tej 'kls:i~ od!ct'm1IWasię pewien nied'OISyI1;.Mamy w niej CiO praW1da całą g,aQeIlię trwÓ.I1CÓIW luoOlWYJClh. ,po!'1Jl1ajemyich życie i twÓirCzO'Ść.Joot to z:robione z ddkumello'tacYdną do/kllaldln'OŚcią.Jedinak bralkiulie tej pracy głębSlzego SIPO'j- �R.ecenzje 334 rzenia na problematykę współczesnej rzeźby ludowej. Brakuje przede wszystkim analiizy jaikościowej i esrteltyc'~neJj.Nalwet zamiesLJczona w III I'ozdzrialle próba tyiPologizacji jest balrdzo płyltka, pO'LJbawiocnagłębszego ucz;a'Sadnienb meffyt,o·ry,cznego.• Praca ta dla naukOlwców mo,że mieć jedynie walmy dokumentacy:jne. Naltomia·st jest to św.ietlna pozy'cja pOIY..llarYlzatoa1s1ka dla najszer"zego kręgu odlbio,r.cÓlwberz odpowiedniego przygo'towaiThia naur.~owego. W'zbogacają ją nOIVkibiograflilczme t!wórców tego regionu o·raz pra,wie 100 foto'glra,j',ii. Mariusz ,PoLskie podania lu\dO'we w ,przekładzie Baumann c!Zeskim !VIiędzy mo,r.a.wsikim wojelwó!dZJ~im mia.sltem Brnem a w,iellkoipo1s~m PWJnaniem ro'zwija się od lat partnerska współpraca, która Dozci'łga się na wiele dziedzin życia. W ramad1 w"pó~pracy kwl:twrallnej ull1zCjJdzonojuż ciekawe wysltawy za1równo zbio'r6w pl as'ty cLJnyC'h,jak i alrcrheolorgicznych, wymienia się regularnie zelspoły teatraJme, SY'lnfoniczme i workaline. Również na polu lliiteraltury za.rysowuj'ł się nowe możliwości wzajemnej w~pó~pra'cy. Wymiana litera,clka rOIZJwi:jasię sZCirolkood k.Ql1ca wojny między CSRS a PIRL, o.glrani:clzając s.ię jednalk do relacji P.raga~Bratysława~Warszawa. W oSltatnim dziesięóoleeL.l wszakże objęła cna także Ostrrawę i Kaltowiice marz BDno i Po!zmań. Pewna centralizacja ograni!c'za!a do'tąd mOiżr]iwoŚC:.i wyd warnia np. UumaCizeń z na'S'zy,qh Iiteraltu.r w innych niż stołecznych orfircynach. PieDW1szy wyłom w ustalonej tradyeji starnO\W1iłowydanie ks:ią,ż1kiL. Wantuły Urodzeni w dymach w Q;stralwlslldim"Profiilu", co było WYTazem zawi'ł1zanerj wS'Pół,pra,cy między OSltirawą i Katolwkarmd. Podo:bne znaczenie m.a najno'wsze doikomanie na polu wiza·jem.nej wym~any literackiej między Brnem i Pcnna,niem, jaikim jest ob"zerny wybólr pollskklh OlpOwiadarl dla młodzielży pt. Sześciopiętrowy d,zień, wydany przez hDneńrskie wydawniotwo "Blok". Ra:zem 4317 "t,ron lieząca pUiJjJiJkacja podziel·ona została na dWle części P,ierwsza, obejmująca trzy oZJw.a,pteerdy.cj,.i jest anto~lo'gia opowiadań pol"kich aU'tolrów w przelkładzie zmanego Huima'l:lZa Htera1tury polskiej a jeldnorcześnie spiritus movens całej ilm,prezy - LUlbomira Na,kh'tldala. Wśróld nazwi,~k wy!branych pisarzy poI'slk·klh zalmie'S'LJc'z·ono talkie, jak: A. Kamie119ka, L. BO\l1sik1i, !VI. CZe'rmińsika, J. 8LJczy,~ieł, J. Na<sferter, J. DOImaga:lliJk,M. Brandy'S, K. 8iesiClka, W. Żółkiewsika, A. lVIilnkows1ki,E. NOlwaclka, E. NiJziu:D::lk,i, W. Wlśniewsik!i, K. BogIaroIwa, S. Załursiki. DOIdano wliemze A. E. Odyńrca, A. Midkiewicza MŁodzieniec i panna oraz wiers'z K. L GałClzyńskiego Rozmowa Urryczna. 'Drzeba podkreślić, że ta,k reprezentatywne.go WybOlI'iU,pols!k:iej nOlweHsrty!k,idrla młodz.ieży do1tąrd w języku czeskim nie mieHśmy. Pragniemy zwrócić uiwagę na część dru1gą pubHka1c'ji, kltó'ra zalwiera antoll'ogię o.polwiadań lU121.owyiD:h z Poznań'sikiego. AdalPltacji d\(~konał znalny badalcz lUido!Wej twórczości i folkloru, Oldrich 8iirovatka. Jest on również dośwliadczonym tłumaC:LJem,c'hoć w wYTpaidlku~biolriku wdel!ikolPo'I'slk,ich podań i ba:jek o Humac'zenie w dosłownym zma'c1zenh mnied ohodzi, ~tarał slię on raczej o ardalptaicję. Wydanie 17 opolwiadań nie spdnia wymaig.ań naulkrO'wylc'h(!gdyż Ulie poldaje się ich w po'Sta,ci a:uteiltyrcznerj z o,cI,polwierdrn.im kOlmenltaJrzem kiryty'c'znym); chod:zliło po prolst:u o to, by, w plrzysitępnej postac.i ukazać pięlk!no lu\dowyc:h wielllkopoil.iSkklhbajek, od/kiryć choóby w częśd dla orbeloljęzylc.zne.goclzYlt.elniJkaswoiJsite zagłębie forl!kllo'rystyczme o dużelj żywroltlno1ści,jakim jest właśnie Wiellkolpd).ISika. �335 Recenzje DOlkolfiując adalpitaJc:j,i,O. Siirova'1Jka pOłOlŻył nad~kna s:br'Onę al'lty,srtY'clZnąut'worów. W tej for,mie włą'C'zył wie1kqpoillslk\ie qpow,iada'I~i,a w zestalw naslzej protzy lud(JIwej tego tYlPU, talk ululbioneg1o pl1zez młoidZlież w w,ieiku sZlkolnym. QpolwiaJdania o T'Wa,rdOlwsrk'im, o hejnale, o zamlkalch, o złortej kO'l1o:nie węża, o zaipaldłym ,miastec'zJk':1, o diabebkic'h skal1bacrh, o diaiblle BQil"uóe, o kira:sn orludkac,h, o królu Popielu, o jeZJiorze Gople - pl1zema:wiają żywlo do wyobraźni nasze,go młodego CJzytelntka, dają'c mu mOI.i.lIi:wośćp(7)na nia a1utenitYiCJ,znY'ch wyibWlolrów t\vÓiriCJzoślc,i ludowej, jej fantaóJty:ki. Co więcej, będ:?Jie oln odkrywał nieslY'clhanie ciekalwe zwiąizki z zasobem czecJho,słolwal(jkiJm,dobrze mu znany:m, uświadamiał sohie pdkrewieitlstwa i różnice, podobienstwa i Sipecylfiikę. ]leż to znajdziie on w opowiadaniach wielkopol.~kich blis:kich i pOlPuila,I1flY'cih i u nas wąltków, choć :olokal'~Zlolwany'ch w innych miejscach oraz ZJwiązanyrch z. innymi nalzJwis,kalmi bO'haterólw. Swoim wyborem ludowych opowiadań wielkopolskich O. SiJrovatka stworzył pew,ien wZÓr pl1zekbdu, w kltólrym dOlmirmje aJkcerJIt a'l'ItYl:'>tylCJz;ny p~zed!sita'Wiianydh tekstów, przy c'zYlm talk opracowany tek st nile zaciera s'ZJclzegółórwoharalktery,sty'clznych dla kul/tury l'j,du w:iel,K,0lPolllsikiego. Dodać należy, że pubHkac:ja Szdda.piętrowy dzień ma znakom~te wY'PO!Sażenie ilustracyjne i graficznc, kttórego autolI'ami są Vla:sHmlH Zabrans,ky i Jan JiOlI'dan. K's;ą;'.!ka ukaz.ała "je: w nalkbdlzJie 18 ty'sięcy egzElmplalr,zy. 1 1 Jii'i Damborskil "Ka'1endal1z Sląski" na roik 191&1.Red. Wy'd. "PwI1l", Os!trawa 19180. KalziJmier:z Ka,s!zper Emilia Świlder. Jest to już XX roczn1k "K!a:leIJJdall1zaŚlą:'lkliego", wydanego sitairaniem ZG PZ,K,O w Czeskim Cieszynie. Ta znana, ceniona i popularna w regionie zamieszkałym przez Polaków publiikacja, jaJk zawsze ,przyo.si wy,bólr in'teres'Ujący;ch marteriałów o zróżmicowanym charaiMerze. Układ pl'z€lwiJdu,je w piel1WISlzejczęści kalendal1iJum (objętościowo jedna :'>zós(ta 190-rs,t,ronii'cOiwegoka'lel1Jdall"iza),w części teksto'wej artylkuły, wiemze, f,ragmenty prozy, z wyp·.l:rIkltowanym dzJiaIem po,śWlięc.ornYlmznaczącY'm wydarzeniom :,>połeclzno'iPoililiy!c~nYlmw calej Czeclho:słolwacj.i i w wiel,k'OprzemY'słowY'lffi regionie oraz szczególinie w P'Oldibeskidziu. Zamieszczono m. in. 1<:'3lendariJum najważniejsz}'lch wYldal'lzeń w hisltOJ.1iiKGm'lU1IiJstY'czJnej Pa,r!bii Czeicihosłowacji w zwiąZJku z pl~zYlpadaj<jlcą na r:olk 19\81 sześć.dtzie:liąltą rocznicą pOIwstania pal1t1i w Czechosłowacji. PodOlbny CJh3lraik\ter ma antylklUł Bohater W,ielkie,go Października i iJn. Nas jak Z<Jiwsze pl'zede W:'>zyisitlkiJm~ntere'sują materIały etuQig)rafi1cZJne i fCl~k:lorY',srt)1czne,przyoc:zynk:i z dziedziny kulltury maitelI'ia:lnej i dIUC'howe:j ludu śląs'k:iego z Ziemi Cieszyńslkiielj. Znaaarlło się ich w omawlianYIm rOlc=i!ku mniej niż w poprzedni,cih, szczególllnlie zabrakło oidklrYlWlCJZYlCih nieralZ tekl;;'tów, jak,imi :1IS'ZJC'Zęśliwiał czyitelni1kólw w popl1zednh:'h edYlcdac:h Daniel Kadłubiec, ża,r'1iJwy zb~era'cz f'Olkloru i jego z:naw,ca. Luźnie z wyrzmaiC'zoną diZJierd'ziną Zlwiązany jest jeden z pimwszych te'kSJtólw, autorstwa K. KaS'zpera i F. Balo,na pt. Olza rZJeka źy.wa, będący w~aśioilw.ie publiJcyS'tYOCJznymrE'iP0il'1ażem, uidQlklUmenltolwany;m :odjęoiami, o tej rzece, kltóTa taik mocne piętino wydsnęła na krajobralZJie ŚląlSikocieszyńslkilm. Jest w nim mo,wa i o legendzie, i o histtOTii Olizy, o jej zna'C'zerJIilUd7Jilsiaj, 'kiedy za'sillla SWlO'imliwodam'i gigaDity;C'z:nypl1zemysł i Ziemię BeskildizJką. "O:1lza ma 919kim długo/śd, 49 dOlPłylWów �336 Recenzje i 9 ZJWiI'IQitek.. , pieśm "Nad OLzą", .którą Ila\Pilsal Jan Kwbi:Stz, :nie zda;ją.c soibie chylba ,SlpralWY,że pi:slze nie01fdic;.ia1Jnyhymn ludu śląskiego". 'Wy:biMly w\plyrw na kir'~erwó.e:ni:ew,iedizy o ~u:[It'.llr.ze lulCilowej O'dI~y'Wa ru'cU1 teatralny, PI1ZY'WOfU,jąCyw pamięci ws/półazesuy:ch hilsltOl'lię ziemi i liudizi. D1ateIo odIlIOtujmy ar:ty;~l oIkolliJ~=oścli<l'WY Ka:ziJm!iell'lZa J,aJWOiI"Siki~ Trzydziestolecie Se,eny Polskiej w OzeSikim Cies'zynJi.e, ,Pol1:S1Jciej s,cenyzalwodmvej zmanej :nie tylko w kiraju, aloe i P~ jego granicami. Oto fragment dotY'czący kulturotwóI"czej i wychoiWawczej r,oI1i SP z olCinośną dOlkiumenit<llclją c)'lfirOlWą: "Zakładając, że oSotatniJo w Scenie Bolls!k:iej w seZlonie wy:S/tawia sJię po 8 pozy,,~ji z IIJiesjpełI1a 200 reprylZami, to na([eżałoby sJię SlpodzJiewać, że do końlca bieżąc'ego sezonu 1'900/191&1 Scena PiOllS!ka wystawi 209 pozY'oji z oikolio 6200 pr1Zed'SltalWi.enialffili. W piellWSlZym dwudzieSltoleciu SP w 4 233 pI1Zecli~tawienia!c'h (.lGO pO~Y'Clj,a!ch)u'02leSltniClZyl0 1088249 widzóiW. I :zmów za'kładaJją'c, że w cią;gr.l roikIU ~eclięitnie pI1Zedistawienrl.a SP ogląda ponad 515,000 w,LdzÓ!w, to nal1eży Pl1ZYllmISZlClZaĆ, że w C[ąlgu 30 lait is'trnd:enJi.a Sceny Piolkiudej jej pr,zedlsitawien:ia oIbejr:zy ,ponad 1,,6 mUiona w&dizÓiw". S!zlark!iem sahmni!slk besikiJdJZIkkrh, iJclh buidOlWY i hi SotOl11ii,sięgającej SlwoliJm:ipoczątkami ostatniego dziesięciolecia ubiegłego wieku, prowadzi nas S. Zahradnik. Dowiadujemy się, że pieI"WlSIZeslclhI10nisika .za~zę1Ji tu budlo'Wać Niemcy, że pier'ws~y Przerwoo.nik po $lq&ku C>Le,szyńsktiffn w języku poJis:ldm ukazał się w 190i1 r. (jego au:toct'em był kis. Amlt'Qlni Ma'cols'zJka), że w OrłOlWej powstało po 1920 r. PoUiSkit' Towarzysltiwo TUlrj'ls~y/021oo-,Sjporl1;IOIWe ,iBe:SlkJiJdŚląlslki" iilUJ. Z dlJiejami poJJsllmś1m wiąże się allity\kr.lł J. OndrUls'za Polsk<ie podr'ęczmiki s~olne na $,lą&ku Cii!es'zyńskim. AirttY:~lł u!kazuje m. in" j.aIk możma. hisltodę podiręcz:ni· ków wyśledlZJić z annałólw szJkół ,po'l<slklklhisibIJJiejących tutaj od w,ieku XVIiI. W uibieglyrrn roiku minęło 30 lat od momentu WiPriOlWaK:llzeniado relacdti Rozgłośni Osltra'WIs:kiej auidY'c;jli w jęzj'lku pol:s:kliJm, Pil1zYlPOll11liJna ten falkit w ar:tyl1ru.le QlmHcznOlśdOlWY.m O. Toibol1a, ,podnos:z.ą'c rolę audY1C\ii w poip'.llatryz.atC\jli śl1jlsikiej pieśni Ludowej i w ogóle ślą:slk11ego flQllklloI1U.SŁuc!h()W~sika fdłklorj'ls!tyc7Jlle pisał :mrany :tibiemc,z - Kaml Biel~a. N.iekitÓlre tyltlUły: Hawciyrr1slki slzJkuiboclJkIi, G01"olslki zolylty, Wesele góraislkie, GOI"oI1Jslk1o zalbija:ClZlka, Gorol1:s:ki śmlierguis'1; i in. "W obec,nym az.asie Redak!ajla Po1Jsilm OzedhOlSbowaicłciego Rad/ja w Ostraw,ie jes1t ważnym ogtrliwem w sy;stemie śmdkÓIW maislOlWeg,o pI1Zekazu śląska Cies1zyńJs1kliego". iOiekawyrrn ,przy>c'zYDlk1iem do hisl1;,or.1i ~slPód ja!błonik{)lwslklicih w olkresie mię-azY'woljeIllnyrrn jeslt ar,ty>kuł A. S7iPyr1c'a poid tyrrn sa.myrrn tyltułem. MoiŻina s~ę z niego dowiedzieć o nazewni!oow,ie gOlSiPÓld,jak rÓiwnJi.eż na;pi!t,kó'w (s'tteló~a, kwiiJtÓiWka, słodka reżna ~Up.) i potraw. Dzi'ś pOl2JoIstały juiŻ tyl1ko w,zy z daw,nych szesnasitu gOls:póid i'S/t,nie!ją'cyIClhw JalbłonlroWiie. a budowie lro'Iei w Bogr.liIniń,sikdem tralkltulje arty:~'ł O. Toiboły i B. Simy pt. Zia,nim pr:zyjecJl,laŁa l'okoonoty,wa, czyiLi opowieści z Bo,glUrm<i.na. W Toku 18~ pierw,szego maja "... pl1zez ż,eI1a=e wr<Jlta UlOWOwyhudOlwalllego dlwo.rca wjechała ze świstem pievws1za L~omoltYlwa" i w I10~ nasltE;lpny.m ,'" powstało pierwsze beIZ(Pośrednie połądzeIllie kolej'OIWe BogumiJna z z.a~alIlilcą. Z Wiedn;~a do BooLi'na p~ez BogumLn i Wlrocolaiw jeżdiŻlOlnow 312gOldIz;i!ny". iW arltYikiule A. SZipy:rlca W,ClITsztlad;szewSik,i w Jaboonkowie w o'k.resie międzywojennym }est pró1ba odtiWlolI1ZeIlliawy;g1ląidu daiWnego w,aJrIS:lJtaltu s'zewskliego i samego memi'OIsła od diwu.diziesity<c'h lalt XViIII w~eklU, kdeidy to pojawili siię w JllibłankJOIwie pieI1W!si szewcy. "Dz;irś mOlŻlna spoltlkać w J,abbo:wmv:ie jeszcze diW6cU1S(Z)elWlCÓW zolkiresu pm:ediw.o:jellnego [... j. Na .pocliSltawlie iJc:h relatel;i można wiernie odltiWOO"ZYĆ wygląd dawnego w.AiI1s!?Jt;aI!l.l SlzewSlkliego ci samo rzem~OIsl{)". Nas.tępulje oa>is sZy/cia butÓiw, waI1unlkÓ'W uzy>s<kaIllJa lliiDeIIli~iluib ~ody na OOiwarcie zalk'ładJU, naulki zawo-dIU, e~atmiJnów, ZI1ZeSr2len'j,a. 1 �Recenzje 337 'W Beskliidz;kiich s-bLva re,rum au:tlOlrW. Oszelida z.alSltaJIlalWiasię nad tY1m, " ..• jalk 'WdeJe jes.ZJC'Zeluk jesit w d~ledaclh regionu - OIbwaxu et'IlJograif1C'Z1Ilego, hits.t'OIl'yl(:oznego, ku;lt"J'rowego, tUlr)'lSltj'lC':lJ11ego". Saan próbuje zestalWlić, rzec by moima, kiSiięgę za>slug dla rodzimej kiullitJwrybesllciwkied wiciu rooa:kÓlW, OOiJsiaj mieS2Jk'ają'CY'CIhza granką, jaJk prof. Pa,we! Lj'IS€Ik w USA, Jemy Rud71kli w Szmajcall'\ii, Jalk K<lIWal 1k ' w USA ilto. 2 tematów ozek:ajl\icy1C1hna opracowanie wSka'zu;je na problem :I"OIizenia s'ię nowyoh treści obyiOlialjowY1ch. "Są to jesZC'ze D1IezJbadane d2ńediziny ży1ci.a mies'zkań.ców pOldigÓTIZabaskJLdJzkiego, ldÓire waIlto pOlddać wnikliwej soojologtCI7Jnej i ps j'lChct1ogiJc,znejanaaWie". W. 0sze1lda przj'lta'OZa cy1f'rę 170 doikuanenitćllw kaftendareowyoh (jak jeoJm'eś1a doe. W. Cho]naaki z PAN), co na tak małj'lffi obs'Zalrze jak Ziemia Cies.zyŹl'Ska stan<JfWli rekoIld mgdz&ie nie odino!tOlWa'ny. "I w nkIh wamo szukać WątJkÓiWdo temalty1ki bes\~kiej, by w »'lesie I1ZeiCzy«nie zabrakło oboik jedl1i. i bulków teg,o wSiZys;f;lkliego,co trworzy isltność i jedyność ooslklidi1Jkiej gÓirailSl7JCz%ny". W. Branna pragtl1ie zaporzJIlać nM ze "sksarobami na'S'Zelj ZliemJi", czy11d.ze znalezis:kami wY'kopall'iJslwwj'lffii z epoIki kamiemia, z czasów osadnictwa prasłoWiańlskliego na Ziemi Cies:zyń'SJkiej. "Mają odbPzymie znaczemie d1la wyjClliIllien.ia pewlI1Y1C'h teorii nau1k,owY'Clhd<l!tyczącYlChpoClhOldI:Lelnlia i IDę,acji luid'Ilości,kltÓira mies'IkaŁa na na's,zYlmterenie", Swój s.zklilc~ozYlIla Old ~odZiilka, a raozeO jago pozOIStaŁO'ślC'i w Podborze, by za(pI'Qwad!7Jićczj'ltelnd'ka na tej wędirÓ'W1Cea'l'Cheolog·i~ej do OIJbralClooc {piękne dkazy c€lI'i8JtIlli.lcWiCWSI1lOŚred!niO'Wi~nej) ~ do Bogumi'Ua-Za'błocia, gd'ZJie odkryto "miejsce oz.asOlW~O po:byltr.1gruu>y łowieckiej z pómeg{) paieolitu". N'iewiele z·aiC'howało się tizIw. żj'lWydh poaniIlIilkÓ'Wpr·zyil'ooy w postaci SJtalryc!h drzew, kitÓire ,pm:.e!tI'Wa·łycał·e wUeki. Jedtno z n:~dh - wią,z paanięta.ją1cy czasy Ka,zimienza Wie/lJldego , rósł clio IlIied.alWna w SkIrlzeozonLu !roło BOgiUanina. NiesIteIty, dJrizeW10to zni=yła W1iIc'hull'aw 1007 roIkiu. To uniJka1torwe ciJrz.ewó i jego hi1sitorię pr.zyporoina ar!ty1kuł W. SzeIlilgi. W oonawianej ooylOji ,,Kalendarza ś1ąsl1ci'ego" J. OnJóI'UJSZkontynuu:je swój cyJm ,,2 dZJiejów fct1lklo:rysty1ki cieszyńJs'kiiej", tj'lffi razem pOŚWiięClOO1y cieszyńskiej prozie Ludowej od założenia "Zar,ania Slą:sk1ieg.o" w 100,7 r. do askara Za!WliSiZy.PI'ZYPOmlina histOll"ię Zibiel"ania wszel'kdoh zalbyttlkÓlw i dokumentów 7Jwil\i7Ja'nyC!hz żydem 1 kulturą ludu cieszyńskiego u schyłku wieku' XIX. Instytucją, która zajęła się o.rgani.zOlwaiIl!iem 2lbiera·oilwa i mohowYlffi pr1Zec'howj'IWaiIliem 7Jb~orów, było PoLskie Towar.zySl1iwo LudozlIlawcze, założone w Cie51zYIllie, iW'Zorern To.wa'I'ZysltJwa LuidoZJnawczego we D\V,ow.ie, w dniiU 9 tnaII'C.a H~()l r. W 1003 r. otwarto w CieSlzY'Ilie wyst.awę luiCllOznawczą, a w paŹidJueI1n1Dkiu 1007 T. ukatzał się w CieSiZYIIlIiepierws.zy zes:zYlt kW<8Jl'talin'~karegionalnego "zaranie ŚląlSikie", ldÓire OIdeg;rało wYlbiit!ną volę w pLiib'Lilk<l'Wan/iu materiałów ludoUlalWlOZyiCh. J. OrJdr!UlS'Zpoidinosi zasługi pieI1Wszego wyrliaswcy "zarania", Drne5lta F·a'M~ka i znakomiltego fOl1'k'1orj'lSlty,kls. OskaIra zaWliszy, kitóry hl1t>eresował się pieśniami hldawj'lffii i sam ~onaw.ał w lu;d.ow.o-ŚlJąskilm dUlohu. Piewcy g6rm1!c,zego trudu - Gu!stawowi MorcinkoiWi - pOlŚiW'ięcony zosit'ał artykuł dlroLiJcznoOOiowy w ZlWIiąrJJk.u zOO' rocznicą urodzin (05 sler>pnia 18911), " .•• by zachiować ,pamlięć ZlDla.kJomi'te<gO pi'sar,za w naszydh sercaK:Ih". Alojzy MańJka w ail'Itj'lkulle Nadrmeja zrodzona z bWlit1L zajmuje się polską poeZiją prodetau1ia'CJkąna ŚląlSiku CieszyńSklilm"JlW.ariając ją za godny uIWa,gi i analizy prod!uiklt pollsklioej I'Zoozy,wl\iSltościli!teraclkioej talk ze względu na warto,ŚiCI ideOlWe, jak rownież walory językowe w niej :LalWlarte. Jest wres::zdie d!ział tw~oścQ ludlowelj "Piawcy gwl()jej ziemi", w którj'lffi czytamy wiersze Ewy Milerskiej i AiI1inyFi1ilpkowej oraz prozę tej ostatniej i KaIrola P.ieglZy. = ..IJud" - 10m • �338 Recenżje "Kallenlda'11Z SląS:ki" i.98'l, talk jaJk i pQ!)r.zOOnit;! eidycje, S:ZYlblkosię rowhioidz.i będąc znakomitym uzupełnieniem każdej -domowej bibl,ioiecz.ki na Sląsiku Cieszyńslkdun. Jifi Da.mboiT'.skY POLEMIKA Dx QIga MulkliawiiCz-GolidlbeI1giO!Wa z U:niiwelI1Sy;tetlUHebra,jlsikiego w Jer,ozolillnie nadesłała do Redakcji list z uwagami nt. artykułu mgr Izabeni Rejduch-Samkowej, ElemOOJty SiZt:uki ludowej i 'TlIiep;ro.fres;iorTl<lJ"nejw małopolskk'h jatdaiJkach ("Lud" H~nli, t. &1, s. 146 - 1'52). Ntżej pulbiHlkujemy ważną meryftoryiC'ZII1ie C'zę~ć listu, j.a:k rÓ'wnJież OIdipowiedź. AuJtOlI'k'i a rity1k,u1u. Tematyka dOlty,ciząca wy!tJwÓirazoślCi airitysty;c:zmej Zj'1dÓ'w pols'kłi'c1h spoftylka się z dużyun za.i.IlIteres:owaJIlliem w śwJeoie, dlat'ego też artyłklUł 1. Rejduch-SaJmlkowej mÓigbby Sitać się wa.żlnYlm pr.zyozynkJiem W12ibQiga.lCają1cyun wied,zę w tym za!klretStie, ~dyby A'll:t'oi1ka powa'kitQIWała prolblem bamdrz;iej dogłębnie i wyikJroCiZyła poza z.a/kres wiadorrnOlśoCio chamlklterrz.e ell'cy;k!LqpeidYlcZIIlym. Niewą/tU)Hwie do w7Jbo'ga,c'enia al1tylk;ułu 'Pl'ZYIC'ZyniłOlbysię wy'klorzylsltanie pflZez Aut'DiI'kę i'stnieją'Cej literaJt7.lll"Y ,pu:b1JiJk.owant;i w Prylsce. Nip. wy'k'OO'zystaJnIj'e pra,::y G. Flrenkllowej na temalt wydn.aInlk1i żj'1dlQlWlslkJiej ("Po1ska S~tU'ka Ludowa", R. XIX, 1,965, s. 135 - 14)6) POiSIZelfzyŁOibydY(W<llg'aIOjeAlUitooiki, kttóxa łąC'zy tmdycyjną wycil'liaIltkę żydOiW'ską jedynie z okJresem "ZielonYM ŚWTiąJt;"- SzaW'u<Jlt'h, nie WtS:pornlinająIC o il!lnYclh jej .rodz.<ljaJCih. IWiaQ,omooci na temat\; zrotniJkÓI\V żydQlW1skkh są wIię<cej niż laJkolnri,crz;ne.NoItabene, dlaczego AutOTika tłumacząc takie terminy, jak bał&aminiki, menory, eitrog, łączy w jediną ~r.wpę "r-ilmmOlnim.y, tasy i jaJdy", sugerując n!iew:taLiemninonemu c-,zyttelnJilk'Ow.i,że .mOlwa tu tyllko o ws/kaww.ka'ch do oidczytywania tory? Szkoda, że Autor1ka nie ro:zS:ZeI"zyŁaplf!OIbIlema/ty;kfic1'oItYlCiZąJcej złdtniJkólW o WliadOlmości na temat m-o'tni'ków '~ralkOlwslkijjc"hprOid'-likuną1cYldhbiŻiultwię dla podkrakoWls'kich WiSi. WyltJwórCiZOŚći,oh jest na peMllno .dobrą D1usJtraICljąpodjęteg·o tematu. Do D'apffiall1'ia ni'nie,;s:zego Hstu ~kłania mnie jednak ,prz.ede WI-"ZysJtlkim dhęć zwrólcenJia uw.a'gi Reda1k'c(jli na pOldisi·aw,owe błędy w ady1kuile, b~dą.c'e dOiWorlem całJkowit'elj nJie'Zil1adomo:ś<ciiPoos.'t~w()lwYClh nakaJz.Óiw i o~rall1ilCJZeńwyn~ka~ją:cYl0h z przepisów Talmudu, które \;Q prrze;pi'Sy' merowa'ły wieloma dizJiediz'inami żyda żyidawskiej społec-zności. Zdanie, że "W c~asie święta Paschy używały kobiety żydowskie ~peCijaJlnęj ser,waty białej (... l do pfizylk.rywanJia ,,'chabk'i" (SI!.IfiU1c>1'i)", jest a:bsulrldem. W ca-łYlffi ośmi,Qldniowyun ()lkJresie Ślwiąlt Pesa,c.h w żadnym tl'adycYdnym domu żyd<oWlSikdmnie zna!~dJzJie się aII1i oklfiws!ZYll1Ilci c'h1et>a, alllli żadlI1eg'O ciaJslta poza ma'Cą. Błąd jeslt rzędu :"T,ałer:z., na kttó:rym podaje się w traidYlcyj:nym dom'l ka't,ollidkim w Pio1s,ce kieŁbasę i s:zylIllkę podic-za's pOiSHkó\w w WrieI1:ki Pią'tek", a więc duży i _s..zkdda, że znala,zł mie,jls,ce w tak p<J1Warżnyunoz.a,sOlPiŚlrn!ie. Dr Olga MuJ.kiewicz-GoWb.er,gowa �Rec.enz;e 339 iWarunJkiem pozytyJWtIl'ej krytyik;i jest llrO'ZumienJie będąc'ego jej pl'Zeidlmiottem OIpracowatIllia. Niiest et y, nie można ,tego powieclizieć o lliście p. Goldber.g, która mój 'k!rÓitlk'i komu:ni'ka:t, będą.cy pi's'emną W€lI'SOą WYIPOiWtiediLina Sesji nalUikawej PQJskieg·o Towarzysłl;wa LudolZrlIalWc.ze!go w K.mlkQwie, pdtralkltOlWala jako rOl2JPI"3lWę nalUkową, c'hcą/c wildzJieć w niej doglębn!ie poul1ak:to.wany temat rÓLŻn)'ICh dzieK:luiln sztuki żydowskiej w Pols'ce. SzJkoda, iż Autorka listu nie orientuje się, że w Polsce i·9trllieje poltrzeba poda:nli.a C1ZY'te1nilk,Olwi pOldSltaJWOlWYJC1h wiaidom:o'~ci z tej dziedtl;iIny. ,A'Jtor\ka pOlWołude soię w swym liście tylko na jedną pOWl()/jel1JIląpazyC'ję dQtye'zącą SI1Jtulk·iżyidoW'S1kiej - wy,cinanikę. P:QIZ;WQ[ęso!jje msu,gerować .Jej zll;poiZDaInie się z mo'iJmi artykułami dnutkQwanymi w "BiIuileltynie HiiJSltoriJiSz;tulkJi" i "Bhilclynie ZydOlWlS'k\iego Ln!s'tytUUituHiJstorY'C7illego w Wa'l"'SlZJaJwUe"oraz referatamii wygłoszonymi na sesjaoeh naukOlWY'Qh SiowaI"ZYIS'Zen,ia Hilstoryków SZlbuik>iw Po znam.iu , Loidi7li, Rzes'Wwie, w TowaJI"ZYlSltwie K.uilit'Jtra[.nym Zyldów w K.rakowtie, a także w MUiZeum żydOlWs!kiun w Pradze (OzecihOlslowaJc!ja). W OId:nieslieniu do i'rJJnyto'hulWag w)'lja:Śiniam, że: 1. Komun~kalt niie d/awał mOlżl1l~W1oŚld zajęc,ia się ohszernym za,gad~l'ienJiem, jakie stanOlwi clizialallność złobn'i1ków żyidoW1s1kic:h. 2. WY'rrubiiana przez tYlcihże r.zem'ielŚ'lnilków bi:żCllteria na uiŻyltelk pod!kJrallmwskich Wisi nie ma ze s,ZJtu'ką żyidOlWislkążadlnYlch Zlw:ią!z.kÓIW. 3. NivezJ'OIZlumiale jest zaikJwefstioTIowa:nie ,pJ."'zez Au<tor.kę liilsw ląazenia w jedną g,rupę "rimrrnolll/imólW i jadólw", s·lw:ro Wtraz z k!oJronam;i i tasami sltanlOlW1ią tzw. Q1Zdoby Tory (jpo:r. M. Halalban, Zabytki his.torycz:ne Zydów w P~sce, W,M;SlZawa 1929, s. 86). 4. Rzeaz)'lW1i'ście, do() wZJmi,anik'i o ahałce w.kradła Slię poanyłka; ohoo'Zli bultaj o str·u<:aę, k!tó<rą Zyid~i SlpO'.L.Y'Walii w wiooz6:r saiball!owy. Koń'CIZąc :iJabÓę" że dr O. Goi1dber·g, mimo ii w moim komunilka'Cie Sy~i~ZOwalam liczne zjawJlsJka SZ1iLl,kiżyidQWlS/ki'etjw fuls'ce doŁyooazas nie Oiprado,wane, nie (1Qslb!'zegła jag,o in~iIrUljątCego Clha:ra'k1tero, C'O było głóWlnym celem puibllika'cji. Mi[JTlzabeHa Rejduch-Sam.kowa •• � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f8da56293320050f5a0f19bf8034e438.pdf 7b9ab2045a9fb89064ab38710d3fb46f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1817 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Subject The topic of the resource muzea etnograficzne Francja- muzea etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1684 Title A name given to the resource Francuskie muzea etnograficzne, cz.I / LUD 1981 t.65 Description An account of the resource LUD 1981 t.65, s.271-290 Creator An entity primarily responsible for making the resource Skalski, Grzegorz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ISSN 00'7~-1435 LUD, t. 65, 1981. GRZEGORZ SKALSKI czĘSC I Przewodnik 'Po muzea,ch francuskich 1, 'prez.entująte ważniejs,z.e kolekcje muzealne, a wymienia ich o!koło 700,zawiera również informacje o zbiorach etnQgralHczmych. W indeksie iematy,cznyrn prz.ewodnika wyróżnia się dwie 'zasadnk,ze gxlU'py.tych ,zbiorów: pierwsza, dotycząca irancuskirej tTadycyj'nej kuliury i sZ'tulki audowej, reprezentowana jest w 65 muzeach; druga zaś, ohejmująca l1iemaltykęsztuki afrykańskiej, pr~oluanbijslkiej, Ooea'niii Alaski - z:najduj.e swe odibicie w 16 muz,each, Należy jednalk ,zdać sobie s:pra1wę z tego, Iże podawane tu lkzby nie w pełni oddają obecną 'MOŚĆ zbiorów e.tnogiraficznych, gdyż dotyczą świadomIe wyłbranych, rciekawszyC'h i zma~ejszych kolekcji prezentowanych na ekspozycjaich 2. Nie wdając się w doldadne ustalenia ilości ilro[e!kcji etnografioznych trzeba stwierdzić, że francuskie muzealnictwo etnograficzne znane jest w świecie, a :z<lTR'ZI€lffi u nas,I>OiP.r:ze'Z działalność dwóch oen1ralnych muz€'Ów oparylskleh: Musee de 1'H0'lll1ffi€i Musee national des Arts et 'Traditions Populaires (Atp). Czy }ednalk oprócz tych dwóch wiodących irustytucj'i nie ma niczego int&esująoego IW porosta1łiej marsie mu~eów poZJaparyskich - okT,eślanych ,przez Francuzów mianem prowincjonailnyrch? Jalk wygiądają lte muzea, jakie są 'ich działania i I1lroIdności? Takie :pytania nasuwają się, gdy zapoznamy się z polską lilteraturą dotyczącą .fran'CUSlk:iego muzrealni'Ctwa etnograficzmego nie uwzględniającą w swym zalkresie p'l."oblematy!kimuzeów prowincjonalnych 3. Próbą 1 219, Guide m. des musees cLe FT'OJ7tCe, o.MJilce diu IJiJvr€, FrIIi1boIulJ1g SuiilS/Soe,Hll7rO, 95. LX,. I ~r. J. TulwarnQwina, ~'T~ orgam-i:lJacj,i muzeów we F,rancji ze s'pecjaLnym uwzgrlędmiermern 111IU2eÓW etnograf'ricznych, "Luid" , t. 39: 1'952, ,s. 4712, kItÓTa rpodaj,e: "Na 9'00 mulZeQW na rproolWlirnK:ljIi. rpitaJWl1e600 'POIsliarda zbiory eltnoglI1a1fjlclZJnewa:TIJcusrkie, przeważnie jednak pomiesloarne z, okaloami archeologiczmymi i historyclonymi" . a J. TrUlW'8Jn6iwrn!lł, Zarys or,gani,.za(cji ... , s. 4167 - 400; J. T<Ołpoilislkti, DfZli;siejllzt1 etnografia fTanctuSrIoo, "K'WIaI1taIl1Iliilk rHiJsltoT'ii KiulJWry Maite:l'1allrn.er', R. VIm: 1000, In" 1, s. 15tł - 1617; w.. Jos.towa, Pol.!Skie Zlbtiory eil;nograf.i'C~e w Musee de l'HI(Jmme w ParyŻlU, "Lud"" t. 46: 1961, s. 4i63 - 4/70; I. Ttwmau, Fl1'a..-ncl\J.<Skie i wlookie m'UlZea ettrwgrafrilcrzne, "Klw<lll1ta<1Mk: Hrirsltioirtri lK.ul]JtrUrry Malter'iaI1nej", R. IX : 19M51,nr 2, s. 3116- 321; B. K.cpciz.yńJSkJa-JIaJWIOTlSIka, OrgamJi:rocja i d2lialalnaść ,ncz;wkowa M,usee des ATit'S €It Traditions Popul.-air€s, "KlwaI'ltallinJilk Hiilsiooid KlUrltu.ry Malterialnej"., R. XiI: 1003, nr 1, s. 200 - 203; tejże, Dokumentacja muzealna. Doświadcze1tia i osiqgnięcia paryskJie.go Mu;z,eum Ertnogrrafii Fr<1l7U:WSkiej, "P.I1aIOe Ii. MaiterliJaiły Mutwum Airdheol1rolgiloz.- �272 , GRZEGORZ ~AJLSIK.[ odrr>owiedzina te pytania ma być 'po'Il'iiJszytekst artykułu. Jest on wynikiem oooerwacji poczy;nionychpodczas stypendialnego pobytuautO:ra we Francji w r. 1979. I.ruforma'cjetu za1warte dotyczą sześciu muzeów zawierających łwlekcje etnograficzne z terenu FraIllCji i mają charakter przY1czynlkarski,,a ,całO'Śćnie, ,pretenduje do miana opracowania monogTafioz,ne,go.Zamierzeniem au<toTajest przybliżenie polskiemu czytelnikowi francu\Slkiegomuzealniebwa etnograficzneg'o poprzez przedstawienie róiŻnych typów muzeów i wybranych zagadnień murealnych. Omówione więc zostaną:. M'Ul5eenatiouail des Arts et Traditions Popuilaires w Pary,żu, MUlSeea1lsacien w Stre~bUlf'gu,Musee s'avoisien w Chambery , Musee de Bratagne w Rennes oraz Musee CamaT'guais w Mas du Pont de Rousty. ,Wy.bór tych muzeów dokonany zo.9tał dość przYiPacllkowo,lecz animo to dobrze odz,w:ierdedła o'hecną sytuację muzealnictwa francuskiego. Zaz,nacza się w niej pT,zede wszystkim duży rozdział muzeów paryskich szczególnie Atp - od muzeówprowiJncjonalnych, prrejawiają'cy się we wszystkich niemal dziedzinach. Jes1t Ito wynikiem uprzywilejowanej pozycji MI>, które z racji statusu muzeum narodowego jest w pełni utrzymywane, zarządzane i kontrolowane przez państwo. Do osiąg-uięcia tej wiodącej roh 'W du'Ż€j mi~l'ze przYlczyniła się dzia'łalność dwóch kolej,nych dyr·eMorów, G. H. Riviere'a i J. Cuiseniera, ktÓTZykładli szczególny nacisk na wybitnie ,naukowe podejście do proib'lematyk'i muzealnej, ro:z:szerzają·cją '2illa~nie w rama·ch tPrac Centre d'ethno,logie fran· ~aise 4. Jednak w ostartnrch lata'ch obserwowany jest proces powolnego zacierania się tych różnr.c, pr~eja'Wia'jący si~ zwłasZlcza w wysta1wiennictwie. Atp ze swoją nO'woczesnąekspozycją stałą jest wzorem .dla szeregu muzeów regionalnych, które szeToko korzystają z wypracowanych w ParY1żu ~deii metod ,eikspo'zycyjnY'ch(np. Musee de Bretag,ne w R·ennes czy Musee dauphinois 'Vi GrenO'b1e). negQ i Etnogmaifiraz,nego", Serlia BtnQgraflila:zma, Łóidź, nr 1(7: lam, s. 131 - 1~; L TUirnau, AiYLgielcSk4.e i fmncusk.ie 1J1.iU.Zea histo,T1iri włókrLenni'c,f;wa i 'lLbio'rów, "KlwalI"tailnJijk Hi~toriJi Kultury Ma,terialnej", R. XXII: 1974, nr 2, s. 375 - 383; J. Bednarski, Etnowgia froiYLCt/..ska. Hrist01T!in, stain, osiq.g.mę'Cli:a, "Luld", t. &1: 191717, s. 47'-74, G. Ska'1!slki, Działaloość ruawkowa OŚorodka E.trnJo;logii FWThC1J;,sk'iJe} w Paryżu, "I.iUld", t. 614:19i80, s.235 - 2516, K. iReiJnf'Uis:s, HicStoria porwstarnia mu.zeów etnograficznych w Paryż'lL, "Lud" t. 64 : 1.000, s. 37 - 5~. 4 Centre d'erthnologie fran~aise, Cef (Ośrodek Etnologii Francuskiej) to instytucja bardz.o ściśle z,wiązana z At~, która IDieruje wszys.tkdmi ważniejszymi badan:iami el1morgr.aIfklZJnylm~we FiraflJCti~. Powtsitał w 11". 1~6,6 jajko pr'ac()WIIlIi<a tprIZy Centre N:a.tWonal de 'la Roohffi"C!he SiaierJJbifJiąlU,e(OŚOOldelkN:arOOlQlwy Badiań Nl3IUikOlWY10h), zaJmrująiC etzęść bUJdj'!l'l1lw murzeall\ll€łg1O, co sItiw.amza moż1'i/wość jeSłZ'c;z.eblHJŻ<S.zetgo W\SIPÓłdI2liała:rJiia mięldizyrlm.sJ1;y;t.u!CO<maJ1Jn'eg<o. Wlięcej ill'llfiOlItrnalcji o dlziabaJlnoŚ!Cd Cefru zna1jdrzńe azy1Je1mJi!k IW pracacll J. Bedn~i~, EtnoLogia ... oraz G. Sk;al,slkiiego, Działalność Ośrodka ... OSlbaJbIl'i aoctty.kiuł zaJW'~era aIk!tluaJnYSlClhemalt oIlgarnzacyjny Cefu i A'bp. �Tabela por6wnawcza niekt6rych Rodzaj muzeum ~ danych dotyczących Typ muzeum wybranych Obszar działania etnograficznych zbior6w Data powstania Budynek muzealny muzealnych we Pranej. Pracownicy w dziedzinie etnografii Data powstania obecnej etnogr. ekspozycji stałej wybudawany w r. 1969 na cele muzealne ok. 80' 1970 Muzeum I gmach 1. Musee national des Arts et Traditions Populaires, Paryż narodowe etnograficzne Francja r. 1937 2. Musee de Bretagne. Rennes miejskie historyczne Bretania r. 1964 adoptowany bud. uniwersytetu z pał. XIX w. 2z lata 70-te XX wieku 3. Musee alsacien, Strasburg miejskie etnograficzne Alzacja r. 1904 adoptowane kamieniczki z XVI i XVII wieku l ekspozycja w przebudowie 4. Musee savoisien. Cham bery miejskie wielodziałowe Sabaudia r. 19703 adaptowany dawny pałac arcybiskupi 2 S. Museon arIaten, ArIes prywatne etnograficzne Prowansja r. 1896 adaptowany pałac z w. XVI - 6. Musee Camarguais, Mas du Pont de Rousty podległe Parkowi Narod. ecomusee Camargue r. 1978 in situ zachowane zabudowania owczarni l Obejmuje również Cer, a także dokumentalistów i sekretariat. Osoby te zajmują się całością zagadnień tello muzeum. 3 Data powstania Dualu EtDograficmego. • Zbiorami opiekuje się naczelny konserwator muzeów w Aries, J 2 z wykutałcenia etnograf, zatrudniony w innym muzeum. - 4 I XIX/XX r. 1978 w. �274 GRZEGORZ SKALSKI Ocharakt'erze pOlSz'czególnychmuzeów mówi tabela na 'So273, zestawiająca porównawczo ki]ka dany;oh: typ muzeum, obsz'ar działania, datę pows'tania, rodz,aj budynku muzealnego, i1iOŚ(~ zatrudnionych etnografów, charakter i datę powstania współczesnej ekspozycji etnograficznej. MUSEE NATIONAL DES ARTS ET TRADITIONS POPULAIRES 6, l10ulte M:a!J1Ja,'tm,a Ghallldi, 75'116 iPa'l1is Najwięksże muzeum etnograficzne Francji, poł'ożone na zachodnim o'brzeż:u Paryż,a, na skr,aju wie!i.kiego zielonego obszaru Lasku Bulońskiego. Mieści się ono w 12-kondygnalCyjnym budynku z .betonu, stali i szikła, o wSIPół:ezesnejarchitelkturze zaprojektowanej przez Jeana DubuisiSona (ry;c. 1). W be:zJpo:średniejibliskości zaplecza muz,eurm leży Ogród Ryc. 1. Musee nationa'l des A,r1;,set Traditions Po:pulaires w Paryżu. W.iJdok z route Maha,tma Ghaooio Wg diapolZyiywu a:utomrys. Klaudyna JasiewJi:crl. BO'ta'lliczno-Zoologic21ny(Jardin d'Acalimatisation) przyciągający swoimi atrakcjami du:iJe rzesze dzieci i młodzieży oraz dorosły,ch, ,co niewą,tpliwie korzystnie wpływa na ,frekwencję w mU71eum.Budynek zaprojektowany i wzniesiony w latach sześćdziesiątych naszego stulecia nic nie stra'cił na swej nowoczesnej funk'cjona1lnościo WJiffiogi w zakresie przechowywania, konserwa1cji i udostępniania zbiorów stawiane przez współczesną muzeologię znalazły swoj'e odbi:ci,e w programie użytkowym tego gmachu, jak i w jego ar'chitelk:tur'ze. Charalkteryzuje ją dwuosiowy poziomy i piono1wy - ukł,ad brył podkreślający dwie zasadnicze funkcje muzeum: dydaktyczno-rdkreacyj!ną ara'z naukoWlo-konser'wa'torską. Realiza,cja pierwszej następuj1e 'przede wszystkim pO'przez ekspozY1cje- stałą i czasowe zlolkałizowane w pOZiiomej części budynku, której tylko, �Francuskie muzea etThOgraficzrne 275 jedna z w~ech ,kondJ'lgnacji JUikazujesię nad powierzchnią ziemi. Obok sa] wystawowych 'znajdują się w tej części m. in. magazyny: muzealiów, książek i zaplecza technicznego, dalej sala odczytowa, tzw. "auditorium" oraz pomieszcz.enia związane z przyjmowaniem i obsługą ZJwiedzającYJch 5. DziałwIność naulkowo-konserwatorskaskupia się w !pomieszczeniach pionowej 'bryły wyrastającej dziewięcioma 'piętrami ponad .płaski korpus budYnJku.Pos'ZJczególnepoziomy budyniku łączą 'Ze sobą windy osohowo-towarowe, a ta1k'Żie .awi'e odrębn.e kIa-tiki schodowe (ryc. 2). Dużo ;przestrzeni ;przeznaczono na tzw. "sall1.esde 'consultation et de travail". Są .to pomieszczenia, w których osoby z zewnątrz mają okaz'ję poprzeq; ogólnodostępne ka1'tateki i katalogi zapoznać się z oryginalnymi do!kumentami wraz z możliwością uzyskania reprodukicji. Sale taikie posiada !każda Unite i(Jednosbka) muzeum 6 Na uwagę rćwnie:ż zasługuje stosowanie klimatyzacji przede wszystkim tych pomiest:c~eń, w których gromadzi się muzealia (ekispozycje i magazyny), dokumenty (w różnej postaci) 7 czy ksią~io Musee national des Arts et Traditions Populaires swój ro~głos w świecie zyska,ło niewątpliwie dZJięlkiniesłychanie prężlnej działa'lności na'Ulkow.ej, o Ik1tórej,była już mowa I(rob. "Lud", t. ,64, s. 235); mocną pozycję stanowią tu 'Vwłaszcza działania w zakT'esie dokum.enta,cji 8. Ro'zgłos zyskało muzeum także dzięiki :llo<wo:cześnieskorus,truowan.ej ekspozycji 9 Mimo dość krótkiego, jak na wystawę stałą, istnienia, bo 10 lat, eikspozycja odidziałał:aw widoc:zmyspusób na powstające później wystawy etnograficzne, przede wszY'S'tkilmwe Francji, ale i poza nią, np. w słowackim Martinie. iWydaj.e!Się więc 'celowe, aby poświęcić j.ej nieoo miejsca. Ek~pO'zycjastała .pre~entuj.e tradycyjną kulturę ,ludową Francji wra-z z procesem jej przej'ścia IW kulturę indUiStrialną. Przedstawion.e OIbiekty 0 0 5 tacja SZJc:z.egółowy plam buidY'nJkJu lPUibl'ilk'llje B. KOIpClZyńsika-JawOT!S'ka, Dokumen... , 6. 1412. W ,S/t,llUlkt:U!I1z,e or,gtal!'ldimJcyo:nejMip 8 istnieją cztery podJst~wow,e dlmały 7Jwane Unite (Jednostka): są to: Jednostka Obieidy (Muzealia), J. Obrazy, Jo Dokumenty, J. Dźwięk. O całej sJ\;ruikituI1ZJeAtlP zolb. G. Sika'lslkli, DZ'iav.zlność Ośrodk,a s. 2315 - 2137. 7 DQa przyIkłaidu podam, ż'e malgarzY'n neg,a~YlWó'N i filmó'iW :.majldude się IW dość dużym pomies:wzeniu bez okien. Jest ono wyłożone białymi płytkami ceramkznymi, a wewnąt'l1z ui1mz.ymy,wana jest 'oKiIP'OIw['edIl'ia dla tego ,roidza1j'Umateri,ałó'W it,emperature oj wli:lgoltność pOlWietrtz.a. Dostę,p do maga:zyDJU j€lSt ograni.crrony - ty1Lko dla 'Wyt7JOOIcronY'c'h pralColWn,LkólW,w olk.r,e'ŚikJnyuncZ'3L5lie(alby zalPolbiiec I'<JrzJk'lJm.aityrowariliu). 8 B. ~OIpcrzyńslka-J,alwoll"!slka,Doku:rrue,ntacja ... ; G. SlkallSlki, Działalność Ośrod- ka ." 9 S!zik.OIda,że ddt.ąid e!kJsporz.Y'Clja ta nie z0'9Lała 'PJlil.y'bJ.iŻJonanaszemu mu'ZeaJIl'iotWlUw formJi'e clwćby opiJslu, tak jak z pol\Slkiej C'.zęści wystawy stałej w MuiSee de l'Homme uczyniła W. Jostowa; tejże, Polskie zbiory ... �J URZĄOZ. TECH.l AUDYTORIUM SALE PRZYJĘC POZIOM '2 POZ " 10M FONOTEKA STUDIO NAGRAŃ POZIOM 10 rONOTE~A PRACOWNIE MAGAZYNY POZIOM • BIBLIOTEKA CZYTELN lA POZIOM BIBLIOTEKA MAGAZYNY POZIOM ARCHIWUM INFORMACJA NAUK , 6 10M 5 POZIOM IKONOTEKA POZ PRACOWNIE TECHN. I KONSERWATORSKIE SALA WYSTAW CZASOWYCH ~ AUDYTORIUM I EKSPOZYCJA HALL WEJŚCIOWY GALERIA EKSPOZYCJA MAGAZYNY GALERIA POl10M .• POZ 3 STAIA KULTUROWA STAlA SrUDI6w l:I;'//~ / / / 10M POZIOM MAGAZYNY POZIOM Ryc. 2. Musee natÓ!onal des Art's eIt Trad1t1;ions P.opulaJires w Palryżu. Schemat użytkowy bu<dyu1'~uw pr.zekroju pionowym pOO!Jużnym. Rys. K.!lau:dyna Jasi·ewklz. 2 �277 ,w zależności od tematu pochodzą z oikresu rt::rwającegood epoki żelaza do XX wi'e'ku. Są to generalme J"amy merytorycznej zawartości wystawy. Przy talk sZJeroikowyzna'czonym za'kresie o jasności narracji i jednoznaczności odbroru wystawy często decyduje wybór wiodących tematów, jak i sposób irch rea:1ie.a'cji.Lecz lp1'zede'Wszystkim niezbędne jest określenie, dla jakiej puibli<cznościskierowana jest 'wyS'tawa: dla ifa'chQlwców, czy też odbior'ców niefachowy.ch? 'W Atp zdecydowa'no przy'g'otować dwie różne ,ekspozy,cje, które różnią się między sobą odmiennym punktem wilCiz'e.nia oraz poziomem 'wgłęhienia się w przedstawiane zagadnienia, siwarz·ając jednocześnie moiliwości do dowolJ:negodafWlkowania wiedzy przez. samego odbi'orcę. W ten sposób !powstała ikonc,epcja dwóch wystaw stałych zwanych "Galerie ,culturdle" (Galeria kulturowa) ara'z "Gailerie d'etude" {Galeria studiów). Pierwsza '.l; nich,zorganiwwana na powierz'chni 23·80 m2, przeznaczona jest dla szerokiej publiczności, która ma dzięki niej poznać francuską trady,cyjną ,kulturę ,ludową w możliwie jej najpełnJiejszym wyrazie. Mottem tej Galerii są słowa Claude'a Levi-8'traussa, które zostały przez ek'Spo:zycjęrozwinięte i wzbogaoone. Otóż Levi-Strauss spos,trzegł, re ,cała 'cyw1hzacja ludzka ukazuje się nam w dwóch aspektach: z jednej strony jest częścią wszechświata (univers), z drugiej zaś 'tworzy go, jest nim samym. Myśl ta iIlarzUlCiłaautorQlIl110 wystawy !koncepcję dVł'U'Członowego UKazania kultury /ludowej. W .pierwszym, zatytJułowanym "Univers" (:W15ze.chświat)przejawia się stosunek człowieka do otaczającego go świa'ta natmy, człowieka, który modelując przyrodę tworzy własną !kulturę opartą na 1iechrrke, wi€'r'Zeniach:i zwyczaja·ch. W drugim członie wystawy pod hasłem "Societe" (Społeczeństwo), ,człowiek 'ten występuje w określonej społeczności, jalko jego element wykorzystują'cy swoje wierzenia i wiedzę dla ce[ów praktycznych, ol'galJ1izującystosunki społeczne i ekonomiczne, wypowiadający się przez swoje dzieła artystyczne. Galeria studiów natomiast, to ekspozycja o ,charaikter'ze studyjnym, nastawiona na odbiorcę 'pragnącego pogłębić :swoje wi'adomości z wy'hranej dziedziny kultury ludowej. OczekJuje się tu naukowców i stuidentów, specjaHstówi amatorów, !którzy pobudzeni i zafascynowani prohlema'tyką 'e'tmologi'Cznąukazaną na wystawie Galerii kulturowej z,echcą bli:żej się z nią zClipoznać.Galeria studiów, o nie mni'ejszej ni'ż poprzednia powierZ'chni, znajduje się be:apośr'ednio ;poniżej Ga1erii kulturowej i komun~kacyjni'e po·wlą7.ainajest IŻ nią schodami. 10 W tj'lm mi-ej.s'clll 'Wy1Jlalda prneidlstalWić aubo<rów elksipOlzy:cji. Pod ,k!ierOIWJl!iJatlwem J. CuiseIliier,a 'i pnzy w.slPÓ>ilPoolCynau\k<bwej. G.-H. Riv,iere'a programy naulk!Qwe PI1ZY'g,dtaw.aJi: M. A<nidTail, F. Bea'lllddin, M. Bouieli'l['er, M. BruUlihes-!DeiI·am~lI'Te, J. Demoiuruet, A. DeslValiJlees, D. G[ijjdk, F. Wux, C. Marrrcel-Duiboilis, E. M:anlll'i,a,nge, H. RaJullin, M. RiilC'het, M. Sega!len, P. SOI\l[lie,r, S. Tall1dlioo, H. TTemanl:d. Od srt;:l'ony mUlzOOl1Q1giuclZneje~OiZYlCję I\lsttaiWił A. DesMal1aees WI1aIZ z asYiSltentJką C. CoMll, �278 GRZEGORZ SKALSKI W ten sposób schodzenie 'z Ga1erii 'kulturowej w dół do Galerii studiów może wYW10łaćdodatkowe wrażenie 'zalglęhiania się we własnej ikUJttur,ze, dociekania, studiowania. Odmienny iCharakter omawianej wystawy zaznacza się przede wszystkim w j,ej 'programie naukowym. Ohiekty tu znajdujące się ulożone są w serie i ciągi ty.po~()Igicznew rama'ch 17 programówomawiającychcałość tradycyjnej kultury ludowej. Zastosowany układ analityczno-typologiczny daje odbiorcy moż,liwość pneś'ledzenia wybranych ,zjawisk w ich w:lJględnej'Chronologii, tj. w procesie ,pr'zyozynowo-skutkowym. Chronologia hezw:lJg'lędna oraz pochodzenie geograficzne :nie mają zasadnic:rego znaczenia. :Powyższe uwagi o obu wystawa,ch stałych dają już w zarysie pewien ich obraz. PrzejdŹlilly się więc teraz nieC'odnkladniej po ekspozycji, notując również uwagi dotyczące jej muzeologicznego aspektu. G a Ie r i a Iku,l t u r J) wa EkspozYJCjaT'O'zpoczynasię wielIką planszą, na której 'widnieje wspomniane już motto C. Levi-Straus-sa 11. Bod nią, :na dużym pullpicie, u!illies:zJczonyjest plan ekspozycji z zaznaczoną trasą zwiedzania. Wiedzie ona krętymi zaułkami uibwor2JonymiIprzez gabloty i wielkie witryny, nie powodując u widza, dzięki swej różno'rodności, zbyt znacznego zmęcz€ma. Przyczynia się do tego również :merytory.czny uikład ekspozYcJi OTazjej plastyczna aranżacja. Jak już wyżej nadmieniono, całość Galerii kulturowej podzielono w myśl idei Levi-Straussa na dwie 'Części: "Wszechświat"' oraz "Społeczeń'stwo". Wewną'trz nich 'wyróżniono 'tematy. Dział "Wszechświata" rOZlpoczynatemat "ŚrodowiSko ,l histoJ"ia" (!Milieu et histoir,e). Ma on umiejscowić Francję w 'pT,z'es,trzenii czasi,e, ukazując historię jej !kultury od ,epoki żelaza do czasów współJczesmych. Eksponaty ulkazująoe zasadni'cze kroki w rozwoju cywilizacji luzupełniają mapy poświęcone geolog'ii i geogralfii, a ta'kż€ zrugadnieniom antropologic~nym, prehistorycznym, lingwistycznym oraz ioponimitcznym Francji. W dwóch gablotkach, w sposób symboliczny, przedstawione są narodziny, TO:lJWójiprzemiany fJrancuskiej kultury ludowej. Rozszer,zeniem tego tematu są dwie diaporamy, ij.zestaw przeźrOiC-zy,których wyświe11 "Toult<e civi,II~SIat'i!O<I1 ,hulrnarine, aJusl;;;ihiumjj1,e soiJt-'eille, se pre.oonte sou,s deux aspects rnajoo'I's: d'une part elle eBItdaJDISl'u/l1jiv€ll1sd'aJU:tJrepart elle est 'e1:Je--meme wn univers. Eil~'e eSlt daIlls l'unIiJv,ers', ce q.ui S1~i.e d'abotrd qu'elll,e s',insere darus I.e terIl!ps et J'es'PaJcoe.Ens<uJte qu'el[e s'alrtJilClUll,e a~ec lia ooltu[l'1e.p'hy;s~que. Endi~n que ses mem:bres sont eux-lll1emes d ~s etres bil()1;(]g'iques, dont la s'ooeieite rytihm'e par ses usages la naissance, l.a croLssance et Ie decllin. Mais aussi cette soch~te constitue elle-merne un univer.s, avec ses divisions, ses repartitions, ses hierarchies et ses ldi!s. Et cl['e eng,endre des oeUlVtr,eIS dans lesqu€QlJes eille s'e r'efiete et qu~ ill1flu,em 'sUJrson dev.eil'OIPpe«nenJl;·" �:Frarncuskie muzea 279 ,?,tnog,rafriczrne Hanie widz mOlŻlesam uruchomić 12. Talkie ,diaporarrnymontowane są ponad ga1h1otami(na wysokości ok. 3 m), 'Co umo.miwia oglądanie przeźroczy większej grupie zwiedzających; towarzyszą one prawie wszystkim sektoJ"om wyróŻJnionym 'w ramach :tematów. Zdjęciom towarzyszą ozęsto ta/kże teksty ohjaśniające. Drugi temat, już o charakterze wylbitnie etno1logicmym, pod wspólną nazwą "Technik'i" {Techniques), zawiera 12 sektorów, w !których ukazano, jak 'człowiek rw ,ciągu swej długiej historii 'Przekształcił OIta'czającągo przyrodę, zaspokajając swoje 'Potrzeby związane z wyżywieniem, -własnym bezpieczeństwerrn, pnz.emiesZlczaniem się i transportowaniem wytworów własnej pTacy. Ten fJ"ag:ment ekspozycji symbolizuje topór ciesielski ,(doloire), !którego wyS'Oik:a funkcjonalność, przy równoczesnej trudności w użytkowaniu, najiepiej charaikteryzuje ,epokę pracy ręcznej. Oto tytuły Ipos:lJczególnychsektmów: "Zibieractwo i ł()lwiectwo", "Rybołówstwo", "HodOWlia","Od zboża do 'chleba", "Od winogrona do wina", "Od wełny do ubrania", "Od ikamieniołom!Udo hudynlku", "Habitat i wyżywienie", "Tra1nspa:rt". OgTaniczony rrn'i'ejscem nie mogę doikładniej przeds'tawić ,zawartości kolej:nyJch seik1:orów,'choć niek.tóre z nich !pełniej chara!kteryzuje ich itytuł, np. "Od :lJborża do chleba". PraJgnę jednakże zwrócić uwagę na nowe e1lemerrty ekspozycyjne tu 'zastosowane. Obok diaporam niezmieI1nie cieikawyJIDsposobem ukazania lwybranego problemu jest tzw. unite ecollogique {jednostika ekologiczna). J'est ona rezultatem przyjęcia !ideologii mU:lJe'ologilcznej,wedle której :muzeurrn'etnologrczne nie może się zadowolić rolą magazynu obiektów. Jego oe:lem nadrzędnym jest ożywiać te obiekty, umieszczając joe w takim konte'kśde, aby nie sprawiały wrażenia martwoty i skamieliny. Chodzi więc o to, a'by na w)'LS"ta'wie etnologi,cznej możiliwie wi'ernie odtWOT'zyćrelacje zachodzące między różnyJIDi przedmiotami ojlwywołać u odbior'Ców Wlrażenia a!Utentyczności i pełnego odbioru prz'eikazywanych treści. ,Właśnie temu -celowi służą owe jednostki ,ekologkzne. Są to swoiste teatry muzealne, które uxucharrniane są Iprzez widza za 'Przyciśnięciem guzika. Przygasają wówczas światła i na scenie, którą stanowi wnętrze w,ielikiej witryny ze zrekonS'1Jruowanymdrobia,zgowo np. warsztatem S'tolarza, odgrywa się wspaniały spektakl. Bralk. w nimeo prawda żywych aktorów, lecz ZMtępujeich 'światło, ,które 'wieTlnenarrraeji dobiegającej z głośnika a:raz e;fekt{)lIll akustyJcznym, Ik.rą.ży.po 'Sce!I1'ografii wydobywając z półmroku odpowiednie przedmioty. Odtwarzane z taśmy magnetof.onowej opowiadania są naj'częściej wypO'wiedzJiami osób nieg-ciyśzwiązany;oh w jakiś 'S'pOsób I 12 Diaporama ty.aznym składa w)"Świeltlenillu się z rzutnika typu Kodak-Ca'ITousel w5zysltlk1iJC'hprrz:eź.r1crozy moClZ)'1Iln~e powraiCla do pOlZycjii wyti,śiCiiowei. ~O i ekranu. 5i1Jtulk) mage.lz.ynek Po automal'1JU!truillm sa- �280 GRZEGORZ SKALSiKl z prezentowanymi wnętrzami, a więc np. sto_z Oipowiada o wyrobie łyżek dT-eW1Ilian)'ich, które produkował dawniej w 'ZT€lkonsiruowanym na ekspoz)'icji warrsztacie, podobnie jak kowalI, którego !kuźnia obecnLe znajduje się na wystawie, snuJe opowieść o sztuce prodUlkcji podkowy. Nastrój autent)'iczności mają _potęgować efekty akustyczne, !będące odgłosami życia wiejsIkiego 'i pracy ludzkiej, np. piame !kogutów, piłowanie 'czy rąbanie drzewa, kuci'e żf1aza, czy nawet dojenie !krów. Spektakl trwa około pięciu minut,a taki<ch jednost8k~kolog1cznych w temacie "Techniki" są cztery. Pierwsza - JWramach s'ektora "Rybołówstwo" - przedstawia autentyczny sta.tek ryba'dki znad La Manche, który odpoczywa na piaszc.zystym bTZe<gUmorza podczas odpływu, a marynarze dokonują niezbędnych napraw i prac -porządkowych 'Przy s'ta-1Jku.Drugi spekta1kI obejrrzeć można w s:eiktO'r:re"Od drzewa do warsztatu". Jego treść stanowi wyżej już wspomniana działalność stolaTza z departamentu Maine. Obok, w trzeciej jednostce ekolog'icznejznajdującej się w sektorze "Kowal wiejski", widz ma oikazję za-poznać się z całyminwentarz.em kuź.ni (dep. Hau!tes-A[pes), jak i tokiem prodUlkcji podkowy. WresZ1ciezasadniczym ,trzonem sektora "Haibitai i wyrżywienie" joestkolejna jednostka ekologiczna, !którą tworzy wnętrze i:nby wspó1'nej w domu bretońskim (dep. Finistere). Rozgryw1ają się tu sytuacje dnia powszedniego począWlszyod rannego prrzebudzenia przy pianiu klOgUitów,poprzez przygotowywanie· posił1ków, po wioeczorny oopOlCZyne'k.Wszystko z ikomentar~m dawnych właŚiCidelidomu. Pierwszą część ekspozycji zamy1ka temat .,Zwyczaje i wierzenia" podzielony na cztery sektory: "Od !kołyski do ;grO!bu","Mitologia !ludowa", "Swięta" oraz "Tradycje chrześcijańSkie". ,Wystawa ukazuje 'zwyczaje i wIerzen'ia jaiko wainy element !kultury, który si'lnie odidziaływuje na biologiczny Tytm ,człowieka oraz na Toczmy cykl agTarny. Są one wyrazem ciągłości międzypokoileniowej właściwej -tyliko gatunkowi ludzIkiemu. Towarzyszą lane Iczłowiekowi we wszysiJkiah wainych momentach życia Todzinnego, jak Jillrooziny, małżeństwo 'i śmierć, Iktóre są pretelkst-em do 'Urządzania wielkiJch zgromadzeń rodzinnych. W !Życiu społecznym ważną I'O'lępełnią święta o 'charaikterze sezonowym związane z życłem mIni-czym i pasteTSikim,świę<tacykłu kaJlendarzowego, jak i święta oikoHcznościowe, np. delkoralCjaordeTern Legil iHonorowej. Mitoslogię reprezentują różne istoty nao1;U['a'1ne li nadnaturalne wymyślone przez człowieka, jalk sm~, wi1Jkołak, czaro'WlIli.ca,dalej przedstawiono sylwetki owianych legendą dwóch boha'toerów francuskitch - Napoleona i Poilu oraz wybór przedmiotów zdobiO!llych znakami symbołk-znymi. Miejsce religii -chrześcijańskiej w wierzenia'Ch ludowych i jej '{lTzek'Ształicenia obrazujoe sektor czwarty. Tu ikońlczysię ,~Wsz-echświat"- pie:rwsza -część Gall'erii ikulturowej. J-eśli zWiedzający poczuł się 7JIllęczony,to może od- �281 pooząć w specj,a'lnie zaaranżowanej sake wyposażonej w miękkie siedziska. Tu może zapoznać się z 'pianem da'1szejekspozycji, która nosi nazwę "Społecz·erusiwo". EkspozYlcja "Spolłeczeńst,Wio" rozpada się na 'trzy tematy: "Praktyki mag~czne" I(Pratiques), "Instytucje" t(Institubons) i "Twórc:z;ość artystyczna" {Oeuvres).Zgodnie z początkowym mottem C. Levi-S'traussa, ta część ekspozycji poświęcona jest prZJedstwwieniu 'cywi'hzacji ludzJkiej jako wszechświata, jako wewnętrznie spójnejzbioroWlOści ludzkiej. "Praktytki magkzne" rozpoczynające wystawę bazują rna syst'emie wi'erzeń, według któr)'lch otalczają'cy ludzi wszechświat nie jest wobec nich o!boję1my:lITlo~e przynieść niesz,częśóe lUlb ,powodzenie ludziom i .~ch dobylJkowi. T·emat ten, pod znakiem podkowy, lQIIlla1wlia kolejno "Czary i wró<żby" oraz "Zapobieganie i uzdrawianie". Oba sektory ukaz11ją proiblemy 'tak pod kątem mag1czno-T·erliJgijill)'lID, jaik i naulmwym. Na kolejny temat 'pn. "Instytucje" składa się sześć selktOTÓW:"Gospodarstwo - l'Aubra1c", "Targi, jarm,aTlki, kolporta,ż", "Wspólnoty wiejskie w Cha,til1onnais od 'czasów Rewolucji", "Rodz,ina", "Le Mont - przysiółek wsi Faucigny 'w Haute-Savoie", "Cechy ,czeIJadnk:z;e"(ColITllpagnonnage). Sektory te, o dość .zróimicowanY'ch za'kresa'ch, mają 'pTzed:stawić dwa 'zasaidniJcZJe tYlPY instyl\;ucjichara'kterystY'cznych dla społeczenstwa tradycyjnego. Typ pierwszy cechuje ,to,że pokrYIwa swym zasięgiem pr~estrzeń !Ciągłą,zwaTtą (espa'oe ,cOlntinu).J.est ona reprezentowana: przez wspólnotę wiejską o ciągłości w Talma'ch jej granic terytorialnY'ch, pr:z;ez targi o 'ciągłości w granicach swej !koncesji, 'przez dwa .przytkłady organiza'cji Tolnkzo-'past,ersl1dch w kubrac ci. w Sabaudii I(ISavoie)o .ciągłości gmnica'chich wiosek i stref pa'stwisllmwych. Drugi Ityp instytucji ,charakteryzuje się obejmowaniem przestTzeni nieciągłej i(espalce discon'tinu). T'e z kolei są rozpatrYJwa1nena przykładach: l'odziny, rozrzuconej pomiędzy wsie siecią poikrewieństwa; kolport,ażu, 'któr'ego pojawienie się jest kTótkotrwałe; .cechu Iczeladników, IktóT)'lchsiedziby są rOZlI"zUlcone po ,całej Francji. ,W tej 'części 'e'ksipozy'cjispo1;ylkamy się również z dwiema jednostkami ekologicznymi. Jedna z nich lutworzona w ramaich pierwszego sek1Jorapr:z;edSltawia'codzienne 'żyde pasterzy podc.z'as wypasu stad w górach oraz 'prace zwią'zane z wyroibem sera. Scenerię stalno'wi wnę'tT'ze zrekonstruowanej i~by chałupy pasterski'ej sprzed 1914 r. Podobny problem ukazano w drugiej, a szóstej na Galerii, jednostlce eikoilogicznej będącej fragmentem sekt'OTa TO~pa'trują'Oego pas'teT'S1kąorganizację wsi sabaudzkich zróżnicowaną ze w:~ględu na środowisko naturallne oraz stosunki społec.zne i rodzinn€. Obo:k wielkiej gah10ty prezenltująoej ró2me zajęcia mieszkańców przysiółka Ie Mont podczas zimowy'ch śniegów i letn1ch sianokosówzaaranżowaJnoWlnętrze szałasu alpejskiego, w kJtórym odb)'lWa się .produkcja SeTa. iPoryikiwaniezwieTZąt, odgłosy pracy, !które w �282 GffiJZ!EGOiRZ SK,A)LSK! towarzyszą \komentaTZ!owisprawiają złudzenie :uczestnictwa w rozgrywają1cejsię soenie. Kolejny temat poświęcony jest :twÓT<C~ZO'ści artystycznej w tradycyjnej kulturze ludowej. Składa się nań 7 sektorów O!maw1ającY'chróżne przejawy żyda artystyczmego. Przegląd rozpoczyna sektorr "Zabaw", w którym skupi<)llo się ty]n{o na przedstawieniu 'popularnej niegdyś zabawy w strzelanie z łUlku. Obok:za>gadnień technicznych ulkazano także obrzędy i organizacje związane z tą zabawą. Tematem Inastępnego sektora są "Widowiska", lktór,e towarzyszyły młodym i dorosłym ,ezło:nkomspołeczności lokalnych już od ozasów starożytnych, ::-ozwijają'csię po 'czasy nam wS'półrczesne.Chodzi o cyrk, widowiska jalf(ffiarczneoraz marionetiki. Sektor ten ipoprz'ez swą niezwyikłą ibarwność, sposób narracji i wreszcie przez swą tematyikę ,b[is'ką !Współczesnemu odbiorcy francuskiemu, w7Jbudza duŻJezainteresowallli'e, szczególnie dzieci i młodzieży 13. Może on stanowić dla widzówoel sam w sobie dzięki z'Jrganizowanej 'tu jednostce ekollQ;gkznej,która ożywia maTione~i w ulicznym przedstawieniu sztuki "Prz€pTowadzka Guignola" . Marionetki są 'l'ównież bohaterami w !kolejnym sektorze poświęconym "Lit€raturz'e". Ilustrują one w formie jednostek ekologiczn)11Chdwa główne rodzaje literatury ludowej: bajki i legendy. Pi'erwszy tealtr maTionet8k poświęcony jest 'bajce "Petit Pouoet", a drugi leg'endzi'e o cztere,ch synaich Aymona (Fi[s Aymon). "Taniec" to temat kolejnego sektOTa. Ekspozycja 'ukazuje rMmoTodność jego funkcji i forun, wytkorzystując przy tym Hdm o nowym tańcu z Kraju BaSków. Film tten odtwar'zany w magnetowidzie moźe uruchomić każdy zwiedzający. O wszechobecności muzyki w społeczei1Stwie mówi sek'toT "Muzyka". Duże wrażenie robi ogromna WItryna, w !której uikazano, jak muzyka, w najróżniejszych !formach tOWlaTzyszywszys1Jkim dziedzinom iycia człowieka, od dział.aa'ności'produkcyj'nej, przez wierzenia, zwyczaje, dziaJa.lność iIlS!tytucjonalną, po twórczx>ść artystycZ'ną. W,itryna wY'posażona jest dodatJkowo w stanowiska 'ze słucha wkarni, w których na żądanie mo'żna usłyszeć wyfbT'anyprogram etnomuzyko:lO'giczny 14. Szóstym z ikolei S€lktoT'emjest "Ubiór", rw którym 'PrZJedstawiono zagadnienia 7)rórż:nicowania ubiorów ludowych w zależności od olkaliozności jego uży1Jkowania {ubiór roboczy - strój}, od wieku I~dziooko,dziewczyna, 'kobieta-mężatka) orazzróżnicowaiIlia geografkzme<goI(na rprzykładzie Bretanii). U!k.a'zano 13 KOIn'tY'IliUaJCjąwiK.ioWliJSlkjammlalPClzmyclh są KiultiUlfallnycm inn. G. POl!nipirlou W iPalfyrliU. ROi. minnów, Sliłac;z;y, połyka,czy ogJnia itp., których ścią. Bez ich obecności nie odbędzie s.ię także jak np. doroczne Targi A,rit;ystyczne "Les Fetes oha.dami 14 IJipca .ZiaJbawy lJudoowe. 14 Por. G. Slk;aIJJSk1i, DZliaWlność OśrodJoo. ... , wysltęjPY na :pIla:cu PMOO Den'tI1Ucm się .tacm bow'iem od srzJtuikJmiJst11ZÓlW, pod<azy cieszą się dużą popularnożadna masowa impreza ple:nerow:.l. du Pcmt-Neuf", czy związane z ob-· s. 24'8, plM. 37. �Fra=sk,ie muzea etrwgraficzrne 283 również ewolucję i zróżnicowanie jednego elementu stroju lkob~ecego, a mianowicie czepka. Ostaltnim wreszcie sekltorem w ramach ternatu "Twórczość artyS'tyczna" są "SztUJki wizualne" (Arts visuels). PTezento;wane na ekspo'zycji wspa1niałe bogactwo obIektów użytkowych o forma'chartystY'Cznych oraz dzieł sztuki ludowej ilustruje mnogość 'Zk\!gadnień omawianych w ramach wydz'ielonych 'Zespołów: "Sztuki stosowane", ,,8tY'le", "Człowieik, czas, przestrzeń", "Sztwki pl'as'tycZIle". Zespół "Sztuk stosowanych" eksponuje przedmioty wytkonane 'Z różnych materiałów przy u~J71ciurÓ'Żmy'chtechnik, dają'cych w rrezurta<Ciewrai;enia artystyozne. Zagadnienia niezmienności OTazrOZjpows.zechnianiasię form są tematem drugiego zespobu. RO':l1P'3trywanesą one na przykładzie stylu geometrycznego, Iktórego źródła sięgają w daileką starożytność, lecz który trwa niezmi'ennie do dzisiejszego dnia w S'poleczeństwa1chroI ni'czo-pastersk ich. Interesujące są również te momenty ,ekspozycji, w kt{>rych mówi się o wpływach sztuki oficja'lnej na s,z)tulkęludową. Zespół "Człow~elk,Iczas, pr.zestr.reń" ilustruje proces powstawa'nia świadOlffiości i samookreślenia się 'klasy 'chłopski'ej, sZ!Czególnie~zaśbogatego 'chłopstwa. Przejawem tych procesów 'było 'Coraz częsits'Ze,w okresie pnł. XVIII - ;połoXIX w., pojawianie się !przedmiotów zdolbionyrchdatami i na zwis!kami, scenami z życia wieJskiego, symbolami, :które pełniły ,z czasem fumlkcje herbów. Os'tatniz,espół "Sztuki plast)1lczne i grrafiozne", obok gal'erii sztychów i obrazów, zawiera również przedmioty trójwymiarowe uJkazują,ce,że twórczość ·ludowa w pewnych pUJn'k:ta'chwyrmyka się wszelkim naukowym 'klasyfikacjom. NLczym nie skrępowana wyobraźnia i zapał twór'czy sprzyj.ały oryginalnym 'poszuikiwaniom artystj'lcznym Itwórców ludowych. Jako pr.zykład mogą służyć kTzyże, 'k1-ucyf.iksy,butelki z wmontowaną Pasją czy obrazy-relikwiarze. Nawet \przedmioty użytJlmwe, jak tabakieriki czy łyż:ki, mogą być dzięki swym wartoŚicrom artystycznym foI'\IIlYizdobnictwa na równi traktowane z wytworami sztulk plas<tyczmych. Koń'0owym e1,emerrtem ekspozycji Galerii 'ku1Jturowej jest IPrezenta'cja tematu "Francja na świecie, świat we FTancji", !który !bazując na przykładzie jedn~go zjawisIka kulturowego ja!kim je>t jazz, rna .zwrócić uwagę wildzowi [lIanowe 'prądy kUJlturalne upowszechniająoe s'ię na ,całym ś:wiecie. Na 'zakońcZlenie tego z konieczności 'pobieżnego opisu joe'Szczekilka danych. Wystawa zorganiwwana na powierz'chni liczącej hlisko 2400 m2 .zgrOlffiadzi~a ponad '2400 oJbie'kl\;ów i dokumentów w gablotach, lIla ściankach i diaporamach. Nie wliczono tutaj około 4000 eksponatów miesz,czących się w jednostkach ekoJog'icznych, w których liczba oibie1m;ówwa/ha się od 40 do 1200. Trasa zwiooZiania jest dość 'Zawiła i nie ma chyha odcinka prostego dłuższego niż 10 metrów. Orientacjęzna,czni'e ułatwiają oznakowania ,tematów, sekrtorów, a Inawet i 'posz1czególnych gablot i witryn odpowiednimi symJbolami lk'Zbowymi. Widnieją one na obu wielikich �284 planach ekspozy'cji (o których była wyżej mowa) oraz na dwudziestu małych planateh zlokalizowanych na trasie zwiedzania. Istnieje rÓW1Ilież możliwość do'tancia do dowolnego selkltora wystawy bez konieczności prZJechodzenia prZJez całą wyswwę. DOkonać tego możnawy'korzystując biegnącą dookoła ekspozycji obwodnicę {circulation peripherique). Ga,lerię zwiedzać mO'Żma'indyw1dualnie, bez !Żadnegoprzewodnika. Informacje zawarte na planszach zamieszczony,ch obok gahlot w zupełności wystcm-czają prz,eciętnemu w,idzowi. K:aliklyobiekt zaopatr2lOny jest w swą wizytówkę wraz ,z numerem inwentarzowym. Można również skorzystać z drukowanego 'Przewodnika po Gallerii lku1'turowej 15, który zawiera ogó,lny komentarz do poszczególnych !tema'tów i sektorów. Zaleca się w lIlim zwiedzanie ekspozycji w cmsie kilIku pdbytów, stosownie do zainter'esowań, dysponowanego ,czasu oraz sposobu oglądania. Pod względem 'plastycznym ekspozycja !robi duże w!raŻ€nie na zwiedzających dzięki stosowaniu różny'ch rozwiązań. Całkowi,cie wyeliminowano światło dzienne, w związku z czym uzyskano możliwość dowolnego, c'elowego aperowania świa,Uem sztucznym. Na całej wystawie ZJastosowanojednolity szaro"'stalowy kolor tła dla eksiponatów oraz wykładziny podłogowej. Ko1or ten z jedJnej strony ze względu lIla swą neutra'1ność poltęguje wraż,enia pł-asty1czne, z drugiej zaś -ze względu na jednostajność sprzyja szyljki,emu zmęczeniu widza 16. Natomiast jeśli chodzi o sprzęt ekspozycyjny, Ito 7lrezygnowano niemal całkowicie z gablot wolnostojących na rzecz gaJblot ,i witTyn twonący'ch śdany i przegrody. Ga'1eria studiów Jak jUiŻ uprzednio za7JllJaczono,wystawa ta \przeznaczona jest prz.ede wszystkim dla osób zawodowo zajmujących ;;ięetnografią, jak ,i dla 'tych nieprof'esjonalistów, którzy pragną rozszerzyć i ujpoTządkować swoje zainteresowania problemami lku1tury il.udowej. Przygotowano dla nich 17 programów illauJkowych,z których 4 'Posiada da.lsz.e\podziały. Są to: "Historia", "JęzykoznaWS'tWlO","O.flganiza'cje społeczne", "Habitat", "Technilki zdobywania pożywi,enia": "ZbieradJwo-Lowiectwo-Rybołówstwo", "TranspoTt wiejski", "Techniki produktej.i pożywienia": "Rolniotwo-RodowI1a", "Techniki prze'twórcz-e", "Zycie domowe", "Wierrenia i zwy15 Musee national des Arts et Traditions PopuJaires. Galerie culturelle, Editions MulSees Nalt'ion.aux, PariS Ob.iI'JW.)., SIS. 16, w ser~i "Petits gudides d€ls gI1aI1!ds musees", 25. 16 N:ielktÓTllY wtiJdJwwie rwyrpaWIiada!ją OOIW1e1t opinię, że zwie<i~jąc ekoSlPQ4ZytCję ocmoszą wr.alŻenie pme<:ihołdrz.enOO ,prtZl€lZ SiWoi:sltą fa'brytkę. Półm!rQ!k, punlktolWe ŚlWiiatła, ~a!sem I1UC'hoane, przy!tłiumlione róooe odgłosy, jedl1J()ll'ilbość wysltorQ,ju iP"Ia.stytCzoneglO W1SlzYlSibkJo itJo slkłalda stię na to w["~el1JiJe. de la Relmioll1 des = �Fr.a1l;C1J,skie muzea 285 €mografdczme czaje", "Strój", "Gry siłowe i .zręcznościowe", "Literatura", "Muzyka", "Tanie'C", "WiJdowiS'ka": "Zy1cie jaT'Illar.cme-Cyrk-Marionetki", "Sz·tu!ka ludowa": "Grafika-SZituJki pla'Styc~ne". Sz,eść spośród tych programów przygotowanych z,ostało ·z pominięciem materiału zabytkowego {por. plain Galerii studiów, ryc. 3).Zasadnrczy trzon 'ekspozycji stanowią wie,l'16e witryny (ok. 20 m długie) mieszczą,ce setki muzealiów. Układ obiektów w ramach 'programów ma chaTa!kter analityczno-ty;polOlgiczny i wskazuje na funkcje tych przedmiotów:.. (Prócz tego, programy uwzględniają dokumentację przekazywaną obrazem i dźwiękiem w specja1nie do tego celu urządz.onych kabinach. Znajdują się 'one na obrzeżu sali. Przeds,tawiona tu dO'kumenta'cja audiowizualna U1kazuje postawione problemy w ujęciu historycznym i geograf,j,cznym. Kabiny wyposażone są w automatyczne 1M'ządzeniado przeglądania przeźroczy (visionneuse) 17, magnetowidy 18, magnetofony 19 oraz albumy fo,tograiiczne 20. Wrac.ając jesZJcz.e do aspektu muzeologicznego pTezenta,cji muzeaEów, trzeba podnieść wysoką jej or.ganiza'cję i czytelność. Obiekty, ułożone ściśle wedle tY\POlogicznych !programów naulkowytCh,są widzowi systematycznie wyjaśniane. Na froncie gabloty znajduje się lilSta informacyjna (oommaire) 'Prezentują'ca merytoryczny program wraz z głównymi jego podziałami. W dole gabloty umiesz,czone są etykiety (etiquettes) odwołujące się do tych .podziałów i wprowadzające nowe. Kaidy stopień podziału jest oznakowany odpowiednim symbolem li<Czhdwym.Przy eksponatach widnieją krą7Jki z numerami pozwa1ającymi identyfikować je z pos2'JCZ€lgólnymi podziałami. Poszerzone informacje o o'biekta,ch przynoszą katalogi a'1bumowe umiesz'czone w wyzna'czonych miejsca'ch w środku ka7ldej 'ułicy' (por. ryc. 3) 'zwanych logette. iNatomiast naukowe OIbj,aśnieniaido poszczególnY'ChIprogramów .z:awa<rtesą w tomach serii przewodnrków eino,logiczIllych. Obok 'tekstów podstawowego komentarza /katalog obejmuje fotografie wskazujące na funk1cję przedmiotu, bardzo przejrzyste rysunki 'wybranych o.bielktów, mapki z zaznaczonymi zasięgami różnych zjawisk kulturowych oraz wskazówki hiJblliograificzne. Wartość tych !katalogów zaznacza się również w sferze pozamuzealnej, gdyż mogą one być wykorzystywane jako elementarne ·pod:ręczniikilub miniencyklopedie. Na za11 WyŚWlietJl:ane tu serie 20 d'ba\pazy\tywQw Obral2lUOą temart; za 1!ronogJra.ńiJcrzmycih preloonlt<OIWanj'leih w Ul!daidJz;i,ec:h'I1Ol!looogi<mmym. 18 Sczieściommllltawe fi'lmy dŹiWli~cxwe d!oSkoooil.,e UlZlulPełruialją Ulkawują;t l' pomocą wyJba'any m-ótdel pt'o!b[em. gJ w J)l'OOes'iep<J\W'Sltlawamria i fulIik.c-jonawanli:a. Na@1aJI1'La klQlffie!1ltlal1ZY tOlw,arizy:s!Zą wylświetlaniu dialPolZy1;ywó\w, a na(glI'a.nLa .mulZy1kJi, w program'Le "Muzytka", iWs'kal2lUÓą na jei I1O'ZJldJcrzm,ef<unkcrje w $Ołec~ń- srtJwie. 2l\F~afde 5lZK'ZIeg6łOlWj'lch r·cmSlZerrzaQą program w pOlwiąrz..anńlu z geogJra<fią naukowy .Z'j~ poprnelZ uka.zyw.a.u."'lIie p:roił)1ernÓIW Iku'btUJI'iO'WY'OO. �286 GRZ:E)G()RZ Ryc. 3. Mu.see na¢JiOlncl PIlan des SKALSiK.I Am, et TradlitUJoJ1is P,o(puilaJire's W Pary~u elksiPorLY~Ó,i GalleroiJi sl:OUJdió\W Wg M. J. Brunhes-Delamar>re i H. Hairy, ture, Editions des MUJsees nationaux, Paris, Kaaudyna Jasiewkrz;. P.I"Ogr.arrn Techniques de production: 1971. Guides ethnol{)g~ques GaIb'LoVa l. HriJ9tor.ia l" .3 2. JęZy1kmmIalW.stlwio 3. l'agricul415. Rys. Org<lniJzacje 19,21 4Jl społeczne 4. Habi,tat '5. T,oohn~ki IZJdiOlbyrwania poIŻyrw1enia ,a) ZbieralcitJw() b) Lowli,edtlw,b, c) Ry'bołóJWJsII.lw() 6. Tr ans!pOII'It wi,elj,siki 7. Teoh'IJJtki produkcj.i b) Hoido~ 8. T,echniJkIi pme!t1wórc~e g,. Zycie domOlWe 12. 13. i z;wY'ClLaje GirY si~O'W'e i Z1Ię0zno'Śdowe LiteroItura lVllUlZy.ka T·aIlli,ec ,W,iJdOlWillsOOa a) Zycie 4, 5, '6 7" 8., .gr 6 jammar.wne b) Cynik c) Mani'onettikd 17. ,Sartiulka liUidoJWla a) G.ro;fiiJka Ib) S'ZJtiUlki plalS!t ylC7Jne 8, W, 12 13, }'5, 17 14, .Ji6, liS 10, 111, 11l 131, 111, ilS 20,~,M Hi, !l7 ,?6,.28,'3Q U3 19, 20 311, ,3~ 2il 14. 15. 16. 21 4' IPoży'WioeIllila a) RolIl1icltlw;o 10. Wuenzenia ll. Strój 2 2 2 3 3'2,34, .36 2B,25 35., 3li", 00 27., ~9 212 38,LW 22,23 38, '4(Ą, 42 2i4 38, 40, 142 44 4'6 �Francuskie 'T1W.zeaetoograficzrne 287 kończenie prezentacji Galerii studiów ,ce,lowym chyha !będzie przy\bliżyć dla przykładu jeden z siedemnastu pro@ramów, ukazując Jego nacz~lne idee oraz sposób i'ch realizacji. Dobrą tego dustra·cją jest po'Cł:program "Ro·lnictwo" w ramaeh 'Programu "Techniki p.rodulkcji pożywienia". "Rolnidwo" zajmuje trzy gabJoty oznaczone numerami 4,5, 6. Celem ich j>estzilustrowall1ie ~hronologii różnych prac, jaikie r'olni.~ musi wykonać w ~iągu roku. Dla osiągnięcia podsta-wowego zamiaru, jakim było ukazanie klasyfikacji typologi,cZinejoibiektaw, ,zrezy:gnowano z uwzględnienia problemów zwyczajowo ujmowanych w z,akresie rolnictwa; dotyczy to zagadnień związanych z charakterystyką roślin uprawowych, itch 'Pochodzenia, zasięgów geograd'ic:zmychitp. W związku z tym wzięto pod uwagę tylko rodzaj pracy, jatką należy wykonać: ;przygotowaniezi€lffii, koszeni'e, młócenie '" Podstawa k1lasyfilka'cjijest więc opaTta na ogólnych kryteria'ch morfologitcznych niezależnych od specyfiki narzędzi i urządzeń. Jatko narzędzie (outill) okreśLa się przedmiot połącz'ony z dwu zasadniczych częśd: pracują'cej oraz luchwytu, rą'C:zlki;natomiastUJ:",ządzenie (instrument) to połączenie większej ilO'Ściczęści przeznaczonych do zwiększenia wydajności części pracująlcej. Przeprowadzona klasyIfilkacjadotyczy cech podstawowych naTzędzi i urządzeń, np. forma, strukturaczy lCięri;ar.Oto jak wygląda podział podprogramu "Rolnictwo" w Ga!lerii studiów (wraz z odpowiadającymi mu sY1ffibolami): Część pierwsza: Pmce rolnicze GaJbLota 4 PrzygotOlWJaJnlie gleby (preu><1,ra!t11on du s'o1 et de WiI1 env'ironnemenlt) 11 Narzędiz;ia ręczne, pros!te ~Oull!iJ!s ci bra's, ISiimlp}es) 111 Slpaazylwaaą'c'e (lPeDcluslsLotnpose'e) 21 111.1 Rydel (Heche) 111.2 Rydel dwuzębny (Four,che-beche) 111.3 Wytkiopy'W<lm 'kJOIi1Zen~ (AnralC'he-racines) 111.11 P'I'ZerywalOZ 'OSltU (Echa'ool()II1In€lt'te) 11 L5 Krój :ręazny, pocią~{)lwy (TIa.tlile-pre) l J2 u'deI1ZNL1o:we (perou.Sls'ion llanoe) 11.2.1 K.i:l0lf (iPI~c) 112,2 MQltYlka (HOlU'e) 1 112211 z uchem ,pie,r\Ści'EID101waitymIW bIla'~e (Emrna;I1Idhta,ge si'ITl{Ple)22 112.~ z ,ulclhem lIJIierśDieniow.atym ods:ta:w.1onYIffi(Em:rllaTI'chalg'e li c.oJ1eJt) U2.2'3z IUIC'hremOidsitaJwionym w kJsrzJt.ałaie slzyjoi łaibęd~ia (EmmaI1lclhia,ge li col de Icylglne) 112.3 Dz;i,ilika (Sa:rd,ette) 11'2.4 ,K!ró'j (TiaIiilll€-;pre) 112.5 No;te (Senpe ,etel:argueur) 1~ Nar.zędz<i.a Tęc'zne, złożone (Outils 3. bre's, ComijXllSes) 121 Motyikla o dwóch ostrzalC;h (Houe) 122 OSlklalDd(Tadll}loe~!pre) 123 Noże do 10000inania gałęrz.i (iSerpe et elargueur) 21 K'10Jsyf'ilkac1'a prostYlah namzęld:.vi ręc,zJITYcl1 na: -"IPOC';z.YIWającei UldemeIJJiOlwe wiąże s'ię z odlffiienną te<eihn'i;ką ilC'h uŻyitlk<OlwaJnlia.BeZłPo'Śired:nio :pr,zeid Wlgłęhiet1lie:Tl się w ZJi,emię pier,wsrz;e nanzędlZiia slw{)lbOldnti'ena niej S\POlClZywtają.dlDu(ge na'tiCJlmJiiaSlt enengioznie w nią udeI1lają. 22 Prlzy tłumatCCllendlU za'Slt>O:S'OIwalno komib'inalCljoe narllw z PolS1k'i'elglo A~,aJSu Etnograf'i,oznego, z. III, W'<1JflSrzawa1968, mapy 130 - 133. �288 GRZEGORZ SKAl..SlK.1 mens lSyJmet·Iiiqu€lS) 1'31.1 Radlo (A.ra'iI"e) 131.11 RadŁo kirlzy.wolgrlZąldIZJi,e101we z pŁoz.em d. ~Oalc.em (Anl.,i1re chamlb~e a reillIe) 131.12 RaJdł{) z rę!kJo'jeścią .ryllC{):wą (Ara;ire ilUJan!che-.sep) 23 J31.13 RaJC!Łoklrzyrw~iel{)lwe z rad- LiJcą wk:SlZl1akie włóaztnd. (AJrair.e delllta'l) 24 13J..2 Krój (CQU1;lier) 13.1.3 Radł{) k:01eś.ne (AJra'iJre <wec s<uppont) 132 UIlZ'l!dz.eruia a'sy.metrycZlne (,lnsltl"Uments diJssymet·riques) 132.,1 P1JUig (C'h~lr'l1u,e) ~:>2.H Płulg o OOikładnilcy s1tałej (Ohamrue a v-eIlS<OIiJr f.ixe) !312.12 Płu'g obT{)Wwy (ChaI"l1ue rtoullme~o:r'eiJlJle) 13'4 Brona (HerBe) GaJbil'oita 6 SaJdiz.eniJe i s'iew (Pllanlt<art;ci:onet semaiilll.es) 21 Kołek do sada.>enda (aaJIńou-) 22 ZrraJOZIJ:ilkrY'!lcQWy (Soc a falitr.e J'es raties) 23 Siew lfęClZI1Y(Semoilr,s) 3 Zbiór zJbori..a(Recdl:t<e) 31 Wy.rymani'e (/pair exitiraJatii,on) .3,2 Zęc1ie (\par COl.ljpe) 3U si,el1P€!ffi (a la faUJciiJUe) 321;1 Slienp zq]jloofw<a,ny (F.cl.JUlCtiJlll'e a d'ents) 321.2 Si'eI1p głaidJk!i. (F<lJUlci~e !liiJS!se) 321.3 OC'łuxma pallicó1w (!P;pOlt~e-d~) 321.4 Kompletne oprzyrządowanie (OutLllage compleIt) 3'22 kosą (a la Ifia<ux) 3Z!.lJrosą rz; żeileźiC,em c.i'llgnit:,tyJffi (a 1aJme tuJree) 2i 322.2 kosą z źeIeźcem popychanym (,a lam e pous.se) 322.3 kosą z O'PI"zyr·ządowaniem (faux armee) 3122.4 kosą z drewnU:aną osełką (Faux a etriche) 323 ,p6łJrosikiiem (a la '&ape) 33 OsitrIzenJie oj kl~amlie kos ~~~ atbaiItaJge de la faux) al>e~k.a kamienna i IPochewk:a ~Pi'eLr'e a faux at oofHn) Mło.tek i .k.olwadebk,o OMa.rlteau at en:c.lJumatlte) 332 1 Ko:wade'llkQ płaslk:i'e (a table) ;'.32.'2. ·KJo:wadełJloo z ooulbkJiIem w k!sZtałcle młdtlka (a Ipanne) J{,awade~k() z pięt'ką (a talon) 332.3 Usltawialn!ie spIlJ()lkÓ\w (G.eribalg'e) 4 8Iz.wf1,a do 7!bi'erlanli,a po!k;06u (Ja41 v-eJ1euLSe) K:ruebe1 do wiąlZa.llliJa sno!Pkólw 42 (Ai,~iJlJ1'e allier les gerbes) Młóc·enie i c:zy.sZJc:zern,elZJiJarna 5 (!BaM'~e et neJtitl()yage du ~n) U<delI1z;aniekloisanlli (Ohauibalge) 51 52 Młócenie OBa~It'age) 5<Z1 KiiJjanlk:a (BaM«)iJr) Cep Ik:i.jaw.aty (lLartite) 5'22 5/23 Cep (<FdealU) 52'3.1 o stały;mZlaoz,epi,e :na di7Jierrżallm C'alt'taK:'he.fli~e roT Ie manlClhe) 523.2 o obrlOlt'OlWyJffi·ZIa<az.epie1lIa <liz;ierż,a/ku (ialtta1dhe pivot'arnlte SIUT Ie manlcihe) 523..31 Gap :z jooI1Jego \kalWałlk.a drewna (iF1eau mQll'lJOxy.!.'e) MłÓiCenie :waloom mł6ckawyJffi (Depiqru,~e) Gabao:ta 5 UtIiZą;<Wen:iJa lSIPJ"Zęz;aJ'D'e (I.nSItruments aJtte!les) 1311 Uo:ząldrzen:ia 6ym,et,ryIOZJne (iLrusitlrnl12 2 J K. Maszyński, Kultura ludowa Słowian, t. 1: 1967, s. 167, ryc. 131. K. MOlStzyńlsik1i, Kuloom ... , s. 164, ryJc. 122. 25 Podział kos na dwa rodzaje: z ±eleźcem ciągniętym i pcypy,chanym z.wiązany jest z pe!W'll'yJffi=rz.egółem kOtlliS!tlroJkicyjnyJffi.OhoolZ;i o usy1u«)IW1;J.nierącilikii fila kosiSlk:u wuglęldem lŻ€l1eź£a: bądź (j{j stT{)'lly żel.woa, bądŹ z jego pme'C1iwnej strony. Wyn'ilkają z tego odmienne ltechniJk:i kJosrlenJi.a i p<>'ZYlcjek05liJama. 23 Por. 24 ~OT. �Francuskie 54 55 6 cI muzea etnograficzne CZY'SZIozelIlJieZiarna prey UŻYlCiJu 62 opallkJi (VaiIlina.ge) 63 pf!Z;eisi·ew<ł1l1!i:e Z1iarna (CriJbl.age) 64 Zbierall'll.ie i ładolWtalJ1liezboża (Ra-. ma:Slsa,~ et 'cl1.aJl~gemel1lt) Gtralbie (Ralt,eau) SzuiLl!a (lPeiJJJe) wtdły (!F'OIUIf.che) WY'chwyrt; do .na.piJIba,niJa tiny zabezIJi·eClzaJją!Cej ładunek S!iana Lub drzewa na wozie Arret de corde) Część druga: PTZyikład:'winorośl 2 3 31 211 312 Pr.zyJglOtOlwa,l1Ji,e gl'elby i pralce wokół rośliny ,(.Txava,H doll .S'OI1 et autOiUirde la p1a:nlte) SzttbeQ)ienJie ~GTeffug·e) OibC'iJIlJal1lie iPędÓ1W(Te>i:J.rle) NÓŻ ogl'odn:iJazy o stałym OŚt.I1ZlU (SeI1P€ a 1ame f·ix·e) z ~rnbi'et€lffi osltrym (a dOlS tlranC'haTIIt) z ,gI'lZJbiet·em nie QslhrY'm (a dOls non tira'D'Chant1: ) 32 33 ol 5 6 7 71 72 8 Nóż ,ogr·odniJozy o() ostreu s'kłaJd<lnY'm (Serpe a lame plJiCłJnlte) Nóż-;s.e;ka!tox (Senpo~,secalt.eux) U:Stalwtian'ie Ity,crz;ek (.Planttartoi'On des eohalas) Obdnanie wici (Sarme1lJtage) O!pryśkillwa!IlJi'e .(iSOIUf;rage) Z'biO<TY.(V'el1ld.a'f1Jg'es) ObcinCłJIlJi·egron (Coupe raislin) T1valllslpom gJron (Tral1lSIP01"tdu ra'iSlin) Straż winIlJic (Gavde de la recolte) Program ,nau'kowy "Rolnictwo" obejmuje również do'kumenta'cję ikonogra:fi.czną znacznie rozszerzają;cą informacje z gablot. Dokumentacja ta dostępna Jest w trzech ka:hinach: 8, 10 i 12. W Ikahinie nr 8 wyświ!etlić można serię 20 diapozytywów o n.astępującejtreści: Nagrolbek ro'l'n~ka (II w.), Orka {XI w.), Bronowanie (XII w.), Uprawa winorośli (XIII w.), Koszenie i ostrzenie kosy (XIII w.), Zniwiarz z sierpem (XIV w.), Siew (XV w.), Sianokosy (ok. 1480 r.), ,Zbiory winotgl'on (r. 1491), O.l1ka {XVI w.), Sierpień (I pot ;XVII w.), Ubiór ogrodnika,Ckoniec XVII w.), Or'k.a ,('pał. XVIII w.), .Praloe leśne (poł.. XVIII w.), Zeńcy z Lucerny I(r. 18eO),Wyltłaczarrie roku z winogron I(XIX w.) Młócenie walcem zbożowym (T. 1863), Młócenie ,cepami .(dk. r. 1800), Zbiory winogr·on (XIX w.), Mechaniza1cja zb.iorów. Ka.bina nr '10 zawiera kilka albumów z fo'tograrriami uzupełniającymi tematy 'prezentowane w gablota·ch, d.otyczące narzędzi i pra'e rolniczYiCh oraz pl'ac związanych z u;prawą winorośli. Kabina nr 12, dzięki magnetowid.owi, pozwala obejrzeć ;film J.-D. Lajouxna ,temat młóoenia żyta 'O€1pamina wolnym powietrzu we wsi Vi·eurais (dep. Aveyron w Masywie Centralnym). Zawiera on .następujące etapy 'pra'cy: ro:zJkladanie snopów, młóckę ,czteroma, sześcioma i ośmioma 'cepami, zbi·eranie 'Ziarna i jego czys:zJczenie'Przez wianie. Tak oto prz·ed:stawia się, w wielkim skrÓCie opisana, współ'czesna ekspozycja stała Musee national des Arts et Traditions Populaires w Paryżu. Autor starał się zohrazować przede wszystkim treść merytorycz.ną tej wystawy, uzupełniając ją uwagami 'na'tury muzeologicznej. Zaden jednak opis nie jest w stanie oddać panującej tam atmosfery, która łączy w so!biepowagę i dystans'Z!e :swobodą i he.zpośredniością· 19 "Lud" - tom 65 �GRZEGORZ SKALSKI FRENCH ETHNOGRAPHIC MUSEUMS. PART I (Summary) Polish ethnographic museology constantly lacks information on foreign museum centers, including also French ones. The author of the present paper wants to make additions to the hitherto existing, not tdo impresive literature on French museology concerning mainly two central museums in Paris - Musee de l'Homme and Musee national des Arts et Traditions Populaires - and make some remarks on regional museums. These remarks result from the author's observations made during his research grant stay in France in 1979 and concern the ethnographic collections of the following museums: Musee national des Arts et Traditions Populaires in Pa'ris, Musee alsacien in Strasbo'urg, Musee de Bretagne in Rernes arnd Muse'e Camaraguais in Mas du Pont de R'Ou.sty. The article is divided into two parts; the present paper includes the first one, which aims at presenting permanent exhibitions of Musee national des Arts et Traditions PopulaiT€s. The permanent exhibitions present traditional French folk culture as well as its transition to industrial culture. Presented sp~cimes, depending on the given subject, date back to the Iron Age and up to the 20th century. The exhibition consists of two parts: Galerie cultureHe and Galerie d'etude, which differ as far as cognitive aims are concerned. The first one - Galerie cultureHe - is assigned to a general audience who wants to learn as much as possible about French folk culture. Galerie d'etude, however, is meant for a special audience, experts who want to enlarge their knowledge on certain aspects of folk culture. Analitical and typological arrangement of objects and concomitant publications enable them to make a thorough study of chosen phenomena in their comparative chronology, i. e. in their causal and consecutive process. A lot of interesting exhibitiona1 ideas were introduced;' among them diapositives, the so-called "unite ecologiques" presenting light and sound performances in in authentic interiors, ethnomusicological shows and projection rooms where one can see slides and movies and listen to music. This paper icludes a superficial review of substantial contents of both exhibitions and some remarks of a museological nature. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ee2f8dc2a0b0fe449aefaa7d69f1d7ae.pdf 32dcf53de49b1d0f22eaf1912a5e3939 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1820 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1687 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1981 t.65 Description An account of the resource LUD 1981 t.65, s.407-409 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ISSN 0076-'1435 V. IN MEMORIAM Lud, t. 65, 1981 EUGENIUSZ FURDYNA (1907 - 1980) Wzruszająco, prostymi słowami pisał mi o jego śmierci Aleksander Kalczyński, więzień Oświęcimia, druh najwierniejszy: "Genek nie żyje! Nasz przyjaciel, kolega i brat w dobrych i złych rokach. Zył moimi, twoimi i naszymi sprawami, bo taki był jego życiowy mus ... W czasie, kiedy nasi chłopcy rozlecieli się po światach, zabrakło przyjaciół, ale był Genek ... " I teraz już go nie ma. Należał do generacji, której lata studenckie zbiegły się z okresem kryzysu ekonomicznego: Jak wielu jego rówieśników i on musiał przerwać swą naukę. Nie szukał jednak lepszego kąta poza ziemią gorczańsko-beskidzką. Urodził się w Mszanie Dolnej, od niej się nigdy nie oderwał i z nią pozostał na wieczność. Widziałem w nim Don Kichota, tego Kawalera Smutnej Figury, który szedł w każdą walkę dla jakiegoś wzniosłego celu. Tamten z La Manczy i ten z Mszany Dolnej przegrali tyle bitew, tyle pojedynków, ale w klęskaeh nie stracili człowieczeństwa. I jeden i drugi urodził się po to, by być wolnym i dobrym człowiekiem. Serce miał wielkie dla każdego i dla każdej dobrej roboty. Nigdy nikomu nie wyrządził krzywdy i darzył wszystkich uśmiechem i pogodą. Nie umiał skarżyć się ni żalić nawet wtedy, gdy uderzały go krzywdy. Posiadał własny, dyskretnie ukrywany świat marzeń. Gdyby jego życie popłynl}ło innym korytem, ku zachodom, byłby może oficerem kawalerii, albo znakomitym aktorem. To pierwsze marzenie wyrosło z legend powstańczych, z polskiej martyrologii, drugie z wrodzonego talentu, którym czarował bywalców amatorskich przedstawień niemal całe życie. Najbardziej odpowiadały mu role komh czne. Znała go cała okolica z dowcpiów, z oryginalnych chwytów teatralnych, z powiedzonek i niezastąpionego humoru. Jego talenty aktorskie podziwiali nawet zawodowi artyści z Warszawy i Krakowa w czasie letnich wypadów w Beskidy. Smiał się jednak rzadko, nawet wtedy, gdy czarował humorem, bo śmiał się razem z ludżmi, a nie z ludzi. Bo wiedział, że na świecie, w roztokach i na zbyrkach, było dużo biedy. Nazywaliśmy go kroniką Mszany Dolnej i ziemi gorczańsko-beskidzkiej. Niestety, kroniką niepisaną. Ponoć Władysław Orkan, który obok jego domu przechodził bardzo często, bo dom stał przy porębiańskiej drodze, miał go namawiać, by spisywał swoje kronikarskie przypadki. Dlaczego tego nie zrealizował, nie wiadomo. Był dobrym i bystrym obserwatorem, opowiadał ze swadą, umiał wyłączyć plotkarskie nowin:karsltlWo z osnowy każdego wydarzenia ł - nie wiadomo jak i kiedy - zdobywał wiadomości i fakty z nimi szybko związane. I nie zdarzyło się, by go wyprzedziły pisma codzienne czy radio. Cechował go entuzjazm niemal nie ograniczony w każdej robocie i w każdej s~uacji. Był niezmordowanym entuzjastą SipOrtów, a piliki. noinej przede wszystkim, choć sam sportów nie uprawiał. Uczestniczył wiernie w imprezach sporto- �408 In memoriam wych nie tylko w Mszanie Dolnej, ale wyjeżdżał z ekipą "swoich" sportowców' nieraz i do odległych miejscowości. Jako działacz i orędownik Klubu Sportoweg() doczekał się uznania, które przyszło w postaci złotej odznaki za zasługi dla miejscowego zrzeszenia. Prawie każda organizacja społeczna znalazła w nim ofiarnego i gotowego zawsze do pracy ochotnika. Trzeba było go widzieć, jak się dumnie i szumnie nosił w okresie, kiedy mszańska straż Pożarna obchodziła jubileusz stuletniej rocznicy istnienia. Trudno by wymienić chociażby jedną imprezę społeczną, w której by nie brał udziału. Znały go wszystkie festyny mszańskie od pół wieku, wszystkie parady i obchody patriotyczne, zbiórki na cele społeczne, każda pożyteczna akcja .. Oddawał tym akcjom całe swoje serce i cały entuzjazm. Tak było również z przynależnością do PTL. Od pierwszych dni istnienia Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Mszanie Dolnej EugeniuSlż Furdyna włączył się w nurt pracy, która przecież szła po linii jego życiowych zainteresowań. Umiał być natchnieniem i motorem. wielu poczynań na tym polu, a jeg() zapał i upór były nam dro~owskazem i zachętą do wytrwania w nie zawsze wdzięcznej działalności wśród ludu u podnóża Gorców i Beskidów. Zycie. jego przypadło na okres wielkich przemian, niezwykle dramatycznych_ Nie tracił jednak wiary w lepsze jutro. 2'inaliśmy jego optymi'zm i nieraz ta jeg() postawa dodawała nam otuchy w chwilach rozterki i załamań. Może najbardziej. typową cechą jego charakteru była niezłomna wiara w sukces - przy równoczesnej postawie, która odrzucała widmo klęski. Tilk było we wrześniu 1939 r. Gdy nad Mszanę nadleciały niemieckie bombowce, Genek przekonywał nas, że to polskie samoloty, i cierpiał ogromnie - patrząc na rany w ścierniskach - że nie tak było, jak myślał. Nad Dunajcem zagrodziły nam drogę do oddziałów wojskowych czarne czołgi. I ..znowuoptymizm Genka widział w nich czołgi angielskie. Tam bomby, a tu serie z karabinów maszynowych rozwiały jego nadzieje. Ta wiara pozostała w nim i z nim, a przez to i z nami do ostatnich chwil jego życia. I chociaż odszedł już od nas, będziemy czuć jego obecność, obecność przedobrego człowieka. o którym można powtórzyć za bohaterem Prusa: "Non omnis: moriar" ... Góralski święty Piet er-Paweł na pewno wpuścił go do nieba, bo Genek i tym razem z pewnością przyszedł tam z jakąś nadzwyczajną nowiną spod Lubonia. Julian SzynaZik Dobrowolski. Dillsboro - USA �ANrrOiNiI GORS,ZCZYK (.18'92- 19a0) Dnia 10 marca 1980 r. zmarł w wieku 88 lat Antoni Górszczyk, emerytowany kierownik szkoły w Pisarzowej (Limanowskie). Był to ostatni już z najstarszeg0pokolenia członków Oddziału PTL w Mszanie Dolnej, członków niezwykle twórczych. Bogaty jest życiorys tego aktywnego działacza społeczno-oświatowego, posiadającego przy tym liczne k.rzYŻe za wale0znóść z okresu I wojny światowej (w tym Virtuti MiLitari), żołnieI'Za AK, organizatora tajnego nauczania, członka ZBoWiD. My za3 w tym życiorysie podkreślimy to wszystko, co odnosiło się do Jego pracy naukowej w dziedztnie ludoznawstwa. Ro=iłowany w swojej ziemi rodzinnej,' objął badaniami życie ludu tej ziemi, ciekawe fragmenty z jego historIii, jego zwyczaje, obrzędy, podania, stroje, sprzęty, naI'Zędzia pracy, słowem - cały folklo'r i kulturę materialną. W kJilkunastu gruntownie opracowanych prelekcjach, wygłQswnych na zebraniach naszego OddtzJialu, okazał się prawdziwą skarbnicą wiedzy ludoznawczej z terenu Pisarzowej, Męciny i całego regionu limanowskiego. W swych pracach nie ograniczył się tylko do badania dziejów i opisów przeszłości, ale prześledził przemiany, jakie zachodziły na wsi do czasów współczesnych. uromadził zbiory regionalne, korzystając z bogatej tradycji rodzinnej i przeKazów swoich przodków. Cenny zbiór haftów (na strojach ludowych w Pisarzowej) umieszczony został w jednym z muzeów regionalnych. Opracowanie piękme, Kolorowo malowanych skrzyń pisarzowskich zostało wydane w I Zeszycie Materiałów Etnograficznych z powiatu limanowskiego. Inne prace, jak: Pisarzowa, Glodu i epidemie w Limanowskiem, Testamenty chlopskie z XVIII w., zostały wydap.e w II Zeszycie tych materiałów, inne prace czekają na wydanie w III Zeszycie. W uznaniu zasług w dziedzinie ludoznawstwa Antoni Górszczyk nagrodzony został w 1970 r. dyplomem Honorowego Członka PTL. Wieś Pisarzowa może być dumna z tego, że jeden z jej synów przekazał potomności tyle wiedzy o jej życiu i dziejach. Oddział PTL w Mszanie Dolnej z głębokim żalem żegna nieprzeciętnego ba-dacza ludowego i sp.olec'Z.Itika. Wanda Skula � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ab5055e8304d47f54a0083d74aa08169.pdf da9166fa9e61714b91b2e67c61a871b4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1819 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1686 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1981 t.65 Description An account of the resource LUD 1981 t.65, s.341-406 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ISSN 0076-1435 IV. KRONIKA Lud, t. 65~H1I81 MIĘDZYiNABODOWtA KONiFERiENICJiA EmNOGRAFiIIC,ZtNA NA TEMArI' NARODOWOŚCIOWYCH W BEKEScSABA (WĘGRY, 1980) BAD\AŃ WęglieI1skie Torwa11ZYslbwo Etnogxadlitc,zne wlf,gamii1zorwałio po llaJZ drugi MiędizylI'1aa"odorwą Konferenoję E)tlllor~afkzną na t'emalt badań nalI'o,aorwośoioWylCih. T,oIWa11ZyS'tWOu·waża bOlWliem m nader w,ażine 1elPsze pO'znalllJie o,góilJn)'lch i specylf~C'ZJlyICh cech kualtu,ry ludowej t)'lclh nawdorwości, ktÓlre żyją w więlkJszej lub mllJiej!slzej i2x)laJcji od matju malaierz)'lsteg;o i jego języlka. Oboik molWY ojczylstej, właśnie k.lU,tura lud orwa, a sZic'zegó1lnie SIV1;ullmsą tyuni aZj'lrtllJ~kJamJi, któlf·e sprzyjają szclZ'eg6llinie UitrzytmarlllLu naa"oolowo;ścd prrz:elZ długi omes czasu. Wycihodząc z tY1lC:hprzesłanek, WęgieI1sk'ie T'Ow'a11Zylmwo Etnoglraf:klzne porwoła'10 w r. 191715serię wj'lda,wniczą ,pt. "Etroo,gratf'ia grUlp narooo1woŚiCiOlWy1clhna Węg11Zeoh" Dotąd ukazało się 12 ordld!zieilnych toonóIW w jęzj'lku niemieckiJm, ser9:>o-lCihoI'Wla'c:ko-,słoweńiski:m, rUlffiuńJslkI~m,i slowaak~m, a da'lisze 3 toony znaljidują się W dlfrllkJu. Ponadt,o Towa'l"lzystwo powołało s,pecrjaJlrną selklcję dla badań ITaJJ."IodorwoŚ<ci'Owj'lch w ceUu pmedisita"Wianlia i o;marwiania wYlli~kQw odinośn)'lclh badań. Włą'c:zyiŁa się w to taJkJże Międizyna'wdo:wa K!onlf'erencja, na kt6rej liclZni nauikJOIWIcymogą referować s,woije baldania na'rordowośCli oraz 7JWIiąJZ'anez niJm'i ,poobllemy te'OlretylcZlne i pralkltylclZiI1e. II KCJIrlifereIl'C'ja Wj'lwołala więce'j zaiiniter·esQlwani,a IJJLż slię sp()1d:zie'IW.am:>', .gldyIŻ WllZię10w m'ej udzLał 175 ulClZelsmikÓ'W z nalstępurjących klfalj6w: Wę~y 117, AUlsitTia l, Cz'echosłowacja 17, Finlandia 1, Jugosławda 15, Polska 1, Włochy 7, Rumunia 5, ZwiąlZelk Ra.dizioold 4. Ref'eraity wyglOlsliJJi pl"zedisit,alWlic:iffie12 k1fajÓ'W. W ¢enaTn~m pOrSrioo'zeniu i.narUrglUll'a1cY'Jnymw:~iął m. in. 'lldiział miJni'ster spraIW zaglra'!1icznj'lch P. F,r'i/gy·es. p,oolm·e,śrllił Oill w SIWym wyls:tąpiemu, że Repulbllr1ma Węgim1s1ka dba o to, aby w.szyS\tikie tutejsze nal1OidO'W1OŚci nie tylko utrzymały SlWój język i własne tradycde, ale taJktŻe do:tmzj'lffiały ~r{)lku w dallSiZym kUllitulfalnym 'rorzJwoju iJch macierzylstY'oh narodów, i stąd sitały się w:iąi;ą\cym o'gnl~em w s!tolSu-llka'clh mięrd:zynalfodowy1c:h. BrerzY'denit KOIIDiIt'etiu Ong,aniJzacY'jnego (,Ivan Baa'aJs'sa) padkrelśi1ił, że "przez ~o:rrganl~ZO'wan'ie k,o;nIfereruc,jli weszar1iimy na właŚJc1iwą drrolgę, g;dyż przy wzajemnej żj'lc7J1'~ej pooJtrarwie można me tylllko olffiÓ'Wić i wymienićtłorś'WIialdiozenia zwiąJZarne z - :.:Ilzlllsadnd,onymi lulb nlie - tlfUldinro,śrci'amietrno~aif,irc~nych baJdiań naJd narodowościami, ale także ukazać istotne osiągnięcia tych badań". W crzasie sesji 'iJnoorgull'acy,jnej wysluclhaillo z dUlżym marnlteI'€lSOiWamem dwóc~ referatów: Józef BU'l"S7Jta, Die Stellrufl1g O. Kolber'g's (1814 - 1890) zu den Nat.ionaUtlVtsgr'lLppen aLs richtig.es ModelI der Iinterpr'eltiaJtoon derr int·eret,nischen Verhii!ltn'isse; B. H. KaJrmis.zewa, Etrrvicze,skij,e proc'essy S!J',edy nacjonaLnych i etmO!gnz:Nczeskich gr:wpp Uzbe/oi:stana. N.ast~ie u'crzootrndJcy ,podijęari pralce w 1mzeClh semclj.alch. SeIk;cja I "DWlUijęzy,C1Zność i stosunki interetnkze", obok różnych podstawowych zagadnień związanych ze ZJIDianami w jęzj'1kaJCIh, zajęiŁa S'ię W!PłyIWem dW'l- i wiffiodęzYC7ID()1Ślc'ina r,o~ó,j 'lm1iltUlrLudowylCih. Wymd!kŁa tiU także lmvesltia badania g;raniJc etniCl7Jl1ych i języ1ko- �KronUca 342 wY'ch, jaJk i pro!b[emy w:zaj'emnycl1 w\pł)'lwÓW narodorwoiŚICi za['ó:wno w pIlzesz~ości, }aik i rw aZ<liSlalch~Sipó~CIZ'esnY'dh.Sek~J'a II ".Badania eltnogtraficzne a za'cihowalIliie i rOLZJWójku[ItUlry na'l"OdOlW.Qiś!Ci" zaórnOlWala się głó:~nie wyl~o'rzYISlt'<łJn~em wyn.i!ków bad.ań etln{xgra1Jkznylclhwe wSlPó~ClZesnelj~1JtlUlrlZep(J~'zc:ziegÓl1Jny;ch narodowości. UiC'zes,tlIlJ~cysltwiel'dizJiU jed'noanyślme, że nalslZa naulka ma w tym zalmesie pOlWaJimezadania do Sjpe~n.i!ellliai że wlC'iągll'ięc.ie do badań przedlstawi1cieli języlkórw madell1zystY'c.h mo,że dOlpro1wwd:zićdo dal1s1zY'chpOlwa,ŻJnY'clhrem[t.altów. W sel~cji III prellegencli u!ka:zali wyniki "Badań etnolg)rali"iICIZJnYlch POlszc'zegóilny,ch na,l'odorwo,śd". ZapOiznano tu nie tylko z etnOlgrafią węgiel'Sik~dh Niemcó:w, SłOlwa'kó'W, Sław,ial!1 połud,niowY'dh i R°.lffiUnÓW, ale t,aJkże z wyn'tka,rni podolbinYlch badań g)I1UlpWęg,rQw żyjącyc:h na Słowa1cji, w Jugolslalwi:i i RUlrnunili. Mówiol!1'o ta!kże o etnogra:Jj~c,zmY'oh za,ga,dnienia'oh Luży'c:za:n żyją'cych w Ni emiedk,i ej Re;puiblice Demolma:tylc'zmej, Greków, AJJbańlClzylkÓiwi Sło'Weńców we WłOiSIZetc:h. ZglO'silo s,ię taik wielu preD.egenttów, że malo było azasu na wYlclzel1patnie,ty1c1hpw\)1emów. Referaty z Konif'erencji zOIstaną orpuhllilkow,ane po węgieJ"Slku, a kh wybór taikże po niemiecku. Powstał pomysł zorganizo,wania następnej konferencji w jakimś innym IDraju, a g)dy to się nie uda, miej'scem In konif'erenoji w r. 19185 będzie znow:.! BekesciSarba. Konferencję uZJulpełni1ała stała wy,stalwa w Mu,z'eum Regrio.na:1nym u'k'a'Ziująca obraz etnografticzny komitatu :zJamieszkalego pnzez wiele grup narodo'wościowych: Węg)rów, NiemcÓiw, RUlmunÓiw, Słowaków, Serbów. Jednego wieczaira U1clzest'I'i,cy olgI~dali pro,gram fOll,kIIOlJ'Ylsity,c'Z;ny u/k,awująlcy Slpecyfi<c'z.ne cechy węgliel's'kietgo folklor:.!. W c.zarsie caŁodziennej wy'clieC'2Jk,iuazestnrcy kOlniferencji zw,iedZlilti WiSie zamies,:zJlmłe pnzez Niemców, Słowalkólw, SeI1bów i R'llmumólw, gidzie z~pmlJnano się z ich tlraidy,cją kultl'Ulrową i wS/pólC1z.esnymżY'Cliem. Reall,~ai(:ija całego plJ"otglramukonferencji dała 'U'czestn~om mOi/mość leIJPs1zegopoznania się wzatjemnego i zalCieśnienia przyjażni. II Międzynarodowa Ko,nferencja Etnograficzna Badań Narodowościowych spełniła - jak to st1wiendzi!lii uc:zes,tI1Jrcy - swode zad a'llIia, bo Ulkazała nie ty~\)Qowiele nowy'ch wyn~kólw, metod badalWlczy'ch i zajęła stanow,iisko w s'prawie proibllemów pods-iawowY'c1h, ale także - co jest może waŻJniejslZle doprowadziła do zadeśnienia kionta,kltów między e1m~g1rad'ami zajmują,cymi się tymi z,algaid'nielJ1jiami. Tłum. Józef WSPOLCZESNE Ivan Burszta KONTAKTY I ZMIANY KULTUROWE ETlN,IICZINYiC:H NA BaLas sa POGRAiNICrZAICH We W,ro;e1aWliu odbyło się dnia 25 IDWlietI1JiaWilD To spotlka,nie semiJnalryjne, poświęcone przedylsku1t'OIwa:ni':.!z.a,gadnlień badialw1cz)"ch w dtziedz.inie W'SIpÓlcZeiSl!1ycih kontaktów i zmian kulturowych na pogralniczach etnicznych, zorganizowane przez Katedrę Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego w porozumieniu z Zarządem Głównym Polskiego To'Wail1zylstiwa Ludo'znaIWlC'zeg'O. Jego celem było do,konanie wymiany iJnf.OIrma.cji, doświadczeń i prolPo'zY'cji Zlwiąza'llY'C1hze s'tanem, mOlżlilwo,ściami i zakJresem badań aktualny;ch zjaW!~sk społeozno-lkul1tUlro'WY1ch, uja'Wlllliająlcych się na pOlglra,rricza'cohetnicznyldh, sz'c:zeg6itrlJie P Oilski i k,rajólw są's'iedn'ioclh. Ucr.wsrtnicy ~emina:r'~u.m otTzymaJi w,cześniej pr,zYlgolbOlwaneprzez organi",ato'ra uw algi do dy- �Kronika 343 s1nsji z diołą~onym!i pyltaniialIl1li.Nioe WlSZyocy z z<liPI"OISOO'nY'Ch mogli prlZyibyć i oSltatooznie u{.'lzes'tn·tazyły w całodniowyun Sipotlkan~u 23 {lIsdby, w tym 8 z WI1"OlCŁaiWlia, 13 z inny.oh ośr<Jldków e1n{)@"af1ireznyl(:ih w P>o1lSceOO'aIZ2 gości z zaglraoni'Cy. Za!ffiieSo2lCZony niżej te'kSit uwag do dysk'UlS!i'i(A) i W\PI'owaocerna (B) maiZ kJróitJka ctharrakterystyka dyskusji (e) oddają podstawową treść seminarium . .A. Rrob'lemaJty'ka pruentiJkan!ia się kuilwI i bwonwn.ia nOlwych lor·eśd na tch .&tyłku nalleiy do pOlastawawY'Clh w etnoglra£iIi.. Dottymy to z'WlaJs~C'zaOIoszarólW (Istn:ed' k1ontakJtQlwYlClh) na po,gu-.arJliiczaoheilnóJCl7mY'CIh, kJtÓIe we Wl~e.snej EUlroPie są ;pmede WlszYlstikirn, choć nie ty!l.ko, SJbra£ami kJoIlltaJk'towymi nar.odów. Odnosrzące się do .tej problemaJtylki badania mają za pl1zedmio't własny na~ó.d badaDZa bądź, c{) l1Za-ciSlZe, lece. baIldziej właściwe, oba narOIdy sąls.ian.lU'jąc~.Do zupeŁnych wyjąltkQW na!le-~ą badania na stYlku dwóoh ntlirodÓ'w OibcYlCih w stOlS':.nllkiudo baJdają'cego ~'l. badają'cY'ch. iW dOtr,oIJjkJu etnowrmh polls,kiej mamy do oidono,towan;iaznac=e os'ią'gnrięcli,aw badania:c;h nad ku'l'tulrą ludową nie!kltó:ryocthnas'zy1Cih sąsiadów, z;właLs'ZJCiza UikJraińców i Bialoru's.ilnów, w ,tym na s'tylkru z J)ol!skiJm elementem etJlliJc:zmymi pO'~slką kUll't'llrrą ludową. K'omynuQwane w latach międJzywojennY'(;!h, badania te ~ostały zaJlliechane niemal ZlUlpeŁn:iepo II wo.jlnie świa,t'owej, o czym ~wiald'azy dOlwloidnie uderiZający :wadek hCJZJbyo,dlPowied:n-kih p:.llb'H:ka'clj~.Nie podejmowano prawlie wca'le badai1 nad a:kJtualnymi zjawitsk.a1ffi1izalPoiy'C'zeń i wYIffi!iany treśiCi. kiu'litu.·owy.c:h na pogranicza,oh, a takiŻe przez dalisze kon'taikty ludności po.Lslk~ej i krajów sąsiedinich, wyjąW1SlZyoOzYlWiiścuebadarn.ia nad zaJsięgami wY'.sitępiowania dawlI11·eIjlSlZycih elemenltów ku:ltur lu.dOlWyeih,kJtÓlre Sltanowią jedna1k i:rmy problem. Wspóroześntie, tj. po 1946 T. zach()ldizą'Ce zjawiJsika zaa>oi.Y'czeń i powtsltawa:nia nOlWY'ch 'breśc.i k,u\~tUiroOwY'ch na pog'rani'Ciza<dh mogą mieć o,grarui'ozon·e zna'OZeIllie dla mruian lub zani'ku dawnych breści k,ul'1Jury l':.lodnwe'j, wi~kiSlZe naJtoiln:iaJs't.dila =ian w sferze k,ulJ./tJuryWlSlPółozesnej, ZJWłaJSoZJClZa dla wSipółJcrLesnego s'ty'lru ży!c.i<ao·razd1a kis'zltałitowa:n:ia slię w.zajemnych po:staJw sąs:iadUlją,cy!ch zbj,nI'owości nar,odOlWY'oh. ZaoohodJzą'ce obecnie zm.ialIly z.na1jdują w ll'iewieJ.:k.iun zailcreS'ie i raJC'ZeljpOVJUeDZcł1awne odJbkie w rela,cjach d7JiennilkaTlskich i prubliiocy.s<ty1C1Znych, a jeszoze mndej w pu,~ilkaoc,j'ach nalUlka-wyclh. RTalk jeslt w Sl2lCZleigółnościbadań i oIPra:cowań etn'Oglra!f'icz.nY'Clh,choć podijęto pewne ha:dania na pogranic'zalc:h: poI!sko-białoI'UlsfkiJm, polsko-!słowadkirn i pOl1Siko-ICTLes.:k:1m. So,cd'oloogO\wleprlZe[>rQlwadi7Jiliw os'taitn:ioh latach WZJpOlZJnaJwoze baod,ania napogranilczu P:obski i NRD. W poróWlnaniu z sy1Jua'c1jąpl1Zedw.ojenną ,pol'skie po~raniiCiZe etnie,me uległo Old 1,944T. bal1dizo islt'o'1;ony.m ZmLo<lInOlm. PI'Zeb.i~gają'ce dawnliej w słabej kOT·e1.acji z granką pań·st<wową pOlgranii'cze po'lsko..,niemieldkiie, na ogół rOZlpros'zone, z lii'oznYlmi enklawami pollslkiilmi WlZg1.niemieClk~mi, s<tało s'ię po I'Iokr.l 19~ w msadz'ie zgodne z gran,jcą .pail'st'WO'wą P,olrs:k,ii NRD. Szeroolkie da1wlniej kom.akity liudnoś,ci polskiej z niemiec,ką na terenie za'rÓ'W1nomi <list Ja:k i wisi zostały z.redlUkowane na w.iele lat do sporadycznych kontaktów granicznych i orgalnizo'Wanej turystyki grupowej. Daleko idą,ce1j Zlmia'nie uaegło też p:ogI'anILoze poilSlkJo-lUlkJr.aińlsikie, do la<t II wojny sz;czegol:nie s(lerokie i powilkłane. W Po!fsce .pozos-tala nie-wi·e-lk,a ozęść ludl1loś'ci ukraJińslk'iej, w tY'm w sąsieid7Jl,twie z graJDii'eą państwową z WRR (UlkJraiń'ska SRRl. zaś pewna ClZęŚĆpo1,S'kiej liU'dno,ści zOlstJała na Uikirailn'ie, lecz głównie w miaSltach i dal oj w głębi jej teryitonirulffi. Minlie,j zmieniło się pog;ran!ilCrzepOllsrk'O-Jbiałof'lllslkie dzięki pQlz'ostaniu znacr.mej azęŚoCiiml·eSlzikańców po obu siTonaoo grarrtilCY pol1Jsiko-.radzieckiej, a więc Biał{)F.l'51nÓiWw Wlojewooztwa:c'h białoOis.to,ClkJilm i slU:wallsk<im oraz Po1alkÓiWw zalchodn.ie'j azęś'c:i BliJałOTlUiSikioe;j SRR. Dość wzlległe darwn!iej pOiglra- �344 Kronika nkze podJsJoo-dJiltelWlSikńe uległo po stlron'ie poLslkiej ogr.ani'CZanWu do nimVlie1kiego oid-' ci.nka w wQj. su.wailskim, prrz:y Uita"rLymy\wamu się rotz/PwsfLonej i Zlred<ulk1QlW3Inej lti.ozebnie polisk,ielj mrner,;srwści narOldoviej na Li'twle. N,ajmnie)SfLym zmiaJIl,om u!J.egło ~an.i'CJZe po!liSloo-czesikie i poilosko-słowalCiklie, ~'ZIie ze wrzJgil.ędu na :waaz.ne powinowa'Clt'W'O ku;}itiuTowe, toŻiSamość wyzmandJa, IJl'Lslkość języka i zaszłości historyClZlIl.e mocno slię ulWydaltnJił proces pnz.enJiJkania kulltrJlwwego i po!WlS1tanrias1lref pnzejOOiowyah, ~łasooza na SQ>LSI7JU i na Orawie. Na mniejs:zą slka~ę w)'lstępuje to ZljaJW1iJSiko na poglra~Lczu polisko-lbiałolI'UBlkim, u~egl0 IlJaitomialst zata,I'ciJu na pogrankzu poi'Siko-uk['ai~Lm Wlsku.teik pWelSriedlleń pTzeanJile;siza:nej dC"tąd prrLeIZ kLItka wlek6w luidnO'ŚiCf1. Malteriały etnog'rad'iczm.e z XIX i poC'Z. XX w. wSlkamuóą za,róWlllo na iJSltnielniie zasad:niozYJCih {)(jJrębności krJ[WirOlWYlChmiędJzy żyjącą bl;j,skio siebie lJudnv5C1ią ahłqpSlką (i miastec.ZkolWą) na poga-a,Il'kIZalch, jalk i na is1tnien'ie Hcznyclh elem£mltów wspólln)'lClh lub podoibin)'lch, będąiCyC'h sku:tUciem wymiany kultl\llI'owej sięga,ją,cej nieraz w d3!WIne wiek'i, ja/k i od!:>j'lWająice1j się a1k!tua,1Jnie.SlPIIZyjały temu właŚICiwe dla społecrzno'śd chł0lP'Sikkih dolbr<Olsą;sieid~kliena ogół SltQISUl!1lki, a narw,et 7Ja'żyłość pI'orwadtząca do lk2IDYClh w niektórych oiko['iJcaclh małri:eńs.tw mies.zany,cih 6rzad'ldch ramej tyl1!ko na ,pOlgraniJcZIUpo'Lslko-ll1li.em'iec'k.im ze w~lęoo na msadnicze rÓlŻJnk·e językolWe a ta:k.że wY/ZIl<llIliowe, od XIX w. rÓ'Wnież podtiJtY{Ęl1e). Z3braJkło jednak badań nad przenikaniem się kultur na tych pograniczae.h, nle prowadzono też prawie badań nad WrLajem:nj'lmi postawami woibe'c sąlSiadócw i ich w<łll'lbOOCii \<lUlJ1;ull'orwy,cih. iProlbilemalt)'lka konJ1;a'kltÓIWi dy,frJrzJji,kIUtlJtull"OIWej na pogra,nIiiCIZach u~egła i>kOllTIipliik'owaIl,iu w XX w. WrsikJultek wjatWlIllIenia się i zaQ,st,nzenia k'cmfti'k'tlowych 'i antagonisltyctZJny'ch pOISlt,aw o aharaikitelI'7Je poiliiJty,07JIlY'm,Ln:spiflCJIwa.n)'lchgłówme przez 1clasy panulją'ce, I1ZąJdy i i.ideologie nocjonarrJiJSltycZlIle. KJom&l'iklty te mogły się uja'Winiać na pograrn'CmClh w ,Slpoo6.b sZlazelgóOJnlieOObry, leClZ by1W.ały też łagodzone przez istnienie dawnych i be11poś.rediniiCIh więlZli.sąsied!2ficiJcIhi I)OIdmnY'Ch. Obecnie, ~y zaniJkłQ darwne, polliJty=e J)()I(:Uo±e t)'lc'h kQIJJf'J..'iikJtó-w\ kOl!1ta:kity mięm)'lllUdi:zjkie i wY'ffiiarrta kullj;,uil'OIWaw sotrelfalch pograndJcwych mOlgą się rozWl1.1j.aĆ' na pła:sz'ClZy~..nJieprzyjalZlIlego są/SiedzhJwa, ktt6re Slprrzyja wymianie treści kiulw['{)wych i pOIWlSltalwarniJu1:IreIŚcdnOJWy,clh, wSlpó!n)'lclh ohu sąlSiadują.cym strOlIlo<ffi. Kionta'kity te i sto:!>"JnJklima.ją obok 3!SlPeJkttl\lsorcjocJ1l()lgilcznegobail'dzo Lst oiny aspe'kit eitlllOlogkTlll1Y i dnatego paWiiJnny się mać preeidtmioltem w'ielolSl1:lrOlIlnycthi sy:s/t,ematYICIZIIl)'lCih zailinltelI'elSorwań baId,aw,c(lylclh ze s-t.rony etnoglrafÓow. Mają one ocJZyw:iśc'ie SlWepodłorie hiJSltOTY'Ozne.Niie:kItó.re zagadinienia nailierLałOlby badań inlterdyscYIP1iJnalr.n:ie. 'W osta.tnic.h lalt'ach I'OlZwUnęły się s.zerolko bzw. baid3!nia polonijne - nad polskLmi i pO!lJs!kiego pOlchoclzeia ZbiOiI"QlWościami żyją'cynni ,poza ~ranJicami P,oIlJsk!i, wśrÓlCl .iJnny1Oh nal1'odócw, nad ielh Ww3niem, ZJIDiennością i wza.jemnY'm oddzliaływ,aniem na te narody. Niie miej warź.lne w)'ldają sdę badania w stlrerfa'clh kOiIltaktowyc;h narodu pollis!kiego z sąiS,iadalffii, nad wzaJemnymi polSltarwam! i wymianą waJ:rości kull1;u[,QlWy{CIh. Bad3!Il'ia t'3I'klie wj'lmaJgałY'by opra'Cowania OIgólnegQ dhothy programu, a pmefdtern OO'7JPoonal11:iaich dotYIChlCiZaJS:O!Weigo st'aI11:JU i możlirwo&d. W zwJią'7J~U z tym niezbędne wydl3lje !Się Cl.ahrani,e odjporwriecfuich i!n!fQlJ.'\ffia'cjii opi:nI1i, !podJdanJie ÓJcIhpod' dysku'sję i OIPl'aI001WaIIlielWIIlJioskó-w.lPy1tan'ia można 'if\o.l1mulO'WlaćInaJSitępująco: 1. Jad<: należałoby ()lcffi1ić dO~y1CIhiclzaJS()IWY sltan Ibad.ań nad ik'OIlItakltami li wymianą ,imliliti\lil'owąIna IPogralI1Ii:ClZa1dh lPollisikliego iOlllSlzal1·.leltr1ic~ego, w 's'kerf3lch I~ontakltorwY'c'h Bolaków rl sąsiadaand? W z:alkirelSie ja/ki'Clh Idtz1eidJ7JiJn ,i ina Ik'tÓlI'YlCh'POIg'I'alI1iiczaeh ujawniły lSię jaik!ieś Q1Sią'gnięciia ibadarw,cze Opol!slkie ri 1Są.s:iad6.w) li jaklie k{)inklI'e1:Inie? 2. iKltÓlI'e z dotY'c:hC2alSQWYICIh lba:dań li (puIb1iikacji didtj'lCZąc)'lCh k<JlIlltrukttówli IWY- �Kromka 345· miany rku!ltwrowej lIla pOOJsiJcJicllIpoigrariiazalClh etnIi07JI1yrdh są warte IPI"LY\POnmienlia i nawiązania do nich? Czy i jakie badania i publikacje należałoby poddać weryHkaoji <bądź rewizji ~ dl1aczego? 3. KJtÓire IZ pocldhnyoo !badań l lPUfb1riIkaiClj~, tpoI'M>'ta-łyrch!Za g,ra<nircą .i oldinoozącyd1 'się do ,jrrmyrch rniJż 1POi~g.kiie pogranliClZ. etmioznycih, mOlgą m1eć wartość fus,pilrruijącą !Lub ,por6;wnaJWlozą <na badań lIla 1Ila!S1ZychipOigianirc'Uł'Cih? 4. J,alkie It e m a t y i rna klt61I"ym (pOlgI1aJniJcrzJu zaiSliulgtl'ją OIbe'crnie ,n,a !POdjęcie [rJ;b. 'oonltynuowanie li z jatkdJcih IPITZYlCiZyn? :KlIio li ja:lcinni śrold'k.ami m<>!gllby !te badarnira 'prowadizić? WjaJkJim 'zakJrres'ie n'ie7Jbęd:na byłaby IW1S\PÓjproca et<nograif6:w, Ifvl1k1orystów, s·ocj·olJQgÓiwd lhiJsltorylkÓlW?Ozy m'Oililwa /byłaby w ~Oi11lkJre'tny.chiP'mypad:kaclh Wls,pó.pr;aca !badaczy IZ idlwu sąsiaJdiudą'cyclh kra1jÓ\w lu1b tatloże iSlPOIZanich? Jakde instyltu{lje mogł)'lby /PfQg.ramO"',vać ~ prowad!rić te lbad,aniia? Jak IW S'ZJCIZegól:nO\Ś.ci prZJedJSI1;aw'.iaJją lSięs z a n s e li 1P01tII"'IZ eh y 1taJlm.cl1ibakiań w oomesienliu do probl6l'IlCllty.lcirodzilly i JPO'kJreswień'9bwa, żylci.a lSąiSied'7Jk:iego i t()lWaII"ZylSlldego, 'ga'lU:p r()'WlieśnicrLyrchIi ikloleżeń:s.k:kth; folJl~OI1U,sty{iJu iiYiClia? 5. O ja:kirch \bad,a~a;dh, ~tualJroe IProwadrony.ch !1.rJDw.końc:z.olIlych nJieda1WlIlO, mający(jh oiklr'eŚ'1iony iZJwi.ą~ek z !P'rolbilemaltylką po15lk:iego IPOgxalrlic,zaetni:crz.nego i IWyrmiia'ny kJuQtUI'Olwelj,wiadomo iP.a<n!UABani?Czy :l jakLe badania z Itego ~aJkrelsu plLaJnuje PanJiPa,ni ,:Lulbrz.nana t>aJD!U/U>amd:nisltj'ltucja naukowa? W jaJkiJClh baJdalI1liaclh mógbby IParnJiPal1liulCIZi€iSltmlLclZYć !liulbzarmierz.a ,UICIZ€lStnilczyć? 6. Jak >ogólnie o ce oD i a PanAPam:i .aIkltrJa:Jlne po/tlrlZeiby li 5Z'anse badań emoj1iraHc7Jnyclhna JPOJJskidh p()(giI'aJI'li:cza:ch?J a!ltie głównie \PI1ZelSiZkO'dyristn!ieją IW idlzd.edizinie Ityrc.h badań ti co rna,leiałoby uczyn'ić daa 1c1h pr<Zel7JWyciężenia (lt:ruooośoi języlkOlWe, arciJmiinilSt:raJC)'lj:ne, hmk ś:roIdIkÓ\w, bralk :w..port;neb()lWania 1WIZJg1. w.mówień, uprzedzenia 'badaozy, furune)? 7. Jalkie IWiidzi IAanlJ>ani moiŻ'liwooCli li :p<>'l.mz€lbylIlarwtiązania IWISp. ó ł:p:r a c y, zwłaSlZ·c.za IW zaJkresie dOIboru lZaJgadnlień :i lllletOdoliogii lbadań, IZ {.jkJreś1<mymi iilliSty1;ru(:jami IW EurO/pie, prowadzącymi OCÓWTIJieri: :baidania lIla JpogtraJruiClZaJCihetnic:z.nY'ch? ~. Jalk Iwid,zi .PanJU>arni morżrliwości i :pottrzelby lWykornzysltalJ1ia Idawnieij zeib,ranych rmalt'ociałów :i pulbliJkacaieltlnoglI"alfilclZnylClh IClila opracolWanJia ikon1kTeItu1ylcihIZagadniiień wymia'ny 'k1uilltlu.T.oweljna obrzeri:3Jch \POlJsk'iego oIbSlZaJroe!trUClZll1e1g0w /przeszłośoi, a IlIWłasZlc~a IW O:SItatlI1iillll ISltu[eciu? Ozy i 'jakioh llllowwo'Ści IW ityrrn ~ędzie mogą dO!stariClZYćdane gromadwne dla Polli5lkieg;o Altlaoo Et.nO:gII"aifliC2l1eig'o, a ltralk!że dla att.l,aJSQwetno.gII".affu~YlClh krajów lSąsierdlń'cih 9. Czy i jakrie 1W.j,tllii(Pa1n/1Panli k'.o.r IZyoś ci z !badań noo Wl5pótłc:zesnymi JPiTlZe()(bII"ażeniaJmi IkulJltrurowymi rna naSlZych !PO'graillkzaClh ertmi'CZlny·cJh?Co wyniJka w tyrrn W1Zg'lędJziez ,ipO'dO.bIIl)'ldh, oibcY'Cihbadań na lirnny<:lh~aruicz,ach? 10. llnne ulwagi, 'SjpOlSlta:lZelŻenda, JprO\POtz.y,c:je . .B. Sem'iinaoom il1Jaiszed·oItY'c.zy wtięc lZlj'a'Wli:siko !bal~O riiSt'o'tnym =aJc~eniu dla nas'zej kUIL'tUTYnaTlordolWej, a lZaJralzem jednego z :pordlS!talwowyoh ipl1Ob[emólW lpo'znalwczyoh lIlie Ityl~ko :polslk!ielj e/tlnlogz-ali'ii, [edZ ltaJklże iolkLoII"YLc;'1;ylti, ihiSltOTdi i ISOC jo0l1oglid. poLsIQ·erj{a OIdip.0!W1iednLo także iJl1Jnydh lk.ra j6!W). Jem 1t'O;prolbletrn: my ~ lllaJsi lSąJ~ied:zJi, my 'i 11runIi,Inasze-&WQjSlkie 'i ()Ibee, a Italk!że: ildh i lIlalSZe wspÓi1·ne, my i IOni jaJko ozęść s.JdJaJdowa iWięk:!Slzego 'S)'1Stemu lS(połoozI1O-'k'ltlitiurow~; nasza k!U,lw.ra lSąlS.iadów, .na:s.za :kJui1trutraiOIl>cekrul1ltrlOCy,lIl'aSlza lkJułwiI"a jaJko rruiepawttamzall'lllie I1a1"Odowa li. [!UlÓrOlWa d nas.za ikruaJtrura daJko iinltegDail:na część lkJuM<uJryoo:rqpejs.Jdej, IW 'tym sł'owiańs'kti,ej. Tema't tego sernilJnaJriiUm rnawią'Lulje rw lPeWlI1ej .mierze Italkiże do :trematylki rkonfeTencji dtoltYlClZą'cejfWlkłaJdiubadaiazy /P01Js,!ci.'Cih IW ~nanrie 1kru[ItrJTliuidowych Ś1WIialta (Wll'ocłaJW, Xl Ilgrng), .na ,kJtÓTeljm. m. pr!ZyjpO\mIIl,ieU:iiśmy sobie, rLż (pOl:SIkJi'W!kłaid w IPO1 J �346 Kronika =al1Ji·e ku1ltiUlr [udiJ!Wy·cJh nalszy10h sąsdaidÓIW, ~wł<iJs:licza iUkiraiińcÓiw Ii BiałoJfulSmów, ma IPCJIW,aŻine,WlalClzemJe i IZasłJurgu:je lIla :slPec:jalną IUIWa,gę ze lW':lJględuna wieilość i .ro:muali!tOlść wyikonalIlYloh badań, :zeibr,anYlch ImateriałólW i IPUb1ilka,c'j:i.UmożHw:iają one dol~onYlWan:ie IPorównań między ikualtrulrami na.roldólW .słowi,ańJs'ki'ph, a IW tY1ffi ZijllJWiLsik 'zal~SItnLałYlCih 'na IPOlgralni'ClZalclh, IW islt:retfach Ikol1ltalkltowYlCh. :Wy1kaen,je on również cl:lie0no:ść IZ IPc!dlję,ty:mi w ,o,srj;.altllllic,h 1atalc:h !przez histo,ry,kÓ'w idYls~Ulsjam:i i rpubl~acd!ami na !temalt ISltlOI:>unJkólw między Poms,ką i PoQalmmi a iClh Isą<siada1ni ;i IpoMnstaniem W Zlwiązku IZ 1tY1ffioikreśl'ony,cJh, wza,jemnYlch IPolSltaw i ocen OIT,alZISteTieotYIPÓIW·eł1m'klZinylch.Hisltory,cy podedmu.ją !tu :zagadIJIiema, kitólre z;najdO'Wlały IWYifa,z IW wYlPowiedzialch ,rpuibl'rkJowanY'ch ,lulb IpflZynajmh,iej zanoltowanydl, a 'Wliążący:c,h ISlię z !polStta'walmi i diiałania'mi 'O lc'ha,Taktelr'ze Ipol:i!tyClZn)'lm, ~SI:zJta,j1towa,nYich'w ITamalc,h oikreślJ.ony'c1h IPr'Olgr,amów. IDOltyclZY!to !takr.ie IPO!stalw li poglądów IPTzejalwiany'c'h w ,rulchiu lfoiboitrniclZym i Tu,dhu Iludowym, :kItó:re ':zjnalazły odzwierciedlenie w dokumentach histolTycznych, w publicystyce, w prasie. Ale prawie nilc nie orpulb1Jikowano na ~emart;, óak :falk(!;y,c=ile na najniżslzy'c'h, IpodisitaIWoWy'clh pO'ziOimac'hI1zec,z)'lwiJslt'ośCli społec:zmej, 'w wa,runkach Ibe7Jpośrednio prrz:eżywanycJh .SltYClzno.ścii !S~'Oi;>U,Dików międzyiJuidz.kkh, IklSlZtabtOlwały !Się Mnzajemne postawy i oceny, 'C,O:i jak lad Isrie/bie Iwzaoem iPI1zeljmowarro, a clzego IPl1ze'jrmolwać nie 'ClhC/iano, 'co UJwalżano Iz.a IwalJ.1tośc,k~we lU sąls,iadÓiw, za Ig.odne Is:z.acunku, 'C'O:za neu:tll1alne, oibo·· jętrne, aco ;za lnie/dobre, złe, 'zalsluglują,ce ,na 'odepchnięcie, wyśmianie rruJb 'Zmianę. iNa IPo!~rani'crzaclh rludzie naiJeżą'cy do rÓiż'nych narodów są realni, ,żY'wi, 'ZJróż:ni.cO\wami. Nie 'są It-o Ischematy ['.lnk'cjonlUją1ce ja,kio.ś wŚwlia.domości, nie sItereoiylPY .zlo2;onez ,n/iew:ielu, ,c.za:sem lllie.slP,ój'.nylcQ1,cedh, a jeśl:i talkie stereotypy :funlklcjo,nują, 'toO 'obok !ni'ch :masoIwo IWYlSltęPU'ją lu!d'ZJie konkrertni, Irealln:i, pełni, rznarjomi. Wraz z nimi funkcjonuje ich wielopostaciowy dorobek kulturowy, który takŻe .m'oże 'być rroO~paitlryw,alny rz .'bQilska, w lS(polsó!bIKonkretny. T'T'wan;e p'I1ze'z seitki 'lat oib{)lk si'elbie odrębnych eitn:ilclzn:ie zJ1J:io,r,owolścli1P0,zOista'wi,ało tirwałe ślady w zarsobie kultuITIowym ,olbyd:wu s'bron :i w Ich świadomośc'i. :WYlwolY'walo Is,talrlC'iai kcmfliJkity, ,aile 'ClZalsem bardziej jes'zClze ~bwar,zało szanse 'Wizajemnego ro,vwmienia ISlię i fWls,półżyclia jedinols.teik., Irodzin d c.ałyclh ISIPOlłeClZnoś,c:i. Cały IkormplekJs slpra'w waTlto i ttlI1zeba !mieć na uwadze ,PI1zy!sltę;pując do anaHzowania nalszYlch, alk(tualnycih !poilrzeb imoiŻ\li<wości w :za'kir.els:ie wlSpóklzes'nych koOl1ItakJ!tÓiw li l:muian Ikullltulf'olwyicJhrna lPolgran.i'c:za!ClhetnklZnych. Mają lon8 dziś, IW Ina.szym pI1z)'lpadikiu, ,ahamk:t·er bamdzoodm:ienny niż 'pEed wybuchem lIT wojny światowej, Ikltó:ra IW ,s,kult:kaclh sWyic'h talk pOlwarżriie zmieniła warulll'k'l naszego narrordo'Wego byitowan:ia. C. ,Dy:s'kUlsoj,a,w :której 'wYlpO\wiedviała 'się Iwięlmwść u:czestników Iseminalrium, objęła iZnalc.zną lezęść :za,gadDJień 'Iu:jętyc:h w załączu'nY'm zespole py:tań, Nie noltowano jej do'kładnie, więc orgÓ!llnie ityl]ko mO'ŻIna ją Itu /icihaT.alkterYJZ'ować. NiekitóI1zy uClzel';1;nilcy'seminalDi".l!m ,mielii nad~słać ohslZ!e.r:n:iej.s-zeUlWag:i, oidnoszą'ce -się ZJwłalSlzcza do pytań 1 i 2 OIr.aZ4i 6, dO\tyIClzą<cylchzna'czenia da'Nnie.jlslZych badań oraz konkJreltnych Ipo:t'rz~b ,i ,szalns nowy'cih badań eltnOgira.fieznych .na po.l'skicrh pOlgraniklzaoc·h. Wypowiedzi te jednak nie napłynęły. Zab['akło niestety na seminarium przedstaw,iaieli kaltediretnolgralfii IZ iKJrakowa i W.aII1SlZ<)'wy, :UÓ're od dość da:wna ;prowadzą bada,nia na 'Pol~raniiClZa'ch, piel.'w,sza 'Z Inklh ma pogranilclzu pO'l!f,ko-lslorwaCikJilffi,zaś dru,ga lPo[,slko-ibiaŁo,I1U'Sk!im.W bHc:k:ilffi lSą's.iediZliJw,iez !tym dl11u,gim .po,g'raniczem !odbywają się od lat międzyuczelniane obozy szkoleniowe dla studentów I Toku etnogy.ajji:i. O ile można wnosić z publi'kalc,ji ,ma,z iln£orma'cji uzysblnyc1h rpolza omawiany1m isemina!r:ilum, w baldania,c,h ISipil5k,o-oiraWlskilch'maz pod'laslkic'h nie wY~~Slponowa.no ISlpec'jalni.e proIblemu iWlSIPółczesnydh IPI1Zej;awólw li .skl'.llt,kó,w :interelt;ni1mmych �Kronika 347 kontaktów kulturowych. Na pogranictzu polsko-czeskim kontakty te są uwzględnia· ne w badaniach fo1Jklor:fsltycznych (zwłaszcza na Z30lziu), o których mówił doc. D. Kadłubiec. P'ojaWli.ać się rza0zynają ,syrrnlp!;oany1ZJai11lteresowania WlSlpółiozesnym lp()gram:kzem poLsiko-niemiealtim IW Ikaiedraodh etn()~aif,ii PoOOna:n:iali Wif\OiC~a:wia,1l11P.JP11ZElZ /podjęcie 'temalbu maobżeńlSit'WmieSlZany'Clh iIla \P~amJioczu rpd1Jslki,i NRD. iW rlyts.ku;s'ji IPOświęcomo ISlporo u'wag'i dawn,iejSlZym !badaniom 'wSltre!ie ,kJon'ta!k!t{)fW€lj 'pO'Jislko-n/iemieokJiej, ,poolkJr'eśl,a'ją'c z ~edinej ISit'rony zona'oz,eni'e ; zakJres ,st'wier!dwnych odrębności ,kul1lu'row:fch (dr H. WesolO1W1s1k.a IZKa'ted.ry tID1mQg1I",aiili Un:iJw. 'Wxoc1.,d.O'c. A. SZylfer z Ośrodka IBadań Nac.lk1owYlch WOlslZ1tynie, dr E. Gil :z; Miuzeulm '/W,si OpOl1JSlkiejw Opołu), a z dl1U~iej IsiT,ony IWIza:jemne 'wpłylwy li Iza'cieranie się lfMmic, prowadzące nieldtóTylCih Ibada'czy do 'Wą'ttpllitwoś'Ci,czy 'wYlI"aźna ,granica między 'zesopołe.n Ikurl'UUlPOIwym JlliemieC'kH\ffii Ipol!s:kiIm j,eSit w ogóle 'W 'tej strefie u!C!hwY't\na, wyjąwszy -sferę ,świardom'O,ścri (Idr Z. K~orlnildki, KE Uni'w. Wlfoc1.). IW IZJWiązJkiu z naszym zachodnim pograniczem zwrócono uwagę na potrzebę badania związków i podobieństw kuItumwych z Serbami Łużyckimi (d'r K. Zielnica, Uniw. Wrocł.). 'Mówiono ,o IPoibnzebie ,o'żywienia badań na lPogr,&nicz'U ipoills!ko-:UlklI"aińSlklilm, Ik~ó,re niema:l 'całkJiem zamalrły !po lWo,jn'ie, :s'1Iwierdizając .za,ralze,m lPoitlrz'ebę 'o:pr.a,corwani,a i'ch pr~graomu, 'podQlb.nie jalk w odlnles'ienh ido ipograJnlilclZa IpOIISlko-białoTruISlki~,o (<lDC . .M. 'Biema'cika, :Zakład Btmogm;fii IH\KiM !PAN). P,oru5zano 'też Izagadlni.enia ogó3.ne, jaJk 'zwią:z;kÓ4WIku!lJ1JUIfY ze awiaid-om,aśoią etniczną i potrzeby badań w tym zakresie (dr K. Zielnica). Zwra,ca:no uwagę na zagadnien.ie .symboli mająICY'ch szczegól'ne znalczenie rw mam:itfeI5towam:iu odręibno:ścii kuLturowej i ,einilClZlnejOIfaz !!la iC'h IZmienno'ść 'w 'Clzalsiei Ipl"izesitrzeni (dr ,Z. Kłodni!c'ki). 'W 7Jwią'zkiu IZ/tylm IWlsik,azY'walOo na IPot'rizebę anall,izowa'nia elemen~ów ikJwltrurowych maiją1cY'ch Ibalrdzo d.a w1ll.Yzwią:zek z lo.diręonośdiami e1tnicrLIlym'i oralz tych elemeIJltów, któryoh 'c:halraikiter 'SlwoiŚlCli,e ,etln~c:zriy 'zaznaczył ,się 'nied.awno, w ,czasie u.chwytnym w bada.niach ter,enOlWych (doc. E. Piehaszek, dr Z. Kl'Odnicki). Zwracano ta'kże U1W,algęna s·zczegółowe prolblemy 1JróżJTIicoWoallJia ik-.llit'U,rowo-et-ni:C'znego, jak l1ip. ,na 'w'lę języka ,u'Żywa'neg,o IW :ko.śc:i~le 'w <w,arunka'c1h po~ankzmycih (doc. B. KopClZyń.ska-.Jawomsika,,J{E Un'uw. Łóc1zJki). Pod.nieSliono ważne '7Jna'clzenie kls:zJtał'towania 'się InOlwego sty9.u ż:fcia ,pod wrrHywem 'sialy'chkolllta'k,tó1w p()gr.anilm~mych, a talkiż,e 'W enk:l,a'wa,ch eJtnicznydh Ivdo1c. A. Szyfer, dr W. Misiak z Zakładu Socjologii (UniJw. Wrod.). Jest to dziś sz.czególnie us'tolt:ny, ,choć 'trudny Iteanat ibadaJwczy. WZJw.iązlku z Inim .pozostaJje Itw.orzen'ie (się nowy,ch Wiwrów Ikui1t:urowylClh :pod IWlpływem oddlZialj'lwa.nia lSąsiladów., jak np. w NRD pod w;płytwem lPoQ.a'kÓlw.iWs,k.azano IW IZlwią'Z'kuz ~ym !!la !po'dstaJw{)lwe =aczenrie śl1odolwi'sik ,1'od:zunmyClhw .k!siZJtałit<l!W,a:niłu lsrię lIlow:fch Wtz,OTÓrw lŻy,cia, a więc i w przejmowaniu wzorów z innych etnicznie kultur. Należałoby więc włączyć odpowiednie !badania 'W ramy szeroko o/becnie Irozwiojalny.clh !badań :nad rodlZ~ną, w ltymkampQeksowego ,pro,g,ram'll dla 'kr:a:jów ISoQlcj.3.11iis'tYCIZll1y.ch (doc. M. -Bierna'cka). Dwaj 'za:g'raonuc,zni.U'czesltni'cy rsemin.arium pI1zed.s'tawli'1i nadto ,SZelI"~ze:un±iOiI'Imacje na .temat ibaldaJnia aikltualnychZJja:wilslk .kJUllibu.I1CllwYlch i Sjpo'łeICZJnYIC!h .na Ipargr.aniazac:h ~i'c)1Jny'c'h. Doc. D. Kadhu'biec (:Wyisza lS,zk.oł,a pooa.golgiczna, ,M. Os.'ttrarwa) móWił o baJdani,aDh iol'kIIOlfy,styclZ:nyoh ,na ZadllZi:u, ,aikJcenitu,ją1cproiblem '!runkcij.o,nlUoją'cy.c:1h ta:m 'W15/pó'łnyahli odrębnYiCh !WI~o:rÓIW krlili'llTOWy,oł1,ita'k'że ,s,pr.a'Węzmienności 'i aiUtentyzmu m~etriiałórw crolikJ1'o.rylsiylQZJny,ch 'OIfaz IPOOll1zeibę.~o\ffiiPlekJso'\Vy,chbadań i1nterdyscyplinarnych. Na,wiązał do tego tematu doc. A. Dyga'cz (KE Uniw. W,rocł.) anali'zują'c 'm. in. powinOJwadlwa !po'1ls'kidh'i aze,s'k.iloh pieśni illUdolw)"ch. P,rof. R. GlUlberit (Uniłwel1sy~e't ~ T,renito) ,przedSita'wił rwłoskie IbaJda;nia Ina 'Po,g'rani,oZJUIwłarsko-niemriecJk:im,i ju'g'O'slO1Wiań;SikJim, IPr{)~adz.one pl"!Z!ez,socjologów IZ un~weI1sy;tet1U,w Then'to 1 �348 oraz przez łnstituto di Sociologia Intemazionale w Gorycji (ISIG). Dodać warta. że w Go~yc.ji, !leżącej dołkładnie na graniJcy :włooko-jugosłoWli.ańlSkied, odby:wają się lfesltIwalle f'ollllooIrYlStycrzme, IW !\ctórylclh olOOk Ziespołó:w włolskich uCiZestlIliK:rz:ą zespoły z kr,ajÓ/W !S~SliedJmdh,a przy ok!llZijlitych ;j"estti,wa1Ji mają miejsce ikon!ferenclje poświęcone ltIratd)'iCij'OIIll i Ifoilikll,Oll"QIWIi. IW 'końcOlWYcIhlW'niolsIDa'chstwierdzono, rle ożywienie !ba/dań 'nad tIiZeczywisooŚiCią tkUl1trlJ:OWąna'slZY'c!hWJs!p6łic'Zielsnyclh lPog:ran.icz jesit IIlleJWą'tlpJ:iJwle ,rea.JlIle, a IW :po.. sZiozegó:i..'1y'dhoŚirodlkach można i tlrzeba IpOIŚiwtięoićmu lWiięc'ej nliż dottąd utwa®i, pomiunoZinan)'ich itlrU,dinQlścli. WaJrito na:wi~Y"Wać do tdawnie\js'ZiylCh'badań, WarllI1ajeslt jedJnaJk IZiwlasl7JcZianowa lPl"olblerrnaltyJm.IWIsk<llZaDoO na 1r00000i'jarriesię !poidolbnych. ba/dań 'W EUlfOlPie,i na icih ,ranę 1W,ZtbI~ilŻeniu między narodaJmJi. Edward AUSTRIACKI ZESPOŁ DO BADAŃ POMNJKOW iPtiertl1'aszek PRZYDROZNYCH Od kilku lat działa w ramach austriackiego Towarzystwa Ludoznawczego zespół zajmujący się badaniem pomników przydrożnych (Verein flir Volkskunde Arbeitsgemeinschaft flir Bildstokcund Flurdenkmalforschung) z siedzibą w wiedeńskim Muzeum Etnograficznym (Museum flir Volkskunde). Poza wiedeń· ską centralą zespół tworzy oddziały zajmujące się badaniami na swoim terenie. Z centralnym zespołem, liczącym w Austrii 164 członków (stan z r. 1979), współpracuje dużo osób i instytucji z innych krajów. Najliczniejszą grupą zagraniczną są członkowie z RFN (146 - w tym kilka instytucji jak muzea, uniwersytety, towarzystwa ludoznawcze itp. oraz odpowiednik organizacji austriackiej pod nazwą Arbeitsgemeinschaft Denkmalforschung e.V.). Inne kraje, jak Czechosłowacja, Węgry, NRD, Jugosławia, Rumunia, ZSRR (Estonia), Włochy, Francja, Belgia, Luksemburg, Anglia, Dania, Szwecja, Polska, repn~zentowane są przez grupy złożone z kilku osób. Członkowie tego luźno zorganizowanego zespołu, których należałoby raczej nazwać współpracownikami, zajmują się badaniem wszelkiego rodzaju pomników wolno stoją1cych w terenie (F~u11denlkmaIer, Kleinden:kan~iler), jak figu'ry, kapliczki, krzyże, zabytkowe pomniki cmentarne, stare drogowskazy i znaki przy traktach komUlnikacyjny'ch, szlak'ach ha:ndlowych i pątniczych, kami'enie milowe i graniczne, różne pomniki związane z lokalnymi wydarzeniami historycznymi, klęskami żywiołowymi czy upamiętniające nieszczęśliwe wypadki i tym podobne zabytki. Szczególnie dużo uwagi poświęcano w pierwszych latach działalności starym kamiennym krzyżom pokutnym. Podstawowym zadaniem członków zespołu jest wyszukiwanie zabytków w te-renie, ich rejestracja i inwentaryzacja, dalej dokumentacja fotograficzna, pomiarowa i rysunkowa, wreszcie historyczna. Przedmiotem badań są też zagadnienia funkcji owych zabytków jako obiektów kulturowo-obyczajowych, wierzeniowych, gospodarczych, jako dokumentów prawa zwyczajowego czy też pomników artystycznych. Sporo uwagi poświęca się metodom badawczym i praktyce badawczej w terenie, wreszcie kwestiom konserwacji tego rodzaju zabytków. Zebrane materiały, jak też opracowania analityczne czy prace syntetyczne, publikują członkowie na łamach licznych, zwłaszcza w Austrii i Niemczech. �Kromka 349 .czasopism regionalnych czy też w formie wydawnictw specjalnych jako druki zwarte, zazwyczaj znakomicie ilustrowane. W ten ~posób zwraca się przede wszystkim miejscowemu społeczeństwu uwagę na wartość tego rodzaju zabytków związanych historycznie z regionem, będących szczególnymi akcentami krajobrazu przestrzennego i kulturowego. Dzięki zabiegom członków zespołu zapomniane już nieraz obiekty wkraczają jakby na nowo w życie współczesnych ludzi, szukających w naszym dziś tak bardzo zuniformowanym świecie elementów kulturowej swojskości. Praca w zespole pozwala wielu członkom oderwać się od codziennych obowiązków zawodowych i: rozwijać indywidualne zainteresowania pozazawodowe typu relaksowego. A większość zrzeszonych w zespole ludzi, to właśnie osoby zajmujące się zabytkowymi obiektami jako amatorzy mający w zespole oparcie w sporej grupie fachowców - jak historycy sztuki, historycy kultury, etnografowie, architekci, konserwatorzy i liczni inni specjaliści, do lekarzy i teologów włącznie. Zespół opracowuje jednolity system inwentaryzacyjny, wydaje biuletyny informacyjne i instrukcje i, co szczególnie ważne pełne, aktualne ze:Stawy bibliograficzne przygotowywane przewa.żil1ie przez prof. K. Azzolę z RFN, inicjatora zorganizowanych badań i najaktywniejszego członka całego zespołu. Corocznie organizowane są w Austrii lub w krajach współpracujących konferencje z objazdami terenowymi w regionach szczególnie z badawczego punktu widzenia interesujących. Od r. 1977 urządza centrala wiedeńska co dwa lata międzynarodowe sesje naukowe z referatami i dyskusjami, na które zaprasza wszystkich członków krajowych i zagranicznych. Daje to okazję dó wymiany doświadczeń i zorientowania się w dorobku badawczym poszczególnych krajów, do wymiany publikacji - i jak zawsze w tego rodzaju spotkaniach - do bezpośrednich kontaktów naukowych. O ile chodzi o nasz udział w tych imprezach, to podkreślić należy wzrastającą aktywność nielicznej grupy polskiej. I tak, na pierwszej międzynarodowej sesji (maj 1977) w Zwettl, na terenie Dolnej Austrii, Polska była reprezentowana przez doc. J. Kębłowskiego i dr St. Błaszczyka, który wygłosU referat z przeź.roczami pt. Rzeźbione slupy przydrożne w poludniowej Wielkopolsce. W drugiej sesji w Zell a.d. Pram (Górna Austria) uczestniczyli z Polski poza podpisanym i wygłosili referaty: doc. J. Kębłowski (Eschatologiczne wyobrażenia na śląskim sarkofagu gotyckim), dr A. Kunczyńska-Iracka (Rzeźbione slupy i krzyże w poludniowej Polsce), mgr A. Scheer (śląskie pomniki przydrożne - krzyże kamienne), a J. Milka przedstawił film dokumentujący zabiegi związane z ochroną krzyży pokutnych w Polsce. Przewiduje się zorganizowanie następnej sesji międzynarodowej w r. 1981 i sugeruje urządzenie na życzenie ogółu członków jednej z kolejnych sesji w Polsce. Oceniając dotychczasowy dorobek zespołu podkreślić trzeba, że jest on na tyle oczywisty, że znalazł uznanie w szerokich kręgach społeczeństwa austriackiego, czego wyrazem są m. in. dotacje austriackich ziem związkowych na rzecz zespołu i znaczne ułatwienia organizacyjne przy urządzaniu sesji !?iędzynarodowych. Widomym rezultatem prac zespołu są, poza dorobkiem inwentaryzacyjnym i publikacjami, praktyczne osiągnięcia w zakresie ochrony zabytkowych pomników i zorganizowania stałej nad nimi opieki. Dzięki swemu otwartemu charakterowi oraz dobrze zorganizowanej i prowadzonej pracy zespół jest w pewnym sensie organizacją wzorową z ambicją oddziaływania w skali międzynarodowej w zakresie wytyczonego programu działania. Ułatwia zaś to zadanie fakt, że centrala zespołu mieści się w Austrii, kraju neutralnym. Stanislaw Blaszczyk �350 Kurnika SYMPOZJUM POSWIĘCONE FOLKLOROWI I ETNOGRAFII I OKRĘGU BITOLI B.ITOLA, 30 - 31 MAJA 1980 R. MIASTA Macedońska Akademia Nauk wespół z Towarzystwem Naukowym miasta Bitoli w dniach 30 - 31 maja 1980 r. zorganizowała ~ympozjum poświęcone folklorowi i etnografii miasta Bitoli i jego okręgu. Do tego starego grodu Macedonii leżącego u podnóża wiecznie pokrytej śniegiem góry Pelister i oddalonego od granicy jugosło,wJJańsik\o-grecki€'j o 14 kiwometrów zjechali slię foVk1{)ryśc~i etnografowie z całej Jugosławii, a także zagraniczni - z Turcji i Polski. Miasto Bitola przez cały okres 5-wiekowej niewoli tureckiej było ważnym ośrodkiem kulturowym i handlowym na Bałkanach. Tędy przechodzi słynna arteria komunikacyjna Via Egnatia łącząca Macedonię z Konstantynopolem. Bitolę przecinają ważne drogi łączące Macedonię z Grecją, Albanią, Serbią i Bułgarią. Do 1912 r. przez Bitolę i Saloniki przewijali się kupcy z różnych krajów świata. W oberżach, karczmach i hotelach można było usłyszeć języki różnych narodów. Te wielowiekowe kontakty odegrały dużą rolę w ukształtowaniu kultury ludowej tego regionu. Bitola leży w sercu żyznej równiny zwanej Pelagonią, otoczonej ze wszystkich stron łańcuchem pięikmy'ch gór, w których znajdują się liczne wioski, a kh miesZlkańcy zachowal.i bar'wne tradycje, obyczaje, z,wyczaje oraz oryg~nalne obrzędy sięgatjące zamierzchłych czasów prasłoiWiańskkh. Do II wojny światowej niewiele zrobiono, by przedstawić ten bogaty dorobek kultury ludowej miasta Bitoli i jego okręgu. W zbiorach braci Miladinowów, Kuzmana Szapkarewa i Marka Cepenkowa znalazło się zaledwie kilka utWOTÓ'Wludowych z tego regionu Macedonii. U późniejszych zbielrucllY także nie jest reprezentowany bogaty dorobek kultury duchowej tego regionu. W dziale rękopisów Serbskiej Akademii Nauk znajduje się niewydany dotąd zbiór utworów ludowych z okręgu Bitoli Rumuna Łazarza Dumy, który podczas wojen bałkańskich znajdował się na służbie dyplomatycznej w Bitol,i. W 1931 r. Serb Vojislav Radovanović wydał pracę Mariovci u pesmi, priCi i śali poświęconą folklorow,i górali macedońskich regionu Mariowa. Po- II wojnie światowej ukazały się dwa zbiorki pieśni ludowych z BLtoli i jego okręgu Filtpa Kaw,a,j'elwa (Bitola, babam Bztola, Bitola 1969); Smilewo slawno wogan gori, Bitola 1972). Sporo utworów ludowych zebrali z teg;) regionu pracownicy Instytutu Folklorystycznego SR Macedonii, który to materiał jeszcze nie jest opracowany. Znany slawista rosyjski XIX w., Piotr Bezsonow, nazwał Bitolę "miastem śpiewaków ludowych", co potwierdziło i omawiane sympozjum. Sympozjum rozpoczęło swoje obrady 30 maja w dwóch sekcjach folklorystycznej i etnograficznej. Przemówienie inauguracyjne wygłosił prezes Macedońskiej Akademii Nauk, Michajło Apostolski, a potem na posiedzeniu plenarnym Georgi Dimowski-Colew wystąpił z referatem pt. "Bitola na przestrzeni wieków". Przedstawił on burzliwe dzieje tego miasta, a Władimir Toczkowski podał podstawowe informacje geograficzne miasta i okręgu Bitoli oraz omówił rozmieszczenie ludności żyjącej na tym obszarze Jugosławii. Następnie w .dwóch sekcjach wygłoszono 54 referaty. Vojislav Ilić omówił motyw "zbrodni i kary" w poezji ludowej Bitoli. Znany folklorysta jugosłowiański, Tvrtko Cubelić, zajął się regionalnym folklorem podkreślając fundamentalne komponenty kultury ojczyźnianej i. narodowej, Kjamil Tajgar i Irfan Invez z Turcji mówili o tureckkh pieśniach ludowych wykonywanych w TUlrcji przez repatriantów wywodzących się z miasta Bitoli i jego okręgu. Podawali oni podobieństwa i różnice istniejące w folklorze tych repatriantów i rdzennej ludności tureckiej. �Kronika 351 Sporo referatów pośiwięconych było utw.orom związanym z powstaniem I1inq·eń&kim (2 VIII 1903 r.). Nedżat Birdoa z Turcji zajął się komparatystyką twórczości ludowej. Piszący te słowa przedstawił pieśni hajduckie z regionu Bitoli. Opierając się na źródłach tureckich oraz na wypowiedzi kronikarza polskiego, Marcina Bielskiego, usiłował udowodnić, iż jedne z najstarszych pieśni hajduckich narodów bałkańskich pochodziły właśnie z tych terenów, gdyż tu, w BitoH i okolicach, pojawili się pierwsi hajducy. Nawiązał też do wspóln~Tch motywów znanych nie tylko na ziemiach macedońskich i u sąsiednich narodów bałkańskich - Serbów, Bułgarów, Greków, ale także występujących i w dumach ukraińskich. Dragica Bożinowa omówiła folklor dziecięcy z regionu Bitoli. Jovan Janjić przedstawił anegdoty w partyzanckich utworach ludowych, a Dragoljub Velicković zajął się motywem życia i śmierci w przysłowiach z Bitoli i okolic. Bożidar Nastewomówił niektóre paralele w folklorze macedońskim i aromańskim (ludność pochodzenia romańskiego zamieszkująca w Jugosławii, Bułgarii, Grecji i Albanii). Nie zabrakło referatów poświęconych 'tańcom oraz śpiewakom ludo" wym z miasta Bitoli. W drugiej sekcji sporo referatów było poświęconych obrzędom i pieśniom weselnym, obrzędowym pieśniom kalendarzowym, zabobonom i wierzeniom ludo·wym, a także kulturze materialnej - budownictwu wiejskiemu, tkactwu, urządzeniu wnętrza domu miasta Bitoli na przełomie XIX i XX w. Janina Pszczółkowska-Simiczijew mówiła o szkolnictwie w mieście i okręgu Bitoli w II połowie XIX i początku XX w. na podstawie materiałów polskich, a Błaże Ristowski przedstawił zainteresowania folklorystyczne Filipa Nikołowskiego początku XX w. Profesor Uniwersytetu Ankary, znany slawista Ismail Kaynak, przedstawił obyczaje weselne ludności tureckiej wywonzącej się z okręgu Bitoli. W m. Bitola, jak wiadomo, ukończył szkołę oficerską reformator i twórca nowej Turcji, Kemal AtatUrk. W Jugosławii utarła się tradycja prezentacji folkloru poszczególnych regionów. Poza corocznymi zjazdami Zrzeszenia Folklorystów Jugosławii, które odbywają się na przemian w jednej z federalnych republik lub autonomicznych regionów Wojwodiny i Kosoiwa, często Akademie Nauk wraz z Towarzystwami Naukowymi poszczególnych miast organizują międzynarodowe sympozja, na które zapraszani są folkloryści i etnografowie z kraju i z zagranicy. Celem takiego sympozjum jest przedstawienie kultury ludowej danego regionu. Takie imprezy ujawniają, jak mocno zakorzenione są tu prastare tradycje ludowe, jak wciąż żywa jest pieśń ludowa, jak bogate i barwne są niektóre obrzędy ludowe, któ["e u innych Słowian dawno już zanikły. Na sympozjum w Bitoli, po każdym posiedzeniu - przedpołudniowym i popołudniowym - toczyła się ożywiona dyskusja. Poruszane były sprawy teoretyczno-metodologiczne i podkreślano potrzebę badań w szerszej skali porównawczej. Sympozjum wyk·azało, że w Jugosła'wii foLklorysrtyka i etnografia skupiają szerokie grono badaczy. Twórczość ludowa przyciąga wielu utalentowanych młodych folklorystów i etnografów. Na zakończenie obrad pr,ezes Macedońskiej Akademii Nauk, Michaiło Apostolski, wysoko ocenił przebieg tej imprezy naukowej kierując m. in. ciepłe słowa pod adresem Polski. Warto tu podkreślić pełne zaangażowanie sekretarza Tow. Naukowego m. Bitoli, mgra Trajko Ognenowskiego. Stał on na warcie przez cały czas trwania sympozjum. Witał gości, dyżurował do godz. 22-ej. Dzięki niemu Tow. Naukowe m. Bitoli ma na swoim koncie duży dorobek. Wydaje regularnie serię "Prilozi" �352 Kro'llJka i skupia liczne grono profesorów Uniwersytetu Bitoli, nauczycieli szkół średnich, inżynierów, agronomów, lekarzy i pisarzy. Członkami tego towarzystwa są także uczeni z kilku krajów europejskich. Materiały sympozjum zostaną ogłoszone drukiem przez Macedońską Akademię Nauk. Kole Simiczijew STAN WIEDZY O ZAKAUKAZIU. KONIFiEIImNlC'JA NAUKOWA W LODZI1!,IM - 35 U$rr<mAJDA 1980 R. W Uniwersytecie Lódzkim działa od czerwca 1977 r. Interdyscyplinarny Zespół Po1s'~o-Zakaukaskich Badań Naukowych, założany i kierowany przez prof. L. Straszewicza, mający W programie prowadzenie i popieranie badań nad środowiskiem przyrodniczym i społecznym Zakaukazia, badanie stosunków polsko-zakaukaskich oraz popularyzowanie tematyki zakaukaskiej. W dniach 24 - 25 XI 1980 zorganizowana została przez ten Zespół pierwsza konferencja z udziałem .zaproszonych osób, zajmujących się w jakiejś mierze problemat:rką naukową dotyczącą Zakaukazia. Z polskiej strony uczestniczyło w niej kilku historyków i geografów, 4 etnografów, 2 orientalistów, 2 przyrodników, a niektórych referatów słuchali także studenci etnografii. Przybyło także 2 przedstawicieli wyższych uczelni w Baku i l historyk z uniwersytetu w Ma.chaczkala, stolicy Dage5łtanu; zabrakło zapowiedzianych 2 przedstawicieli Gruzji. Zadaniem tej konferencji było przedstawienie informacji o aktualnym stanie Wiiedzy i polskicll badań na Zakauikaziu, omówienie możliwości, potrzeb badawczych i publikacji oraz zacieśnienie współpracy między nielicznymi u nas, rozprosz.onymi pracow,ndikami nauki zajmującymi się w PoLsce badaniami nad geografią, historią, etnografią, literaturą i językami, a także przyrodą krajów zakaukaskich. Stwierdzono m. in., że po okresie dużego zainteresowania ludami i historią Kaukazu w XIX w. i wcześniej, zapoczątkowanym przez niezwykle obszerne i wybitne na ówczas dzieło T. Krusińskiego jeszcze w l-ej połowie XVIII w., w wieku XX zainteresowanie to przejawia się słabo mimo dużej i wieloaspektowej atrakcyjności tego obszaru na styku Europy i Azji. W trakcie obrad przedstawiono następujące referaty (w kolejności ich wygłaszania): doc. A. Slączka (UJ), "Rozwój serii osadowych i wulkanicznych obszaru zakaukaskiego"; dr A. Kownacki (PAN, Kraków), "Badania fauny w wysokogórskich potokach Zakaukazia"; dr J. K. Janczak (UL), "Stan i potrzeby polSlkich badań nad historią A'zeI1bajdżanu"; prof. KasZJkajew (Machaczkała), "Historyczne związki Polski z Dagestanem"; dr A. Pisowicz (UJ), "Znajomość języka i literatury ormiańskiej w Polsce w XIX i XX w."; mgr J. Kotlicka (UL), "Stan wiedzy geograficznej o Zakaukaziu w świetle polskiej literatury przedmiotu"; prof. M. Sadychow (Baku), "Rola rosyjskiej kultury w powstawaniu i rozwoju pols'ko-azerbejdżańsklich po:wiązań literackiich"; prof. B. Ba["aIIlowski (UL), "Stan i potrzeby polskich badań nad historią ~uzji"; doc. J. Braun (UW), "StalIl i potr!2leby polskilch badań nad ję:)'Ikiem i literaturą gruzińską"; dr A. Woźniak (UW), "Kultura ludowa Gruz']i w pracach pols~ilch do poozątku XX w."; prof. Atakiszijew (Baku), "Rozwój oświaty w Azerbejdżanie"; doc. S. Liszewski (UL), "Atrakcyjność turystyczna Gruzji w świetle polskich metod badawczych"; mgr C. Kulesza, "Polskie badania nad Dagestanem i północnym Kaukazem w XIX wieku". �353 Kromka Warto podkreślić, że wygłoszony został wprawdzie tylko jeden referat przez etnografa, lecz każdy z referatów, dotyczących historii, języka luL literatury, dotykał spraw wiążących się z tematyką etnograficzną, a nięktóre z dawniejszych badań i źródeł mają wartość dla różnych dyscyplin naukowych, w tym etnografii. W dyskusji końcowej podkreślono celowość wydawania serii polskich prac poświęconych Zakaukaziu względnie całemu Kaukazowi, a także wlaściwego wykorzystania· dorobku dawnych polskich badaczy i podróżników po Kaukazie. Wspomniano o potrzebie i możliwości przygotowania Słownika wiedzy o przyroodzie,ludach i kulturach Kaukazu. Omawiana konferencja przyczyni się niewątpliwie do skonsolidowania i być może też poszerzenia polskich prac nad historią i kulturami ludów Kaukazu, w tym również w zakresie etnografii. Do tej pory powojenne publikacje polskie z zakresu etnografii Kaukazu ograniczają się do niewielu recenzji i sprawozdań oraz paru niewielkich artykułów. Napisano też 8 prace magisterskie dotyczące tematyki kaukaskiej, po jednej w katedrach etnografii Warszawy, Poznania i Wrocławia. Pierwszą dużą pracą będzie rozprawa dr A. Woźniaka z Katedry Etnografii UW, poświęcona kulturze ludowej Gruzji w XIX w. Poważną trudność dla naszych zainteresowań badawczych kulturami Kaukazu stanowi nieznajomość języków tego obszaru. Tylko 1 etnograf czyta nieco po gruzińsku, poza tym 1 historyk opanował biernie ten język, inny zaś historyk korzysta z prac w jęz. azerbejdżańskim. Obfita literatura naukowa w jęz. rosyjskim nie dla wszystkich zagadnień jest dość pełna, może jednak stanowić wystarczającą podstawę do opracowania różnych szczegółowych zagadnień, a także dla spopularyzowania wiedzy o ludach i kulturach Kaukazu w Polsce. Edward 15-LECIE SEKCJI FOLKLORYSTYCZNEJ PZKO W CZESKIM Pietraszek CIESZYNIE Od 1965 r. rozwija działalność Sekcja Folklorystyczna przy Zarządzie Głównym Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego w Czeskim Cieszynie. Znana jest ona zarówno na terenie swej działalności, jak również w Polsce. Jej pracownicy mogą wykazać się rzetelnym dorobkiem riaukowj"m, zbierackim, dokumentacyjnym i popularyzatorskim. Wymieńmy choćby trzy znane nazwiska: Daniel Kadłubiec, Józef Ondrusz i Karol Piegza. Oni też jakby uc'ieleśnia1i dążenia i aspiracje Sekcji. Pierwszy, D. Kadłubiec, poświęca się szeroko zakrojonej pracy badawczej w dziedZlinie ku1tury ma,teI1ialnej, folkloru, języka, gwalry; J. Ondrusz jest literatem, opracował regionalny folklor, jest zbieraczem i historykiem ludoznawstwa na Śląsku Cieszyńskim; trzeci z wymienionych, K. P;iegza, reprezentuje najbardziej powszechny typ ludowego zbieracza, entuzjasty twórczości folklorystycznej, którą wzbogaca własną twórczością. Sekcja Folklorystyczna pracuje w wielu dziedzinach. Organizuje zbieractwo, szkoli entuzjastów, urządza Dni Folkloru, zaprasza na posiedzenia, współpracuje z instytucjami i placówkami podobnego typu w Czechosłowacji i w Polsce. Zajmuje się ogłaszaniem różnego rodzaju utworów - bajek, fraszek, podań, pieśni, folkloru dziecięcego, opisów starych zwyczajów, tańców, strojów, klechd, "godek", przysłów, prognostyk itd. Zdumiewa szerokość spojrzenia i zainteresowań zważywszy, że gros wszel:l3 "Lud" - tom 65 �354 .Kromka kich prac odbywa się w ramach pracy społecznej, szlachetnego społecznikowstwa,. tak charakterystycznego w przeszłości i również dzisiaj dla śląskich folklorystów. Nie zawsze dostrzegana jest pomoc udzielana różnym zespołom folklorystycznym, teatralnym, pieśni i tańca. Bez pogłębionej fachowej pomocy członków Sekcji Folklorystycznej trudno by było sobie wyobrazić cały ruch amatorski na Śląsku Cieszyńs!kim, kT'Ze!Wiącypięikne tradycje ludoiWe. .lifi DamboTsky ETNOGRAFICZNA DOKUMENTACJA I ARCHIWUM NAUKOWE - ORGANIZACJA I UDOSTĘPNIANIE W MUZEUM Narastająca z każdym rokiem ilość materiałów muzealnych zawierających informacje etnograficzne już dosyć dawno zrodziła problemy metodologiczne w dokumentacji archiwalnej. Poszczególne muzea same, lub co najwyżej przy ograniczonej współpracy z zaprzyjaźnionymi placówkami starały się, w mniej lub bardziej rozwiniętej formie,. rozwiązać ten problem. W wyniku tych jednostkowych poczynań powstał nowy dylemat, a mianowicie okazało się, że gromadzenie źródeł bęz jednolitego sposobu iICh porządkowania oraz udostępnienia dalflych, utrudnia lub nawet uniemożliwia ich wykorzystanie. Świadomość, że ,partykularne choć często cenne inicjatywy nie mogą przynieść oczekiwanego rezultatu, tj. jednolite) koncepcji archiwizowania i systemu informacji muzealnej, stworzyła potrzebę konfrontacji doświad'czeń. Szansę podjęcia wspólnej pracy dała konferencja naukowa pt. "Etnograficzna dokumentacja i archiwum naukowe w muzeum - organizacja i udostępnianie", Konferencja odbyła się w Toruniu w dniach ]4 - 15 III 1980 r. pod patronatem trzech instytucji: Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków, Muzeum Etnograficznego w Toruniu oraz Towarzystwa Przyjaciół Muzeum Etnograficznego w Toruniu i zgromadziła pracowników muzealnych, jak również naukowców, którym sprawy dokumentacji są szczególnie bliskie; przybyli również przedstawiciele władz miejskich 'i resortowych. Mgr Aleksander Błachowski w imieniu organizatorów konferencji powitał gości i sprecyzował cele konferencji w następujący sposób: 1. Poznanie stanu dokumentacji etnograficznej w muzeach polskich i zagranicznych. 2. Ustalenie potrzeb etnograficznych archiwów w muzeach w zakresie koncepcji organizacji ,metodyki i systematyki. 3. Zebranie wniosków, które mogą służyć do opracowania wzorcowego archi'wum etnograficznego w muzeach. Tak sformułowanym celom konferencji odpowiadały wyraźnie rysujące sięgrupy tematyczne wygłoszonych referatów, jak i zasadnicze nurty dyskusji. W referacie inauguracyjnym "Stan obecny etnograficznych archiwów naukowych w muzeach polskich" mgr A. Błachowski w oparciu v przeprowadzoną w listopadzie 1979 r. ankietę nt. dokumentacji etnograficznej i archiwów muzealnych zapoznał zebranych ze stanem faktycznym. Wyniki ankiety oraz doświadczenia wynikające z wieloletniej praktyki muzealnej pozwoliły mgr. Błachowskiemu na sformułowanie indeksu problemów do rozwiązania z zakresu dokumentacji i archiwistyki. Sądzę, że warto tu przytoczyć wgpomniany indeks, �Krotuika 355 w sposób syntetyczny przedst'a,wiający problemy prorusza.ne w większości wygłoszonych referatów. Indeks obejmuje następujące zagadnienia: I. Grupa naukowo-metodologiczna: sprecyzowanie. minimalnej normy merytorycznej determinującej wartość źródłową poszczególnych rodzajów materiałów i dokumentacji dla celów naukowych; uściślenie l ujednolicenie terminologii archiwistycznej i etnograficznej; zdefiniowanie rodzaju materiałów i dokumentacji, które powinny być zaliczone do etnograficznego archiwum w muzeum; zdefiniowanie pojęcia jednostki dla wszystkich rodzajów archiwaliów; opracowanie uniwersalnego tezaurusa haseł etnograficznych. II. Problem modelu archiwum: ustalenie minimum organizacyjnego; opracowanie instrukcji dotyczącej zasad organi!za:cji i obszaTu meryltoryczmego (i!nstrukcja powinna funkcjonować jako przepis w zakresie gromadzenia archiwaliów); opracowanie wzorów dokumentów i znormalizowanie druków; opracowanie wzorów urządzeń i wyposażenia technic'ZJnego dla archiwów; opracowanie instrukcji dOltyczące'i zasad prod'iJlaktytki ~o11'Serwat{)rBkie<j. III. Problemy integracji międzyresortowej: stworzenie formalnej płaszczyzny współpracy i koordynacji dla różnych resortów w zakresie archiwistyki; określenie statusu archiwum etnograficznego w muz·eum; opracowanie przepisów prawnych dotyczących prac i obowiązków pracowników muzealnych. Charakter wprowadzający w teoretyczne zagadnienia dokumentacji etnograficznej i systemu informacji w Polsce miał referat doc. dr hab. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej "Organizacja i opracowanie etnograficznych materiałów archiwalnych ze szczególnym uwzględnieniem ',muzeów", w którym autorka ponadto zapoznała zebranych z różnymi systemami dokumentacyjnymi funkcjonującymi w zagranicznych archiwach naukowych. Zagadnienie zagranicznych systemów dokumentacyjnych omawiały również referaty: dra Petera Sulera z Walaskiego Muzeum v Prirode w Rożnowie (na podstawie osiągnięć wspomnianego muzeum) oraz mgra Grzegorza Skalskiego z Muzeum Etnograficznego w Poznaniu "Systemy dokumentacyjne w Musee' National des Arts et Traditions Populaires w Paryżu". Przedstawienie problemów dokumentacji w szerszym aspekcie oraz porównanie własnych poczynań z doświadczeniami placówek zagranicznych pomogło w uświadomieniu potrzeby rozwiązania najbardziej palących problemów. Grupa referatów wygłoszonych w czasie sesji popołudniowej zapoznała zebranych ze stanem dokumentacji etnograficznej w muzeach polskich, a zaprezentowane problemy były wyrazem codziennych kłopotów muzealników polskich. W tej grupie tematycznej 'referaty wygłosili: mgr Magdalena Maria Parnowska, "Archiwum naukowe w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie - problemy klasyfikacji, organizacji i udostępniania"; mgr Hanna Muzalewska, "Archiwum naukowe Muzeum Etnograficznego w To'runiu"; mgr Wanda Daszykowska, "Organizacja i zasób archiwum Działu Etnograficznego Muzeum Okręgowego w Rzeszow,i'e"; mgr Andrzej Ra1taj, "Dokumentacja naukowa muzealiów etnograficznych na przykładzie Muzeum Etnograficznego w Krakowie"; mgr Grzegorz Skalski, "Problemy etnograficznej dokumentacji muzealnej. Problemy i propozycje" ogólne podsumowanie najistotniejszych spraw. W nawiązaniu do faktu, iż podstawowym zadaniem muzeum jest zbieranie, przechowywanie, konserwacja, dokumentacja i upowszechnianie materialnej rzeczywistości, jeszcze raz podkreślono konieczność stworzenia w muzealnictwie polskim zespołu zjawisk określanych ogólnie jako inf0rmacja naukowa. W nowopowstałej strukturze należałoby uwzględnić powiązania pomiędzy jej poszczególnymi jednostkami, tak aby umożliwić przepływ informacji niezależnie od centrów zarzą- • �Kronika 356 dzania systemem, oraz wyznaczyć jednostkę nadrzędną, która zajęłaby się opracowaniem i wdrożeniem systemu. Drugi dzień obrad poświęcony był roznym typom etnograficznej dokumentacji naukowej z jakimi ma kontakt pracownik muzealnictwa. Prof. M. Priifferowa w referacie "Uwagi dotyczące identyfikacji źródeł etnograficznych oraz wartości różnych form ich dokumentacji" zwróciła uwagę na konieczność dokumentacyjnego zabezpieczenia autentyczności obiektów już w momencie ich pozyskania. Na temat kanty kaitalogQwej - podslt1a!Wowegoelementu naukowej dokumentacji mówił mgr Jan Swięch z Muzeum Etnograficznego w Toruniu. Mgr Roman Tubaja referował zagadnienia etnograficznej dokumentacji muzealnej obiektów nieruchomych w terenie. Mgr Andrzej Górski (Wolsztyn) zapoznał zebranych z inwentaryzacją zabytków przeznaczonych do muzeów na wolnym powietrzu. Na zakończenie tej części konferencji mgr Krystyna Tubaja mówiła o dokumentacji zbio'rów z zakresu folkloru muzycznego w świetle wymagań muzealnictwa etnograficznego. Wygłoszona w tej części konferencji grupa referatów uwypukliła pilną potrzebę podjęcia działań zmierzających do ujednolicenia terminologii nie tylko stricte etnograficznej, lecz również archiwistycznej. Ze względu na dużą rozpiętość zagadnień będących przedmiotem zainteresowań etnografii i zróżnicowanych metod ich rejestrowania konieczne jest, aby w rozwiązywaniu powstałych problemów wzięli udział etnografowie a różnych zainteresowaniach, wspierani przez specjalistów z dziedzin pokrewnych. Omawiana konferencja miała duże znaczenie dla dalszego rozwoju naukowej dokumentacji etnograficznej i być może była punktem zwrotnym w sferze działań meto·dologiclJno-organizacyjnych w tej dziedzinie. NajWliększym jednak osiągnięciem i wartością konferencji było sformułowanie wniosków, które w przypadku podjęcia kroków dla ich realizacji zmierzałyby: po pierwsze - do nawiązania porozumienia między resortami w sprawie dalszej organizacji prac nad budową systemu informacji w naukach społecznych, po drugie - do wykorzystania czasopism etnograficzno-muzeałnych dla publikacji doświadczeń wynikających z prowadzenia prac dokumentacyjno archiwalnych oraz po trzecie - do stworzenia warunków dla działania komisji, która współpracując z przedstawicielami innych dyscyplin zajęłaby się opracowaniem zagadnień uściślenia koncepcji i dokumentacji muzealnej zarówno od strony organizacyjnej, jak i prawnej. Na zakończenie pragnę podkreślić miłą atmosferę w jakiej przebiegała konferencja. Organizatorzy zapowiedzieli również opublikowanie wygłoszonych na konferencji aTttyikułów w "RocZin~ku Muzeum Etnograficznego" w Toruniu. Iwona Wiktor 50 LAT MUZEUM ARCHEOLOGICZNEGO I ETNOGRAFICZNEGO W LODZI W styczniu 1981 r. Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Lodzi obchodziło swój złoty jubileusz. Historię tego Muzeum należy podzielić na 4 okresy, w których nosiło ono różne nazwy: 1) lata 1931 - 1939 - Miejskie Muzeum Etnograficzne, 2) lata 1940 - 1944 - Miejskie Muzeum Prehistoryczne, 3) lata 1945 - 1955 - dwa odrębne muzea, mieszczące się w jednym gmachu - Miejskie Muzeum Etnograficzne i Miejskie Muzeum Prehistoryczne, 4) od 1956 r. - do chwili obecnej Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Lodzi. Miejskie Muzeum Etnograficzne w Lodzi powstało z dniem 1 stycznia 1931 r. �Kronika 1. Stroje TUIll~"ÓW li Jamy IbUddyjsikie,go Elkspo:IlOIW,anew Mi1ejlSkliJmMU2l6U!ID 'C1ll31 r.). iaetP'r,<><:Irt.Lkcj'a rz: c.7'asopiJSIIlIll "Łódź w imlus1IDacjli" 1931, nr ~ 357 iE1mo'gIlatJJc:znym s" 4. w wyniku podjętej w latach 1929- 1930 reorganizacji muzealnictwa łódzkiego i podzielenia zbiorów dawnego Muzeum Miejskiego pomiędzy trzy samodzielne muzea. Pierwszym kierownikiem Miejskiego Muzeum Etnograficznego został mgr Jan Manugiewicz etnolog, absolwent Uniwenytetu Warszawskiego. Początkowo Muzeum mieściło się w prawej oficynie donm przy ul. Piotrkowskiej 91. a w drugiej połowie 1934 r. otrzymało nową. bardziej reprezentacyjną siedzibę we frontowym budynku pałacu Heinzlów przy ul. Piotrkowskiej 104, której uroczyste otwarcie nastąpiło 24 listopada 1935 r. W początkach swego istnienia Miejskie Muzeum Etnograficzne zajmowało powierzchnię wynoszącą ok. 290 m2• a jego zbiory na przełomie lat 1930/1931 zawierały 343 eksponaty (269 etnograficznych i 74 archeologiczne); natomiast w przededniu drugiej wojny światowej dysponowało już powierzchnią wynoszącą ok. 1000 m2 (w większości przeznaczoną na wystawę) i zbiorami liczącymi ok. 14000 zabytków. Znaczną ich część stanowiła archeologia, następnie etnografia Polski (w tym przewaga zabytków z terenów Polski środkowej i Kielecczyzny) oraz etnografia krajów pozaeuropejskich (Ameryka Południowa, Ameryka Środkowa, Afryka Zachodnia i niewielki zbiór zabytków z róż'ny,ch terenów Azji oraz Po1rnezji). Ponadto Muzeum posiadało małą �358 2. F'raglment :wystawy Kronika Miejskie~o Muzeum ~t1ll,Qg'raf~c::1Jneg,Q (1931 r.). p~sma "Łódź :w i]liustr,acji" 1931, ,nr 22, s. ,5. Reprodukcja fi: CflaSQ- kolekcję numizmatyczną, a także archeologii śródziemnomorskiej. W 1932 r. wydano pierwszy zeszyt czasopisma "Wiadomości Ludoznawcze", początkowo firmowanego przez Muzeum, a od drugiego numeru - przez Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Ludoznawczymi i Archeologicznymi w Łodzi. Wydawnictwo ukazywało się do 1934 r. W początkach okresu okupacji hitlerowskiej, kierownictwo Miejskiego Muzeum Etnograficznego przejął niemiecki archeolog - dr Walter Frenzel. W 1940 r. wydzielono zbiory archeologiczne i utworzono z nich Miejskie Muzeum Prehisto· ryczne (Stiidtisches Museum fur Vorgeschichte) w ramach nadrzędnej jednostki tzw. "Hauptverwaltung der Stiidtischen Museen". Po śmierci W. Frenzla w początkach 1941 r. kierownikiem tego Muzeum został dr Walter Grunberg - również archeolog, a przy końcu okresu okupacji funkcję tę pełnił konserwator muzealny Alois Vogel. Zabytki etnografii pozaeuropejskiej sprzedano w 1942 r. Miejskiemu Muzeum Etnologicznemu (Grassi-Museum) w Lipsku za sumę 7500 RM, które zatrzymało część zabytków w sWoich zbiorach, a pozostałe odsprzedało w łatach 1942 - 1943 Muzeum Etnologicznemu w Hamburgu, Miejskiemu Muzeum Etnologicznemu (Rautenstrauch-Joest-Museum) w Kolonii oraz Instytutowi Etnologii Uniwersytetu w Getyndze. Zabytki etnografii polskiej, białoruskiej i ukraińskiej zostały w okresie okupacji hitlerowskiej CZęSClOWOzniszczone i rozproszone, a pozostałe - bezładnie zmagazynowane, co przyczyniło się do ich dewastacji. W tym okresie główna siedziba Muzeum mieściła się w budynku dawnego Magistratu przy Placu Wolności 14. Pomieszczenia muzealne były rozrzucone po róż- �Kronika 359 3. Piiemvme bad'ania 'archeolO'~iozne podjęte prz€rl: Mi~Jsltie MU!zeumIEtrrogi"aticme 'W 1931 r. rwykqp z odstonięty.mi .~obami. ciałopail.nymi k'ultury' łiU.żY!Clkiej z ~oki .brą,zu. Rep.rodUlkcja z 'crLaso,pisma,,:W~adomOŚCli Ludo2lna~e" t931, rz:.l, s. 10. w Sie1'pOiWie(Lęca:ycllrie)- nych piętrach i w tym samym budynku funkcjonowały równocześnie urzędy administracji niemieckiej. W późniejszym okresie okupacji wystawę przeniesiono do lokalu przy ul. Piotrkowskiej 17, pozostawiając w gmachu przy Placu Wolności magazyny i pracownie. Po drugiej wojnie światowej, na podstawie zbiorów dawnego Miejskiego Muzeum Etnograficznego, powstały dwa odrębne muzea: Miejskie Muzeum Prehistoryczne i Miejskie Muzeum Etnograficzne, stanowiące początkowo własność Gminy m. Łodzi, a na przełomie lat 1949/1950 upaństwowione i przemianowane na Muzeum Archeologiczne w Łodzi oraz Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Od chwili powstania oba muzea mieściły się we wspólnym gmachu przy Placu Wolności 14. Miejskie Muzeum Prehistoryczne powstało oficjalnie 14 maja 1945 r., a już 27 maja tego roku udostępniło publiczności pierwszą w Polsce Ludowej wystawę archeologiczną, prezentującą rozwój społeczeństw na ziemiach polskich od -okresu wspólnoty pierwotnej do początków państwowości. Dyrektorem nowopowstałej placówki został prof. dr hab. Konrad JaŻdŻewski. Ilość zabytków ocalałych po okresie okupacji wynosiła ok. 10 150 pozyc:ji katalogowych. Ponadto Muzeum posiadało 68 zabytków archeologii klasycznej, przekazanych później Muzeum Narodowemu w Warszawie oraz 142 numizmaty. Przeważająca część zbiorów archeologicznych, zarówno przedwojennych, jak i pochodzących z badań prowadzonych podczas okupacji, przetrwała okres wojny. Okupanci wywieźli tylko najcenniejsze zabytki, posiadające przede wszystkim wartość materialną. Częściowo od- �Kronika 360 4. Fragme-nt pierwszej po wojlrl~ewystawy stałej airchJi~ M!LejskiiegoMuzeum Eltmograf~=ego. :MAJlZe.um iAJrcheologdozne;god Etn~,afdozne~o IWwdzi. Fot. zyskano również księgozbiór. W 1951 r. Muzeum rozpoczęło druk serii wydawnictw popularno-naukowych p.n. Biblioteka Muzeum Archeologicznego w Łodzi, wydawaną do dziś jako "Bib1iot'eka Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi". W IMa-ch 19'51 - 1954 ukazały się c~tery pozycje tej serii. Roz.poczęto także' na wielką skalę badania archeologiczne w Polsce środkowej, w okolicach Kalisza, na Kujawach i na terenie Jury Krakow:sko- Wieluńskiej. MU;2)eumpodejmo-wało wspólne badania z ówczesną Katedrą Prehistorii (później Archeologii) Uniwersytetu Łódzkiego i Kierownictwem Badań Nad Początkami Państwa Polskiego, bowiem dyrektor Muzeum - prof. dr K. Jażdżewski pełruł jed,nocześnie funkcję kierownika Katedry i kierownika prac wykopaliskowych w Gdańsku i w Łęczycy. Miejskie Muzeum Etnograficzne rozpoczęło oficjalną działalność 20 kwietnia 1945 r., z chwilą przejęcia kierownictwa tej placówki przez dr Janinę Krajewską - przed wojną kierującą Muzeum w Gdyni. Otwarcie pierwszej wystawy etnograficznej odbyło się 17 listopada 1945 r. Ze zbiorów ocalało około 1500 zabytków, w tym ok. 162 z etnografii pozaeuropejskiej. Program badawczy tego Muzeum przewidywał badania i gromadzenie zbiorów z Polski środkowej, jak również objęcie nimi innych regionów Polski. W pierwszym powojennym dziesięcioleciu, poza uzupeŁnian:iem :lldewastowanych kolekcji, prowadzono początkowo badania w OpO'czyńskiem, Kieleckiem i Rzeszowski€m, a od 1950 r. rOllpoczęto systematyczniejszą działalność na terenie Polski środkowej. W 1952 r. Muzeum opublikowało dwa własne wydawnictwa: Katalog garncarstwa ludowego woj. rzeszowskiego (praca zbiorowa pod redakcją J. Krajewskiej) i Naczynie w kulturach ludowych katalog wystawy objazdowej, opraco-cowany przez J. Krajewską. �Kremika 361 Działalność oświatowa muzeów Archeologicznego i Etnograficznego początkowo koncentrowała się na obsłudze zwiedzających na terenie gmachu i zapewnianiu frekwencji na wystawach. Szczególnego podkreślenia wymaga inicjatywa organizowania wystaw objazdowych, eksponowanych w ciągu kilku lat w wielu miejscowościach Polski. Pierwsze rozpoczęło tę działalność Muzeum Etnograficzne wystawą "Naczynie w kulturach ludowych", która ''I,' miesiącach: lipiec-październik 5. :RIlaJkat pierlW5<Zej JWYStialWy objaz.dowej. MJuizeum \EltIIl~ego ,w ·mierza Wec1a). Fot. T . Klll.'l'pińSki {.archiwum MJuzeum A:rcheoa.ogi~ iW ł:JO,dizl (projekt 1K<3tlll. ł 'EtIliOgra1llcznego \Łodrzi). 1951 r. była prezentowana aż w 22 miejscowościach w centrum kraju, a w latach 1952- 1953 krążyła po województwach północnych i południowych. W 1954 r. przejęto z Muzeum Etnograficznego w Krakowie wystawę objazdową pt. "Historia wsi" i eksponowano ją w ciągu tego roku na terenie Kurpiowszczyzny, a od 1955 r. Muzeum Etnograficzne w Łodzi zaczęło prezentować drugą własną wystawę tego typu pt. "Len w kulturze ludowej". Muzeum Archeologiczne miało również swoją wystawę objazdową - "Od motyki do traktora", która rozpoczęła podróż po Polsce w 1954 r. i w lataich 1954 - 1955 odwiedziła 64 miejscowości. 1 stycznia 1956 r. oba muzea zostały połączone w jedną instytucję - Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi - pod dyrekcją prof. dra K. Jażdżewskiego. Kierownictwo naukowe zespołu działów etnograficznych powierzono prof. dr Kazimierze Zawistowicz-Adamskiej, która sprawowała je do 1962 r. Następnie funkcję tę pełnili kolejno: dr Maria Misińska (1962), dr Jan Piotr Dekowski (od 1963 r.), mgr Witold Nowosz (od 1968 r.), mgr Elżbieta Władykowa (od 1977 r. do chwili obecnej). Zespołem działów archeologicznych kierowali: dr Waldemar Chmielewski (od 1956 r.), dr Lidia Gabałówna (od 1963 r.), mgr Aldona Chmielowska (od 1967 r.), dr Henryk Wiklak (od 1970 r.), dr Aldona Chmielowska (od �362 KroThika 1974 r. do chwili obecnej). Od 1 marca 1979 r. funkcję dyrektora logicznego i Etnograficznego pełni dr Andrzej Mikołajczyk. O rozwoju Muzeum w ciągu 25 lat najlepiej świadczą liczby: rok 1956 1980 I. pracowników 64 SI zbiory księgozbiór arch. 20727 num. 10718 eln. 10992 poz. kat. arch. 86566 hum. 46 567 etno 20430 Muzeum Archeo- pow. użytkowa (w tym pow. wystaw) S 275 2364,49 m2 (700,15 m2) _._--- 26766 -------- ok. 5800 m2 ok. (l 000 m2) W chwili łączenia się Muzeum Archeologiczne mialo 6 działów naukowych (łącznie z powstałym w 1948 r. Działem Numizmatycznym), a Muzeum Etnograficzne - 3. Obecnie gromadzi zbiory i opiekuje się nimi 14 działów naukowych, tworzących dwa zespoły: Archeologiczny i Etnograficzny oraz samodzielny Dział Numizmatyczny. W 1967 r. otwarto w Zespole Etnograficznym nowy Dział Kultur Ludowych Krajów Pozaeuropejskich na podstawie części dawnych zbiorów przedwojennych, rewindykowanych w tym roku z Muzeum Etnologicznego w Lipsim i zachowanych po wojnie nielicznych zabytków, w 1971 r. - Dział Kultur Miejskich, zajmujący się badaniem kulitur mieszczańskiej i robotniczej, a od 1979 r. działalność Zespołu poszerzono a nową tematykę - widowiska lalkowe. Poza podejmowaniem nowych tematów badawczych, wynikających z powstania nowych działów, Muzeum w swej działalności naukowej dątyło do najpełniejszego opracowania, zarówno osadnictwa pradziejowego, jak i obrazu oraz przemian kultury ludowej w Polsce środkowej. Ponadto, opierając się na statucie, uprawniającym do prowadzenia badań na terenie całego kraju, kontynuowano badania acheologiczne na Kujawach (koncentrując się szczególnie na epoce neolitu) oraz w woj. kaliskim - przede wszystkim na stanowiskach 7. okresu rzymskiego; natomiast penetracją etnograficzną objęto Podlasie, Opolszczyznę, Karpaty (Zywieckie i Podhale), Kaszuby i Lubelskie. Jednym z zasobniejszych działów Muzeum jest Dział Numizmatyczny, posiadający w swoich zbiorach numiz.maty różnych krajów z różnych okresów historycznych, wśród których na szczególną uwagę zasługują: systematycznie gromadzony zbiór monet antycznych i wczesnośredniowiecznych, znaczna kolekcja skarbów monet i innych środków p]!a<bniczychoraz kolek.cja banJk;not6w. P·oza gromadzeniem i opracowywaniem zabytków, Dział prowadzi badania dziejów obiegu pieniężnego na ziemiach Polski. Konserwacją zbiorów zajmuje się Dział Konserwacji i Badań nad Technologią Zaby;tków, który obecnie skł·ada się z sześciu pracowni konserwatorskich. W ramach tego Działu Muzeum rozpoczęło (jako jedyne dotąd muzeum w Polsce) badania nad oznaczaniem wieku zabytków metodą fizyko-chemiczną C-14. Pierwszą aparaturę do tego rodzaju badań zainstalowano w 1966 r., a w 1974 r. Muzeum otrzymało aparaturę nową, znacznie ulepszoną. pozwalającą na rozpoczęcie poważniejszych prac na skalę ogólnopolską. W 1956 r. Muzeum rozpoczęło druk naukowego wydawnictwa "Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi (seria archeologicz- �Kronika 363 6. Wnętrze pTla,cOIWIIlil1adliocherruiozmej DZJiabu Kionserw,acji kÓIW - i Badań ,nad Technol'ogią Zabytfil',al~ment szl~ocIkdJej ,a,paI'a,bury <1:0 badań ,clhrono1ogiii ll:a,bybk6w metodą C-'l4. Fot. T. KOO1Piń~k:i1(,a,rcIhiiJwlUm MwzelUm Arche,oLogiclzm,eg,o i >ElbIlJog"'af:L<lzne~o w Łodzi).. na)", od 1957 r. ukazującego się w dwóch seriach: archeologicznej i etnograficznej. Do końca 1980 r. wydano 26 tomów serii archeologicznej i 20 tomów etnograficznej, a w czerwcu 1980 r. złożono do druku pierwszy tom tqeciej serii: numizmatycznej i konserwatorskiej. W dalszym ciągu Muzeum wydaje pozycje "Biblioteki Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", w której ukazało się dotąd 17 numerów oraz liczne inne wydawnictwa przewodniki, foldery i plakaty. Działalność oświatową, prowadzoną od 1966 r. przez samodzielny Dział Naukowo-Oświatowy, w dużym skrócie określają wymienione niżej liczby. W latach 1957- 1980 zorganizmvano: 4 eikspo'zycje stałe o temaityce a'l.1che:o'1ogicznej,numizmatycznej i etnografiCizmej, 225 wystaw cza'sowych, 288 ekspozycji wystaw oświatowych, 6 wystaw objazdowych, eksponowanych w muzeach krajowych, 2216 odczytów oraz pokazano pubHczJnośd muzealnej 3621 filmów popula<r>no-naukowych. Do osiągnięć wystawienniczych roku 1980 należy zaliczyć pierwszą w dziejach Muzeum, własną wystawę zagraniczną pt. "Obieg pieniężny w Polsce w XVII - pocz. XIX w.", eksponowaną w Muzeum Numizmatycznym Narodowego Banku Kuby w Hawanie oraz otwarcie pierwszej w Polsce wystawy muzealnej prezentującej widowiska lalkowe na przykładzie eksponatów etnograficznych, lalek teatralnych i lalek filmowych (wystawa pt. "Od turonia do Colargola"). Zasługującą na podkreślenie specyfiką pracy oświatowej jest działalność dydaktyczna, prowadzona przy współpracy z Kuratorium Oświaty i Wychowania, polegająca �364 Kranika 7. Sikaxb :moll1et po[sikJich i obcy'ch uikxy,ty 'W polioiWie XVII ,WIieku ,w :mie,jSClOiWlOŚlCd Grodziec, WQj. lK,onliln <'ze 'lJ1lwolrÓiW DtiaŁu iNiU,miJzmatYC>2Jl1ego).FQIt. T. iK,a'l"piń,s,ki (arohiIWum Miuzeum ,AJr,(lheologLcllJnego ii EtnlO\grafiJ=e~o iW Łodzi). 8. Koncert łódJzkiej kapeilJi podlw6xk'owej ,,,BallUciaxrz;e" W. IPloIhoreclk:i {Ia,rdlliwrum MiuzeJllm rAJr,che0'lQgicl'mego iW gmachiU iMJuzeum (19'75 :r.). i iE~grad'iIc"JIlJego iW ŁOOiZi). !Fot. �KTCmi1va 9. F.agment ,Pd 'bUlrO!Ilia do C01argQla", ,1980 :M1I2.eUiIIlAl1't<lhe<ll1og!i.cZlIlegIO d Etino~e~ wystawy 365 T. Fot. T. lK;a'l1pińsld w iłJQdzi),. (archiiw;um nie tylko na obsłudze wycieczek szkolnych, lecz przede wszystkim na wygłaszaniu specjalnych lekcji i pogadanek w gmachu Muzeum. Do zajęć tych wykorzystywano zestawy zabytków i przeźrGczy, filmy oraz fragmenty wystaw stałych, bądź też 'eks.po'zycje czasowe. W latach 1956 - 1980 wygłoszono 4047 lekcji i pogadanek dla 131 303 osób. 'I1rzeba rÓlWnież podkreślić, iż Muzeum Ar-cheolo,~cz.ne i Etnograficzne, jako pierwsze w Polsce rozpoczęłe) w 1958 r. organizowanie młodzieżowych obozów etnograficznych, a od 1962 r. również archeologicznych - dla uczniów szkół średnich. Akcję tę kontynuuje siG i naW€t rozszerza, obejmując nią od 1978 r. także młodzież zrzeszoną w Związku Har'cerstwa Polskiego. W latach 1959 - 1962 wybudowano nowych gmach Muzeum, który połączony z budynkiem dawnym - rozszerzył znac'wie jego powierzchnię użytkową. W akcie erekcyjnym, złożonym w fundamentach, napisano m. in. Oby gmach ten przetrwał wieki i przez wieki służył kulturze polskiej". Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi służyło kulturze - a należy dodać, że i w niemałej mierze nauce polskiej - dopiero pół wieku, jednakże jego dorobek liczy się już poważnie w skali kraju zarówno w zbiorach, efektach popularyzacji, jak i pokaźnej liczbie prac naukowych opublikowanych we własnych oraz w obcych wydawnictwach. H'" Teresa Łaszczewskll �366 Kromka SPRA,WOZDANIE Z LV NADZWYCZAJNEGO WALNEGO ZGROMADZENIA DELEGATOW PTL WE WROCŁAWIU (14 KWIETNIA 1980) UZUPEŁNIAJĄCEGO LIVWZD W ZAKOPANEM (23 WRZEŚNIA 1979) LV Nadzwyczajne Walne Zgromadzenie Delegatów odbyło się 14 kwietnia r. w Domu Kultury Związku. Zawodowego Pracowników Slużby Zdrowia we Wrocławiu (ul.' Kazimierza Wielkiego 45). Było ono jednocześnie zebraniem sprawozdawczo-wyborczym, wobec czego zgodnie z ustaleniami powziętymi na posiedzeniu Zarządu Główpego PTL w dniu 8 grudnia 1979 r. w Poznaniu wzięli w nim udział delegaci, którzy uczestniczyli w LIV WZD w Zakopanem. Warunek ten motywowany był faktem nie przeprowadzenia wyhorów na WZD w Zakopanem z uwa,gi na ZIaS'Złepebtl\lr:b~cj'e w dział1a'lności ustępującego Zamądu Głównego, wobec którego w wyniku kontroli agend, dokonanej przez inspektora finansowego PAN i Główną KOimis-ję Rewirzyjną PTL, Komils'ja ta (wybrana na WZD w 1976 r.), nie znalazła podstaw do wysunięcia wniosku o udzielenie wymaganego statutowo (,§ 37, p.d) absolutorium. Zasadniczą istotą tych per~urbacji, zauważonych przez GKR, były niedociągnięcia głównego księgowego w prowadzeniu księgowości PTL we Wrocławiu, wymagające podstawowego uporządkowania archiwaliów buchalteryjnych i usunięcia zauważonych uchybień zgodnie z wymogami obowiązujących przepisów finansowych (prowadzenie ewidencji), a także nie zastosowanie się przez Zarząd Główny do wymogów § 38 Statutu co do powoływania biegłego księgowego. Po zagajeniu WZD przez wiceprezesa prof. dr Dorotę Simonides, na przewodniczącą zebrania powołano mgr Marię Suboczową z Oddziału w Katowicach, która odczytała proponowany porządek dzienny, zaakceptowany następnie przez. delegatów: 1) o'dczytanie protokółu z 54 WZD w Zakopanem; 2) Sprawozdanie z działalności ZG PTL za ubiegłe półrocze (14 X 1979 13 IV 1980); 3) Sprawozdaniefinansowe Towarzystwa; 4) Sprawozdanie Komisji dis "Dzieł wszyststkich" O. Kolberga; 5) Sprawozdanie Komisji dis "Atlasu Polskich Strojów Ludowych"; 6) Sprawozdanie Komisji dIs Odznaczeń w PTL; 7) Odczytanie zaleceń pokontrolnych PAN i zarządzeń ZG PTL w tym względzie; 8) Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej PTL; 9) Sprawa udzielenia absolutorium, ustępującemu Zarządowi Głównemu; 10) Wybór komisji: matki, skrutacyjne~, wnioskowej, statutowej; 11) Dyskusja nad spralWCAZdanliamii zgłaszanie wniosków; 12) Odczytanie propozycji komisji (jak w p. 10); 13) Wyjaśnienie w sprawie przeprowadzenia wyboru nowych władz PTL; 14) Przeprowadzenie wyborów; 15) Zamknięcie obrad. Główna Komisja Rewizyjna, wskazując na zalecenia pokontrolne PAN i niewystarczające zarządzenia Zarządu Głównego jakie w tym względzie wydano, przy pozostawieniu nieznacznych niedociągnięć natury buchalteryjnej, zdecydowała się postawić wniosek o udzielenie absolutorium ustępującemu Zarządowi Głównemu PTL. Zobowiązano przy tym ustępujący Zarząd do usunięcia zauważonych niedokładności. Po dyskusji nad poszczególnymi punktami porządku dziennego sformułowano zapodania delegatÓIW do Komils·ji Wnioskowej: Ustalono podwyższenie składki członkowskiej PTL od 1 stycznia 1981 r. do 50,- zł (normalna) i 15,- zł (ul,gQWla)rocrz.nie, (:'0 sa.]a przyjęła przy dwóch głosach wstrzymujących się. Na nowo powołano Komisję dis "Atlasu Polskich Strojów Ludowych" w osobach: doc. dr hab. B. Bazielich, dr S. Chmielowski, dr E. Fryś-Pietraszkowa, 1980 �Kronika 367" dr K. Hermanowicz-Nowak, dr J. Kamocki, dr A. Tyszkowa, a na ·konsultanta za-· proponowano prof. dr A. Kutr'zebę-Pojnarową. Wniosek ten przyjęto jednogłośnie .. Stwierdzono brak statutowej działalności Oddziału PTL w Kielcach, wobec czego postanowiono Oddział ten zlikwidować przy jednym głosie wstrzymującym si~. Ustalono stan maljąt~owy Biblioteki PTL w ilości 12.000 dzieł zwartych i 26.000 woluminów, oszacowa1nych na ogólną sumę 1.565.449,90,zł. Zasygnalizowano, że z powodu trudności drukarskich w roku 1980 mogą być opóżnione 3 pozycji bibliograficzne. Omówiono istniejące dotychczas wystawy czasowe. W sprawach finansowych: po dniu 14 kwietnia 1980 r. planowano uzyskanif sumy przychodów w wysokości 3.179.700,- zł, z czego wykonano 2.249.023,- zł. Powołano Komisję dis projektu zmian i poprawek do Statutu PTL w osobach: dr K. Marcza!kowa C!przeIWodJnkząca), dr E. Jawo:r,ski, dr J. Kamacki, mgr J. Łapott i dr A. Posem-Zieliński. Wniosek o powołanie Komisji dis ochrony zabytków w programie działań PTL uznano jako zalecenie zważywszy, że istnieje taka komisja przy PTTK. Również jako zalecenie potraktowano opracowanie naukowego i oświatowego planu pracy w najbliższej 5-latce z włączeniem wszystkich Oddziałów możliwie do jed-· nego zakresu tematycznego badań. Wniosek Oddrz.iału =edńskiego, by w 1982 r. pod patronatem PTL, przy współpracy Muzeum w Kaliszu, włączyć się do obchodów związanych z setną rocznicą wyprawy S. Szolc-Rogozińskiego do Kamerunu, uznano za wniosek warunkowy z życzeniem, by wnioskodawcy w ciągu 2 miesięcy przedłożyli plan organizacyjny. Po sprawozdaniu Komisji Wnioskowej przedyskutowano sprawozdanie Komisji Matki. W tajnym głosowaniu, według obliczon;rch przez Komisję Skrutacyjną zaakceptowanych głosów ważnych, ustalono skład nowo obranego Zarządu Głównego PTL w kadencji na lata 1980- 1982 (w porządku alfabetycznym): 1) dr W. Baranowski, 2) doc. dr B. Bazielich, 3) prof. dr J. Burszta, 4) dr S.Chmielowski, 5) dr E. Fryś-Pietraszkowa, 6) mgr E. Jaworski, 7) dr W. Jeż-Jarecki, 8) dr J. Kamocki, 9) mgr A. Kuczyński, 10) prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa, 11)' mgr 1. Le' chowa, 12) dr K. Marczakowa, 13) dr K. Pietkiewicz, 14) doc. dr E. Pietraszek, 15) prof. dr D. Simonides, 16) mgr G. Skalski, 17) mgr M. Suboczowa, 18) prof. dr F. Wokroj. Na zastępców członków Zarządu Głównego PTL powołano: 19) mgr K. Antonowicz, 20) doc. dr B. Kopczyńska-Jaworska, 21) dr K. Makuiski. Do Głównej Komisji Rewizyjnej PTL: 1) dr J. Bohdanowicz, 2) mgr Z. Jeż-Jarecka, 3) mgr J. Jastrzębski. Na zastępców: 4) mgr S. Lew, !l) mgr J. Tur. Do Sądu Koleżeńskiego PTL: 1) dr S. Błaszczyk, 2) prof. dr M. Priifferowa, 3) dr A. Posern-Zielińs'kJi. Na pierwszym posiedzeniu plenarnym we Wrocławiu dnia 5 maja 1980 r. Zarząd ukonstytuował się. W tajnym głosowaniu powołano na przewodniczącego prof. dra F. Wokroja, na I zastępcę przewodn. doc. dra E. Pietraszka, II zastępcę przewodno prof. dr D. Simonides i III zastępcę mgr M. Suboczową. Sekretarzem generalnym została doc. dr B. Bazielich, zastępcą mgr A. Kuczyński. Skarbnikiem został dr S. Chmielowski, jego zastępcą dr J. Kamocki. Po dokonaniu wyboru głos zabrał nowo kreowany przewodniczący, prof. dr F. Wokroj. Podziękowawszy obecnym za okazane mu zaufanie zastrzegł, że jego funkcję winien objąć raczej tzw. klasyczny etnograf i wyraził żal, że profesorowie etnografii polskiej stronią od pełnienia funkcji w PTL ze szkodą dla rozwoju tej placówki. Nadmienił następnie, że działalność PTL w chwili obecnej znajduje się �368 Kro:nika jakby w stanie rozprzężenia, zwłasa't:za księgowoSć. Stan ten wymaga systematycznej odnowy. Na koniec zapoznano się ze składem innych agend Towarzystwa, jak GKR przewodniczący dr J. Bohdanowicz, Sąd Koleżeński - przewodn. prof. dr M. Priifferowa. Zapoznano się również ze składem władz terenowych Oddziałów, zwłaszcza z przewodniczącymi tych jednostek, a to: w Gdańsku - dr L. Malicki, w Koszalinie - mgr A. Mosiewicz, w Krakowie - dr A. Kowalska-Lewicka, w Limanowej - mgr J. WieI ak, w Lublinie - dr K. Marczakowa, w Łańcucie - F. Fronczak, w Łodzi - mgr Z. Neuman, w Mszanie Dolnej - J. Ceklarz, w Opolu dr J. Nijakowska, w Poznaniu - dr A. Posern-Zieliński, w Przemy sIu - mgr T. Burzyński,w Rzeszowie - mgr S. Lew, w Sanoku - mgr M. Marciniak, w Szczecinie - mgr J. Łapott, w Warszawie - dr K. Makuiski, we Wrocławiu - dr H. Romańska, w Zakopanem - dr W. Jostowa, później dr W. Paryski, w Zielonej Górze - dr B. Kołodziejska. O godz. 18-tej obrady WZD zakończono. Opracowali: Prof. dr Franciszek UWAGI DO SPRAWOZDANIA Wokroj, dr Stanislaw Chmie~owski Z LIV WZD Zgodnie z życzeniem Głównej Komisji Rewizyjnej PTL zachodzi ;'konieczność sprostowania informacji Zarządu Głównego .(ubiegłej kadencji), zamieszczonej w sprawozdaniu z działalności opublikowanym w tomie 64 "Ludu" na s. 344 - 350 (doc. dra hab. E. Pia1:ras2'Jka), ~wią:zanej z czynnościami kontrolnymi wykonanymi przez GKR przed WZD PTL w Zakopanem w 1979 r. 1. W wystąpieniu na 55 WZD w Zakopanem mylnie przypisano GKR wniosek o przedłużenie kadencji Zarządu Głównego o jeden rok (do jesieni 1980) z okazji nie udzielenia absolutorium ustępującemu Zarządowi. Wniosek taki zgłosiła jedna z delegatek ze względów oszczędnościowych. Przyjęcie (po głosowaniu) podobnego wniosku GKR uznała za sprzeczne z obowiązującym Statutem PTL, co też ponownie stwierdziła na plenum Zarządu Głównego w grudniu 1979 r. w Poznaniu. 2. Podobnie w rozesłanych do Oddziałów PTL w listopadzie 1979 r. "wyjaśnieniach" ZG w sprawie uwag wysuniętych w rewizji dokonanej przez GKR odnośnie niedociągnięć w działalności ZG PTL (tekst nie został opublikowany w "Ludzie"), gdzie miał być wyolbrzymiony udział członków Zarządu w pracach kontrolny.ch GKR z wykazaniem braku należnej współpracy z GKRze strony Zarządu Głównego. GKR nie uwaŻa tego wyjaśnienia za ,prawdziwe. Brak ten, zdaniem GKR, przyczynił się do uniemożliwienia terminowego wykonania przez GKR protokółu pokontrolnego oraz wniosku potrzehnego do udzielenia przez WZD absolutorium ustępującemu Zarządowi. 3. Główna Komisja Rewizyjna w osobach: prof. dr F. Wokroj (w zastępstwie obłożnie chorego przewodniczącego GKR dra L. Malickiego z Gdańska), dr S. Chmielowski i (po dokooptowaniu członek GKR) mgr E. Jaworski, z braku podstawowych danych, głównie księgowości PTL, dopiero po przybyciu do Zakopanego bezpośrednio przed WZD mogła przystąpić do częściowego tylko sporządzenia wymaganego protokółu, za wiedzą i zgodą nieobecnego przewodniczącego GKR �~69 (dra L. Malickiego). Fakt ten, brak podstawowych danych do statutowego wymogu postawienia wniosku o udzielenie abso~utorium ustępującemu Zarządowi Głównemu, był wystarczająco umotywowany zdaniem GKR. Głównie zauważono nie· dociągnięcia w gospodarowaniu niektórymi agendami Towarzystwa za okres ostatmej 3-letnJiej kadencji, co SlZWJegółowo referował dr S. Chmiel<YW&ki odnośnie księgowości biura ZG. ' 4. Do pozytywów zdaniem GKR należy zaliczyć fragmenty omawianej informacji ZG, gdzie uznano słuszność części zarzutów wysuniętych przez GKR (s. 350). Uznanie to wyrażono we wspomnianym tekście "wyjaśnień" rozesłanych do Oddziałów i członków ZG, które zdaniem GKR nie były potrzebne, ani słuszne, a może nawet szkodliwe z uwagi na bezpodstawne posądzenia postronnych. Prof. Za Główną Komisję Rewizyjną; dr Franciszek Wokroj, dr Stanislaw Chmielowski LVI. WALNE ZGROMADZENIE DELEGATOW PTL I SESJA NAUKOWA W KRAKOWIE W DNIACH 22 - 24 WRZEŚNIA 1980 R. 56 WZD PTL i towarzysząca mu sesja naukowa zorganizowane zostały przez krakowski Oddział PTL, przy współudziale krakowskiego Oddziału PAN. Obrady toczyły się w auli PAN przy ulicy Sławkowskiej 17. Pierwszy dzień obrad wypełniła sesja naukowa poświęcona jubileuszowi 50-leda pracy naukowej i 70 ro.cznicy urodzin prof. dra Romana Reinfussa. Otwarcia obrad dokonała dr Anna Kowalska-Lewicka, która w imieniu organizatorów Zjazdu i ZG PTL powitała dostojnego Jubilata oraz przybyłych gości. Część oficjalną sesji rozpoczął przemówieniem okolicznościowym dyrektor Departamentu Muzeów i Ochrony Zabytków dr Franciszek Midura. Gratulacje i podziękowania za dotychczasową działalność na polu nauki złożyli na ręce prof. Reinfussa także prof . .Y. Burszta, prof. M. Mięsowicz (przew. krakowskiego Oddziału PAN), doc. dr hab. E. Pietraszek. Następnie życzenia składali uczniowie i współpracownicy Profesora, przedstawiciele ośrodków naukowych, Odd'liałów PTL. Tradycyjnym "Sto lat", w wykonaniu kapeli ludowej członkowie Stowarzyszenia Twórców Ludowych dali dowód swego uznania dla działalności prof. Reinfussa. Podziękowania oraz życzenia dalszej owocnej pracy wpłynęły również na ręce mgr Z. Cieśli-Reiniussowej - żony Profesora, Jego długoletniej współpracownicy. Po złożeniu życzeń i gratulacji wygłoszono referaty związane z działalnością prof. Reinfussa. Mgr Alfred Gauda, były uczeń Profesora, w obszernym omówieniu zatytułowanym "Katedra Etnografii Uniwersytetu im. Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinde", scharaikt€lryrLOwał ID-letnią. działa,lność prof. Reinfus'sa jako kierownikil Katedry. W referacie "Pracownia Dokumentacji Polskiej Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki PAN" dr Ewa Fryś-Pietraszkowa mówiła o Profesorze jako o założycielu i długoletnim kierowniku Pracowni. W ostatnim wygłoszonym tego dnia referacie mgr Janina Glanowska omówiła ochronę twórczości ludowej, wielokrotnie podkreślając związki próf. Reinfussa z tym problemem. Z powodu wyczerpania czasu przewidzianego na pierwszy dzień sesji wygłoszenie dalszych dwóch referatów przewidzianych programem przeniesiono na dzień następny. Tego samego dnia po przerwie obiadowej. w Wieliczce odbyło się spotkanie towarzyskie oraz nieoficjalna część obchodów Jubileuszu prof. Reinfussa. Byli �370 uczniowie Profesora z lubelskiej Katedry Etnografii przygotowali retrospektywny program satyryczny zadedykowany Jubilatowi. Spotkaniu towarzyszyły występy kapeli ludowej. Przed spotkaniem towarzyskim uczestnicy Zjazdu mogli zwiedzać Kopalnię Soli i Muzeum Żup Krakowskich. W drugim dniu sesji naukowej wygłoszono następujące referaty: "Wkład prof. dra Romana Reinfussa w rozwój myśli skansenowskiej w Polsce" - dr .Jerzy Czajkowski, "Badania karpackie" - dr Anna Kowalska-Lewicka, "W sprawie inspirowania twórców ludowych" - dr Ewa Fryś-Pietraszkowa, "Teoria a praktyka w zakresie ochrony budownictwa ludowego" - dr Jerzy Czajkowski. Po wysłuchaniu przez zebranych powyższych referatów wywiązała się ożywiona dyskusja, która z powodu ograniczeń czasowych skoncentrowała się wokół tematyki skansenowskiej. Za problemy wymagające jak najpilniejszego rozwiązania uznaw) niewystarczające dofinansowanie placówek skansenowskich oraz sprawy zatrudnienia w skansenach. Dyskutowano nad kwestią ?:miany ,programu studiów etnograficznych pod kątem lepszego przygotowania absolwentów do pracy (m. in. w skansenie) i nad kłopotami związanymi z ochroną zabytków w terenie a wynikającymi z braku wyspecjalizowanych brygad technicznych mogących być na stałe zatrudnionymi w piacówika'ch s'kansenowskich. W godzinach popołudniowych odbyły się obrady 56 Walnego Zgromadzenia. Delegatów PTL. W imieniu ZG PTL delegatów powitał wiceprezes PTL, doc. dr hab. E. Pietraszek, przekazując mgr M. Suboczowej przewodnictwo obrad z następującym porządkiem dziennym: 1. Powołanie Komisji Wnioskowej. 2. Odczytanie protokółu z 55 WZD i z zebrania konstytuującego Zarząd PTL w kadencji 1980/1982. 3.Informacje Komisji Statutowej. 4. Sprawozdanie Sekretarza Generalnego. 5. Sprawozdanie GKR. 6. Sprawozdania i plany pracy Oddziałów PTL. 7. Sprawozdania dotyczące organizacji Walnych Zjazdów Delegatów PTL w Opolu i Szczecinie. 8. Dyskusja nad sprawozdaniami. 9. Wystąpienie Komisji Wnioskowej. 10. Zamknięcie obrad. Mgr M. SubocZJowa poi:nformowała zgromadzonych, iż ZG PTL przyznał dyplomy dla członków honorowych: dra K.Pietkiewicza i mgra T. Więckowskiego, lecz z powodu braku podpisu prezesa dyplomy zostaną wręczone w terminie późniejszym po dopełnieniu strony formalnej. Ad 1. W skład Komisji Wnioskowej powołano mgr M. Jastrzębską (przewodnicząca), mgr K. Kaczko i mgr E. Arszyńską (członkowie). Ad 2. Protokół z 55 WZD PTL został odczytany przez doc. dra hab. E. Pietraszka, który również poinformował zebranych o składzie obecnego Zarządu PTL. Formalnie poprawki do protokółu dotyczące ilości członków i zastępców GKR oraz Sądu Koleżeńskiego wniósł skarbnik PTL, dr St. Chmielowski. Poza tą uwagą protókóły zostały przyjęte przez zgromadzonych jednogłośnie. Ad 3. Dr K. Marczakowa przypomniała zgromadzonym, iź wobec konieczności przepracowania Statutu PTL, na 54 WZD powołano Komisję Statutową w składzie: drr' K. Marczaikowa - przewodnicząca, doc. dr hab. B. Kopczyńska-Jaworska, dr E. Jaworski, mgr 1. Wronkowska, mgr J. ł.,apott - członkowie. 3 czerwca 1980 w Katedrze Etnografii UL ,odbyło się zebranie członków Komisji, w trakcie którego opracowano projekt zmian Statutu. Projekt ten został przekazany do ZG PTL, a następnie, po powieleniu, do wszystkich Oddziałów PTL. Jednak z uwagi na to, iź tylko 4 Oddziały zgłosiły wnioski i propozycje do Komisji, co stanowi niedostateczny materiał do podjęcia dyskusji, Komisja Statutowa była zmuszona odwołać przewidziane na dzień 21.09 br. zebranie. W takiej sytuacji przewodnicząca zaapelowała do zgromadzonych, aby bezwzględnie na najbliźszym zebraniu kaźdy Oddział przeprowadZJił dyskusję nad projektem Statutu i swoją opinię prze- �kazał ZG PTL we Wrocławiu do końca listopada br; Po zebraniu wypowiedzi, p~epra'Cowa:ni'U Statutu w opaJrciu o zgromadzone materiały i określeniu strony pI'awnej, KQlffiiiSjaprzedstawi proje:k.t Statutu na 57 WZD w OpOllu. Ad 4 i 6. Sprawozdanie z działalności ZG PTL, ODIE, Biblioteki PTL, Re~ dakcji ŁSĘ, Komitetu Redakcyjnego "Ludu", Redakcji DWOK, informację o sta·· nie "Literatury Ludowej", sprawozdanie z działalności Sekcji Korespondentów Terenowych oraz syntetycznie ujęte sprawozdania i plany pracy Oddziałów przedstawiła doc. dr B. Bazielich - sekretarz generalny PTL. Należy zaznaczyć, że ostatnie sprawozdanie nie obejmowało wszystkich Oddziałów, gdyż niektóre nie nadesłały swych sprawozdań do ZG PTL. Prof. Znamierowska-Pri.ifferowa zgłosiła wniosek do ZG, aby przypomniał delegatom o trybie składania sprawozdań i planów pracy Oddziałów. Przypomniano, że ostateczny termin nadsyłania sprawozdań i planów pracy uplywa w sierpniu przed kolejnym WZD. Ustalono .również, że zaległe sprawozdania za okres 1979- 1980 należy nadesłać do ZG do końca września br. Ad. 5. Sprawozdanie z prac GKR odczytał dr Wł. JeŻ-Jarecki. Ad 7. Delegat szczecińskiego Oddziału PTL, mgr T. Kubiak, zabrał głos w sprawie organizacji 58 WZD oraz towarzyszącej Zjazdowi sesji naukowej poświęconej 100 rocznicy wyprawy S. Szolc-Rogozińskiego do Kamerunu. Mgr Kubiak przedstawił ramowy program obchodów tej rocznicy: 1) Otwarcie Muzeum im. Stefana Szolc-Rogozińskiego w Kaliszu; 2) Seminarium afrykanistyczne połączone z WZD PTL; 3) Ekspedycja do Afryki szla,kiem Rogozińskiego; 4) Popularyzacja ddkonań po1skiej afry1k\a.mstyik.iw minionym stuleciu poczyn,ając od wyprawy Rogozińskiego. Mgr T. Kubiak poinformował zgromadzonych o przeprowadzonych rozmowach związanych z realizacją przedstawionego programu. Do momentu przedstawienia przez Oddział szczeciński ramowego programu, ZG PTL uznał zgłoszony na 54 WZD PTL wniosek o powierzenie Szczecinowi organizacji 58 WZD oraz obchodów 100 rocznicy wyprawy do Kamerunu, za warunkowy. W związku z powyższym Oddział szczeciński uznał przedstawiony program za wystarczający do zniesienia klauzuli o warunkowości tego wniosku oraz postulował przekazanie uchwały do realizacji przez ZG PTL oraz Oddział szczeciński, zgodnie z duchem wcześniej, przekazanych na ręce ZG pism. Oddział szczeciński zaproponował powołanie komitetu organizacyjnego obchodów pod patronatem PTL. Ze swej strony Oddział szczeciński podejmuje się nadzoru i pomocy w zorganizowaniu 2 i 3 punktu obchodów. ' Przyjęcie wniosku zakwestionował skarbnik PTL, dr St. Chmielowski, wysuwając zastrzeżenia co do formalnych i finansowych możliwości realizacji tego wniosku przez PTL. Prof. A. Kutrzeba-Pojnarowa wysunęł~ wniosek o zamknięcie dyskusji na WZD i przekazanie sprawy do roz~.:trzygnięcia ZG. Wniosek przeszedł przy jednym głosie przeciw i jedenastu wstrzymujących się. Wiceprezes PTL doc. dr hab. E. Pietraszek zapewnił delegatów szczEcińskich o poparciu dla inicjatywy Oddziału szczecińskiego w miarę możliwości prawnych i finansowych Towarzystwa. Dr J. Hajduk-Nijakowska w kilku słowach zapoznała zgromadzonych z programem 57 WZD w Opolu. Sesja naukowa towarzysząca Zjazdowi poświęcona będzie monografii folklorystycznej Śląska i zostanie związana tematycznie z pracami prowadzonymi pod kierUJIlkiem prof. D. Sim·onides. Sesji towarzyszyć będzie zwiedzanie Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu-Bierkowicach. Ad. 8. Przewodnicząca obrad, mgr M. Suboczowa, odczytała nazwiska zmarłych w minionym roku członków PTL: mgra Stanisława Lewandowskiego z Prze- �312 Kr.omka mY'ś1a, AIIltol1liego Górszczy!ka i Eugeniusza Furdyny z Mszany Dolnej, Czesława Kurka z Opola. Pamięć zmarłych uczczono minutą milczenia. DelegaJt Oddziału Zielona Góra, dr W. Sauter, pI'zekazał wyrazy uznania organizatorom Zjazdu za ogólnie bardzo dobrą stronę organizacyjną, wyraził jednocześnie uwagi krytyczne pod adresem sprawności przebiegu WZD. Wyraził też swe niezadowolenie z powodu nieobecności na WZD prezesa, prof. dra F. Wokroja. Mgr M. Suboczowa wyjaśniła, iż nieobecność prezesa spowodowana jest jego pobytem za granicą. Ad 9. W związku z obecną sytuacją w kraju zabrała głos prof. M. Znamierowska-Priifferowa postulując, aby PTL przyczyniło się do rzeczywist"ej o.dnowy na polu kultury. Prof. Pr.ufferowa przedstawiła poniżny tekst: "Polskie Towarzystwo Ludoznawcze wita z aprobatą i najwyższym uznaniem przemiany zachodzące w kraju, które pozwalają mieć nadzieję, iż kraj nasz wyjdzie z kryzysu moralnego i gospodarczego lat ostatnich. PTL solidaryzuje się z wszystkimi postulatami wysuniętymi przez Międzyzakładowe Komitety Strajkowe i przyjętymi przez Komisję Rządową oraz wyraża podziw dla postawy polskiego robotnika. PTL w szczególności zgodnie z założeniami swej pracy, z naciskiem podkreśla potrzebę ukierunkowania działalności organów terenowych tak, aby sprawy rozwoju i zachowania najcenniejszych tradycji i kultury wsi były we właściwy sposób badane i doceniane, opierając się na głosach nauki i krytyki społecznej". Odczytany tekst, przy jednym głosie wstrzymującym się, został przyjęty przez zgromadzonych w formie wniosku z zaleceniem dla ZG o przekazanie go do Międzyzakładowych Komitetów Strajkowych, Niezależnego i Samorządnego Związku Pracowników Kultury, oraz do Redakcji "Kultury", "Polityki" itd. Wnioski Oddziałów; 1. Mgr M. Jastrzębska zgłosiła wniosek dotyczący rent i emerytur dla twórców ludowych postulując, by PTL udzieliło swego poparcia i pomocy w dążeniu do skorygowania i ujednolicenia wysokości rent i emerytur dla twórców ludowych, przyznawanych przez Min. Kult. i Szt. i ZUS. Obliczanie wysokości emerytury powinno wynikać z rzetelnej i naukowej oceny dorobku twórczego, a nie powinno być uzależnione od wysokości wpłat składek do ZUS. Wniosek został przyjęty przy jednym głosie wstrzymującym się. 2. Wniosek Oddziału Opole, aby sporządzić listę prelegentów, członków PTL i tematów odczytów, które mogą wygłaszać na zaproszenie Oddziałów. Wniosek został przyjęty przy 2 głosach przeciw i 12 wstrzymujących się. 3. Wniosek Od.d;z;iału Rzeszów" aby włąezyć wszyst>kie Oddziały do sieci Korespondentów Terenowych i wyznaczyć pełnomocników do tych spraw oraz opracować wspólny program działania i zorganizować raz w roku spotkanie korespondentów lub pełnomocników. Wniosek został przekazany jako zalecenie dla Prezydium ZG PTL. 4. Wniosek Oddziału Łańcut, aby PTL nawiązało kontakt ze Stowarzyszeniem Twórców Ludowych, Stowarzyszeniem Pamiętnikarstwa Polskiego, ZSL, LSW, Wydawnictwem Lubelskim. Propozycja Oddziału została przyjęta jako sugestia dla Oddziałów. 5. Wniosek Oddziału Rzeszów, aby zorganizować spotkanie zainteresowanych kontYll1lUacją "Atl,alSu PoLs.kich Stro·jólW LUtdowy,ch". WniOGek odrzucono, poni.ewa7. juri: i&tnieje Komisda zajmu'ją.ca się pr~JCami nad "Atla'sem". 6. Wniosek Oddziału Łańcut o wydanie drukiem utworów pisarzy ludowych �Kronika 313 oraz ich biografii. Wniosek odrzucono sugerując zwrócenie się do "Literatury Ludowej". 7. Wniosek Oddziału Łańcut, aby w przyszłości zmierzać do wznowienia nie, których edycji PTL, zeszytów APSL, wyczerpanych tomów "Ludu". 8. Przez aklamację został przyjęty wniosek "Cepelii", który wpłynął do ZG. "Cepelia" wnosi, aby Towarzystwo podjęło starania .w Min. Kult. i Szt. o prawo nadawania przez PTL uprawnień etnografa-rzeczoznawcy. I 9. Zgłoszono postulat, aby zmobilizować Oddziały do kolportażu wydawnictw· PIL, 10. Wniosek Oddziału Szczecin o przedstawienie do odnośnych instytucji wniosku, aby rok 1982 ogłosić "Rokiem Afrykanistyki Polskiej" w związku z 100 rocznicą wyprawy Stefana Szolc-Rogozińskiego do Kamerunu. Wniosek został przyjęty jako postulat roboczy i zalecenie ,dla ZG PTL przy 2 głosach przeciw i 12 wstrzymujących się. 11. J'ednogłośnile pl7JeiS'ledł WlD.io&akOddziaŁu Przemyśl, aby podjąć starania o wprowadzenie do programu studiów humanistycznych WSP rocznego wykładu o kulturze ludowej w Polsce, zakończonego egzaminem i praktyką terenową. 12. Wniosek dra S. Buratyńskiego (przyjęty jako postulat pod adresem ZG PTL do przekazania odpowiednim instancjom): W związku z programem "Wisła", budową wielkich zapór wOdnych, budową kopalni odkrywkowych czy innych wielkich i małych robót ziemnych wnioskuję: 1) by etnografowie, wespół z archeologami, badali tereny czynnych i byłych piecowisk garncarskich. Należy badać przede wszystkim resztki wziemnych pieców garncarskich, jamy odpadkowe, a także warstwy kulturowe na terenie tych piecowisk. Należy zbierać ułamki' ceramiki i ew. rekonstruować części lub całe naczynia, jak też narzędzia pracy lub ich części wykonane z różnych surowców, a także wszelkie inne wyroby czy ich części; 2) by i etnografowie, wespół z archeologami, badali jamy odpadkowe lub śmietniska na terenach podworskich i w pobliżu sąsiadujących z nimi parków, a także w pobliżu zabudowań parafialnych, młynów, olejarni, foluszów, kuźni i w ogóle tam, gdzie występują ślady dawnej czy historycznej działalności naszych przodków; 3) wnioskuję ponawianie próśb, by władze wojewódzkie przydzielały potrzebne kwoty na kupno zabytkowych budowli i wszelkich starych wyrobów. Ad 10. W imieniu delegatów prof. A. Kutrzeba-Pojnarowa podziękowała organizatorom ZjaZdU i przewodniczącej obradom WZD, mgr M. Suboczowej. Trzeci i ostatni dzień Zjazdu PTL wypełniła wycieczka, której trasa wiodła przez Myślenice, Tokarnię, Dobczyce, Dziekanowice. Organizatorzy zadbali, aby wycieczka był.a intere9Ująca mróWlIlo pod W'l1ględem etnograd'k,z;nym, jak i krajoznawczYlJTl.W Myślenicac.h 1JWiedzolllo"Dom Grecki" (dawny zajazd z XlVII w.), w którym obecnie znajduje się Muzeum Wnętrz Mieszczańskich; Muzeum posiada też zbiory etnograficzne z pogranicza krakowsko-góralskiego. W Tokarni uczestnicy wycieczki bardzo serdecznie zostali przyjęci przez miejscowego proboszcza, który od wielu lat interesuje się problemami kultury ludowej oraz współpracuje z Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Dzięki jego inicjatywie zgromadzono na plebanii eksponaty zebrane przez misjonarzy polskich w Afryce, Ameryce Pd., Azji i Oceanii. Godny zwiedzenia był również drewniany kościół z pocz. XIX w. otoczony' kaplicami poświęconymi polskim walkom w II wojnie światowej, jak również miejscom męczeństwa. W Niedzielę Palmową święci się tu palmy parometrowej wysokości, a w procesji bierze udział drewniana figura Pana Jezusa na osiołku, ludowa replika średniowiecznej rzeźby ze zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie, wykonana, jak i wspomniane tu kaplice, przez Józefa Wronę, miejscowego kościelnego. Duża kolekcja jego rzeźb, znajdująca się stale na plebanii, �374 Kronika została· czasowo przeniesiona na wystawę w Muzeum Etnograficznym w ,Krakowie. W Tokarni i w sąsiedniej Skomielnej Czarnej istnieje duży ośrodek ludowego zdobnictwa, wiele kobiet wykonuje tradycyjne. ozdoby wnętrza mieszkalnego ze słomy, bibułki (pająki, kwiaty). Kolejnym etapem wycieczki były Dobczyce, miasto, które prawa miejskie uzyskało w 1362 r. od Kazimierza Wielkiego. W przeszłości Dobczyce słynęły z płóciennictwa i sukiennictwa, później' z garbarstwa, krawiectwa, garncarstwa. Z XIV-wiecznego zamku królewskiego pozostały ruiny, częściowo odbudowane przez grupę "Miłośników Dobczyc" i obecnie wykorzystywane przez PTTK-owskie Muzeum, posiadające ciekawe zbiory. Koło zamku - początek skansenu: karczma "Na zbóju", w niej zbiory związane z miejscowym rzemiosłem i wystrojem izby mieszczańskiej oraz śpichlerz, w którym urządzono kuźnię. Na zakończenie wycieczki zwiedzono wieś Dziekanowice, gdzie na miejscowym cmentarzu zachowały się ludowe, nagrobne rzeźby kamienne z przełomu XIX i XX w., wykonane w lokalnych warsztatach kamieniarskich. Iwona Protokółowały: Wiktor i Maria Niewiadomska KONFERENCJE, ZJAZDY I INNE SPOTKANIA UWZGLĘDNIAJĄCE PROBLEMATYKĘ ETNOGRAFICZNĄ W 1979 ROKU S ym p o zj u m z cyklu "Kultura ludowa - tradycja i współczesność" (Kielce, 25 VI). Organiza'torzy: Rada dis KultuTY StoiWarzyszenia PAX w Warsq;awie, Wojewódzki Oddział Stowarzys.zenia PAX w Kielcach. Referaty: J. Marlewska, Kultura ludowa w 35leciu PRL; A. Kuczyńska-Skrzypek, Chłopska kultura tradycyjna - model i rzeczywistość; M. Pokr/opek, Świadomość zróżnicowania kulturowego na terenach pogranicz etnograficznych -:- jej funkcjej B. Erbet;, Dawna i wspólczesna sztuka ludowa na Kielecczyźnie. Imprezy towarzyszące: VII wystawa Ludowej Sztuki Sakralnej Kielecczyzny. Ogólnopolsikie sympozjum poświę~one dziec,ku wiejskiemu ,Kiraików, 29 - 30 VI). Or.ganizatoJreY: Poihs'.k\i.eTowarzystwo Ludoznawcze Oddział w KrakOIWie, Muzeum Etn'Olg.raficz.ne w Kra,kowie. Refer<llty: W. Wincławslki, Dziecko wsi, polskiej. Problematyka badawcza i jej rozwój; A. Kutrzeba-Pojnarowa, Dziecko w kulturze wsi. tradycja i awans; D. Markowska, Rodzicielstwo w środowisku wiejskim; G. Makiełło-Jarża, Niektóre czynniki rozwoju psychicznego i fizycznego dziecka wiejskiego; J. Sekułowa, Wczoraj i dziś opieki zdrowotnej nad wiejską populacją wieku rozwojowego; D. Tylkowa, Choroba dziecka, ludowe sposoby terapeutyczne; M. Dembińska, Ze studiów nad pożywieniem dziecka wiejskiego w średniowieczu i czasach nowożytnych; K. Dłużniewska, Warunki życia i żywienia dzieci wiejskich. Obserwacje z lekarskich badań terenowych; G. Ungeheuer-Buican, Warunki alimentacyjne we wspólczesnej rodzinie chłopskiej w powiązaniu z systemem zewnętrznego wspomagania; Z. Cieśla-Reinfuss, Na pastwiskuj J. Bujak, Wychowawcze i kształcące funkcje zabawek ludowych; K. Kwaśniewicz, Dziecko w polskich zwyczajach ludowych; D. Simonides, Spontaniczna twórczość ustna dzieci miejskich; B. Bazielich, Dawny ubiór dziecięcy XVIII-początków XX wieku; A. Jacher-Tyszko, Dziecko wiejskie w ikonografii XIX i po" czątków XX wieku; Z. Siatkowski, Obraz literacki dziecka wiejskiego. Imprezy towarzyszące: wystawa "Dziecko wiejskie". �Krcmika 375 O g ó l n o p o l s k a k o nf e r e n c j a s k a n s c n o w s k a (Lublin Ciechanowiec, 1 - 3 X). Organizatorzy: Ministerstwo Kultury i Sztuki, Zarząd .Muzeów i Ochrony Zabytków, PP Pracownie Konserwacji Zabytków, Zjednoczone Zespoły Gospodarcze, Muzeum Wsi Lubelskiej, Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu. Referaty: R. Reilnfuss, Problemy architektury ludowej w mu.zeach skansenowskich na przykładzie Muzeum Wsi Lubelskiej; M. Czajnrlk, Problemy konserwatorskie w Muzeum Wsi Lubelskiej; R. Królikowski, Założenia organizacyjno-programowe i ich realizacja w Muzeum Wsi Lubelskiej; F. Midura, Ochrona budownictwa ludowego w 35-leciu PRL; J. Czajkowski, 'Historia rozwoju ludowego budownictwa mie~ szkalnego w świetle badań prowadzonych w okresie 35-lecia PRL; T. Polak, Udział PP Pracownie Konserwacji Zabytków w ochronie i konserwacji zabytków architektury drewnianej; J. Rutkowski, Współpraca wyspecjalizowanego przemysłu ze służbą muzealno-konserwatorską w zakresie ochrony zabytkowego budownictwa drewnianego; M. Czajnik, Rozwój metod konserwatorskich w okresie 35-lecia PRL w zakresie konserwacji zabytkowego drewna; K. Uszyński, Rozwój koncepcji budowy parku etnograficznego w. Ciechanowcu na tle historii skansenów północno-wschodniej Polski. Jubileuszowa konferencja Międzynarodowej Komisji do Badania Kultu;ry Ludowej w Ka'rpa~ach i na Bałkan a c h (1959 - 1919) (Kraków Mogilany, 8 - 12 X). Organizatorzy: Komisja do Badania Kultury Ludowej w KaTPatach Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, Katedra Etnografii UL. Sprawozdania: V. Frolec, 20 let Mezindrodni komise pro studium lidov,e kultury v Karpatech a na Balkdne; A. Primowski, SPrawozdanie z działalnpści Bułgarskiej Sekcji MKKKB; J. Botik, Vysledky a program cmnosti Ceskoslovenskej sekcie MKKKB; L. Foldes, Sprawozdanie z działalności Węgierskiej Sekcji MKKKB; N. N. Gracjanskaja, Naprawlenija Karpatowiedczeskich issledowanij wieduszczichsja w SSSR; M. Gładysz, Działal-ność Polskiej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach; 1. VUidutiu, Sprawozdanie z działalności Rumuńskiej Sekcji MKKKB. Komunikaty: F. Midura, Ochrona zabytków kultury ludowej w Karpatach Polskich; J. Makuiski, A. Rataj, Opracowania i materiały z zakresu kultury ludowej Karpat w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie; A. Szyfer, Małe miasta a kształt k.ulturowy wsi góralskich; T. Dobrowolska, Wpływ osadnictwa przysiółkowego na kształtowanie się więzi społeczno-kulturowych mieszkańców wsi. Referaty: B. Kopczyńska-Jaworska, Pasterstwo wysokogórskie w Karpatach (problematyka syntezy); V. Frolec, Lidove stavitelstvi v Karpatech a prilehem balkanskem uzemi (problematyka syntezy); V. Gasparikava, B. N. Putilov, K problematike projektu syntetizujuceho diela o zbojnickom jolklóre v Karpatoch a na Balkline; A. Szurmiak-Bogucka, Melodie - nuty w muzyce góralskiej na Podtatrzu; T. Komorow&ka, Stan bada.ń nad polskim folklorem zbójnickim. Spostrzeżenia i propozycje; A. Szałaśna, Badania nad folklorem w Bieszczadach; I. Vliidutiu, L'architecture pastorale dans les carpates; N. Dunare, L'elevage bi-pendilaire dans les pays Carpato-Balcaniques;' L. Foldes, Die Uberwinterung im Rahmen der transhumanten Viehleirtschaft im Karpaten-Gebiet; J. Stika, 'Kosar a kosarovani; W. Marinow, Wyrchy njakoj obiczai, magii i narodni pesni u wisokopłaninski; A. Primowski, Wisokopłaninskoto owczarstwo v Bułgarija; H. Raulin, Une mutation economique, sociale et culturelle a.ffecte en profondeur les communautes rurales !les Alpas en pariculier, de la montagne plus generalement; W. Jostowa, Gospodarka pastersko-rolna na polsktej Orawie; E. Zawiejska, Hodowla i pasterstwo na Żywiecczyźnie w XVII - XVIII wieku w świetle trzech podstawowych publikowanych źródeł; J. Czajkowski, Budownictwo ludowe Karpat Polskich. Stan badań i potrzeby badawcze; J. Bohdanowicz, Budownictwo �376 ludowe KromkO Karpat Polskich M. Gladyszowa, w świetle wyników Polskiego Atlasu Etnograficznego;· W. Jostowa, B. Georgijewa, Osobjenosti na nai'odnata staropłaninska kyszcza w Bułgarija; J. Vareka, Ztisah karpatskych domovych prvkoll na uzemi zapadni Mdravy a Cech; E. Bodi, Budownictwo ludowe w górach Zemplen; A. Kun'ĆżyńslkJa-lracka, Mała a·rchitektura sakralna w Karpatach. Wyniki badań i postulaty; J. Olejnik, Povery, predstat:y a magicke tikony v stivise s vystavbou domu a v priebehu byvania v oblasti Vysokych Tatier; U. Lehr-Lenda, Wierzenia i zabiegi magiczne zabezpieczające zagrodę. Imprezy towarzyszące: Uczestnicy zwiedzili Muzeum.w Rabce i skansen w Nowym Sączu. LIV Wal n e Z g r o m a d z e n.1 e D e l e g a t ó w P o l s k i e g o T o w ar z y s t waL u d o z n a w c z e g o i s e s j a n a u k o w a (Zakopane, 19 - 21 X). Organizatorzy: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Gminny Ośrodek Kultury w Jabłonce, Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem, Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej, Podhalańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Nowym Targu. Referaty: W. Paryski, Muzeum Tatrzańskie: przeszłość teraźniejszość przyszłość; R. Reinfuss, Problem wzajemnych kontaktów ludności wzdłuż i w poprzek Karpat; J. Czajkowski, Regionalizacja mieszkalnego budownictwa ludowego na północnych stokach Karpat; L. Kunz, O gęślich a bassetech z Podhali; Z. Biały, Etos gospodarczy górali spiskich; W. Jostowa, Rolnictwo orawskie na tle stosunków demograficznych i gospodarczych; A. Kowalska-Lewicka, Ziemniak w ekonomice i kulturze Podhala. Komunikaty: A. Bartosz, Kultura Cyganów Podhala i Spisza; J. Olejnik, Z dejin etnograjickych vyskumov v oblasti Vysokych TaUer; H. Jost, Badania nad zagadnieniem techniki chłopskiej na Podhalu, Spiszu i Orawie; S. Wałach, Nazewnictwo lasów i polan górskich na Polslciej Orawie. Sesja została przygotowana dla uczczenia 90~lecia działalności Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem i 25-lecia Orawskiego Parku Etnograficznego w Zubrzycy Górnej. Uczestnicy zwiedzili Podkólne, Chochołów, Orawski Park Etnograficzny, gdzie wysłuchali referatu W. Jostowej, Dzieje organizacji Muzeum Orawskiego Parku Etnograficznego w Zubrzycy Górnej,. obejrzeli występy zespołów pieśni i tańca oraz wzięli udział w zebraniu towarzyskim. S e s j a n a u k o w a pt. "Mit - obyczaj - świadomość" (Bialystok, 23 - 25 XI). Organizator: Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego Filia w Białymstoku. Referaty: E. Feliksiak, Dom a granica świata oswojonego; Z. Benedyktowicż, Kategoria s w ó j - o b c y w morfologii sacrum; L. Mróz, Ludzie i nieludzie. Granice identYfikacji własnej grupy; L. Stomma, Wstęp do magii ludowej; J. Wasilewski, Podróże po strukturze. W poszukiwaniit doskonałości; W. Pawluczuk, Przyroda i krajobraż w śiviadomości lUdowej; R. Torhicki, Antropologia ludowa; J. Leończuk, Hagiografia ludowd; C. R()botycki, Łańcuch szczęścia w pół wieku później; Komunikaty: K. Kubiak, Magia kolorów - symbolika koloru czerwonego; Z. Fijak, Grób bohatera. Założenia badawcze; T. Cwalina, L. Grycuk, Człowiek wobec swego kresu; B. Borowska, E. Rogalewska, Uwagi nad topografią mityczną. Badania nad Rekonesans Budownictwa tradycyjnym ludowe budownictwem wybranych regionów Karpat; Podhala; badawczy. S e s j a n au (Wrocław, 1-2 skiego, Polskie Z. Brynikowski, k o w a pt. "Australia i Oceania. Kultury tradycyjne wczoraj i dziś" XII). Organizatorzy: Katedra Etnografii Uniwersytetu WrocławTowarzystwo Ludoznawcze Oddział we Wrocławiu. Referaty: Wybrane problemy rozwoju społecznego ludów Australii i Oceanii w świetle materializmu historycznego; F. Rosiński, A. Szwedzińska, Prahistoryczne szczątki ludzkie w Australii; F. Rosiński, Struktura antropologiczna rodzimej ludności Australii; A. Paluch, Zagadnienia inercji tubylczych kultur australijskic.h; M. i B. Strzałkowie, Współczesna sytuacja społeczno-ekonomiczna tubylczej �377 ludności Hiroa - Australii jako w świetle polinezyjski A. Posern-Zieliński, Te rangi. A. Kozyra, F. Rosiński, papuaskich Nowej Gwinei; N. A. Buna Novoj Gwinee w XIX - XX w.; danych badacz statystycznych; polinezyjskiej kultury;' Z badań nad organizacjq społeczną plemion tinov, Kultura Papuasów Berega Makłaja M. i B. Strzałkowie, Yaliwanizm nowy przejaw kultu cargo na terenie Nowej Gwinei; D. D. Tumarkin, Niekotoryje osobiennosti etnokulturnoj situacji w Papua Novoj Gwinee; U. Lehr-Lenda,Wierzenia tuby~ców· z Nowej Gwinei; A. Kozyra, Mode~ konfliktu wojennego u kopieniaczych ~udów Nowej Gwinei; A. Surzyńska-Błaszak, Zbiory z Nowej Gwinei w Muzeum Etnograficznym w Poznaniu; A. Ketter-Pawłowska, B. Kopydłowska, Po~acy na Indonezji i w Australii; W. Drapella,. Z dZiejów tematyki oceanistycznej w piśmiennictwie i czasopiśmiennictwie po~skim XIX w. Przeg~ąd i wnioski; J. Komorowski, OceanIa w re~acjach uczestników rejsu dookoła świata na "Darze Pomorza" (w 45-tą rocznicę rejsu w r. 1934 - 1935); Z. Kafarski, Re~acje po~skich żeg~arzy-sainotników dotyczące rodzimej nawigacji w rejonie Południowego Pacyfiku; W. Drapella, Materiały do dziejów osprzętu żag~owego obszaru Oceanii; W. Kujawiński, Wyspa Rapa przed rokiem 1791; M. Wroftska, Kultura megalityczna wyspy Nias. Imprezy towarzyszące: projekcja filmów i przeźroczy. K o n f e r e n cj a n a u k o w a pt. "Trzeci świat w polskich badaniach etnograficznych" zwołana w związku z jubileuszem 50-lecia pracy naukowej prof. dr Marii Frankowskiej (Poznań, 7 - 8 XII). Organiżatorzy: KNE PAN, Zakład Etnografii IHKM PAN, Katedra Etnografii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza, Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie. Referaty: T. Lepkowski, Indiańie a naród meksykański: rewo~ucyjny inl1ygenizm Cardenasa t. Lombardo To~edano; K. Makulski, Ko~ekcje meksykańskie w zbiorach Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie; R. Tomicki, Uwagi o meksykańskich koncepcjach kosmogonicznych; E. Siarkiewicz, Dwa nurty poezji azteckiej XV i XVI w.; M. Frankowska,. Meksykańska sztuka ~udowa i jej współczesne przeobrażenia; A.' Posern-Zieliński, Indiańska społeczność andyjska i gl6wne nurty jej modernizacji; Z. Jasiewicz, Kierunki przemian rodziny w Azji Srodkowej na prz'lIkładzie Uzbekistanu i Afganistanu; S. Szynkiewicz, Płatności małżeńskie u ludów Azji Srodkowej; K. Wolski, Z badań nad pasterstwem Be~udżów; J. Lapott, Tradycjona~izm ku~turowy u Dogonów w Ma~i. Maria ETNOGRAFICZNE WYSTAWY CZASOWE ZORGANIZOWANE Niewicidomska W 1979 ROKU Mu zea War s z a w a, Muzeum Historyczne m. st. Warszawy "Szwecja Wjczo.raj i dzi8" Scenariusz: B. Comadson, H. Medelins, M.• Landqvist, M. Bratt, E. SorliJng, oprawa plastyczna: E. Sorili.ng. Elks\pO'Zycja: 24.04 - 22.05. Informato-r. Współorganizatorzy: Muzeum Nordyckie w Sztokholmie, Instytut Szwedzki. War s z a w a, Państwowe Muzeum Etnograficzne �378 "SiZ'Wk'aludicxwa Gór Rudawskich" Scenariusz: J. Jost, oprawa plastyczna: K. Burnatowicz, komisarze: J. Jost, P. Szacki, ok.· 1300 eksponatów. Ekspozycja·: 19.01- 12.02. Katalog. Współorganizatorzy: Muzeum Sztuki Ludowej w· Dreźnie, MKiS. "Kultura tubylców Australii" Scenariusz: B.. Kohutnicka, oprawa plastyczna: L. Kosek, 110 eksponatów. .p~ycja: 24.01- 1.05. Katalog. WspółoTlgaidLzaltor:MKiS; "Naczynia z krajów Eks- egzotycznych" Scenariusz: M. Nowik, oprawa plastyczna: J. Knop, 80 eksponatów. cja: 14.02- 28.02 w KMPiK w Zduńskiej Woli. Współorganizator: w Zduńskiej Woli. EkspozyKMPiK "Sztuka ludowa Palestyny" Scenariusz: J. Shammout, oprawa plastyczna: K. Burnatowicz, komisarze: J. Shammout, B. Kaznowska, ok. 350 eksponatów. Ekspozycja: 2.03 - 1.05. Ka. talog. Współorganizatorzy: Organizacja Wyzwolenia Palestyny, MKiS, Polski Komitet Solidarności z Narodami Azji i Afryki. "Sztuka naiwna w Polsce" Scena·riulSz i opI'lawa plastyczna: J. Tomkkla, Ekspozycja: 5.03 - 2.05 w Muzeum Okręgowym organizator: Muzeum Okręgowe w Pile. "Trony i insygnia wodzowskie J. NiedźwiJedki, 89 eksponatów. im. S. Staszica w Pile. Współ- czarnej Afryki" Scenariusz i oprawa plastyczna: M. Sztrantowicz, ok. 70 eksponatów. cja: 10.03- 31.05 w Muzeum Powiśla w Sztumie. Współorganizator: Powiśla w Sztumie. ;ĘkspozyMuzetJm "Dar dla muzeum" wystawa zabytków ofiarowanych w ramach akcji zorganizowanej przez PME w Warszawie oraz Redakcję "Zi'elonego S·z.tandaru". Scenariu'Sz i oprawa plastyczna: W. Włodarz, 150 eksponatów. Ekspozycja: 16.03- 15.06. Katalog. Wsp6ł· organizator: MKiS. "Polskie ludowe instrumenty muzyczne" Scenariusz i oprawa plastyczna: T. Lewińsk:.l, 90 eksponatów. Ekspozycja: 26.03 - 13.05 w Mqzeum Ziemi Sochaczewskiej w Sochaczewie. Współorganizator: Muzeum Ziemi Sochaczewskiej w Sochaczewie. "Tkactwo mazurskie" Scenariusz i oprawa plastyczna: G. Tkaczyk, 20 eksponatów. Ekspozycja: 19.04- 30.04 w KMPiK w Zduńskiej Woli. Folder. Współorganizator: KMPiK w Zduńskiej Woli. "Kultura pierwotnych mieszkańców Australii" Scenariusz: M. Nowik, J. Niedźwiecki, oprawa plastyczna:, M. Kałużna, 116 eksponatów. Ekspozycja: 7.05 - 31.07 w. Muzeum Okręgowym im. S. Staszica w Pile. Katalog. Współorganizator: Muzeum Okręgowe w Pile . . "Polska sztuka nieprofesjonalna ze zbiorów Ludwiga Zimmerera" Scenariusz: L. Zimmerer, F. Midura, oprawa plastyczna: K. Burnatowicz, komisarz: J. Migdał,·'700 eksponatów. Ekspozycja: 10.05- 22.05. Współorganizator: MKiS. �KroiJ1,i1ca 379 ,,st1"oje Itnidian MeksY\ku" Scenariusz: T. Walendziak, oprawa plastyczna: J. Knop, 10 eksponatów. Ekspozycja: 17.05 - 1.06 w KMPiK w ZduńskIej Woli. Współorganizat'or: KMPiK w Zduńskiej Woli. "Sztuka użytkowa Dalekiego 'Wschodu" Scenariusz: E. Pachciarek, oprawa plastyczna: B. M. Maślikowie, A., Kapica, 107 eksponatów. Ekspozycja: 17.05 - 31.07 w Muzeum Okręgowym w Białej Podlaskiej. Współorganizator: Muzeum Okręgowe w Białej Podlaskiej. Scenariusz i oprawa, plastyczna: E. Pachciarek, 106 eksponatów. Ekspozycja: 24.08 - 31,10 w Mtm:eum Powiśla w Sztumie. W'spół<liI"ganizator: Mu:z-eum W Sztumie. Scenariusz: E. Pachciarek, oprawa plastyczna: A. Zawada, 106 eksponatów. Ekspozycja: 8.11.79 - 10.01.80 w Muzeum w Elblągu. Współorganizator: Muzeum w Elblągu. "Pokaz polskiej grafiki o tematyce Scenariusz: J. K. Choros"X\1cha. ~spozycja: ski Komitet Współpracy z UNICEF. "Bartnictwo UNICEF" 10.06 - 28.06. Współorganizator: Pol- i pasiecznictwo" Scenariusz i oprawa plastyczna: A. Włodarz, G. Filipowicż, 60 eksponatów. Ekspozycja: 13.06 - 25.07 w Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu-Bierkowicach. Folder. Współorganizator: Muzeum w Opolu-Bierkowicach. "Rloomiosło Indian Meksyku" Scenariusz i oprawa plastyczna: T. Walendziak, 144 eksponaty, 28 fotogramów. Ekspozycja: 15.06 - 1.09 w Muzeum Sląska Opolskiego w Opolu. Współorganizator: Muzeum w OpoI\!; Ekspozycja: 10.10 - 31.11 w Muzeum Ziemi Prudnickiej w Prudniku, Współorganizator: Muzeum w Prudniku. "Narzędzia rybackie Scenariusz i oprawa plastyczna: 28.06.79 - 15.03.80 r. Katalog. "Malarstwo i sposoby łowienia ryb" G. Filipowicz; 93 eksponaty. Ekspozycja: na szkle Eweliny Pęksowej" Scenariusz: F. Midura, E. Pęksowa, oprawa plastyczna: K. Burnatowicz, komiszarz: H. Olędzka, 296 obrazów, 23 eksponaty. Ekspozycja: 12.07 - 11.11. Katalog. Współorganizator: MKiS. "Kult1.lra Filipin" oprawa plastyczJ:la: B. Kohutnicka, 60 eksponatów. Ekspozycja: Scenariusz KMPiK w' Zduń19.09 - 15.10 w KMPiK w Zduńskiej Woli. Współorganizator: skiej Woli. "Indiani,e Kiczua - górale Peru" Scenariusz: T. Walendziak, oprawa plastyc~a: eksponatów. Ekspozycja: 2.10 - 8.11. Katalog. "Współczesna grafika T. Walendziak, M. Nowik, 150 wenezuelska" Scenariusz: A. Kutrzątkowska, oprawa plastyczna:, M. Kosek, Ekspozycja: 18.12.79 - 6.01.80. Katalog. Współorganizator: MKiS. 68 eksponatów. �Kromka 380 "Instrument muzyczny i strój ludowy na Podhalu Scenariusz i oprawa zycja: 11 - 20.12. "Malarstwo plastyczna: T. Lewińska, i Mazowszu" M. Pol, 60 eksponatów. na drewnie i szkle Vasile Frunzete" Ekspo- (Rumunia) Scenariusz: K. Bałabanow-Zahorska, oprawa plastyczna: M. Kosek, 52 eksponaty. Ekspozycja: 18.12.79- 6.01.80. Współorganizat.or: MKiS. WOJ. BI&U>iKOPODILAlSK.r:E Muzea B i a ł a P o d l a s k a, M u z e u m O krę "Rzeźba i malarstwo 80 eksponatów. Ekspozycja: gow e w sztuce ludowej Podlasia" 23.01 - 8.05. Informator. "Rzeźba ludowa Ośrodka Łukowskiego" ok. 100 eksponatów. nalne w Łukowie. Ekspozycja: "Sztuka Zob. Państwowe 4.04 - 8.05. Współorganizator: użytkowa Dalekiego Wschodu" Muzeum Etnograficzne "Malarstwo Muzeum Regio- w Warszawie Bazylego Albiczuka" 31 eksponatów. Ekspozycja: 2.6.05- 10.07 w Salonie Wystawienniczym w Białej Podlaskiej. Katalog. "Kultura ludowa zachodniego Podlasia i pogranicza przy MDK Podlasko-Mazowieckiego" ok. 150 eksponatów. Ekspozycja: 1.10 - 31.12 w Oddziale Muzeum Okręgowego w Łosicach. Współorganizator: Muzeum Okręgowe w Siedlcach, Oddział Muzeum Okręgowego w Łosicach. "Sztuka ludowa południowego Podlasia i Lubelszczyzny" ok. 200 eksponatów. Ekspozycja: 10.10- 25.10 w Salonie łoruskich Artystów Plastyków w Brześciu. WQJEWÓDZTWO wystawienniczym Bia- BI:ELSKl'E Muzea B i e l s k o B i a ł a, MutzelUmOkręgowe "Malarstwo naiwne woj. bielskiego" Scenariusz: B. Turno, B. Gostyńska-Bielicka, 66 eksponatów. Ekspozycja: 6. 02 - la. 03 w Międzyzakładowym Domu Kultury "Włókniarzy" w Bielsku Białej. "Koronka koniakowsku" Scenariusz. i oprawa plastyczna: B. Gostyńska-Bielicka, ok. la eksponatów. Ekspozycja: 10 - 31. 03 w Zakładowym Domu Kultury "Andropol" w Andrychowie. "Haft na stroju ludowym" Zob. Muzeum Etnograficzne ..Ogólnopolska pokonkursowa w Toruniu tkanina beskidzka jej współczesne adaptacje" �Kromka Scenariusz: B. Turno, B. Gostyńska-Bielicka, 23 - 30.03 w Muz.eum w Ołoonuń'cu. KJaJtalog. 381 ok. 300 eksponatów. Ekspozycja: "DZJieclkow sz.tuce i ludowa zabawka" Scenariusz Ekspozycja i oprawa plasty'cZJna: B. GOIS,tyńska-Bielicka, ok. 50 eksponatów. 31.05 - 27.06 w ZeslpO'le S1Jkół ZalWooowych "Induikta" Bie'l'slro Biała. "Współczesna twórczość ludowa w województwie bielskim" Scenariusz: B. Turno, oprawa plastyczna: B. Turno, R. Wawrzeczko, ok. 250 eksponatów. Ekspozycja: 4 -' 10. 09 w Domu Kultury w Makowie Podhalańskim. Katalog. C i e s z y n, Muzeum "Złotnictwo na Śląsku Cieszyńskim. Zdobnictwo stroju cieszyńskiego" Scenariusz: M. Oczkowski, konsultacja:W. Iwanek, ok. 500 eksponatów. pozycja: 1. 07. 79 - 31. 03. 80. Eks- W i s ł a, Muzeum Beskidzkie "Wystawa ceramiki Scenariusz: konsultacja: Marii Konarzewskiej i gobelinów Jadwigi Konarzewskiej" \ J. Krop, M. Konarzewska, oprawa plastyczna' J. Krop, 50 eksponatów. Ekspozycja: 30. 06 ~ WqJ,EWODZ,TWO L. Konarzewski, 21. 08. BY:DGIOIS<Km;: Mu zea C h o j n i c e, Muzeum Regionalne "Dorobek twórczości ludowej Kaszub Południowych" Scenariusz i oprawa plastyczna: M. Bruska, l - 31.1 w WKS "Mostostal" w Chojnica'ch. "Współczesna 20 rzeźba ludowa Huberta eksponatów. Ekspozycja: Świerczka" Scenariusz i oprawa plastyczna: M. Bruska, 30 eksponatów. Ekspozycja: w Chojnickim Domu Kultury. Współorganizator: Stowarzyszenie PAX. 1. 03 "Wystawa współczesnego haftu kaszubskiego Marii Kopeć" Scenariusz: W. Tyborska, oprawa plastyczna: K. Lemańczyk, ok. 30 eksponatów. Ekspozycja: 22. 03 - 5. 05. "Współczesna rzeźba kaszubska" Scenariusz i oprawa plastyczna: M. Bruska, - 30. 06 w Klubie PAX. Współorganizator: 30 eksponatów. Stowarzyszenie Ekspozycja: PAX. 15.04 Ekspozycja: 1. 05 "Dziecko w rzeźbie i płaskorzeźbie" Scenariusz i oprawa w Klubie NOT. "Pokonkursowa plastyczna: wystawa M. Bruska, twórczości ludowej regionu Kaszub" Scenariusz: W. Tyborska, oprawa Ekspozycja: 25. 05 - 17. 08. "Praca - 20 eksponatów. plastyczna: K. Lemańczyk, 50 eksponatów. motyw pracy w rzeźbie ludowej" Scenariusz i oprawa plastyczna: M. Bruska, 15 eksponatów. w Klubie NOT. Współorganizator: Zarząd Miejski TPPR. Ekspozycja: 26. 10 �Kromka "Motywy sakralne w rzeźbie ludowej" Scenariusz i oprawa plastyczna: M. Bruska, 25 eksponatów. Ekspozycja: - 13. 12 w Klubie PAX. Współorganizator: Stowarzyszenie PAX. WOJiĘWOD,zmwo 13. 11 ELBLĄSK[iĘ Muzea E l b l ą g, Muzeum Okręgowe "Sztuka użytkowa Scenariusz: Ekspozycja: Dalekiego Wschodu" Z. Pachciarek, oprawa 10. 11. 79 - 14. Ol. 80. plastyczna' K w i d z y ń, Muzeum Zamkowe w Malborku "Rytualne kontynuacja A. Zawada, 106 eksponatów. Oddział w Kwidzynie i obrzędowe maski Nusantary" wystawy zorganizowanej w 1978 r. "Sztuka ludowa regionów nadwiślańskich" Scenariusz: H. Sampławska, oprawa plastyczna: 200 eksponatów. Ekspozycja: 10. 06 - 23. 07. "Malarstwo Scenariusz: Ekspozycja: St. Czerny, B. Malinowska, ludowe Ludwiki Domachowskiej" H. Sampławska, 15. 12 - 30.03. oprawa plastyczna: St. Czerny, 24 eksponaty. Mu zea G d a ń s k, Muzeum Narodowe. Dział Etnografii w Oliwie "Współczesna rzeźba ludowa Kaszub i Kociewia" kontynuacja wystawy zorganizowanej w 1978 r. WOJEWODZ,'l1WO G,ORZOWiStKi[E Muzea M i ę d z y r z e c z, Muzeum "Wyroby wikliniarskie Scenariusz: J. Patorska, oprawa eksponatów. Ekspozycja: 22. 09 "Staropolski plastyczna: 30. 09. regionu" R. Patorski, Z.. Bączkowski, 87 piernik świąteczny" Seenariusz: J. Patorska, oprawa plastyczna: R. 97 eksponatów. Ekspozycja: 14. 12. 79 - 3. 02. SD. WOJIEWOD'Z;I1WO Patorski, Z. Bączkowski, KiAiLl!SiKIlE Muzea K a l i s z, Muzeum Okręgowe Ziemi Kaliskiej "Pamiątki i starocie rodzinne" Scenariusz: J. P. Dekowski, oprawa plastyczna: H. Guzielak, konsultacja: J. P. Dekowski, A. Jezierska, ok. 350 eksponatów. Ekspozycja: 27. 05 - 12. 06. �38J. K1'onHc4 Katalog. Współorganizatorzy: Koło Miłośników Folkloru Miasta Kalisza, Zarząd Towarzystwa Miłośników Kalisza, .Wojewódzka Rada Związków Zawodowych w Kaliszu, Międzyzakładowy Dom Kultury, Redakcja "Ziemi Kaliskiej". Kro t o s z y n, MuzeUln Regionalne "Krotoszyńska Scenariusz: Ekspozycja: H.' Ławniczak, l - 15. 06. oprawa rzeźba ludowa" plastyczna: WOJEWODZTWO Ł. Długcewicz, 80 eksponatów. K,Afl10W[QK,]E Muzea B ę d z i n, Muzeum Zagłębia "Białostockie dywany" Scenariusz: H. Jakubowska, T. Łasocha-Borowiec, oprawa kiewicz, konsultacja: Muzeum Okręgowe w Białymstoku, pozycja: 9.11.79- 26.03.80. Składanka. Współorganizator:, w Białymstoku. plastyczna: Cz. Hacz36 eksponatów. EksMuzeum Okręgowe B y t o m, Muzeum Górnośląskie "Ludowa !l:ul>tura wałaska w półno(my'ch Morawach - tradycje i współczesność" 127 eksponatów. Ekspozycja: 19. 04 4. 05. Współorganizatorzy: w Prirode Roznov. Urząd Wojewódzki w Katowicach. "Kultura ludowa na Śląsku" Oprawa plastyczna: W. Prandzioch, w Klubie w Chorzowie. "Tradycyjne Muzeum 52 fotogramy. złotnictwo Eskpozycja: 15. 05 - 30. 06 cieszyńskie" Scenariusz: M. Lipa-Kuczyńska, 128 eksponatów. Ekspozycj,a: 28. 05 26.06 '",: Muzeum Okręgowym w Białymstoku, 26.06 - 15.07 w Klubie Towarzystwa Miłośników Zabrza. Katalog. "Powstanie śląskie ,w plastyce nieprofesjonal~ej" Scenariusz: K. Kaczko, oprawa plastyczna: W. Prandzioch, 63 obrazy, 11 grafik, 14 rzeźb i płaskorzeźb. Ekspozycja: 5. 07 - 5. 09, 20. 09 - 26. 10 w Muzeum w Leśnicy, 11. 10 30. 10 w Muzeum Śląska Opolskiego. Katalog. Współorganizatorzy: Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach i Opolu, Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu, Wojewódzki Dom Kultury VI. Opolu, Wojewódzki Ośrodek Kultury w Katowicach. "Sztuka ludów Azji Środkowej' w XIX i XX w." Scenariusz: B. Sorokina, oprawa plastyczna: J. Owen, 118 eksponatów. Ekspozycja: 27. 11. 79 - 13. Ol. 80. Składanka. Współorganizatorzy: Ministerstwo Kultury ZSRR, MKiS i Państwowe Muzeum Sztuki Narodów Wschodu w Moskwie. R a c i bór z, Muzeum "Stroje 30 eksponatów. Ekspozycja:' ludowe po konserwacji" lO. 02 - 20. 04. �384 Kl'ofli)ca "Nepal Zob. Muzeum Etnograficzne sztuka i kultura" w Krakowie. "Zabawki ludowe regionu beskidzkiego" 125 eksponatów. Ekspozycja: 6. 06 8. 07. Współorganizator: im. Wł. arkana w Rabce. "Białostockie 36 eksponatów. Ekspozycja: gowe w Białymstoku. Ekspozycja: "Zbieramy dywany dwuosnowowe" 14. 07 - "Ludowe malarstwo 51 eksponatów. 28. 10. Współorganizator: Muzeum Okrę- na szkle regionu beskidzkiego" 1. 08 - 31. 12. zabytki kultury 68 eksponatów. Ekspozycja: im. Wł. arkana w Rabce. Muzeum 8. 12 - ludowej regionu" 18. 12. Współorganizator: Muzeum "Szopki krakowskie" 10 eksponatów. Ekspozycja: ryczne w Krakowie. Tarnowskie Góry, "Malarstwo 21. 12 - 31. 12. Współorganizator: Muzeum Histo· Muzeum i grafika nieprofesjonalna woj. katowickiego" Scenariusz i oprawa płastyczna: K. Kaczko, 105 eksponatów. Ekspozycja: do 11. 02. Współorganizatorzy: Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach, Stowarzyszenie Miłośników ~iemi Tarnowskiej w Tam. Górach. "Rzeźba ludowa regionu w 35-leciu PRL" Scenariusz i oprawa plastyczna: T. Nogaj, 8. 09 - 21. 09. w Siedzibie Stowarzyszenia "Twórcy amatorzy ok. 50 eksponatów. Ekspozycja: Miłośników Ziemi Tarnowskiej. regionu tarnogórskiego" Scenariusz i oprawa plastyczna: J. Modrzyński, 25 eksponatów. Ekspozycja: 29.05 - 31.05 w siedzibie Stowarzyszenia Mibośników Ziemi Tarnowskiej. skiej. Z a b r z e, Muzeum "Sztuka Scenariusz: Ekspozycja: J. Kamocki, oprawa 10. 11. 79 - 2. 03. 80. Nepalu" plastyczna: T. Rosczyk, 300 eksponatów. wO;JF),WOnz,TWO KlQSZAlLIŃSiKlE Muzea K o s z a l i n, Muzeum Okręgowe "Motyw pracy w twórczości ludowej" Scenariusz: Informator. K. Ruszel, 63 rzeźby, 19 obraz9w. Ekspozycja: 14. 02 Współorganizator: Muzeum Okręgowe w Rzeszowie. "Stroje ludowe Polski południowo-wschodniej" Zob. Muzeum Okręgowe w Rzeszowie. 30. 03. �Kronika. 385 Muzea Kra k ó w, Muzeum Archeologiczne "Ludowość w malarstwie Zob. MiUlzeumBudownictwa Kra ikonowym" Ludowego w Sanoku. k ó w, Muzeum Etnograficzne "Zegary ludowe" Scenariusz: Z. Szewczyk, oprawa plastyczna: A. Mściwujewska-Wajda, 170 eksponatów. Ekspozycja: 28. 12. 78 - 27. 03. 79. Katalog. "Twórczość Józefa Janosa ok. z Dębna" Scenariusz: M. Beiersdorf, oprawa plastyczna' A. Mściwujewska, ok. 200 eksponatów. Ekspozycja:, 28. 04 - 11. 06. Katalog. L. Wajda, "Dziecko wiejskie" Scenariusz: H. Bittner-Szewczykowa, oprawa plastyczna: -Wajda, ok. 300 eksponatów. Ekspozycja: 29. 06 - 25. 09. "Polskie budownictwo ludow.e w malarstwie ok. 50 eksponatów. Ekspozycja: 18. 09 Kultury Dzielnicy Kraków-Podgórze. "Rzemiosło artystyczne A. Mściwujewska- nieprofesjonalnym" 2. 10. Współorganizator: Wydział okręgu wielkotyrnowskiego" Scenariusz: S. Popowa, ok. 120 'eksponatów. Ekspozycja: 8. 10 - 15. 10. Folder. Współorganizatorzy: Urząd Miasta Krakowa, Komitet Organizacyjny Dni Wielkiego Tyrnowa w Krakowie. "Tkanina dekoracyjna Srodkowego Wschodu" Scenariusz: K. Wolski, oprawa plastyczna: Ą. Mściwujewska-W-ajda, eksponatów. Ekspozycja: 12. 11. 79 - 6. Ol. 80. WIOIJEWOOZTWO ok.' 300 ~IJlE Mu zea S a n o k, Muzeum Budownictwa Ludowego "Ludowość w malarstwie ikonowym" Scenariusz: J. Malinowska, oprawa plastyczna: M. i W. Sawicz, 36 eksponatów. Ekspozycja: 4. 12, 79 - 17. 02. 80 VI Muzeum Archeologicznym w Krakowie. Folder. Współorganizator: Muzeum Archeologiczne w Krakowie. WO.JEWOOZ'l'WO LUBELSKLE Muzea L u b l i n, Muzeum Okręgowe "Rzeźba ośrodka łukowskiego" Scenariusz: E. Kępa, 70 eksponatów; Ekspozycja: 10. 04 - 1. 07 w Muzeum Regionalnym w Kraśniku. Współorganizator: Muzeum Regionalne w f{raśniku. �Kronika 386 "Malarstwo lud6we na szkle - Zdzisława Walczaka z Zakopanego" Scenariusa:: D. Po,wdłańska-MazUJr, oprawa plastyczna: K. W,itkO'wska, 70 eksponatów. Ekspozycja: 11. 05 1. 07. Współorganizator: Z. G. Stówarzyszenia Twórców Ludowych w Lublinie. "Współczesny haft i ceramika kaszubska" Scenariusz: E. Kępa, oprawa plastyczna: K. Witkowska, konsultacja: K. Szałaśna, 120 eksponatów. Ekspozycja: 20. 09 - 1. 12. Współorganizatorzy: Wojewódzki Ośrodek Kultury w Gdańsku, Z.G. Stowarzyszenia Twórców Ludowych w Lublinie. "Malarstwo Nikifora" Scenariusz: L. Powiłańska-Mazur, oprawa plast~'czn,a: K. Witkowska, 95 eksponatów. Ekspozycja: 20.09 - 1.12. Współorganizator: Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu. "Sztuka ludowa lubelszczyzny" Scenariusz: D. Powiłańska-Mazur, ok. 150 eksponatów. w Muzeum Okręgowym w Nowym Sączu. Ekspozycja: 11.09 - 11.10 "Ojczyzna" Scenariusz: S. Dados, D. Powiłańska-Mazur;'oprawa plastyczna: K. Kozłowska, 200 eksponatów. Ekspozycja: 11.11 '- 1.12 w Lubelskim Domu Kultury. _Współorganizatorzy: Muzeum' Etnograficzne w Toruniu, Stowarzyszenie Twórców Ludowych. Muzea L o m ż a, Muzeum Okręgowe "Kurpiowska sztuka ludowa" Scenariusz: W. Pawlak, oprawa plastyczna: pozycja: otwarcie 12.02. Katalog. "Dawne sprzęty wiejskiego B. Naleśniak, gospodarstwa Scenariusz: W. Pawlak, oprawa'plastyczna: Ekspozycja': otwarcie: 12.02. Katalog. świat d2;iecka" oprawa plastyczna: Eks- domowego" B. Naleśniak, "Barwny Scenar.iusz: W. Pawlak, Ekspozycja: ' 15.06 - 20.07. 75 eksponatów. B. Naleśniak, 90 eksponatów. 150 eksponatów. "Wyroby ludowe wojewoo:z.twa łomżyńskiego" Scenariusz: Ekspozycja: W. Pawlak, op~awa 21.12.79 - 18.01.80. plastyczna: B. Naleśniak, 80 eksponatów. Muzea L ó d ź, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne "Tradycyjne Scenariusz: Z. Pokuta: Eksipozycja: - 15.07 w ZPB im. S. Kunickiego. kowalstwo ludowe" 1.0'1- 5.03 w Zalkładach "Ema-Elta", 26.04.- �387 "Sztuika hucul~a - wystaJWa objazdowa" Scenariusz: B. Wróblewska, oprawa plastyczna: H. Czurko. Ekspozycja: 1.02· - 25.03 w Muzeum Regionalnym w Kluc~borku, 8.05 - 31.08 w Mu~um Etnograficznym we Wrocławiu, 11.10- 18.11 w Muzeum Regionalnym w Radomsku. Katalog. "Chleb w kulturze ludowej" Ekspozycja: 19.04- 21.04 w Przedszkolu "Sztuka ZPB im. Marchlewskiego. ludowa na Podhalu" ScenaaJriUlsz: B. Wróblewska, oprawa plastyczna: H. Czurko. Ek'spozycja: 12.05- 30.06 w Muzeum w Opocz;nie, 20.08 - 30.08 w Muzeum w Tomaszowie Maz. "Len w kulturze Scenariusz: J. Lech, B. Mienicka, zycja: 10.07.79- 10.01.80. Katalog. ludowej" oprawa plastyczna: J. Wieczorek. Ekspo- "Łęczycka rzeźba ludowa" Scenariusz: 1. Bernasińska. EkJSpozy,cja: 17.07··5.09 5.09 - 31.12 w Zakładach "Ema Elester". WDJ:ElWODZ,TWO w ZPB im. Kunickiego, NOWQSĄDECKlE Muzea N o w y T a r g, Muzeum Podhalańskie "Ceramika Jana Rzeczkowskiego" Scenariusz i oprawa plastyczna: pracownik wym Targu, 30 eksponatów. Ekspozycja: Współorganizator: Miejski Ośrodek Kultury Miejskiego Ośrodka Kultury w Nowrzesień październik. Katalog. w Nowym Targu. N o w Y S ą c z, Muzeum Okręgowe "Nabytki Muzeum Okręgowego ok. 40 eksponatów. Ekspozycja: w Nowym Sączu w 35-leciu PRL" lipiec. "Sztuka ludowa lubelszczyzny" Zob. Muzeum Okręgowe w Lublinie. "LudOiWe kowalstwo arty.sty·o.zmeKarpat Polskich" Scenariusz: A. Kroh, Ekspozycja: grudzień. Współorganizator: "Desa" kowie, "Cepelia" - Spółdzielcze Zrzeszenie "Milenium" w Krakowie. w Kra- R a b k a, Muzeum im. WI. Orkana "Rekwizyty kolędnicze z Rabki i okolic" Scenariusz: Z. Rak, Dpra,W<łplastyczna: W. Kopytek, kOnlsrultacja: M. Lechow: SIka-Bujak, Dk. 40 eks'POIIlart;Ó\w. Ekspozycja: 15.01- 15.03. "Malarstwo na szkle dzieci z Raby Wyżnej" Scenarius'z: Z. Rak, oprawa pla&tycz.na: W. Kopytek, konsultacja. ska-Bujak, ok. 120 eksponatów. Ekspozycja: 24.03 - 23.05. "Współczesna zabawka ludowa Karpat M. LecnOiW- Polskich" Scenariusz: P. Piotrowski, oprawa plastyczna: W Kopytek, konsultacja: chowska-Bujak, ok. 110 eksponatów. Ekspozycja: 2.06 - 30.11. 25° M. Le- �388: Kronika "Wystawa Scenariusz: ska-Bujak, ceramiki ze zbiorów muzeum" Z. Rak, oprawa plastyczna: J. Niżnik, konsultacja: ok. 90 eksponatów. Ekspozycja: 10.12.79 - 10.02.80. M. Lechow- Z a k o p a n e, Muzeum Tatrzańskie "Podtatrzańskie malarstwo na szkle z okresu 1948 - 1978" Scenariusz: H. Średniawa, oprawa plastyczna: E. Rodzik, ok. 250 eksponatów. Ekspozycja: 5.02 - 30.03 w Towarzystwie Sztuk Pięknych "Stara Kordegarda" w Warszawie. Katalog. "Jolanita Pęk:a1solWaScenariusz: Ekspozycja: H. Średniawa, 2 ~ 31.05. Scenariusz: Ekspozycja: H. Średniawa, oprawa "Władysław mal~l'stwo plastyczna: Walczak - na s1Z.kle" E. Rodzik, ok. 60 eksponatów. obrazy na szkle" oprawa plastyczna: E. Rodzik, ok. 45 eksponatów. 31.05 - 1'3.06, 2 - 30.09 w Klubie MP,iK w Zakopanem. "Wystawa pasów bacow~kich" Scenariusz: H. Średniawa, oprawa plastyczna: Ekspozycja: 2 - 30.09 w Klubie Stowarzyszenia kopanem. Folder. "Sztuka E. Rodzik, ok. 60 eksponatów. Kulturalnego "Turnia" w Za- ludowa Podtatrza" Scenariusz: Ekspozycja: H. Średniawa, oprawa plastyczna: E. Rodzik, 2 - 30.09 w Galerii - Ratusz w Nowym Targu Scenariusz: Ekspozycja: H. Średniawa, l - 30.11. "Bronisław Z u b r z y c a Gór n a, Orawski Bednarz oprawa - ok. 260 eksponatów. rzeźba" plastyczna: E. Rodzik, ok. 35 eksponatów. Park Etnograficzny "Współczesna sztuka ludowa Orawy" ScenarwiSz: J. Pilc,howa, oprawa plastyczna: J. Kosieczko, stowa, 300 eksponatów. Ekspozycja: 5.05 - 1.09. konsultacja: W. Jo- "Dziecko orawskie" Scenariusz: W. Werner, W. Jostowa, oprawa plastyczna: J. Kosieczko, autor ok. 80 eksponatów. Ekspozycja: otwarcie 20.10.79. "Dworek Moniaków w kręgu odkrywców i przy jaciół" Scenariulsz i oprawa plastY'C21na: J. Pi!lchowa, konsulta'cja: eksponatów. Ekspozycja: otwarcie 20.10.79. Mu z,e a K l u c z b o r k, Muzeum im. J. Dzierżona "Sztuka Zob. Muzeum Archeologiczne huculska" i Etnograficzne fotogramów: w Lodzi. W. Josto,wa, M. 200 �389 ·Kronika wCi;J.EWOnZTWO OS'I1ROŁĘOK'lE Mu zea O s t r o łęk a, Muzeum Okręgowe "Haft i k,oronka kU'I1Piowska" Scenariusz: M. Olszewska, 50 eksponatów. wOJ.EWOnz,Two Ekspozycja: L06 - L09. ~IiLlSlKJ:iE Muzea P i ł a, Muzeum Okręgowe "Kultura pierwotnych mieszkańców Zob. Państwowe Muzeum Etnograficzne Zob. Państwowe Muzeum Etnograficzne Australii" w Warszawie. "Sztuka naiwna w Polsce" w Warszawie. T r z c i a n k a, Muzeum im. Wiktora Stachowiaka Scenariusz i oprawa 7.03 - 22.04. "Zdobnictwo ludowe" plastyczna: R. Lewandowski, "Cieślice, strugi, piły - 7l eksponatów. Ekspozycja: o obróbce drewna dawniej i dziś" Scenariusz. E. Godździk, oprawa plastyczna: E. Goździk, M. Kosowicz, Z. Zajkowski, 200 eksponatów. Ekspozycja: 9.06 - 22.08. wPJiEWO,n~TWIO IPIO\T,RlKiOW~!~1E Mu zea P i o t r k ó w T r y b., Muzeum Okręgowe "Wybrane zagadnienia sztuki ludowej regionu piotrkowskiego" Scenariusz: J. Kucharska-Pawłowska, oprawa plastyczna: J. Kucharska-Pawłowska, Z. Tatkowska, ok. 200 eksponatów. Ekspozycja: 20.06- 3L07. "Wybrane zagadnienia sztuki województwa Scenariusz: Cz. Rutkowski, oprawa plastyczna: ok. 400 eksponatów. Ekspozycja: L09 - 5.10. piotrkowskiego" E. Wołowska, Cz. Rutkowski,. R a d o m s k o, Muzeum Regionalne "Sztuka Jawy" Oprawa plastyczna: Z. Helfener, Ekspozycja: 12.03- 15.04. Katalog. w Krakowie. "Grafika konsultacja: J. Kamocki, 135 eksponatów~ Współorganizator: Mu:o:eum Etnograficzne ludowa ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie" Oprawa plastyczna: Z. Helfener, konsultacja: J. Kamocki, 32 eksponaty. Ekspozycja: 15.06- 25.07. Współorganizator: Muzeum Etnograficzne w Krakowie. "Sztuka huculska" Zob. Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi. �Kronika 390 Muzea Ł ę c z y c a, Muzeum "Pokonkursowa wystawa Scenariusz: A. Dłużewska-Sobczak, natów. Ekspozycja: 7.05 - 3.06. łęczyckiej oprawa sztuki ludowej" plastyczna: A. Klein, ok. 30 ekspo- "Dzieje oręża w rzeżbie ludowej" Scenariusz: A. Dłużewska-Sobczak, ponatów. Ekspozycja: 3 - 12.09. "Łęczyckie oprawa plastyczna: A. Klein, ok. 80 eks- szopki ludowe" Scenariusz: A. Dłużewska-Sobczak, oprawa natów. Ekspozycja: 3.12.79- 3.07.80. Folder. plastyczna: A. Klein, ok. SO ekspo- P ł o c k, Muzeum Mazowieckie Scenariusz i oprawa cja: 27.01 - 28.02. "Laureaci "Kowalstwo piękne i użyteczne" plastyczna: W. Dowlaszewicz, nagrody "Barw" 103 eksponaty. Ekspozy- im. Oskara Kolberga" Scenariusz: T. Baraniuk, oprawa plastyczna: Z. Samosik-Zaremba, S. Makuliński, 340 eksponatów. Ekspozycja: 15 - 27.06 w Domu Techniki w Płocku, 5- 19.07 w Starej Kordegardzie w Warszawie. "Najważniejsze Scenariusz: Ekspozycja: nabytki Muzeum Mazowieckiego W. Dowlaszewicz, oprawa 19.07- 25.09. Katalog. WOJEWODZT,WO w Płocku plastyczna: w latach T. Zaremba, 1945- 1979" 32 eksponaty. ~~IE Muzea P o z n a ń, Muzeum Etnograficzne "Formy i zdobnictwo polskiej ceramiki ludowej" Scenariusz: R. Lewandowski, 120 eksponatów. Ekspozycja: 22.02. - 14.04. w Muzeum Regionalnym w Międzychodzie. Folder. Współorganizator: Muzeum Regionalne w Międzychodzie. "Zdobnictwo ludowe" Scenariusz: R. Lewandowski, 45 eksponatów. Ekspozycja: 7.03 - 30.04 w Muzeum im. W. Stachowiaka w Trzciance. Folder. Współorganizator: Muzeum im. W Stachowiaka w Trzciance. "Strój i rzemiosło Indii" Scenariusz: A. Surzyńska-Błaszak, 50 eksponatów. Ekspozycja: 20.03- 20.06 w Muzeum Ziemi Wschowskiej, WschGwa; 23.06- 15.08 w Muzeum Ziemi Rawickiej, Rawicz; 20.08 - 1.10 w Muzeum Regionalnym w Miłosławiu, Miłosław. Folder. Współorganizatorzy: Muzea, w których eksponowano wystawy. �391 Kromka "Meksykańska ceramika prekolumbijska" Scenariusz: A. Surzyńska-Błaszak, 196 eksponatów. Ekspozycja: 20.09 - 25.11 w Muzeum Regionalnym w Międzychodzie. Folder. Współorganizator: Muzeum Regionalne w Międzychodzie. S z r e n i a w a, Muzeum Narodowe "Wystawa malarstwa, rzeźby, Rolnictwa grafiki Plastyków i tkaniny Amatorów artystycznej Stowarzyszenia we Wrocławtiu" Scenariusz: Sto Olszewski, oprawa plastyczna: pozycja: 1 - 30.08. Katalog, Współor,ganiza,tor: torów we Wrocławiu. L. Umerle, 134 eksponaty. EksStowarzyszenie Plastyków Ama- "Rol.nik i ,}ego praca" Scenariusz: Ekspozycja: kowie. M. Beiersdorf, oprawa plastyczna: L. Umerle, 238 eksponatów. 3 - 30.09. Katalog. Współorganizator' Muzeum Etnograficzne w Kr<l- PRiZIElMYSKJiE WO,JEWOOzrrWO Mu zea P r z e m y ś l, Muzeum Okręgowe "Obrzędowość doroczna i rodzinna Scenariusz i oprawa 19.06 - 15.07. Kata-Iog. Instytucje w pracach twórców ,pr2iemysk,im" plastyczna: T. Burzyński, ludowych w województwie 139 eksponatów. Ekspozycja: niemu zealn e P r z em y ś l, Wojewódzki "Wystawa twórczości Dom Kultury amatorów Scenariusz i OPTawa plastyczna: cja: listopad. plastyków w !województwie przemyskim" E. Piekarska, WO.1EWOOZTWO ok. 100 eksponatów. Ekspozy- RAiDOMSKIE Muzea R a d o m, Muzeum Wsi Radomskiej "Ludowe zwyczaje i pisanki wielkanocne Ziemi Radomskiej" Scenariusz: S. Rosiński, oprawa plastyczna: Z. Karbarz, 200 eksponatów. pozycja: kwiecień - w Domu Sztuki w Radomiu. Folder. "Ogólnopolskie biennale kowalstwa Eks- ludowego" Scenariusz: S. RosińskJi, oprawa plastyc7Jna: Z. Karbarz, 400 eksponatów. Ekspozycja: grudzień 79 - styczeń 80 r. w Muzeum Okręgowym w Radomiu. Katalog. �Kronika 392 WOJEWOnZTWO RiZmZOWISKIE Mu ze'a K o l b u s z o w a, Muzeum Kultury Ludowej "Polska grafika ludowa" Scenarusz : Zespół pracawJliików Muzeum Etnograficznego w Krakowie Konsultacja: R. Reinfuss, 32 eksponaty. Ekspozycja: grudzień 78 - luty 79. Katalog. "Nowe nabytki Scenariusz: eksponatów. wie. Muzeum Kultury Scenariu,sz J. Kamacki, w Kolbuszowej"' "Sztuka Nepalu" 135 eksponatów. Ekspozycja: "Sztuka Scenariusz: Ludowej S. Lew, J. Tur, oprawa plastyczna: B. Sierżęga, A. Trzyna, 50l) Ekspozycja: marzec-kwiecień w Muzeum Okrę~owym w Rzeszo- J. Kamocki, 135 eksponatów. "Park Etnograficzny Scenariusz: S. Lew, oprawa 16.10 - 15.12. 20.03 - 3.05. Jawy" Ekspozycja: 10.05 - 2.07. w Kolbuszowej" plastyczna: M. Siteń, 28 eksponatów. Ekspozycja: R z e s z ó w, Muzeum Okręgowe "Motyw pracy w twórczości ludowej" Zob.: Muzeum Okręgowe w Koszalinie. "Opieka państwa nad sztuką ludową w XXXV-leciu PRL" Scenariusz: K. Ruszel, oprawa plastyczna: A. Trzyna, B. Sierżęga. Ekspozycja: 12 - 30.07 w BWA w Rzeszowie. Współorganizator: BWA w Rzeszowie. "Stroje ludowe południowo-wschodniej Polski" Scenariusz: A. Targońska, 155 eksponatów. Ekspozycja: 8. 10 - 5.11 w Muzeum Okręgowym w Słupsku, 9.11.79 - 15.01.80 w Muzeum Okręgowym w Koszalinie. Folder. W's\półor.gam'za!torzy: Ml.1'Zea,w Ictó,ryc:h eksponowano wystawy. "Współczesna sztuka ludowa i nieprofesjonalna" 8cenariu.sz: K. RU$zel, oprawa - 7.01.80. Folder. pla8tyczna: WOJ'EwOnZtrWO A. Turzyna. Ekspozycja: 3.12.79- SlIElRA<DZKJE Mu zea W i e l u ń, Muzeum Ziemi Wieluńskiej "Strój ludowy z okolic Częstochowy i Wielunia" Scenariusz: R. Rok, B. Wiluś, ok. 110 eksponatów. Ekspozycja: 24.03 - 24.05 w Muzeum Okręgowym w Częstochowie. Współorganizator: Muzeum Okręgowe' w Częstochowie. "Współczesna Scenariusz: Ekspozycja: sztuka ludowa wieluńszczyzny" B. Wiluś, oprawa 4.05 - 25.06. plastyczna: L. Domański, ok. 300 eksponatów. �Kronika WOJEWODZT:WO SIK!IIĘRN1IEWiI'OK~E Mu zea R a waM a z o w i e c k a, Muzeum "Mieczysław Scenariusz: Ekspozycja: B. Mienicka, maj-grudzień. Ziemi Rawskiej Zegliński oprawa "Tkanina - 15-leoie twórczości" plastyczna: M. Cymbała, 165 eksponatów. w s"tr-oju i wnętrrzu raw9kim" Scenariusz i oprawa plastyczna: Ekspozycja: maj-listopad. zespół pracowników Muzeum, 40 eksponatów. Z y r a r d ó w, Muzeum Okręgowe "Rozwój przestrzenny miasta i kultura materialna Zyrardowa walnych i muzealnych" w zbiorach archi- Scenariusz i oprawa plastyczna: E. Potyńska, ok. 150 eksponatów. Ekspozycja: 16.03- 20.05. Współorganizator: Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Skierniewicach. "Ceramika ok. 80 eksponatów. "Wystawa Ekspozycja: poobozowa - Scenariusz i oprawa 1.09- 12.11. opolska" 25.05 - 4.07. III obóz etnograficzny plastyczna: B. Rzeczycka, "T,ra!dycyjna kultura - lipiec 1979" ok. 40 eksponatów. Ekspozycja: wO!jewÓ'dztW1askiernielWickiego" Scenariusz i oprawa plastyczna: B. Rzeczycka, ok. 80 eksponatów. Ekspozycja: 16.10.- 7.11 w Urzędzie Wojewódzkim w Skierniewkach. Infurmail;{)r. Muzea B Yt ó w, Muzeum Zachodnio-Kaszubskie "Osadnicy Zob. wystawy - wystawa nabytków" c·z.<łs'Ow.e ZJOI1gamizolWa<I1e w 1978 r. ("Lud" "Zajęcia pozarolnicze Scenariusz i oprawa plastyczna: Ekspozycja: 25.06.79 - 3.01.80. S ł u p s k, Muzeum Pomorza 1980, t. 64, s. 381). Kaszubów" K. Szyman-Piórkowska, ok. 200 eksponatów. Środkowego "Dolnośląska rzeźba ludowa" Zob. Wrocław, Muzeum Etoograficzne. "Sztuka ludowa Kociewia i Kaszub" Scenariusz: H. Ostrowska-Wójcik, oprawa plastyczna: 142 eksponaty. Ekspozycja: 8 - 20.09. Współorganizator: tury w Gdańsku. "Stroje ludowe południowo-wschodniej Zob. Rzeszów, Muzeum Okręgowe. H. Wójcikowa, H. Soja, Wojewódzki Dom KulPolski" �394 Kromka ·WlQJEWOD2mWO ·iStu.wtAUllKIE Muzea s u wał k i, Muzeum Okręgowe "Przyroda Scenariusz: T. Romanowski, w sztuce ludowej" ok. 40 eksponatów. Ekspozycja: 20.03 - 24.04. Muzea S t a r g a r d S z c z e c i ń s k i, Muzeum "Rękodzieło artystyczne - srebro, tkanina, Oprawa plastyczna: R. Manna, 163 eksponaty. organizator: CPLiA - Sroze0in. s z c z e c i n, drewno, ceramika" Ekspozycja: 31.05 - 5.07. Współ- Muzeum Narodowe "Skrzynie Scenariusz: Ekspozycja: i kufry posażne na Pomorzu A. Sredzińska, oprawa 7.03 - 17.09. Składanka. plastyczna: Zachodnim" D. Boehlke, ok. 50 eksponatów. "Kulitury Ii11dian Amdó!w Peruw,iański<ch" Scenariusz: J. Łapott, oprawa plastyczna: D. Boehlke, -Zieliński, ok. 150 eksponatów. Ekspozycja: otwarcie konsultacja: A. Posern17.01,7'9. Składanka. TODUŃSmE WPJEWOD~IWO Muzea B r o d n i c a, Muzeum Regionalne \ "Dziecko w sztuce ludowej Scenariusz i oprawa plastyczna: Ekspozycja: 27.03 - 1.06. T o ruń, twórczość ludowa dla dziecka" zespół pracowników Muzeum, 160 eksponatów. J. Kozłowski, 798 eksponat6w. Muzeum Etnograficzne "Garncarstwo Scenariusz: Ekspozycja: J. Łukasiewicz, oprawa 19.01 - 21.05. Informator. Scenariusz: Ekspozycja: H. Mikułowska, oprawa 19 - 26.01 w Elana Klub - "Tkanina ,Dawne budownictwo 120 fotogramów. Ekspozycja: i Ochrony Zabytków. L. Tyczyńska, plastyczna: i haft białoruski" plastyczna: Toruń. T. Nemere. 15 eksponatów. Norwegii. Ochrona zabytków" 26.01 - 18.02. Współorganizator: "Mikołaj Kopernik Scenariusz: - Toruń. ludowe" Zarząd Muzeów w rzeżbie ludowej" 12 eksponatów. Ekspozycja: 19 - 28. 02 w Elana Klub �395 Kronika "Haft ludowy" Scenariusz: B. Turno, oprawa plastyczna: B. Gostyńska-Bielecka, S. Then, 192 eksponaty. Ekspozycja: 10.03~ 10.05 w Muzeum Okręgowym w Bielsku-Białej. Współorganizator: Muzeum w Bielsku-Białej. Scenariusz: A. Błachowski, oprawa plastyczna: L. Tyczyńska, 192 eksponaty. Ekspozycja: 9 - 30.06 w Starej Kordegardzie w Warszawie. Scenariusz: A. Błachowski, oprawa plastyczna: Z. Popielarz, 192 eksponaty. Ekspozycja: 22.08 - 20.10 w Galerii Sztuki Ludowej w Nowym Ta'rgu. Katalog. "Dziecko w sztuce ludowej" Scenariusz: A. Błachowski, oprawa plastyczna: A. Konkol, 203 eksponaty. Ekspozycja: 27.03 - 25.05 w Muzeum Regionalnym w Brodnicy. Współorganizator: Muzeum w Brodnicy. Scenariusz i oprawa plastyczna: E. Bajraszewska, T. Nemere, 174 eksponaty. Ekspozycja: 2 - 15.04 w Zakładowym Domu Kultury "Zamech" w Elblągu. Współorganizator: Zakładowy Dom Kultury "Zamech" w Elblągu. Scenariusz: A. Błachowski, 48 eksponatów. Ekspozycja: 14.05- 4.06 w Domu Kultury w Chełmnie. Scenariusz i oprawa plastyczna: T. Nemere, 100 eksponatów. Ekspozycja: 27.0,5- 20.06 w Wojewódzkim Ośrodku Kultury w Gdańsku. Współorganizator: Polski Związek Esperantystów, oddz. Gdańsk. Scenariusz i oprawa plastyczna: J. Królik, 202 eksponaty. Ekspozycja: 1-15.06 w Bibliotece Wojewódzkiej w Ciechanowie. Współorganizator: Muzeum w Opinogórze. Scenariusz i oprawa plastyczna: zespół pracowników Muzeum w Gorlicach, 137 eksponatów. Ekspozycja: 4.07 - 30.09 w Muzeum Regionalnym PTTK w Gorlicach. Współorganizator: Muzeum w Gorlicach. . "Strój ludowy" Scenariusz i oprawa plastyczna: E. Bajraszewśka, T. Nemere, 58 eksponatów. Ekspozycja: 2 - 15.04 w Zakładowym Domu Kultury "Zamech" w Elblągu. Współorganizator: Zakładowy Dom Kultury "Zamech" w Elblągu. "Wielcy Polacy w rzeźbie ludowej" 63 eksponaty. Ekspozycja: 10.04- 5.06 w Muzeum w Oleśnicy. Współorganizator: Muzeum w Oleśnicy. Scenariusz: A. Błachowski, oprawa plastyczna: T. Nemere, Z. Popielarz, J. Oleksu. Ekspozycja: 15 - 24.06 w Teatrze w Płocku z okazji XIII Ogólnopolskiego Festiwalu Folkloru i Sztuki Ludowej w Płocku. "Kultura ludowa na Pałukach" Scenariusz i oprawa .jllastyczna: I. Wronkowska, 108 eksponatów. Ekspozycja: 15.04- 15.09 w Muzeum w Biskupinie. Współor'ganizator: Muzeum w Biskupinie. "Zabytkowy sprzęt wiejskich Scenariusz: S. Giziński, oprawa zycja: 25.05- 4.11. plastyczna: placówek OSP" Z. Popielarz, 73 eksponaty. Ekspo- "TrndYlCyjlnerzemiosło Wliejskie Ziemi Chełmińskiej" Scenariusz i 'oprawa plastyczna: zespół pracowników Muzeum w Toruniu i Muzeum w Brodnicy, 162 eksponaty. Ekspozycja: 5.06 - 31.12 w Muzeum Regionalnym w Brodnicy. Współorganizator: Muzeum w Brodnicy. �~396 Kronika "Z dziejów rzemiosła" Scenariusz: Ekspozycja: I. Wronkowska, 15.10- 8.11. oprawa plastyczna: ,,20 lat Muzeum Etnograficznego Z. Popielarz, w Toruniu" Scenariusz i oprawa plastyczna: zespół pracowników w Toruniu. Ekspozycja: 15.11- 31.12. Plakat. "Malarstwo Scenariusz i oprawa 106 eksponatów. Muzeum Etnograficznego na szkle Eweliny Pęksowej" plastyczna: A. Pęksowa, 115 obrazów. Ekspozycja: 6 - 31.12. Muzea Wal b r z y c h, Muzeum Okręgowe ,Twórczość Józefa Lurki" Scena,riusz: J. Punka, A. Matusrzldew·icz, k·onsu1tacja: L. Zimmerer, naty. Ekspozycja: 15.12.79- 20.01.80. Katalog. WOJiĘwOnz'l'\WO 152 ekspo- iWŁiOICLAJW5IKiIIE Muzea W l o c l a wek, Muzeum Ziemi Dobrzyńskiej i Wlocławskiej "IV bienna1le f'aj<linsuwłocła,wskiego" Scenariusz: J. Dąbrowska, A. Kocidkowicz, oprawa plastyczna: A. Bisago, ok. 700 eksponatów. Ekspozycja: 20.07 - 30.09. Katałog. Współor.ganizatoQ'zy: MKiS,. Wydział Kultury i Sztu:ki DBB, Włocławskie Zakłoady CeramilkJi Stołowej. WOIJĘWOOZTWO iWJ:liOOlJAW\SIK1'E Muzea W r o c ł a w, Muzeum Etnograficzne "Tkaniny ludowe: dziarugi, dywany, Scenariusz: M. Rostworowska, oprawa Ekspozycja: 2.02 - 24.04. Przewodnik. Scenariusz: M. Rostworowska, oprawa tworowska, 91 eksponatów. Ekspozycja: w Bierkowicach. "Sztuka Zob. Muzeum Archeologiczne radiuszki, kilimy, liżniki" I. Halko, 91 eksponatów_ plastyczna: M. Próchnicka, M. Ros2.05 - 15.09 w Muzeum Wsi Opolskiej huculska" i Etnograficzne "Węgierskie werety, plastyczna: w Łodzi. rękodzieło· ludowe" Scenariusz: zespół pracowników Muzeum w Sopron (Węgry), oprawa plastyczna: Fr. Oborski,. ok. 220 eksponatów. Ekspozycja: 3 - 22.04. Przewodnik. Wsp6łorganizator: Ośrodek Kultury i Sztuki we Wrocławiu. �397 Kr011Jika "Sztuka ludowa Dolnego Sląska" Scenariusz: E. Jęczalik, M. Rostworowska, oprawa plastyczna: zespół pracowników Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku, konsultacja: E. Jęczalik, ok. 136 eksponatów. Ekspozycja: 25.05 - 31.07 w Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku. Współorganizator: Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku. "Ludowe hafty narodów Związku Radzieckiego" Scenariusz: M. Rostworowska, oprawa plastyczna: E. Baczyńska, natów. Ekspozycja: 15 - 30.06. Współorganizator: TPPR. "Sprzęty, narzędzia i naczynia w kuchni i spiżarni Scenariusz: Ekspozycja: M. Golubkow, oprawa plastyczna: 12.10.79- 21.03.80. Przewodnik. Scenariusz: K. Różycka, 51 eksponatów. "Akwarele ok. 120 ekspo- wsi dolnośląskiej" E. Baczyńska, 226 eksponatów. Nikifora" Ekspozycja:2.11 - 6.12. "Szopki ludowe na Dolnym Śląsku" Scenariusz: M. Golubkow, 39 eksponatów. Ekspozycja: 10.12.79- 28.02.80 w Mu"zeum w Oleśnicy. Współorganizator: Muzeum w Oleśnicy. Muzea T o m a s z ó w L u b., Muzeum Regionalne "Sztuczne Scenariusz i oprawa ponatów. Ekspozycja: kwiaty im. J. Petera ludowe regionu tomaszowskiego" plastyczna: 3 - 28.02. Z. Świtka, konsultacja: M. Lorentz, 213 eks- ,~Haft i prace szydełkowe. Marii Wiśniewskiej" Scenariusz: Z. Świtka, oprawa plastyczna: M. Wiśniewska, rentz, 150 eksponatów. Ekspozycja: 6 - 22.05. konsultacja: M. Lo- "Mall:ansbwo ludowe regi'onu tomaszowsIkiego" Scenariusz i oprawa plastyczna: natów. Ekspozycja: 2 - 3L10. "Ocałic od za.pomnienia - Z. Świtka, konsultacja: M. Lorentz, wystalwa nabyt:ków etno.gra·f.icznych 1979" Scenariusz i oprawa plasltY'Czna: Z. Św1tka, 'IoonsultaJCja: M. Lorentz, naty. Ekspozycja: 10 - 31.12. WQJ.EWOOzrrWO ZDElI.JONOGORSiKJIJE Muzea N o waS ó l, Muzeum Regionalne "Formy .piernilkar·skie XVII - XIX w." Scenaa-iusz: K. Bakalarz, 30 ekspo- 70 ek:sponaJtó.w. Ekspozycja: 1.02 - 27.11. 43 ekspo- �KronUca 398 Z i e lon a Gór a, Muzeum Ziemi Lubuskiej "Rękodzieło Scenariusz: B. 480 eksponatów. nym w OchU. ludowe i artystyczne województwa zielonogórskiego" Kołodziejska, oprawa plastyczna: A. Gapińska-Myszkiewicz, Ekspozycja: 20.05 - 30.06 w Zielonogórskim Parku Etnograficz- "Tkanina ludowa województwa zielonogórskiego" ScenarJ:usz: S. Bydałek, 140 ekiSponatów. :Ękspozycja: 10.07. - 10,12 w Zielonogórskim Parku Etnograficznym w OchlL WYSTAWY ZAGRANICZNE ZORGANIZOWANE W 1979 R. Wiedeń "Naiwne malarstwo i grafika" Scenariusz i oprawa plastyczna: H. Olędzka, 40 eksponatów. Ekspozycja: 22.05- 29.07 w Museum fUr Volkerlqmde w Wiedniu. Organizatorzy: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, Towarzystwo Przyjaźni Austriacko-Polskiej. Bratysława "Zdobnictwo metalowe na polskim podtatrzu" Scenariusz: H. Średniawa, oprawa plastyczna: E. Rodzik, 180 eksponatów. Ekspozycja: 16.02 - 6.03 Vf Ośrodku Kultury Polskiej w Bratysławie. Organizator: Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem. "Tradycyjne zdobnictwo cieszyńskie" Scenariusz: M. Lipa-Kuczyńs\l:a, 128 eksponilt6w. Ekspozycja: 10 - 31.12 w Ośrodku Informacji i Kultury Polskiej. Katalog. Organizator: Muzeum Górnośląskie w Bytomiu. Lewice "Sztuka ludowa rzeszowszczyzny" Scenariusz: A. KaiI"clZIl1arzewska, K. Ruszel, A. Torgańska. Ekspozycja: 28.04- 15.06 w Domu Kultury "Drużba". Folder. Organizatorzy: Muzeum Okręgowe w Rzeszowie, Tekovske Muzeum w Lewicach. Martin "Ochrona zabytków architektury ludowej w Polsce" Scenariusz: H. Olszański, oprawa plastyczna: H. Olszański, A. Szczepkowski, konsultacja: J. Czajkowski, 22 plansze. Ekspozycja: 26.04 - 26.05 w Słowackim Muzeum Narodowym. ·Organizatorzy: Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, MKiS. �399 Kromka N it ra "Nieprofesjonalne malarstwo na Sląsku" Scenariusz: B. Bazielich, 39 eksponatów. Ek<>pozycja: 4.07 - 31.08 w Muzeum w Nitrze. Organizatorzy; Muzeum Górnośląskie w Bytomiu, Ośrodek Informacji i Kultury Polskiej w Bratysławie. Pies tany "Nieprofesjonalne malarstwo na Sląsku" Scenariusz: B. Bazielich, 39 eksponatów. Ekspozycja: 20.02 - 15.03 w Galerii im. Ivana Kraski. OrganDzatorzy: Muzeum GÓrnoślą·sikie. w Bytomiu, Ośrodek Informacji i Kultury Polskiej w Bratysławie. Pr e s-cor "Nieprofesjonalne malarstwo na Sląsku" Scenariusz: B. Bazielich, 39 eksponatów. Ekspozycja: 3·30.05 w Galerii Miejskiej. Organizatorzy: Muzeum Górnośląskie w Bytomiu, Ośrodek Informacji i Kultury Polskiej w Bratysławie . . FlRAlNICJA Di j on "Dziecko w polrskiej s~uce ludowej" Scenariusz: A. Błachowski, oprawa plastyczna: R. Tubaja, Z. Ingiot, 476 eksponatów. Ekspozycja: 12.12.79 - 15.01.80 w Stowarzyszeniu Kulturalnym Polsko· -Francuskim "Wa'l'Szarwa". FieLder. OrgarnJi'Zatorzy: Muzeum Etm.ograficme w Toruniu, Stowarzyszenie Kulturalne Polsko-Francuskie .,W,arszawa". "Mikołaj Kopernik w wyobraźni polskich twórc6w ludowych" Scenariusz:· A. Błachowski, oprawa plastyczna: R. Tubaja, Z.Inglot, 78 ekspo. ·natów. EkspozyCja: 12.12.79 - 15.01.80· vJ Stowarzyszeniu - Polsko-Francuskim. "Warszawa". Folder. Organizatorzy: Muzeum Etnograficzne w Toruniu·, - Stowarzyszenie Kulturalne Polsko-Francuskie "Warszawa". NJIEiMIIECXA iREPUBiLliKiA DEM:OKJRWrYC2lNlA Glauohau "Praca i życie rolnika VI dawnej Polsce" Scenarwsz i opr'awa pla1sityczna: A. Bł.alCholWski,78 eksponatólW. Ekspozycja. 4 - 22.12 w Muzeum w Glauchau. Organizatorzy: Muzeum Etnograficzne w Toruniu, Muzeum w Glauchau. Schneeberg "Praca i życie rolnika w dawnej Polsce" Scenariusz: A. Błachowski, 78 eksponatów. Ekspozycja: zeum w Schneeberg. Organizatorzy: Muzeum Etnograficzne w Schneeberg. 19.09 - 18.U w Muw Toruniu, Muzeum �400 Kro1llika REP.UBLIiKA FE!OERALIN:A NI!E}MlEC Brema "Polska sztuka nieprofesjonalna ze zbiorów'Ludwiga Zimmerera" Scenariusz: F. Midura, L. Zimmerer, komisarz: J. Migdal, oprawa plastyczna: W. Fleckhaus, 1240 eksponatów. Ekspozycja: 21.10 - 1.12 w Muzeum Historii i Sztuki. Organizatorzy: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, Muzeum Historii i Sztuki w Bremie. Hamburg "Polska sztuka nieprofesjonalna ze zbiorów Ludwiga Zimmerera" Scenar.iusz: F. Midura, L. Zmune'l'er, komisarz: J. Migdał, oprawa plastyczna: W. neck-haus, 1240 ek:~il;Ó1W. Eksprnz:y.cja: otwarcie 20.1tZ.79 w Muzeum Historii Hamburga. Organtzatorzy: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, Muzeum Historii Hamburga. Kilonia "Polska sztuka nieprofesjonalna ze zbiorów Ludwiga Zimmerera" Scenariusz: F. Midura, L. Zimmerer, komisal'z: J. Migdał, oprawa plastycz.na: W. Fleckhaus; 1240 eksponatów. Ekspozycja: 16.06 - 30.09 w Muzeum Miejskim. Organizatorzy: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, Muzeum MiejskJie w Kd~OO1ii. WIELKlA BRYT.AoN.IA Londyn "Malarstwo na szkle Eweliny Pęksowej" Scenariusz: F. M~dura, oprawa plastyczna i komisarz: H. Olędz~a, 52 ekspona~y. Ekspozycja: 12.12.79 - 15.01.80 w Instytucie Kultury Polskiej w Londynie. Organizatorzy: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, Instytut Kultury Polskiej w Londynie. Archangielsk "Polskie stroje ludowe" Scenariusz i oprawa plastyczna: G. Tkaczyk, E. Piskorz, 663 eksponaty. Ekspozycja: 25.05 - 8.07 w Muzeum Sztuk Plastycznych w Archangielsku. Organizatorzy: Państwowe Muzeum' Etnograficzne w Warszawie, Muzeum Narodowe w Poznaniu, Muzeum Etnograficzne w Lublinie. Ryga "Polskie stroje ludowe" Scenariusz i oprawa plastyczna: G. Tkaczyk, J. Koszutska, 663 eksponaty. Ekspozycja: 28.03 - 2.05 w Muzeum Historii Łotwy w Rydze. Organizatorzy: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, Muzeum Narodowe w Poznaniu, Muzeum Etnograficzne w Lublinie. �401 Kro7IJika Tallin "Polskie stroje ludowe" Scenariusz: G. Tkaczyk, J. Koszutska, oprawa plastyczna: zespół pracowników Muzeum Historii Estonii, 663 eksponaty. Ekspozycja: 16.01 - 11.03 w Muzeum Historii Estonii w Tallinie. Organizatorzy: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, Muzeum Narodowe w Poznaniu, Muzeum Etnograficzne w Lublinie. Iwona Wiktor MAGISTERIA, DOKTORATY I HABILITACJE Z ZAKRESU ETNOGRAFII W 1979 R. :PRACE MAGiDST!ElRlSIK]E Uniwersytet Jagielloński - Kraków GOTKIEWICZ Marek, Ciągłość i zmiana w obrzędzie weselnym repatriantów z Po jana Mikuli, prof. qr J. Klimaszewska. GORNY Elżbieta, Współczesne formy spędzania wolnego czasu w rejonie górskim, prof. dr J. Klimaszewska. MIELICKA Halina, Obrzędy związane z Wielkim Postem. Próba analizy strukturalnej, prof. dr J. Klimaszewska. PYCLIK-OCHĘDUSZKO Teresa, Ośrodek kamieniarski w Ciężkowicach, prof. dr R. Reinfuss. PYLA Grażyna, Zwyczaje doroczne we wsi Konina (gmina Niedźwiedź) w procesie zmian od 1900 - 1977 r., prof. dr J. Klimaszewska. REINFUSS Krystyna, Paryskie muzea etnograficzne, prof. dr J. Klimaszewska. RUDNICKI Zbigniew, Zmieniająca się rola więzi rodzinnych i plemiennych w warunkach współczesnego miasta zachodnio-afrykańskiego, prof. dr J. Klimaszewska. SINEAD IN SHUINEAR, Wędrowcy irlandzcy. Problem odrębności kulturowej i etnicznej, prof. dr J. Klimaszewska. WĘGLARZ Stanisław, Symbolika "złego spojrzenia", prof. dr J. Klimaszewska. WOJNAROWSKA Magdalena, Zabytkowa architektura Krakowa w szopce krakowskiej, prof. dr R. Reinfuss. WOLF Dobrosława, Współczesna tkanina przetykana na Podlasiu, prof. dr R. Reinfuss. WORYTKIEWICZ Piotr, Bednars'1;,woRozto:cza w latach 1918 - 1978, prof. dr. J. Klimaszewska. ZACHURZOK Elżbieta, Zwyczaje doroczne na Ziemi Będz'ińskiej ze szczególnym uwzględnieniem rekwizytów obrzędowych, prof. dr J. Klimaszewska. Uniwersytet Łódzki - Łódź BERNASINSKI Lech, Formy współdziałania gospodarczego dr W. Baranowski. CHLEBOWSKA Gabriela, Wpływ parafii na życie społeczności gólnym uwzględnieniem rodziny, dr W. Baranowski. :26 "Lud" - tom 65 wsi współczesnej, wiejskiej ze szcze- �402 Kroni1«l DZIERZGWA Małgorzata, Postawa estetyczna twórcy ludowego, dr W. Baranowski. GRZEGORCZYK Iwona, Stosunek do ziemi i zawodu rolnika mieszkańców wsi Urzecze, dr W. Baranowski. JACUK Bożena, Gry i zabawy dzieci w środowisku robotniczym łódzkim w okresie międzywojennym, doc. dr hab. B. Jaworska. JURECKA Małgorzata, Rola wytwórczości domowej w produkcji stroju ludowego, dr W. Baranowski. KWIATKOWSKI Jan, Formy rozrywki i spędzania wolnego czasu przez młodzież robotniczą Łodzi do 1939 roku, doc. dr hab. B. Jaworska. MICHAŁOWSKI Michał, Lecznictwo ludowe wsi Złaków Kościelny, dr W. Baranowski. MUCHA Ryszard, Pieśń w obrzędzie weselnym we wsi Mąkolice, dr W. Baranowski. NIEWIADOMSKA Maria, Ludowa wizja Kosmosu, dl' W. Baranowski. PA WLAK Ewa, Zwyczaje i obyczaje w pracy w łódzkim środowisku robotniczym w okresie międzywojennym na przykładzie zakładów K. Scheiblera i L. Grohmana, doc. dr hab. B. Jaworska. PIĄTKOWSKA Krystyna, Postać diabła w kulturze ludowej, doc. dr hab. E. Jaworska. PIĄTKOWSKI Krzysztof, Społeczne aspekty niewerbalnego komunikowania się w tradycyjnych polskich obrzędach weselnych i recepcyjnych, doc. dr hab. E. Jaworska. PISERA Krzysztof, Życie religijne wsi Złaków Kościelny, dr W. Baranowski. SITNICKA Jolanta, Wyposażenie wnętrza mieszkania w domach robotniczych na Księżym Młynie w okrese międzywojennym i w latach siedemdziesiątych, doc. dr hab. E. Jaworska. STĘPIEŃ Teresa, Opieka, higiena, zdrowie dziecka w rodzinie robotniczej w Łodzi w okresie międzywojennym, doc. dr hab. B. Jaworska. WACŁA WEK Anna, Zróżnicowanie społeczne wsi okolic Bytowa, doc. dr hab. J. Kucharska. WIKTOR Iwona, Gospodarcza pozycja kobiety w państwie Inków, doc. dr hab. J. Kucharska. U n i w e r s y t e t i m. A d a m a M i c k i te W icza - P oznań BAUMANN Mariusz, Zadruga w Jugosławii, prof. dr J. Burszta. BOJAN-PIEPeUN Halina, Islam w Iranie i Afganistanie. Z badań nad funkcją etyczno-moralną islamu, prof. dr Z. Jasiewicz. BUCHOWSKI Michał, Tradycyjna religijność ludowa w Polsce - próba model'J i charakterystyki modelowf,j, prof. dr M. Frankowska. BURSZTA Wojc.iech, Claude Lev,i-Straussa koncepcja badań etnologicznych, prof. dr J. Kmita. FLINIK-HURYN Maria, Ośrodki miejskie Majów i ich funkcje, prof. dr M. Frankawska. GABRIEL Marek, Analiza archiwum ludowego Franciszka Kotuli, prof. dr J. Burszta. GŁAZ Andrzej, Srodki oszałamiające. Ich rola i funkcja w kulturze Indian Ameryki Północnej (na przykładzie korzenia ji mson), prof. dr M. Frankowska. KUNIC KI Jerzy, Łużyce jako wyspa kulturowa, prof. dr J. Burszta. NOWAK Krzysztof, Cechy rzemieślnicze na terenie Uzbekistanu w XIX i XX wieku, prof. dr Z. Jasiewicz. �403 Kronika OWSIANA Ewa, Miasto środkowoazjatyckie. Strukt~ra i funkcja miasta w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku, prof. dr Z. Jasiewicz. PRZEWOŻNY Wiiold, Miejsce Stowarzyszenia Twórców Ludowych w ogólnopo:lsikim systemie opieki nad sztuką ludową, prof. dr J. Burszta. PSTRĄG-BIELENSKI Maciej, Pamiętniki Skorupków na tle rzeczywistości wsi wielkopolskiej, prof. dr J. Burszta. RATAJCZAK-STRZAŁEK Maria, Hinduizm i sikhizm a miejsce kobiety w życiu społecznym i kulturze Pendżabu, prof. dr Z. Jasiewicz. ST ACHOWlAK Małgorzata, Plemię w Azji Środkowej. Struktura i funkcje plemienia w XIX i na początku XX wieku, prof. dr Z. Jasiewicz. STRZAŁEK Bogdan, Kult i jego funkcje w hinduiźmie i sikhiźmie na terenie Pendżabu, prof. dr Z. Jasiewicz. ŚCISŁA Marzena, Rodzina u ludów rolniczych i pasterskich Azji Środkowej. Typ gospodarowania a struktura i funkcja rodziny, prof. dr Z. Jasiewicz. ŚCISŁY Krzysztof, Bhilowie - kontynuacja i zmiana kulturowa w warunkach intensyv;nych kontaktów interetnicznych, prof. dr Z. Jasiewicz. ŻAKOWSKI Przemysław, Krajobraz kulturalny i adaptacja osadników na Żuławach Gdańskich, prof. dr J. Burszta. Uniwersytet Warszawski -Warszawa AUGUSTYNOWICZ Gabriela, Budownictwo ludowe Woli Zarczyckiej. Forma i organizacja, doc. dr hab. M. Pokropek. DYBOWSKA Maria, Drogi przez wieś i kontakty międzyludzkie. Tradycje i zmiany, prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa. JARECKA Dorota, Pozycja kmiecia w tradycyjnej kulturze wsi na podstawie badaó świadomości historycznej mieszkańców wsi Trześniów i Haczów w woj. krośnieiJskim, prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa. KAMINSKA-RZECZYCKA Barbara, Zabawkarstwo ludowe - tradycja i współczesność - na przykładzie warsztatów zabawkarskich w Leżajsku oraz wió~ skach: Brzóza Stadnicka i Żołynia w woj. rzeszowskim, prof. dr A. Kutrzeba-PojJlarowa. MALAWSKA .Jadwiga, Wiedza potoczna o Ziemi na przykładzie wsi Janowice woj. lubebbe, prof. dr Z. Sokolewicz. MALAWSKI Wiesław, Kategoria inności w strukturze społecznej wsi. Na przykładzie wsi Deniski, woj. białostockie, prof. dr Z. Sokolewicz. NOWAKOWSKA Klystyna Agnieszka, Kradzież obrzędowa, prof. dr Z. Sokolewicz. STANISł..A WSKI Krzysztof, Chlopski konwenan~ dnia powszedniego, prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa. STRf\CZEK Tomasz, Mitologiczne wyobrażenia przestrzeni wsi i ich odbicie w przestrzeni fizycznej (na przykładzie wsi: Stara Huta i Hucisko), prof. dr Z. Sokolewicz. TOŁŁOCZKO .Jerzy, Procesy asymilacyjne a ruch oporu Indian yv Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, prof. dr W. Dynowski. WITCZAK MałgorzaLl, Kont:1kty towarzyskie na wsi krośnieńskiej w opiniach mieszkaiH:ów Trześniowa i Haezowa, prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa. WOŁOWSKA Małgorzata, Obrzędowość rodzinna, doroczna i życie codzienne a struktura społeczna wsi, doc. dr hab. M. Pokropek. WOŁOWSKI J2cek, Rzeźbiarz ludowy Włodzimierz Naumiuk a jego aspiracje twórcze, 'doc. dr hab. M. Pokropek. �404 Kromka ZMYSLOWSKA Alina, Pszczoła i pszczelarstwo w tradycyjnym światopoglądzie ludności wiejskiej, prof. dr Z. Sokolewicz. ZOWCZAK Hanna Magdalena, Tradycyjne autorytety i ich symbolika w kulturze wsi współczesnej. Symbole związane z historią, religijnością i demonologią wsi Mników i Czerwińsk, prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa. ZULPA Adam, Architektura ludowa i i możliwości jej adaptacji na terenie Suwalskiego Parku Krajobrazowego, doc. dr hab. M. Pokropek. Uniwersytet Wrocławski Bolesława Bieruta - Wrocław JASINSKA Irena, Tradycyjne budownictwo ludowe we wsi Chochołów na Podhalu, doc. dr hab. A. Dygacz. KOPCZyNSKI Kl'zy:sztrof, Indianie północnoolffierykańscy w relacjach polslkich podróżników w latach 1783- 1914, doc. dr hab. E. Pietraszek. KRASSOWSKA-KULA Jolanta, Profesor J. Burszta jako pracownik nauki, pedagog, działacz społeczny, doc. dr hab. A. Dygacz. KUCAB Małgorzata, Drewniane budownictwo ludowe we wsi Dębno w woj. kieleckim, doc. dr hab. A. Dygacz. LACHOWSKA Grażyna, Zycie kulturalne mieszkańców hotelu pracowniczego, doc. dr hab. E. Pietraszek. LASOCHA Te'I'etsa, GalI111JCarstwo ludowe w KTasnobrodzie i lroolonii DąbrOlWa Tarnawacka w woj. zamojskim, doc. dr hab. A. Dygacz. MAZUR Małgorzata, Kartografia w etnografii polskiej, doc. dr hab. E. Pietraszek. MIS Maria, Tradycyjne wesele we wsi Krzywa, doc. dr hab. A. Dygacz. NASZ Hanna, Konsekwencje społeczno-kulturowe migracji ludności tyrolskiej na Dolny Sląsk (szkic historyczno-etnograficzny na przykładzie wsi Mysłakowice), doc. dr hab. A. Dygacz. NOWAKOWSKA Maria, Tradycyjne zwyczaje ludowe związane z wychowaniem dziecka na Podlasiu we wsi Nowoberezowo, doc. dr hab. A. Dygacz . .NOWAKOWSKI Cezary, Ludowe techni:ki i sposoby leczenia stosowane przez ludność Z1emi Częstochowskiej na przykładzie wsi Ostrowy nad Okszą, doc. dr hab. A. Dygacz. PERCZYŃSKA Barbara, Tradycyjne wyposażenie domu chłopskiego w Górach Swiętokrzyskich na przykładzie wsi: Dębno, Wola Szczygiełkowa, Porąbki, Bieliny, doc. dr hab. A. Dygacz. ROMAN lAK-JARZĄBEK Danuta, Kobieta pracująca w dużym zakładzie przemysłowym a jej rodzina, doc. dr hab. E. Piet raszek. STAŃCZYK Zbigniew, Przemiany wzorów kulturowych u chłopów emigrantów w Stanach Zjednoczonych (wybrane zagadnienia), doc. dr hab. E. Pietraszek. SZABLA Aleksandra, Sztuka hafciarska na przykładzie świątecznego stroju ludowego we współczesnej wsi Chochołów na Podhalu, doc. dr hab. A. Dygacz. TROJAN Mieczysław, Ciesielskie i stolarskie zdobienie domów w budownictwie wiejskim wschodniej Polski. Podstawowe reguły plastyczne, doc. dr hab. A. Dygacz. WIJAS Elżbieta, Kożuch jako element stroju górali pohalańskich, doc. dr hab. E. Pietraszek. WOJCIECHOWICZ Elżbieta, Alojzy Niedbała - rzeźbiarz ludowy. Próba mono\ grafii, doc. dr hab. A. Dygacz. ZAWADZKA Małgorzata, Obrazy na szkle w zbiorach niektórych muzeów śląskich, doc. dr hab. E. Pietraszek. �405 Kronika Instytut Historii Kultury Materialnej PAN - Warszawa TOMICKI Ryszard, Kosmogonia dualistyczna w Europie i Azji w XIX - XX wieku. Studium etno religioznawcze, prof. dr M. Frankowska. Praca poświęcona jes-t mitom o stworlLernu świat'a o chara,kterze duaHstycznym, występującym do początków XX wieku wśród społeczności wiejskich w Europie wschodniej i południowo-wschodniej (głównie u Słowian wschodnich i południowych). Poddane one zostały analizie strukturalno-porównawczej. Zespołami porównawczymi były mity kosmogoniczne ludów ugro-fińskich z północno-wschodniej Europy oraz Samojedów. Wykorzystano także dane z mitologii innych ludów syberyjskich. Badania pozwoliły ustalić szereg istotnych analogii typologicznych pomiędzy wymienionymi zespołami mitów. Na ichpdstawie możliwe było wysunięcie hipotezy, że ludowa kosmogonia dualistyczna Słowian stanowiła rezultat przekształceń archaicznego schematu mitologicznego pod wpływem wierzeń i wyobrażeń niesionych przez chrześcijaństwo. Uniwersytet CHEREK Janina, J. Kasjan. Motywy Mikołaja wierzeniowe Kopernika w polskiej bajce - Toruń magicznej, doc. dr hab. W pracy rozpatruje się kilkadziesiąt typów polskich bajek magicznych z zamiarem wydobycia z nich elementów Wierreniowych oraz ustlalleni.a w jalkim stosunku do rzeczywistości wierzeniowej pozostają o<izw~'erciedlone w baśniach motywy. Przyjęta w pracy metoda ma charakter analityczno-porównawczy. Motywy wierzeniowe omówione zostały w czterech rozdziałach dctyczących: zap.atry;wail tradycyjnej społeczności wiejskiej na ciała niebieskie i siły przyrody, ludowych wyobrażeń o duszy i życiu pozagrobowym, wierzeń związanych ze zwierzętami, istot demonicznych stworzonych przez wyobraźnię ludową. W pracy stwierdza się silne powiązanie bajki magicznej z rzeczywistością wierzeniową mimo transformacji motywów powodowanych nieznajomością wierzenia, albo podyktowanych poetyką gatunku. U n i w e r s y t e t i m. A d a m a M i c k i e w i c z a - P ozn ań WOLOS Kazimiera, Obrzędowość weselna na tle 7mian modelu małżeństwa i rodziny. Na przykładzie wsi woj. koszalińskiego i słupskiego, prof. dr J. Burszta. Celem pracy jest odpowiedź na pytanie jak za:howuje się obrzędowość w warunkach zmiany podłoża społeczno-ekonomicznego. Tematem jest Ukazanie procesu przeobrażeń obrzędowości weselnej na tle zmian ~trukturalno-funkcjonalnych rodziny i w warunkach ogólnych przemian wsi. PRAlCE HABLLIITACYJNJ;; I n s t y t u t R o z woj u W s i i Ro l n i c t w a PAN WIERUSZEWSKA-ADAMCZYK po 35 latach. Maria, Przemiany społeczności War szaw a wiejskiej. Zaborów- Praca zawiera porównawcze badania dwóch stadiów rozwojowych tej samej· wsi. Zastosowana metoda pozwala na ukazanie wewnętrznej dynamiki rozwojowej poprzez ukazam.ie zależności pomiędzy strukturą i funkcjami społecZlIlOści oraz �406 \ Kronika jej powiązań ponadlokalnych (w tym emigracyjnych do USA). Zastosowanie syn· tetycznych wskaźników poziomu ekonomiczno-produkcyjnego i poziomu życia ro· dziny ukazało procesy wzajemnych relacji, zależności i determinant. Autorka bada też problem integracji i dezintegracji społeczności wiejskiej. U n i w e r s y it e t im. A. M i IC k i e w i 'c z a - Po z n a ń LINETTE Bogusław, Obrzędowe pieśni weselne w Rzeszowskiem. Typologia wąt· ków muzycznych jako kryterium wyznaczenia regionu etnograficznego. Praca ma charakter etnon1uzykologiczny z nachyleniem etnograficznym. Jej tematem są obrzędowe pieśni weselne regionu rzeszowskiego analizowane metodami etnomuzykologicznymi. Jej celem jest wykazanie związku tych pieśni z funkcjami obrzędowymi oraz przed~tawienie uwarunkowań etniczno-społecznych. Przeprowadzona typologizacja wątków muzycznych stanowi podstawę do określenia specyficznych cech muzycznych regionu rzeszowskiego. Materiał dokumentacyjny obejmuje 110 zapisów nutowych pieśni obrzędowych. Maria Niewiadomska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ae903cd2c261d056622fc2217f087566.pdf 6f0436e64ed8f4cc6aa874904b307cfa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1815 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Subject The topic of the resource kultura materialna tkactwo wojłkoki Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1682 Title A name given to the resource Wojłoki - kobierce pilśniowe / LUD 1981 t.65 Description An account of the resource LUD 1981 t.65, s.247-264 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wolski, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ISSN 0076-1435 LUD, t. 65, 19B1 KRZYSZ'J'OF WOLSKI lWiOJł.JOKiI- KJOBIERJCE PILŚNIOWE 1 W polskiej Bteraturze d'aichowej !wyją1Jkowomało uwagipoświęoono kobiercom bitym, czyli wojłdkQIll2. Talk się złoQ;yło,Ż€ 'zainteresowanie budziły .głównie kobierce wiązane, czyUi d)T\.vany,k()lbierce tkane, c.zyli kilimy, 'także pochodne od -nich gohehny, a lpO'śróditych Idroższych i bardziej luksusowych wyrobów prymitywny lub nawet o~do:bny 'woJłok jakoś uszedł uwagi. Być może dlatego, iJe na naszych teT.erra'chprawie nie występuJe on ja!ko kobierzec, jalk 'to ma miejsce na ~ółwys.pie ibałkańskim, JW Azji Mniejszej, Kurdystanie, Iranie, Mganistanie, Pakistanie i zachodnkh Indiach olI"azw Azji Środkowej poprrez DżuIligarię, Turkiesta.n wschodni, Mongolię i ~północne Chiny aż do MarudQ:urii.Co najwyż-ej, znrulaz'łon się jako derka--pod'kłaidikapod siodla końskie, jako cza¢ak, wreszcie ·zaś prawie zaginął 'w świadomości, ustępując miejsca pokrewnemu a de!likatniejsz€llIlu fiikowi, czy też wreszcie '11ajdehka.tniejszym pilśniom używanym do wyrobu -czapek i IkapeluS'zy. WojłOlk,iPrawldoipodobnieU!żywlanyjaiko kobierz,ec, znalazł się w materiałach wylw~ali:sikowY'ch'z ziem polskich, a więc na nich' występował, lecz zdaje się dosyć wcześnie zaczął ustępować miejosca innym typom kobier-ców. Nie Jest wytkluczone, Ż€ wojłok 'z ,pols:ldch w1kO'Pa!liskto po prostu "koc" (filcowy), czyH deI1ka na konia, używana również jako podkładka do ;S1pania,talk jak Ito widywał na nalSzych ziemiruch w XVU wieku Ulr)'lk Werrdum 3. l Zebranie materiałów do tego k'rótkiego szkicu wymagało wieloletnich poszukiwań w muzeach europejskich, i pozaeuropejskich (tureckich) oraz badań terenowych, które przeprowadziłem w Bułgarii, Turcji, Iranie, Afganistanie, Pakistanie i Indiach na przestrzeni lat 1960- 197B. 2 Słowa wojŁok nie podaje Linde, lecz znaczznie jego wyjaśniają encyklopedie: "Wojłok, pilśń pośledniejszego gatunku używana na derki na konie, namioty, jurty, do osłony przedmiotów przed utratą ciepła itp." - WieLka Hustrowana EncykLopedia Powszechna, wyd. Gutenberg, t. lB, Kraków 1931, s. lB5. 3 X. Liske, Cudzoziemcy w PoLsce, Lwów lB76, s. 9B: "Najznakomitsi panowie mają wprawdzie w podróży trochę materaców i płócien ze sobą, średnia szlachta zaś nie ma w podróży innego posłania, 'jak że swoj wojłok czyli kołdrę spod siodła kładzie pod siebie na trochę słomy, używając siodła za poduszkę, a kożucha za przykrycie". Dziennik Ulryka Werduma 1670 - 1672. �248 KRZYSZTOF WOLSKI "z wytwarzaniem pilśni z 'pełny względnie sierscl zwierzęcej pisał MoszyńiSiki obeznani musieli byc niegdyś wszyscy Słowianie. Tego dowodzi wspólność na<zwy dla omawianego wyrobu. Dziś (to jest w latach dwudziestych XX w. - pr.zYJP.aut.) na znacznych obszarach dawna ta technika zatraciła się dosz'Czętnie" 4. Na południu SłowiańsZlCzyzny, 'w 'BuŁgarii śr'odkowej i za'chodni'ej, występują słowiańskie określenia: plyst, pl. plysti (wiKopriwszticy). plyst i plystma w oikolica'eh Widynia, 'Zaś plas i plastina w okolicy Ełchowa. Jedynie w Dobrudży Bułgarzy używają gagau:sikiej nazwy kecze, .podobnie It,ej tureckiej 5 nazwy używa się w Strandży na Ipograniczu Bu1g,alTiii Turcji europeJskiej. Pilśń jest wspólną nazwą dla 'Wszystkich Sławi,an, a filc póżniejszym zapożyczeniean z języka niemieckiego 6. Na~wa wojłok 7 zaś jest t'eż zapożyczen'i'em za pośrednictwem wschodnio-s10wiariskim, które przy1było z języków turedki:ch i pozostało u nas na oznaczenie dużych Ipłatówz grubszej pi 1śni, używanych na derki, czapraiki, kobierczyki i na osłony namiotowe. Niekiedy uważa się, ~ nazwa ta OIkr€Ś'lawyroby /pilśniowe ,gorszego gatunku, nie hiorą'c pod 'uwagę, ;że ,grubsze lwb większe pła,ty ,p~lśni: niekoniecznie muszą być wybwOlTemsporządzonym z gorszego surowca 8. Wra'Cając do słów iMOIszyńskiegotrzeha stwierdzić, że wyrób wojłoków należy doprz'eszłości nie ,tYJ.lkow JPOlskiejkuHuTlze Judowe'j, aue 'też i w Bułgarii zanikł :zoUipelnie w połowie XX wielku, choć świadomość wytwarzania i umiejętności techniczne są Jeszcze żywe w /pamięci :luJdu9. Jedynie w Małej Azji, Kurdystanie, Irani'e i na szer()lki'Chobszaraoh Azji Srocllko'wejmożna 'W wie'llUmiejooa1chspotkać się jeszcre z wyrobem wojłoków i stwierdzić wiele rt:ysiądeci hczą'Cy ciąg tradycji oW tej dzied'zinie. l K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, wyd. 2, Warszawa 1967, t. l, s. 350. Współczesna nazwa turecka dla fHcu brzmi kecze (też tatr), zas dla zdobionego kobierca filcowego (wojłoku) - kecze hali. s W. Hensel, Słowiańszczyzna wczesnośr~dniow;eczna, wyd. 3, Warszawa 1965. s. 250. 7 Też stara słowiańska nazwa na wojłok - ,pisl6. ,utrzymała się w języku rumuńskim (pisl6si - sfilcowany, lecz fetru - filc). J. Reychman, Słownik rumuńsko-polski, Warszawa 1970, s. 220, 450. 8 Dla wojłoków, czyli kobierców pilśniowych, utarła się zła opinia, powszechne mniemanie, że wojłok jest czymś lichym. Z taką opinią można się spot,kać nawet w niezłych opracowaniach o kobiernictwie. Zwykle jest to oparte na złej sławie najlichszych wojłoków ze środkowej Persji i indyjskich. Por. .J. G. Lettenmair, Das grosse Orient-Teppich-Buch. Eine Orient Teppichkunde von A bis Z, wyd. 3, Miinchen 1969, s. 172 - 173. ' 9 W tym miejscu wypadnie mi serdecznie podziękować p. dr R. Seferskiemu z Sofii, któremu zawdzięczam szereg cennych uwag dotyczących produkcji wojłoków na obszarze Bułgarii. W Dobmdży wyrabiano wojłoki do końca XIX w., we wschodniej Bułgarii w okolicy Ełchowa do 1943 r., zaś najdłużej. bo do roku 1950, w okolicy Widynia w półn.-zach. Bułgarii. 4 5 �Wojłoki 1. Namad z Afganistanu, - 249 kobierce pilś7LWwe l'3'3XH3 cm. Murzeum Etnograficzne 4J118166. F~t. J. Kiuibierua. w Krakowie, nr JiIDJW. jaki p05wiadczają źródła ooińskie już IWrOiku '2300 'pr2i€d n.e. 10. W 1Jbiorach Ermita~u znajdują się najiStarsze wojłokowe kOibierc,ez V ~ iIV w. p.n.e. pochodząlCe z ro71kopanego w r. 1949 ;i{urhanu w iPazaryllm w Ałtaju wschodnim. J-eden z \kohierców wojłokoWych ma 30 m2, a pozostale trzy \Są nieco mniejsze. Są one ibiałe i pdkryte ,baJrwnymi aplikacjami 11, a więc takie, jakie do dziś dnia wyrabia się na ,tamte'j~ym iterenie. Woj'łoki, czyli kOIbierce ,bi,te, na;}€lżyza1iczyć do najprymiJtywniejszych koibierców. Ich powstani·e jes1t Iprawdopodobnie pradawne i nastąpiło z chwilą, gdy posiada'Czowi futra' ibaraniego, hIlbzeskulbanego runa, to futro l'ub runo pod wpły'Wem zużycia, zadeptania, załania gOTąCąwodą czy też tłUiSzczempo prosItu 2Jbi~osię, czyili sfilcowało. Wnet się okazało, że z większejilooci wełny owczej mO'ż:nadoskolla1le sporządzić, pO'leWlając gorącą wodą i ubijając, dowolnej wielkości i grubośd 'k1obierczy'knadający się do wylŚdełania ziemi w jaskini, złemiance, sza1asi'e lub namiocie. Na tym wojłoku można było siedzieć i spać, wojłokiem przykrywać się, a większymi płachtami. również w razie potrzeby okrywać namiot. 0I1mzałosię również, .że wojłolk można łatwo zdoibićUlżywając do nakładania na sieibie :(podczaszihijania) wełny owczej w naltuTalI}ych /kolorach (od białego po 'Ciemno-brązowy - IpTawie czarny i odcienie siwe). I talk niegdyiŚ powls,tał wojłokowy, ~dobJiony kobieT.zec, j;alki i obecnie często lO H, E. Wulff, The traditionaL crafts of Persia, Cambri,dge kowane wojłokowe płachty (maty), zbroje i tarcze. 11 .J. S!zJalpflJW, Ermitaż, .MOISikJWa H)rI6, s. 1153 - 1514. 1966, s. 222. Wzmian- �250 KiRZYSZ110F WOLSKI spoltykamy w Anatoilii }UJbna bazara'ch środkO'wego i ws,chodniego Iranu czy Af.ganistanu - wytwór o niezmiernie wysokiej uży'teczno'ści. Zdobienie ,udoskonalono przez nakładanie na podstawowy kobierzec woj'ło1k:owy małych, również wo'jłolkowych e1emenJtów dekor!a'cyjnych, które przytwierdzano do Sipodu przez ulbijanie łub też naszywanie, albo obszywano brz,egi s.21laikiemł,ań'cuszkowym, 00 jUlżspowodowało wytworzenie się wojł,olkowych kOlbier'ców aplikowanych, niekiedy bardzo pięknych i >O 'wysokim poz.iomieart)'lstycznym, zruan)'lch z wykOlPalisk z kurhanów, jak i materiaJów wSlP'ółczesn)'lchz Jterenów stepowych Ikirgislki'chi tUlrkmeńsikkh w Azji. Najbardziej ,charak:terystyczną r:ueczą przy wyrobie woJłoków jest nie:urnierrua'prostota i szyfblkość produkcji 12, stąd też wojłok jest 'podl5tawowym wytworem u wielu ludów pasterskich na stelPach az}altycbch. Np. na 'pustyni Kacr-a-Kum u Turkmenów, przy domowej IProduk'cji JWOjłoków (wyraibian)'lch 'prawie wyłąeznie pl"z'ezkohi1ety);potrzebne są ,tyliko: wełna owcza, wiązana mata trzdnowa ~ wo1da13. Im mniej potrzeba narzędzi do prodUJkcji, tym 'lepiej, bowiem u wędrownych pasterzy ikaŻJdynawet łatwo przenośny warsztat staje się poważnyrrn utrudnieniem podczas prz.eprowadz,ek i zmian !koczowisk. Tr,z:cinowa zaś ma'ta, służą'ca przy wyrobie wojłoków, również jest uŻyWmm do ogrodzeń lub pełni !funkcję przewiewnej ściany w szałasach. Istnieje kilka sposobów wyrobu wojłolków, lecz przeważnie stosuje 12 Wojłoki wyrabia się przeważnie w ciągu jednego dnia zaczynając pracę W107Je:świ'e,ranIO, a ,na iWieclzó,r Ik,oń'CiZą'Ci wylkańm;ając IWYIPralDy już IWytwór. 13 W' KOIlJ~g, Turkmenische Filzteppie>he, ['w:] MitteiLun,gen aus dem Museum filr Volkerkunde z:u Leipzig, [lir 10, 19~, iS. 13. o �Wojloki - kobierce 251 iPilśniowe :się pewnego rodzaju formę, nie pozwalającą na odkształoeni,e się kobierca w trakcie produkcji. Wyskubaną '100 ZJgręplo'waną wełnę' rozkłada się płasko (wanstwą do 20·cm grubości) na 'płóciennej p'łachcie 14 lub iP'łaskiej macice, a nieraz tylko na dużym, ,płaskim i nieco wgłębionym !kamieniu, jak to ma' miejsce w Indiach IW :Ra'Ciżasitanie,lub !pOiprostu na szutrze, jak to robią w 'Południowej Anatolii, a nalstępnie pOIlewa ,gorą,cą wodą (niekiedy z dodatkiem mydHn 15) i przylklapuje prętami lulb 'przydtąptuje stopami 16. Później uib~tą we'łnę zwija się wraz z płaohtą czy też matą, stale poJewając gorącą wodą i ubija. ,W Górach :Sulejmańskiah w Paki6tańskim Beludiżytstani,eszereg ,koibiet Iklęcząc na ziemiZJwjia pła'chtę, ubijając rulon przed~amionami. Rozwiązawszy płachtę, na ,lekJkojuż &filcowaną wełnę nakŁadają kłapcie wełlny o innej barwie, alby uło'źYt~ wzór 17. ~Bowtórniezwijają płachtę, tym razem mocniej i twardziej, a rulon obwiązują. Po'lew,ają bardzo gorącą wodą (z mydrinami lub bez) i ulbijają (nieki€dy płaskimi kamieniami). Na stepach turkmeńskich taki twardy zawiązany rulon bywa niekiedy wleczony za końmi po stepie, aby wełna obijając się jak najlbardziej i najsiTniej się sfi1cowa ła. Na innych terenach, jak np. środlkowo-<eurOlpejslki,ch,ubijani'e wojłoków przebiega w foluszach. Ub~ty silni'e i spoisty 'już wojłok pierze się przez zanU'I'za'nie IW Iz1mnej,bieżącej wodzie i suszy na słońcu. WojJioki, kecze, u ludności osiadłej i półkoczowniczych Y6ri.i!k'ów w pow. MUlt, okręgu iM.ersin w Tm'cji, są zwylkle jeanóbarwne 'W naturalnym kolorze wełny owczej. Na kecze używa się krótkiej wełny odpadowej 18. IWyraibi,asię Je następują'oo: na szutrze kobielty rozJkładają warstwę uprawnej poprzednio wełny, następnie polewają ją jak naj gorętszą czystą IWO'cią, 'przy/1deiPująTęlwma [ulb prętami :i 'wreszcie na podłożonym wałku drewnianym rolują, ubijają1c pr:zedramieniem. Niekiedy w tej pracy Ikobietom ipomagają rnęlŻ'czyźni.Przeważni.e brzegi wykonanego wojłoku powstają nierówne, choć n1ekiedy przycina się j€ do rÓ'wnośc.inoży1 Niekiedy u Turkmenów na starym, dobrze juź. zbitym filcu. Mydliny swą śliskością ułatwiają skręcanie. się włosków wełny i powodują szybsze ,i idOlk,l:aidruiej'szeISIP1aitalIlJ1e <się. 16 Dejpba;nie no.glami pTlZy fołi()iwialn~usu!kna ,satmoldzji'ało\weigo znane j,es't IZ terenów słOlwiańJsk,1c:h u SŁowian :połu.dtn~olwYlcih·iW ob"zarze nadalC1ria'tyidkim, na Wli·~l(k,orusi a 'talklźe na BOllesli!U.K. MOISlzyń'~i, Kultura ludowa Slowiam, t. 1, War.szalw<l 1<9167, s. 3/5,1. 'I1T1zeba dodać, że Iró'Wniei deptanlie ,glt'OI:'lOlwa.li ppzy wyrobie 'Wiojłokólw Cyganie we wSlc'hooidnilej BuŁ.g'alri'i (ind'. dra IR. ISefers/l{\h:~go). Również ISlto,slujes1ię dejptanie w warsztatowym wyrobie wojło'ków w Ana'toHi, gdy prace wykonują mężcrzyźni. 17 N'iek!iedy w 'Clros/ie prorduikcji ,k,oIbiepców wójl:okJawY1C:lhna .srteuJia1chAzj'iŚ,rodklawej Wizór byiwa nalkładany j'eS'ZJcIZJe WTClześDlej, bei21polś,rednio po 'slpryslkialniu IPOIzłoż,onej ,wełny Iglorą1cąwodą ,i Ie/kikJ~mppzylkJlepa:n~u irózgallni. 18 M'aiter,i:ały z Ibaldań t'eipenOlwych we Iws:i Bwruln, pow. Mu't, ,okI'. Mepsin w połuldniolwelj Anatołlii, 12 X 19r718T. 14 15 �252 KR1ZYSZTOiF WOLSKI 3.. Narrnad 'Z AdJga'n~slt:a'nru, 20,3X 1311, cm. MiulZJeum Ebnog·rad'i<cJ2:me 'W Kralk'o'wie, rur lrul'!. 4411115. FloIt. J. KJuibi'ena. camL Dawniej wyrabiano w gospodarstwach domowych ['ówni,ei woj~oki większ)"ch formaltów, obecnie (r. 1978), skUitkiem podmżenia wełny, wyrabia się kecze niewie1ki~h rozmiarów (ok. J ,0X 1,5 m). Niekiedy kecze bywają deikorowane,!1jp. trzy koła w innej na tur a'lnej barwie wełny, lecz pne'wainie są jednoibarwne. Wojłolki wyrabiane na !Własny 'użytek przez [\uiclno'śćosiadłą lUlb ikoczownilków bywają p['zeważnie ga1tuclmwo }ąpsze, gdyż wżyty na nie surowiec ISltanowiwełna, sierść wieillb~ądzia(niera'z telż i kozia) oraz sierść bydlęca, ,lecz przede WlSlzys1tkim ikrÓitlkamiękka wełna ze strz~y sztuik młodych lUlb'też ze sil;T.z~y'}esiennej. W środkowym i za'chodnim Afga'nisi1Janiew języku farsi i jego lolkaJnej odmianie dari kobierzec wojiłOikowynazywa się na.mad, zaś w języku pasztu nosi nazwę lamcaj, la.meej lUlb limcaj 19. W Iranie rzemieślnik wymbiają'cy wojłoki i filce nazyw1a się w języku brsi gazur, qaljljar a1bo namad-mal, zaś ikalP,elulSznikproduikJujący starego i odwiecznego typu fikoweozapki-lkalpellUisze zwane kolah, nazywa się kolah-mąl20. Wojłoki wyrabia się na znaczni,e sz'erszyun obszarze nilż kabier'ce wiązane a na19 .W pa,slmru mó'Wii'o'llylm krasta (mail;. Belrudżyls'toani'e kras ta oznacza 20 ,prz,ez ;ZieISjpÓ'łiPlemlion Kalklalr lUżY'wa:ją na Iwo,jlooik n<JJZlwy 'z badań t'erenOlWyldh w ,r: l'9\T4w Zkmdra koło Ziaralt 'w półn.-Wls'c1h. lpalkLSltańslk'~m). Na i:nny1ch oaib!SlzauJa:coh'jęZylk:a lPa6zJbu (tere.ny póln.-\w~clh.) też H. E. W'-llff, grube sukno The traditionaL samodziałowe. crafts ... , op. cit., s. 222. �Woj laki - 4. Na.mad z Alfgan'itStanu, 2I48Xil<417 kooi.erce piJ1.Śiniowe 253 cm. Mn.trreum Etnoga1a!fńlctLne w K'raikowlie, ,nr ,1n.w. F.oIt. J. KiUtbi.ena. są711Q. wet kilimy, bowiem np. w tailóej ,prowincji ·Logar na pd.-zach. od Kabulu ,wyrób kiJ. imów należy do rzad!kO'ści,zaś lamca'j wyroibia się wszę~ dzie 21, a ,kobierców wiązan)'lch iIlierobi się zupełnie. Najll€iPsze wojłoki, wyra:hiane na własny UiŻyltelk: w Hazaradrżacie w środJkow)'lffiAf-ganistanie, 'Są wykonane wyłącznie z wełny owczej, krótkiej, miękkiej, delikatnej, pochod\zącejod sz:tuk młody,ch. Do wyrobu ,rrajile:pszychwojłoków zużytikowuj-e się wełnę owiec den:kOTunych. Podobnie w Turikielstani'e wschodnim wyrabiano naj-pięikniejs'ze miękkie, białe wojłoki, które rówriież barwiono na 'c:oerwono lIub błę1kitno, z bardzo ·delikatnej wełny cienkorullych owj,ec miejscowych 22. Podstawową ibarwą była nal1:'Ural:nabie[ Iwełny owczej, z której sporządzony był wojłok. Bieł stanolW'iłatło, na kttóre naikładano w Kuczy IWTwrkiestanie wschodnim ornamenty w ko'lora,ch żółtym, niebieskIm, czerwonym, Iczarnym :i popie.lJartym 23. . W większych ośrodka'Ch, przy bardzi'ej masowej produkcji 'na ~byt, używa się do grępl'Owania wełny smylka gręplarskiego. Przy wyrobie domowym gręplowano ręcznie rozskubując weinę, aiby uzy~ać: moili21 iMć1I'ter,iJały rz ba/dań IW MI~'il'1srt;;aiIlli!e 'W Ir. 191711. B. GrąbczelWSlki, Podróże gen. Grqbczewskiego, t. 1, Kaszgaria, kraj i Lupod.róż do Azji Srookorw.e~, WamS1Z:alwaibJd., s. ·1'5tl: "Wo.j~oIkli. 'balkie 'Za~ępują dywany i są bard~o posw'kńJwćilIle w krajach Azji Środkowej z powodu ta.niości ,i IpiętkJn~o 'wy,oobu". Z3 A. von Le Goą, Vo·nLaVld 1.IIYldLev-ten rim. OSiUIUT'kisfun, ILiIPs/k 1~. s. 17-7. 2lI dzie, �254 iKRJZYSZTOF WOLSKi wie najibardzłej 'puszyl5te kłapde, rozkładane następnłe' bardzo równomiernie na powierzchni lPła'chty lub trZicinowej maty, służącej za podstawę ,przyszłego wojłolka. SlPilśnienie przebłega tym ilepłej, im del~ka,tniejsza, ale rte'ż im krótsza jest wełna. Z tego powodu wełnę dłuższą tnie się, aby króts.ze 'Włosy lepiej się skręciły i zahaczały nawzajem 24. Przy procesie spi:lśnłenia 'liłe dodaje się żadny;ch spoiw, aby przypadkiem nie spowodo1wać:z;bytniego stwaiTdnienia kobierczyka. Pilruuje się też czysto~ ści wełny. Rozło'żoną wełnę polelwa się jak najgoręt:szą wodą i sta,le ubija, powtarzając tę 'Czynność włelokroltnłe . .Następnie to samo robi się, zwinąwszy matę lub płachtę ze spilśnioną wełną w rułon, aby taczając go móc uhijać wszędzie rówllolillłernie i uzyskać Iwszędzłe jednakową grubość. Wczasłetego procesu materiał znacznie się zbiega, :na długości i szerokości. Po pierwszym rpods1lawowyrmspiJ!Śnieniu wełny rulon ro,zwijano i ro:zJkładanona płasiko. Wtedy roZ'poczynało się nakładanie ozdób a nawet wciskanie drobnłejszy;ch elementów, które później miały utworzyć np. szereg małych Ikół'e'k.Linłeciągłe, proste lub iali'ste, u'klada się na wojł,oku przy pomocy bardzo luźno sprzędzonej nici wełnianej, zabarwionej w odpowiednim kOilorz'e.Nie'bedy te ozdoby, które też trafiają się po obu strona'chwojłolka, układa się od miejsca zaczęcia wyrobu, Wpierw o:z;dobyna spód, poltem właściwa pi'liŚń,a następnie olzdoby wierzchu. Wszystkie ,te ozdoby (pTzytk,lepywanona molkro, a potem znowu wojłok zwijano między d'włema płachtami, lub maitamii ubijano, Slta,le polewając WTząltkiem. U Firozkohi, mieszkający;ch w górach na wschód od Heratu w ipłn.-za,chodnim ADganistanie, wO'j'ŁolkToQIlujesię w ma;1lach wiklinowych. Przy ponownym rozwinięciu i zwinięciu poszczególne prętyurwierały inne miejsca powodując mocniejsze spi1śnienie ma,teriału 25. W'cZieśniej rzwijane pręty maty stanowią twarde wnętrz'e rulonu 26. Czynności te, 'choć nieskiOiIIlplikowane,były jednak pracochłonne i 'ca~kieo.nni'e l'elkikie,gdyż rolowanie wojłoka powtarzano kilkJakrotnie, aby otrzymać jak najdoikładniejslc sp:ilśni>eniewełny, a tym samym uzyskać SpOlistOlŚĆ. Da'jąc tyllkJo do:brą wełnę owczą, zaś przy ~ilśnieniu używając jedynie 'czystego wrzątku bez jakiejkoJ1wiek 00mies2'Jki, ortTzymu}e się 'WojłOk mięlklki i i'ekki. Te miękJki'e wojłoki są przeznaezane ,nie ,tyłko do !przykrywania posadzek, podłóg, czy ,też szerokkh ław-p'1atform tacht, służący'ch do siedzenia w czajkhanie, iecz także do przy;krywania się W [porze zimowej. Podobne jest przeznaczeZ4 Rówmeż i w Bułgarii cięto dłuższe klaiPcie runa owczego, gdy chciano wyI~onać ll]aljl'eipSIZ£Ij ,jaoooiŚci wlodł1o!kii{Iinif. dra R. Sei£eI'Slkieg.o). !& G. MrandeI1siloolt, Fi'ro~kohri een afghaanlJs r,eisjlO"U:r;n,aal, iRoltlterldiaJm 1001, is. 11415. t8 W lVIior!igoiLLi, 'a rtlalkże 'W !po~Uldmii.O,W1O""'WISldoodIlliJej BiuJlgall"i1i(S.tTaOOży), do ś!lod'~a rul1'onu diali'e się \WaŁek 'dil"'eIWIl'i<llny(dmf. dim R. Self.eI1sJdego). Podolbme robią Yoriilk w 'wy,robLe domowym (mat. rz baJdań 'W p0'łuidniliQlwelj AnaItdliili). �WojŁoki - k·obierce pilśniowe 255 5. Wolj~oIk '1JullikImeńlslkJiI,'WIg L. Bwesnevy. nie wojłoków u BeJludlŻów koczują'cy'ch na terenie SellS'tanu .aIfgańslkie,go i lperskiego OI'laZw Bełudżys·tanłe palkistańskim, np. w okręgu iKharan i Czagaj 27. Beludżowie z plentienia Mamasseni zamieszkujący nad dolnym Hiilmendem i kO'ClZującyna ()(bszalI'z'epustyni Regi:Stan 'W czasie panują·cych wziImie h'oca,ganów z północnego zachodu okrywają swe bydło 11 MiaJt€'rOOly r. 1001. :lo mok/h badań ltereTI.OlW'j'ldh w d3€l1uldżyl>ltaJrrle 'PIaklislllaMkjm w �256 KRZYSZTOF WOLSKI i osły wie,LkimicUl/Prnkami lWojłolkowymi dla ochrony przed 'Przejmującym 'Chłodem 28. W iHazaTladrżaclew Mg,anistante wyralbia ~ię też grubsze wojloki (używane wyłącznie do 'Przylcry-cia :ziemi, posadzki czy teri:'Podłogi), już nie z 'tak delilkatnego i dobrego 'Surowca, l'ecz z wełny garbarskiej, z wełny s2ltwk padł)11ch,koziej i b)11dlęcej!Sierści :(18. niektedy i !bawełny). Do t)11ch wojłoków używa się te(Ź wełny odpadowej pochodzącej ze strzyriy sztwk stary'ch, a Itak!że wełny od <różny'chgatunJków owiec. Wyrabia się z tego wojłoki grube i bardziej s'ZJtyWine, mające uierazzanieczyszczenia pochodzące ze złego przesol'towania surowca przed przystąpieniem do pl'acy. źJdŹ'bla,nasiona traw i ziół, któr€ się na pastwiskach powbijały w runo owiec, spo:1Jkaćmożna później w taikim meS'tarannie wykonanym wojłoku. I te wojłoki bywają tci ~d()lbion€,choć 'częściej 'Widuje się je j,alko jednoib1WWne,Iprzeważni'e w odcieniu szaxo-popieialtym -lub szaro-!brązowyro. W mniejszych /kobierczykach wojłoikowych s>pódprzeważnie bywa jednoharwny,zaś jednobarwny wierZJch miewapobrz'e,ża barwy i'nnej, lecz też w odcieniach nat~aln)1lch ,wełny 29. Niekiedy trafiają się również i mni·eJs;ze IDdbierczyki wojłokowe, harwnie dekorowane, lecz te są przewaZnie wykonane 'z lepszego gatunku wełny, 'często jasne a;libobiałe. W sztulka1ch deikorowanych, taikim jednoibarwnym jest spód wojłoka. Część wierZJchnia Ibywa dekorowana wyłąoznie ;na środlku, a brzegi po2lostają be.z omó:b, JW takim samytm :kOl1o:r:ze jak i Sipód, łub z małytm innoibarwnym marginesem. Te wyroby z AfganiStanu 1Wy'~azujążywe podobieństwo do lpodobnych wyrobów turkrrneńSkich z tel'enów ZSRR, gdz1e równie'ż 'p()(hrzerta(we wspókaesnych kobier'cach wojłokowy,ch) po2l0stają nie~do:bione, choć śTOdelk bywa hoga'Ciej i staranniej :d~Qrowany30. . Na iteT'enie wschodniego Turfkiestanu, g,dzie lWyrOibyfilcowe słyną -ze SIwejmiękkQści, spotyka się ja/ko materiał do wyrolbu ,woj'łoków, obok podstawowej miękkiej wełny owczej :re sztuk młodych i jesiennej strzyży, też dodatki' w postaci sierści wiellibłądziej i \koziej 31. Te ostatnie są dodawane pr:zy wyroibie grubszych i nieZJdobionych wojłolków. RÓWinież of Bah.l,chistan. Travels on the Borders of Persia, 119'1\6,s. n. WiQj~ o Iwynn. 1'616XI13l2 om rLalkU\Pił·em w troIku 'HY711w K.aibuLu dJo~biQlrĆY.W Muzeum Eit~lfi=nego' w tKirallrowie. Ma 1QIl1.!SpÓid ldiemno-<brąlZ;OIWY, MeIlZch miŚ popi€ilatlio-=u-y rz. cdem:no hrą.wwyrrni pabmeoomiL Jeslt w~kian:any z liche i gaWinlkoWoo wełny {)lWaziej rl. lI'll1asittatI'atIlinie rz1bity, sktu!tIk>iem reego jag,o grolbość jestt. ndeljedtnaJko!wa. WlQljłolk WiS/t;ał :wyiktonany w. HazaTadrt3!Cłie w środlk'awym AJj'lganitstam,ie (:nr ·~n'w. 41100,1). at ~oc. L.l3etresIIlevla, The DecorotiveandAppl.ied A'Tt of Tu..rkmema, I,enin.grad 1006, U. 46, 490, 50,511, 5,2 i SB. 81 A. von Le Coq, op. dt., s .. 178. 28 and G. P. Tate, Afgha,nist,an, 29 T<ego ,typu The Frontiers Lo:nidlQll1 HlOO, La1houe �257 i w pobliskiej Mongolii, podobnie słynnej z wyrobu wojłoków, dodaje się do podstawowego materiału, jakim jest wełna owcza, sierści :koziej i końSkiej 3'2. Kobierce wojłokowe wyrabia się w ró.żnych rozmiarach wza,letż'I1Jości od potrzelb przezna'C,zenia. Np. w Bułgarii wojŁoki miały 3,5 - 4,0 m długości,a ISZierokiebyły do 3 m. W Turcji wielkość wojłoków był'a różna, od małych 1,OX1,5 m, do 2,OX4,O m, lub '!lawet więksZie, zaś wspomniane kotbiel'lce wojłokowe ~ Kuczy ze JWs.chodniegoTurkriestanu mia'ły również wyrrniar 2,OX4,O m. A1garlskie większe kolbieroe wojłokowe mieszczą się w rozmiarach 2 - 3 m długości, a 1,3 - 1,5 fi szerok'O'ści. Produkuje lSię jednalk SpOTOkobiel'czylków wojłokawy,ch w mniejszych rozmiarach 1,7 - 1,5 fi długości li. 1,2 - 1,3 m szerokości, a niebedy nawet i mniejsze. Bar'clzo rzadko w)'lrabia się wojłoki większe, chyba z \przeznaczeniem na płachIty namiatowe, lub wykładziny ,.posadzki" w :namio'Cieozy domu. W wię:ksz)'lch ośrodkach wyrobu woj'łolków w ITlanie lub Kas:zmi!rze dodaje się do wełny ri sierś>Cirównietż surowce wtórne w postaci wa1ty ze zgręplowan)'lch szmat wełnianych i hawełniany,ch, a :nawet palkuł. OczYIwiścietą drogą powstają wojłoki gorszego gatunku, a nawet ibardzo liche, jak np. [kaszmirskie 33, trafiają'ce na rynek światowy .pod nazwą wojłoków indyjskich, Iktóre w użyciu :szyhlko się rozluźniają, rozpadają się na ka'wlabkJi.Nie pomag,azastosowanie w czasi'e produkcji spoiwa oleistego z makuchów, gdyż nic nie mo'że zastąpić dobrZie spilśniającej się wełny. Kobierce wojłokowe jeszcze wSlpókZieśnie można spotkać w prawie każdym wiejskim domu Anatolii. Bywają one tam, w załelŻnościod olkolic, dwojalkiego rodzaju: wyroby domowe, przewalżnie w forma'taich mnriejszych i więlksze wyrobu warnZltatowego.Wyroby warsztatowe ,Il'p.w okohcy Beysehir odznaczają się więkg,zą spoistością, zaś wojłdki wyrobu domowego są mniej spoiste, lecz miększe. Z warsZltatowego wyrobu wojłoków w TUT'Cjisłyną anatolijsk,ie miasta AfyoYl,Tire i Beysehir. W Afyon rzemieślnicy trudnią'cy się fi1cowntctJWemzamieszkują oałą ulicę 34. Produkcja jelst j.eszcZiesta'l'e 'żywa. TureCikie wojłoki,czylh .ke'cze, przy!były z ludami ttureckimi Z Azji ŚTodJkowej, jednalkipTzypuszclLać należy, że i p0pTwdnie ludy zamieszkujące Azję Mn~ejszą ,znały ten typ kobierca oraz :ten siary typ te:chniki. 32 'w. HeiSlSli'g, Re'constructimg Mongolian Mate r,ż al Culturle Sources, (r,ef.), s. 4 - 5" u EktSlIJo:IitJoWlalne z Ill/dLi :l1Ii,elWlieUllde ~o'bI1etr1ClZylki wQljłoilwwe, tunk,OIwo, w)'II1oibiły !sIWą tanideltn,o,Ś'aią IW ś\wiecd'e kOl1:lielrlooon WloÓŁdklQlWY\ffi. a4 H. Gii,rc;ay, ~e(;e ve ke~ed~mk, 1[Iw:l Tii:rk kaJra W6'7, s. 211- 3~. 17 "Lud" - ,to.m 15 jalk 'nalj~orISlZą from Utem,ttury bar1dIZlO ld;che markę Et7IJografya >Der gisi, t.9, ga- ws'ZI~kdlffi 1966, An- �258 KRZYSZTOF WOLSKI Kecze wyrobu domowego w południowej Anatolii nie mają pretensji 00 wymyŚilnego zdobnidwa,~aś ik!ecz.ewyrobu warsztatowego, n;p. z Beysehir, są zawsze zdcfuione. Na 'vIe białym (gdyż z białej wełny sporządza się wojłoki) 'występuje ciemno-brązowy (w natumlnym kolorze brązowej wełny) wzór geometryczny, często z bordiurą otaczającą pak Ornamenty stosowane w mobnictwie są dosyć 'prym1i,tywne, a nakładanie, bez specjalnego przypilkowania, następuje na UipTzednio wytkonany filc podstawowy; w skwtkach or.namentty łaitwo odpadają podczas prania wojłoków i lS'zorowania ich dr'ewnianą łopatką. Pięknie zdobione stare wojłokowe modlitewniki, wyroby z XVIII - XIX w. z Bursy można zobaczyć w muzeum w Konya. Mają one !bogate i względn1ie drobne ornam'enty dell{«)<racyjne,zaznaczają1ce bordiury, nall'oża, mihrab i zwisającą z ni,ego ,lampę. Ciemno-brązowy, lekki wzór na białym tle wojłolka robi niekiedy wrażenie haftu lub nas.zytej jakby koronki, tak jest delika;tny. Brzegi iPQP~zec:zme posiadają wykończenia z naszytych fręd:zil'i, co przypomina 'kobieT'cewiązane. Wydaje się, rż,enaJle,ż,ałOlby:jes:zJoze\poświęcić Ikilika słów afgańskim wojło/kom ozdobnym, k:tóre - jak j'U1żwyżej Iwspomniano - osiągają nieraz dużą dekoracyjność i ball'wność. ZdobIOne wojłoki przYlpominają swą dekora'cją raczej lkob~eTz.ecwiązany, niż kmm lub prosty pasiak. Najbal'dziej ozdobne różnią się tym od Ziwykłych Ikobierców afga~kkh,. 're dOlSzyte{'lub rzadziej dolbite) Jfrędz!le-kłapcie obiegają wojłok ze wm.ystkich stron, 'C:zJegonigdy nie spotyka się przy kobiercach wiązany'ch, bowiem do brzegów dłuu.szych nie doszY'wa się fręd:~H.. Wojłok 'cieńszy, miększy i ilepsZlegotym samym gatunlku miewa ".nabity" wzór tego 11'0dzaju,że ma zawsze pole środk'owe i(pokTyte bal'dziej lub mniej subtelnym oiTnament·em) otoczone bordiurą, IW obrębile \której można wyróżnić poszczególne Ipasy. Można więc mówić o potrójnej bordilurZle. Bard~o ,chętnie 'W zdobnilClliwiewojłoków afgańSk1i!chużywa się przy bordiura,ch mnacrnentó'Wzę1>atYlch,niewie!lkłch roz~t i kostek oraz ślimacznic. W polu umiesz'cza się merla/liony, a naroża zapełma drobniejszymi elemeITJtami.Zdar~ają się vi tle !pola ornamenlty pmypominające fale wody. Oczywiście ,zawsze trlzeba pamiętać, iŻ:ie ozdolby na wojłolkJa1ch są gTlubsz.ei ja'k,by !:z.lbarbaryzowane w stosunIku do wZlorów na kohiercach wiązanych a nawet tkiHma,ch.Niekiedy, co s'Potylka się w wojł<okJa'chgrubszych,polle wypełnia ornament rombów: można .by nazwać go też minakhane 35. 85 "Minamhane" - .iJ<wh wielliolk,roitlnie dl1O<bny ornamenit tIU tJlP drobnego IPOrw1t~ClI!l~OI, mogą SItanowić wS/POIl11nri:eć,że IW ,Zlb~oh Wlie =ailiaJzł WlZór się aiJlg:aookfi ~lby ornamentu w kobiercach i Be<lud- persklich fkitóxy IWYlpeŁn~a IPOlle Imobiel"ca wiązalnelg>o. Ten lk1wWarty,~bsrtlki lIllb f~ ge~rnatryld1Jne. Wanto P,aI1Jsltlw.QIWIeIg1o Mu\Zeulffi i prYlIllli!t'yTWny EtlnOl~rad'liIClZ:nelgoIW IWalrSlZa- k'obLerl2leIC wojł;P!k1mvy, "w 'I'OImlby" ll'1obi wnarż.enLe ,im~IlIarklhJalne". WlZó,r ten na lZos't,ał wylk1cmany ,którym w ten �Wojłoki - 259 kobierce pilśniowe 7. WojŁoik: Jtulrlkmeńsllci, wg L. Bere5lI1evy. Rzadziej w po'lu widuje się ornamenty ułożone pasowo, podłużnie. Czasami trafia się biały !pas, lpołożonyz najibielszej wełny, wzdłuż \kobiercrzyka po środ1Qu pola 36, w wyrobach z półno'cneg'o Afganistanu (przy jasn)"ch pobrz'eża'ch kobierczyka), lub też na jasnym, prawie białym ,polu, pas o ornamencie stylizowanego drzewa życia, jak ,t<l ma miejsce na wojłoika.ch;turikmeńSk.ich37. Często Zidohnktwo wojroka żywoprzypomina afgańSki kdbieI"'Zecwtiązany z chara~terystycznymi elementami zdobniczymi w postaci <lśmio.boczneg<lguL. Gul bywa układa:nycentralnie, jakby meoohon, :jednak częściej 'P0wtaTza się wielo'k!rotnie, zupełnie tak, jak go mo~na zoba'ozyć na typowych ,afgańskich Ik<libierc,a'ch z Ipółnocnego Mganistanu. Pole wypełnione Yk.znymi igul, uł<lżonymi w Ild1ku rzędach, .otacza bordiUTl1ł.Wojłoki .g1'lube,Hchs:rego wyrobu, mają przeważnie zawsze obrzeżenia w postaci i'edna:barwnego marginesu, w tona.cji szarej lub .ciemnej. Dopiero środ€lk ,jest dekorowa:ny. ,Wojłoki osiągają nie tyl1ko dużą 1ieikora'cyjność, le'cz ;tak~e ball"w:nO'Ść, dzięki ToonoodcieniOiWejwełnie zabarwionej he,nną (iprzeważnie na pomarańczowo). Spotyka się kolory ,żółty, IC iemno-mą7Jowy, iila-c:reTwony, bia'ły, a r,zac1zie'j !zielony i niekiedy ciemno-niebieski. Zupełnie inne wwry, związane bezpośrednio ~pOlSÓ!b, i.e !PO nal!()lŻeni'U grolbej, brąrrowej nlbci, ;prtZYJPilkJawa.no ,ją, .a naiSit@l1lie po;nOfWll1lie SlpillŚin.ionJ<>.. aG ,pOL cym OIl1namenlty 100 'k,oib'i'ercIU z IPÓ'łnOlc.neg.o M,g'a.n,is1tanu, 'WQJjłJOlkowym owym. a Zlrua'.ildiU!jąlcYlm s'ię Slk!i·ego im. Chalrulbiiń'Slkieglo rw Zraikolpanem. 87 L. Beresneva, op. cit., il. 50. w 1275X1'50 iC'IIl, pochodzązibio,raICih M'UIZ-eum TaJI;,I'IZIań- �260 KRZYSZTOIF WOLSKI z tradycją zdobnictwa Azji Środkowej, 'posia'd!ają kirgffik1e, mon:go1L9kie i turkiestańąjk'O"":,chińsllde wojłoki. Uderza w nlCh nlie ty,liko bogactwo ko'lO'l'ystyczne,Jleczteż boga,cbwo OLrIlJMnentów 38. Stosunik!owo łatwo :jest 'a'phikować wojłoki, tym sposobem zdobione osiągają np. u Turkmenów i KiLrgizów dużą dekora'cyjnoiŚć. Brzegi Z!dOlbi się "falibankami" z płótna, lub z !kłapci barwionego runa wełnianego, dos'zywa do niej chwasty z nitek wełnianych lub końskiego lWaOs~a. Brz'egi idJla umo'cnienia oibszywa się barwnymi nićmi wełnianymi lub perkalową, a naekiedy nawelt jedwafbną lamówką. Drofbne kawałki barwnego Wlojło/ku,naszywa się na uprząż końską łub wi'elbłądzią, dodatkowo !przyozdabiając (np. 'Wyszywaniami, 'chwastami lub białymi ,czy błękitnymi pa'Ciorkami). Wojłolk daje bowiem bardzo równomieme Ho. Ozdobyz nahaftowanego, barwnegołańcus'zk,a pokrywają większe cpła'ty, nić zaś uma'crra,a,Uitrwala spoistość wojboku. Zda'wałOlbysię, ż,e przy stosowaniu innych t'e1chnilkkobierniczych prym~tywny wojłok powinien ustąpić. Tak jednak nie jeslt z najhaTdziej zasadrri1czychpowodów, h()iW'iemwojłdki można nie tyliko wyrabiać z gorszych gatunków 'Wełny i z odpadków wełnianych, Iktóre ni~ nadają się do innego 'celu, Ilecz mo,żna wojłoki produk0wać bardzo szybko, rozpoczynają1c ip!I'a'Cę Lrano a kończąc wieczorem tego samego dnia, bez skomplikowanyoh, żmudnydh, ,a przede wszystkim <czasochłonnych zabiegów, jak przędzenie itJkani'e. Po wtóre, wojłdki,nawe1t najprymitywniejsze, znajdująza'WtS'ze miejsce w gospodarstwie 'koczowników, ludności półosiadłej i olSiadłej. Wojłoki służą ,za Ipodściółkę pod dywan czy kilim, najlepiej izoiJ.ująod ohłodu ziemi. Wo'jłoki najbardzi,ej nadają się na wszelkie czapraki, dl'1'Orriączw1erzęta od otarcia.Woj1ł0bem u Turkmenów afgańskich podszywa .się twardekiihmy wełniane, zanim się je użyj'e jako przykry;ciezwierzęci'a. iRównież wojłoki są najmniej 'przewiewne, l'e'kJkie ~tylko liche gatunlkowo bywają 'cię~kie}, w ,tranSlporc1ewyg'odne, bo łaltJwe do ZJ'Yijran1ia. Tezaleiy wojłoku pozwoliły mu się utrzymać obok \kobierców innego typu w gospo!dar1Sltwiena terenachchłodniej'Szych stepów i półlpU5tyń. Na nietrwałość woj'łoków, specja,lnie grubszych, niezdobionychi licmz'ego wyrobu, Wlpływa w Afganistanie głównie bralk poszanowania li ,oenienia t'ego 'typu 'Wytr'obu.Rzeczytaik itanich jak wojłoki, po prosrbu się nie Iceni i o nie nie dba. Posiadając drog'ie !kobierce 'W'iązane, a specjallnie WSlparriałemodlite'wniki, na wojłok już nie zwra'ca się uwagi. Po kobiercach wiązanych i knimach wojłok znaj'duje się na oSItainim miej'scu, tot·eż najłatwiej nisZJcz'eje.Jednak mocno zbite Wlojłoki bywają nawet względnie trwlałe i mogą służyć niekiedy'k1lkadziesiąit lat. Mogą tak długo służyć dopolkąd do .nich nie dostaną \Się naj więiks'ze 38 A. VOIIl Le Coq, op. Crit., tab!. 48. �Wojłoki - 8. Kobierzec wojŁoIk{)lwy, 400X200 kobieTce pilśniowe cm. 261 Kucrzla, TUlr:k,iest.an W~dhod.ni, :wg A. \'lon Le Coq. s~odniIDi, to jest mole, których z wojłoku wprost nie ąp0'Sób wy waibić. Zerują świetni'e w głębokim i miękk'jm materiale -niszcząc go kOlIIljp1etnie. Jedynie częste poruszanie, deptanie, trzepanie 39 może skutecznie przeciwdziałać inwazj~ tych niebezpiecznych sikodn~ów. Na szczęście koczownicyczęsto się prz.enoozą wraz ze swym dobytkiem. Gorzej jest u ludności osiadłej. Najfata1lniej pr.zed.Sltawiająsię wszelkie składy i magazyny z wojłokami, jak np. w lKabuillu,gdzie sprzedawcy dosłownie nie mogą sobie dać rady fIN walce z molami, zagnie:żJd:żonymiw miękkich wojłokach. Niekiedy w 'walce z mo~ami zanurza się wojłoiki w wodzie, a następnie suszy .na !płaskiej ·powier~chni. Frzy praniu wojłoków, np. w ':Durcji środkowej, w' okolicach BeY$ehir, wydeptuje się brud {glinę, lP'roch) stopami, a powierzchnię pr'zeciera, pod płytką warstwą wody, 'Plaskimi łopatkami drewnianymi lub deseczkami. Robią to kobiety w szerokich i płaski·ch !korytach o wybetonowanym dnie. Talkie pralnie położone są w ,pobliżu potoików, aby można 'by~o na'PUiŚcićna nie bi'eżącą wodę. (Przy praniu niekiedy .powierzchnię wojł,oków zlewa się mydlinami. Wyprany wojłok suszy się na słońcu i wietrze tuż obok koryt pralni, a ,także rozkłada się wojłoki na glaza chlub nawet na !kamiennych munka.ch, nie zważając na to, ż,e wojłokowy kobierzec traci wtedy formę. To odJksz;tałcenie za'nik·apóźniej w czasie użycia, gdy wojł()lk leży na posadzce w izM i 19 T.l1z€lpan:ie wo.jłdkÓ<w, a Slpecja.lnie zwiJŻJonych, Zlan-ieClZY,SlZcwny;cl1 ~ną, nie je9t I'zeIC'zą b~pieazną, bowiem Dięż,k:i w taJk1rn wypadku wojłok łart:wro ll'IIoż-e się "Irozleźć" >pI'zy n4.eu:mie:jętnym -lub zbyft Igwaltaownym u:clhwyceniJu. �262 KRZYSZTOF WOUSKl 9. Zawi'e<siZJka w;o,jlO1kolWa rz. półn. Af>g.anistanu, 89 X 18 cm. Muz·eum w Krakow-i'e, rur i1nIw. 506H!. FiOt. J. Kubi-ena. EtniOgraifi!Czne bie, a chodzący 'Ugniatają go s,topami i materiał 'wraca ponownie do ,normalnego spłasz'ozenia. DUlżałatwość kształtowan~a wojłoku spowodowała, że tego 'typu tetehniką wyrabia się różnego rodzaju futerały na skrzynki ora.z okryda, jak kaptury z pelerynami, czaTlki, pa~terskie duże :peleryny-narzuty 4Q, nie mówią'c już o delikatniejszych wyroha,ch zcieI1lkiej i miękkłiej 'Pilśni. Również z wojłoku na sporych ohszacr-achstarego świata wyrabia się różnego rodzaju obuwie (pantofle, buty, walonki, filca.ki), a talkże pończochy. J.edna'kpomimo dużej uźyt€łCzności tych okryć, nie ceni się ich zbyt wysoko, uważając ?Ja wyroby proste, wylkonane z odpadowej wełny, należącej do lokalnego ryniku i podobnie jak wojłolkowe 'kobieree, prz€40 Taka na.nzuit.a w ,polulC!Jni'olwym A1fganista.nJe 'l1J<JJZy'wasię kucaj lub kocuj. Rnzewa.żJnie rui.e m>j,ewa ona rę'ka1wa.w, cihoć ;zdia.rza s'ię, ż,e U'szyją ją na W1Zór białej, sukiennej su!kma,ny vLmolwej '7JW. baraka, wtedy pos,iJada dlug,i-e rękawy, zaZiWY'Oza.j,zwpelnie ,nie używane, gdYQ; Ikoc;aj, nosi s'lę zarZJU'cou'Tyna ram~ona. Kocaj jeslt tY'Pową nal1zutą paJs,tersiką, nOlslZQlną/pl1Zelz 'pas'te:nzy \ owi'e<c, ,kólz i wielbłądów ~odazas wY>PaJSów jeS!i,enn'o-z,iJmO'wY'oh, (Narz.lwy POwyż'SiZJesą !podane W języik'll iPaSlZ'bu). �Wojłoki - ko-bierce ;pilśniowe 263 wazme nice eksportowane daQej. Duża objętość wojłolkowych kobier'ców, dałeki kłapothwy translPoT't, pr:zy crnałym 'popycice na nie na rynku -europejS/kim i niski-ej .cenie, były powodem, rie tYi~O ba['rd:w rzadiko te wyroby ze Środkowego ,Wschodu !pojawiały się w handlu w Emopie, a .przy porównaniu z innymi wyotworami ka:biernilotwa po pros'tu nie ,znajdowały -chętnych nabywców. Również jednobarwne i ~dohione wo'jłoki ana1JOIlijskie nie trafiały na rynelk europejski, a pozos'tawały jedynice jako lokalny towar tUTecki. Współtcześn'ie w Europie, a 'przede wszys1Jkim w Polsce, kohieTzec wojłokowy na,leży do wyjątkowo spotykanyoch rzadkości, występując jedynie jako niehczne importy spTOIwadzane ze Środkowego Ws-chodu41. 41 W uzupebnieniJu powy~s'Zych uwag warto jeszcze wspomnieć o technke wyrobu wojłoku "na zimno". W Rad~as:tanlie w Indiach, w miejscowości Bagru (30 km na zach. od Dżajpur) wyrabia się namdci z wełny odpadkowej i wtórnej. W warsztacie p. Bhawar Lal Roupczand Khat:tiik zakupioną wełnę prano, gręplowano na pindan (harfie gręplaTSikiej), a następnie lepsze części prze:zmalczano na przędzenie, zaś go'rszą część rozkładano na kami'ennej posadzce, Uiklepy!wano prętami, 'polewając przy tym zimnymi (!) mydlinami. Na,stępnie podwijano płachtę bawełniJaną, razem zwiJjano i l1olowano na zimno, ubijając twa'rdo zw:inięty rulon dŁońmi i przedramionami. Bo 4 godzrnach rolowania i polewania rzJimnymi mydlinami rozwinięto wojłok, przepłukano w ciepłej wodzie i ro,złożono do wysusz.enia na płaskiej powiernchrui. Namda były jednobarwne, szare. Wojłokowe kaptury - gugi - formowano na bawełnianej podkładce i ubijano. Słabiej sfiJkowane gugi służyły na okrycia zimowe, zaś gęst'o zbite na kaptury od deszczu. (Mateniały z badań .autora z 21 XII 1976). KRZYSZTOF WOLSKI FELT CARPETS (Summary) The author has discussed ancient and modern production of felt carpets basing his discussion on his field research carried out in 1960 - 1978 in Bulgaria, Turkey, Iran, Afghanistan, Pakistan and India. There is an enormously long tradition in producing these carpets in the steppe areas of Central Asia, which goes' back to 3000 B.C. and also a quite an ancient expansion of this technology in India. Felt, an extremely simple material is closely connected with the life and production of nomads, since its production requires neither elaborate tools nor complicated work. Therefore even nowadays it has not been superseded by manufacturing producti-on and, although felt carpets are quite rarem Turkey they are �264 KRZYSZTOF WOLSKI very popular and common m other countries as, for example, in Indian Radjastan. There are only a very few differences in felt carpet production; they concern mainly the usage of different props while shaping the sheets of felt. Inferior felt carpets are made of wool mixed with goat, cattle or horse hair or even with cotton. The best felt carpets produced, for instance, in Turkistan are made of the best, very soft sheep's wool. It does not take too long, usually one day, to make a felt carpet; mainly women make them. The oldest felt products, i. e. tent cloth and felt carpets will probably be around the longest since felt clothing as, for example, shephers' coverlets, hats or sacks are not used any more. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b5eb1df4ebd632c45d7ce01349b0646a.pdf 9e740c4fdde67925c1deb974fe42ce4c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1823 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Subject The topic of the resource etnografia polska - okres PRL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1689 Title A name given to the resource Polska etnografia (etnologia) po II wojnie / LUD 1982 t.66 Description An account of the resource LUD 1982 t.66, s.3-18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef ; Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I. ,ROZPRAWY Lud, t. 66, l.!132 JOZEJF BURiSZT,A, POLSKA ,BRJONISŁA WA ETNOGRAFIA KOBCZYŃ6IKiA-J1A\WOiRSKA PO II WOJNIE * (ETNOLOGIA) Polska etnografia (etnologia) pr:z;eszła po II lwojnie śwd.aibolwej kUka oIkr€lSuswego 1'0ZiWojlU.Bez na'W!iąiZa11.ia dQ tych dkresów nie rnorlna zro7JUimiećw~ółoz€'snego stanu na'szej lIlauki. Wyró:źmia się u nas nas:tEaplUjące oilcresy przełomowe: lata 1948 - Hł50, 1954 - .119,516 oll'az lata po 1,97:0 roku. PieI'rw'sze lata to Okres odbudowy ZJIri:szC'wnY'Ch ipiI"ZeZwojnę placówek o:raz ocgalIli'zaoja :nauki na bazi€ dorobku przedwojennego nd.wy'cn OŚ:rodkaw pracy. Rearkty:wowano ikatedryetnagraTii i etnologii w Krakolwie, Warszawiei Poznaniu. Zor.ga'llizowano nowe kat'e1dry w nowo pows'talych uniwersylteJt;aoh w wbhnie, TOI"urii!u,Łod~i i ;WrocłaJwiu. P.rzys,tą'Piono również do odbUidowy starY'Ch i oI"gani'zacji :n!owych muzeÓiw oraz działów etnograficznych iW lIll:u7)each cre:gi<maJny.ch. Rozwinęło. ~ą działalność * Czy_telnikJOIwi należy się wyjaśnienie c-o do genezy tego arrty.l{;U~u. W'iOlSiną 1001 r. cliw.aj pI"CYies1OO"ow,ie z Daparta:rnentu An1JropoJ ogii Społec2JIlej Urriwertsyteltu w SZito:kho-1mi-e,UH Hammenz i Toma's Gerho,l:rn, zwróci.lli sIę do wy:m'iem.iony'ch wyżej autorów o nadesłanie artykułu doty,czącego polskiej etnografii (etnologii, antropologi społecznej vel kulturowej). A'rtykuł ma wejść do specjalnego numeru ,,ElthnOls" - C;Z;ClCS,OIpilsma redag'QlW1aneg-oprZlez w/w pl'OfeSiOTaw i wych1odizą'c-eg,ow jęll.y'ku angiels.kim. P'od nac'zelny'ID tytułem "The Sh1al!)Lnigof Nart.,j,onaJ kruthmpOllogies" zamierzali oni dać przegląd charakterystyki tej nauki (nauk) w ograniczonej lliczbie krajów, w tym wł'aśnie P,olskli. Pmzysłanemu LJa.ITlÓ'wien·uuOlWaJrzymyła szczególowa instrukcja co do pI10filu opracowania oraz objętości (maksimum 25 -sUr-on).NClJsrzeotPralc.ow:a:nie,ie,;t Ziorien!bOlwane wg t)'lC'h Wiskalzówe:k. Uważąmy za potrzebne udostępnienie czytelnikom jego wersji pols~iej. Pomijamy tu wyselekcjo'nlOlwaną bibli1oiglralflę. ZeW7Jględiu na ogra:nilcizoną objętość i pr·oJil oprCllc'owClJnlia,treść jego nie oddaje wszystkich niuansów polskiej etnologii. Redakcja otwiera więc łamy "Ludu" dWadals-zych Opl1aJoowań na omaWiainy tu temat. 1 JO �4 JOZEF BURSZTA, BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Polski'e Towarzystwo LuidOlZoolWC:ze (PTL) z jego Je:dynym wówiC'zaSogólnopolskim czasopismem "Lud". OdbudOlWa lIlie :była łatwa. Z1biory muzeall!ne jako dO'Woo.poł!skości w przeważającej mierze ZJastały całlroiwide z.ni!szc'lone przez OkUlpanta, wielu eituogTafów zginęło IW czasie działań ,wojennych, inn!i. w obozach hitlerOlWskiJCh,mektórzy pozosta:li na emiogracji, 'bądź zmalr'li w dkresie oiklUipacj'i.Z preedwojennychkJier1owników kat,ed,r tylko trzech wróciło na swe daJwn,e s,tanrowilSka, lpOws1;a'łeipięć kaltedr Qbję!l:iJ:udzi,e młodzi lecz kształceni na przedwojennych uni'weTlSyteitach, stąd też zarówno ich działalność nawwwa jak dydailctycZiIla ,przez kilka pi1e'l"lWszycihlat po wojnj'e nalWliązywała do lciel'lu'llikówme'todologicznych, zain.'tere?owań badalWczych i probilemait)l1ki chalra!k.t;erY'stycznej dila oścr:'OIdkówmacierzystych. Podoibnie jak prz.oo wojną, uniw,e;rsy:te1;ykształ:towały IDaJgiJstrów wzakres:ie eltnografii z e'tJI1JO\log.ią, pr;zy czym ,program stuk:h&v, obok p!fzedmiotu W!ioidąc,ego,przeiW,tdyiwał pr.zeIdm1ot "lpolboczny", którym mogła być bądź arciheolo1gia, bąldź antmpalo:gia fizyczna. W zalkres1e m~toidologii !okres powojenny ,oharakt&yzowała - jak przed wojną - znaczna rÓŻllord,d'ność stan~ilik metddo[ogicznych. KOllltynuoiWano trzy domd/nujące nUlrly: kry,ty,cznego eIWo1ucjonizmu, s'Woiste~ go historyzmu ora'z zW()llnana<rastającego oocjOllogi'mn'U.Na ogół hrak bylo rw POIlsce ortoddklSyjnych wy7JrLaiw'có!w i teoret)1lków jednego stanolWiska teoJ'eityclZJlo-mel.toldologiclznego.MOiŻna powiedrzieć, że domi'lllUjące były teooe'llcjeeikle!k.lyczne wykorzysltująe'e róime nurty; od historyzmu ,podejmującego prablematylkę 'etnOlgenety~zną, zm'ieT'zaijącelgorpoprzez badanrie .zas~ęgów 'k'U!ltur-owycl1i badania porównawcze do uchwycenia specyfiki ikultur narodowych czy regionalnych, poprzez psychologiz;m, do socjologizrrnru i'llJteresując.ego się prawte wyłącznie 'współzaaeżno&cią zjawilsiki ilCihspolecznJ1ffi luwa:Nl:llikQWaIl'ilem. Ce'chą dominującą powojennych poczynań nauikowych było (położenie od początku ogr{)(Illnego 'naciJskIUna r.ozwój badań terenowych. Wynikało to z potrzeiby udoikume'lllowaniazalUiikającej kul1JUry ,tradycyjnej zarówno w IWy':n:iik.u .zn:llszczeńwojennych, jak i za'choidzącyiohIpr:zeoblra'żeń spoleczno-eikQil1omicznych krajiU. BadalIiia tereno'we (pJ'oiwad:wJIlebyły jednak w roz'PTolszeniu, p:rzy C'zym ,ohdk katedr i muze&w zaczęły je również prowadzić i1rme, nowo pcxWistał,eiinisty1Jucje,jak 'irustyrt;utyregionalIlIe (MaZ'UX'Sdd, Śląski, Zachodni) czy specijalistyczne, jak Instytut Baidań Literackich proiwad.zący m. in. badania literatury ludowej, czy Państwowy Inst)l1tut Badania Sztuki LuJdo'Welj:pir:owadzący haida'l1'iapilasty/ki i mUZJ1ki luJdO'\lI,ej.Brak było lpoC'zynań ikoordynujący'Oh, poza dy.SkU\Sljamio'l1ganizowalIlymi przez Poiskie Towarrzy!S1:lwoLucioznalWcZJe,które, pomimo Ż€ ZT'Zeszało wó:wczas prawie 'WS'zyts.tikichzaWOdOIWO C'zyrrnych etnografów, �Pobka etnog.ra.jia ,po II woj11Ji.e 5 miało ogranliJczoI1lemożliiwości ;wyłwieralIliajakiegokolwi'eok nacisku w celU zrreaii'z,oIwania!p!ootJW'oIwalnyoo zami'e'rzeń. Pomimo trudności wyoowniczych pierfWiSZelata po wojnie pnzyniosły szereg iPUhlilkaoji. Oboik niehcz,nyeh wznowi'eń pmc prZleidwo'j€nnych, były to częściQW'Ooudem oca~ale praoe, kltóry'Ch wydaniu p<rneoS11lk1oidziła wOjlna, nieiiJczne stosun!kowo prace iPlI'zygotowane w trudnych wa{funlkach. oJrupacji z myśilą o powojennej o:dbudiowilekraju czy :p'oGlpies'Znie pub.likOlWanewyniki iPie:rrws'zychrpowojenn~ch badań plI'O'wadzonyohpoza celami ~YlSto po'znawczymi dla pa1inz€!boclhuidow:u:jącyc<h się mtrzle&w,bądz z myśilą o rpo!tr7Jeibacih powstającej w nowym }{Smakie rzeczYlWis!tości.Te ostaJtni'e zostały niejednO!kr,atnie polddallle w okresie następ!nym olS'trej krytyce. W miarę s'talbihzacjiżycia gorspoda:reze:gooraz kiI'zlelpnięciast['lukitur arganiJzacyjnych na3tępuje,w .nalUoepolskiej proces IPrzebu.do,wy metod'O'logicznejwi~ąoej się z nowymi potrzebami życia nauikolWelglO w tPJ."Zeobrażonych całJlwwicie warulllkach ustrojowych. Proc€1S Z[ll[an MI ,wilelu drz.iedzinach nauki, w tym rówll1ieiŻIW etnografii, .oIdlby:wałsię w znacznym stopniu pod 'WlpłYlwernoogór'nych,:m:nstyltucj'Otnahlwwanych naci''''Mw. W śroo'Owil'lllmetno:g{fafi'Cznymzaezynają się ipojawiać a{f!tylkułypl'ecyz.!Ująoestanowisko metoidOllogic'zne pOISw:oególnych badac,zy o;ra'Z ich stooun€lk do teorii ma1;'eTiali:zmu hilS1;oryc:znlegoi dialelktyczneg'O, jak rótWnież a!I'ltYlkułypisane pl"ze:zetnografów lub iplI'ZelCłstaiWicieh dyscyplin pokrewnych usiłiujące oikT'eślić generalny stosunek założeń dyscypliny do wslkazań maiTlksizmu. Pojawiają się również omó:wi'eniai tłumaczenia pTaC uczonych radzieckich. Zbieżność zain1ieroesowańtradycyjnej etnogrrafii izalec-eń iIlami marksistoJWskiej dOtStr'ZIBgahówcześni et:nografmvie w badaniu "bazy", stąd też obseT1Wowaćmożna WZT'OstzaiJIliter,esowańbadaniami tzw _ kultury materia1lnej i :zJwiązanymi!Znią stloounlkamiprddUlkcji. Brak wiodącego ośroidka koordynacyjneg,o ,pr'Zyczynil się niewątpliwie do tego, że śxodowi!sko etnograf1c zne nie docze!kalo się wyraźnego określenia swej :pozycji na brzemiennym w skutki I KOnJgT'esieNauki Połskiej, który miał ffi1ej'SC'ew 1;95.1 r. i który zaitnicj'OIwałutworzenie Polskiej Akademii Nauk. • Braik wyiraźni'e sprecyŻ>dwanelgopoglądu na miejsce etnografii w 'zespole naUik humanistyc~nych ora~z dominująca w latach pięćdziesiątych tendencja do unifikacji i c€II1tralWacjipoczynań iIla'Ulko.wychspowodowały, że w :zreiormo'wanym, nowym, jednolitym na iWS'zyl3tkichuniwersykitach pmgrami'e studiów obowią71Wjącym00. T. ak. 19150/19.511 połączOtno i �, JOZEF BURSZTA, BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA etnografię z arohoologią Polski i powsZiechną oca'Z z archool'Ogią ŚTódziemnomo~siką w jedno studium Historii Kultury Materialnej. Studium to przewidywa'ło dużą ilość przedmiotów "kursowych" (obowiązkowych) o ściśle określonej zawartości oraz tzw. "przedmioty ideologiczne" zaznajamiające studenta z założeniami idreQwo-,p'Olitycznymiustroju socjalistycznego oraz z zasadami materializmu historycznego i dialektycznego. Studium to początkowo trwało trzy, a następnie cztery lata, przy czym na ostatnich latach przHwidywało specjailizację w zakresie jednego :ztrzech wiodącyćh przedmiotów (etnografii, archeologii powszechnej lub .ŚTód'ziemnomo!l'skiej).W tym miejscu zaznaczyć na.l'eży, że za przykład€lITlZSRR i innych krajów demokracji ludowej upowszechniono pogląd, że :na okr'eŚ'lenie naszej dyscypliny wystarczy posługiwać się jednym terminem "etnografia", przy czym nauka ta, :posługująca .się jedną metodologią :ma:rkŚistowską, obejmować miałaby swym zaikresem zarówno etnografię krajową i europejską (Vol.kskunde), jak pozaeurOlpejską (Volkerkunde), zarówno 'badania monograficzne, jak porównawcze oraz ;re:f.leksjętemetyczną. Równo1legJledo reformy studiów, które zresztąuruchamiJolJlo tylko na trz·ech uniwersy1tetach, ,przystąpiono w 195:3 T. w Polskiej Aikademii Nauk do zoogani7!owaiIriaInstytutu Historii Kultury Materialnej (IHKM) również z działami: aJ"Chealogii Polski, an:heologii ŚTódziemnomoT'Stkiej, kultury materialnej ~esu feudalnego i etnografii. Podobnie jak w innych kraijach soc.ja'listycznych, !również w Po.J.!Soe Akademia Na'uk i jej instytuty miały w załozeniu pełnić rolę głównegoośT1odka badawczego i koocdynacyjne,go, wytyczającego kie,ruIlIki nOlwych poszukiwań i czu,. wająoergo nad ich metodologią. Zało,żenia te w warunkach polskich a zwłaszcza na grunciee:t'llog:rafii, nie doczelkały się pełJnej realiza'cji. Okres wyraźmych dążeń centTalhstyc'znych oraz presji metodologicznej w dzj'edziJnieeitnolgraiii ,wytye'zają daty dwóch lwnferencji: pierwszej zw'Ołanej przez P.olskie Towarzy.stw,o Ludoznawcz,e w 19~1 r. w zwią'zku z przygotowywanym Kongresem Nauki Poilstkiej,.i drugiej zorganizowanej w 119516 r. przez IHKM PAN. Pierwsza kOlJlierencja dokonała s:t€ITeatYPowe'go rozrachunku z dorobkiem przedwojermej etnografii "z punktu widzelJlia postępowej myśli społecznej,'" OTaz etnografii p'a~ennej "w diaJ.e1ktyczny.m'procesie walki starych tendencji z .nowymi p-rezentowanymi iprzez dąż,enie do powiązania nauki 'Z życiem i oparcia jej o materiahzm hist'oryczny i dialektyczny" . Postanow;ienia tej konferencji (19,51) .postulowały podejuuOiwanieprac z zakresu etnografii historyc:lJIl€j, :tradycyjnej kultury "ludu pracująceg'D", reahwwanie tematów :pomijanych w dotychczasowym d-oTobkuet- �Polska etnografia 7 ;po II wojnie nOlgrafii polskiej, jak np. U'wY1pUlklającychZTó~nic()walIli,eklasOlw~ wsi, ZTy'Wająoez wyidea:hzowalllym olbrazlem kultury WISi itp., iWyldobycie z kultury ludOlwej talkich waiTiQśai,iktóre mOlgłyibybyć wprowadzone ~o kultury narodowej, czyli oT!gan:i'zowaniebadań przytda1Jnych dla prak.tyki społeezne j . DTuga konferencja (W5'6), której Iprogram naukowy :określił ,referat K. DOIbrowolskiego, !pomimo za'Sadnicz'e'go podtxzYmaJnia :wiooących idei poprzeidJniej, pQPif'zez poszerzenie 'i pogłębieni'e prespekitywy m'etodologicznej, otworzyła lll'OIWy okres TOZWOjU etnograf.i'i polEiki1e1j. Pomimo wieilu zalStrzeżeń, dOlrobku lat 119i5:l- 19516 ni,e mQl~na .nie docenić. Jakko1wi,ek były to lata trudne dla badań t·erenowyoo wobec nasilenia się od. 1948 r. itendencji prtzymusowej' kole1kitywi'zacji gOlspodamtw młnych, pol1tyki Iwyidawlllii.czejpreferującej określone 'Pu:blikacje, lataz:nalCznego ogra'n~czenia pracy dyidaiktycznej (etnografów :kiszrtakiły tylko ,trzy ośrodki akademickie w kraju i niektórzy pracownicy Z!ostali odsunięci od pracy dydaktycznej), to jednak studia ebnOlgrafi.ezne.ukończyło ok. 100 €!tnografów, p.owięiktszyły zmaC'zn1 eswe ~biiQTy,prężme pracujące muzea eltnograiiCtZne,dokumenta'cję 'z :za;k;resu fl()1ikloiI'umuzycznego i siZJtukilUldbiwejgromadz±ł Państwowy Instytut Sztuki, IHKM PAN rozwinął, zarpQlc:zątkoiwane 'przez PTL, badania nad P,OI1sikim M~asem Etnografic~nym ,i:td. OhOk alIiy:kułów "krytycznych" czy 'W1PT'owad'zającyohw pra1kJty'kę zasady 'W'u1gaTlnegomaTklsi'ZIDU(-lub wcielających w naiwny spOlSób ~sady maTiksizrnu) na łamach WyldaJwni:otwetThCJlgrafi:cZIl}'lch(glównie wydawanych przez Polski'e TowaTzystWiQLudoznalwc:ze) opub'li:kDłWaIThO S1Zereg cielkalWyehstudiów i przyczyn1ków o ni:eprz.emijająoej waTltości dotkumenta'cyjnej. Uka'zalo się S2JeT·eg-odlkrywC'zychprac zzaikresu hilStorii kultury mateT'ialinej. Podkreśhć lna:leży, iż szer'eg studiów o oharalkWrz,e pT'Zeglądowym z d:ziecłzimyhistJorii i teOT'iikultury, zwłaszcza w dOT01:)ku nauki anglosaskiej (1ll!p.prace oma1wiając€ 'kTytyeznie neoeiwOllucjonizm czy etnopsycholQgi'ZJm),opuhJi:kOlwailisocjologowie 'poZlbawi'eni w omawianym okresie możliwości S'zrelT'szej działa1ności badaw1c'zej. ani też pT!zys:t~pih do przygotowania tłurmaez,eń z 8!nglosa[gkiej literatury światowej, które zaczęto publilkować po 1956 r. Przełom lat C'ztero2Jiestych j pięćdziesiątyoh korzystnie 'zapisał się równi'eż w dzieldziJnie rozwoju S2'ieTooko poję'tej fOl1IkJ.ory.sty1ci. NielZibyt fortunne dla rozwoju sztuki 'założenia socr'eali~u przewidywaly szerokie 'nawiąza:nie do nurtów "ku1tuxy narodowej" identyfikowanych w znacznym stopniu z wartościami rodzimego folkloru, stąd też w okresie tym popieralllo !powstawanie zespołów folklorytstyc'Zinyoh, w tym także l �8 JOZEF BURSZTA, BRONISŁAWA KOPCZYŃSK,A-JA WORSKA zaJWIOdowych,r.eprez;enta'Cyjlnych. Praca tych IZe'S\POłów wymagała pO'SZiUkrwań i gr-omardizenia naigrań muzy1ki ludowej, qpil';óW archaic'Znych obrzędów czy dokwnenJtacji tradYC)ńj!negostroju. W 1-949 r. Z)OO'galni'zdwail1D C€'nt~aJę Prz'emyiSłu Ludowego i ATttySltycznego (CEPELIA). Imstylt'Ucja ta, ;poprzez pddtrzyirl1anie i J'iea.k,tywo!wanie wielu zan~kających dziedz~n wy<tiwór:czościludowej oraz olrgarniwwanie zbytu, odgrywa ido dziś lWieTkąrolę wzachowa'Iliiu umiejętności rękodziiedIlii.czychna wsi, a ponadto 'zatrudnia ,przy :pracach 'oTlgaJIlizacy";nych i badawczych (od 1>9,67 r. posiada bowiem właiSny Zakład Bada\wczy) ISpOrąrzeszę e.tlnogirafów. Zasadinicz,e ZllIliany, jalkie zaszły IWży.ciu spo1eC'zno.-,politycznym Maju po roku 19i56, okI"eślO1IliO ,1aJpidamie jako ksz;tałitoIWani'e"po1slk.iej drogi do oocjali'mlu". OId:biłY'siętOneszerdko w ŻYciuna:ukowym. Dla zai'I1lt€Tesowań badaw:c·zych etnografii S'ZCZ-egó1mie istotne było odejście od klOnoe:pojiipOWlS'zechlDej kolekiyiwizacji gospodarstiw ro:Jmych, wzrost zainter~oiwa[lia auteIlltyc:zmJńffiifo.rnnami aktywności wi€jsikiej, pmoesarmi integracyjnytrni ,na tzJw. Zi,emialCh OdzySkanych (Poilsika !pÓłnocno-wschodnia i zachodnia), gdzi!e spotkała się ludność au\tocht'Olnic:zma z ludnością naJPłyiWlową!pmybyłą z irunych stron PolSki, czy obserwacja narastających IWwYIIl,jjkiu podnoszenia się stopy żyC!ilo!Wej zmian w kulturze il:radYlcY'jne'j \WIsi. Całą ooukę poilislką, zwłaLSZ1C'za human:ilsty'kę, cecholwało odejście od ciasnego dogmaJty:mnu ora:z chęć twórczegozeSipdlenia zasad maiberia'lizmu historycznego i dia1leiktyczn€'goz 'pTZ€myśl1eniamicwłowych, pracujących jeszc-ze lub zmarlych hurman:istbw polskich okresu m'iędzy:wojennego. Zrnamienny i ważki dlla środowmka etnograficznego był !'iN tych lataah ogI'OOl1IIlY rozkwit socjologii polsldej. W tym czasie cówroeż etn!O"" gr.afia zbliżała się bardzo zalkresem swych zainte'resowań do anglos~iej antropolorgii ~oł;ec:znej. W zbli:lJeln;i'll eitnfOigrafiipdlsbej ,dlonauki ś;wia!towej w jej ang'losaSlkim wydani!u pewną !rOlę odegrały slpecyficzne kOlIlitaiktypersonalne pdLsiki'ego środowiska .naukowego .z LondyńlSką Szkołą EJkonarniczmą i jej repr'ezentantem, Bolakiem z pochomerria, wychawa1n\kiem wlwe:rsytetu krakowskiego, Bronisławem Malinowskim, twórcą kierunku funkcjonalnego, oraz z jego .nalS'tępcą,R. Firth'em. W środowisku socjoilogicZinym dominowali iW !Omawiarnych latach wycholWalI1kawri.:e uniw€lTlSybet'UpozmańSkiego, uC7JnL<JwieFloriana Znaniec'kiego, jednego z czoł,owych prOlpagJaltorówwykorzy.sta'nia w ,pracy badawczej ddk.umenJtÓ'WO'Sobistych. Młodsza generacja socjologów popularyzowała poglądy Ta[cotta Pa:rscmsa tOTa:zlicznych pa-alktykóiw i teoretyków armery:kańsikiej so.cjoLogii, etnosocjologii i etnopsychologii. iKOlIlltakty,personalne środowiSka etnografic:zmego z nauką światawą �Polska etThograj.fapo II wojnie 9 mia,ły ll1i'estelty SlPolraidyc:zny ohaTalk.ter. Do rzaid~oślci naieża'ły prrzyja~dy za'cho<ci(nioellWolPejsk'ioh Ulczonych. Również rSlporadyczni1e zapraszano etnografów po1sikirch zagcr-anicę ito głÓ'Wll1riJe do krajów słowiańsikich. Stosunkowo rui!eiJriJczne i za:1Jwyczaj k,rótJkJotmvałe były stariJe zagTaniczne pracownilków naukotwych. Wyjeżdżano naj1dzęściJej dio iFra1ncji, mniej do RFN i krajów aI11(gloSlasik.lch, wyjątlk.owo do krajów skanrdynawskich czy śródziemnom<mslk'ich. Wlres:zJcie na'leży s1JwieTdzić, ile młodsi p!racownicy nauki my studenci miieli znikome możliwości wyjalzd6w zaigran~cznych. Poznaniu nauki światowej w znacznie ,większym stoIpniu sprzyjało ożywienie [plo 195\6 T. wymiany wyidawnictw i prenumeiI"alty czasopism (ogmrniJc:zJonen.ieS1JetypOInowl'll'iie wkońou lat 60-tych). Po znllresireIliiuiI"óżmoralkilchograniic~eń zaczęto też pubMik.o'wać liczne przekłady IpT'zyswaja'jące, choć pT'zecię1mie z QPóźniernieffi dochodzącym do dziesięciu lat, kilasJ71C:zme :pozycje z lit,eratury śiwiatolW'€ij. W 19,57 T. wzno,wi'ono The Sexual Life of Savages B. Mailincxwskiego,w 1968 r. wydano pod wspólnym tyt:u:ł'em Szkice z teorii kultury sZ€iI"eg jego artykułów z lat 1£),26- 1,9.45, zaś w 1967 Argonauts of the Western Pacific (dopieTO ,Ord1e~0 T. zadzął ukazywać 'Się pel'llYZJbiór dzieł B. Ma[ilnowsikiego). W 19B5 r. wydano t<łumaczenie R. Firtha Human Types. An Introduction to Social Anthropology, mrS w 1'969 er. T. ParsonlSa Social Structure and Personality i w 197\2 tegoż Essayin Sociological Theory. W ralku 1966 ukalzało się też t'lumat'ZJenie R. Benedict Patterns of Culture oraz wybór z prac E. Fu:omma. Rok 1960 IzapoczątJkOlwał pTiZ1eikłardyprac C. Levi-Straussa (Smutek tropików iClzyesej z wy1dawlnlctwa vbiOiI"olW€goRasa i nauka). PireiI"WlSlzą jego pralcą śeiśle nau;kową, która ulkaza,ła się w tłuma'iCl~erniu,był Le totemisme aujourd'hui (1969), zaś tłumac'zenie Anthropologie structurale o:publilkowano dopie~o w 1970 r. D O'm i Inu j ą c e t e n d e 'n c j e b a d a w c z e i i c h z akr € 6. Cechą r02'JWO'jurpollskiej etnogra.fii aid po'łowy lat pięćdziesiątych i w latalcn s~eśćdiziesiąrtych b)"lo 'SZ!czlególne ipołączenó:e ni:elkltórych poiCllstalW'owych aspektów mart'eriai1i:zJmuhisitor)'lc'znergo i metody dia~erktYClznej z tendiencj,ami naiUlki śWialto:wrej, L'JwraszC'zafunlkcjonalliz'illu. Zgodnie z zało·żeniami teorri maerksistolwlstkiej, w ana1i:zie 'etnografiC'znej dużą wagę przywią,z)'lwalTho do Toli ZI111iiennychC'zynników społelciZno-goSlpoidaTlczych ksztalJtujących kUlrturę olk:reśl'OInyoh zhiorowo\'ŚiC'i.Jednrocześniie w baidaniarch dominowały mollliog:rafie ,wybranych śr'odowlilsk, których kultura traktowana była jako .system wza,jemnych ws:półlzależnych zjaiwisk. W schremaoie anallizy szerdko s1JO'aowalnodycrekityrwy klasycznego fUll1ikcjonaEzmu. Dodal1JkiOwąro[ę w sto:sulnikolwoSlzerokim upolWs:zec1miell1iu omalWia- �10 JOZEF BURSZTA, BRONISŁAWA KOPCZYŃSKiA-JAWORSKA nej metody bai<lalWczej odegrały z jednej s1Jr{)llly przedwojenne trl3dycje po'1sikie'j:s~oły monografii gospodaT:Czo-h'iSitDir~mejmałych społeczności loikalnych (szkoła F. Bujarka) ,oraz txadycj'e szk!oły durlkheimowooej u:powszerchiniQll1.€ w pracach kultum[og.ic~ny:ch S. CzaTlno:wiSkiego, wT'<:'Szcie przede wszystkim, publikowane od 19,5:3 r. prace t:eor'etycz:rreK. Dobrow0 1S1kiego, okre1ślające podohne znloż,e:niabadawcze mianem "metody integralnej". W pracach tyoh Dobrowolski pre1cylzowałrównież chard.kte~ rysty~c:zmecechyora1z regulmmości kształtowania się i plfiOoesuzmian chłopslkiej kultury tradycyjnej. Na wspomnianej już komerencji metodologicznej w 1966 r. K. Dobrowo1slk:iprzedstawił szerOlkozaikrojony ,progmm badań etnografii, którego zadaniem pOIWi<n:na być z j-ed'I1:ejstronyr:eko'I1:s.hmkcja historyczna, a z drug,iej p.OiZIlanieaktualnej rzeczywistości, słowem badanie całokształJtu k!ultury chłopskiej w jej his'borycznym TOI~oju. Szczególną uwagę zwracał na to, że tego rodzaju bada·nia ;powinny obejmO'wać nie tyłko ei1ementy r:eliktowe, na kitóre dę.'wni'ej'2'Jwracanosz'e':aegó~nąuwagę, lecz talkże .głęb:okie przeahra'Żenia jakim ulega kultura wspóŁczesnej wsi pod wpłYIWemill;owego układu sltosunkóws\polec'2'Jnych i go'Spocia;rczych. POll1.adto,etnografowie n1e powi'nni ograni'c'zać ba/dań do kultury ludności wi'ejskile'j, lecz podjąć także ohse'I'Iwac'jękultury kłasy robotniczej w jej różnych środowiskowych odmianach. Dobrowolski po~;;tulował talkże zajęcie się dziejami kultury ludu pracującego w .poprzednich fo:rrrnacjach ora:z dalszy, obok vnnych dyscyplin, udział etnografó·w w badaniu społeoz'l1O'ści etni:cznych. Pomimo ogJ:'0!ffi:nego roz;woju badań w następnych lartach, tak s'ZJeroiki program ll1ie został w peł.ni zrealiZQIwa'ny,ZJwłaS'zczajeśli chodzi obadainie }{ułtury lI'oboimic:zJej. Na wie'lką skailę ro:awinięto natomiast n.ajróżnoI'odniejs:2leg.orodzaju badatni,a te;renowe dotyczące tradycyjnej kultury wybranych regionów, wsilU'b zjawisk. Bada,nia te prowadziły zaró'wno ośrodki 'll'lliweT'sytecikie,jak ;pracowlIlie etnogra:tiiCl:aneIHKM P AN, jak w["€'sz;óe muzea regionalne i central1ne. W ~niiki ·opracO'w~wane w formie artykułÓIW,prac dYlplorrnO'WY'ch (magisterski.ch), doktorskich czy hahiJli~acyj.nych, puhliJ~OIW<:lIne były w coraz liczniej wychodzących periodylkach i w~da'w!I1iictwachseryj'!1Ych, ta:bch jak "Etnografia Polska", "Bihliowka Etnografii Pal:skiej" (wydaWInidwa IHKM PAN), czy w rocznikach .prac mUZJealnY'ch.Jest crzeezą roamienną, ż,e na ok.. 300 prac dyplolITlowychprzygotowywanych w lata:ch 1956 - 1970, w~ększość (241) . ba'w:w.ała na ma,teriałach w,s,pólcześnie zehra!nych przez autorów, a z.aledwlie kiTka pOT'U'szaŁo p'I'toolemy ogólnometodO'lo.gicz;ne,zaś głównym :prrzedm:ioiemz'ailDteresowań był problem regiomlhzmu kulturowego. Znamienne, że były to zazwyczaj bad1łJniadługO!trwałe, :pJ'owadz'one metO!dycznie, bogato dokumentowane i uwzględniające różm'OfoidJny ma1 �Polska etnograjjfa ,po II wojnie 11 teriał źródłowy (arlChi:wa1i~,mate!l'iały statysty'C':zme,ohserwa:cj:e, IW)'iwiady itp.). COlrarzczęściej centralnym prohlemem ibaida1wlc'zym stawały się nLe tylko skutki proceisu, ale i Saim mechaniZlill zmiany ku1tur'Owej. W badall1iach tychetnJOigrafowie Ispotykali się często z coT!azaktywniej pracującymi socjologami wsi, przy czym graniJce międizy tymi dwoma dyscY'phnami niej.erclinoklrotnieza'cierały się. Baidania s'Olcjologire~necechowała większa tendencja dJOujęć maikrostruktUrraiLnyrch,wylkorzystywall1ia masowych darnych anali:z.OIwanyahprzy pomocy prarwideł statystycznych, etnografowie zaś przedkładali mikroanalizy oparte o badania 1;?Jw."metodą antropolD!giczną". Ponadto we iwnioskowaniJu częściej odwoływali się do tłumaczreń genetycznrO-'przyczynowych, a nie· jak to czynili socjologorwie - pralwie wyłąeznie strukturalno-funkcj,onalnych. Oba typy badań uzupeŁniały się haI1monijnie po'Zwailają!cna ,wzajemną weryfikację wniosków z tym jednak zastrzeżeniem, że IW badaniaeh etnograficznych do końoa nie został rozwiązany pr ob1em pełnego prlz'eidBtawłenia Sllwmphkowarnej rzeczywistoś,ci kulturolwej "s;połeczeń,stwa złożonego" (complex society). Uwaga badarwlcm zatrzylmylwa'ła się za:Ziwylczajna badaniu przyczyn tI1wania lub zanikania elementów archaicznych, ze szkodą dla śledzenia dróg powstawania i upowsz'e1chniania się innowacji kulturo'wych. NajC'zęściej stosorwarnąmetodą pokazania procesu pa:-zemianbyła ciągle metoda re:kornsbru~cji modelu "kUl1trury tradycyjnej" z oikresu nasycenia jej ar:chailzmami i nasrtępnie śrledzenie Zm!iHIll jakie w stosunku do niego zaszły w obsmwowanej społec:zllloŚICi. Szczególne miejslce wśród badań przeolbra~eń wlsi zajęły badania nad integracją kulturową mieszkańców ziem oci'zyskalllychorrarz stiwiimdzolllle tam regularności. Towarzys:ząoe badaniom etnog:rafic:onym dąŻleniredo budolwania ogólnej teorii zmiany kulturowej ora/z otwarcie się nowych moŻiliiwOlści poprzez zacieśnienie współpracy naukowej krajów sOlcjallistyeznych sipOrwodalwało podjęcie analogicznych badarl w spOrlec:z.nościa:cho ipodohnym ustroju lecz odmienrnej przeszłości (badarniia prlzemialll kuHuTlowYlch w Mong!Qliii Bułgarii). We współpracy międzyrnaroidorwej wa:-rgani:z.owano też badania porównawcze nad kulturą ziem górlsk'ich w Ka'rpa,tach. Jeśli chodzi o badania porÓrwlllaeze,to w dalszym ciągu, choć w mniej3'zym zespole badawC'zym, prlOlWadzonobadania nad Po!lskim A!tlas'em Etnograficzmym olI'az dokumentacyjne badania 'nad slztluką ludową i wytwórczością artysrtycz:ną. Znaezącym poeiąglllięciem orrganiza'cyjnym było utwo!l'zenie w IHKM PAN w 1962 r. Zakładu Etnografii Powszechnej z dW01;napmoOlWniami: warszawską zajmują,cą się kulturą Mongolii li poznańską podejmującą prace ame['ylkalllistyc::zme.J ednoczeŚinie z:1ikwidOlwanoosoibny Dział Etnogrrafi'i w IHKM, co os'łabiło pozycję tej naulk<i.w strukturlZie Aika1 �12 JOZEF BURSZTA, BRONISł,AWA KOPCZYŃSK!A-JAWORSKA demiJi. NastątpiŁo też 2)nac~e roz1uźni:eni€ więzi placówek IHKM i uniw'eI"SyIteckich. Już na począ1J~u ,()Iffiawianego olkTesu (w roiku 1956/W'5rT) przeprowad:wno kioi1eljną!['IOOlrgamtiJzację studiów etnog;rafic'2)nych. Tym razem zmierzała l()II1a do (pełnego wyodrębniiffi1ia i usamodziteJ.ni,enia dyscypliny. Uetalono sz.cZJergół<Jłwy program na'Uc:zaIf1li.'a, który obQlwiązywał w identycznym ks'Ztałici'e na trzech, a następnile c:ztetrech uniiwer'Sytert;ach, na których prowadWIl'D studia €bnograr£iczne. Program !ten miał k":mtałlCić,,'UJIliwersainego" ,eronograia mogąoego zajmować się zacrówno ,etno;gtrafią PolJ Siki, jak Europy ozy krajów pozaeulropejskich, mia'ł przygOltOlwywać zarÓiWinodo iPfl'acy badatWICzejw i1nsty;tucjach nalUkQIWych,jak do pracy w mu'Zeacth, placówkach ochmny zahy:tków, czy instytuc jach !popierania wyttIwÓTCzościllUldiowej.Stąd 'Zalw'ilerał,obok wykładów i Ćiwic:zeńo charaktlerze €ncykJ.opedycmym, 'Zajęcia z teorii kUiltUry i histociietil1Olgrafii, s€IDinaTlium meto'dolO'giczne ora'z diużą ilość prakJty\k. badalWt'Zych, zajęć i pTaikity'kmu~ooilmych, ponadto wylkłaidy na temat sz:tuki ludowej, e'1eme'llJtów :fiollikOOrystylki, QlchrOiIlyzalbyltkówczy poliity\k.iIkultu!I'a[nejkraju. Tak ws:ae<cihl9tronmie ustalony program ,kształrenia mie mógł być z wielu obi.ekltywtnych !przyczyn z roWiIlym pawrozerui:em reahz:OIwany we ws'zYSltkich om'Qld!kalch.W połdWite lat 7.0-ch pirzyjęła się praktyka realirowalIlia cZęlŚci,programu wedllU!gwłalSIlych usta[eń danego ośrodka uniwe!fisytiec'kli'ego.Dało to możliwość n:iiektórym ośrodlk.om (Wa:rszawa, Poznań, Łódź) poldż'enia więk:s'zego nalCiBlmna zRlznajamianie studentów ?Je wspókwsnymi kierunkami ;w hiuma;rlli:tyce i a:trop()logi~ ŚiWiatowej oraz na samą teorię k'l.l'1tury. Nada'I kształci się "uniwersa[nego" abooilwenta etilografii. W tych ramach jednak isitnieje d[a zidolmych studentów moi1ilWIOlŚć ~!jali:zac<ji IW obranym kieI'IUnku - teorii czy pralktyki. SpraiWa z a t r u ciilli € IIIi a a b s o l wen t ó w etmograIT1ii ciągle była kłOlpQthJWaz raoji m. in. periQldycznY'ch wahań poł1tyik:i naukowej i kulturr'a~I1Jej.Brzy dektla['()Iwanym przez cały c'zas istnieruia PRL pozytytwinym stosurnikIudo ochrony dJzj'edzictwa k:u.HmJTlaWnego, mvłaszcza kuJtUiry ludJolWiejornz cenłtrallnie stemwanej gospodaiI'lki pla'now:ej, występowały stałemnilany w ilości przyljmQIWanych na kierunek etnograficzny studentów (od 5 do 20 osób rocznie na jed€iIl U'niwel'sytelt), uruchamianie i zalW'ieszanie siui<liów etiIlO!graficmych na pOlS'zczelgólnychuni.Jwersyteltach (od sZ€ślCiu w okrr-esie największego ro~woju, do trzech w ciągu długich oIkIresólwczasu). Stąid t€lŻ w jednym roku w skali kraju końozyło et1:nograf:ię 5 osób, w inJnyimponad 7,Q(iSób. ZasadniJooo prr-ę:lm:ierozwijające się muz.ealnic,tlW/oetn!O!gu-aficznezgłaszało zapOltrzebwaniie na różne iJlości abso1wentów, przy czym w końcu 1.9:5;7 r. nastą!piła zmiana w sytuacji muzeów, gdyż ich większość, w ZlWiiązku z rozszelr'Zeniem UpM',WiIlieńterenowych ogn1w adminisxiracji, prze- �PoLska etnograji'a po II wojnie . 13 szła spod opireki MinJi.sterstwa Ku1tUJrY i Sm.uki. !pod :za,rząd ogniw l"'egionalny,ch tej alC1Jmi:nil'>tra cji. SpowoldiQwałoto z jeldnej strony :Mac:zJIlyrozwój muzea1niotiwa, gdyż poszcoogólJne regiony zaczęły d~żyć do S1lWOrZ€nia własnych muzeów regionalnych. Z drugiej jednak strony akcja gr<JmardZienia i OipTaCiOlWywaniaolffielktów ginąeej lmilJtu!l'Y ludowej nie sprzy jałapoglę'bianiu indy:wi:diua1nych zam tetl'eoowań nau:kOlwycll. Stąd też praca w mU'ZiealC'h straciła na a'traikcyjności. ~eJplmwaidzana alIlahza zatI1U1dJnieniawyika:zała, iż na oJwło 700 ahso1wentów etnografii z lat 19,45- 1'9175,zaledwie polowa pracuje w swoim zClJW'OIdzie, w większości w mU'ZJeachora'z w iJrrStyrtJuc'jachkulturalno""OO:Wialtowycih. WłJaŚlnie po 1'9,5\6r. zaczyna r()7lW~'jaćsię bUjnie społec2)ny ruch foJk1orysty.c:zmy. LicZJba imprez fdJ.lkllorysty.c'Z'I1ychw postaci fe:,"1;!i.IWaili, "D.ni foillk1oru", "Jarmall"ków foillclorystyc2'lnych" i róiJoogo roidlzau ikOlIlJku:rsów wyrtiwólJ.'c:z,oŚ!C,i 'LudOlwej didbiega IW la,taoh 70-'ch 400 .irrnJpr1ezrocmiJe! Prace organizacyjne wyrrnagały doradztwa fachOlwelgO i absiO'r1bOlWały 7IDaczne ilości etnogiI'afów. JedrnQlO.Z.eŚ:nie jednak na'leży stwieirdzić, że faikJtyczne ulCzesilmicmJwoetnograifów w kształl1;Qlwaniu poEtyki kulitu:ralnej k!fa!ju było skromne i ZiI1a!C'ZJThi'e częściej decydenoi korzysta:li zdocad7Jbwa socjologów, zwł:aszcza prę2mie ro7JW'ijaJjąaej się od połowy lat sZ€Ś&llziesiątych soc.jorlog,iikuilitulI"Y. StOSUinkOWOnie7Jnac'ZJny był rówrue1ż udzi'ał etnogralfÓiW w pubiliiJkacjach POIPWa:rrn:o-ma,UJkowych.Zmsa!drnik:zylPl'Zclom zarÓWlIlO w prnkJtyce s;połeczej jak i w zaiJnit'eiI"esdwalniach metoidologi'C'mlych miały przynieść dopiero lata si,ooemdlliesiąte. 1 LaJta 7()...,te w poilSkiJej etnografii wy!ka:zały z oałą O'S1:lrościąistotny problem prlled jakim stanęła ta dyscyplina wde:dzy - właooe samoorkreślenie się w oblrilCzu dolmnujących się pT'WillialIl SjpOłeczno-ikul1:Juralnych POllSki OTaz s:tOSUlnek etnogra!fii lill-ajowej do nauki europ.ejsikiej i świartowej. Wpra1wid:zie o sytuacji kryzysIowej w 'e't.nolgraiii dyslkutowano już od końca lat 50~tych, kiiedy to pI1zyś:pies:z:one przeobra0ooie się krajobrazu kiu'1tUlrowego !p()!1s1dejwsi "uśmi&lC'ito" wyod!rę!blIliający definicyjnie tę dys:cyphnę przedmiot badań - tradycyjną kulturę chłOlpską ('ozęiStoidemtyfiko'waną z kiulturę ludową); I~ZJez długi czas sybuaoja była jedm.alkże .pa{I'·addksalna: w teol"'eitycZJnyoh r:oZJwa1żalI1iachpisamo i mówWno o potr:zJeibii,eokreślenia na nowo ipcr"ZJedmiOltu baidań e'tnolgrafJ.i, wska.,.. zywano ma niemo'żność kOlntynuowania dotychczasowego pro!fill:u baidań iW. - W Ipraktyo€ badawczej ;niewiele się jednakzrnienialo, mimo iIż rozs:zerw.no badCłJnia o zjClIWislimkultury robotmiczej oraz wS'półc'ZJes.nej kultury arrt}'1styc:7Jnejo ludiOlw.o-.chłopsk~ejp.rIOlwenilE:mcji(np. folkloryzm). J,oonOcrLeŚI1iewyrr-aźnie OdeZllWClJDO brak kontarrciJu z pOMewtIlym:i dy- �14 JOZEF BURSZ~A, BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA scyplinami .nllnmnilSltyki .zaifówno !kraljowej, jak j .ohcej. Na!stępujące po sobie ,,,prrełiOmy" toore,tyczme hurmallli:stylki eumpejsikiej i ś.wia1towej strotkrturnilfrstyclMy, he:rnnellleutyezmy, s€ffililOtyo:zmyodbijały się początkowo słaibym echem w krajOWejetnografiJi, ciągle sikupionej na 10ka1Jnej prol1>rrema,tyce, brak było ikiryitycznych. analiz dokonań współczesnej antn)(PQllogh kui1turowej i społecznej. Z c'zasem nastąpiła reOTientacja. Zanim jednak pa-zejdziemy dio scha.raiktelIyZlOtwa:nlianowych tendencji teore.tyczno-metoldiQ,lOl~c7lnych, na:leży {zarysować ogólLnte tło i UlwaruiIl·· 'lroiwania krajowe. W latach 70-4ych nastąpiło - mimo s:zJerelgu trudJności - wzmożenie poŚT€idtrri.chi be'z:poś.Tedinich kOlllltaktów z OII"ga'l1'i.'zacją i osiągnięciami '7JaTÓWTI(:> €lUifIOIPej:Sk!iej jak i śWlialtowej etnografii, €'tnolOlgii, antbropologii społ,ec7llI1€:jtikuJ:tUlrO'wej, a to Wieloma @ogami. W kQlI1taktacn 1ndytwiduaJinych ,i itnJSty:tucjOiIl'aillnychdociera1ją do .kJraju ZairÓIWiIlOważniejsze pozyej1e liiltemtruTy śiwiaiWwej i >informacje o nliej w takich periOldykach, jak np. "Current Anthropology", "Annual Review of Antmopo1ogy" Ii in. IIIlSipiro.jąciOdzia'ła :udział - aC71ko1Jwi.€Ik osób nielicznych - rw międzynarodlQiWY'ch i śwlial1Jowych k.QlI1lgreśach i sylmpoojac!h etill{)lgJraficznych i anltropiOil()lg'iczmych,z kongregelm łnter'll'aitionai UniOlll olf Athrwpoiloglcal and Ethnol'ogical Sciences na czele. O takich symipozJach ikongiresach iinfoJrmują kraJowe peTlio:dyik:i"Lud" i "Etnografia Połslka", tak jak o polslkiioh baidall'l:iaoh :i:nfOlI"IllUjeizagrr-alIlicę,wydaJWany od 191715 r. po angie1skiu roczl1lilk "Ethin()l!OIgia Pd1ona". Lic;zniejszy, choć zalpewne mniej in~iII'ujący rltO'WaitOirsiko, był i jest udzvał pol!skitch e1Jnograi'ów IW eUT'opejskich akcjach rbadawczych i wydawniczych ("Ethnologia Europaea", ,,!Demots", "Eltiłmoll.lOlgi'a Slav,iea", e'UTiOlpejskiat'las e1molgrafic:z.ny, mięctzY1narodlowe badania kultury l!udmvej Ka:rpat, etnOlg'rafia Słdwffin, prOlblemy I01'k!loryziffiIUilbd.). Na uwa'gę zasługują natomiast - w poprzednich oikr,esach ralClZej nile wyt5tępujące - !poza€!UlI"!opej:skJie e'1<S1peidycjeba:dalwcze praoownikÓiW niektórych ka1Jedr e1Jnngrafii i s:bUldenltówtZJw!łaszcza z Poznamńa) ma;z nliekJtórych muzeologów do tak'ich krajów jak: Azja Śr~owa (U~beikiiMatll), ŚT:o!dik.dwyWsC'hód (Afgal11iStan, Irak, Pakistan), Indie, Małaz:ja, Afryka rówtnlilkoiwa O'l"a:zAmecr-yka Poluidniowa {<Beru i Wenezuela). W ostatnich laltrach występują .dość lieZille1ndyiwiJdualne, dłJuższe luJb krótsze, Wytjazdy zaJgrallli'CZThestudentów i aibSlo1lwJeiI1tólw ,etno!grat~i. - Wszystkie tle faikty wywarły ni'ewątplrWlie swój beqJpOOredmii pOŚTOOI11i WlpłY1wlIla naszą lIla!Ukę. Całość zaś SlptraJWeinografiC'ZJnyc'h usiłuje korelo'wać pawl9tia'ły w 191715 lir. KJorrnitelt NalUk Etnol1ogic7lllY'ChPAN skupiający 30 przreid!stalWlilCicli ·tej nalUk,ii niektóryoh pokJr€Winydh. Na tak uikształfuwanym gtmlJncie narodziły się piraby orclmienm.ego OkJreśl€lllia zaJimJter€'SiOlwańi pola po:zmawczegl() etnograru. SpOira grupa. �Polska etnografia po II wojnie 15 zwłasze:za młodych adeptów tej nalUlki, s'kJUipiłaSlwoją Uiwagę na dwóch generalnych k}westiach: 1) przergilądzie dotyC'hc'zal'3lo~egodorobku te!oretycmego etnografiIi. krajowej oraz 2) wyJka'zaniu możliwości nOrwleg~jakościowo podej'ścia do zjaW'ilSkkUilttNy. Jeśli chodzi o ikIWe5tię1), to do dzisiaj nie osiąg!I1ięto zaidmva1a,jącychrezultatów - brok jeSit systemowego pr~ergłądrui kryityczmej anau.izy .dotychc:zal'i<~ych założeń tooll":eitycznych ·etnografiili..Wyka1zano jed)'lnie nieadekwatność dmnrinującego w praktyce, tlradycyjlnelglo sposobu alna'lizy kultury, kitóry nie móg1ł dorprowadzić do całośc'iolwego spojrzenia na 'zjalwiska kułturrolwe. w ich wzajemnym po~li.ązaniu d€'term:iJnacyjnytm (i{,wtura w tym ujęciu sprorwadza się do zJbiorruifóimych elementów 'n~'e powri.ą1zanyohze wbą, tll"aik:t.owa'Ilych w seusi'e ;wy.tworów już poMrtałych i "wbiektyw.i'WiWHnyc'h"). Zanegorwano również .zasadność podziału 'ca:ŁokształtlUkurlt'UJTyna jej sfery: roolteri'a1Jną,slPoł'eezmą,i duchową. Na kOlIriec wreszcie podikJreŚillOno ni€lprz)'ldartmolść dotychezasorwy,ch założeń ,oanośnue kultury do badań nad kultmą symiboil:ilcziną. Jeśli chodm o kwestię 2) - pozytyrwny prQlgram badań nad ikJu1'turą - tutaj zrobiono nieco więoej. Na początku lat 'i)O-tych "od!kr)'l1o" dla krajowej et,nografii C. 'Levi-Straussa i cały nmt strukturalistycznej re_ fleksji nad. kulturą. Mlorlzli adhere.ncistruktuTalizmu w po.}slkiej etnQgrafii zajmują się nie tyle fi[ozoficznymi impihkacjami struJMura:1iJZJmu (teza o wrodzoności Sltru!ktur, naltura strukturalliJstytc::;mi1ede:liillliowa1nego "śwata kuiltury"), ile możhwościami tej orientacji badawczej jaklo dogodnej i płOidJnej,po'ZJnawC'zoanali'zy poszczegó1nych dziedzin :ku~tury symrbolioonej. W OIparruiuo pro!pO!Il<OWaII1e na g:runc1e tej teorii schematy metooo'l ogti.crmemłodzi adepci opracowah przy kłaidOWIenilejalk:o analizy dotyczące zjalWtiskmalgii, sym:boElki obrzędowej i mi!tol1ogiiludowej. W o~tartnich ,lai1:achUiwl~da'Ozn:iają się tendencje wią'zania k[asyczneg'o stirnkJtuTalli'zmuw e1Jnologii (start)'l9tycznego, jalk nazwałby go J. Piaget) z dokonaniami francUSkiej szktoły historycznej, t'Z1W."La nouveli1!e histoire" (p. Aries, M. Bloch, B. Braude1, J. Le Gaff, Guy Bois i ·n.). To połąoZ€lni'ema w przeikonaniu 'Wyz;n~ców tłumaczyć "st:ru:kitUJrydłiug\iiegotrwania" ,w perspektywie histmYClZJnQ~s!Jruikltu<railinelj i dO\Prnwad:zić w efeikcie do porwstania antrOipolo'gii historyczmej, krt:óra za!wierać będzie w sobie ddtychtlzasolWy strulkt'UlralLzrrn i efektywnie połączy w sobie dwie perspektywy badarwcze - synchroniczną i diachronicz:ną. Na razi!e powstaje to jednak w sfe~e .deMamtylw:nej i nie podjęto jeszcze empiryc'Zn)'iCh!badań na tym gruncie. W ściSłym Zlwiązku ze strulk1JUralistyc:zmym odłamem tzw. "l1J()Iwej etnologii" IW Polsce są wyzna~cy 'ZalO'ż,eńt€O'T€ltyc'ZJnych w)'lpracowanych w ramach rad:ziec~iej s2'Jko~ysemiotycznej z TaTtu. lcł1zJdalniem, potraktowi3.rruiekultury j'ako zbioru t e k s t ów je.'>t szczegóftni:e liŻyt �16 JÓZEF BURSZTA, BRO ISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA teczne w badanriach przekazów kultury symbolicznej - miJtó'W, baśni, bajek, pTZYJPOiWi,eśCli. Analiza serrui.dtyczna zawa.era w sobie aspekt syntaiktyazmy, semantyc:m1Y oraz pra:grrnat)'ICzny. Z wYll1ilkówprz€ipTOIwadlZ'onych amali'z na piertWs:ZYlChdwóC'hpozioma'ch wnioSikruje się o a~pekcie pragiIWłity,c:zmymzjawiska, który odnosi się do stosunku naidalWców i 00bio~cÓ'Wznaków do ,tekstu (Inp. oikTteskmegoobrzędu). Nie!któ!rzy ZlWolelI1lIllilcy s<emi~ltycZlnejteoirii. zjaiWilSlkkJulltu!rdW)'IChpostulwją odrębność alIla,lrilzypra'grrnaltycznej i Sikwpi'ają się na tz:w. spolecznej sytuacji !komurniwwaiI1ia, tj. wychodzą pooa sam teikst (poza powiązarnia w€lwnątir'zteikst'owe znaków) i badają zac'hoiWania społeczne jednoobek w ~oc.esie S€'miotY'c~ego pT'zeka1zJ'lwalIlJia kOiffiuniJkaitówZIllaikowych. Równteż j€idnak. i too nurt badań etnogTa!ficzn)'ICh pooosta,je, jaJk dotąd, na wstępnym etarpi.le;precyziQIwania me1Jod i zalkreślwl1'iapłaszczyzny badaJWczej. Mając jednalk na u.iWa,clzeSlpoxe osiągnięcia semliotyików literatury 'IN Polsce, mO'żma spQidzielWaćsię ,w p'IiZJ'IS:z!łości eIf€\ktywnJ'ICh analiz iJlllllych d1.ied~n kultury dokonywany oh już prnez samych €ltnogirad:ó'IN. PojaiW'ia1jąsię już pi'eŁI'wSIZ€ tego typu prace. TI"Z1ocrian odłamem Iwreszcie młodej generacji pollS/kochetlllogTafów j€St odłam ZlWoll€1I11nilkÓIW fenomenOllogiozmego cha'ra!ktte:ryrowarnIiaśw:iaft.ak.ulturr-y. Braee te są na ra~e na etalPie pTzysiWajarnia polskiej etnogracfii trra- . dycj,i myśilowej E. Husserla, R. I:ngaroiena, R. otto" M. E1iade. Ambicją zaś jest zalSltOOOJWarn;ie metOIdy f€lIllQlIl1ernolog'icznej (niezbyt zresztą jasno preZlentQW'anej) do antiropolO1gIiJC':zmych badań nad "istotą sYrrnibOllu, ~eligiri i kultury". Na ef,e;k1y,'Podobnie jak. w rPTzJ'lpadkiusemioty1ki, tI"Zeba jednak jeszcze poczekać. DosłoiWIniew osta,tmich 2 - 3 latach pojawiła się najmłodsza generacja etnQgrafó1w poJis'k:ich,których amb:i:cją jest chal1'aiktery:zx)lwanieteoretyczno-rnetodologi'0Z1I1yc'hpodstaw etnografii jarko nalUikti.bez ściśle zakreślonych glrank i pT'Oiblema.tyki haidaiwczej. Talk cha<ra.kterYZ'O'lNanaetnogra;f,ja m'iała!by zbliżać się do ideału kulturologii - a więc badać kultwrę we wszy$tkJich jej przejawach i iW)TIDi:airach. Miałaby pr'zy tym wypracować model alnaJ:izy, który by~by w stanie uchwycić .ty!poW()antropolQ1giClZlne cechy kultury i wyikazać rchspecyfiilkę. Zamiel1'ZI€llIi,em tej gru;py etnografów j'est także (jUlŻ reaJizowaina) analiza p.O\S~zególnyC'h temiri antI"(~poJOig;fu świat~ej - głównie amerykańSkiej. Gdyby chciJeć pOid:sJUIIllolwać w kiJ.iku punktach ,pod!sitalwOiWe zamie!rzenia programowe wymi'OOiOlllychkilllm girup młodych po'lskicn etmogl1'afÓ'w, olka'Z'lijesię, że W\SIpómeim lWiSzy;S1lkim jest: 1) .dą'Żeni,e do :krytycznego przeZlwyoięż,ernlia dotylchicza'solwego stadi:umetlnOlgra£icZIllych badań nad kulturą; 2) skupienie się na symbolicznej sferze kultury, która 'Została wylI'aŹirliew prreszlo.ścli zalIli,edbana lub nie osiągnięto w niej waczących efektÓIW ba:da:wlc'zych.Stąd nacisk na takie dziedziny kultury, jak magia, �Polska etnografia 17 .po II wojnie religia, k05mologia, ('również IW wyrrnii'a!I"'Ze 'parówlIlawczyrrn), symbcillka (tutaj meco o:pracowań szamanizmu w MlQIJl:go'lii); 3) precyzja metod badaiWICzychw opalliCiu o ~espól spójnych 'za~O'ŻJeń metodologicznych (s1Jro!k'turahzan);4) wyznaczenie nowego pola badalW'Czego'dla etnografii, rezyiglIla1cjaz dotychczasowego pr:wdmli!otowego coo'raIMeryZOiWalIlia zasięgu rprawomocmości badań e1nograHcznych ora'z 5) SZN!S'zeko~zystanie z dOlro'1)kunallillti światowej i 1lwÓTiC ze jego pr:ue!klS'ztalłcalnie lIla potrzeby rodzimej ,etnograrfii. Nie od rzeczy będzie jedina!k wspomnieć, że iWiękl9zośćtych ambitnych zamierzeń pozJoistaje ciągIIe 'jeszcze tylko zamierzJerniami i dopiero najbliższe laJta 'Pokażą, co właścilwie "za1ofenuje" po1s1dej etnografii mŁode grono jej adeptów. obrzędów JOZEF BURSZTA, POLISH ETNOGRAPHY BRONISŁAWA (ETNOLOGY) KOPczYNSKA-JAWORSKA AFTER THE SECOND WORLD WAR (Summary) This is a Polish version of an article whlich was written for the Swedish magazine "Ethnos" published by Prof. Prof, U. Hannerz and T. Gerholm. The article will be published in a special issue of the "Ethnos" magazine devoted to characterization of ethnography (ethnology, social or cultural anthropology) in several countries throughout the world under the title "The Shaping 01' Nationa,l Anthropologies", Fm cO'mpaJrat'ive pUI'pOlses a fo.rma1l and suhstantial ffi()del a.ppOlinJted by the publishers was followed. Re-'organiza1'ion of ethno.graphic resear'ch in PO'lamd aUer 19'45: depa,rtment.s uf ethnogira,phy, thei,r staff, C,olll,ullluaUOInof va,r.ious met.holC!·olO1gi;ccl'1 aJp,pr,()I:.l;che'S, flcldwOłrk, allJd l'esealrch units. The per:iod of 1948 - 10950: a new resealrich trend uniiiic!at'i·on am cemltraHzarticm of s'Cientifi.c and didaiCti<: coctiviteis. The period nf -1951 - 1956: O1r'gu'n'ization of the Ins.t'iitute of the History (lf Ma.terial Culture, crudal mcthCldo,I'ogk:al c'OInierences and nm\' metho.d'Ololglical trends, new wo.r'ks on hiSltmy of maltcrial culture and theOlry ot culture, recoI'ds of musk folklore and fOl1kart, Essential Cha!Digc:swhich Clccuned after 1956: withdr,a,wal fmm a relSltrie:ted dtogma!ti3m, ju:ndion o,f M~rxism principles with the pl'e-rwail' aJC1h'iev·ements of Polish schohurs, d1:rect and indirect contacts with the worLd 9cienloe, tr.ansl'atioms of f[)rcign wlorkis, a proj.ect of !wide ethnogJ'aphic resea.l"Ch and '~t's (inc.omplete) reaJi.zatiOln, s'erial publi.cati1aD's, cloose rela.t'iOll1!Swith 901cioa'ogy a!nd a tendency to elabo'I'ate a theo,ry (lf cul:tural c:h<llll'ge,f'ieildworrk outsdide Pol:a;n'd (M.ongobia, Bulgaria), re-OIrga,nizalt'io,n of ethnogra'ph~,c cUI'1'Lculum, ethrJ!0'gralphic mu's,eology <lind f101:~J.ou·islt.ic movement. The period after 1970: increaJs.ed cuJtt:a,C:ts with worLd :sci'ence, co·-operation 2 "Lud" - tom 66 �18 JOZEF BURSZTA, BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA wi,th foreign departments, sc.ientific expediŁionsoutside Eu,rope. On such basis originated attempts to define interests and cognitive scope of ethnography. Quite a !)iig group of yQUJJg eit.hnQgra:phers have· focused ,their arttention on two general px1oblems: l) c.rirt,ical aI11Ia1ys.iJs od' h:ithe'l1t.o existJing theol'eti'ca1 aJchieve:nents of PQdish ethTho~aphy, 2) possibilities of new a'pp.roaiches towa.rds cultuooi pheno- mena. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b45f0b720dafc6964778e399b5882972.pdf 0c2a30e3abb5373d3ea29edd39c167b5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1821 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1688 Title A name given to the resource Spisy terści / LUD 1981 t.65 Description An account of the resource LUD 1981 t.65, s.411-414 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPlIS TREScr I. STUDIIA, iROZPRA WY Bohdan C z a r' n o c k i, Kryzy'sy - kuźnie kJUltur. EwolucJonizm MaJrv1na Hardsa , Kl1z)'ls,ztofif> i ą t ik o w s Iki, NiewerbalJne 'komunikowanie &ię w obrzędzie weselnym w polskiej ikulturze ludO!Wej XIX w. Podstawy analizy pmgmatycznej Tadeusz M a r g u l, Motywy wiary w wilkołaka. Urszula L e h '1", Urok w aspekcie d7Jiałań magiczno-religijnych Mariusz B a u m a n n, Zadruga w JugosławiJ. Próba typologii Leszek Dz i ę g i e l, Upr-awa rośliJn w lfo~niCltwie chłopsk,im dzisiejs,zego Kurd)'lstaJllu iraokieg,o Danuta P e n k a l a, Społeczno- kJUlturo!we uwarunkowania sytua'cji zdrowotinej ludności wiejskiej we Wlspólczesnym Afganistanie . m. 3 33 55 91 105 121 145 ARTYKUŁY, OiMOWmNitA, MATER:DAf.Y Jerzy A d a m c z e w s ik i, Etnografia w Bułga'l"H Jerzy A d a m c z e w s k i, Christo WaikareJ.ski a etnografia bułgarska Michał B u c h o w s k i źródłowe podstawy rek'onstrukcji kultury symbolicznej daWUlych Słowian Fr'aJllciszek K o t u l a, Współży,me z folklorem . Marian P i s ar z a k, Pokarmy wielkanocne w Polsce Krzysztof W O' l s ki, Wojłoiki - kobierce pilśniowe Alicja B e d n a r c z u k, Obrzezanie chłopców cygańslcich w Pri5tinie okręg K,osovo w Jugosławii Gll'zegorz S k a l s k i, Francuskie muzea etnograficzne, cz. I !lU. MCII!lNZJE, P,RZEGLĄDY WYDlA. WlNrLOIIW 171 197 205 217 231 247 265 271 l[ CZASOPlLSM Alexander Alland, Jr., To be Human. An Iintrodudion to Anthropology, 1980 (Wojciech Burs2Jta, Michal Buchowski) . Science of Religion: Studies in Methodology. Ed. by Lauru Homo, 1979 (Michal Buchowski) Gestures. Their Origin and Distribution. D. Morris, P. Collett, P. Marsh, M. O.'S'houghnessy, 1979 (Elżbieta Goździak) Toivo Vuorela, Eithnology in Finland before 1920. The His1;oifYof Learning and Science in Finland 1828 - 19,18, 1977 (Andrzej Lipski) . Tradicija w istorii kultury, red. W. A. Karpuszin, 1978 (Andrzej Lipski). CoHn M. Turnbull, likowie, ludzie gór, 1980 {Ryszard Kantor) . Roman Wachowicz, Bolskie korzenie. Opowieść {) żydu pols'kich eInigmIlltów w Brazylii, 1980 (Ryszard Kantor) . 291 294 302 304 306 308 309 �412 L'archited;ure rur-ale fmncai:se. Corpus des genres, des types et des variantes, red. J. Cuisenier, 19.7'8.(Jacek Bednarski) 1. Szila.gyi, ArchiJtektur der ungarischen Kalvarien, 1979 (Stanislaw BLaszczyk) Bagra GeorgiJewa, Narordinata architektura w Bozenoi, 1979 (Jerzy Adamczewski) 31& M. Cioara Zona etJnograif:id Raoauti, 1979 (Zofia Szromba-Rysowa) . Del~ TodoroiV (red.), DohrudZa. EtnQg•.a!fSki, fo1Jklorni i ezikovi proucvanija, 1974 (Ma71iusz Baumann) Gy!ula Ortu1ay (red.), Magyar neprajzi lexikon, 1. l, 1977 (Mariusz Baumann) E'rna Pomierancewa, O russkom folklorie, 1977 (Ludmila Piskorz-NaŁęcka). VaIacobnyja ,pesnL Składalndki: N. A. Bartasevic, L. M. Salavej, V. L Jalatau, red. K. P. Kabasnikau, 1980 (Franciszek Sielickij . Estonskrij folkłor, red. R. Viijdalepp, 1980 (Alicja Bednarczuk) . Etnogre.fski i fołklor~sticzni izsledwanija, 1979 (Jerzy Adamczewski) FołJdor i Qbs~testwo, 1977 (Jerzy Adamczewski) Antoni Kroh, Współczesna rzeźba ludowa Kar,pat Polskich, 1979 (Mariusz IV. (Jii'i Damborski) Simiczijew) 322. 325 323 331 341 342 348 350 Stan wiedzy o Zakaukazitu. Konferencja 15-lecie Sekcji Fo1klorystyc2IDej PZKO w Łodzi, 1980 (Edward w Czeskim Cieszynie Pietraszek) (Jii'i 352 Dam- 353. borsky) Etnograficzna dokumentacja i archiwum naukowe w muzeum - org<imzacja i udostępni~mie. Konferencja w TOI"UIniu,1980 (Iwona Wiktor) . 50 lat Muzeum Archeologic:=ego ł Etnograficwego w 'Łudzi, 1981' (Teresa Łaszczewska) 354356 . Sprawozdanie z 55 Nad~yczajnego 'Walnego Z'gromadzenia Deleg'atów PTL, Wrocław 1980 (Franoiszek W'01troj, Stanislaw Chmielowsk.i) . Uwagi do Siprawoooania z 5~ :WZD (Franciszek Wokroj, Stanislaw Chmielowski) (Iwona 319 32G 321 IKJRONIKrA MiędzYl!larodo,wa konferencja e~nografic~na na temat badań narodowościowych w Beke'SclSaba, 1980 (Ivan BaŁassa) . Współc·zesne kontakty i =iany ikullturorwe.ąla pograniczach etnicwych. Konferencja we Wrocłarwtu, 1980 (Edward Pietraszek) . Austr,iacki Zespół do Badań Pomników PrzydroŻinych (Stanislaw BŁaszczyk) Sympozjum poś,więcone follk1orowi i etJnograf.ii miasta i okręgu Bitoli, 1980 56 Walne 317 333 334 335 338 Baumann) Polskie podania ludowerw przekładzie czeskim "Kalendarz Sląski" <na rOik 1981 (Jii'i Damborsky) Polemika (Kole 3'11 31f> 366 368 ZgI'omadzenie Wiktor, Maria DelegaJtów PTL I sesja naukowa, Kraków. 198Q Niewiadomsk.a) 369 Konferencje, zja7ldy J inne spotkanda u.względniające problematykę etnograficzną w 1979 r. (Maria Niewiadoms,ka) Etlnograficzne wyrstawy czasowe oorgani:w.wane w 1979 r. (Iwona Wiktor) . Magisteria, dolktoraty i habHiJtarcje z zakresu ertżlOgrafii w 1979 r. (Maria Niewladomska) 401 v. Eurgen1usz Furdyna (Julian Antoni GÓrsz.czyk (Wanda 374 377 Szynalik Skula) łiN ~AN Dobrowolski, USA) 407 409 �CONTENTS 1. STUDIIEiS, ~RS Bohdan Czarnooki, Recessions - Hotbeds of Oulture. Marvin Hams's Evolutionism . Krzysztof Piątkowski, Nonverbal Oommun:i:cation in' the 19th CentUlry Polish FoIk Wedding Ceremony. Essentials of Pragmatic Analy'sis Tadeusz Margul, The Motives of Werewolf Bellef Urszula Lehr, A Spell as a Magical and Religious Activity Mar·iusz Baumann, "Zadruga" in Jwgoslavia. An Attempt at Typology Leszek Dzięgiel, Peas'ants' Agriculture in Modern Iraqi Kurdistan Danuta Penkala, S()lCio-Cu~,tuTalFacrors of the Health SitJllałio.n in Rural Afghanistan :Lt. ARTUOLIES, DISCU~SIONS" REVIEWiS 33 55 91 105 121 145 MATERIALIS Jerzy Adamczewski, Etnogra.phy i!11Bulgaria . Jerzy Adamczewski, Christo Wa1kal'elsJd oarud Bulgarian Ethnography Michał Bu.chows·ki, Sources for the Reconstruction of Ancient Slaves' Symbalie Cultture F1ra'ndszek Kotula, Coexistence with Folklore Marian Pisarzak, Easter Dishes in Poland Krzysztof Wolski, Felt Carpets Micja BedruarczUlk, Circumcision of Gypsy Boys in PriStirua, Kas.ovo County in Jugoslavia Grzegorz SlvaLski, French Ethnogr,a1phic Museums. Part l Ill. 3 171 197 205 217 231 247 265 271 OF PUBLUCATIOINlS ',AND PERIODICAuS Alexander Alland, Jr., To be Human. An Introduction ta Anthropol'ogy, 1980 (Wojciech BUirszta, Michał Buchowski) Science of ReLigion: Studies in Methodology. Ed. by Lauri Honko, 1979 (Michał Bucho·wsk,i) Gestures. Their Origin and Distribution. D. Morris, P. Collett, P. Marsh, M. O'Shaughnessy, 1979 (Elżbieta Goździak) . Toivo Vuorela, Ethnology in Fim;l'all1Jd before 1920. The History o-f Learning and Science in Finland 1828- 1918, 1977 {Andrzej Lipski) . Tradicija w istorii kultury, red. W. A. Ka;rpuszin, 1978 (Andrzej Lips'ki) . Colin M. Tu.wbull, Ikowie, ludzie gór, 1980 (Rysz'ard Kantor) Roman Wachowi'cz, Polskie l{'orzenie. Opowieść a żyoiu polskich emigrantów w Brazylii, 1980 (Ryszard Kani1:-or) L'·architecture rurale fra.nc;aise. Corpus des genTl~s, des types et des variantes, red. J. Cuise-ruier, 1978 (Jacek Bednarski) . L Szilagyi, Arch~tektu.r <i,erulIlgarischen Kalvar,ien, 1979 (Stanisław Błaszczyk) 291 294 302 304 306 308 309 311 315 �414 Bagra Georgijewa, Niarodnata architektura w Bozenoi, 1979 (Jerzy Adamczewski) M. Cioadi, Zone etnolgrafidi Rada.uti, 1979 (Zofia SZI1omba-Rysowa) . Delco Todorov (red.), Dobrudza. Etnograd'ski, folklorni i ezikovi proucvanija, 1974 (Mariusz :ęaumann) Gyula Ortutay (red.), Magyar neprajzi lexikon, t. 1, 1977 (Mariusz Baumann) Erna Pomierancewa, O russkom folklorie, 197'7 (Ludmiła Piskorz-Nałęcka). Valacobnyja pesni. Składalniki: N. A. Bartasevic, L M. Sałavej, V. 1. Jalatau, red K. P. Kaibasnikau, 1980 (Franciszek: Sielicki) Estonskij folklor, red. R. Vijdalepp, 1980 (AUcja Be dna'rczuk) Etnografski i folklor:Lsticzni izsledwanija, 1979 (Jerzy Adamczewski) Folkłor i obsztestwo, 1977 (Jerzy Adamczewski) Antoni Kroh, Współczesna rzeźba ludowa Karp,Jt Polskich, 1979 (Mariusz Baumann) Polsk,ie podalnia ludowe w przekładzie czeskim (Jiri Damborsky) "Kalendarz ŚląSiki" na rok 1981 (Jifi Damborsky) Polemika . 316 317 319 320 321 322 325 328 331 333 334 335 338 IV. CRON1ICLES International Ethnographic Conference on the Research on National Attachement in Bekescsaba, 1980 (Ivan Balass,a) . Contemporary Relations and Cultural Changes on Ethnic Borderlands. Conference in Wrocław, 1980 (Edward Pietraszek) Austrian Research Unit on Roadside Monuments (Sta'nisław Blaszczyk) Symposium on Folklore and Ethnography of Bitoli City and Ceunty, 1980 (Kole Simiczijew) State of Knowledge on "Zakaukazie". Conference in Łódz, 1980 (Edward Pietraszek) 15th Aniversary O'f Folkloristic Department of Polish Cultural and Educatlional Center in Czech Teschen (Jih Damborsky) . Ethnographic Documentation and Scientific Archives im Museums - Organization and Facilities. Conference in Torull, 1980 (IwOl,a Wiktor) . 50 Years of Archeological and Ethnographic. Museum in Łódź, 1981 (Teresa Łaszczewska) Report of 55th Ge:1eral Meetingof Delegates of Polish Ethr:ographers'Society, Wrocław 1980 (Fra'llciszek Wokroj, Stanisław Chmielowski) Remarks on the Report of 54th General Meeting of Delegates of Polish Ethrwgraphers'Society (Franciszek Wokruj, Stanisław Chmielowski) . 56th Ge"eral Meeting of Delega:tes of Polish Ethnographers' SOCJcty and Symposium in Kraków, 1980 (Iwona Wiktor, N[,\ria Niewiadomska) . Conferences, Congresses and other Meetings on Ethnographic Problems ill 1979 (Maria Niewiadomska) Ethrwgraphic Temporary Exhibition organized in 1fJ7~)(Iwona Wiktolr) Mas,tcr"'s Thesis, Doctor's Dissertations and Exams qual.ifying for A"sist~\l1t-ProJessOIJ"!shipin the Domain 'Of Ethnography in 1979 (Maria Niewiadomska) 341 342 348 350 352 353 354 356 365 368 369 374 377 401 V. IN MEMDRIAM EUgOl~"USZ Furdyna (.Julian Szynalik-Dobrowolski, Antoni Górszczyk (Wanda Skula) USA) 407 409 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c8e2828033cc7dbee8c9925e7b6ec113.pdf 0e6d4e1b4a7baf620ba896fba297ac8a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4670 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4338 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.1 ; s.62-64 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S SUMMARY Jacek O l ę d z k i POLAND • OF — REGIONS OF FOLK ART I N The author criticises the attempts made so far to régionalise folk art in Poland. In view of the inadequa­ cies of monographic studies these attempts are bound to be oversimplified. In other European states large folk groups were prominently evident, which was reflected in administrative structures. In Poland, on the other hand, these groups function at the lowest level by a sense of belonging to a certain collective community. Interest in folk art at the beginning of the 20th cen­ tury followed such ideologies as pan-Slavism, pan-Celtism or pan-Germanism. After the First World War thii was accompanied by tendencies to strengthen the polit­ ical and economic role of the regions in order to em­ phasise their native values. In view of the specific polit­ ical situation of Poland in the 19th century, regional tendencies were strong here and helped the people to bear the rule of the partitioning powers. A t that time too the cohesion of some groups — for instance, the peo­ ple of the Kurpie, Mazurian and highland regions — was strengthened and a separate trend in art emerged which went hand in hand with a growth of their social cohesion. A r t played an important part in this situation. These groups emerged as separate units of the large collective communities formed in the Middle Ages. These communities did not have an isolated position in the 19th century. They were for the groups then emerging as separate units a source of traditions, beyond which they went. They were certain local traditions — of the courts, the plebians or urban traditions. And above all the traditions of centres of Christian culture which was an expression of the official art and ideology. The author critically discusses the important attempt made at régionalisation of folk art by Józef Grabowski. He discusses, giving sculpture as an example, the crite­ rion of the intensity of the occurrance of certain kinds of creative work in a given locality. An accurate histori­ cal study is essential to point to the reasons for the un­ even development of folk art all over the country. A t ­ tempts to find the sources of this in the inborn predis­ positions of a group are doomed to failure. Also evalua­ tions of the sort which say we are dealing with an ideal example of folk art — and with „imperfect" executions according to this pattern — are false ones. As long as we do not have a full range of mono­ graphic works, it is too early to make generalisations on the subject of the reasons for the differences and the regional features of folk art. I t is essential to take this group of features together with: 1) recent history, 2) cul­ tural ballast, 3) attitudes to tradition, 4) the dynamism of the development of various peasant groups. Present activities have brought out completely new values in the culture of provincial centres, independent of local traditions. This is leading to a sudden breaking up of local structures in favour of national values. In this situation régionalisation of folk aft and geography of form is no longer so important. Attention should be concentrated on the problems of the changes in the func­ tions of folk art and the way it is evaluated by the folk artist and the buyer of his products. R y s z a r d K u k i e r — PRODUCTION AND ORNA­ MENTATION OF BUTTER MOULDS I N THE BYTÔW REGION The tradition of making butter moulds has lasted till this day in the Kashubian Bytôw region. In the past 62 P E 3 K ) M E ARTICLES it was associated with local customs; it was also con­ ditioned by the environment, as the abundance of forests were conducive to various kinds of woodwork, carpentry and coopery. The butter moulds were in various shapes: square, oblong, oval and round. Rollers made of wood for orna­ menting large pieces of butter were also made. The best wood was oak, then came beech, plum and pear wood. Moulds made of softer woods — ash or poplar — lasted as long as twenty years. The size of the mould was from quarter of a pound to two-pounds, depending on the wealth of the farmer. The ornamentation of butter moulds was varied. There were: 1) sprays of lilac or of sorb-tree sprigs with flowers or berries, somtimes with a bird motif, 2) animals, mostly lambs (in Catholic communities), eagles (in Protestant communities) or cows, 3) geometrical motifs, particularly vertical grooving of the sides, 4) inscriptions, mostly in German. The production and use of butter moulds was very widespread among the native people of medium wealth and among artisans. I t was characteristic that the mak­ ing of moulds, the kind of ornamentation and the use of the moulds was undertaken by the German colonists. The author discusses literature on the subject and the views of the Kashubians connected with the produc­ tion and ways of preserving butter moulds. Jan G ó r a k BUG — DUTCH HOUSES ON THE RIVER Dutch settlement in Poland can be traced back to the first half of the 16th century. I t occurred all over the country, up to the River Dniepr. In Lublin Voivodship settlement of the Dutch type embraces 18 physio­ graphic objects (fig 1). In the village of Mościce Dolne, founded on the right bank of the River Bug in 1564, out of the hundred or so farms, eight are built in the Dutch style. A l l of these buildings have a characteristic layout (fig. 7—9); most of them are situated with the gable facing the street. A significant element of the building is the upper part of the chimney. The chimney, in the form of a four-sided pyramid with the top cut off is made of pine logs 38 mm thick (fig. 18). The top is finished with a cornice. The sides of the chimney are not plastered either inside or outside. The chimney stands in the corridor on a brick base in which there is an oven for baking bread. The flues from the kitchen and heating stove go into the chimney in the attic. This type of chimney is quite unique, as in Mościce Dolne and the whole voivodship column type bricked chimneys pre­ dominate. The difficulties in establishing Dutch settlement are connected, among others, with German colonisation which in methods of cultivation, occupations and in building became simiar to the Dutch. German research­ ers also sometimes identify Dutch settlement (Hollander) with German settlement in clearings (Haulander). The kind of settlement in Mościce Dolne was of the Haulan­ der type — with the preservation of the privileges of the old Dutch settlement. The present inhabitants of Mościce Dolne consider themselves Dutch, although they are not. They understand this as the name of their oc­ cupation. This occupation, like the former one of the Dutch settlers, is carrying out seasonal earth works, sometimes in quite distant districts. Jan Gorak's study apart from bringing an accurate description of the houses, also has a comprehensive se­ lection of bibliographic material. �Jan S e t k o w i c z — SHEPHERDS' "MOSORY" THE BESKID MOUNTAINS IN „Mosory" are vessels self-produced toy the sheep farmers for use when the flocks of sheep are put out to graze under the care of a shepherd. They are made by gouging out tree trunks that have rotted in the centre. They are used as scoops, kneading troughs, milk con­ tainers and for keeping grain. The tradition of making vessels of this type has been kept up in Cieszyn Silesia. The author of the arti­ cle describes the technique of making these vessels and the conditions favouring the kind of tree trunks used to produce them. A r m a n d V e t u l a n i — WOJCIECH HIS INTEREST IN FOLKLORE GERSON AND The article discusses the work of one of the most active representatives of the national trend in painting in the second half of the 19th century, namely W. Ger- son. During his planned tours of the country he collect­ ed a vast amount of ethnographic material, above all, in the form of drawings, but also texts and objects 01 folk art. In 1855 he issued a colour lithography publica­ tion „Gostumes of the Polish People'. Many of his pain­ tings show scenes of customs and manners with folklore as their subject. Gerson's interests also extended to folk handicrafts based on folk decorative motifs. His person­ ality is associated most closely with the Podhale region. J a n M i n o r s k i — THE SCULPTURES OF WINCEN­ TY ZUBIELEWICZ The author writes about a sculptor who while stay­ ing in Międzygórze, Kłodzko district, made some ar­ tistic compositions and placed them in the open air among trees and greenery. In his sculptures he took advantage of the natural shape and properties of the wood he used, which was found in the forest. Only in a few cases does he supplement this material with in­ dustrially produced material. PE3K3ME O j i e i i j 3 K H — PErMOHbl HAPO/IHOrO MCKYCCTBA B nOJlbLUE HiieK ABTOP KpMTMHeCKH p a C C M a T p M B a e T npOBOJJ,MBHIHeCH flO eux n o p nonfaiTKii perMOHajiM3auMM BbicTynaiomMX b nojibiue HBjieHHM HapoflHoro MCKyccTBa. B B M f l y H e f l o CTaTOHHOCTH MOHorpadJMHecKMX nocjieflOBaHíiü mx npw- xoflMTca noHCBOJie ynpomaTb. B Hanajie X X b. M H r e p e c k HapoflHOMy MCKyccTBy 6 w j i cpoflHM T a K H M M f l e o j i o r n H e c K M M TeHeHMHM K a K n a H C J i a BM3M, n a H K e j i b T M 3 M , n a H r e p M a H H 3 M . n o c j i e n e p B o i ł mmpOBOM BOMHbl WHTepeC 3TOT 6 b U I C B H 3 a H c o crpeaiJiemieM y K p e n n T b nojiMTMnecKyio m SKOHOMMHecKyio pojib p e r n o HOB, C Heo6xOflHMOCTbK> n O f l H e p K H y T b OTeHeCTBeHHbie u e H HOCTM. B CBH3M C OCOOeHHblM nOJIMTMHeCKMM nOJIOJKeHWeM nojibiim b X I X b., perwoHajitHbie reHfleHipM 6bijra y Hac m noMorajiM r r p o c y m e c T B O B a T b bo bpcmh MMeHHO y c M J i M j i a c b c n j i o n e H H O C T b h c k o T o p b r x r p y n n , — H a n p w M . K y p n e B , M a 3 y p , r o p i r e B , —• y KOTopbix, Hapnjxy c p a c T y m e ń o 6 m e c T B e H H O i i c n j i o H e H HOCTbK), onpeflejiHJiMCb cBoeo6pa3HMe xyflOJKecTBeHHbie TeneBUH. B t 3 k m x y c j i O B M H x M C K y c c T B o M o n o j i H H J i o o n e H b o n e H b cMjibHbi n o K a H e T n o n H o r o c o c T a B a MOHorpadpMii rpopMyjiMpoB a H M e Ot>o6meHMU OTHOCMTejIbHO npMHMH, BbI3brBaK>mHX pa3JiMH:MH m p e n i o H a j i b H b i e o c o ô e H H O C T M n a p o f l H o r o M C K y c CTBa, HBJiaeTCH npexcfleBpeMenHbiM. HeoóxoflMMo yBH3aTb C O B O K y n H O C T b 3TMX HBJieHMM c : 1) HOBeMiueiî M C T o p u e f i , 2) oôiitmm KyjibTypHbiM flocTOHHwe^, 3) OTHonieroieM K Tpa^Hrj;JIM, 4) flHHaMMKOH pa3BMTMH KpeCTbHHCKMX rpynn. npoBOflMMan b HacTOHm.ee BpeMH p a ô o T a c n o c o ô c T B y e T B03HMKHOBeHMK) C O B e p i I i e H H O H O B b l X I i e H H O C T e Ü B K y J I b T y p e n p O B M H i ; M a j I b H b I X L ( e H T p O B He3aBMCMMO OT MeCTHOÍÍ T p a A r a i M M . O t o BjieneT 3a co5oü B H e o a n H b i M pacnafl MecTHbix c r p y K T y p b aonb3y oóiueHaiíMOHaflbHbix i r e H H O C T e i i . n p M T a K O M nojioHceHMii B e u i e i ł , hm p e r a o H a j i H 3 a u . M H n a p o f l H o r o M C K y c c T B a hm r e o r p a d p M H dpopM H e MMeeT c y n i e C T B e H H o r o aHaneHMH. C j i e f l y e T cocpeflOTO^iMTb B e e b h m MaHMe H a n p o S j i e M a x , K a c a i o m M x c n M3MeH6HMH dpyHKr;Mił HapoflHoro MCKyccTBa, a T a K s c e Ha bochphhtmh tbopl;ob pa3flejiOB. Tor^a m noTpeoMTejien. BaaiHyro pojib. Pbiuiapfl K y K e p — Bbl^EJIKA H yKPAIHEHME TPAAMHHOHHblX * O P M «JIH MACJIA B BblTOBCKOM PAHOHE P a c c M a T p M B a e M b i e a B T o p o M r p y n n b i B b i ^ e j i M j u i c b M3 60jiee K p y n H w x ooiuecTBeHHbix r p y n n , ccpopMMpoBaBiiiMxcH eme b cpe^Hwe Beita. Otm r p y n n b i He 3aHHjiM b X I X b. OTflejibHwx nawwjwi. Rnn ooocooflMBaroiirMXCH rorfla r p y n n ohm c T a j i M m c t o h h m k o m TpaffiMruiM, KOTOpbie ohm pa3BHBaJiw. Oto 6bijiM TpaffMUMM onpeflejieHHo MecTHoro xapaKTepa —• flsopHHCKMe, njieSeftcKHe jim6o ropoflCKMe. KyjibBbipajKeHweM ocbu- upexc^e Bcero TpaflMUMw ueHTpoB xpucTMaHCKoii Typbi, HBjiHBineiicH b t o ace BpeMH UHajibHoro MCKyccTBa u nfleojiornM. A b t o p KpMTMHecKM paccMaTpMBaer cepbe3Hyio paôoTy KtoedDa rpa6oBCKoro, n b i r a r o u i e r o c n n p o s e c T M p e r a o n a maaujiio n o j i b C K o r o HapoflHoro M C K y c c T B a . OnwpaHCb Ha C K y j i b n r y p H b i e npoM3BefleHMH, oh c r a p a e T C H n a ü T H K p w TepMM flJiH o 6 o 3 H a H e H M H , K a K n a c T o B b i c T y n a i O T x a p a K T e p H b i e #JIH flaHHOK MeCTHOCTM BMflbl TBOpHeCTBa. C 3T0M irejibK) HeoôxoflMMo flerajibHo M3yHMTb M C T o p M H e c K w e yCJIOBMH, HTOObl B W H C H M T b npMHMHbl H e p a B H O M C p H O r O pa3BMTHH p a s j i H ^ H b i x BHflOB H a p o f l H o r o M C K y C C T B a H a TeppHTOpMM C T p a H b l . H o n b l T K M HaMTM MCTOHHMK STOPO HBjieHMH bo B p o x c f l e H H O M n p e j r p a e n o j i o j K e H M M t o m hjim mhom r p y n n b i 3 a p a H e e o'openeHbi n a Heyflany. EbiJio 6bi TaKHce H e n p a B M j i b H b i M flasaTb o i i e H K M , w c x o f l H M3 n p e f l n o c b i j i K M , HTO MMeeTCH M f l e a j i b H b i ü o 6 p a 3 e i r H a p o f l H o r o MCKyccTBa w „ H e c o B e p u i e H H b i e " wcnojmeHHfl. B BbiTOBCKMX Kauiy6ax flo e u x n o p coxpaHMjiacb TpaflMUMH BbwejiKM cbopM flua M a c j i a . B npeJKHee BpeMH OHa B H 3 a j i a C b C MeCTHbIMM OÓblHaHMM, a T a K J K e C MeCTHbIMM yCJIOBMHMM, T a K - > K a K BBMfty oSmJIMH JieCOB JKMTejIM n j I O T HMMajIM, CTOJIHpHMHajIM, ©OHflapMJIM. 3>opMbi fljiH M a c j i a flenajiMCb p a 3 H b i e : K B ą u p a r H b i e , n p n MoyrojibHwe, O B a j i b H b i e , K p y r j i b i e , M s r o T O B j i H J i M C b T a K a c e flepeBHHHbie c k s j i k m fl^H y K p a m e H H H S o j i b i H M x n o B e p x HOCTeM M a c j i a . C a M b i M j i y n m M M M a T e p n a j i O M fljin dpopM CHMTajiMCb fly6, 3aT©M 6yK, c j i M B a m rpyrna. I I p o i H O C T b obopM M3 MeHee TBepfloro ^epeBa, 6epe3bi m Tonojia, SbiJia paccHMTaHa J i e T Ha 20. < ï > o p M b i M3roroBjiHjiMCb oÓTbeiioM HeTBeprb-flBa dpyma, b 3aBMCMMOCTM o t saacwTOHHOCTM xo3HeB. P a 3 H O 0 O p a 3 H b i M M QbijiM y K p a m e H M H o>opM, a MMeHHo ; 1) B e T K M CMpeHM mjim pHÔMHbi b i^Bery JIMÔO y B e m a H H b i e n j i o ^ a M M , M H o r ^ a c i i t h h l m m motmbom, 2) hcmB O T H b i e , name a c e r o S a p a u i e K (b KaTOJiMHecKOM c p e f l e ) , o p e j i (y npoTecTaHTOB) jim5o KopoBa, 3) reoMerpMnecKMe MOTMBbI, B O0O6eHH0CTM ropM30HTajIbHOe pMcJuieHMe 6 o k o B b i x C T e H O K , 4) HaflnMCM, name B c e r o ma HeMei^KOM H 3 b r K e . 4>opMbi fljiH M a c j i a n o B c e M e c T H o M3roTOBJiHJiMCb m y n o TpeCjiHjiiMCb c p e f l H e 3 a s c M T 0 H H b i M m oaTpar^KMM H a c e j i e H M e M I I o j i b L U M . X a p a K T e p H O , h t o k M3roTOBJieHMio, y K p a m e H M K ) m y n o T p e ô J i e H M K ) r p o p M ^ j i h M a c j i a n p M C T y n M j i M HeMeirKMe KOJIOHMCTbl. 63 �flbi A b t o - p CTaTŁM npMBOflMT j i H T e p a T y p y n p e f l M e T a m b 3 w i h K a m y ö o B n o Borrpocy w3roTOBjieHjia m c n o c o ô O B c o - xpaHeHMH cpopM fljiH Macjia. H h r y p a k — rOJIJIAHÄCKME ÄOMA H A E E P E r A X ByrA TojinaHflCKiie a o M a b nojibine flaTupyioTca n e p B o i ł n o jioBMHoü X V I b. m BCTpe^aioTCH no Bcefi cTpaHe BnjioTb AO ^ H o n p a . B JIk>5jimhckom B o e B O f l C T B e n o c e j i e H M a r o j i j i a H f l C K o r o rana o x B a T b i B a i o T , k s k Ha^o n o j i a r a ' T b , 18 o p n 3 M o r p a c p i i H e c K M x oö'beKTOB ( h j i j i . 1). B flepesHe M o c u M i r e JI,0JibHe, n o c T p o e H H O i i b 1564 r. H a n p a B O M ô e p e r y Byra u HacHMTbiBaioiiTeíí o k . 100flBopoB,M M e e T c a 8 3acTpoeK r o J i ^ a H f l O K o r o T u n a . Bee ohm o T j i p r a a i o T c a x a p a K T e p H O ü n j i a H M p o B K O í i ( u j i j i . 7—9); ôonbiiiMHCTBo M3 HMX p a c n o j i O H í e H O cpacaflOM H a y j i n u y . X a p a K T e p H b i M 3Jie¡MeHTOM 3TMX n O C T p o e K H B J I H e T C a B e p X H H H H a C T b flblMOBOÜ T p y 6bl. B b m O J I H e H H a a H 3 COCHOBblX flOCOK TOJIIIIMHOM 38 MM ( h j i j i . 18) Tpy6a MMeeT cpopMy i r a p a M M f l b i , o c h o b o m k o t o poü aBjiaerca KBa^paT. BepxHaa nacTb 3 a K 0 H H O H a KapHM30M. CTeHbl Tpy6bl He OUITyKaTypeHbl HH M3BHe, HM B H y T p H . TpySa « a x o ^ H T c a b c e n a x H a k h p i i r h h o m ( p y H aaMeHTe, B H y T p n KOToporo coopyaceHa x j i e ô H a a nenb. ¿ m M o x o f l b i M3 K y x H M m H a r p e B a T e j i b H o í í n e n n BÙRYT bTpyö y na H e p f l a K e . Taxofi T u n T p y ß b i H B J i a e T c a y K W K a j i b H b i M m6o b MociTML(ax AojibHbix m b o BceM BoeaoflCTBe n p e oôjiaflaeT flbiMOBaa TpySa b BM^e K w p n n H H O ü k o j i o h h w . TpyflHOCTM CBa3aHbI, no onpeflejieHHio B HaCTHOCTW, rojiJiaHflCKMx C HeMer;KOÜ nocejienníí KOJIOHM3aU,WeÜ T a K KaK npaBa, BbmojiHaeMbie npodpeccuM m b h a erpoHTejibC T B a 3TMX n o c e j i e H M M o n e H b c x o j k m . HeMeiiKiie MCCJiefloBaTejiM T a i o K e HeoflHOKpaTHo orojKflecTBjiaioT rojiJiaHflC K w e n o c e j i e H w a (Hollander) c H e M e r r K H M H H a K o p n ë B K a x (Hauländer). n o c e j i e H M a b MocuHnax npMHafljiesîaT K T u n y „Hauländer" c c o x p a H e H M e M r r p n B M J i e n i M c T a p w x rojijiaHÄOKux nocejieHMü. TenepeuiHne HCHTejiw Moclçmii ííojibHbix c^MTaiOT ce6a ,,rojiJiaH,zm;aMii", x o T a u H e a B j i a i O T c a HMH. Ho iix noHaraflM 3 t o Ha3BaHne Bbinojmaemoü n p o d p e c o M H . Ohm, K a K m n p e j K H J i e n o c e j i e H U b i , B t i nojiHHiOT c e s o H H b i e ß o p o j K H b i e p a ö o T b i , mhoü p a 3 b o t najieHHbix n o B a r a x . CTarba TypaKa coflepjKMT, KpoMe noflpoSHoro onwcaHMa nocTpoeK, TaKJKe o6rrinpHŁiM 6n6jiMorpacpMHeeKMii jiaTepwaji. Hh — C e T K O B M H nACTyillbM „MOCOPbl" B B E C - KM^AX „ M o c o p a M M " Ha3biBaioT CBoeo6pa3Hyio flepeBaHHyw nonaôaHaMM b OBHapHax. „ M o c o p b i " BbiflajrôjiMBaioT B H y r p w nporHMBuiwx m mctjiobuimx n H e i í . Ohh BbiBaiOT pa3JinHHbix pa3MepoB m c j i y j K a T b K a n e c T B e H e p n a K O B , K B a u i H e i i , n o c y f l b i fljia M O J i o K a u 3epHa. cysy» ynoTpeßjiaeMyio T p a f l I I L ( M H B b l f l e j I K M „MOCOpOB" I I O C e Ü fleHb JKMBa B HeUTHHCKOM CMJieSHH. A ß T O p CTaTbM o n w c b i B a e T T e x HMKy MsroTOBjieHMa s t o í í nocyflbi m y c j i o B i i a , enocoöC T B y K ) l H M e BOSHMKHOBeHMIO „ M O C O p H b l X " n H e ü . B e i y j i H H M — MHTEPEC BOHLf,EXA TEPCOHA K HAPOÄHOtf XCMBOnilCM ApMaHfl CTaTba nocBameHa fleaTejibHOCTji Boüuexa T e p c o H a — O f l H o r o H 3 e a M b i x aKTMBHbix n p e f l C T a B M T e j i e i i H a p o f l H o r o T e n e H M a b nojibCKOÜ jkmbofimcm B T o p o ü nojioBMHW X I X b. B o B p e M a CBOMX r r p o r p a M M H b i x c r p a H C T B O B a H H Í i T e p c o H c o ö p a j i b CTpaHe ö o r a T b i i i sTHorpacpMHecKMM MaTepwaji, n p e J K / r e B c e r o b BMfle p M c y H K O B , a T a K s t e T e K C T O B m n p e ^ M6TOB HapoflHoro TBopnecTBa. B 1855 r. T e p c o H M3flaji b B a p u i a B e u B e T H b i e J i M T o r p a d j M M : „no^bCKMe Hapo^Hbie KocTiOMbi". B s i M B o n H C M xyflOJKHMKa n a c T o BCTpenaroTc a a c a H p o B b i e c i r e H M c H a p o A H o i i TeMaraKoii. r e p c o H m h TepeccBajica T a K J K e xyflOHcecTBeHHbiM peMec^oM, koto- poe nOJIb30BaJIOCb JlM^iHOCTb perMOHOM. a h HapOflHbIMMfleKOpaTMBHblMMMOTMBaMM. TecHo CBa3aHa c noflrajibCKMM TepcoHa M M H o p c K M — CKyjiBnTOP b m h h e h t b i 3 y - BEJIEBMH A b t o p nwuieT o cKyjibnTope, r y j K y Kjiofl3Koro paiiOHa. npojKMBaBuieM b MeHfl3bi- B M H i r e H T b i 3 y 5 e j i e B M H M c n o j i b 3 0 B a j i fljia c b o h x k o m i i o 3hu¡míí c B o e o 5 p a 3 M e cpopM m e c T e c T B e H H y r o c p a K T y p y « e p e ß a . y n o T p e ö J i a a o ö b i i h o MaTepnaji, HaüfleHHbiií b Jiecy, 3 y 6 e j i e B M H jimuib iwape^Ka n p w o e r a j i k npoMbirujieHHbiM MaTepwajiaM. Cboh p a ö o T b i x y ^ o j K H H K noMeuiaji H a o t K p b i r o M B 0 3 f l y x e , cpeflM flepeBbeB n 3ejieHM. �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI PAN wydawane przez ZAKŁAD NARODOWY IM. OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO PAN BIULETYN HISTORII SZTUKI, kwartalnik, ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. POLSKA SZTUKA LUDOWA, kwartalnik, 64 str. dużego formatu, bogaty materiał ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. PAMIĘTNIK TEATRALNY, kwartalnik, ponad 170 str. druku, około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. MUZYKA, kwartalnik, około 130 str. druku, liczne przykłady nutowe, Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. Wszystkie czasopisma nabywać można regularnie jedynie w prenu­ meracie. WARUNKI PRENUMERATY „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" Przedpłaty na prenumeratę przyjmowane są w terminie do dnia 10 miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty. Prenumeratę na kraj dla czytelników indywidualnych przyjmują urzędy pocztowe oraz listonosze. Czytelnicy indywidualni mogą dokonywać wpłat również na konto PKO nr 1-6-100020 — Centrala Kolportażu Prasy i Wydawnictw „Ruch" — Warszawa, ul. Towarowa 28. Wszystkie instytucje państwowe i społeczne mogą zamawiać prenume­ ratę wyłącznie za pośrednictwem Oddziałów i Delegatur „Ruch". Cena prenumeraty: półrocznie zł 36, rocznie zł 72. Cena prenumeraty za granicę jest o 40% droższa od ceny podanej wy­ żej. Przedpłaty na tę prenumeratę przyjmuje na okresy półroczne i rocz­ ne Przedsiębiorstwo Kolportażu Wydawnictw Zagranicznych „Ruch" w Warszawie, ul. Wronia 23, za pośrednictwem PKO Warszawa, konto nr 1-6-100024, tel. 20-46-88. SPRZEDAŻ Egzemplarze numerów zdezaktualizowanych można nabywać w Punk­ cie Wysyłkowym Prasy Archiwalnej „Ruch", Warszawa, ul. Nowomiejska nr 15/17 na miejscu, lub na zamówienie za zaliczeniem poczto­ wym. Konto PKO Nr 114-6-700041 V I I O/M Warszawa. Aktualne numery czasopism Instytutu Sztuki PAN posiada Ośrodek Rozpowszechniania Wydawnictw Naukowych PAN w Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie. Indeks 37132 Zakład Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk. Wrocław, 1971. Oddział w Warszawie. Nakład: 1530 + 120 egz. Objętość: 9,40 ark. wyd.: 8,00 ark. druk. Papier: rotogr. III kl., 120-gram., Al. Karton: Kred., III W., 220-gram., BI. Oddano do składania 20 XII 1970. Podpisano do druku we wrześniu 1971. Wydrukowano' we wrześniu 1971. Cena: 18,- zł Zakłady Graficzne „Tamka" - Zakład nr 2, Warszawa, Zam. 934/70. U-107. ul. Podchorążych 39 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/acef932f01d01885e727e0a7c3ea6f9a.pdf c84665c52c6f81e65b2b3126ac11f5bf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4662 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - regiony Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4330 Title A name given to the resource Rejony sztuki ludowej w Polsce / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.1 ; s.3-20 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. 1. Figury zwierząt wypiekane z ciasta na Nowy Rok we wsiach warmińskich. Twórczość o stosunkowo ścisłej lo­ kalizacji terytorialnej w Polsce (Mazury, Warmia, Kurpie — Puszcza Zielona) Jacek Olędzki REJONY SZTUKI LUDOWEJ W POLSCE Zagadnienie regionów terytorialnych w kulturze ludowej (a tym samym w sztuce — pieśni, stroju, bu­ downictwie) było stałym przedmiotem zainteresowań etnografii już od czasów narodzin tej nauki. Zagadnie­ nie to stało się też jednym z głównych czynników i n ­ spirujących Oskara Kolberga do stworzenia dzieła wy­ jątkowego, jedynego na świecie pod względem rozmia­ rów. Nie ulega też wątpliwości, że dzieło Kolberga jest funkcją samej kultury ludowej, która na terytorium Polski mieni się w zakresie zjawisk artystycznych nie spotykaną gdzie indziej rozmaitością. To, co w innych państwach europejskich rozpoznajemy jako odrębności narodowościowe, a co znalazło potwierdzenie w struk­ turach administracyjno-politycznych tych państw (auto­ nomie republik, prowincji) oraz w kulturze, w szcze­ gólności zaś języku — odrębności obejmujące całe zbiorowości (niezależnie od ich różnic wewnętrznych: klasowych czy warstwowych) — u nas manifestuje się, jak wiadomo, tylko w życiu grup ludowych, na naj­ niższych piętrach świadomości przynależenia do okreś­ lonej zbiorowości. Fakty te nie pozostawały bez wpływu na rozwój fascynacji sztuką ludową. Góralszczyzna (Zakopiań­ szczyzna), Huculsizczyzna, Krakowskie, a w późniejszym czasie Wileńszczyzna i Nowogródczyzna oraz Kurpie, Śląsk i Kaszuby, to jakby odrębne światy zaintereso­ wań, rozwijających się pośród badaczy i artystów od Młodej Polski po ostatnie lata I I Rzeczypospolitej. W miarę roewoju zainteresowań pogłębia się orientacja w strukturze odrębności terytorialnych w życiu wsi. Wspomniane wyżej zainteresowania nawiązywały często do ogólnoeuropejskich prądów umysłowych z przełomu X I X i X X w., znanych pod nazwami panslawizmu, pangermanizmu i panceltyzmu. Po zakończeniu pierwszej wojny światowej nastąpił dalszy rozwój tych zainteresowań. Łączył się on wó­ wczas z dążeniami społeczno-politycznymi szerokich rzesz, dążeniami zmierzającymi do rekonstrukcji czy utrwalenia państwowości, często dopiero w tym czasie reaktywowanej. Zależnie też od sytuacji historycznej i geo-politycznej danego kraju rozwijające się tzw. r u ­ chy regionalistyczne w pierwszym ćwierćwieczu X X w. podejmowały mniej lub bardziej odrębne zadania. W nie­ których krajach zachodnioeuropejskich dochodziły do głosu ze szczególną siłą dążenia do przywrócenia należ­ nych praw prowincjom zaniedbanym pod względem rozwoju gospodarczego. Na tym tle rodziły się nawet działania o charakterze wybitnie separatystycznym. Nade wszystko jednak przewodziły owym ruchom doniosłe przedsięwzięcia mające na celu wzmocnienie prestiżu, podniesienie do należytej rangi historycznej i roli kul­ turotwórczej wartości rodzimych, „prowincjonalnych", określanych tu regionalnymi. U nas już w czasach niewoli treściom tej kultury przypisywano uzdrawiającą rolę w procesach przetrwa­ nia narodu. Ostatecznie służyć one miały ugruntowaniu nowo uzyskanej państwowości. Nie bez znaczenia po­ zostawał fakt wyjątkowo drastycznej formy ucisku po­ litycznego, jakiemu podlegała ojczyzna ze strony zabor­ ców. Oczywiście, dążenia zaborców zmierzające do wy­ narodowienia podbitego kraju podsycały wolę zachowa­ nia i kultywowania treści rodzimych, lokalnych — re­ gionalnych. Po blisko 150-letniej niewoli ruch regionalistyczny w Polsce odegrał w kraju niepodległym szcze­ gólną zupełnie rolę. Można tu wspomnieć o potrzebach ciągłości tradycji, przywrócenia poczucia wysokiej god­ ności i znaczenia narodu w przeszłości, a w powszedniejszej praktyce do zacieśnienia więzi społeczno-kultu­ rowych w poszczególnych regionach kraju. Z tego czasu datuje się działalność wybitnych jednostek: Stefanii Sempołowskiej, Ludwika Krzywickiego (inspiratorów Wolnej Wszechnicy) oraz licznych uczonych i działaczy 3 �cone regionom etnograficznym pióra Anny KutrzebaPojnarowej *. Praca ta jednak, podobnie jak inne liczne opracowania etnograficzne z najnowszych czasów (Ka­ zimiery Zawistowicz-Adamskiej, Kazimierza Moszyń­ skiego, Mieczysława Gładysza, Józefa Gajka, Józefa Burszty oraz Romana Reinfussa) nie doczekała się naj­ mniejszej nawet wzmianki w popularnych i wysoce ambitnych dziełach poświęconych problemom kultury, narodu i państwa . 2 2 społecznych, zorganizowanych wokół różnego rodzaju Towarzystw i Muzeów Regionalnych, względnie takich instytucji specjalistycznych, jaką był „ŁAD". Dramatyczna przeszłość najnowsza kraju, a także powszechna świadomość szczególnie dotkliwej niespra­ wiedliwości w ocenach narodu przez zaborców, sprzy­ jały kształtowaniu się, a niekiedy pojawieniu się zja­ wiska, które można by łączyć z pojęciem ksenofobii. Inną stroną tego zjawiska była swoiście pojmowana rywalizacja, aktywność o cechach partykularnych. Pro­ blemom tym poświęcił wiele prac Jan St. Bystroń. Bystroń swoje wiekopomne dzieło o megalomanii naro­ dowej poprzedził skrupulatnymi studiami nad regional­ nymi ugrupowaniami w Polsce. Autor dochodzi na tej drodze do stworzenia nie tylko niezbędnej dokumenta­ cji terenowej, ale rzeczy ważniejszej — odkrycia po­ wszechnej dosyć drażliwości społecznej, prowadzącej często do pozytywnej indywidualizacji (różnorodności) działań kulturotwórczych. Bystroń dostrzegał też w tym procesie jedną z istotnych cech „generalnych" Polaków, którą łączyć można z dużą aktywnością życiową, ale też ze swoistym irracjonalizmem, dosadnie wyrażonym przez powiedzenie „zastaw się, a postaw się". Dalszym rozwinięciem refleksji teoretyczno-historycznych Bystronia jest interesujące studium poświę­ 4 * W pierwszych latach po wojnie kolbergowskie roz­ różnienia terytorialne kultury ludowej dotyczące tylko ziemi mazowieckiej (Mazowsze Stare, Leśne, Polne) wzbogacone zostały o dodatkowe wyodrębnienie regio­ nów: kołbielskiego, sannickiego, gostyńskiego, sierpeckiego, płockiego, rawskiego i in. Z czasów wcześniej­ szych przetrwało pojęcie Kurpi, odnoszące się do lud­ ności zamieszkującej Kurpiowską Puszczę Zieloną i Bia­ łą oraz Księżaków, zamieszkujących Ziemię Łowicką. Warto też zwrócić uwagę, że owe określenia najśwież­ szej daty (region kołbielski, sannicki itd.) pojawiły się nie tyle w wyniku wielostronnych rozpoznań różnych dziedzin kultury ludowej przez fachowców etnografów, ile dzięki rejestracji przez reprezentantów instytucji opiekuńczych, często całkiem zewnętrznych, w każdym zaś razie najbardziej uderzających odrębnością w za­ kresie sztuki (strój, tkanina, wycinanka, pisanki). Świadomość złożoności zagadnienia regionu stanowi dla wielu badaczy swoistą barierę, powstrzymującą przed próbą chociażby naszkicowania cech wyróżniają­ cych poszczególne regiony na określonym etapie prze­ mian historycznych. Region jest, jak wiadomo, kategorią stosunków historycznych, zmieniających się w czasie. Jego granice, pod względem zmienności, przypominają zjawisko pulsacji, rozszerzania się i kurczenia. Niejed­ nakowy też jest rytm tej pulsacji w poszczególnych przejawach życia grupy związanej z danym regionem. Wobec poważnych ciągle niedostatków w zakresie prowadzonych badań nad monograficznymi opracowa­ niami sztuki poszczególnych grup ludowych w kraju, próby zarysowania odrębności terytorialnej, chociażby tylko w plastyce, skazane są na nie wytrzymujące kry­ tyki symplifikacje. Przedstawione wyżej stanowisko wynika z doświad­ czeń badawczych etnologa. Stanowiska tego nie musi podzielać z etnologiem historyk sztuki. Z tytułu swoich uprawnień specjalistycznych, znajomości rozległej pro­ blematyki sztuki, może on z łatwością uzyskać niezbęd­ ny dystans do spraw związanych z twórczością artystów ludowych. Taki też dystans pozwolił Józefowi Grabow­ skiemu podjąć pierwszą w naszej literaturze próbę opi­ sania regionów sztuki ludowej w Polsce . Nie lada też trudności zarysowały się przed tą pierwszą próbą. Grabowski korzysta z różnych kryteriów, służących wyodrębnieniu poszczególnych regionów. Jednym z naj­ bardziej podstawowych i zdaje się uzasadnionych jest dla niego kryterium ilości — intensywność występowa­ nia jakiegoś rodzaju twórczości w danej okolicy. Po­ sługiwanie się tym kryterium wymaga jednakże do­ głębnego i niezwykle szczegółowego rozpoznania sytua­ cji historycznej każdego z osobna obszaru (potencjal­ nego regionu). Oczywiście pewne zjawiska udaje się ustalić bez większego trudu. Takim zjawiskiem jest zdecydowanie nierównomierne występowanie na obsza­ rze Polski zabytkowej rzeźby religijnej, mniej lub bar­ dziej intensywny rozwój w X I X w. świątkarstwa w po­ szczególnych rejonach kraju. W tej dziedzinie — naj­ donioślejszej dla ludowej twórczości artystycznej — nie bez znaczenia jest ustalenie przyczyn owej nierównomierności, odnalezienie klucza do jej rozszyfrowania. 3 �II. 2. „Plon" dożynkowy z Wielkopolski. Muzeum Regionalne we Włocławku. Swoista twórczość ludności rolni­ czej nieznana w wielu częściach Polski, a niezwykle popularna w Jugosławii, Włoszech, Grecji oraz innych kra­ jach Europy (por. Zofia Szyfelbejn-Sokolewicz, Plon, obrzęd i widowisko, Wrocław-Warszawa 1967). I I . 3. Ma­ lunki zwierząt. Współczesna, spontaniczna twórczość ludowa nie znajdująca powiązania z tradycyjną sztuką regionalną. Okolice Brzeska 3 • 5 �4 Grabowski odwołuje się do znanych czynników; roli środowiska geograficznego, a także warunków społecz­ nych i ogólnego rozwoju kulturowego danego obszaru. „Nawet Góry Świętokrzyskie, p e ł n e l a s ó w , z odręb­ nym niż w siąsiednich regionach, przypominającym tro­ chę podhalańskie, budownictwem drewnianym, zaliczają się do tego figuralnego bezludzia. Sytuacja polepsza się nieco w województwie łódzkim, ale o regionie rzeź­ biarskim można mówić dopiero w Poznańskiem. Tutaj sytuacja przedstawia się zupełnie inaczej. Niewątpliwie jest to jeden z najstarszych, a ponadto jeden z najlepiej poznanych historycznie regionów w zakresie rzeźby l u ­ dowej. Tylko z ludowością nie jest najlepiej". Dalej kontynuuje Grabowski: „Niejednokrotnie wśród warun­ ków geograficznie podobnych jedne są bogate w rzeźby, drugie ubogie, np. Podhale i Góry Świętokrzyskie, L u ­ belskie i Kielecczyzna. Trudno tu więc mówić o jakiejś zależności" . Istotnie, na tej płaszczyźnie trudno odna­ leźć zależność. Jeśli się jeszcze weźmie pod uwagę przy­ padki występowania religijnej rzeźby drewnianej na terenach bezleśnych, wówczas poszukiwanie owych za­ leżności między twórczością a środowiskiem naturalnym okazuje się zabiegiem daremnym. Grabowski rozpatruje również — jak było powiedziane — inne czynniki mo­ gące warunkować rozprzestrzenianie się świątkarstwa. Ale w ujęciu autora także i owe inne czynniki okazują się niewiele wyjaśniające: „Również spojrzenie na stan i stopień rozwoju polskiej kultury ludowej w X I X wie­ ku niewiele wyjaśnia. Religia bowiem, a więc także zwią­ zana z nią obyczajowość, m. in. świątkarstwo, odgrywała doniosłą rolę na wszystkich terenach. Niemniej jednak te połacie kraju czy okolice, gdzie pątnictwo podsycało praktyki kultowe ludu, na ogół zaliczają się do wymie­ nionych uprzednio regionów rzeźbiarskich. Mają swoje słynne miejsca odpustowe Śląsk i Krakowskie, również Skępe na tyle wyraźnie rolę odegrało w rejonie Ma­ zowsza i Kujaw, by o nim specjalnie mówić. Świętą Lipkę w Olsztyńskiem nazwać można Częstochową Pół­ nocy, natomiast sama Częstochowa nie posiada własnego, 4 6 mocnego zaplecza rzeźbiarskiego, jeśliby tylko przykła­ dowo wymienić miejsca odpustowe. Mimo jednak tego wyjątku przyjąć można, że istnieje związek między zna­ nymi centrami pątniczymi a rzeźbą figuralną" . Można oczywiście powiedzieć, że Święta Lipka w Olsztyńskiem jest Częstochową Północy, tudzież, zgodnie z terminologią „miejsca odpustowe", sprowadzać do tej samej kategorii Klasztor Jasnogórski OO. Pauli­ nów i Skępe. Wydaje się jednak, że występuje tu za­ sadnicza różnica między ośrodkiem wielowiekowej, zor­ ganizowanej i potężnej działalności religijnej, a prowin­ cjonalnym ośrodkiem (jednym z bardzo licznych) — silnie zintegrowanych z religijnością na poziomie wie­ rzeń lokalnych. W przypadku „ośrodka odpustowego" — Częstochowy — możliwym było rozwinięcie przez Zgro­ madzenie Paulinów ogólnonarodowego kultu maryjnego, usymbolizowanego w wizerunku Królowej Korony Pol­ skiej, który przeniknął do sztuki ludowej w postaci masowo wyrabianych przez ten ośrodek dewocjonaliów i tzw. malarstwa częstochowskiego. Natomiast w przy­ padku prowincjonalnego Skępego szeroko rozumiany kult maryjny mógł się jedynie wyrazić w ludowych f i ­ gurach Matki Boskiej Skępskiej, w twórczości dostoso­ wanej do nikłych zupełnie możliwości głoszenia w Skępem prawd wiary. Uznając te same przyczyny określa­ jące możliwość głoszenia prawd wiary w danym ośrod­ ku, można mówić o niewystępowaniu świątkarstwa w rejonie pełnym lasów — Gór Świętokrzyskich. Wy­ daje się, że w rejonie Łysej Góry prastare opactwo Święty Krzyż spełniło podobną, jeśli nie poważniejszą rolę, jak Jasna Góra z Ziemi Częstochowskiej. Zapewne oddziaływanie tych ośrodków nie wyraziło się w zasad­ niczej przebudowie mentalności religijnej okolicznej lud­ ności chłopskiej (w tym stopniu, aby treści świątkarstwa były tej ludności obce). Z całą jednak pewnością można przyjąć, że w rejonach tych, silniej niż z dala od po­ dobnie aktywnych instytucji klasztornych, funkcjono­ wały bojaźnie przed prostym i najszerszym wyrażeniem żywionych uczuć religijnych. A nie da się zaprzeczyć, 5 �II. 4. Figurki z gliny znane w większości krajów euro­ pejskich, nieznane zaś prawie zupełnie w rejonach Polski o słabych tradycjach rzemieślniczych. Wyk. w 1957 r. Emilia Chmiel z Medyni Głogowskiej. Państw. Muz. Etnograficzne w Warszawie. I I , 5. Chorągiew cechu rzeźników krakowskich z 1918 r. I I . 6. Szyld cechu rzeżników krakowskich wraz z wotami (czeladników) z 1815 r. u jej podstawy tkwi j a k a ś w r o d z o n a u l u d n o ś ­ ci p e w n y c h terenów predyspozycja do tworzenia sztuki obrazującej" . Rozwinięciem tego poglądu jest u Grabowskiego sugestia o pokrywaniu się regionów rzeźbiarskich w Pol­ sce z nielicznymi ośrodkami kaflarstwa ludowego — sztuki „wybitnie obrazującej". Nie kwestionując tego określenia wypada wskazać, że w wycinankarstwie można wyodrębnić takie właśnie regiony sztuki „nieobrazującej" i „obrazującej". W pierwszym przypadku wchodziłaby w grę wycinanka Kurpiowszczyzny i Opo­ czyńskiego, w drugim wycinanka łowicka. Wycinanka łowicka z bogatą i rozwiniętą tematyką życia wsi może też uchodzić za przejaw najbardziej żywo manifestują­ cej się „predyspozycji obrazującej". Czy można jednak mówić, że jest to predyspozycja wrodzona? A następnie, 6 6 że świątkarstwo było świadectwem takich właśnie „nie­ kontrolowanych" stanów religijności. Z jednej strony dziedzina ta znajdowała w religii podstawę swego ist­ nienia, ale z drugiej — ta sama religia była czynnikiem uśmierzającym działania artystyczne o treściach religij­ nych. Trzeba bowiem pamiętać, że nigdzie, nawet w owych ośrodkach prowincjonalnych, we wsiach gó­ ralskich i kurpiowskich, z dala od wielkich centrów zorganizowanej pracy duszpasterskiej, nie było popierane przez Kościół owo ludowe rzeźbienie — postaci świętych i boskich. W X I X w. nie należały też do wyjątku kon­ flikty między twórcą figur — rzeźbiarzem ludowym, a lokalnymi władzami kościelnymi — proboszczem lub wikarym jakiejś parafii wiejskiej. I jeśli w kręgu kon­ fliktów spersonalizowanych mogły one nawet sprzyjać aktywności twórczej rzeźbiarzy, o tyle już na arenie bezpośredniego oddziaływania potężnych instytucji koś­ cielnych, w bliskim sąsiedztwie zastępów misjonarzy, inaczej zupełnie musiał brzmieć głos wiejskiego kazno­ dziei, bardziej truchlały w tych miejscach sumienia wiernych. Można by zaryzykować twierdzenie, że świąt­ karstwo tylko tam rozwijało się bujnie, gdzie zaistniały warunki dla szczególnego rodzaju religijności — dosta­ tecznie żarliwej, ale też nie nazbyt silnie podlegającej restrykcjom wzorów oficjalnej wiary. Grabowski, w próbie regionalizacji zjawisk artys­ tycznych nie wdając się w szczegółową analizę kolejno wywoływanych czynników, zmuszony jest do rezygnacji z oznaczenia materialnych przesłanek spostrzeganych prawidłowości. Jest zaś pewną prawidłowością, że w miejscach bujniejszego rozwoju rzeźbiarstwa występo­ wały również inne przejawy ludowej sztuki religijnej. „Gdy zsumujemy rezultaty dokonanych porównań (mię­ dzy rzeźbą, malarstwem i drzeworytem — J. O.) mając w pamięci oczywiście to, że obrazy były obiektem nieraz daleko wędrującym, rzeźby zaś raczej glebae adscriptae, największą korelację znajdziemy między rozmieszcze­ niem obrazów na szkle, a regionami świątkarskimi. Są­ dzę, że nie jest to tylko przypadkowa zbieżność i że �II. 7. Matka Boska Skępska, drewno, wys. 28 cm. Państw. Muz. Etnograficzne w Warszawie. I I . 8. Matka Boska Skępska, drewno, wys. 43 cm. Muz. Regionalne we Włocławku że taką „predyspozycją wrodzoną" legitymują się nie­ które tylko grupy ludowe w Polsce? Otóż chyba nie. Albowiem trudno jest przyjąć, żeby w obrębie jednego zespołu ludności wiejskiej Mazowsza występowały ja­ kieś zasadnicze różnice, wyrażające się w wewnętrznych cechach jednostek, reprezentujących ugrupowanie np.: Księżaków (o predyspozycjach) i Kurpiów (nie mają­ cych tych predyspozycji). Istotnie, w wycinance Kur­ piowszczyzny nie pojawiły się tak bogato jak w Ło­ wickiem tematy figuralne, wiadomo jednak, że na te­ renie Kurpiowszczyzny rozwinęła się sztuka „obrazują­ ca" w niezwykle bogatej i różnorodnej twórczości rzeź­ biarskiej, a także w pisankarstwie. Warto też dodać, że korelacja dodatnia — jakiej poszukKJe Grabowski — występuje mimo wszystko pomiędzy wycinanką „nie obrazującą", a rzeźbą „obrazującą". Korelacja ta wy­ raża się w podobieństwie pełnionych funkcji przez te dziedziny sztuki w życiu wsi. Były to funkcje religijnomagiczne. Wycinanka podobnie jak rzeźba rozwijała się pod silnym oddziaływaniem potrzeb ideowych. O tym jednak, że wycinanka Kurpiowszczyzny czy innej grupy nie stała się tak jak w Łowickiem „obrazowa", zdecydo­ wały zasadniczo inne czynniki aniżeli brak „wrodzonych predyspozycji". Taka tendencja do psychologizowania pojawia się w pracach Grabowskiego każdorazowo w momencie niedopełnienia analizy rozpatrywanych zjawisk. Śledzić ją można jednak również przy próbie interpretacji pojedynczych faktów, które przy ogólnym założeniu, że podlegają ukrytym (aby nie powiedzieć tajemniczym) procesom regionalizacyjnym, jawią się autorowi jako znaczące. W tym też przypadku Grabow­ ski korzysta ze szczególną mocą z kolejnego kryterium wyodrębniającego, jakim jest forma, wyraz formalny, 8 styl. Autor potrafi z dużą wnikliwością odczytywać po­ przez cechy formalne „głębię wewnętrzną", „siebie sa­ mych" przedstawicieli środowiska ludowego'. Przykła­ dami mogą być rzeźby Chrystusa Upadającego pod Krzyżem, które służą określeniu cech regionalnych właś­ ciwych ludności ziemi krakowskiej i kurpiowskiej. We­ dług Grabowskiego rzeźby te zawierają „cechy typowe" dla świątkarstwa wymienionych wyżej regionów . War­ to powiedzieć, że mimo usilnego starania nie udało się na terenie Kurpiowszczyzny odnaleźć więcej niż jeden tylko egzemplarz figury Chrystusa Upadającego. I dla­ tego też można przyjąć, że na tle znacznie większej l i ­ czebności innych tematów w rzeźbie występującej na tym terenie, Chrystus Upadający nie jest dziełem re­ prezentatywnym. Jednakże w próbie regionalizacji fak­ tów artystycznych przez Grabowskiego uzyskujemy na­ stępujące opisanie tych figur. „Jedno z najbardziej ty­ powych ujęć tematu, znamiennych dla regionu krakow­ skiego. Charakterystyczne są w tym schemacie długie, równoległe fałdy szaty, sposób ułożenia rąk i nóg, ze zwróconymi ku widzowi stopami, oraz ekspresja fascy­ nującej zazwyczaj twarzy" . Natomiast o figurze kur­ piowskiej Grabowski pisze tak: „Schemat miękkiej, fa­ lującej linii trzonu figury Upadającego pod krzyżem — różni wyraźnie kurpiowską wersję tego tematu od kra­ kowskiej" . Obok tej charakterystyki mówi autor z powodu innej figury kurpiowskiej o jej „spokoju" i „łagodnym nastroju całości kompozycji". W świetle tak dokumentowanych faktów zrodzić się może prze­ świadczenie, że nie tylko „wrodzone predyspozycje" de­ cydują o różnicach między wyrazem dzieł sztuki po­ szczególnych regionów, ale że zgodnie z założeniem o wyrażaniu „siebie samych", „patrzenia w głąb siebie", 8 9 10 �9 �na nie tylko dlatego, aby ustrzec się przed pomówie­ niem o skrzywienie zawodowe — etnograficzne — w prowadzonym dalej opisie możliwych już do przedsta­ wienia spostrzeżeń. Celowo używamy tego właśnie ter­ minu (spostrzeżenia), albowiem nadal nie można mówić 0 ostatecznych wnioskach, kiedy rozpoznanie bogactwa 1 rozmaitości regionalnych odrębności sztuki ludowej w Polsce dopiero się toczy. Oczywiste jest też, że w przedmiocie naszych roz­ ważań nie chcielibyśmy pominąć licznych czynników endogenicznych związanych z osobowością określonych twórców-artystów. Nadal jednak — co należy podkreś­ lić z całym naciskiem — nie zostały wykształcone ani odpowiednie podstawy metodologiczne, ani dostatecznie sprawne w użyciu techniki pomiaru, pozwalające na bezbłędne określenie cech jednostki, a cóż dopiero cech powtarzających się w całej zbiorowości. Stąd też za­ chodzi konieczność skupienia uwagi przede wszystkim wokół czynników egzogenicznych — wynikających z bio­ grafii jednostek danej zbiorowości, warunków jej egzy­ stencji na płaszczyźnie szeroko rozumianych faktów eko­ nomicznych, społecznych. W miarę możliwości, starać się też będziemy wniknąć w układ zależności występu­ jących w całokształcie zjawisk kulturowych właściwych dla danej grupy. Przyjmując, że genezy sztuki ludowej należy poszu­ kiwać w późnym stosunkowo okresie dziejów, istotne jest związanie tego procesu z: 1) historią najnowszą, 2) bagażem kulturowym, 3) stosunkiem do tradycji oraz 4) dynamiką rozwojową poszczególnych ugrupowań lud­ ności chłopskiej na terenie k r a j u . Od razu też zwróć­ my uwagę, że okres od X V I do X V I I w. jest czasem zarówno kształtowania się tego odrębnego nurtu roz­ wojowego sztuki, jak też krzepnięcia, a w pewnych przypadkach nawet związywania się nowych ugrupowań ludności chłopskiej, które w X V I I I , przede wszystkim zaś w drugiej połowie X I X w., rozpoznajemy w postaci zwartych zbiorowości o silnym poczuciu terytorialnych więzi społecznych (regionalnych). Do ugrupowań tych należałoby — jak sądzę — zaliczyć Lasowiaków, Górali Podhalańskich i Śląskich, Księżaków, Kurpiów, Mazu­ rów, Warmiaków i najprawdopodobniej również Kaszu­ bów. Historia tych grup wskazuje na wyraźny splot procesów kształtowania się odrębnego nurtu sztuki ł za­ razem odrębności społeczności ludowych. Taki splot nie mógł pozostać bez wpływu na wyodrębnienie się szcze­ gólnie dynamicznych i najbardziej zindywidualizowa­ nych układów „sztuki regionalnej". Sztuka — jako wy­ kładnik światopoglądu — musiała spełniać doniosłą rolę konsolidującą, a także ugruntowującą społeczną pozy­ cję — ów swoisty status regionalny — określonej grupy. Taki też sens historii i samej sztuki przedstawiają naj­ bardziej zregionalizowane grupy ludowe w Polsce — Lasowiacy, Górale, Księżacy, Kurpie . Z drugiej znów strony istniały szerokie kręgi lud­ ności chłopskiej, których dzieje kształtowały się znacz­ nie wcześniej aniżeli w X V I I czy X V I w. Mamy na myśli układy zasiedziałości ustalonej bodaj już we wcze­ snym średniowieczu — w obrębie głównych prowincji: Wielkopolski i Małopolski (Ziemia Krakowska, Kielec­ ka, Lubelska). W odróżnieniu od ludności owych późnych, ale za­ razem zwartych ugrupowań, mieszkańcy wymienionych wyżej dwu głównych dzielnic — mimo wszelkich róż­ nic — nie uzyskali nigdy pozycji swoiście wyizolowanej, „separatystycznej". W stosunkowo jednorodnym organiz­ mie kulturowym ludności chłopskiej tkwiły w tych stro­ nach naszego kraju najpotężniejsze i najstarsze enkla­ wy kultury szlacheckiej — dworskiej, plebejskiej, i miej­ skiej. ll I I . 10. Ukrzyżowany, cement, wys. 44 cm. Okolice Prze­ myśla. Państw. Muz. Etnograficzne w Warszawie istnieją u poszczególnych grup ludowych zasadniczo in­ ne cecny psychiczne. Przedstawione wyżej uwagi tylko w części ujmują rozległy materiał i prezentowaną przez Grabowskiego metodę interpretacji dzieł w czterech monumentalnych opracowaniach plastyki ludowej. Opracowania te bliskie są koncepcjom zawartym w dziele Kolberga. Współczes­ ne próby poznania życia wsi jakby nie interesowały autora. Próby te zaś wyrażają się przede wszystkim w szczegółowej analizie kultury poszczególnych ugrupo­ wań ludowych, w dążeniu do uzyskania efektów nau­ kowych w postaci tzw. monografii terytorialnych. Wy­ daje się, że dopóki nie powstanie w miarę wyczerpujący zestaw opracowań monograficznych, przedwczesne jest budowanie sądów ogólnych na temat cech regionalnych plastyki ludowej oraz podłoża i przyczyn istniejących różnic terytorialnych. W innym przypadku cechy for­ malne przypadkowo wybranej figury służyć będą suge­ stiom o występowaniu w jednym regionie predyspozycji obrazujących, pełnych fascynującej ekspresji, a gdzie indziej — spokojniejszych — bez takich walorów. Nie kwestionujemy bynajmniej różnic w wyrazie emocjonalnym dzieł sztuki ludowej pochodzących z róż­ nych rejonów kraju. Byłoby to pozbawianie dzieł ich istoty, ich zdolności apelowania do pełnej sfery wraż­ liwości zmysłowej, przede wszystkim zaś uczuciowej oraz intelektualnej. Są to prawdy oczywiste — wskazujemy 10 1! �Przeprowadzając jednak takie generalne rozróżnie­ nie należy wziąć pod uwagę inne, nie mniej ważne oko­ liczności, towarzyszące procesom regiionalizacyjnytm w naszym kraju. Wchodziłby tu w grę problem bagażu kulturowego, stosunku do tradycji. W zespołach młod­ szych, które wymienione zostały w pierwszej kolejności, zaistniał ważny moment zerwania bezpośrednich więzi z określoną spuścizną kulturową, z chwilą wejścia w nowe układy zależności swoiste dla obszarów kolonizo­ wanych. Oczywiście nie tam, gdzie osadnicy kolonizując nowy obszar zatracali kontakt z tradycją. Zawsze je­ dnak tego formatu historyczne zdarzenia wpływają na przemianę relacji zachodzących między zbiorowością a tradycją i tradycją a zbiorowością. Celowo wskazuje­ my na te dwa kierunki zależności. Wydaje się, że w omawianej sytuacji kierunek pierwszej zależności może utrzymywać się, a nawet rozwijać (zasada wzmo­ żonego sentymentu), natomiast kierunek drugi, jeśli nie wygasa, to przyjnamniej zmienia się jego zniewalający czy też determinujący charakter. Faktem jest, że w ba­ gażu kulturowym grup takich jak Kurpie, Księżacy czy Lasowiacy nie ma wielu najbardziej jawnych archaiz­ mów, które znamy z terenu „zasiedziałych" ugrupowań ludności wielkopolskiej i małopolskiej. Spostrzeżenia te dotyczą głównie treści ludowych obrzędów dorocznych, przypadających na porę przesile­ nia zimowego nocy i wiosennego dnia. W obrębie Ma­ zowsza, gdzie lokują się przynajmniej 3 zwarte grupy ludowe o późnym rodowodzie, zwyczaje takie jak ma­ rzanna, maik i gaik, a także przebierańcy z osławionym turoniem nie są znane lub były znane, lecz w postaci nierozwiniętej . łł Siedząc jednak stosunek do tradycji istotniejsze wydaje się wskazanie na bardziej zasadnicze różnice, za­ chodzące nie tyle na płaszczyźnie owych wybitnie ludo­ wych treści (które mimo swej archaiczności zawiązywały się nie raz w bardzo późnych okresach), ile oficjalnych, łączących się z ogólnonarodową strukturą ideologiczną, jaką od wczesnego średniowiecza stanowi dla całego kra­ ju chrześcijaństwo. I w tym miejscu należy wskazać na rudy mentalne różnice; cała południowa część Polski, naŁtępnie obszary Wielkopolski tudzież tereny nadwiślań­ skie (nie tylko w części południowej, ale również w pół­ nocnej) stanowią strefę najbardziej rozwiniętych i — moż­ na by rzec — zasiedziałych ośrodków działalności dusz­ pasterskiej, zorganizowanych i systematycznych jej wpły­ wów. Są to obszary, na których rozwijała się w sposób najbogatszy i różnorodny kultura miejska średniowiecza z jej najbardziej fascynującymi przejawami w architek­ turze oraz w rzeźbie i malarstwie religijnym. Są to ob­ szary, gdzie — jak wiadomo — splatały się wszystkie kierunki zachodnioeuropejskich wpływów historycznych, gdzie wielkopolskie Strzelno z kompleksem romańskiej architektury i rzeźby oraz malarstwo z tejże epoki w Czerwińsku lub w Czchowie współdziałały z najbardziej zdumiewającymi, bo najdalej wysuniętymi na wschód, przejawami cywilizacji gotyku, renesansu i baroku --• obejmującej tyleż najmniejsze ośrodki osadnictwa (z cza­ sem stające się z miast wsiami), ile ośrodki największe. W tym samym otoczeniu krajowym utrzymywały się do X V I I I w., a nieraz i dłużej, terytoria przypominające nie tylko krajobrazem, ale również ogólnym nasyceniem w dobra kulturalne stosunki sprzed epoki chrześcijań­ skiej. Wystarczy powiedzieć, że już za rogatkami Warsza­ wy od Kampinosu poprzez Czerwony Bór, Kurpiowską Puszczę Zieloną, okolice Grajewa i Goniądza, aż po Au­ gustów jeszcze w połowie X I X w. występowały rozległe tereny, które, wprawdzie osiedlone, nie miały stałej sie­ ci parafii wiejskich . I4 II. 11. Chrystus Frasobliwy anonimowego rzeźbiarza. I I . 12. Chrystus Frasobliwy z grupy figur uznawanych w okoli­ cach Jednorożca (Kurpiowszczyzna) za dzieło anonimowego rzeźbiarza wędrownego. Cechy tej rzeźby wskazują, że twórca w poszukiwaniu zamówień wędrował aż na Litwę 11 �szej próby. Wspomnieć też trzeba, że grupy ludowe tej drugiej strefy w momencie kształtowania się ich swoi­ stych więzi społecznych, poczucia przynależności do określonej zbiorowości, znajdowały zasadniczo odmienne, aniżeli grupy ze strefy pierwszej, szanse uczestnictwa w ogólnych procesach rozwojowych. Zagadnienie to nie jest ostatecznie rozpoznane. Można jednak wskazać w tym procesie na niejednakową rolę działalności miejskich ośrodków wytwórczości, rzemiosła, w tym szczególnie rzemiosła wiejskiego. Otóż zwraca uwagę, że rejony Ma­ łopolski i Śląska, a także w dużym stopniu Wielkopol­ ski miały od średniowiecza utrwalone tradycje rzemieśl­ nicze, a wytwórczość wysokiego standardu docierała rów­ nież na wieś. Natomiast w rejonach późno osiedlonych zdarza się obserwować właściwą dla podobnych sytuacji łatwość adaptowania nowych wzorów, przy słabych jed­ nocześnie możliwościach zaspokojenia tych potrzeb ze strony rzemiosła. Wydaje się, że sytuację tę charaktery­ zuje dobrze poziom kowalstwa artystycznego z jednej strony na terenie Małopolski i Śląska, a także w wielu okolicach Wielkopolski, a z drugiej na Mazowszu i częś­ ciowo Podlasiu. Jeśli w pierwszym przypadku nie do rzadkości należą w X I X w. misterne rozwiązania zdob­ nicze (wykonane technikami takimi np. jak stempelkowa) powstałe w ośrodkach miejskich o utrwalonych tra­ dycjach rzemieślniczych i rozwiniętej konkurencji mię­ dzy poszczególnymi warsztatami, to w drugim przypad­ ku owo pracochłonne zdobnictwo nie jest prawie znane. Natomiast rozwinęło się powszechnie, i to w ośrodkach zdecydowanie wiejskich, zdobienie wyrobów kowalskich prostymi technikami metaloplastycznymi, prowadzące do swoistej stylistyki rozwiązań plastycznych . Stwierdzając, że w danym rejonie nie rozwinęła się jakaś dziedzina ludowej twórczości plastycznej (np. ma­ larstwo na szkle) lub wystąpiła w stopniu stosunkowo znikomym (w przypadku malarstwa ograniczając się do pisankarstwa z jednej strony i z drugiej — do malatur skrzyni wiannej), to znów rozwinęła się nad podziw buj­ nie (jak np. wycinankarstwo), znajdujemy każdorazowo powiązanie tych faktów ze stanem rzemiosła w tymże rejonie. Brak rozwiniętej i silnej tradycji usług rze­ mieślniczych dla szerokiego kręgu odbiorców, to zara­ zem natężenie twórczości tak „samorodnej" i spontanicz­ nej jak wycinankarstwo. Natomiast, im bardziej inten­ sywny czy też głębiej sięgający w przeszłość był stan rzemiosła, tym słabsze nieraz — efekty owej twórczości „samorodnej', a pełniejsze i bardziej wielostronne po­ wiązania z określonym ośrodkiem twórczości specjali­ stycznej (rzemieślniczej). Jeśli rozważać wymienione wyżej uzależnienia, jakim podlegała kultura środowiska ludowego (przede wszyst­ kim ludności chłopskiej) od strony szeroko pojmowanej tradycji kulturowej, wówczas próba budowania jakiegoś idealnego wzoru ludowości w sztuce wydaje się niepo­ rozumieniem. Ale bywa, że dzieła z tą sztuką łączone, dzielone są podobnie jak gatunki i odmiany roślin lub owadów. Oto rejestr określeń związanych z takim ujmo­ waniem sprawy: „Pełny styl ludowy", „niepełny", „zde­ cydowany", „niezdecydowany", „zgodny z charakterem kultury ludu", „niezgodny...", „czysty", „nieczysty", „mie­ szanego charakteru", „najbardziej ludowego charakteru", „nienajbardziej...", „ściśle polski", „nieściśle polski", „o przewadze stylu ludowego", „prosty styl ludowy", „nie prosty...", „realistyczna odmiana stylu ludowego", „właś­ ciwy styl ludowy", „nie właściwy...", „najczystszy styl i charakter ludowy", „rozwinięty...", „nierozwinięty..." oraz „styl lapidarnego prymitywu" i „bezpośredniego", „mieszanego charakteru" i „zdecydowanego" . Zgodnie z takim rozróżnieniem dzieł można oczywiś­ cie wyznaczyć kręgi występowania jakości mniej lub 1S II. 13. Krucyfiks (druga strona obiektu przedstawiona na stronie tytułowej) Przy próbie poszukiwania odrębności czy też swois­ tości wyrazowych w plastyce ludowej poszczególnych re­ jonów kraju fakty te mają znaczenie decydujące. Albo­ wiem, jeśli kultura ludowa na obszarach strefy pierwszej mogła rozwijać się pod intensywnym ciśnieniem wzorów artystycznych sztuki nurtu oficjalnego, to w strefie dru­ giej pozostawała jakby zdana na rozwój samoistny, w najlepszym razie na oddziaływanie późnych wzorów, przede wszystkim klasycystycznych, nie zawsze najwyż­ 12 16 �II. 14. Chrystus Frasobliwy z 2. pol. X I X w., drewno, wys. 29 cm. Dąbrówka, pow. Ostrołęka. Najczęściej przyj­ muje się, że na terenie Kurpiowszczyzny Chrystus Frasobliwy rzeźbiony był wyłącznie w sukni. Zdarzają się jed­ nak na tym terenie figury przyobleczone tylko w periozonium 13 �II. 15. Wybitnie „regionalny styl" kompozycji krzyża z końca X I X w. Tatary, pow. Ostrołęka. I I . 16. Krzyż kuty z północnego Podlasia, X I X w. bardziej zbliżonych do owego idealnego wzorca ludo­ wości. Nie trudno jest jednak wykazać, że to, co wydaje się nam „ściśle polskie" lub „właściwym stylem ludo­ wym", znane było gdzie indziej już wśredniiowdeczu, peł­ niąc funkcje artystyczne w stosunku do różnych środo­ wisk i warstw społecznych. Spójrzmy jeszcze na inną stronę uzależnień, jakim pod­ legały poszczególne odłamy ludności chłopskiej na te­ renie kraju. Wiadomo, że do czasu uwłaszczenia w X I X w. znajdowała się ona w trzech odrębnych ukła­ dach własności ziemskiej: królewskiej, kościelnej (bisku­ piej, klasztornej i in.) oraz szlacheckiej, w tym magna­ ckiej. System powinności pańszczyźnianych w najsurow­ szej postaci występował zasadniczo tylko w dobrach szla­ checkich, natomiast w Królewszczyznach obowiązywały powinności czynszowe. Jeśli dodamy, że w dobrach koś­ cielnych najkonsekwentniej funkcjonował system oficjal­ nej ideologii religijnej, wówczas uznać należy Królewszczyznę za obszary „tolerancyjne", zarazem korzystające z nieznanych gdzie indziej swobód społeczno-ekonomicznych. W literaturze przedmiotu występuje też powszechne mniemanie, że owe swobody, a nawet w pewnej mierze przywileje, z jakich korzystała ludność osiedlona w do­ 14 brach królewskich, odegrały niezwykle korzystną rolę w rozwoju kulturowym danej grupy. Wskazuje się też najczęściej na grupę Kurpiów, którzy w czasach potopu szwedzkiego zasłynęli jako najśmielsi i najodważniejsi obrońcy kraju, a do dziś słyną ze wspaniałej, odrębnej kultury. Wieloletnie studia nad życiem wsi kurpiowskiej po­ twierdzają to mniemanie, ale zarazem dokładne bada­ nia wykazały, że przywileje, z jakich korzystała ludność dóbr królewskich, uzyskiwały swój najwyższy walor kul­ turotwórczy w sytuacjach silnych napięć społecznych, jakie rodziły się w Polsce stanowej, w przypadkach bez­ pośredniej konfrontacji postaw „ludzi królewskich" i szlachty zagonowej czy szaraczkowej. Mogło to mieć miejsce przede wszystkim w warunkach stałego sąsiedz­ twa, tak chociażby jak na Mazowszu między Kurpiami a mieszkańcami Ziemi Przasnyskiej, Łomżyńskiej i Ró­ żańskiej — szlachtą zaściankową. Drobna szlachta pol­ ska — jeden z tak ważnych składników naszej swoistości kulturowej — wprawdzie nie stała się nigdy „nosicie­ lem" wartości, które łączymy z pojęciem kultury czy sztuki ludowej, niemniej przez swoją obecność — po­ zycję społeczną, dumną i hardą postawę opiniotwórczą — odegrała niezwykle istotną rolę w budzeniu ambicji �twórczych wśród sąsiadującej z nią ludności nie legity­ mującej się rodowodem szlacheckim . Wszystko co powiedzieliśmy nakazuje z wielką re­ zerwą odnosić się do potocznie funkcjonujących prób regionalizacji sztuki ludowej w kraju. Zagadnienie to po­ zostaje otwarte. Sądzimy jednak, że nie ma żadnych pod­ staw do swoistego sceptycyzmu w próbach oznaczenia pewnych ogólnych prawidłowości oraz poszukiwania ko­ relacji odmiennych nieraz zasadniczo zjawisk artystycz­ nych. Wydaje się też, że rozwój badań regionalistycznych, pojawienie się pełnych opracowań monograficz­ nych twórczości artystycznej poszczególnych grup ludo­ wych w kraju pozwoli na wnikliwsze i ostatecznie teore­ tyczne ujęcie owych prawidłowości, które zachodzą mię­ dzy dziełami a życiem — tak jednostki, jak i zbioro­ wości. Jak już było mówione, nie mamy wypracowanej do­ tychczas w miarę wyczerpującej metody badania odręb­ ności terytorialnych w sztuce. Tym samym trudno jest niezmiernie kusić się o teoretyczne ujęcie procesu, który nazwaliśmy na wstępie pulsaeją czy też zmiennością przestrzenno-czasowych granic występowania określo­ nych cech danej sztuki. Ale jeszcze trudniejsze jest pró­ bowanie określenia samej istoty tego procesu, który ogól­ nie przedstawić by można jako stałą przemianę zależnoś­ ci wewnętrznych pomiędzy poszczególnymi komponenta­ mi danej całości, uznanej za regionalną, odrębną w sto­ sunku do otoczenia. I tak, jeśli np. w okresie od 2. poł. XIX do początków X X w. obserwujemy pomiędzy dwo­ ma zespołami A i B dosyć zasadnicze różnice na płasz­ czyźnie pewnego rodzaju sztuki zdobniczej (w zespole A bujny rozkwit np. hafciarstwa, a w zespole B niedo­ rozwój tej twórczości), to już po upływie kilkudziesięciu lat ten stosunek się zmienia. W zespole B następuje nie­ 17 spodziewany wprost rozwój tej sztuki, gdy w zespole A zanika ona gwałtownie. Inny przejaw tych prawidłowości, to zmiany w za­ kresie konwencji plastycznych. I znowu odwołując się do tego samego okresu stwierdzamy, że w zespole A ist­ niał wyrównany poziom umiejętności np. w dziedzinie rzeźby, gdy w zespole B cieszyły się popularnością pra­ ce wysoko rozwiniętej stylistycznie rzeźby uprawianej przez specjalistów. Po upływie kilkudziesięciu lat w ze­ spole A można obserwować silniejsze zapotrzebowanie na taką rzeźbę rzemieślniczą — zawodową, lecz w tym czasie mało już mającą wspólnego z autentyzmem sztu­ ki ludowej. Natomiast w zespole B zaczynają się poja­ wiać wyjątkowo intensywnie przejawy prac o cechach jawnie prymitywnych, nie znanych w tej skali w okre­ sie wcześniejszym. Podobne uwagi nasuwają się przy porównywaniu przemian światopoglądowych grupy, manifestujących się przede wszystkim w pełnionych przez dzieła sztuki funk­ cjach. Wszystkie te przeobrażenia mają tę samą zasadniczo naturę. Sprowadzają się one do wyczerpania określonego zakresu potrzeb. Potrzeby nie wypełnione we wczesnym okresie odzywają się w okresie późniejszym, nieraz ze wzmożoną siłą. Jest to jak gdyby stałe dążenie do zaspo­ kojenia utajonych potrzeb artystycznych. Można by na­ zwać tę prawidłowość potrzebą rekompensacji albo dą­ żeniem rekompensującym. Zależnie też od trudności w spełnieniu się owych potrzeb utajonych następuje w sy­ tuacji w miarę sprzyjającej swoista radykalizacja tego ogólnego dążenia. Taki zresztą sens przeobrażeń w kul­ turze ludowej odkrywamy w stosunku do wszystkich grup ludności chłopskiej, które po okresie silnych ogra­ niczeń rozwojowych w X V I — X V I I I w. dokonują w 17. Ostatnia wieczerza. Powierzchnia stołu z początku X I X w. Intarsja. Okolice Sanoka. Przejaw twórczości ludo­ wej nie nawiązującej do t.zw. regionalnych cech kultury ludowej. Muzeum w Sanoku 15 ��II. 18, 19. Fragmenty obiektu z i l . 17 XIX w., gdy zmienił się system zależności ekonomicz­ nych (uwłaszczenie), owego zdumiewającego aktu pow­ szechnej aktywności we wszelkich dziedzinach twórczoś­ ci artystycznej. * Jeśli pominiemy fakt coraz mniejszych szans odtwo­ rzenia procesów kształtowania się tzw. cech regionalnych w kulturze danej grupy terytorialnej, pozostaną i tak doniosłe zagadnienia badawcze dotyczące sztuki ludo­ wej. Przypomnijmy tezę A. Kutrzeba-Pojnarowej sfor­ mułowaną w pracy o regionach etnograficznych. Autor­ ka wskazuje na czynniki aktywności poczynań regionalistycznych w różnych krajach europejskich w epoce wcze­ snego kapitalizmu. „Regionalizm jako prąd polityczny i gospodarczy wyrósł z p r o t e s t u przeciw zbyt raptow­ nym procesom przemian kapitalistycznych. Był próbą ra­ towania minionych wartości; swoistym kompromisem po­ między postępem a cofającą się tradycją historyczną. Szukano w nim lekarstwa przeciw b e z w z g l ę d n o ś c i , z jaką w okresie szalonego wzrostu wielkich ośrodków przemysłowych i handlowych epoki imperializmu wszyst­ ko, co pozostawało w ich dalszym zapleczu — zwłaszcza w okresie kryzysu gospodarczego — było skazane na po­ wolny uwiąd. Regionalizm jako prąd polityczny i go­ spodarczy epoki imperializmu przeciwstawiał m a ł e g o c z ł o w i e k a p r o w i n c j i (podkreślenia moje, J.O.) z jego doświadczeniami i tradycją historyczną" . Wydaje się, że tezę tę można rozszerzyć na czasy najnowsze. Jak wiadomo, w ciągu ostatnich kilkudzie­ sięciu lat odżyły na nowo fascynacje przeszłością, nie wyłączając z niej owych treści wybitnie regionalnych. Można by też sugerować, że mimo pozorów, a może dzię­ ki nim właśnie, i dziś w krajach socjalistycznych roz­ wija się w sposób szczególnie dynamiczny ów ruch, od­ powiadający wczesnym prądom regionalistycznym. Spo­ łeczne zagubienie jednostek i grup w swoistym zamęcie towarzyszącym t.zw. procesom „wiodących" przeobrażeń kulturalnych i gospodarczych nie omija systemu socjali­ stycznego. Dynamika rozwojowa tego systemu przypo­ mina nieraz swoim impetem, a nieraz nieskoordynowaniem (określenia te są nie najtrafniejsze) procesy towa­ rzyszące narodzinom społeczeństw przemysłowych w naj­ bardziej zaawansowanych pod względem rozwoju kra­ jach Europy. Procesom takim towarzyszy też zazwyczaj produkcja dóbr kulturowych szczególnego zupełnie ro­ dzaju. Dla ich określenia stworzone zostało niegdyś po­ jęcie tandety, obecnie zaś bubli i chałtury. Pozwala to rozumieć ową nieodzowną fascynację współczesnymi do­ brami, tymi najwyższego standardu (kult rzeczy), jak też „muzealnymi", którym — mimo skromnych możliwości technicznych — przysługiwać może miano wytworów doskonałych. 1S 17 �18 �II. 21. Diabeł, fragment tatuażu, wyk. w 1967 r. (por. i l . 22). I I . 22. Mężczyzna tatuowany. Twórczość, której nie przysługi miano „regionalnej", mieszcząca się jednak w terminie „rejon" (rejony współczesnej sztuki ludowej) W świecie tych dóbr, szczególnie zaś artystycznych, odnajdujemy swoisty azyl nadziei, niezbędny czynnik op­ tymizmu. W sytuacji tej nie może pozostać sprawą najistotniej­ szą dla badań i popularyzacji plastyki ludowej skrupu­ latne lokalizowanie terytorialne dzieł oraz usilne regio­ nalizowanie ich cech. Tym bardziej że wartości tych dzieł pojawiają się dziś niezależnie od tradycyjnych po­ działów terytorialnych kraju, obejmując cały obszar Polski. Osobnym zagadnieniem jest podział i korzystanie z dochodu ogólnonarodowego. Pod koniec lat pięćdziesią­ tych, dzięki decentralizacji gospodarki funduszami, mo­ gły pojawić się realne materialne czynniki dopingu w inicjowaniu licznych lokalnych przedsięwzięć kultural­ nych. Nieodłączne w takich przypadkach napięcia rywalizacyjne nie pozostały bez wpływu na wyłonienie się nowych nieraz zupełnie wartości w kulturze ośrodków prowincjonalnych. Dymarki w Słupi Nowej to jeden z najbardziej przemawiających przykładów tych tenden­ cji. Podobnie rzecz się przedstawia w przypadkach orga­ nizowania w małych ośrodkach miejskich festiwali ka­ pel i występów artystów ludowych, pochodzących z róż­ nych części kraju. Efektem tego jest gwałtowny rozpad tradycyjnych koncepcji regionów twórczości artystycz­ nej — pojawienie się ośrodków reaktywowania czy kul­ tywowania tradycji ludowych, rzadziej o charakterze par­ tykularnym, częściej zaś ogólnonarodowym. Na koniec wypada powiedzieć, że łączenie się dwu od­ rębnych nurtów sztuki — ludowej i elitarnej — pozosta­ je nadal odległą perspektywą rozwojową procesów obej­ mujących zjawiska społeczno-kulturalne w Polsce. Sztu­ ka ludowa zakreśla coraz szersze rejony, czy też coraz szerszym służy t>dłamom społeczeństwa. Ale nasze szcze­ gólne położenie geograficzne i tradycyjny system war­ tościowania rokują, że większość propozycji sztuki eli­ tarnej — chociażby z zachodnioeuropejskich ośrodków dyspozycyjnych — będzie u nas swoiście przetwarzana, służąc rozwojowi konwencji strywializowanych czy uproszczonych, a więc mieszczących się w koncepcji roz­ woju sztuki ludowej. Powiedzmy jeszcze, że w progra­ mach rejonizacji twórczości ludowej w kraju zarówno u reprezentantów etnografii jak i historii sztuki funk­ cjonują nieraz problemy pozorne, jak np. geografia iorm. Natomiast umyka z pola zainteresowań zagadnienie zmienności funkcji sztuki ludowej, sposobu jej przeży­ wania, charakteru jej wartościowania na płaszczyźnie świadomości twórców i odbiorców. PRZYPISY 1 A. Kutrzeba-Pojinarowa, Zagadnienie regionu w et­ nografii polskiej a współczesne etnograficzne prace tere­ nowe na obszarze północno-wschodniego Mazowsza (w:) Kurpie Puszcza Zielona, Wrocław-Wąrszawa-Kraków 1962, s. 21—33. Por. J. Chałasiński, Kultura 1968; J. J. Wiatr, Naród i państwo, 2 3 J. Grabowski, Sztuka i naród, Warszawa Warszawa 1969. ludowa, formy i regiony w Polsce, Warszawa 1966. 4 Por. J. Grabowski, Dawna polska rzeźba ludowa, Warszawa 1968, s. 11. Tamże, s. 13. 5 19 �I I . 23. Rysunek na szybie sklepu „w remoncie", wyk. w 1965 r. Warszawa 6 Tamże, s. 13. ' Tamże, s. 6. 8 14 Por. dokumentacja kartograficzna w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego. Por. J. Grabowski, Sztuka ludowa... s. 390, i l . 300; tenże, Dawna polska... s. 31—32, i l . 92—93. J. Grabowski, Dawna polska..., s. 31—32. 9 nusekiewiezowa, Sztuka 10 J. Grabowski, Sztuka ludowa..., s. 392. Por. K. Piwocki, O historycznej genezie polskiej sztuki ludowej, Warszawa 1953, s. 31—47; Zakres poję­ 1 1 cia sztuki ludowej, „Pol. Szt. Lud.", R. X X I , 1967, nr 4. 12 Szerzej omawiam te sprawy w pracy: artystyczna ludności -Kraków, 1971. Por. tamże. M kurpiowskiej, 15 Por. R. Reinfuss, J. Swiderski, Sztuka ludowa w Polsce, Kraków 1960, is. 100—110; A. Jackowski, J. Jar- Kultura Wrocław-Warszawa- ludu polskiego, Warszawa 1967, s. 491—492. Wszystkie wymienione określenia pochodzą z: J. 16 Grabowski, Dawna polska... Por. M. Biernacka, Wsie drobnoszlacheckie na Ma­ zowszu i Podlasiu, Wrocław-Warszawa-Kraków 1966; J. 17 Olędzki, Sztuka Kurpiów, 1 8 A. Wrocław 1970. Kutrzeba-Pojnarowa. Zagadnienie regionu... s. 26. Fot.: autor — il. 1, 2, 4, 7, 8, 10, 14, 15, 21—23; Piotr Barącz — i l . 17—19; Jan Swiderski — il. 12; Sławo] Szynkiewicz — il. 3; Lech Mróz — il. 13; E . Falkowski — il. 9; Piotr Szacki — i l . 16; reprod. z: P. Galaunie, Skulptura (w:) Lietuvlu Laudles Menas, Vilnius 1963 — il. 11; rys. Antonina Hass — il. 5, 6, 20. Rysunki pochodzą z: Adam Chmiel, Rzeźnicy krakowscy, Kraków 1930 — il. 5, 6, 20; F . Kotula, Cechowe znaki i tłoki pieczetne w Muzeum Rzeszowskim, Warszawa 1951 — il. 20; K . Arlamowski, Dzieje przemyskich cechów rzemieślniczych w dawnej Polsce, Przemyśl 1931 — il. 20. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/27d7d4e87d280b276dd55dde90b2856b.pdf 021a0ed566bedb68874f1aed02269032 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4669 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4337 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.1 ; s.61 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I C z e r w i e c Festiwale, dni folkloru W dniach 5—7 czerwca odbyły się w Ostrołęce „Dni kultury kur­ piowskiej". Otwarto wystawę sztu­ ki ludowej, przeprowadzono kon­ kursy kapel i śpiewaków ludowych. 11 czerwca tradycyjny jarmark z udziałem twórców ludowych roz­ począł Dni Folkloru Opoczyńskiego. Odbył się I I wojewódzki konkurs poetów ludowych, konkurs śpiewa­ ków ludowych, przegląd kapel l u ­ dowych i zespołów regionalnych Ziemi Opoczyńskiej. Otwarta była wystawa wyrobów ludowych spół­ dzielni „Opocznianka". * 14 czerwca rozpoczęły się Dni Folkloru na Babimojszczyźnie. W Babimoście otwarto wystawę sztu­ ki ludowej. * 19 czerwca rozpoczął się IV Ogólnopolski Festiwal Folklorystycz­ ny w Płocku. Trzy dni trwały wy­ stępy zespołów regionalnych: pie­ śni i tańca, kapel ludowych, chó­ rów. Odbył się kiermasz wyrobów ludowych z udziałem twórców oraz pokaz mody wykorzystującej mo­ tywy ludowe. W Klubie MPiK otwarta została wystawa pn. „Pla­ styka obrzędowa Mazowsza", będą­ ca plonem konkursu zorganizowane­ go przez Muzeum Mazowieckie w Płocku i Wydział Kultury PWB' w Warszawie. 96 autorów nadesłało 531 prac. Przyznano nagrody Min. Kultury i Sztuki oraz WRN w War­ szawie. Inną wystawą była „Sztuka l u ­ dowa we współczesnym wnętrzu", zorganizowana przez Cepelię. Odby­ ło się spotkanie z poetami ludowy­ mi i sympozjum naukowe na temat „Folklor a amatorski ruch arty­ styczny. Przybyłe na festiwal zespoły re­ gionalne występowały również w Gostyninie i Sierpcu. Od 19 do 21 czerwca trwał w Tarnowie I Festiwal Folkloru Ziem Nizinnych. 18 zespołów regionalnych ubiegało się o nagrodę „Pawiego Pióra". W kategorii zespołów „au­ tentycznych" zdobył ją Zespół Re­ gionalny Świetlicy w Jaworsku, pow. Brzesko, a w kategorii zespo­ łów stylizowanych — Zespół Pieśni i Tańca „Echo Strun" z Bogumiłowic. Festiwal Folkloru zamknął trwające w dniach 14—21 czerwca Dni Tarnowa. Wystawy, konkursy 9 czerwca rozstrzygnięto kon­ kurs na dekoracje wnętrz domów w Zalipiu. Przyznano nagrody Min. Kultury i Sztuki. K A 1970 12 czerwca rozstrzygnięto kon­ kurs na malowanie wnętrz mieszkal­ nych i wzory kujawskie wysypy­ wane piaskiem. W imprezie zorga­ nizowanej przez Muzeum Kujaw­ skie we Włocławku wzięły udział 22 osoby z pow. włocławskiego. Przyznano nagrody Min. Kultury i Sztuki oraz WRN w Bydgoszczy. 15 czerwca rozstrzygnięto kon­ kurs na przedmioty sztuki ludowej, ogłoszony dla południowo-zachodnich powiatów Kielecczyzny. Przy­ znano nagrody Min. Kultury i Sztu­ ki, WRN w Kielcach i Cepelii. W dziale rzeźby pierwsze nagrody otrzymali: Józef Piłat i Adam Zegadło; w dziale tkactwa przyznano drugą nagrodę Mariannie Łakomiec z Beczkowa; w dziale garncarstwa zwyciężył Eugeniusz Caban z Sę­ dziszowa za siwaki oraz za rekon­ strukcję średniowiecznych naczyń; najładniejsze wycinanki pokazała Stanisława Waldon spod Mąchocic. * 15 czerwca nastąpiło rozstrzyg­ nięcie dwu konkursów zorganizo­ wanych przez Muzeum w Żywcu. Konkurs na rzeźbę ludową wygrał Michał Boczek z Jeleśni, drugie miejsce zdobył Jan Ficoń z Wie­ prza. W konkursie na ozdoby bi­ bułkowe uczestniczyło 11 kobiet z terenu powiatu. Przyznano dwie pierwsze nagrody: Anieli Widuch z Sopotni Wielkiej i Joannie Barcik z Rychwałdu. * Na Lubelszczyźnie ogłoszono konkurs dla młodzieży wiejskiej (do 30 lat) na wyroby sztuki ludowej: ceramikę, tkactwo, kowalstwo ar­ tystyczne, wycinanki, plastykę obrzędową. * W Bukowinie Tatrzańskiej od­ był się czwarty konkurs gawędzia­ rzy i instrumentalistów ludowych pn. „Sabałowe bajania". * Konkurs na wyroby sztuki l u ­ dowej ogłoszony w związku z Dnia­ mi Folkloru Pogórza Dynowskiego obejmował w tym roku malowanki ludowe, kwiaty i pająki. Konkurs ogłosiło Brzozowskie Tow. Kultu­ ralne i Wydział Kultury PPRN w Brzozowie. * Muzeum Narodowe w Łowiczu: wystawa pn. „Polska wycinanka l u ­ dowa" będąca plonem ogólnopol­ skiego konkursu zorganizowanego przez Cepelię. Muzeum Etnograficzne w Toru­ niu: wystawa współczesnej sztuki twórców wiejskich z Ziemi Bydgo­ skiej. Obok tradycyjnych działów sztuki ludowej pokazano ekspona­ ty „sztuki jarmarcznej". Białystok: pokonkursowa wysta­ wa tkanin ludowych regionu. Poka­ zano dywany dwuosnowowe, maka­ ty, bieżniki i krajki. Zgromadzono na wystawie 122 prace 41 autorów. W konkursie pierwsze miejsce zdo­ była Scholastyka Krupowicz z Ja­ nowa, a drugie — Zofia Pietrewicz z Lipska. Muzeum Śląskie we Wrocławiu: wystawa pn. „Sztuka ludowa Środ­ kowego Banatu". Zbiory Muzeum w Zrenjaninie (Jugosławia) były wcześniej udostępnione w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu oraz w Muzeum w Bielsku-Białej. Bułgarski Ośrodek Kultury w Warszawie: wystawa bułgarskiej sztuki użytkowej. W większości eks­ ponatów wykorzystane są wzory i motywy ludowe. Muzeum Polskie w Chicago: wy­ stawa 210 autentycznych wycinanek kurpiowskich i łowickich oraz 300 wycinanek wykonanych przez dzieci polskie w Stanach Zjednoczonych. WDK Opole: X Wojewódzka Wystawa Prac Amatorów-Plastyków Opolszczyzny. Spośród uczest­ niczących w ekspozycji 59 twórców 20 zostało wyróżnionych. Zamek Książąt Pomorskich w Szczecinie: IV Wystawa Twórczości Amatorskiej Ludzi Morza. Pokaza­ no około 700 prac ponad 80 autorów. Muzeum Pomorskie w Gdańsku: wystawa kaszubskiej sztuki ludo­ wej. Na ekspozycję składały się ma­ lowane meble, tkanina i ceramika kaszubska. Tuchola: wystawa sztuki ludo­ wej Borowiaków, Kaszubów i Pałuczan. Równocześnie zorganizowa­ no kiermasz sztuki ludowej. Muzeum Historyczne w Krako­ wie: wystawa rękodzieła artystycz­ nego z okazji 25-lecia cepeliowskiej spółdzielni im. Stanisława Wyspiań­ skiego. Świetlica PGR w Sannikach: pokonkursowa wystawa pn. „Wyci­ nanki sannickie". PDK w Szydłowcu: na wysta­ wie sztuki ludowej Ziemi Szydłowieckiej zgromadzono wyroby garn­ carskie, tkackie, rzeźbę. Muzeum Regionalne w Siera­ dzu: z okazji 35-lecia działalności Hieronima Muszyńskiego zorganizo­ wano wystawę przeszło 200 jego prac ceramicznych. Lublin: studenci z Koła Kraśniczan zorganizowali wystawę sztuki ludowej Ziemi Kraśnickiej. Krzesk, pow. Siedlce: pokaza­ no regionalne wyroby chałupnicze wykonane na krośnie — dywany, kilimy, makaty, zapaski. MDK w Nałęczowie: wystawa wycinanki ludowej. Podczas Dni Nałęczowa odbył się też kiermasz sztuki ludowej. Szubin: wystawa pn. „Sztuka ludowa Pałuk" — w ramach im­ prezy folklorystycznej „Wiosna na Pałukach". Brzeg: wystawa rzeźby ludowej Leona Ozimka z Rybnej. Z okazji „dni miejscowości" or­ ganizowano na terenie woj. lubel­ skiego wystawy wyrobów twórców ludowych. 61 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c00e2978d6ddb25ab4fefa220ad26c71.pdf 7a18d51a83227770487c87c9d98f4634 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4559 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - badania Rzeszowskie - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4237 Title A name given to the resource Sztuka ludowa w woj. rzeszowskim i jej badania/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17, z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1963 t.17, z.3-4, s.113-121 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Roman Reinfuss SZTUKA LUDOWA W WOJEWÓDZTWIE R Z E S Z O W S K I M I JEJ BADANIA Wiele przyczyn złożyło się na to, że sztuka ludowa nie dochowała się w r ó w n y m stopniu na terenie ca­ łej Polski. Podczas gdy tereny zachodnie i północno-zachodnie już w 2. połowie ubiegłego wieku zostały objęte silnymi prądami niwelującymi tradycyjną kulturę ludową, w Polsce środkowej, południowej i wschodniej zjawisko to dało się zaobserwować znacznie później i w ł a ś c i w i e dopiero I wojna ś w i a t o w a poczyniła pierwsze poważne zmiany w tra­ dycyjnym układzie dziedziczonym na wsi polskiej z pokolenia na pokolenie. Województwo rzeszowskie, mimo że i tu w ciągu ostatniego półwiecza proces niwelacji kultury tradycyjnej poczynił znaczne po­ stępy, stanowi dziś, jeśli chodzi o stan zachowania z a b y t k ó w ludowej sztuki, jeden z najbogatszych i najbardziej interesujących terenów w Polsce. W porównaniu z w o j e w ó d z t w a m i centralnymi wo­ j e w ó d z t w o rzeszowskie cechuje większa rozmaitość w y t w o r ó w sztuki ludowej, co w i ą ż e się ze zróżnico­ waniem obszaru w o j e w ó d z t w a na szereg grup etno­ graficznych, z których każda posiada odmienne i so­ bie w ł a ś c i w e cechy kultury tradycyjnej. W dziejach rozwoju kultury ludowej woj. rzeszowskiego podsta­ wowe znaczenie odegrał podział na tereny północne i środkowe, zamieszkiwane przez ludność polską, i południowe oraz wschodnie zamieszkałe do niedaw­ na przez ludność ukraińską. Na terenach zajmowa­ nych przez P o l a k ó w wyróżniają się trzy większe II. 1. Domy w Starej Wsi, pow. Br?ozńw. II. 2. Chałupa przysłupowa. Z XVIII w. Kraczkowa, pow. Łańcut. II. 3. Kapliczka przy szosie Krosno—Jasło. 11. 4. Strój łańcucki. �ugrupowania; jedno z nich stanowią Lasowiacy (po­ prawniej Lesiacy), których siedziby znajdują się w widłach Wisły i Sanu w obrębie dawnej Puszczy Sandomierskiej, drugą Pogórzanie zamieszkujący szeroką nieckę, ciągnącą się wzdłuż Beskidu N i s k i e go od rzeki Ropy po średni San. Pas środkowy m i ę ­ dzy Lasowiakami a Pogórzanami, wyróżniający się najżyźniejszymi glebami, zajmuje ludność rozpada­ jąca się na kilka mniejszych ugrupowań, różniących się między sobą głównie strojem, wśród których F . Kotula wyróżnia jako odrębne całości m i e s z k a ń ­ ców okolic Rzeszowa, Łańcuta i Przeworska. 1 W obrębie ludności ruskiej, której ilość po prze­ siedleniach — jakie miały miejsce po I I wojnie ś w i a ­ towej — znacznie spadła, wyróżniali się odrębnością swej góralskiej kultury Łemkowie, zamieszkujący Beskid Niski łącznie ze zlewiskiem górnej Osławy, i Bojkowie, których siedziby znajdowały się w Biesz­ czadach. Na południe od wschodnich Ł e m k ó w , w okolicy Sanoka mieszkali Dolinianie , których siedzi­ by graniczyły z wsiami ukraińskimi, ciągnącymi się na wschód w kierunku Przemyśla i na północ w oko­ lice Cieszanowa i Lubaczowa. 2 Ugrupowania te, wykrystalizowane w wyniku skomplikowanych procesów osadniczych przebiega­ jących w zróżnicowanych warunkach gospodarczych mimo postępującej urbanizacji, zachowały liczne swe odrębności po dzień dzisiejszy. 3 Do niedawna jednym z najbardziej konserwatyw­ nych pod w z g l ę d e m kulturowym terenów Małopolski 1 F . Kotula, Strój rzeszowski, „Atlas polskich strojów ludowych", Lublin 1951; tenże, Strój łańcuc­ ki, „Atlas polskich strojów ludowych", Wrocław 1955. R. Reinluss, Etnograficzne granice Łemkowszczyzny, „Ziemia", 1936, nr 10—11. M. Dobrowolska, Osadnictwo Puszczy Sando­ mierskiej, K r a k ó w 1923; Taż, Z badań nad osadnict­ wem Łemkowszcżyzny. II Zjazd Sprawozdawczo-Naukowy poświęcony środkowym i wschodnim Karpatom polskim, Warszawa 1938; A. Fastnacht, Osadnictwo Ziemi Sanockiej w latach 1340—1650, Wrocław 1962. 2 3 114 II. 5. Sw. Agata, jragm. rzeźby drewn. Kobylany, pow. Krosno. II. 6. Matka Boska z Dzieciątkiem, rzeźba w drewnie, polichr., wys. 94 cm. Samoklęski, pow. Jasło. II. 7. Sw. Agata, rzeźba w drewnie, wys. £3 cm. Kobylany. �był zamieszkiwany przez L a s o w i a k ó w obszar dawnej Puszczy Sandomierskiej. T u , na ubogich piaszczy­ stych ziemiach, jeszcze do I wojny ś w i a t o w e j orano ziemię sochą analogiczną jak na Polesiu, znaczny procent d o m ó w stanowiły kurne chaty, a w zady­ mionych izbach trafiały się szerokie nieruchome pry­ cze do spania, u ż y w a n e przez biedniejszą ludność za­ miast łóżek. Podobnie przedstawiała się sytuacja w górach Ł e m k o w s z c z y z n y i Bojkowszczyzny , gdzie na skutek lichej gospodarki panowała bieda, hamu­ jąca wszelką m y ś l o postępie i zmianie na lepsze. Najpomyślniej pod w z g l ę d e m gospodarczym układa­ ły się stosunki na urodzajnych ziemiach pasa środko­ wego, przecinającego obszar w o j e w ó d z t w a r ó w n o l e ż ­ nikowo od Pilzna po Przemyśl, i na roponośnych te­ renach zamieszkiwanych przez Pogórzan, gdzie w związku z większą zamożnością chłopów proces urba­ nizacji poczynił znaczniejsze postępy, przejawiające się między innymi wcześniejszym zanikiem ludowych ubiorów, podczas gdy budownictwo i urządzenie wnętrza dopiero w ostatnich czasach zaczęło tu ule­ gać szybko postępującym przemianom. 4 5 e Kultura poszczególnych grup etnograficznych za­ mieszkujących obszar dzisiejszego w o j e w ó d z t w a rze­ szowskiego stosunkowo wcześnie zwróciła na siebie u w a g ę badaczy. T u , na terenach karpackich, w po­ łowie ub. stulecia prowadzili swe badania W. P o l , I. Kopernicki , a później O. K o l b e r g , tu zrodziły 7 8 4 R. Reinfuss, Łemkowie, 9 „Wierchy", R. 14, 1936, s. 1. 5 Tenże, Ze siuaiów nad kulturą materialną Boj­ „Rocznik Ziem Górskich", Warszawa 1939. Tenże, Sztuka ludowa gorlickich Pogórzan. Ka­ talog wystawy, Gorlice 1960, s. 5. W. Pol, Górale Czuchonkowie (rękopis w zbio­ rach Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem). I. Kopernicki, O góralach ruskich w Galicji, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", K r a ­ ków, t. X I I I , 1889. O. Kolberg, Tarnów — Rzeszów, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczno-Etnograficzne", t. X I , 1910. ków, 6 10 7 8 9 8 II. 8. Św. Florian, rzeźba w drewnie, polichr., wys. 72 cm. Suchodół, pow. Krosno. II. 9. Matka Boska z Dzieciątkiem, rzeźba drewniana z feretronu, ślady polichr., wys. 49 cm. Witryłów, pow. Brzozów. II. 10. Chrystus Ukrzyżowany, fragm. rzeźby w drewnie, polichr., wys. 22 cm. Cmolas, pow. Kolbuszowa. 9 �się zainteresowania etnograficzne zasłużonego na­ stępcy Kolberga Seweryna Udzieli, który w 80-tych latach X I X wieku rozpoczął swe badania w okolicach Ropczyc , kontynuowane później w powiecie gorlic­ kim . Wynikiem ich jest szereg cennych prac, a wśród nich pierwsza w polskiej literaturze etno­ graficznej rozprawa o poczuciu estetycznym naszego ludu . 10 u 12 Siadem S. Udzieli poszli wkrótce inni badacze. Z. Wierzchowski zajął się L a s o w i a k a m i A . Saloni opisem kultury ludowej z okolic Rzeszowa, Łańcuta i Przeworska , Br. Gustawicz — Pogórzanami spod D u k l i . W czasie I wojny ś w i a t o w e j nastąpiła przer­ wa w badaniach etnograficznych Rzeszowszczyzny. Dopiero na parę lat przed wybuchem I I wojny ś w i a ­ towej rozpoczęła się nowa seria badań, obejmująca przede wszystkim tereny karpackie , w minimalnym tylko stopniu obejmując również Pogórze Badania te prowadzone przez indywidualnych badaczy obej­ m o w a ł y szeroki wachlarz zagadnień, w których zna­ lazło się również i nieco miejsca na zagadnienia l u ­ dowej twórczości plastycznej. Niemniej jednak o sy­ stematycznych badaniach tej w a ż n e j dziedziny k u l ­ tury ludowej m o ż e m y m ó w i ć dopiero po zakończeniu I I wojny ś w i a t o w e j , kiedy na obszarze w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego zaczęła prowadzić swe prace Sekcja 14 15 lc 1 7 ii Badania Plastyki Ludowej P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki (obecnie Pracownia Badania Sztuki Ludowej Inst. Sztuki PAN), a później również Muzeum Okrę­ gowe w Rzeszowie i Muzeum Budownictwa Ludowe­ go w Sanoku. 10 S. Udziela, Materiały etnograficzne zebrane 2 miasta Ropczyc i okolicy, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. X , 1886, s. 75; tenże, Lud w powiecie ropczyckim, „Zbiór Wiadomości do Antro­ pologii Krajowej", t. X , 1886. Tenże, Ziemia łemkowska przed półwieczem, L w ó w 1934. Jako inspektor szkolny w Gorlicach zor­ ganizował Seweryn Udziela kółko etnograficzne, którego członkowie — nauczyciele opracowali pod je­ go kierunkiem obszerną monografię etnograficzną pt. „Ziemia biecka", która do chwili obecnej znajdu­ je się w rękopisie. Tenże, Poczucie piękna ludu ropczyckiego, „Wisła", t. I I I , 1889. Z. Wierzchowski, Materiały etnograficzne z po­ wiatu tarnobrzeskiego i niskiego w Galicji, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. X I V , 1890. A. Saloni, Lud wiejski z okolic Przeworska, „Wisła", t. X I — X I I I , 1887—1889; tenże, Lud łańcucki, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etno­ graficzne", t. V I , 1903; tenże, Lud rzeszowski, „Ma­ teriały Antropologiczno-Archeologiczno-Etnografic:ne", t. X , 1908. B. Gustawicz, O ludzie poduklańskim w ogól­ ności a Iwoniczanach w szczególności, „Lud", t. V I — V I I , 1900—1901. Bliższe dane bibliograficzne zawarte są w pra­ cy: Bibliografia historii kultury ludowej Karpat, Warszawa 1960. A. Wójcik, Strój Pogórzan, K r a k ó w 1939. 11 12 13 14 15 16 17 II. 30 II. 62 ( 11. Pasyjka z kapliczki, rzeźba w drewnie, wys. cm. Głowienka, pow. Krosno. WJ. Fr. Guzik. 12. M. B. Dzikowska, obraz olejny na płótnie, X 47 cm. Wł. Muz. Etn. w Krakowie. �II. 13. Sw. Katarzyna, obraz temperą na desce, 43 X 37 cm. ziemia sanocka. Wl. Muz. w Sano­ ku.^ II. 14. Sw. Jan Nepomucen (z kapliczki), rzeźba w drewnie, polichr., wys. 115 cni. Iskrzynia, pow. Krosno. Wł. J. Lorenc. II. 15. Sw. Franciszek, obraz olejny na płótnie, 64 X 47 cm. Wyk. W. Kusztyb. Wł. Muz. w Rze­ szowie. II. 16. Św. Jan, rzeźba w drewnie, polichr., wys. 48 cm. Kraczyna, pow. Krosno. Badania prowadzone przez Instytut Sztuki na te­ renie województwa rzeszowskiego zapoczątkował jednomiesięczny obóz naukowo-badawczy, zorganizo­ wany w Weryni (pow. Kolbuszowa) w 1950 r. . Ce­ lem tego obozu, w którym wzięło udział ok. 30 osób, było przeprowadzenie inwentaryzacji sztuki ludowej na terenach znajdujących się w widłach Wisły i S a ­ nu. W latach późniejszych odbyły się w w o j e w ó d z ­ twie rzeszowskim jeszcze dwie podobne akcje (obóz w Żuklinie, pow. Przeworsk w 1957 r. i w Turaszówce, pow. Krosno w 1959 r.), które łącznie z szeregiem krótszych jednotygodniowych objazdów penetracyjnych dały w sumie wcale dokładne rozpoznanie we wszystkich dziedzinach ludowej plastyki zarówno dawnej, jak i współczesnej, na badanych terenach. 18 W wyniku przeprowadzonych badań zgromadzono obfite materiały w postaci tekstów, sprawozdań, 18 R. Reinfuss, Z obozu naukowego „Polska Sztuka Ludowa", 1950, nr 3—4. 16 w Weryni, �garncarskich, uzupełnioną odpowiednim komenta­ rzem . Przebiegające równolegle badania Muzeum Okrę­ gowego w Rzeszowie miały w pierwszym etapie charakter badań indywidualnych prowadzonych przez doc. F . Kotulę. Obejmowały one zarówno energicz­ nie prowadzoną akcję penetracyjną w terenie, jak i badania archiwalne, które znalazły swój wyraz w kilku w a r t o ś c i o w y c h opracowaniach omawiających wybrane zagadnienia z zakresu ludowej sztuki w roz­ woju historycznym . 21 22 Od kilku lat Muzeum Okręgowe w Rzeszowie rozszerzyło swą działalność badawczą w terenie orga­ nizując poszukiwania zespołowe typu stacjonarnego. Przykładem tego rodzaju imprez są badania w Har­ cie, pow. Brzozów, Moszczenicy, pow. Gorlice, Wierzawicach, pow. Leżajsk, czy ostatnio na terenach zagłębia siarkowego w okolicach Tarnobrzega. B a ­ dania te zakresem swym wychodzą poza dziedzinę ludowej plastyki, obejmując również folklor oraz za­ gadnienia społeczne. Badania prowadzone przez Muzeum w Rzeszowie pogłębiają i poszerzają w sposób interesujący wy­ niki badań prowadzonych przez Pracownię Badania Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki P A N . Znaleziono m. in. piece z malowanych kafli leżajskich, z których pierwszy odkryty został w 1951 r. w czasie obozu w e r y ń s k i e g o w Wólce Niedźwiedzkiej, pow. Le­ żajsk , dalszych zaś 4 znaleźli pracownicy Muzeum w latach następnych; umożliwiło to gruntowniejsze opracowanie tej dziedziny produkcji leżajskiego garncarstwa . 23 plansz, rysunków i fotografii zebranych w przeszło 330 miejscowościach . Na podstawie powyższych ma­ teriałów opublikowano sporo prac, drukowanych przeważnie w „Polskiej Sztuce L u d o w e j " , a ponad­ to opracowano kilkanaście map ilustrujących w y s t ę ­ powanie na terenie w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego ośrodków stolarstwa ludowego i poszczególnych ty­ pów skrzyń malowanych, ośrodków produkcji zaba­ wek, ośrodków rzeźbiarskich, garncarskich etc. Do­ tychczas opublikowano jednak tylko mapę ośrodków 19 24 20 19 Według danych cyfrowych z 1961 r. w archi­ wum Pracowni Badania Sztuki Ludowej I S P A N w Krakowie, odnośnie do sztuki ludowej w woj. rzeszowskim, znajdowało się 5.103 str. tekstu spra­ wozdań z 5.073 ilustracjami w tekście, 5.922 plansza­ mi i rysunkami oraz 2.278 fotografiami (Z. B. Głowa, Zagadnienia plastyki ludowej na Konferencji P. T. L . , „Polska Sztuka Ludowa", 1961, nr 3). 20 Wykaz pozycji drukowanych w „Polskiej Sztu­ ce Ludowej", odnoszących się do woj. rzeszowskiego, znajduje się w Spisie treści za lata 1947—1962, sta­ n o w i ą c y m dodatek do nr 4 „Polskiej Sztuki Ludo­ wej" z 1962 r. Z. Głowa, Materiały do mapy ośrodków garn­ carskich w Polsce. Województwo rzeszowskie, „Pol­ ska Sztuka Ludowa", 1957, nr 1. F . Kotula, Materiały do dziejów garncarstwa, Rzeszów 1956; tenże, Poszukiwania metryk dla stro­ ju ludowego, Rreszów 1956; tenże, Z badań nad stro­ jem ludowym Rzeszowiaków, „Polska Sztuka Ludo­ wa", 1952, nr 4—5; tenże, Skrzynia w źródłach archi­ walnych, „Polska Sztuka Ludowa", 1956, nr 1; tenże, Wpływ mebli mieszczańskich na urządzenie izby wiejskiej, „Polska Sztuka Ludowa", 1957, nr 3. L . Dzięgiel, Malowane kafle leżajskie, „Polska Sztuka Ludowa", 1953, nr 1. T. Szetela, Malowane kafle z Leżajska, w bież. nr „Polskiej Sztuki Ludowej", s. 165. 2 1 2 2 2 3 2 4 118 11. 17, 18. Figurki z szopki, woj. rzeszowskie. II. 19. Turoń. Kwiatonowice, pow. Gorlice. Wł. St. Dziki. �20 Badania prowadzone przez Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku ograniczają się na razie g ł ó w ­ nie do inwentaryzacji z a b y t k ó w budownictwa drew­ nianego na terenie południowej części w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego (Łemkowszczyzna, Bojkowszczyzna i Pogórze). W ciągu kilku lat penetracji terenowej Muzeum to zgromadziło cenne archiwum, na które składa się blisko 5 tysięcy zinwentaryzowanych za­ b y t k ó w ludowej architektury. Muzea powiatowe (w Gorlicach, Krośnie, Kolbu­ szowej, Łańcucie) ograniczają na razie s w ą pracę do gromadzenia zabytków ludowej kultury, wśród k t ó ­ rych miejsce poczesne zajmują obiekty sztuki ludo­ wej. W ostatnich dwóch latach do badań nad kulturą ludową w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego włączyła się r ó w ­ nież katedra Etnografii i Etnologii U M C S w Lublinie. W latach 1961—1962 zespół studentów etnografii przeprowadził badania w kilku wsiach łemkowskich powiatu gorlickiego. W ramach tych badań u w z g l ę d ­ nione były również zagadnienia związane z ludową twórczością artystyczną (rzeźba w kamieniu, zabawkarstwo, meblarstwo etc). Wyniki tych badań zosta­ ły już częściowo opublikowane . 25 P o d s u m o w u j ą c wyniki dotychczasowych badań w zakresie sztuki ludowej w o j e w ó d z t w a rzeszowskie­ go stwierdzić należy, że poza niewielkimi obszarami położonymi w zachodniej, wschodniej i północnoR. Reinfuss, Sztuka ludowa Łemkowszczyzny, 2 5 ..Polska Sztuka Ludowa", 1962, nr 1; K . Marczakowa, Kamieniarstwo ludowe u Łemków, „Polska Sztuka Ludowa", 1962, nr 2; R. Reinfuss, Łemkowska rzeź­ ba w kamieniu, „Polska Sztuka Ludowa", 1963, nr 3—4. II. 20. 2yd na koniu z grupy „Herodów". Konia wyk. w 1933 r. Franciszek Kamyski. Pruchnik, pow. Jarosław. II. 21. Konik z wózkiem, zabawka drewniana, malowana, wys. 13 cm. Nowica, pow. Gorlice. Wl. Muz. Etn. w Kra­ kowie. II. 22. Traktor, zabawka drewniana. Wyk. w 1958 r. Tadeusz Wierzbicki. Opaeionka, pow. Jasio. II. 23. Maska „Śmierci". Wyk. Kazimierz Piotrowski. Kwiatonowice, pow. Gorlice. �II. 24. Ręcznik haftowany. Wyk. M. Burycka. Woj. białostockie. II. 25. Łyżnik drewniany. Wyk. Marian­ na Kurek. Lubla. pow. Krosno. II. 26. Pająk z gę­ sich piór. Wyk. Maria Kozłowa, Machów, pow. Tar­ nobrzeg. -wschodniej części w o j e w ó d z t w a akcja penetracyjna jest już bardzo poważnie zaawansowana. W archi­ wum Pracowni Badania Sztuki Ludowej I S P A N w Krakowie, Muzeum Okręgowym w Rzeszowie, M u ­ zeum Budownictwa Ludowego w Sanoku zgromadzo­ no obfite materiały naukowe z zakresu architektury ludowej, meblarstwa, zdobnictwa wnętrza, stroju, ludowych rzemiosł artystycznych — jak kowalstwo, stolarstwo, tkactwo, garncarstwo — a także rzeźby ludowej, malarstwa, drzeworytu czy sztuk plastycz­ nych związanych z obrzędami. Obecnie (po uzupełnieniu wskazanych poprzednio braków w rozpoznaniu terenu) należałoby przystą­ pić do drugiego etapu, polegającego na dogłębnym badaniu metodą stacjonarną wybranych zagadnień. Powinny one objąć opracowania najważniejszych ty­ pów architektury, jak chociażby budownictwo przysłupowe w okolicach Przeworska i Łańcuta, czy do­ m ó w podcieniowych w pow. brzozowskim, ośrodków ludowego meblarstwa (Sokołów Małopolski, L u b a ­ czów, R y m a n ó w i in.), garncarstwa (Sokołów Mało­ polski, ośrodek-gigant w Medyni Głogowskiej, a prze­ de wszystkim tak bardzo interesujące ze w z g l ę d u na swą produkcję o wysokiej wartości artystycznej — Kołaczyce). Gruntownego opracowania domaga się niezwykle ciekawa rzeźba ludowa i malarstwo, które w dużej mierze pochodziło z pracowni miejscowych małomiasteczkowych malarzy. 120 26 �27 Wymieniona tu przykładowo garść t e m a t ó w wska­ zuje, że na terenie w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego wiele jest jeszcze w dziedzinie badania sztuki ludowej do zrobienia. Publikacje, które dotychczas ukazały się w wyniku prowadzonych prac badawczych, choć do­ syć liczne, zawierają zaledwie małą cząstkę tego co o ludowej twórczości plastycznej w o j e w ó d z t w a rze­ szowskiego należałoby powiedzieć. Ze w z g l ę d u na szczególne bogactwo sztuki ludowej Rzeszowszczyzny, konieczne jest przyspieszenie prac zmierzających do publikacji opracowań o charakterze monograficz­ nym, które w przyszłości staną się cegiełkami do bu­ dowy syntezy obejmującej całokształt sztuk plastycz­ nych wszystkich grup etnograficznych zamieszkują­ cych w o j e w ó d z t w o rzeszowskie. Fot.: Jerzy Czajkowski — U. 5, 7, 11; Stefan Deptuszewski — U. 10, 13, 16, 17, 18, 21, 28; Franciszek Ko­ tula — U. 4; Jan Swiderski — U. 1, 3, 6, 8, 9, 12, 14, 15, 19, 20, 22—27, 29; Zb. Muz. w Rzeszowie — U. 2. 28 II. 27, 28. Haft rzeszowski l łańcucki. II. 29. Kotwicz­ ka żelazna. Łużna, pow. Gorlice. Wł. J. Wałęga. 29 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fa6ab39adfc39cd8d85a6c7daf181b08.pdf 7764f0fbd6939b022c553a63d8a3a547 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4558 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Subject The topic of the resource spis treści Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4236 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17, z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1963 t.17, z.3-4, pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text i a to O N 00 al N Oí Oí LU Z Mopii[ «pjzs qs[od tí' • a J';r o — * J 2 Ssg ts>«; "-3 ' O S S" od etc -cj^S S g vi -O 3 -O fe S o cu» S5'g*»; er 1 SÍ eft - g ^ m p er-p.-. g^~-<53 ^ P » o d M * ^ * ? , "* _ A l i g n a «¿ r^-^ä-^o MI S3 " - i 77. S => S tu pfcs***"^* m Oí Z n •o > N 00 CO �P O L S K A KWARTALNIK S Z T U K A INSTYTUTU SZTUKI L U D O W A PAN ROK XVII 1 9 6 3 NR 3-4 Sztuka ludowa w woj. rzeszowskim i jej badania 113 Rzeźba figuralna Ł e m k ó w (Ze studiów nad ludową rzeźbą kamienną na Ł e m kowszczyźnie, cz. I I ) 122 „Dywany" — współczesne malarstwo l u ­ dowe wsi rzeszowskich 135 Stefania Krzysztofowicz E w a Snieżyńska Mieszczańscy 157 Teresa Szetela Malowane kafle z Leżajska . 165 Jadwiga Teodorowicz-Czerepińska Grupa kapliczek z kolumnami w powie­ cie jasielskim 183 Wystawa ceramiki i muzeum w Łańcucie 193 TREŚĆ Roman Reinfuss Roman Reinfuss Franciszek Ewa Kotula Fryś-Pietraszkowa Franciszek Kotula Publiczna szawy malarze kronika leżajscy . historyczna X I X w. . . regionalne z Rak­ 202 KRONIKA 203 SUMMARY OF ARTICL.ES 207 PE3H3ME 208 Na okładce: 1. Chrystus Frasobliwy, rzeźba w drewnie, polichr., wys. 52 cm, Pantalowice, pow. Przeworsk. Fot. Jan Świderski. 2. Kronika, deska lipowa, wym. 35 X 205 cm, z kapliczki w Rak­ szawie, pow. Łańcut. Obecnie wl. Muzeum w Rzeszowie, nr inw. E 7 109. Fot. wyk. A. Badała. K O M I T E T R E D A K C Y J N Y — mgr Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof. dr Ksawery Piwocki, prof. dr Roman Reinfuss, prof. dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ R E D A K C Y J N Y — redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, zas­ tępca redaktora naczelnego: prof. dr Roman Reinfuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, współpracownicy: mgr Anna Kunczyńska, mgr W a c ł a w Sułkowski, redaktor techniczny: Maria Klukowska, układ graficzny: Jadwiga Jarnuszkiewicz. Tłum.: Doris Ronowicz (ang.), Natalia Stasińska (ros.). Red.: Instytut Sztuki P A N , Warszawa, ul. Długa 26. Wyd. i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, ul. K r a k . Przedmieście 21/23. 0 T 6 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb647fd94759a6c201597e94531dab0f.pdf 657f0dad10400a09c32c1fa47b99b126 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4557 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Subject The topic of the resource Łemkowszczyzna sztuka ludowa - badania rzeźba ludowa rzeźba kamienna rzeźba figuralna Łemkowie - badania Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4235 Title A name given to the resource Rzeźba figuralna Łemków/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17, z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1963 t.17, z.3-4, s.122-134 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Roman Reinjuss RZEŹB'A FIGURALNA (ZE STUDIÓW N A D LUDOWĄ ŁEMKOWSZCZYZNIE, C Z . II) RZEŹBĄ ŁEMKÓW KAMIENNA NA Zagadnienia ludowego kamieniarstwa artystyczne­ go nie zostały jeszcze dotychczas w naszej literaturze etnograficznej postawione w sposób w ł a ś c i w y . Z a j e ­ dyną godną uwagi dziedzinę ludowej twórczości rzeźbiarskiej uważa się bowiem tradycyjnie rzeźbę w drzewie, natomiast ludowe rzemiosło kamieniar­ skie przesuwane jest całkowicie w sferę badań z z a ­ kresu kultury materialnej. Nieliczne przykłady t w ó r ­ ców ludowych uprawiających rzeźbę w kamieniu traktowane są jako indywidualne próby, nie p o w i ą ­ zane z tradycją, które wykraczają już na margines problematyki związanej że sztuką ludową, podobnie jak np. współczesne malarstwo niektórych wiejskich ?matorów. Przyczyną, która skłaniała do tak daleko idącej r e e r w y wobec ludowego kamieniarstwa arty­ stycznego, było prawdopodobnie przekonanie, że rzeź­ ba w kamieniu ze względu na znaczne trudności w a r ­ sztatowe przekracza możliwości t w ó r c ó w ludowych, wobec czego występująca po wsiach kamienna rzeź­ ba figuralna u w a ż a n a jest za obcy kulturze ludowej wtręt, zawdzięczający swe pochodzenie miejskim warsztatom kamieniarskim. _ IZ. 2. Kamienne krzyże nagrobne na cmentarzu w Bartnem, pow. Gorlice. II. 2. „Matka Boska", rzeźba w kamieniu. Wyk. 1911 r. Władysław Jamer, Bartne. II. 3. Kapliczka wykonana w jednym bloku kamien­ nym. Wierhomla Wielka, pow. N. Sącz. Po bliższym zapoznaniu się z w y s t ę p u j ą c y m i na terenie wsi zabytkami kamiennej rzeźby figuralnej musimy dojść do wniosku, że taka globalna dyskwa­ lifikacja bynajmniej nie jest uzasadniona. Z punktu 1 Praca niniejsza oparta jest głównie na materia­ łach terenowych zgromadzonych w Bartnem i okolicy w ramach badań Katedry Etnografii i Etnologii UMCS w Lublinie prowadzonych w 1961 r. �II. 4—5. Kapliczka kamienna (całość Bartne pow. Gorlice. i i fragm.). Wyk. 1895 r. Wasyl Gracoń, Matei widzenia ściśle formalnego, zabytki rzeźby kamien­ nej, reprezentowane głównie przez figury i krzyże przydrożne, da się podzielić na trzy "grupy. Jedną z nich stanowią rzeźby stare, noszące w y r a ź n e pięt­ no stylów historycznych, drugą rzeźby współczesne, wykonane z dużą techniczną biegłością, przypomina­ jące s w ą bezduszną poprawnością banalne figurki dewocyjne (il. 2), do trzeciej wreszcie grupy zaliczy­ my figury, których wykonanie w duchu ludowego prymitywu wykazuje daleko idące analogie do ludo­ wej rzeźby w drzewie i zdradza wyraźnie nieuczoną rękę samouka (il. 6). Spośród wymienionych tu trzech grup dwie pierw­ sze interesować nas będą jedynie jako materiał po­ równawczy, ułatwiający rozwiązanie problemu inspi­ racji t w ó r c ó w ludowych. Dopiero trzecia grupa sta­ nowić będzie przedmiot, na którym skupia się uwaga badacza sztuki ludowej. Precyzyjne wyodrębnienie obiektów należących do tej grupy nie zawsze bywa łatwe. O ile bowiem oddzielenie ich od zabytków sztuki stylowej nie nasuwa na ogół większych trud­ ności, o tyle przeprowadzenie ścisłego podziału m i ę ­ dzy ludową rzeźbą w kamieniu a produkcją w s p ó ł ­ czesnych miejskich w a r s z t a t ó w kamieniarskich bywa niekiedy utrudnione, po części dlatego, że niektóre z tych warsztatów, szczególnie małomiasteczkowe, niewiele się czasem różniły w charakterze swych prac od rzeźb ludowych samouków, po drugie z tej przyczyny, że w p ł y w y atmosferyczne działające ni­ szcząco na miękki zazwyczaj materiał kamienny od­ bierają z czasem miejskiej rzeźbie rzemieślniczej wspomniane w y ż e j cechy wymuskanej poprawności, zbliżając ją w y g l ą d e m do ludowego prymitywu. Mimo wskazanych w y ż e j trudności, wśród przy­ drożnych figur kamiennych i rzeźb stojących w .kap­ liczkach znaleźć m o ż e m y znaczną ilość takich, k t ó ­ rych zaklasyfikowanie do grupy rzeźb ludowych nie Cyrkot, Iwan Dutkanycz budzi najmniejszych zastrzeżeń czy wątpliwości (il. 6). Najwięcej spotykamy ich w Polsce południowej, szczególnie zaś w okolicach Nowego Sącza, Gorlic, Myślenic, Kalwarii Zebrzydowskiej, zdarzają się jed­ nak i na innych terenach, np. na Kielecczyźnie. K i m byli ich twórcy? Trudno jest na to pytanie odpowiedzieć wyczerpująco. Ze szczupłych materia­ łów, jakie zostały w tym zakresie zgromadzone, wy­ nika, że sprawa autorstwa ludowych rzeźb kamien­ nych może przedstawiać się rozmaicie. Czasem t w ó r ­ cami ich są wiejscy rzeźbiarze drewnianych ś w i ą t ­ ków, którzy równolegle uprawiali rzeźbę w drzewie II. 6. Matka Boska z Dzieciątkiem", rzeźba w kamie­ niu, wys. 45 cm. Iwonicz, pow. Krosno. Wł. St. Kielar. �i kamieniu, jak np. Ignacy Lorek z Sądeczyzny czy Wojciech Kulach, którego kamienna figura św. Jana stoi do dziś przy drodze w rodzinnym Gliczarowie (pow. Nowy Targ). Niekiedy zdarzają się wiejscy specjaliści, którzy poświęcają się wyłącznie rzeźbie w kamieniu, przykładem jest Marcin Dziodzio z Rze­ piennika Strzyżewskiego (pow. Gorlice), cieszący się w okolicy s ł a w ą wybitnego rzeźbiarza. W niektórych wsiach sztuka rzeźbienia w kamie­ niu rozpowszechniała s i ę do tego stopnia, że powsta­ w a ł ośrodek, nasycający swymi wyrobami okolicę w pewnym zasięgu. Przykładem tego może b y ć w i e ś Jodłówka, położona w południowej części powiatu tarnowskiego, skąd przydrożne figury kamienne roz­ chodziły się licznie na sąsiednie tereny powiatu gor­ lickiego. Zdarzało się również, że twórczość artystycz­ na rozwijała się jako dalszy etap produkcji kamie­ niarskiej w ośrodkach trudniących się wyrobem k a ­ mieni młyńskich, żarnowych, czy kamieni do ostrze­ nia. Taki właśnie początek miała artystyczna działal­ ność wiejskich kamieniarzy z Brusna (pow. lubaczowski), czy ł e m k o w s k i c h kamieniarzy z Bartnego i oko­ licznych wsi. W promieniu kilkunastu kilometrów od tego ostat­ niego w y s t ę p u j e na terenie wsi ł e m k o w s k i c h powia­ tu gorlickiego i jasielskiego znaczna ilość kamien­ nych rzeźb dewocyjnych w postaci krzyżów przy­ drożnych i cmentarnych czy figur kamiennych w kapliczkach. Rzeźby te o niewątpliwie ludowym cha­ rakterze wiążą się przynajmniej w części z produkcją miejscowych ośrodków kamieniarskich, o której pi­ sała już poprzednio w „Polskiej Sztuce Ludowej" K . Marczakowa . Jak wynika z badań prowadzonych 2 11. 7. Kapliczka kamienna na, pow. Jasło. z końca XIX w. Mytarz, w terenie w roku 1961, kamieniarze ł e m k o w s c y obok produkcji kamieni młyńskich, żarnowych, brusów do ostrzenia czy kamienia budowlanego zajmowali się również pracami artystycznymi, do których należało kucie w kamieniu całych kaplic czy ich ozdobnych detali, krzyżów przydrożnych i cmentarnych oraz płyt nagrobkowych na cmentarze żydowskie, czyli tzw. szajbeców. Tradycja miejscowa jako najwybitniejszych k a mieniarzy-artystów wskazuje nieżyjących już dziś Wasyla Graconia, Mateja Cyrkota i Iwana Dutkanycza. W czasach m i ę d z y w o j e n n y c h wybijał się Osyp Tarbaj z Bodaków, którego uważa się obecnie za n a j ­ zdolniejszego spośród pracujących jeszcze ł e m k o w ­ skich kamieniarzy. Produkcja artystyczna kamieniarzy z Bartnego i okolicznych wsi rozwijała się zasadniczo w dwóch kierunkach. Jeden z nich to rzeźba architektoniczna, drugi zaś — rzeźba figuralna wiążąca się najczęściej z pomnikami nagrobnymi i przydrożnymi. Nie popełnimy przypuszczalnie błędu, jeżeli pierw­ s z e ń s t w o w układzie chronologicznym oddamy rzeź­ bie architektonicznej. Na zachodniej i środkowej Ł e m kowszczyźnie w y s t ę p o w a ł y do niedawna budowane z kamienia kaplice przydrożne. Niekiedy były to pro­ ste bloki z płytką wnęką, zbudowane z płaskiego, na­ wet nie zawsze spojonego zaprawą kamienia rzeczne­ go lub łupanego, czasem pionowe głazy-monolity, po­ zbawione jakiejkolwiek obróbki prócz w n ę k i na obraz 2 K . Marczakowa, Kamieniarstwo ludowe Łem­ ków (Ze studiów nad ludową rzeźbą kamienną na Łemkowszczyźnie, Cz. I), „Polska Sztuka Ludowa", 1962, nr 2, s. 84. pow. Jasło. II. 8. Szczyt kapliczki kamiennej. Kręp- �czy figurkę (il. 3), czasem zaś kapliczki zbudowane z w y r a ź n y m i aspiracjami artystycznymi, zaopatrzo­ ne w dekoracyjne gzymsy, kopułki etc, które wska­ zywały, że na twórczość stawiających je ludowych architektów oddziaływały w tym samym stopniu spóźnione echa baroku, co i w p ł y w y lokalnej archi­ tektury drewnianych cerkiewek. jące wyraźnie artystyczne aspiracje swych twórców, pochodzą z ostatnich dziesiątków lat ubiegłego wie­ ku. P o w s t a ł y one n i e w ą t p l i w i e w kręgu kamieniar-, stwa łemkowskiego, koncentrującego się w Bartnem i okolicy. Świadczy o tym fakt, że w samym Bart­ nem na południowym końcu wsi stoi kuta z mono­ litu kaplica kamienna (il. 4), wykonana w roku 1895 wspólnie przez trzech miejscowych kamieniarzy: W a ­ syla Graconia, Mateja Cyrkota i Iwana Dutkanycza. Najstarsi informatorzy pamiętają jeszcze moment transportu kapliczki, który odbywał się z wielkim trudem przy pomocy wielu par w o ł ó w . Jest rzeczą godną zanotowania, że we w n ę k a c h kutych w kamie­ niu kapliczek nie spotykamy kamiennej rzeźby figu­ ralnej. Obok opisanych tu kapliczek domkowych w y r a ­ biali również ł e m k o w s c y kamieniarze nagrobki i fi­ gury przydrożne. Wśród nagrobków znajdujących się na trzech cmentarzach, gdzie prowadzona była i n ­ wentaryzacja, wyróżnia się swą niespotykaną formą nagrobek z Bartnego (il. 10). Składa się on z dwóch ledwo obrobionych kamieni młyńskich ułożonych je­ den na drugim, które stanowią podstawę pod część trzecią, w formie ostrosłupa pionowego bloku o przekroju prostokątnym, wychodzącego z nieco szerszego cokołu. Górą blok nagrobka posiada zakoń­ czenie w kształcie graniastosłupa o podstawie prosto­ kątnej, zaś w jednej z bocznych ścian szerszych, płytką, łukowato sklepioną w n ę k ę , w której znaj­ dują się obecnie resztki w y c i ę t e j z blachy postaci Chrystusa. Brak jakiegokolwiek napisu czy daty nie pozwala na bliższe określenie czasu powstania tego nagrobka. Istnieje tylko podanie, które głosi, że na­ grobek ten w y k o n a ł pewien młynarz (stąd wykorzy­ stanie kamieni młyńskich jako podstawy). Pozostałe nagrobki, podobnie jak figury przydrożne, to krzyże kr.mienne z postacią ukrzyżowanego Chrystusa. Specjalnie interesującą grupę wśród tych kaplic stanowią te, których korpus został wykonany, nie­ kiedy wraz z dachem, z jednego bloku kamienia. Jest to zazwyczaj blok o podstawie kwadratowej lub zbli­ żonej do kwadratu, czasem z nieco szerszą podstawą, zaznaczoną gzymsem, nakryty namiotowym dachem, na szczycie którego nasadzona jest bardziej lub mniej w y d ł u ż o n a kopuła o kolistym lub graniastym prze­ kroju poprzecznym, zakończona krzyżem kamiennym (il. 4) lub żelaznym. Poszczególne elementy składające się na s y l w e t k ę budowli są raczej proste, surowe i pozbawione ozdób. Ze znanych mi kapliczek dwie pod tym w z g l ę d e m stanowią wyjątek, obydwie z Krępnej w pow. j a ­ sielskim. Jedna z nich zamiast jednolitego bloku po­ siada część środkową ażurową, zamkniętą od tyłu jednolitą ścianą kamienną, od przodu zaś dwiema ko­ lumnami o sześciennych podstawach , druga jest blo­ kowa, obydwie natomiast posiadają od frontu k r a ­ wędź dachu przerwaną łukiem (il. 7), druga z oma­ wianych kapliczek posiada ponadto niespotykaną w tej postaci d w u s t o p n i o w ą kopułę przechodzącą u góry w smukłą iglicę (il. 8). Opisane tu kapliczki, zdradza3 3 R. Reinfuss, Sztuka ludowa Łemkowszczyzny, „Polska Sztuka Ludowa", 1962, nr 1, s. 9. II. 9. Chrystus Ukrzyżowany, nagrobek kamienny. Wyk. między 1907 — 1910 r. Wasyl Gracoń, Bartne, pow. Gorlice. II. 10. Nagrobek na podstawie z kamieni młyńskich. Bartne. 10 �jącą dzisiejsze krzyże z figurkami miały być kamien­ ne krzyże z postacią Chrystusa w y m a l o w a n ą na bla­ sze i wyciętą, umieszczoną w płytkiej wnęce, której kontur odpowiadał zarysowi sylwetki w y c i ę t e j z bla­ chy. Parę takich krzyżów zachowało się po dzień dzi­ siejszy na cmentarzu w Przegoninie i Bartnem. Trze­ cią wreszcie grupę stanowią krzyże kamienne cmen­ tarne i przydrożne, na których postać Chrystusa wy­ konana jest z jednego bloku wraz z krzyżem. S k ł a ­ dają się one zazwyczaj z trzech części: płaskiej, prostokątnej podstawy, smukłego cokołu oraz umiesz­ czonego na nim krzyża. Ozdoba cokołu ogranicza się zazwyczaj do skrom­ nego ogzymsowania w części górnej i dekoracji ścia­ ny frontowej, na której wykuwa się płytkie prosto­ kątne wgłębienia dla umieszczenia napisu. Czasem pole wyodrębnione na napis zamknięte jest od góry czterema głębokimi łukami ( w p ł y w dekoracji ż y d o w ­ skich „szajbeców"?) lub skośnie ustawionymi zdobi­ nami w kształcie litery S. Same krzyże posiadają krój łaciński (z jednym ramieniem poprzecznym) lub wschodni (z jedną belką poziomą, drugą skośną). Jed­ ne i drugie robione były przez Łemków. W Foluszu, gdzie jak wiemy z części I, pisanej przez K . Marczakową, było kamieniarzy dużo, ale na niezbyt wyso­ kim poziomie technicznym, krzyże żelazne osadzone na kamiennych cokołach odpowiadały w kształcie wy­ maganiom obrządku wschodniego, natomiast kute w całości z kamienia posiadały formy łacińskie, po­ nieważ „takie były łatwiejsze do wykonania" . Trud­ no jest ustalić, kiedy kamieniarze ł e m k o w s c y zaczęli kuć krzyże z postacią Chrystusa. Najstarszy z zareje­ strowanych krzyżów tego rodzaju znaleziony w Bart­ nem nosi datę 1878, drugi stojący w Ś w i ą t k o w e j Wiel­ kiej — 1899, reszta zaś wykonana została już prze­ w a ż n i e w obecnym stuleciu, głównie zaś (jeśli chodzi o krzyże przydrożne) przed I wojną światową. 5 11 Według informacji, zanotowanej w Bartnem, daw­ niejsze krzyże kamienne nie posiadały wyobrażeń fi­ guralnych. Wiadomość tę potwierdza fakt, że najstar­ szy datowany krzyż kamienny w Bartnem, o którym zachowała się pamięć, noszący datę 1789 , pozbawio­ ny był jakiegokolwiek wizerunku. Formą poprzedza­ 4 Porównując sposób traktowania postaci Chrystusa na krzyżach kamiennych nietrudno dostrzec, że wy­ odrębniają się one w pewne grupy, wykazujące znacz­ ne podobieństwo cech formalnych. Jedną z grup stanowią krzyże (il. 9), na których postać Chrystusa charakteryzuje ciało raczej krępe, g ł o w a przechylona w kierunku prawego ramienia, w ł o s y proste, spadające na ramiona, bez zaznaczonych loków. Na głowie — korona cierniowa, równo plecio­ na, przypominająca raczej warkocz niż wianek z cier­ niowych gałęzi. Twarz — o rysach wyrazistych, po­ traktowanych w sposób syntetyczny, wydobytych przy użyciu najprostszych środków, zlewające się w jedną lekko wygiętą linię łuki nadoczodołowe, opuszczone powieki, schematycznie zaznaczone dwo­ ma wiszącymi łukami, usta o opadających ku dołowi kątach, zarysowane jedną kreską, która równocześnie podkreśla kontur w ą s ó w . Korpus — walcowaty, lek­ ko spłaszczony, o minimalnym przewężeniu w pasie. 4 Archiwum Pracowni Badania Plastyki Ludowej w Krakowie, materiały zebrane przez M. Przeździecką w 1959 r. Z materiałów A. Lewickiej-Kowalskiej zebra­ nych w Foluszu w 1961 r. 5 �II. 11. Chrystus Ukrzyżowany fragm. kamiennego krzyża przydrożnego z 1906 r. Polany, pcw. Krosno. II. 12. Chrystus Ukrzyżowany, fragm. kamiennego krzyża nagrobkowego. Wyk. 1904 r. Iwan Dutkanycz, Bartne, pow. Gorlice. II. 13. Chrystus Ukrzyżowany, rzeźba w kamieniu. Świątkowa Wielka, pow. Jasio. II. 14. Chrystus Ukrzyżowany, fragm. kamiennego krzyża nagrobnego. Wyk. Iwan Dutkanycz, Przegonina, pow. Gorlice. II. 15. Chrystus Ukrzyżowany, fragm. kamiennego nagrobka. Wyk. Matei Cyrkot, Przegonina. II. 16. Stary, zwalony nagrobek kamienny. Przegonina. �II. 17. Chrystus Ukrzyżowany, rzeźba w kamieniu. Wyk. Iwan Szatyński, Bartne, pow. Gorlice. II. 18. Chry­ stus Ukrzyżowany, rzeźba w kamieniu. Wyk. Iwan Homkowicz, Przegonina, pow. Gorlice. Anatomia klatki piersiowej zarysowana jest charak­ terystycznymi czterema łukami zbiegającymi się w okolicy mostka, którego koniec podkreślony jest trójkątnym wzgórkiem. Brzuch płaski z silnie zazna­ czonym, dużym w y p u k ł y m pępkiem. Nogi — w a ł k o ­ wate, z lekko podkreślonymi wzgórkami kolan i sto­ pami założonymi jedna na drugą. Perisonium — w ą s ­ kie, udrapowane w trzy regularnie ułożone ł u k o w a t e fałdy, spięte na prawym boku w węzeł, którego k o ń ­ ce spływają ku dołowi. poprzedniej, posiada skośne, równoległe karby, przy­ pominające skręty grubej liny. Sposób traktowania szczegółów anatomicznych (twarz, klatka piersiowa, kończyny) jest prawie taki sam jak w grupie po­ przedniej, istnieją jednak drobne niuanse w propor­ cjach (jak np. wyraźnie w y d ł u ż o n a klatka piersiowa Chrystusa na krzyżu z Polan pow. Krosno, il. 11) czy w fakturze rzeźby, które powodują, że grupa ta nie jest w e w n ę t r z n i e tak zwarta jak poprzednia i trudno byłoby przypisać ją jednemu autorowi. Opisana tu grupa rzeźb reprezentowana jest przez szereg przykładów występujących głównie na terenie Bartnego. Należy do nich stojący przy drodze „hromadskyj krest" i kilka krzyżów cmentarnych z lat 1904—1909. Według informacji starszych mieszkańców Bartnego autorem tej serii krzyżów był zmarły po I wojnie ś w i a t o w e j Wasyl Gracoń, który zarówno we wsi rodzinnej, jak i w okolicy, cieszył się sławą do­ skonałego kamieniarza-artysty. Odmianę w obrębie grupy drugiej stanowią krzy­ że, na których postać Chrystusa jest traktowana iden­ tycznie jak poprzednio, z tą jedynie różnicą, że twarz pozbawiona jest w ą s ó w , a perisonium posiada układ fałdów wydobyty nacięciami przypominającymi skoś­ ną kratkę (il. 12). Jeden tylko Chrystus z krzyża w Ś w i ą t k o w e j Wielkiej, należący do tej grupy, po­ siada w ą s k i e perisonium o kilku płytkich, ł u k o w a ­ tych, równolegle biegnących fałdach (il. 13), co w s k a ­ zuje na ścisłe powiązania ze sobą obu odmian. Druga grupa jest pod względem formalnym bar­ dzo zbliżona do powyżej opisanej, niemniej jednak różni się od niej paru dość istotnymi szczegółami, które nie pozwalają łączyć jej w jedną całość z po­ przednią. Cechą szczególnie wyróżniającą jest od­ mienny sposób traktowania perisonium. Podczas gdy w grupie pierwszej wykonane przez Wasyla Graconia perisonium ułożone było jak wiemy w trzy lub cztery regularne, łukowato wygięte, opadające poziome fał­ dy, tu fałdy tkaniny zaznaczone są kilkoma niere­ gularnymi wzajemnie przecinającymi się łukami. Ina­ czej też wykonana jest korona cierniowa, która za­ miast warkoczykowatej plecionki, jak w grupie 128 Krzyże grupy drugiej występują na cmentarzach w Przegoninie, Bartnem, Wołowcu, a także jako krzy­ że przydrożne w Ś w i ą t k o w e j , pow. Krosno (1906), zaś z omawianej ostatnio odmiany — na cmentarzu w Przegoninie, Bartnem i na krzyżach przydrożnych w Pętnej. Autorów tej grupy krzyżów nie udało się ustalić w sposób pewny. Według ustnej tradycji dwa z tych krzyżów (z których każdy reprezentuje inną odmia­ nę) miał w y k o n a ć również Wasyl Gracoń. Wiadomość ta nie wydaje się jednak pewna. Gdyby omawiane tu krzyże grupy drugiej różniły się od poprzednio �opisanych czasem swego powstania, m o g l i b y ś m y przy­ jąć, że stanowią one pewien etap w rozwoju t w ó r ­ czości Wasyla Graconia. Są jednak zupełnie w s p ó ł ­ czesne (1906—1911), co n i e w ą t p l i w i e przemawia prze­ ciw przypisywaniu ich powstania ręce jednego auto­ ra. Wiemy, że kamieniarze z Bartnego nie pracowali indywidualnie tylko w z e s p o ł a c ^ czyli „ s p ó ł k a c h " . Wasyl Gracoń współpracował z Matejem Cyrkotem i Iwanem Dutkanyczem; m o ż e to właśnie spod dłuta tych ostatnich w y s z ł y figury zdobiące krzyże dru­ giej grupy? Przypuszczenie jest tym prawdopodobniejsze, że na cmentarzu w Bartnem zachował się krzyż z roku 1904 (na grobie Anny Żuraw), na którym wyrzeźbiona jest w ten sposób postać Chrystusa przy­ pisywana Iwanowi Dutkanyczowi (il. 12). 6 Trzecią z kolei grupę stanowią rzeźby, w których widoczna jest pewna tendencja do realistycznego traktowania anatomii ciała ludzkiego (il. 15). Nie ma tu owych schematycznych, ł u k o w a t y c h wyżłobień, które poprzednio wyznaczały szczegóły budowy klat­ ki piersiowej. Rzeźby te cechuje łagodny modelunek muskulatury piersi i krawędzi dolnych żeber, delikat­ ne wysklepienie brzucha, bez owego wystającego p ę p ­ ka, tak charakterystycznego dla obu grup poprzed­ nich. Nogi o w y r a ź n i e zaznaczonej budowie ud i ł y ­ dek, z lekko wzniesionymi do góry kolanami, ze sto­ pami złożonymi i przybitymi jednym gwoździem. T y l ­ ko ręce są potraktowane w sposób stosunkowo naj­ bardziej schematyczny, bez w e w n ę t r z n e g o podziału, bez w i ę k s z e j troski o anatomiczną poprawność. Duża jest też różnica w traktowaniu głowy. Włosy spadają na ramiona w skręconych lokach, łuki oczu są roz­ dzielone, silnie podkreślone kości policzkowe, w ą s k i e proste usta, brak zaznaczonego zarostu. Korona cier­ niowa w y s t ę p u j e w kształcie wąskiej plecionki po­ wstającej z dwóch przecinających się nawzajem w y ­ pukłych linii falistych. Opisana tu grupa nie jest zbyt liczna. Posiadamy zanotowane dwa tego rodzaju krzy­ że (obydwa na cmentarzu w Przegoninie), z których jeden według opowiadań informatorów został wyko­ nany przez Mateja Cyrkota (il. 15), drugi (il. 14) przez Iwana Dutkanycza. Różnice między obu rzeźbami są w zasadzie nie­ wielkie i jedynie ś w i a d o m o ś ć różnego ich autorstwa pozwala je zauważyć. Chrystus Mateja Cyrkota ma twarz zwężającą się k u dołowi, o w y r a ź n y m t r ó j ­ k ą t n y m zarysie, mniej sfalowane włosy, jak gdyby przylepione do ramion i piersi, bardziej miękko mo­ delowany t u ł ó w i perisonium o dość długich, wcho­ dzących między siebie łukach poziomych. Natomiast rzeźba Iwana Dutkanycza posiada zarys twarzy za­ m y k a j ą c y się w rombie, śmielej wymodelowane splo­ ty w ł o s ó w , słabiej zaznaczoną w y p u k ł o ś ć piersi, na­ tomiast nieco silniej podkreśloną linię krawędzi ż e ­ ber, perisonium węższe, złożone z drobnych, wcho­ dzących m i ę d z y siebie w y d ł u ż o n y c h rombów, co stwarza powierzchnię o fakturze krystalicznej. Spo­ sób rozwiązania perisonium w obu opisanych tu rzeźbach mimo woli nasuwa porównanie z rzeźbami grupy drugiej, która w tym w ł a ś n i e szczególe w y k a ­ zuje ciekawe analogie. • K . Marczakowa, op. cit. II. 19. Chrystus Ukrzy­ żowany, fragm. kamien­ nego nagrobka. Wyk. po 1931 r. Iwan Gra­ coń, Bartne, pow. Gor­ lice. Nie udało się ustalić autorstwa wszystkich t y p ó w i odmian rzeźb na krzyżach. Do anonimowych należy, między innymi, n i e w ą t p l i w i e stary, połamany już krzyż, znajdujący się na cmentarzu w Przegoninie (il. 16). Przypomina on w ogólnym zarysie rzeźby gru­ py drugiej (sposób traktowania kształtu ciała, twa­ rzy, perisonium), ale uproszczone w szczegółach (brak ł u k o w a t y c h w r ę b ó w wyznaczających anatomię klatki piersiowej). Z punktu widzenia ściśle formalnego można by rzeźbę tę uznać za stadium w y j ś c i o w e dla rzeźb pierwszej i drugiej grupy, jednakże brak j a ­ kichkolwiek podstaw do ustalenia chronologii naka­ zuje w tej sprawie dużą ostrożność. Z a dawnością opisanej tu rzeźby przemawia jej podobieństwo w ogólnym sposobie traktowania postaci do najstarsze­ go datowanego „wizerunku" ze wspomnianego już poprzednio przydrożnego krzyża w Bartnem, fundo­ wanego w roku 1878. Nowy okres w rozwoju rzeźby kamieniarskiej w Bartnem i wsiach okolicznych w i ą ż e się z działal­ nością Iwana Szatyńskiego. B y ł to zawodowy kamie­ niarz, pochodzący z okolic Dobromila, Ukrainiec, który ze w z g l ę d ó w politycznych przeniósł się na Ł e m kowszczyznę i zamieszkał wraz z synem Włodzimie­ rzem w Nieznajowej, wsi niezbyt od Bartnego od­ ległej. Szatyńscy prowadzili tartak w pobliskim Rozstajnem, a niezależnie od tego zajmowali się kamie<niarką. Wykonywali oni na zamówienie krzyże cmen­ tarne i figury przydrożne 7 7 Spod dłuta Iwana Szatyńskiego wyszła m. in. figura kamienna przedstawiająca św. Rodzinę, stoją­ ca przy drodze wiodącej z Bartnego do Ś w i e r ż o w e j oraz kilka krzyżów na cmentarzach w Krempnej, Żydowskiem i Kotaniu, pow. Jasło. Włodzimierz Szatyński rzeźbi krzyż przydrożny w Rozstajnem fun­ dowany przez Wasyla Dawyda. 129 �II. 20. Chrystus Ukrzy­ żowany, fragm. kamien­ nego krzyża nagrobnego z 1929 r. Wyk. Iwan Gracoń, Bartne, pow. Gorlice. II. 21. Chrystus Ukrzyżowany, kamien­ ny krzyż nagrobny. Wyk. Osyp Tarbaj, Przegonina, pow. Gor­ lice. Materiał na cokoły i figury przygotowywali Szat y ń s k i m kamieniarze z Bartnego i Bodaków, w za­ mian za co Szatyńscy rzeźbili na wykonywanych przez nich krzyżach postacie Chrystusa. Przykładem takiej współpracy jest wspomniany w y ż e j nagrobek z Bartnego, którego krzyż w y k o n a ł Osyp Tarbaj, zaś Iwan Szatyński postać Chrystusa. Szatyński, który w opinii ł e m k o w s k i c h kamieniarzy cieszył się opinią wybitnego „speca od artystycznej roboty", przedsta­ wia się nam jako miernej klasy miejski rzeźbiarz na­ grobkowy. Postać wykonanego przez niego Chrystu­ sa (il. 17) odznacza się t y p o w ą w tej kategorii ten­ dencją do realistycznego traktowania szczegółów ana­ tomicznych, czego przykładem jest poprawnie mode­ lowany tors z miękko zaznaczonymi żebrami, próba wydobycia muskulatury rąk, czy starannie wypraco­ wany kształt nóg. W stosunku do poprzednio opisywanych rzeźb łemkowskich, Chrystus Szatyńskiego wnosi kilka nie­ spotykanych poprzednio szczegółów ikonograficznych, należy tu w s p o m n i e ć zgięte k u środkowi palce rąk, nogi o stopach złożonych równolegle i wspartych na ukośnej podpórce. Inaczej też niż poprzednio potrak­ towana jest głowa Chrystusa z luźno splecioną koro­ ną cierniową, w ł o s a m i spadającymi na ramiona i pier­ si, z charakterystyczną, lekko rozdwojoną przy k o ń ­ cu brodą. Perisonium zwisające na przewiązanym w pasie sznurze układa się z przodu w starannie udrapowane symetryczne fałdy, zaś z prawego biodra spada pionowymi fałdami do wysokości kolan. Sposób wykonania postaci Chrystusa przez Sza­ tyńskiego w y w o ł a ł całą falę naśladownictw. Widocz­ ne to jest np. w grupie rzeźb (il. 18) znajdujących się 130 na cmentarzach w Przegoninie i Bartnem, a przypi­ sywanych Iwanowi Homkowiczowi, z k t ó r y m czasami współpracował Szatyński. Przedstawiona na il. 18 rzeźba Iwana Homkowicza jest w ł a ś c i w i e kopią rzeź­ by Szatyńskiego (szczegóły g ł o w y i twarzy, dłonie z zaciśniętymi palcami, sposób udrapowania periso­ nium, stopy złożone na podpórce) z tym jednak, że w trakcie kopiowania niektóre elementy zostały uproszczone i pozbawione cech realizmu, w ł a ś c i w y c h oryginałowi (spłaszczona klatka piersiowa, w a ł k o w a ­ te, pozbawione mięśni ręce i nogi). W n i e w ą t p l i w y m związku z opisaną poprzednio rzeźbą Szatyńskiego pozostaje również rzeźba (il. 19) wykonana w 1931 r. przez Iwana Graconia (syna wspomnianego p o w y ż e j Wasyla). Powtórzył on za Szatyńskim jedynie wzór ikonograficzny, natomiast forma przetłumaczona została w całości na język plastyczny ł e m k o w s k i e g o kamieniarza. Chrystus ma g ł o w ę silnie pochyloną w kierunku ramienia (zgod­ nie z miejscowymi wzorami), okoloną rytmicznie ułożonymi lokami fryzury. Dość realistyczna u Sza­ tyńskiego korona cierniowa zmieniła się w charak­ terystyczny „warkoczyk", typowy dla rzeźb pierw­ szej grupy, twarz oczyszczona z banalnej popraw­ ności nabrała cech w ł a ś c i w y c h niektórym rzeźbom ł e m k o w s k i m (łączące się w jedną całość łuki nadoczodołowe). Anatomia klatki piersiowej wydobyta została grubymi bruzdami z charakterystycznym row­ kiem pośrodku, m a j ą c y m oznaczać mostek. Żebra — zarysowane szeregiem skośnych nacięć, stopy r ó w n o ­ legle złożone i wsparte na podpórce. Dłonie — o pal­ cach skurczonych do środka i spadające k u dołowi, końce perisonium w y r a ź n i e nawiązują do poprzednio | �opisanej rzeźby Szatyńskiego, natomiast część środ­ kowa przepaski, która w poprzednich rzeźbach była w y r a ź n i e płaska i spływała regularnymi łukami k u dołowi, posiada kształt w y p u k ł y z fałdami zaznaczo­ nymi kilkoma poziomymi, dość nieregularnie usytuo­ wanymi żłobkami. Z w y ż e j opisanymi w i ą ż e się też w pewien sposób rzeźba w y s t ę p u j ą c a na krzyżu z 1929 r. znajdującym się na cmentarzu w Bartnem (il. 20). Cechuje ją po­ dobny sposób wykonania g ł o w y (brak w ą s ó w , spicza­ sta broda rozdwojona na końcu, w ł o s y w karbach spadające na piersi, z koroną w postaci dwu przepla­ tających się linii falistych). K l a t k a piersiowa i brzuch wyznaczone ł u k o w a t y m i płytkimi bruzdami z w k l ę s ­ ł y m zarysem linii mostku, z rytmicznie żłobionymi po bokach w r ę b a m i żeber. Nogi z równolegle złożo­ nymi stopami, opartymi na skośnej podstawie. Inny natomiast w stosunku do poprzedniej rzeźby jest układ dłoni (z dwoma zgiętymi do środka palcami) oraz sposób wykonania perisonium, w którym w i ­ doczna jest tendencja do swobodnego, bardziej reali­ stycznego traktowania f a ł d ó w tkaniny. Opisana tu rzeźba stanowi f o r m ę przejściową, w której prócz w y r a ź n e g o w p ł y w u którejś z dwóch grup poprzed­ nich (głowa, klatka piersiowa, złożone stopy) krzy­ żują się w p ł y w y form dawniejszych (dłonie z dwoma zgiętymi palcami) oraz nowszych, zapożyczonych od kamieniarzy miejskich, czego wynikiem jest, nieudol­ na zresztą, próba realistycznego wykonania periso­ nium. Opisany p o w y ż e j typ rzeźby tradycja miejscowa przypisuje również Iwanowi Graconiowi. Pewne ana­ logie w sposobie traktowania klatki piersiowej, a mo­ że i g ł o w y nie wykluczają tej możliwości, zwłaszcza że między datami powstania obu rzeźb jest kilka lat różnicy, które dopuszczają zachodzenie pewnych zmian w sposobie rozwiązywania przez artystę prob­ lemu formy. Tarbaj, urodzony w Bodakach w roku 1901, po­ dobnie jak inni tamtejsi kamieniarze wyrabiał przede wszystkim kamienie do żaren, brusy i kamienie młyńskie, a prócz tego od czasu do czasu na z a m ó w i e ­ nie kuł również ^krzyże zarówno cmentarne, jak i przydrożne. Podobnie jak wszyscy kamieniarze ł e m ­ kowscy, nie otrzymał Tarbaj systematycznego wy­ szkolenia zawodowego, jednakże w czasie swej prak­ tyki najpierw współpracował z Iwanem Homkowiczem, dobrym, jak wiemy, rzeźbiarzem, później wszedł w porozumienie z wyszkolonym kamieniarzem W ł a ­ d y s ł a w e m Jamerem z Łużnej (pow. Gorlice), który do krzyżów Tarbaja rzeźbił wizerunki Chrystusa lub plakiety z figurami świętych, osadzane następnie w cokołach nagrobków (np. popiersie M. Boskiej, M. Boska w całej postaci, św. Rodzina). Rzeźby te, a w szczególności wykonane z białego p i ń c z o w s k ł e go piaskowca „wizerunki" Ukrzyżowanego Chrystusa stanowiły dla Tarbaja cenne wzory, podobnie jak te rzeźby, które na jego krzyżach w y k o n y w a ł I w a n Szatyński. Przy małej indywidualności twórczej Tarbaja do­ robek, który mu przypisują, w z g l ę d n i e do którego sam się przyznaje, stanowi konglomerat przeróżnych zapożyczeń, wśród których rozpoznajemy zarówno wzory Szatyńskiego, jak i Iwana Homkowicza (il. 22), Iwana Graconia (il. 21), czy wreszcie różne mniej lub w i ę c e j powierzchownie przyjęte w p ł y w y rzemieślni­ czych pracowni miejskich. Obok opisanych w y ż e j krzyżów przydrożnych i cmentarnych, których produkcja związana jest n a j ­ ściślej z ośrodkiem kamieniarskim w Bartnem, Prze­ goninie i Bodakach, występują w rejonie ś r o d k o w o zachodniej Ł e m k o w s z c z y z n y (w powiecie gorlickim i w przyległej części jasielskiego) figury przydrożne i figury w kapliczkach przedstawiające najczęściej Matkę Boską z Dzieciątkiem lub św. Rodzinę. R z ę z ­ Sprawa ustalenia autorstwa poszczególnych ty­ pów czy odmian w y s t ę p u j ą c y c h w opisywanych tu rzeźbach napotyka na znaczne trudności. Informato­ rzy, wśród których mało już jest ludzi starszych, rzadko potrafią podać nazwisko wykonawcy poszcze­ gólnych figur. Dzieląc posiadany materiał na grupy w e d ł u g analogii formalnych, nie chciałbym sugero­ wać, że grupy te reprezentują twórczość indywidual­ nego autora czy jednego określonego warsztatu (w sensie „spółki" w y k o n u j ą c e j zamówienia w sposób kolektywny). O wiele słuszniejsze wydaje się przy­ puszczenie, że kamieniarze ł e m k o w s c y wzorowali się nawzajem na swych pracach, skutkiem czego ten sam typ rzeźby mógł wychodzić z różnych rąk. Musimy też przyjąć możliwość ewolucji w zakresie twórczości konkretnego rzeźbiarza, który w okresie paru czy parunastu lat w y k o n y w a ł rzeźby bynajmniej nie na­ leżące do jednego typu w sensie formalnym. Najlepszą tego ilustrację stanowią dzieje t w ó r ­ czości Osypa Tarbaja, który ostatnio uznawany był w środowisku ł e m k o w s k i c h kamieniarzy za najwy­ bitniejszego specjalistę w dziedzinie rzeźby figu­ ralnej. ił. 22. Chrystus Ukrzyżowa­ ny, fragm. kamiennego krzy­ ża przydrożnego. Wyk. Osyp Tarbaj, Bartne, pow. Gorlice. �by te dość znacznej wielkości (6C—100 cm), zwykle polichromowane, w przeważnej części zdradzają rękę ludowego twórcy. Wspólną ich cechą jest krępa budowa ludzkiej po­ staci, statyczność, typizacja twarzy i schematyczny, zrytmizowany układ fałdów szat (il. 24). W szczegółach jednak figury te (których zresztą znamy zaledwie kilka) wykazują szereg istotnych różnic, ś w i a d c z ą ­ cych, że mamy tu do czynienia z pracami różnych autorów. Porównując np. rzeźbę Matki Boskiej z figury przydrożnej w Ropicy Górnej (il. 25) z rzeźbą o tej samej tematyce znajdującą się w S w i e r ż o w e j (pow. Jasło, il. 24), widzimy pewne podobieństwo w zakre­ sie kompozycji całości i analogie w układzie szat Mat­ ki Boskiej, inaczej natomiast potraktowane są twarze (il. 24), korony i fałdy odzienia. Podobnie przedstawia się sprawa, gdy w naszych porównaniach u w z g l ę d n i ­ my rzeźbę Matki Boskiej, znajdującą się w kapliczce w Wapiennem (il. 26), która w sposobie traktowania twarzy i szat zbliża się nieco do rzeźby ze Ś w i ą t k o ­ wej (il. 23), posiada jednak również pewne analogie II. 23—24. Matka Boska z Dzieciątkiem, rzeźba w ka­ mieniu z 1894 r. Swierżowa Ruska, pow. Jasło (ca­ łość i fragm.). II. 25. Matka Boska z Dzieciątkiem, rzeźba w kamieniu, polichr., wys. ok. 140 cm. Ropica Górna, pow. Gorlice. II. 26. Matka Boska z Dzie­ ciątkiem, rzeźba w kamieniu. Wapienne, pow. Gor­ lice. II. 27. Matka Boska z Dzieciątkiem, rzeźba w kamieniu, polichr., wys. 100 cm. Bodaki, pow. Gor­ lice. �z figurą z Ropicy (kształt korony i berła trzymanego w ręku przez Matkę Boską). Być może w s p ó l n y m wzorem ikonograficznym dla dwu ostatnich rzeźb by­ ła kamienna figura Matki Boskiej z kaplicy przydroż­ nej w Bodakach (il. 27), która przedstawia Matkę Bo­ ską z Dzieciątkiem na lewym i berłem w prawym ręku. Rzeźba ta pochodząca z 2. p o ł o w y X I X w. ma charakter ludowy, ale wskazuje na w p ł y w miejskie­ go warsztatu kamieniarskiego. Jeszcze rzadziej od opisanych poprzednio rzeźb Matki Boskiej spotyka się jako figury przydrożne wy­ obrażenia św. Rodziny. Wspomnianą już w y ż e j rzeź­ bę tej treści w y k o n a ł w okresie m i ę d z y w o j e n n y m Iwan Szatyński na z a m ó w i e n i e mieszkańców ze Ś w i e r ż o w e j . Nie była to jednak pierwsza rzeźba św. Rodziny w tych stronach. Znamy ich jeszcze dwie. Jedna z nich pochodząca prawdopodobnie z pierwsze­ go dziesięciolecia bieżącego stulecia znajduje się w Pętnej (pow. Gorlice). Rzeźba ta nosząca cechy pro­ wincjonalnego warsztatu miejskiego nie przedstawia dla nas nic interesującego, druga natomiast znajdu­ jąca się w Ś w i ą t k o w e j Wielkiej (pow. Jasło) jest rzeź­ bą ludową. Kute z jednego bloku postacie ujęte są tu wybitnie statycznie (il. 28), mają pełne, starannie wymodelowane twarze, o wyraźnej tendencji do ty­ pizacji, szaty udrapowane w fałdy, ujęte w przejrzy­ ste zespoły rytmiczne, przypominają nieco te, które widzieliśmy na szatach Matki Boskiej z Ropicy. niarskich kiedykolwiek podobne rzeźby były wyko­ nywane. Czy zaprzeczenia te istotnie wykluczają możliwość powstania interesującej nas grupy rzeźb w pracow­ niach miejscowych kamieniarzy? Argumentem, który przemawia za miejscowym pochodzeniem omawia­ nych tu rzeźb, jest ich zasięg terenowy: Ś w i ą t k o w a Wielka, Wapienne, Ropica Górna, Małastów, Swierżowa czy Pętna, gdzie rzeźby te w y s t ę p u j ą — są to wsie zaledwie o kilka kilometrów odległe od Bartne­ go, co w jakiś sposób wiąże je z miejscowymi ośrod­ kami kamieniarskimi. Gdyby te rzeźby stanowiły import z terenów pozałemkowskich, to, u w z g l ę d n i w ­ szy trwałość materiału, z jakiego są one wykonane, znaleźlibyśmy dla nich analogie z terenów sąsied­ nich co, przynajmniej na razie, nie zostało stwierdzo­ ne. Negatywne wypowiedzi kamieniarzy na temat miejscowej proweniencji interesujących nas rzeźb wynikają stąd, że masowe przesiedlenia ludności ł e m ­ kowskiej przerwały już nić tradycji, która pozwoliła­ by sięgnąć badaczowi w czasy odleglejsze niż bezpo­ średnia pamięć najstarszych żyjących dziś informa­ torów. Zagadnienie pochodzenia omawianych tu rzeźb wyobrażających postać Matki Boskiej i św. Rodziny przedstawia się na razie dosyć tajemniczo. O ile bo­ wiem wykonywanie przez ł e m k o w s k i c h kamieniarzy krzyżów z postacią Chrystusa można było stwierdzić ponad wszelką wątpliwość, a w niektórych wypad­ kach nawet ustalić ich autorstwo, o tyle, gdy chodzi o rzeźby Matki Boskiej czy św. Rodziny, nie tylko nie udało się tego dociec, ale indagowani w tym kierun­ ku informatorzy (w tym również kamieniarze) wręcz zaprzeczali, aby w ł e m k o w s k i c h ośrodkach kamie­ Mimo że nie znamy dokładnych dat powstania tych rzeźb, nie ulega wątpliwości, że chronologicznie wy­ przedzają one znacznie opisaną poprzednio rzeźbę na­ grobkową. Stawianie kamiennych krzyżów cmentar­ nych, to zwyczaj, który w ł e m k o w s k i c h wioskach po­ jawił się dopiero w bieżącym stuleciu, zaś przydrożne figury i kamienne świątki, spotykane w kapliczkach, pochodzą przeważnie z ostatnich dziesiątek lat, a mo­ że i połowy ubiegłego wieku. W tym mniej w i ę c e j czasie czy to z chęci okazania wdzięczności za znie­ sienie pańszczyzny, czy dla zabezpieczenia się od na­ wiedzających w i e ś klęsk elementarnych (lata g ł o d o ­ we, cholera), wzmaga się na Łemkowszczyźnie akcja różnego rodzaju fundacji pobożnych, zwłaszcza gro­ madzkich, do których u schyłku minionego stulecia dołączają się indywidualne fundacje pierwszych re- 26 27 �emigrantów powracających z Ameryki z zarobiony­ mi oszczędnościami. W 2. połowie X I X w. powstaje na Ł e m k o w s z c z y ź nie znaczna część kaplic i figur przydrożnych, których rozpadające się szczątki dziś jeszcze możemy napot­ kać w terenie. Trafiały się wśród nich figury pochodzące z miej­ skich pracowni kamieniarskich. Stały się one wzorem dla bardziej przedsiębiorczych kamieniarzy ł e m k o w ­ skich, którzy podejmowali wtedy pierwsze próby twórczości artystycznej. Zamówienia na tego rodza­ ju figury nie miały charakteru masowego. Ich reali­ zacja stanowiła każdorazowo indywidualną próbę roz­ wiązania artystycznego zagadnienia i dlatego właśnie wśród kamiennych figur z kapliczek nie możemy w y ­ odrębnić grup o jednolitych cechach formalnych, j a ­ kie bez w i ę k s z y c h trudności da się ustalić dla krzy­ żów cmentarnych, wykonywanych niemal seryjnie. Najstarsze krzyże kamienne były zresztą też krzyża­ mi przydrożnymi, a ł e m k o w s c y kamieniarze zaczęli je robić w e d ł u g w z o r ó w importowanych z miasta. Świadczy o tym w y r a ź n i e łaciński schemat ikonogra­ ficzny, gdzie rozpięty na krzyżu Chrystus ma stopy złożone jedna na drugą i przybite jednym gwoździem. Wzór ten w bieżącym stuleciu przechodzi u kamie­ niarzy ł e m k o w s k i c h do masowej produkcji p o m n i k ó w nagrobkowych i powtarza się w różnych indywidual­ nych interpretacjach, wiążących się z nazwiskami najwybitniejszych łemkowskich kamieniarzy (Wasyla i Iwana Graconiów, Mateja Cyrkota, Iwana Dutkanycza). Dopiero w okresie m i ę d z y w o j e n n y m pojawił się w rzeźbie nagrobkowej sposób przedstawiania ukrzy­ ż o w a n e g o Chrystusa w e d ł u g wzoru zaczerpniętego z obrządku wschodniego, ze stopami równolegle z ł o ­ żonymi i przybitymi dwoma gwoździami. To nowe dla II. 28. Sw. Rodzina, Wielka, pow. Jasio. rzeźba kamienna. Świątkowa -v.r ł e m k o w s k i c h kamieniarzy ujęcie ikonograficzne zo­ stało z czasem powszechnie przyjęte. Niektórzy k a ­ mieniarze, jak np. Iwan Homkowicz i Iwan Cyrkot, przyjmując nowy wzór adaptowali go w duchu ludo­ wego prymitywu, podczas gdy inni pod w z g l ę d e m formy posuwali się coraz dalej w kierunku n a ś l a d o ­ wania w y r o b ó w kamieniarstwa miejskiego (Osyp T a r baj). Ostatnie lata m i ę d z y w o j e n n e i czasy okupacji, w związku z wzrastającym nasileniem w z o r ó w m i e j ­ skich, stały się na Łemkowszczyźnie okresem schył­ kowym ludowej rzeźby w kamieniu. Omawiana tu twórczość plastyczna ł e m k o w s k i c h kamieniarzy służyła przede wszystkim zaspokojeniu potrzeb w ł a s n e g o środowiska. Niektórzy kamieniarze czy też ich agenci krążyli po okolicznych wsiach i zbierali zamówienia na krzyże przydrożne czy cmentarne, które (głównie z Bartnego czy Bodaków) rozchodziły się tą drogą po okolicznych wsiach ł e m ­ kowskich, a czasem i polskich (Ropica Dolna), ale w niezbyt szerokim promieniu . Jedynie Tarbaj (a zapewne i Szatyński) dzięki rzemieślniczemu cha­ rakterowi swych rzeźb potrafili w y j ś ć poza lokalny krąg odbiorców, w y k o n u j ą c sporadycznie z a m ó w i e n i a przysyłane z różnych stron Polski 8 Wyrobami, które przeznaczone b y ł y w y ł ą c z n i e dla odbiorcy obcego, były płyty nagrobkowe na cmenta­ rze żydowskie, tzw. szajbece. Kuciem ich zajmowali się głównie kamieniarze z B o d a k ó w (Bazyli Nowak, Michał Sobin, Hnat Homkowicz, Leszko Sobin, Osyp Tarbaj i in.). Wykonywali oni płyty z ramą na napis. Natomiast napisy w alfabecie hebrajskim i symbo­ liczne płaskorzeźby zdobiące nagrobki wykuwali w miastach kamieniarze żydowscy . 10 Podany tu opis twórczości rzeźbiarskiej kamienia­ rzy ł e m k o w s k i c h obrazuje rozwój i działalność jed­ nego tylko ośrodka tej dziedziny sztuki ludowej. Ośrodków takich, jak wspomniano na \ stępie, było w Polsce w i ę c e j . Wystarczy tu przypomnieć chociaż­ by w y m i e n i o n ą poprzednio Jodłówkę w powiecie tar­ nowskim, Brusno w pow. lubaczowskim czy nie zna­ ne mi dotąd bliżej ośrodki w woj. lubelskim, do czego należy dodać jeszcze całą plejadę rzeźbiarzy indywi­ dualnych typu Kułacha czy Dziodzia. Bliższe zainte­ resowanie się ich pracami dostarczyłoby n i e w ą t p l i w i e m n ó s t w a cennego materiału, który pozwoliłby w y ­ eksponować w sposób w ł a ś c i w y tę zapoznaną, a bar­ dzo w istocie interesującą dziedzinę ludowej t w ó r ­ czości artystycznej. 8 Np. Ł e m k o w i e z okolic Jaślisk figury kamienne zakupywali w Rymanowie. Na cmentarzu w Gorlicach znajduje się kilko krzyżów nagrobnych wykonanych przez ł e m k o w s k i c h kamieniarzy, g ł ó w n i e Osypa Tarbaja. P o n i e w a ż po­ siadający uprawnienia rzemieślnicze kamieniarze gor­ liccy zwalczali dziką konkurencję nieuprawnionych „partaczy", nagrobki te stawiano nocą w największej tajemnicy. Specjalistami od napisów hebrajskich byli w Gorlicach dwaj kamieniarze ż y d o w s c y Pinkas (znany tylko z imienia) i Schperber. 9 1 0 Fot.: Maria Przeździecka — U. 11, 13, 23, 24, 28; Ro­ man Reinfuss — U. 3, 20; Jan Swiderski — U. 1, 2, 4—10, 12, 14—19, 21, 22, 25—27. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/64a6f6b39ea1903c992fc270edc21fbb.pdf b5a8968c8870c80a61a2333c913f8bc3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1312 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1212 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1972 t.56 Description An account of the resource LUD 1972 t.56, s.377-378 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text v. I N M E M o R I A M Lud, t. 56, 1972: PROF. DR BOLESŁAW 5 I 1893 -- OLSZEWICZ 24 I 1972 Z grona współzałożycieli i organizatorów Polskiego Towarzystwa Geograficznego odszedł \V dniu 24 stycznia 1972 r. ostatni z żyjących, z grona członków Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego jeden spośród członków honorowych, wybitny geograf i historyk, długoletni prezes Oddziału Wrocławskiego PTL, a także były prezes Zarządu Głównego, prof. dr Bolesław Olszewicz. Od stycznia 1946 r. związał się po dzień śmierci z Wrocławiem. Tu był profesorem geografii historycznej w Uniwersytecie Wrocławskim, tu też założył filię Instytutu Geografii PAN, jedyną w Polsce i jedyną w Europie Pra<::ownię Historii Geografii. Zgromadził w niej najpełniejszą kartotekę map polskich i map Polski, sięgającą XV wieku, a także archiwum i bibliografię do dziejów polskiej geografii i geografii Polski oraz kartotekę rękopisów geograficznych w zbiorach krajowych. W łatach 1947--1955 byl sekretarzem generalnym Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego. Większą część swego życia naukowego prof. Olszewicz poświęcił historii kartografii polskiej. Jako 17 -letni gimnazjalista pierwszą swą publikację poświęcił odkryciu Ameryki 1. Po ukończeniu szkół średnich w Warszawie, Genewie i Lozannie, studiach w Paryżu, losy wojenne skierowały go w 1919 r. do sztabu formującego się wojska polskiego, gdzie został pierwszym kierownikiem oddzialu map. W latach 1921~1924 był ekspertem do spraw rewindykacji zbiorów i materiałów kartograficznych, zagrabionych przez carską Rosję. Nie sposób wymienić tu nawet najlepszych spośród około 200 opublikowanych prac '. wśród których jedną z kapitalni ej szych jest praca ściśle związana z odkryciem Ameryki O Janie z Kolna, domniemanym polskim poprzedniku Kolumba (1933), albo wcześniejsza Polska kartografia wojskowa (1921), czy następne Kartografia polska XV i XVI w. (1930), Kartografia polska XVII w. (1931) i wreszcie opublikowana w 19:32 r. Kartografia polska XVIII w. Wagę j znaczenie Jego publikacji oceniono wysoko na forum międzynarodowym i dlatego też Międzynarodowa Unia Geograficzna powolała Go w latach trzydziestych na członka komisji wydawnictw dawnych map. Z mapami, starodrukami i globusami związaly Go zarówno zamiłowania historyczne, jak i długoletnia praca w bibliotekarstwie. Wychowany w duchu patriotycznym dostrzegał także szerzące się w latach trzydziestych koncepcje geopolityczne, ocenił ich błędność i dostrzegł groźbę, jaka wyniI mia". 2 skq ... Ols7.ewicz. Pierwsze wiadomości o odkryciu. Ameryki w /iteratu.ne polskiej. "Zies. 321-323. Hiblioqmfia prac Holeslawa Olszewicza (1910-1959), zestawiona przez Anielę Drozdow5Iu(lia i materialy z dziejów nauki polskiej", Seria C, z. 4, 1961, obejmuje 159 pozycji. B. I, 1910, �378 In memoriam kala z ich realizacji, graficzne Polski w czemu dal wyraz w publicystycznym artykule Polożenie geopl'awdy i legendy oraz obszerna broszura Adolf Hitler wydana pod pseudonimem Henryka Wernińskiego. Wkrótce świetle o Polsce i Polakach, po. wojnie opracowal Listę stmt kultury polskiej. Był znawcą i smakoszem sztuki drukarskiej, zapalonym bibliofilem i miłośnikiem piękna polskiego języka, co silnie związało Go z poetą Julianem Tuwimem. Młodzieńczo wyprostowany, nienagannie elegancki, pełen kurtuazji potrafił prowadzić polemiki w obronie własnego zdania. Odszedl od nas Człowiek wielkiej kultury i osobistej dobroci, uczony o wysokim autorytecie i rozległej wiedzy. pedagog i' przyjaciel młodzieży. Cześć Jego pamięci. Konrad Wypych DR WLADYSLAW BOGATYŃSKI Dr Wladyslaw Bogatyński ur. w Krakowie w 1884 r., nestor historyl,ów krakowskich, dlugoletni profesor gimnazjów krakowskich, ukończył studia historyczne na UJ w 1908 r., w 1911 r. otrzymal stopień doktora filozofii. Byl wybitnym specjalistą w zakresie historii Polski XVI w. Po przejściu na emeryturę z pl'acy pedagogicznej w 1949 1'. związał się na następne 14 lat z Muzeum Etnograficznym w Krakowie z racji swych zainteresowań w 'zakresie etnografii. Był m.in. autorem kilku rozpraw z tej dziedziny. W Muzeum Etnograficznym był początkowo kierownikiem działu naukowo-oświatowego, a następnie kierownikiem archiwum. Na t:VI11stanowisku przyczynił się do poważnego wzrostu materiałów rękopiśmiennych i ikonograficznych. W pracy muzealnej awansowal do stopnia kustosza i był przejściowo zastępcą dyrektora Muzeum. Zmarł w Krakowie w 87 roku życia 25 I 1971 L KAZIMIERA MAŚLANKA Mgr Kazimiera Maślanka, były prezes Zarządu Oddziału PTL w Lańcucie. zmarła w 1971 wskutek tragicznego wypadku. Zmarła była bardzo aktywnym działaczem Oddziału. Była również autorem nie drukowanej pracy na temat gwary wsi Kraczkowa, pow. Lańcut. W Zmarłej tracimy pracowitego, szlachetnego człowieka. PROF. DR ADAM WANKE Dnia 27 marca 1971 r. zmarł we Wrocławiu prof. dr Adam Wanke. przeżywszy lat 65. Prof. Wanke był długoletnim członkiem Zarządu Głównego PTL i skarbnildem, Kierownikiem Zakładu Antropologii Instytutu Zoologicznego, pl'zev,;odniczącym Komitetu Antropologicznego PAN, członkiem Rady Naukowej Zakładu Antropologii PAN, kierownikiem Zakładu Antropologii PAN, redaktorem naczelnym "Materiałów i Prac Antropologicznych", członkiem licznych Towarzysh\' Naukowych. CZESLA W WITKOWSKI Czesław 'Witkowski ur. 8 marca 1914 r. zmarl w 1971. Był praco'wnikicl11 Muzeum Etnograficznego w Krakowie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7b31a81f3b98c8bb6dd1f4eaa8651a75.pdf 3bd40e47bb13e8c256da489602029c6d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1313 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1213 Title A name given to the resource Varia / LUD 1972 t.56 Description An account of the resource LUD 1972 t.56, s.379-383 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VI. A V NAJWAŻNIEJSZE BIBLIOTEKI POLSKIEGO NABYTKI R I A ZAGRANICZNE TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO ZA ROK 1971 (BEZ CZASOPISM) IM. J. CZEKANOWSKlEGO zestawiła J. Gerlach-Klodnicka OGOLNE 'CLAIBORNE ROBERT: Climate, Man and History. New York 1970, s. 444. EVANS-PRITCHARD E. E.: AnthropOlogie sociale. Paris 1969, s. 177. GUNTHER HANS F. K.: I.e Mariage. Ses formes, son origine. Paris 1952, s. 255. HERSKOV1TS MELVILLE J.: Les bases de l'anthropologie culturelle. Paris 1967, s. 331. KONTAKTE und Grenzen. Probleme der Volks-, Kultur- und Socialforschung. Festschrift fur Gerhard Heilfurth zum 60. Geburtstag. Gottingen 1969, s. 566, tab I. 32. MAUSS MARCEL: Manuel d'Ethnographie. Paris 1971, s. 262. MICHALEK JAN: Spomienkove rozpn'lvanie s historickou tematikou. Bratislava 1971, s. 197. NOWOTNY KARL A.: Beitrage zur Geschichte des Weltbildes. Farben und Weltrichtungen. Wiener Beitrage zur Kulturgeschichte und Linguistik t. 17, Horn-Wien 1970, s. 263. SCHWEDT HERBERT: Kulturstile kleiner Gemeinden. Volksleben t. 21,. Tubingen 1968. s. 174. TARR LASZLO: Karren, Kutsche, Karosse. Eine Geschichte des Wagens. Munchen 1970, s. 349. BIBLIOGRAFIE BTBLIOGRAPHIE a'Etudes Balkaniques vol. 111--..,1968 Sofia 1970. s. 404 BIBLIOGRAPHY of Human Paleopathology compiled by George J. Armelagos, James H. Mielke, John Winter. Research Reports t. 8, Amherst 1971, s. 159. FOLKLORE of the North American Indians. An Annotated Bibliography compiled by Judilth C. Ullom. Washi'ngton 1969, s. 126. GHANA. A quide to official publications 1872-1968 compiled by Julian W. Witherell and Sharon B. Lockwood. Washington 1969, s. IlU. <.TREBLE V.: Latviesu vestita.jas folkloras un folkloristikas bibliografija L Riga 1971, s. 214. INTERNATIONAL Scientific Organizations. A Guide to Their Library, Documentalion .. and Information Services. Prepared under the direction of K. O. Muna. Washington 1962, s. 794. JURKOVIC MILOS: Slovenska polnohospodarska bibliografia. Prameny Historie ZemedeJstvi a Lesnictvi t. 5, Praha 1968, s. 462. �380 Varia LATIN America an Annotated Bibliography of Paperback Books. Compiled by G. M. Dom. Washington 1967, s. 77. NATIONAL Directory of Latin Amerj.canists. Biobibliographies of 1, 884 Specialists in the Social Sciences and Humanities. Washington 1966, s. 349. NEWSPAPERS of East Central and Southeastern Europe in the Library of Congres. Edited by R. G. Carlton. Washington 1965, s. 204. KONFERENCJE RAD Kongresa Folklorista Jugoslavije u Zajecaru Negotinu 1958, urednik M. S. Vinko Zganec. Zagreb 1958, s. 195. RAD Kongresa Folklorista Jugoslavije u Zajecaru Negotinu 1958, urednik M. S. Zagreb 1959, s. 351. RAD Kongresa Folklorista Jugoslavije u Zajecaru Negotinu 1958, urednik M. S. Lalević. Beograd 1960, s. 307. SOURCES Archeologiqlies de la Civilisation Europeenne. Actes du Colloque international organise par Ie Secretariat general de l' AIESEE, sous Ie haut patronage et avec leconcours financier de l'Unesco. Mamaia 1-8 septembre 196!!. Bucarest 1970, s. 303. TRUDY VII Miezdnarodnogo Kongressa Ant,ropologiceskich ·i Etnograficeskich Nauk. Moskva 3-10 avgusta 1964. T. 8, sekcija 16-religioznyje verovanija i mifołogija pod red. L A. Kryveleva, 1970, s. 538; T. 10, sek!cija "Zapadnaja Azija", 1970, s. 563. VARANGIAN Problems. Report on the first international symposium on the theme "The Eastern Connections of the Nordic Peoples in the Viking Period and Early Middle Ages". Moesgaad-University of Aarhus 7th-11th October 1961l. ScandoSlavica. Supplem. L Copenhagen 1970, s. 216. ETNOGRAFIA SŁOWIAŃSKA BAKARDZIEV GEORGI: Businska keramika. Sofija b.r., s. 156. ELATOV V. L: Melodiceskie osnovy belorusskoj narodnoj muzyki. Minsk 1970, s. 140. GOSPODARSKA in druzbena zgodovina Slovencev. Zgodovina agrarnih panog. I zvezek - Agrarno gospodarstvo. Ljubljana 1970, s. XVilI+650. GRINBLAT M. J.: Belorusy. Ocerki proischozdenija i etniceskoj istorii. Minsk 196B. s. 285. HERRMANN JOACHIM: Siedlung, Wirtschaft und Gesellschaftliche Verhaltnisse del' Slawischen Stamme zwischen Oder/Neisse und Elbe. Studien auf del' Grundlage archaologischen Materials. Berlin 1968, s. 374. HRBKOVA RCJZENA: Litovelska HrnCina. Littauer Topferwaren. Prace Odboru Spolecenskych Ved Vlastivedneho "Ostavu v Olomouci t. 26, Olomouc 1970, s. Li, iI. 24. HRVATSKE narodne pjesme kajkavske. Uredio i komentirao Vinko Zganec. Zagreb 1950, s, 553 XL. IZ ISTORlI russkoj narodnoj poezii. Russkij Folklor t. 12. Leningrad 1971, s. 32:3. KAŃOvA MAGDALENA, BENZA MOJMIR: Ludove kozuchy. Martin 1970, s. 215. ił. 119. KLEMENTIS EUGEN: "Ocast Matice Slovenskej na narodopisnom a folkloristickom vyskume Slovenska. Martin 1970, s. 94. �Varia 381 KL YMASZ ROBERT B.: An Introduction to the Ukrainian-canadian immigrant Folksong cycle. Ottawa 1970, s. 106. KYMASZ ROBERT B.: The Ukrainian Winter Folksongcycle in Canada. Ottawa 1970, s. 156. KOLESSA F. M.: Folklorystycni praci. Kyiv 1970, s. 412. LANDSFELD HERMAN: Habanske pamatky. Straznice 1970, s. 72. LICKE SALE. Izbor i redakcija Stjepan Mazar. Bjelovar 1967, s. 191. LIDOV A malba na S'kle XVI-XIX 'Stoleti. Katalog vy",tavy v Etnografickem -ostavil Moravskeho Musea v Brne. Brno 1970, s. 23, i!. 31. LIDOV A tradice. Pratel(~ k 85. Narozeninam Akademika Jiriho Honłka. Uspohidili Jaromir Jech a Olga Skalnikova. Praha 1971, s. 250. LOVRIC IVAN: Biljeske o putu po Dalmaciji opata Alberta Fortisa i zivot Stanislava Socivice. Zagreb 1948, s. 229. NARYSY istorii ukrainskogo dekoratyvno-prykladnogo mistectva pod red. G. Blocha. Lviv 1969, s. 190. NASE pjesme. Drugo prosireno izdanje. Zagreb 1945, s. 59. OCERKI istorii russkoj etnografii, folkloristiki i antropologii t. 5. Trudy Instituta Etnografii im. N. N. Miklucho-Maklaja. Novaja serija t. 95. PJESME, plesovi i obicaji jugoslavenskih naroda na festivalu 9-13.IX.1951 u Opatiji. Zagreb b.r., s. 99. RUSSKIJE skazki v rannich zapisjach i publikacijach (XVI-XVIII veka). Leningrad 1971, s. 287. SABALENKA E. R.: Etnagraficnaja spadcyna Jakuba Kolasa. Minsk 1969, s. 129. SELO Trg kod Ozlja. Eksperimentalni primer utvrdivanja spomenickih vrednosti seoskih naselja. Beograd 1969, s. 164. STASTNY JAROSLAV: Tradicni zemedelstvi na Valassku. Acta Univei·sitatis Carolinae Philosophica et Historica Monographia t. 35, Praha 1971, s. 197. SVJATA ta obrjady radianskoi Ukrainy. Kyiv 1971, s. 269. TANCJUVALNI pisni. Kyiv 1970, s. 801. ETNOGRAFIA POZASŁOWIAŃSKA EUROPA ANOCHIN G. I.: Obscinnyje tradiCii norvezskogo krestjanstva. Moskva 1971, s. 204. BUTKEVICIUS I.: Lietuvos Valstieciu gyvenvietes ir sodybos. (Poselki i usad'by litovskih krestjan). Vilnius 1971, s. 246. CHAZANOV A. M.: Ocerki vojennogo dela Sarmatov. Moskva 1971, s. 169. CIBIROV L. A.: Osetin'skoje narodnojeziliSce. Cchinvali 1970, s. 219. CRESSWELL ROBERT: Une communaute rurale de l'Irlande. Travaux et Memoires de l'Institut d'Ethnologie t. 74, Paris 1969, s. 57!. DAS DEUTSCHE Volksliedarchiv. Freiburg 1970, s. 10. DOMANOVSZKY GYÓRGY: Ungarische Bauerntopferei. Ungarische Volkskunst t. 1, Budapest 1968, s. 73, tab!. 32. EK SVEN B.: Noden i Lund. En Etnologisk Stadsstudie. Engl. Summary. Skrifter fran Folklivsarkivet i Lund t. 11, Lund 1971, s. 237. KABUZAN V. M.: Izmenenija v razmescenii naselenija Rossii v XVIII-pervoj polovine XIX v. (Po materialam revizij). Moskva 1971, s. 188. KRASNOVSKAJA N. A.: Friuly (lstoriko-etnograficeskie ocerki). Moskva 1971, s. 185. �383 Varia LIETUVININKAI. Zapadnyje litovcy v XIX v. Na litovskom jazyke. Vilniu~ 1970, s. 453. LUKJANCENKO T. V.: Materialnaja kultur,a saamov (loparej) Kolskogo polyostrova v konce XIX-XX v. Moskva 1971, s. 165. OAKES ALMA and HAMILTON HILL MARGOT: Rural Costume. Irts Origin and Development in Western Europe and the British Isles. London-New York 1970, s. 248. cjPIK ELINA: Vadjalastest ja isuritest XVIII saj. lopuI. (O vodi i izore v konce XVIII v. Etnograficeskije i lingvisticeskije materialy. V opisani i peterburgskoj gubernii F. Tumanskogo.) Tallinn 1970, s. 206. PETERSON ALEKSEJ: Eesti NSV Riiklik Etnograafiamuuseum Tallinn 1970, s. 15;:SAVELEV A E. A.: Perm vycegodskaja. K voprosu o proischozdenii naroda Korni.. Moskva 1971, s. 221. AZJA ANTROPOVA V. V.: Kultura i byt Korjakov. Leningrad 1971, s. 215. Byt i iskusstvo russkogo naselenija vostocnoj Sibiri Cast 1 Priangarie, Novosibirsk 1971, s. 197, tab!. 30. EREMEEV D. E.: Etnogenez turok (proischozdenie i osnovnyje etapy etniceskojistorii). Moskva 1971, s. 270. GANKOVSKY YU. V.: The Peoples of Pakistan. An Ethnic History Moscow 1971, s. 246. GOUDRIAAN T., HOOYKAAS C.: Stuti and Stava (Bauddha, Śaiva and Vaisnava) of Balinese Brahman priests. Verhandelingen del' Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, Afd. Letterkunde. Nieuwe Reeks t. 76. Amsterdam 1971, s. 608. HARTWIG WERNER: Wirtschaft und Gesellschaftsstruktur del' Naga in del' zwei-· ten Half te des 19. und zu Beginn des 20. Jahrhunderts. Veroffentlichungen des Museums fUr Volkerkunde zu Lei'pzig t. 20, Berlin 1970, is. 274. IKEDA HIROKO: A Type and Motif Index of Japanese Folk-Literature. FF Communications no. 209, Helsinki 1971, s. 375. KUDRIAVCEV M. K.: Obscina i kasta v Hindustane. (Iz zizni indijskoj derevni) .. Moskva 1971, s. 281. LEVIN M. G.: Etniceskaja antropologija Japonii. Moskwa 1971, s. 2:3.1. Tradicionalnaja kultura narodov Perednej i Srednej Azii. Sbornik Muzeja AntrOlPOlogii i Etnografii t. 26, Leningrad 1970, s. 383. AFRYKA FORMAN 1967, s. WERNER, BRENT JES BURCHARD: Alte afrikanis~he Plastik. Leipzig 178. HILL POLLY: The Occupations of Migrants in Ghana. Anthropological Papers Museum of Anthropology, University of Michigan t. 42, Ann Arbor 1970, s. 76. SCHINKEL HANS-GEORG: Haltung, Zucht und Pflege des Viehs bei den Nomaden Ost- und Nordostafrikas. Ein Beitrag zur traditionellen 6konomie del' Wanderhirten in semiariden Gebieten. Veroffentli'Chungen des Museums tli.r Volkerkunde' zu Leipzig t. 21, Berlin 1970, s. 302. AMERYKA BURLAND COTTlE: Mythologie del' Indianer Nordamerikas. DRAGER LOTHAR : Indianer del' Prarie. Leipzig 1968, s. 46. Wiesbaden 197~, s. 141.. �Varia 383 FE.lES CLAIRE: People of the Noatak. New York 1966, s. 368. GRANBERG WILBUR .J.: People of the Maguey. The Otomi Indians of Mexico. New York 1970, s. 160. GUYOT MIREILLE: Les Mythes chez les Selk'nam et les Yamana de la Terre de Feu. Travaux et Memoires de l'Institut d'Ethnologie t. 75, Paris 1968, s. 220. KINŻALOV R. V.: Kultura drevnich Majja Leningrad 1971, s. 362. KOCH CONRAD: La Colonia Tovar. Geschichte und Kultur einer alemannischen Siedlung in Venezuela. Basler Beitrage zur Ethnologie t. 5, Basel 1969, s. 336. KRAMER FRITZ W.: Literature among the Cuna Indians. Etnologiska Studier t. 30, GCiteborg }970, s. 166. ROBE STANLEY L.: Mexican Tales and Legends from Los Altos. Introduction, Classification, and Notes. Folklore Studies t. 20, Berkeley 1970, s. 578. SWANTON JOHN R: The Indian Tribes of North America. Washington 1968, s. 726 SWEDLUND ALAN C.: The Genetic Structure of an Historical Population: A Study of Marriage and Fertility in Old Deerfield, Massachusetts. Research Reports t. 7, Amherst 1971, s. 78. AUSTRALIA I OCEANIA BUCK PETER H.: Les Migrations des Polynesiens. Les Vikings du solei! Levant. Paris 1952, s. 294.· MOUNTFORD CHARLES P.: Hommes bruns et sable rouge. Mythes et Rites des Aborigines d'Australie Centrale. Paris 1953, s. 207. RAPPAPORT ROY A.: Pigs for the Ancestors. Ritualin the Ecology of a New Guinea People. New Haven 1970, s. 311. WATTERS R. F.: Koro. Economic development and Social Change in Fiji. Oxford 1969. s. 305. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/38ffbcdc9d8394bfdab08c96a00c13ac.pdf bd009a303c7a220cc0b3b84e29bbec58 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1311 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1211 Title A name given to the resource Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism / LUD 1972 t.56 Description An account of the resource LUD 1972 t.56, s.279-336 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text III. R E c E N z J E Lud, t. 56, 1972 Ziemie Zachodnie w polskiej literaturze socjologicznej. Wybór tekstów. Wybór, opracowanie i wstęp Andrzej Kwilecki. Poznań 1970. Instytut Zachodni, seria: Ziemie Zachodnie Studia i Materiały nr 13, ss. 468. Ziemie Zachodnie. z uwagi na całokształt zjawisk procesów społeczno-kulturowych jakie zaszły na tym terenie w okresie dwudziestu pięciu lat od zakończenia działań wojennych. stanowią obszar wyjątkowy w skali światowej. Wyjątkowość tych zjawisk ma swoje źródło w ogromnych przesunięciach ludnościowych, w całkowitej niemal wymianie ludności, polegającej na odpływie ludności pochodzenia niemieckiego i napływie Polaków. Implikowały one potrzebę poznania i przebadania tych proces()w ze względów poznawczych i praktycznych. Stanowiły one swoiste ..laboratorium społeczne" dla socjologów i etnografów. Badania te kontynuowano w różnych okresach czasu \V zakresie obu dyscyplin, stosując zróżnicowane ujęcia i zakresy przedmiotu badań. Wyniki prac badawczych socjologicznych i etnograficznych, prowadzonych na tym terenie zazębiają się w sposób swoisty, rozpatrują bowiem tę samą rzeczywistość z dwóch różn.vch stanowisk, od strony zagadnień społecznych i kulturowych. Z lego leż powodu p<Jznanie niektórych specyficznych aspektów wyników badań socjologicznych nad społeczną problematyką Ziem Zachodnich jest istotne dla badań nad współczesnymi pl"Zeobrażeniami kulturowymi wsi na Ziemiach Zachodnich. bowiem badania etnograficzne nad tą problematyką muszą łączyć się w pewnym punkcie z badaniami socjologicznymi. Próbą podsumowania dorobku badań socjologicznych nad Ziemiami Zachodnimi jest opracowanie A. Kwileckiego zawierające wybór 31 tekstów z polskiej literatury socjologicznej. Publikacja ta stanowi dokumentację rozwoju badań socjologicznych na Ziemiach Zachodnich, ukazuje rozwój problematyki badawczej i metod. Kilka pozycji w niej zamieszczonych dotyczy bezpośrednio pToblematyki z pogranicza socjologii i etnografii. Próba pl'ześledzenia zagadnień zawartych w poszczególnych tekstach. zestawionych według pewnych grup problemO\~Tych przez A. Kwileckiego, wykazuje, że dostarczają one wiele cennego materiału dla badań etnograficznych. Znaczenie tego materiału polega z jednej strony na tym, że wprowadza on wszechstronnie \V specyfikę procesów społeczno-kulturowych na tym terenie, a z drugiej ukazuje, iż w badaniach nad współczesnymi przeobrażeniami udział każdej z dyscyplin i ich łączność jest nieodzowną. W omówieniu lej publikacji warto nieco więcej uwagi zwrócić na wstęp A. Kwileckiego, w którym autor porusza szereg istotnych zagadnień, stanowiąc~rch niejako uzupełnienie i komentarz ukazujący w szerokim aspekcie całokształtu dorobku polskiej socjologii znaczenie badań nad Ziemiami Zachodnimi. Autor omawia w nim rozwój problematyki badawczej. a nadto przedstawia metody, jakimi \V tych badaniach posługiwano się, wskazując na ich wszechstronne znaczenie praktyczne. W dalszej części przedstawione zostały poszczególne ośrodki badawcze, ich wkŁad i dorobek w zakresie prac badawczych, prowadzonych na Ziemiach Zachodnich. �280 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Osobnym zagadnieniem, poruszonym przez A. Kwileckiego, to problem wkładu wyników badań nad tymi terenami do ogólnej teorii socjologicznej, a po części i etnograficznej. Autor podkreśla, że z wielości badań empirycznych, jakie prowadzone były w różnych okresach czasu, w różny{;h aspektach nad szerokim wachlarzem zagadnień, wyciągnąć można kilka wniosków mających istotne znaczenie teoretyczne. Zaliczyć do nich można m. in. wyniki badań nad przebiegiem akcji osiedleńczej, mającej duże znaczenie dla teorii migracji i osadnictwa. Istotnego znaczenia dla teorii integracji społecznej miały wyniki dalszych badań nad zagadnieniem tworzenia się nowych społeczności lokalnych i regionalnych na miejscu początkowej "próżni społecznej". Badania zjawisk zderzenia kultur na Ziemiach Zachodnich i ich konsekwencje wniosły nowe, o dużym znaczeniu poznawczym, elementy teorii kultury. Pewne wnioski o znaczeniu praktycznym i społeczno-politycznym dotyczą socjologicznych aspektów historycznego procesu kształtowania się polskiego terytorium narodowego. Teksty zawarte w poszczególnych rozdziałach omawiają kolejno podstawowe zagadnienia specyficzne dla ty,ch terenów, takie jak: kwestię socjotechniki osadnictwa oraz polityki integracyjnej w pierwszym okresie, spoleczną rolę nauczydela i szkoły, problematykę ludności rodzimej, charakterystykę wybranych gmp ludności napływowej i przebieg procesów tworzenia się nowego, jednolitego społeczeństwa. Nadto niektóre podejmują problematykę społeczności lokalnych i regionalnych oraz "młodej" struktury demograficznej Ziem Zachodnich. Istotnym elementem tego tomu są wprowadzenia pióra A. Kwileckiego do poszczególnych rozdziałów, koncentrujących się wokół problemów dotyczących wspólnej tematyki. Oprócz wprowadzeń, zamieszczone zostały krótkie notki, odnoszące się do poszczególnych tekstów, w których oprócz informacji o źródle skąd pochodzi dany tekst, autor charakteryzuje i określa miejsce, jakie dane opracowanie zajmuje w szerszym kontekście badań socjologicznych. Rozwój problematyki badawczej przechodził kilka etapów, będących odpowiednikiem pewnych okresów przemian społecznych. W pierwszym etapie przedmiotem zainteresowania socjołogów były zagadnienia ruchów migracyjnych i kształtowania się stosunków między poszczególnymi grupami ludnościowymi. Szczególne miejsce w ówczesnych badaniach zajmował problem ludności rodzimej. Badania etnograficzne w tym czasie koncentl'Owały się wokól dokumentacji zachowanych reliktów polskości oraz uchwycenia i zarejestrowania niektórych tradycyjnych elementów kultury materialnej ludności osadniczej, W pierwszej części A. Kwilecki zawarł teksty odnoszące się do najwcześniejszego okresu w pracach naukowych dotyczących Ziem Zachodnich, które podejmowane były przez Radę Naukową dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Problematyka podejmowana przez Radę związana jest z zagadnieniami społecznej organizacji osadnictwa i prawidłowej polityki osiedleńczej. Wysunięto wówczas szereg projektów i propozycji, a wprowadzeniem do dyskusji i motorem dalszych poczynań była rozprawa R. Buławskiego (zawarta w omawianym tomie) nad niektórymi problemami polityki osadniczej. Zamieszczone w tej części teksty dotyczą teoretycznych zagadnień oraz techniczno-organizacyjnego sposobu zasiedlania Ziem Zachodnich (R. Bulawski, M. Orlicz, K. Dobrowolski, P. Rybicki), a także problemu kształtowania się nowego społeczeństwa (T. Kłapkowski, P. Rybicki, K. Dobrowolski, R. Buławski, S. Golachowski) oraz życia kulturalnego (R. Lutman). W drugiej części poświęconej społecznej roli szkoły i nauczyciela na Ziemiach Zachodnich znalazły się teksty odnoszące się do zagadnień okresu pionierskiego (R. Wroczyński, A. Kwilecki), niektórych aspektów udziału nauczyciela w życiu �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 281 społeczno-kulturalnym oraz funkcji pełnionych przez nauczycieli w nowych społecznościach (J. Szczepański i J. Woskowski) oraz regionalizacji w pracy wychowawczej (Z. Dulczewski). Już od pierwszych powojennych lat w centrum zainteresowań znalazły się zagadnienia związane z ludnością rodzimą. Szczególnie silnie badania te rozwinęły się na Śląsku Opolskim. Tematem ich były sprawy etniczne Śląska Opolskiego, akcja osadnicza, problemy współżycia ludności autochtonicznej i napływowej, a nadto zagadnienia świadomości narodowej ludności rodzimej i ewolucja przeobrażeń w życiu społecznym tej grupy. Z tego też powodu słusznie A. Kwilecki w swym wyborze wynikom tych badań poświęcił osobną część. Pozycje w niej uwzględnione dotyczą uwarunkowań i przeobrażeń w życiu i świadomości narodowej ludności autochtonicznej (S. Ossowski, S. Nowakowski) oraz rozwoju procesu integracji tej ludności i osadników (K. Zygulski i J. Chałasiński). W całym okresie badań naukowych na Ziemiach Zachodnich w centrum zainteresowań znajdowaŁy się kwestie ludności osiedleńczej. Do problematyki tej nawiązują wszelkie niemal publikacje oparte na badaniach terenowy'ch. Wiąże się to z faktem, że ludność ta stanowiła dominującą grupę mieszkańców Ziem Zachodnich i dostarczyła jednocześnie, dzięki swym etnograficznym i społecznym zróżnicowaniom, caŁego wachlarza interesujących i ważnych zagadnień, których przebadanie umożliwiło szersze spojrzenie na całokształt przebiegu procesów społecznych. Wszystkie kategorie osiedleńcze, a nawet prawie wszystkie grupy etnograficzne doczekały się szerszych publikacji. A. Kwilecki z całego bogactwa istniejącej literatury uwzględnił fragmenty prac odnoszących się do podstawowych zagadnień socjologicznych: Wielkopolan (Z. Dukzewski i A. Kwilecki), repatriantów z ZSRR (S. Nowakowski i K. Zygulski) i reemigrantów z Francji (W. Markiewicz). W dalszym etapie badań socjologicznych na Ziemiach Zachodnich na czoło wysunęły się zagadnienia określane jako tworzenie się nowego społeczeństwa. W skład problematyki badawczej tego procesu weszły zagadnienia adaptacji grup ludności napływowej do nowego środowiska geograficznego, gospodarczego i społecznego oraz kulturalnego oraz procesy stabilizacji przestrzennej i społecznej. Najwięcej jednak uwagi poświęcono zagadnieniom integracji społecznej i tworzeniu się jednolitego społeczeństwa. Prowadzono także badania 'nad inną formą integracji, jaką jest integracja przestrzeni społecznej, scalania się Ziem Zachodnich w świadomości ich mieszkańców. Najnowsze badania, których nasilenie przypada na okres ostatni, to badania nad swoistymi cechami nowego społeczeństwa. W tej <:zęści wyboru tekstów poświęconych zagadnieniom tworzenia się nowego społeczeństwa znalazły się opracowania dotyczące problemów demograficzno-socjologicznych konsekwencji osadnictwa w mieście (L Turnau), integracji i formowania się społeczności lokalnych małych miast (Z. Pióro i B. Rząd-Górnicki oraz S. Nowakowski). Sprawom integracji kulturowej wsi poświęcony jest artykuł J. Burszty, w którym omówione zostały zagadnienia związane z mechanizmem zderzenia kultur i tworzeniem się jednolitych kulturowo społeczności wiejskich. Tekst pióra Z. Dulczewskiego dotyczy problemu powstawania nowych społeczności regionalnych na Ziemiach Zachodnich. W dalszej części zawarto rozprawy zajmujące się problematyką Ziem Zachodnich w sposób całościowy, dotyczące roli polityki państwa i partii w procesie integracji społecznej (W. Markiewicz), uwarunkowań i przebiegów procesów społecznych na Ziemiach Za·chodnich na tle całego kraju (P. Rybicki), wpływu młodej struktury wieku mieszkańców tych terenów na ich dalszy rozwój demograficzny i społeczny (J. Ziółkowski) oraz stosunku i postaw młodego pokolenia �282 Recenzje, przegrqay wyaawnictw czasopism mieszkańców Ziem Odzyskanych wobec nowych ojczyzn lokalnych i regionalnych (Z. Dulczewski). Znaczenie tego wyboru i jego wartość ,polega glównie na szerokim i wszechstronnym ukazaniu całokształtu dorobku socjologii Ziem Zachodnich. W zakończeniu należy podkreślić, że istniejąca literatura etnograficzna dotycząca Ziem Zachodnich winna także doczekać się opracowania, które stanowiloby podsumowanie caloksztaltu badań, W ten s.posób udokumentowane zo.stałyby w pełni przeobrażenia społeczno-kulturowe na Ziemiach Zachodnich w ostatnim dwudziestopięcioleciu. Andrzej Między dawnymi a nowymi skiego i J. Krzyżanowskiego. laty ... Studia folklorystyczne. Wroclaw-Warszawa-Kraków Brencz Pod redakcją R. Gór1970, ss. :350. Książka stanowi konsekwentną kontynuację programu zaproponowanego prze/o wydawców w przedmowie do POlPrzedniego tomu Studiów folklorystycznych pt. W świecie pieśni i bajki. Jako publikacja pretendująca do roli forum, które integrować ma wysilki i osiągnięcia badawcze różnych ośrodków naukowych, skupia prace folklorystów ze środowisk warszawskich i pozawarszawskich, m. in. z Krakowa. Poznania, Wrocławia, Opola. Siedemnaście artykułów składających się na calość zbioru reprezentuje różny ty:p maiteriału i rozleglą tematykę. Koncentruje się ona w dwu działach: pierwszy zawiera studia i lprzyczynki do historii folkloru i badaii nad nim, drugi skupia 'prace poświęcone folklorowi wspólczesnemu, oparte w ogólnej mierze na materiałach terenowych z ostatnich lat.. W'idoczne w zestawieniu z tomem ,poprzednim poszerzenie problematyki o złożone zagadnienia polskiego folkloru w.s.pól'czesnego przyjąć należy ze .s7Jczególnym uznaniem. SIedzenie jego przemian i funkcji w określonej rzeczywistości kulturowej, rzetelna i wielostronna dokumentacja są bowiem ,niezbędne dla syntezy pol'Skiej kuJitury ludowej. Dział pierwszy, zatytułowany Do dZiejÓW folklO1'u i folklorystyki, zawiera a prac o różnym profilu. Próby teoretycznego ujęcia problemu i sprecyzowane konstatacje syntetyczne przynoszą trzy studia: J. Krzyżanowskiego Przysłowie i bajka w folkloj'ze polskim, S. Grzeszczuka Kariera Albertusa oraz T. Brzozowskiej Berwi1iski jako folklorysta. Pierwsze z nich podejmuje problem związków genetycznych przysłowia z bajką. Przedmiotem artykułu jest grupa przysłów o rodowodzie literackim. wywodzących się z tekstów bajkowych. Autor analizuje stosunek tych przysłów do źródeł, uwarunkowany charakterem źródła i jego recepcją, odnajduje wzajemne' pokrewieństwa formalne i tematyczne, by dojść tą drogą do ,potwierdzenia literackiego charakteru pn~ysłowia. W studium Grzesz;czuka przedstawiona zoslała biografia literacka AIbertusa, bohatera pierwsze.go a zarazem najbardziej reprezentatywnego utworu sowizdrzalskiego nurtu nteratury staropolskiej, Wypl'awy plebańskiej. Autor ukazuje dzieje narosłej wokół tego utworu i jego czołowej postaci dlugiej i żywotnej -tradycji literackiej, a także daje wnikliwą ocenę roli i miejsca tej tradycji w naszej literaturze. Warto tu zaznaczyć, że rozprawa ta konlynuuje pl'Oblematykę 'poruszaną już przez tegoż autora w poprzednim tomie Studiów w artykule Nobilitacja antybohatel'a. Trzecia wreszcie z wymienionych wyżej prac ma na celu weryfikację dotychczasowy!ch ocen dorobku folk!lorystyczDzego Berwińskiego. ukazanie jego rzeczy:wis,tych zasług i znaczenia dla ,polskiej folklorystyki. Na drodze precyzyjnej analizy prac tego badacza, głównie przełomowych dla dziejów badań �Recenzje, pr;.:eglq.dy wyclalvn.icfw i. czasopism 283 nad folklorem Studiów a literaturze ludowej, dokumenituje Brzozowska tezę, że zasadnicza wartość pracy Berwińskiego polega nie na teoretyczny>ch uogólnieniach, lecz na nowatorskich propozycjach badawC"<:ych i postulatach metodologicznych. Pozostałe prace z tego działu mają przeważnie charakter materiałowy; charakteryzują bądź prezentują źródła o wartości historycznej. J. Pośpiech omawia w swym artykule materiały folklorystyczne zawarte w prasie śląskiej z lat 1845-186:3, wokół której koncentrowały się pierwsze zainteresowania i prace w tym kierunku na Śląsku. B. Zakrzewski zajmuje się Bandtkiem jako zbieraczem pieśni, dopełniając tym samym portret naukowy tego badacza i stawiając hipotezę dotyczącą autorstwa anonimowego zbioru krakowiaków. Praca A. Skrukwy rzuca ciekawe światło na recepcję pierwszych polskich zbiorów pieśni ludowych i aspekt społeczny dyskusji nad nimi. Wreszcie dwa artykuły w tej grupie poświęcone są niepublikowanym lub świeżo wydanym materiałom archiwalnym. W pierwszym. pióra R. Wojciechowskiego, publikuje i omawia autor dwa dokumen ty: l'Odzaj kwestionariusza przYl'Odniczo-Iudoznawczego z 11105 r., przygotowany przez T. Czackiego. oraz anonimowy Opis Puszczy Zielonej... prawdopodobnie z pierwszego trzydziestolecia XIX wieku. Przynoszą one cenne przyczynki do historii folIdorystyki we wczesnym okresie jej rozwoju. Drugi, napisany przez J. Gołosa, jest komunikatem o odkrytym przez autora i już wydanym przez Polskie Wydawnictwo Muzyczne rękopisie sprzed 1680 L. stanowiącym źródło do historii pieśni polskiej w XVII wieku. Dział drugi - O folklorze wspólczesnym - objętościowo większy od pierwszego, obejmuje 9 prac, będących w więrl:szości wyn'i'kiem be~pośredniego lub pośredniego kontaktu 7. terenem. Prezentują one nowy materiał folklory'styczny, zebrany w różnych regionach Polski, niektóre przedstaw'iają propozycje warsztartowe, terminologiczne j melodologiczne, a także przynoszą syntetyczne ujęcia wybranych zagadnień. Wpl'awdzie pewne zawarte w nich uogólnienia wydają się dyskusyjne i mają charakter roboczy, z czego zdają sobie sprawę i autorzy, i redakcja, ale jest to chyba nieodłącznym atrybutem wszelkich badań nad współczesnymi procesami przemian kulturowych, prowadzonych z natury rzeczy bez możliwości korygowania ich wniosków przez właściwą perspektywę historyczną. Szczególnie cenne wydaj2 się tu wyraźne wyeksponowanie postulatu środowiskowego i kompleksowego badania folkloru, funkcjonującego w określonej rzeczywistości kulturowej. Uwidacznia się to głównie w rozprawach teoretyczno-metodologicznych B. Linette'a (Problematyka .folkloru wspólczesnego na tle 1'Zeczywistości kulturowej Ziemi Lubuskiej) i D. Simonides (Mechanizm życia opowiadań ludowych <<na iPrzy'kladzie Śląska»). Autor pierwszej ,podejmuje próbę syntezy współczesnego folkloru Ziemi Lubuskiej \V oparciu o reprezentatywny materiał terenowy. Wychodząc od sprecyzowania własnej koncepcji folkloru współczesnego, który rozgranicza od f-olkloru tradycyjnego na zasadzie kryterium funkcjonalistycznego, rozważa egzystujące obecnie i żywotne formy folkloru wsi lubuskiej. Praca jest prezentacją stanowiska etnograficzno-socjologicznego w badaniach nad folklorem współczesnym. Przedmiotem rozprawy D. Simonides jest <J.naliza kierunku przeobrażeń formalnych i tematycznych współczesnych śląskich opowieści ludowych, funkcji, jakie pełnią w konkretnym środowisku społecznym, oraz ich społecznej transmisji. Te nowe dla polskiej a także europejskiej folklorystyki zagadnienia były punktem wyjścia dla ID-letnich, wielopłaszczyznowych badań terenowych i pozwoliły autorce na wysnucie interesujących wniosków dotyczących repertuaru współczesnych opowiadań ludowych na Śląsku, a także motorów i praw rządzących jego przemianami. Praca J. Sadownika O problematyce tekstologicznej tradycyjnych pieśni ludo- �284 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism prezentuje model archiwum tekstów pieśni ludowych oraz koncepcję ich katalogowania. Wysunięte tu propozycje warsztatowe i edytorskie zasługują na uwagę, tym bardziej że zagadnienia systematywwania i klasyfikacji pieśni ciągle jeszcze czekają na pełne i operatywne rozwiązanie naukowe. Pod innym kątem problematyką pieśni zajmuje się A. Mioduchowska. Celem jej artykułu jest wyznaczenie w nich treści społecznych, przy czym bierze pod uwagę zarówno pieśni poświęcone problematyce społecznej .w całości, jak i te, które zawierają tylko jej elementy. Współczesnemu repertuarowi pieśniowemu poświęcone są prace H. Kapełuś i E. Jaworskiej, omawiające materiały nadesłane na konkurs zorganizowany na łamach "Nowej Wsi" w latach 1968-1969 przez Zarząd Główny Związku Młodzieży Wiejskiej przy współudziale naukowców. Wobec ogromnej żywotności tradycji pieśniowej w środowisku wiejskim i do niego ciążącym, potwierdzonej plonem konkursu (4 tys. wariantów tekstowych), aktualna staje się konieczność opracowania zasobu polskich pieśni popularnych. Oba artykuły dostarczają informacji umożliwiających orientację w tym materiale. Dla badań na pograniczu folkloru i literatury przydatna może być publikacja J. Dunina, w której autor dokonuje przeglądu wybranych zagranicznych wydawnictw popularnych pod kątem ich analogii i wpływów na polskie. Dział ten zamykają dwie prace, które stanowią ciekawe przyczynki folklorystyczne: D. Czubala pisze o ludowej bajce garncarzy polskich, A. Kisielewska ukazuje postać współcześnie działającego płanetnika z Przysietnicy w Rzeszowskiem. Już ten pobieżny przegląd zawartości książki, której za tytuł posłużyła parafraza Mkkiewiczowskiegocytatu, wydaje się dostat~nie podkreślać jej wartość i przydatność. Pozostaje z zainteresowaniem oczekiwać następnego tomu Studiów folklorystycznych, do którego materiały są już zebrane. wych Elżbieta Prace i materiały w powiecie z badań Tarnobrzeskim. etnograficznych Ośrodka Millerowa Mokrzyszowsko-Grębowskiego Muzeum Okręgowe w Rzeszowie, Rzeszów 1968, ss. 250. Jednym z niedostatków współczesnej humanistyki jest brak szeroko pojętej informacji naukowej. Rozwój wielu dyscyplin - w tym i etnografii - poszerzanie się problematyki badawczej i w konsekwencji wzrost publikacji naukowych uniemożliwia ogarnięcie całej narastającej w szybkim tempie literatury. Obok istniejących ośrodków naukowych wciąż powstają nowe, ogłaszające wyniki badań we własnych wydawnictwach. Jedyną powszechną dotychczas formę informacji naukowej stanowią recenzje nowych publikacji, zamieszczane w poczytnych czasopismach naukowych. Postulaty poszerzenia zakresu informacji i dostosowania jej do wymagań współczesności wciąż jeszcze nie są realizowane. Brak ten szczególnie dotkliwie odczuwają etnografowie, próbujący swoimi zainteresowaniami naukowymi objąć całokształt polskiej kultury ludowej. Na miano placówek naukowo-badawczych zasłużyło w chwili obecnej również wiele muzeów. Najczęściej jest to efekt pasji badawczej poszczególnych muzeologów, nie zaś decyzji administracyjnych, "unaukowiających" te instytucje. W pracach badawczych podejmowanych przez poszczególne regionalne placówki muzealne dominuje problematyka etnograficzna. Długą historię mają badania nad kulturą ludową �Recenzje, przeglądy wyda.wnie/w 285 i czasopi.sm Rzeszowszczyzny, prowadzone przez Dział Etnografi·czny Muzeum w Rzeszowie, pod kierunkiem ich inicjatora, doc. F. Kotuli. Pierwszy obóz naukowo-badawczy został zorganizowany przez tego zasłużonego dla poznania kultury ludowej południowo-wschodniej Małopolski etnografa jeszcze w 1954 r. Prowadzone rokrocznie w okresie letnim badania w różnych regionaeh województwa rzeszowskiego przyniosły bogaty plon w postaci materiałów terenowych, rysunków, fotografii, nagrań magnetofonowych, o czym informuje obszerny katalog I. Akcję badawczą skoncentrowano w pierwszym rzędzie we wsiach leżących w pobliżu ośrodków przemysłowych, gdzie rozpad tradycyjnej kultury ludowej następuje najszybciej. W trakcie pierwszych obozów badawczych obserwacją naukową objęto tereny dawnej Puszczy Sandomierskiej w widłach Wisły i Sanu, leżące w zasięgu oddziaływania tarnobrzeskiego zagłębia siarkowego i huty w Stalowej Woli. Celem akcji było zarejestrowanie i uchronienie przed zapomnieniem wszelkich, szeroko rozumianych przejawów kultury ludowej. Nad wyborem problematyki badawczej silnie zaważyła osobowość naukowa kierującego obozami doc. F. Kotuli, który do prac terenowych wciągał nie tylko etnografów pracujących na terenie województwa rzeszowskiego, ale również historyków, regionalistów i miłośników tradycji wiejskiej. Wpływ doe. F. Kotuli jest również widoczny w wydanym w 1968 r. pierwszym tomie Prac i materialów z badań etnograficznych, zapoczątkowującym nową serię wydawniczą Muzeum Okręgowego w Rzeszowie i za':,rierającym materiały z obozu zorganizowanego w 1962 roku. Zadania te, o czym wspomina zarówno doc. F. Kotula w "Przedmowie", jak i dr A. Zyga we "Wstępie", prowadzono na obszarze lasowiackim, w mikroregionie kulturowym, który pierwszy z wymienionych tu autorów nazwał Ośrodkiem Mokrzyszowsko-Grębowskim. W skład Ośrodka wchodzą wsie powiatu tarnobrzeskiego leżące w pobliżu Mokrzyszowa i Grębowa: Jeziórko, Jadachy, Stale, Budy Stalowskie, Cygany, Zupawa i Wydrza. Kultura ludowa Lasowiaków - bo tak przyjęto jeszcze w II .połowie XIX wieku nazywać ludność zamieszkującą tereny dawnej Puszczy Sandomierskiej w widłach Wisły i Sanu - rozwijająca się w warunkach osadnictwa puszczańskiego, wcześnie zwróciła uwagę badaczy. Już w II połowic XIX wieku o tych terenach pisali tacy znani etnografowie, jak W. Pol, Sz. Matusiak, K. Matyas czy Z. Wierzchowski. O stanie badań nad kulturą ludową Lasowiaków, a w szczególności wsi mikroregionu mokrzyszowsko-grębowskiego, pisze wnikliwie we wspomnianym już "Wstępie" A. Zyga, ukazując na tle dorobku XIX wieku i I polowy XX wieku wklad badań prowadzonych pod kierunkiem doc. F. Kotuli w naukowe poznanie tej części województwa rzeszowskiego. Prezentowany w omawianym tomie Prac i materialów z badań etnograficznych zestaw opracowań naukowych nie wyczerpuje całokształtu zjawisk kultury ludowej. Z problematyką społeczną wiąże się tylko jeden, wszechstronnie udokumentowany artykul S. Darłakowej Zwyczaje i obrzędy doroczne oraz rodzinne w powiecie tarnobrzeskim. Więcej miejsca poświęcono kulturze duchowej w artykułach J. B. Ożoga, Literatura ludowa okolic Tarnobrzega, B. Linette, Folklor muzyczny w Ośrodku Mokrzyszowsko-Grębowskim, S. Raka, Nieco magii w lecznictwie ludowym. Z zakresu zdobnictwa ludowego bogaty materiał zebrała w artykule Strój ludowy w Ośrodku Mokrzyszowsko-Grębowskim T. Szetela, a problematykę przeobrażeń kultury ludowej podjął S. Lew w opracowaniu Budownictwo wiejskie na pólnocnym skraju Puszczy Sandomierskiej. Osobną uwagę należy poświęcić wartościowemu artykułowi Krótki rys histol'yczny pól nocnej części Puszczy Sandomierskiej, napisanemu przez znanego regionalistę i historyka tarnobrzeskiego, Józefa Rawskiego, który - wykorzystując I Zob. E. Szarek-Waszkowska, 1970, ss. 124 I mapa. + Archiwum do dziejów kultury ludowej. Katalog, Rzeszów �286 Recen.zje, przeglq.dy tV.'Idawnictw j czasopisnl wszelkie dostępne źródła rękopiśmienne oraz drukowane - opracował rzetelne studium o kształtowaniu się osadnictwa i gospodarki w północnej części Puszczy Sandomierskiej. Z artykułem J. Rawskiego wyraźnie koresponduje reportaż etnograficzny F. Kotuli, Wczoraj między Mokrzyszowem a Lęgiem w tradycji ludowej, w którym autor barwnie rekonstruuje obraz pierwotnych form gospodarki, takich Jak zbieractwo czy rybołówstwo, uprawianych w przeszłości na obszarze Puszczy Sandomierskiej. Prace i materiały z badań etnograficznych Ośrodka Mokrzyszowsko-Grębowskiego, mimo zróżnicowanego poziomu poszczególnych artykułów, mogą w przyszłości stanowić wartościowy materiał do syntetycznego opracowania tradycyjnej kultury ludowej Polski. Wartość tomu podnosi staranna redakcja oraz dolączona bibliografia prac etnograficznych dotyczących powiatu tarnobrzeskiego. Krzysztof Jacek Olędzki, Kultura 1971, s. 242, ił. 105. artystyczna ludności kurpiowskiej. Ossolineum, Ruszel Wrocław Książka Jacka Olędzkiego ukazuje wyniki wieloletnich badań autora nad twórczością artystyczną Kurpiów. Praca składa się z trzech głównych części: w pierwszej omówiona została osobowość artysty ludowego na tle specyficznych cech regionalnych Kurpiów; w drugiej omówiono twórczość plastyczną Kurpiów, a w trzeciej części dokonano próby przedstawienia światopoglądu artystycznego lwórców ludowych. Między rozdziałami: pierwszym, drugim i trzecim au lor nie zachował równowagi ilościowej. I tak np. część pierwsza obejmuje 27 stron, część druga 126, a część trzecia 50 stron. Ponadto w poszczególnych rozdziałach autor wychodził często poza zakres tematyczny książki, np. w części pierwszej zostały przytoczone moim zdaniem zbytecznie - znane powszechnie poglądy na temat osobowości artystów ludowych i podstaw ich twórczości. W cz. drugiej Olędzki usiłując określić genezę rzeźby w drewnie (s. 73), sięga do epoki średniowiecza, ktora nie ma tu związku z grupą kurpiowską, ukształtowaną w późniejszym okresie historycznym. Również uwagi o genezie polskiej sztuki ludowej, zamieszczone we wstępie (s. 13), a będące powtórzeniem poglądów innych badaczy, nie są uzasadnione. Slwierdzenie Olędzkiego, w oparciu o rzekomo powszechnie przyjęty w literaturze przedmiolu pogląd, że "dzieJa sztuki (ludowej - przyp. E. O.) wyróżniają się od wytworów i procesów utylitarnych niepodleganiem zmianom postępowym ..." (s. 13) pozostaje w sprzeczności z dalej wyrażonym poglądem, a mianowicie: "Nie ulega dziś najmniejszej wątpliwości, że sztuka ludowa, analogicznie jak sztuka nurtu oficjalnego, podlega nie tylko zróżnicowaniu przestrzennemu, lecz również przeobrażeniom w czasie" (s. 15 i 16). Olędzki z dużą odwagą, ale często niestety zbyt pośpiesznie, próbuje wyjaśnić rozmaite zlożone zjawiska artystyczne występujące w twórczości ludowej Kurpiów. Autor własne poglądy nie zawsze dostatecznie udokumentował materiałem artystycznym i relacjami badanych informatorów. I tak np. mówiąc o artystach ludowych stwierdza, że: ,.W środowisku własnym nie awansowali oni nigdy do tej społecznej pozycji, aby wokół ich postaci kształtowała się swoista atmosfera celebracji �Recenzje, przeglądy wydawnictw i c,::((~opis'm 287 i namaszczenia. W rezultacie trudno jest mówić o kształtowaniu się u tych twórców wyraźniejszych przejawów uświadomionego posłannictwa, potrzeby niepowtarzalności, dążenia za wszelką cenę do własnej indywidualnej wypowiedzi artystycznej. Stąd też większość ich cechuje krańcowa otwartość, prawie bezgraniczna szczerość, brak bojaźni przed ujawnieniem w sposób bezpośredni własnej osobowości, dróg zdobywania umiejętności i pomysłów twórczych, aspiracji artystycznych itp." (s 11). Uwagi te pozostają w sprzeczności z dalszymi wywodami autora i cytowanymi pl'zez niego wypowiedziami informatorów (por. przypis 84), z których niedwuznacznie wynika, że np. rzeźbiarze ludowi znajdowali w środowisku wiejskim szacunek, a ich umiejętności budziły podziw, zachowywali oni pewność siebie, niekiedy przypisywali sobie cechy nadprzyrodzone. Zapewne w społeczności wiejskiej nie wszyscy artyści ludowi znajdowali się w sytuacji wyeksponowanej. Olędzki niesłusznie obniża wkład twórców ludowych do sztuki, kiedy twierdzi, że nie wykazywali oni tendencji do tworzenia form plastycznych niepowtarzalnych i indywidualnych oraz nie posiadali świadomości swego powołania artystycznego, co - według autora - jest wynikiem nieposiadania przez nich wysokiej pozycji w środowisku wiejskim. Ten brak "uświadomionego posłannictwa" - zdaniem autora spowodował bezgraniczną szczerość, ujawniając w ten sposób "osobowość artysty", która nie bardzo wiadomo na czym polega, skoro artyści ludowi - zdaniem autora - nie wykazywali tendencji do tworzenia form własnych. Wobec takiego ujęcia problemu nasuwa się pytanie: skoro artyści ludowi nie wykazywali tendencji do tworzenia form oryginalnych i niepowtarzalnych, to skąd biorą się one tak licznie, np. w rzeźbie? Trzeba tu pamiętać, że wielu malarzy zawodowych żyło w skrajnej nędzy, nie posiadało wysokiej pozycji w społeczeństwie, a mimo to do sztuki wnieśli swój trwały wkład! Autor twierdząc, że szczerość twórcza jest wynikiem braku "uświadomionego p05łannictwa", nie przywiązuje znaczenia do procesów twórczych artystów. Twórca bowiem, który w swej wypowiedzi artystycznej nie ujawnia własnych przeżyć, nie jest artystą, a jego działalność tzw. artystyczna jest rzemiosłem! Przyjęty w książce podział na twórców ludowych zawodowych i niezawodowych, którego nie neguję, doprowadzi l do zagmatwania wielu rozważań teoretycznych, a poza tym nie był konsekwentnie przestrzegany. Olędzki nie ustrzegł się pewnych błędów, a mianowicie: na s. 75 poruszając zagadnienie kapliczek kurpiowskich, które szerzej rzekomo omawia na s. 135 i 136, jak podaje w przypisie 45. Niestety wymienione strony nie zawierają żadnych informacji o kapliczkach. Nie można się zgodzić z autorem, kiedy twierdzi. że: "Sztuka rzeźbiarska najbliższa pod względem formalnym temu, co rozumiemy przez pojęcie ludowości, ukształtowana została ostatecznie nie pod wpływem zainteresowań i potrzeb miejscowego środowiska i nie w czasach odleglejszych, lecz dziś, na zamówienie z zewnątrz" (s. 100). Nie będę tu polemizować z autorem książki, bo sprawa jest aż nadto oczywista. a tylko ograniczę się do postawienia pytania: jak środowisko miejskie, które jest odbiorcą np. prac Sęka, ukształtowało formę ludową i treść ideową tego rzeźbiarza, k [óry wraz ze swą twórczością posiada wiejski, a nie miejski rodowód? Trudno także przy jąć, że: "W rzeźbie ludowej owo przetłumaczenie widzianeg,') świata na język brył. mniej lub bardziej uproszczonych form, dokonuje się w dużej mierze niezależnie od twórcy" (s. 91). Twórczość ludowa nie jest zjawiskiem społecznym występującym przypadkowo, posiada om swe solidne podstawy ideowo-formalne, które nie mogą pretendować do przypadku, a poszczególni artyści tworząc, starają się w miarę swych umiejętności ukazać w formie plastycznej swe przeżycia duchowe, aspiracje oraz potrzeby spo- �288 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism leczności wiejskiej dawniej, a miejskiej obecnie. Gdyby zaś była to działalność artystyczna oparta, jak widzi Olędzki, na przypadkowych efektach plastycznych, to nie byloby wtedy mowy o jednolitym stylu i tematyce w polskiej rzeźbie ludowej. Prawdą natomiasT jest, źe pewne efekty plastyczne nie da się z góry przewidzieć, ale odnosi się to takźe, choć w mniejszym stopniu, do twórców elitarnych. Nie negując faktu, że deformacja występuje niemal nierozerwalnie z działalnością twórców ludowych, to jednak trzeba pamiętać, że sprawa nie jest prosta, choć na pozór wydaje się być taką. Ze zjawiskiem deformacji wiąże się szereg, często nietypowych zjawisk towarzyszący'ch w procesie twórczym. Ukazana w książce wrażliwość estetyczna generacji starszej i mlodszej oraz Itwórców ludowych nie daje czytelnikowi skali porównawczej (s. 175 i n.), a posługiwanie się przez autora rozwlekłymi opisami zagubiło istotę zagadnienia. Poza tym malo uwagi poświęcono tak kluczowemu zagadnieniu, jak poglądy s,poleczności wiejskiej na piękno dzieł sztuki (por. s. 206 i n.), Autor cytuje wypowiedzi Golana o rzeźbach Sęka (s. 207), które dotyczą wyłącznie głowy postaci rzeźbionej, a gdzie reszta? W rozdziale zatytułowanym "Próba poznania światopoglądu artystycznego twórców ludowych" znalazły się opinie społeczności wiejskiej, a częściowo i twórców na temat zjawisk przyrody i o budowie ciała ludzkiego. Natomiast skrótowo ujęto zugadnienie dotyczące dzieł sztuki. Mankamentem tego rozdziału jest brak wyjaśnienia, 'co należy tu rozumieć przez pojęcie "światQpogląd" i jakie ,posiada on skladniki. Na zakoń·czenie z uznaniem należy przyznać, że koncepcja pracy przedstawiona przez Olędzkiego jest bardzo interesująca. Dla dalszych badań nad polską twórczością ludową jest to książka wartościowa. Jej wartość jednak byłaby niewspółmiernie wyższa, gdyby autor ograniczyI się do konsekwentnego wiązania swych rozważań teoretycznych z zebranym materiałem terenowym. Angażowanie się zaś, często niepotrzebnie, w rozmaite problemy z zakresu teorii sztuki, nad któt'ymi autor nie zawsze pan owal, spowodowało, że obraz kultury artystycznej Kurpió\'; jest mało przejrzysty. Edward Bogusław Gałęski, InnotJacje szawa 1971, ss. 388. a spoleczność wiejska. Wyd. Książka Ozgowicz Wiedza, War- Postęp techniczny l Jego skutki - oto jeden z głównych problemów współczesnej rzeczywistośd. Zjawisko to, w swej istocie bardzo złożone, staje się przedmiotem badań różnych dyscyplin naukowych. B. Gałęski w pracy swojej zajął się zagadnieniem upowszechniania postępu technicznego, zawężonego do rozpowszechniania się innowacji produkcyjnych w rolnictwie. Problematyka ta jest dziś szczególnie aktualna, zważywszy jak dUŻą wagę sprawie produkcyjności gospodarstw przypisują zarówno sami rolnicy, jak i czynniki oficjalne. Uwaga autora skupiona została na społecznych mechanizmach "przenikania innowacji i udoskonaleń technicznych do praktyki produkcyjnej rodzin chłopskich prowadzących indywidualne gospodarstwa rolne" (s. 6), Dodać tu trzeba, że autor przenosi tę problematykę także na spółdzielcze i państwowe gospodarstwa rolne, ale �Recenzje. pl'zeglącllj wydawnictw i czasopism już raczej jako pewien rodzaj refleksji teoretycznych, nie popa1iych wynikami badań. Studium B. Gałęskiego składa się z trzech zasadniczych częSCl. Część pierwsza "Teoria dyfuzji i jej ograniczenia" poświęcona jest podstawowym zagadnieniom teoretyczno-metodologicznym, podejmowanym na gruncie antropologii kulturowej i socjologii amerykańskiej, a dotyczących dyfuzji innowacji rolniczych. Autor dokonuje wnikliwego przeglądu prowadzonych pod tym kątem studiów, aby stwierdzić, w jakim stopniu teoria dyfuzji i przyswajania innowacji, wypracowana w Stanach Zjednoczonych, da się zastosować w odmiennych warunkach społeczno-ekonomicznych, ściślej - w odniesieniu clo polskiego modelu społeczno-gospodarczego. Gałęski wyraża opinię, że teoria dyfuzji w wydaniu amerykańskim posiada ograniczone zastosowanie, dlatego "wymaga uzupełnień oraz zmiany aparatury pojęciowej i przyjętych miar" (s. 136). Autor nie kwestionuje jednak podstawowych schematów i zasad tej teorii. Uzupełnienia teorii dyfuzji, jakie proponuje autor, można by sprowadzić do takich zasadniczych kwestii: 1) rozbudowanie systemu decyzji oprócz decyzji jednostkowych uwzględnienie także decyzji zbiorowych; 2) wprowadzenie właściwych miar i typologii w celu wyodrębnienia warunków determinujących pozarynkowy przekaz innowacji (dotyczy to sytuacji, gdy innowacja nie jest powszechnie dostępna, a nabywanie 'determinują takie czynniki, jak kontakty osobiste, bliskość zamieszkania, przydział itp.); 3) uwzględnienie czynnika przymusu bądź to ekonomicznego, bądź administracyjnego w akceptowaniu innowacji. Na koniec swych teoretycznych refleksji autor słusznie podkreśla, że stosowalność teorii dyfuzji wymaga każdorazowo odpowiedniego dostosowania i uzgodnienia z konkretnym systemem społecznym, objętym badaniami. Część drugą swojej pracy Galęski zatytułował "Badania socjologiczne nad dyfuzją innowacji rolniczych w Polsce". Autor zrelacjonował tu dotychczasowy ciąg teoretyczny i badawczy, związani z omawianym problemem. Sprawy te podejmowane były na marginesie inr.ego typu badań, głównie w pracach etnograficznych oraz w badaniach z dziedziny agronomii społecznej. Zajęcie się tymi zagadnieniami przez socjologów datuje się dopiero od lat sześćdziesiątych. Gałęski zwraca uwagę, że badania te, obok nagromadzenia bogatego materiału empirycznego. wniosly spory bagaż doświadczeń metodologicznych, a także ujawniły niektóre mechanizmy działania procesu dyfuzji. Ponadto autor na podstawie l'ezu!tatów badawczych formułuje odmienne nieco hipotezy od spotykanych w literaturze naukowej tego przedmiotu. Jest to więc wprowadzenie szczególnego rodzaju korekty do niektórych twierdzel1, zawartych w ogólnej teorii dyfuzji innowacji. Zamierzeniem autora było także zwrócenie uwagi na pewne prawidłowości, które należy uwzględnić w programowaniu szczegółowych studiów empirycznych w warunkach polskich. Należy podkreślić, że hipotezy przedstawione przez autora cechuje duża precyzja i zaskakująca wprost trafność wyboru problemu. Hipotezy te zresztą posiadają stosunkowo duży stopień ogólności i .... vcale nie zawężają się do innowacji .produkcyjnych w rolnictwie. Wreszcie pod koniec drugiej części wysuwa autor szereg postulatów badawczych wobec przyszłego programu badań. Można je ująć w kilku punktach: 1) prowadzenie badań w odmiennych kulturowo społecznościach lokalnych nad jednostkowymi korelatami nowatorstwa; 2) analiza właściwości wprowadzonych innowacji i ich skutków rysujących się w postępie technicznym oraz w organizacji rolnictwa; 3) prowadzenie równolegle wielopunktowych badań nad normami kulturowymi wsi z uwzględnieniem układu na osi "tradycjonalizm nowoczesność" w poszczególnych regionach Polski; 4) badania w państwowych i spółdzielczych gospodarstwach rolnych. 19 - Lud, tom LVI �:?90 Reccn?je .. ])J"?cglądy l.VlIclawnicfu: i czasopism Typ ostatnich badań nie posiada odpowiednika w studiach prowadzonych zagranicą. Jak słusznie zauważa Gałęski, w tym typie gospodarki procesy produkcyjne i decyzje są udziałem szerszych, powiązanych ze sobą grup ludzkich. W badaniach należy więc - obok analizy cech organizacyjnych. i strukturalnych przedsiębiorstwa - zwrócić na nie szczególną uwagę jako na bezpośrednie czynniki, wpływające na wdrażanie innowacji techniczno-organizacyjnych. Rezultaty tego typu badań są jednakże obciążone determinantami. cechującymi globalnie system społeczno-ekonomiczny, których nie da się uniknąć. Wiadomo bowiem, że każde przedsiębiorstwo wchodzi w przyjęty układ planowania i zarządzania gospodarką jako całością. Autor zdaje sobie sprawę z narzucających się w związku z tym konsekwencji badawczych, jednakże nie widzi powodów odrzucenia powyższej metody. Postulowane przez Gałęskiego badania wymagają powołania odpowiednich instytucji naukowo-badawczych. Ośrodki te. jak tego słusznie domaga się autor, powinny łączyć dzialalność badawczą i wdrożeniową w celu szybkiej modernizacji polskiego rolnictwa. Osadzeniem problematyki szczegółowej, związanej z zagadnieniem dyfuzji i prz,\"swajaniem innowacji w ogólniejszym kontekście teoretycznym, jest ostatnia część studium Gałęskiego, zatytułowana "Zmiany socjalne i postęp techniczny". Dla autora najwlaściwszym systemem teoretycznym, ściśle związanym z analizą d.vnamiki sil wytwórczych, jest marksistowska teoria zmian społecznych. P07-wala ona bowiem nie tylko wyznaczać założenia i kierunek postępowania badawczego, lec? także być ..d.Vl·cktywą określającą kiewnek syntetyzowania wyników badawczych" (s. 326). W całokształcie zmian społecznych życia wiejskiego autor szczególną rolę przypisuje zmianom technicznym, zmianom w organizacji wytwórczości rolnej ora7zmianom w kulturze. Te ostatnie 7-miany autor proponuje badać - nie jak się to stosuje najczęściej w wymiarze ,.tradycjonalizm-nowoczesność", leC7. poprzez analizowanie głównych czynników przemian, jakimi są, zdaniem autora. zmiany w społecznej organizacji oraz zmiany o charakterze kosmopolitycznym. Książka B. Gałęskiego ze względu na przedmiot analizy posiada charakter bezsprzecznie nowatorski. Fakt ten może tłumaczyć pewne luki i niedociągnięcia. Pominięto bowiem w pracy rolę kółek rolniczych w organizacji społec7-nej wsi ora? ich wpływ na przenikanie lub hamowanie tego procesu do określonej wielkości gospodarstw rolnych (ciekawego materiału na ten temat dostarcza praca J. Burszt~·. Wieś lubuska. Na podstawie badait wsi Głuchowo i Łęgowo, w: Spoleczeitstwo Ziem Zachodnich pod red. Z. Dulczewskiego, 1971). Wiele niejasności budzi posługiwanie się rozróżnieniem .,kultury społeczeństwa miejskiego" i "kultury społeczeństwa pracowniczego". Nagromadziwszy obszerny material teoretyczny i empiryczny, autor nie wyzwolił się od sprawozdawczości. Śmiałe natomiast postulaty badawcze i hipotezy mogą najlepiej zostać zweryfikowane na konkretnym materiale empirycznym w terenie. Uwagi krytyczne w niczym nie podważają walorów naukowych i badawczych pracy B. Gałęskiego. Zaprezentowane przez autora studium spełni niewątpliwie inspirującą rolę do badań nad przemianami społeczno-kulturowymi nie tylko w obrębie socjologii wsi, ale także na terenie ekonomiki rolnictwa i etnografii. Bolesław Januszldewicz �Hec(!1l Heligie wczoraj zje. i dziś. Praca pr:z:eglqd.ll l!:!F{([ lOniet tv i 291 C'.:(fs()]Jisn~ zbiorowa pod red. J. Kellera, Warszawa 1971, ss. 524. Książka jest kontynuacją serii prac religioznawczych, redagowanych przez jeden zespół ludzi w ciągu ostatnich kilku lat. Należą do niej takie pozycje, jak Zarys dziejów religii I oraz Od Mojżesza do Mahometa 2. Obie te prace doczekały się już dwóch wydań. Poza pracami tego zespołu redakcyjnego, któremu przewodniczy Józef Keller, trudno jest znaleźć na naszym rynku wydawniczym inne pozycje polskie z tego zakresu. Literatura traktująca o religiach Tóżnych ludów świata (religiach pozachrześcijańskieh) jest ciągle jeszcze niedostateczna. Ostatnio sytua'cja się nieco poprawiła. Ukazały się: Religie nie chrześcijańskie 3, Religie świata', Pierwotne formy religii i ich rozwój", Stare i nowe w religiach tropikalnej i poludniowej Afryki 6 lecz nie można jeszcze mówić o całkowitym wyczerpaniu tematów z tej dziedziny. Dlatego jeż każda nowa praca religioznawcza przyjmowana jest z dużym zainteresowaniem i oczekuje się od niej czegoś nowego. Tymczasem Religie wczoraj i dziś są pracą nową jedynie z tytułu. Podział na sześć rozdziałów (poprzedzonych wstępem), omawiających dość dowolnie wybrane religie, nawiązuje wyraźnie do poprzedniej pracy tych autorów, a mianowicie Zarysu dziejów religii 7. Niektóre rozdziały tej ostatniej zostały połączone tu w nową całość (zwykle ze szkodą dla materiałów w nich zawartych). Witold Tyloch omawia teraz religie Bliskiego Wschodu (poprzednio religie Fenicji i Syrii, 'religie staroźytnych Żydów). Włodzimierz Szafrański dawne religie Europy (poprzednio religie Europy prahistorycznej, religie Bałtów i religie Słowian), Wiesław Kotański w obu wypadkach buddyzm, Józef Keller - chrześcijaństwo (poprzednio katolicyzm), Edward Szymański - islam (przedtem islam pierwotny). Wynikałoby stąd, że starano się poszerzyć zakres omawianych tematów, tym·· czasem sprowadziło się to do jeszcze bardziej ogólnego ich potraktowania. O ile Zarys dziejów religii był pracą naukową, to Religie wczoraj i dziś, wbrew założeniom zawartym we wstępie (który zdaje się być pisany na wyrost) nie mają tego charakteru. Poszczególne rozdziały stanowią najczęściej streszczenie odpowiednich rozdziałów !pracy poprzedniej. Jasno nasuwa się wniosek, że Religie wczoraj i dziś są uproszczoną formą Zarysu dziejów religii, sygnowaną jedynie nowym tytułem. Etnografa zainteresuje szczególnie treść rozdziału pierwszego, którego autorem jest Tadeusz Żbikowski, omawiający - obok religii ,Indii, Chin, Japonii - takźe "eligie współczesnych ludów opóźnionych w rozwoju. Rozdział nosi tytuł "Religie różnych kontynentów", czyli stanowi typowy cicer cum caule. Jest tutaj wiele analogii z rozdziałem omawiającym ten temat w pierwszym wydaniu Zarysu dziejów religii". Już wtedy zarzucano tej pracy m. in. wyjątkowo pobieżne potraktowanie religii ludów pierwotnych, nieuwzględnianie współczesnych przemian w nich zachodzących, brak spojrzenia historycznego, a całej pracy brak I Zarys dziejów ;\. Posern-Zielińskiego. religii, praca zbiorowa pod ,.Lud", t. LIII. s. 361-370. 2 Od MOjżesza do Mahometa, wydanie 1970. praca zbiorowa red .. T. Rellera, pod red. W'arszawa J. Rellera. 1968. Zob. Warszawa Helmuth von Glac,senapp. Religie niechrześcijańskie, Warszawa 1967. Religie świata. praca zbiorowa pod red. E. Dąbrowskiego, Warszawa 1957. S. A. Tokariew, Pierwotne formy religii i ich rozwój, Warszawa 1969. B. Szarewska, Stare i nowe w "eligiach tropikalnej i poludniowej Afryki, 7 Op. cit. 3 4 s 6 a Zarys dziejów "eligii, praca zbiorowa pod red. Z. Poniatowskiego, też 1969, drugie Warszawa Warszawa rec. 1964. 1971. �393 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism integracji [Xlszczególnych rozdziałów i nierówny poziom ich opracowania 9. Reakcjij na te zarzuty było drugie wydanie Zarysu dziejów l'eligii z rozszerzeniem czy nawet zmianą poszczególnych rozdziałów. Praca Religie wczoraj i dziś wraca znów do punktu wyjścia. Omówienie lak skomplikowanego tematu, jak religie ludów pierwotnych, na dwudziestu stronach (książka liczy stron 524) świadczy o wręcz lekceważącym [Xldejściu do tego lematu. Nie tłumaczy tego nawet zwięzły charakter pracy (np. sam judaizm omówiony jest na 23 stronach). Sam s[Xlsób omówienia poszczególnych tematów jest często żenujący. Polega na streszczeniu czy nawet niemal na dosłownym pGwtórzeniu treści poszczególnych rozdziałów. Na przykład początek rozdziału o religiach Auslralii i Oceanii w Zarysie dziejów religii brzmi: "Podstawową cechą religii Australii jest totemistyczna wiara w istnienie swoistego pokrewieństwa między ludźmi i i::h totemami, więzi bardzo silnych i wielostronnych, wiążących członków klanu i ich totemy w jedną organiczną całość, żyjącą wspólnym życiem" 1łI. Natomiast Zbikowski pisze: "Podstawową formą religii Australii jest totemizm. Wyraża się on w przekonaniu o istnieniu więzów swoistego pokrewieństwa między ludźmi i ich totemami, wiążących ich w jedną wspólnotę społeczną" II Przykłady tego !'odzaju można znaleźć prawie na każdej stronie. Zarzutów tych nie można wytłumaczyć [XlpularyzatQrskim charakterem pracy. Wstęp J. Kellera świadczy, że miała ona w założeniach naukGwe ujęcie tego tematu. Według słów autora wstępu książka ta stanowi "zwięzłą historię religii świata" 12. Niestety, całość nie ma tego zwięzłego charakteru. Religie "dzisiejsze" są omówione o wiele lepiej, bardziej dokładnie chociaż nie wydaje się to w pełni słuszne. Zostały tutaj zachwiane proporcje. Religie mniej znane czytelnikowi powinny być omówione dokładniej. O wiele więcej mamy bowiem prac poświęconych buddyzmowi czy islamowi. nie mówiąc o chrześcijaństwie, niż religiom omówionym w rozdziale pierwszym. Włączenie do pracy rozdziału "Religie różnych kontynentów", sumującego w sposób prawie encyklopedyczny bardzo złożone częstokroć systemy religijne, jest nieporozumieniem. Niewytlumaczalny jest również fakt opuszczenia przypisów oraz bl'ak podstawowej bibliografii. W świetle tych zarzutów trudno zrozumieć celowoś~ wydawania podobnych pozycji. Jacek Łapott Theodor-Wilhelm Danzel, Ethnologische Kulturkunde. Versuch eines universalen Systematik der Kulturwissenschaften. Hans Christian Verlag, Hamburg 1967, ss. 1119. Teodor Wilhelm Danzel (1886-1954), profesor Uniwersytetu w Hamburgu a jednocześnie kustosz tamt, Muzeum Etnologicznego, dał się [Xlznać w latach 1912-1954 jako znakomity badacz i autor szeregu wartościowych publikacji, szczególnie w zakresie etnopsychologii, mitologii porównawczej i religioznawstwa. Główny jednak o A. Pasem-Zieliński. s. 536-5U. 10 Op. cit., s. 200-201. 11 Op, cit., s. 80. 12 Op. cit., s. 25. Zarys dZiejów j'eligii (recenzja) w "Etnografia Polski" t. XII. 1968, �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopi3m 293 wysiłek badawczy od wielu lat kierował ku wypracowaniu ogólnej teorii kultury. W 1930 roku opublikował jej wstępny zarys w rozprawie pl. Gefiige und Fundamente der Kultur vom Standpunkt der Ethnologic. Niestety teorii tej nie zdążył rozwinąć i nadać jej formę odpowiednio wykończoną. Temat okazał się bardzo zlożony i wielce czasochłonny. Pozostawił natomiast obszerny zbiór własnych not i wypisów materiałowych vdnoszących się do tego tematu, a które pośmiertnie zostaly uporządkowane i opublikowane przez Jadwigę Danzel oraz Annelizę Westermann. Zbiór ten jako całość ukazuje interesującą próbę syntezy naszej aktualnej wiedzy o kulturze. Wg Danzela, kluczem do tej syntezy jest pełna systematyka podstawowych stwierdzeń, odnoszących się do ogólnoludzkiej kultury, a uzyskanych nie tylko przez etnologię, ale także przez te dyscypliny naukowe, które bezpośrednio zajmują się różnymi jej aspektami, jak językoznawstwo, socjologia, ekonomia, filozofia i in. Ogół tych dyscyplin składa się na swoisty, odrębny zespól nauk o kulturzt'. Aulor oznacza je terminem "Kulturwissenschaften". Wiodącą w tym zespole jest, zdaniem Danzela, etnologia. Ona bowiem bada i empirycznie poznaje podstawy i zasadnicze struktury kultur, przede wszystkim tych najprostszych, zwanych pierwotnymi. Dzięki temu jest w stanie wykazać, jakie elementy albo ich kompleksy 5<1w poszczególnych kulturach trwałe i ciągłe, a które w określonych warunkach zanikają Z tego właśnie powodu stanowisko etnologii jest uprzywilejowane. Upoważnia ją do ogarniania swoim widzeniem kultury jako całości, ogólnoludzkiej, wymiernej i dającej się poznać. Rezultatem tego poznania powinno być sfOTffiułowanie praw rządzących przemianami i rozwojem kultury. Jednak osiągnięcie tego jest możliwe tylko pod warunkiem, że etnologia dla swego celu wykorzysta to, co w zahesie najogólniejszych prawidłowości zjawisk kulturowych stwierdziły wspomniane dyscypliny naukowe. które tematyką swoich badań pozostają w styczności z etnologią. Temu podstawowemu założeniu podporządkowane jest studium Danzela. Stanowi ono bardzo bogate, niemal encyklopedyczne kompendium wiedzy o kulturze. uwzgl~dniające jej wielce różne aspekty. Na li·czącą ponad tysiąc stron całość składa się piętnaście obszernych rozdziałów, drukowanych trochę dla oka uciążliwym petitem. Treść ich, obok sformulowanych esencjonalnie, generalnych omówień i ocen. tworzą liczne skrótowe notki-hasła materiałowe. Każdy z rozdziałów, jako tematycznie odrębna całość, zawiera próbę systematyki zasadniczych problemów kulturologicznych, w dziedzinie, której dany rozdział dotyczy, a wyeksponowanych pod kątem zainteresowań etnologicznych. Oto tytuły kolejnych rozdziałów: I. Podstawy i struktura kultury ze stanowiska etnologii. II. Wiedza i systematyka na wczesnych etapach kultury. III. Językoznawstwo. IV. Nauka o piśmie. V. Literaturoznawstwo. VI. Religio7.11awstwo. VII. Nauka o państwie, polityce i prawie. VIII. Socjologia. IX. Ekonomia. X. Ergologia. XI. Wiedza o sztuce. XII. Filozofia. XIII. Psychologia. XIV. Etnologia. XV. Dzieje świata i kultury. AUlae wielokrotnie i z naciskiem powtarza potrzebę: zintegrowania przynajmniej niektórych problemów oraz wykorzystania wniosków wynikowych tych właśnie dyscyplin: scalenia kh z uogólniającymi stwierdzeniami etnologii, koniecznego do uzyskania szerszej niż dotąd perspektywy w spojrzeniu na kulturę; wYPr<J.cowania nowego teoretycznego stanowiska i dużo skuteczniejszego poznania jej istotnego mechanizmu. Nie jest to myśl całkiem nowa. Podobne bowiem stanowisko zajął w swomi czasie (1934) Jose Ortega y Grasset twierdząc, że tylko nowe, optymalnie 5zeJ"Okie,encyklopedyczne i bardziej systematyczne ujęcie całości może uratować nas przed ujemnymi skutkami nadmiernej specjalizacji w dziedzinie wiedzy o kul- �29-1 Recen,je, przeglądy wydawnictw i czasopism turze. Zarówno Danzel jak Ortega y Grasset zdają sobie sprawę z ogromnej, wręcz zniechęcającej złożoności kultury, pojmowanej monistycznie i totalnie jako ogólnoludzka całość. Obaj wierzą jednak w możliwości wykrycia, właśnie poprzez wspomnianą integrację problemów i wniosków, praw wzgl. prawidłowości jej rozwoju. W założeniach najbardziej podstawowych T. W. Danzel stoi na gruncie idealizmu niemal mistycznego. Czynnikiem sprawczym, tworzącym i kształtującym kulturę jest wg niego duch. "Der Geist, der sich in einer Kultur auspragt, konstituiert die Kultur nicht bloss, sondern er erzeugt sie" (s. XXII). Przypomina to trochę koncepcje W. H. Riehla z 1859 r. z tym, że problemowo ujęte dużo szen:ej. bo w skali ogólnoludzkiej. Poza tym niemałe znaczenie w procesach tworzenia i ksztaltowania konkretnych kultur Danzel przyznaje substratom rasowym. Główne tezy teoretyczne autor zawarł w rozdziale I. Sumarycznie oceniając, nie wnoszą one nic szczególnie nowatorskiego. Interesujące byłyby zapewne jego metodologiczne rozważania o kulturowych konstantach. Terminem tym autor ol$:reśla elementy albo czynniki w danej kulturze ciągłe. W każdej bowiem kulturze, któr<\ przyrównać można do nurtu złożonego z wielce różnych składników przemijających, zmiennych, coraz to nowych, istnieje także pewna ilość elementów stałych. ciągłych. Ciągłość ta jest przestrzenna i czasowa. Konstanta może wyrażać się w jakichś formach języka, religii, organizacji władzy, stylu w sztuce itp. Jednym 7. ważnych za<:lań etnologii jest śłedzenie i badanie tych właśnie kulturowych konstant. Niestety to, co na temat konstant pisze Danzel, jest dość niejasne i nazb,", wieloznaczne. Rozwój człowieka jako twórcy i nosiciela kultury autor periodyzuje w dwa etapy, które charakteryzuje nazwami "homo divinans" i "homo faber". Na wcześniejszym etapie, w kulturach pierwotnych, w stosunku do świata zewnętrznego dominują koncepcje i intencje magiczne. Na etapie późniejszym techniczne. Oznaczeń tych, zastrzega autor, nie należy jednak rozumieć w sensie pojęć wartościujących. Miarą stopnia rozwoju jakiejś kultury bynajmniej nie jest ilość i jako",ć osiągnięć technicznych. Ubóstwo zaś w zakresie środków technicznych wcale przecież nie oznacza ubóstwa w innych dziedzinach kultury. Warunkiem poprawneg8 spojrzenia na kultury pierwotne jest, wg Danzeła, zrezygnowanie z poglądu, że kultury europejskie ze swoimi osiągnięciami gospodarczymi, technicznymi, religią. sztuką itd. reprezentują najwyższe ogniwa w rozwojowym łańcuchu kultur. Każda z dających się wyodrębnić kultur jest specyficzną strukturą. Skladają się na nią czynniki świata zewnętrznego (umweltliche Faktoren), ludzie (menschliche Tt'ager) i ich wytwory. Wszystkie te czynniki są powiązane wzajemnymi 7.ałeżnościami. Każdemu etapowi ogólnego rozwoju kulturowego odpowiada okrl'Ślony t~·p struktury. Niestety, autor nie wyjaśnia - jaki. Jeżeli jakieś dwie odrębne kuHul"\" wykazują bliskie podobieństwa, to przyczyny tego mogą być trojakie: tożsamość cech rasowych, tożsamość środowiska geograficznego, albo tożsamość stopnia rozwoju. Jako całość specyficznie ustrukturyzowana każda kultura jest czymś więcej niż tylko sumą swoich składników. Składniki zaś są dwojakie: materialne i niematerialne. Pierwsze tworzą manifesta,cję zewnętrzną kultury, drugie jej wewnętrzną treść. Materialne składniki, stosownie do funkcji, mogą być narzędziami albo i symbolami. Każda z kultur posiada aspekty egzo- i endogeniczne oraz rzeczowe i symboliczne. Otóż w zależności od tego, który z aspektów w niej dominuje, można określić jej stopień rozwoju. Symbole w kulturze przeżywane są jako znaczenia, Składniki rzeczowe jako wartości funkcyjne. W toku rozwoju składniki o naturze symbolów stale ustępują składnikom funkcyjnym. W każdej z kultur da,ią się wyróżnić cztery dziedziny działalności: mityczno-religijna, prawna, sztuki i tech- �Recen.zje. jJl'.z:eylqdy lt.:Y(/(IICllict'lL" i cZ"aso}Jis17't niczno-gospodarcza. Sztuka' środkami egzogenicznymi pełni funkcje symbolicz;ne. Prawo środkami endogenicznymi kształtuje docelowe normy społeczne. Gospodarka i technika środkami egzogenicznymi pełni funkcje rzeczowe, a mity i religie t\\'orz'1 wyrazy symboliki endogenicznej. Przy pomocy tego rodzaju kryteriów Danzel konstruuje uniwersalny system kla·syfikacyjny kultur. Stara się w sposób eklektyczny zintegrować pojęcia wypracowane na przes( rzeni ostatnich stu lat przez różne, kolejne kierunki etnologiczne. Niestety, nie są to wywody dostatecznie jasne i pewnie trafiające do przekonania zainteresowanego czytelnika. Rozumienie ich utrudnia zawiły tok rozumowania autora, a poza tym bardzo uciążliwy styl pisarski. Być jednak może, iż droga wskazywana przez Danzela jest słuszna i rzeczywiście prowadzi do pełniejszego niż dotąd zrozumienia mechanizmu kultury. Nie ulega natomiast wątpliwości, że dzieło Danzela zawiera ogromny i pożyteczny material instruktywny, a także wiele stwierdzeń, które na pewno mogą stać się źródłem twórczych refleksji. Tadeusz Rasy narody. t. t: UJ7!. Sovrie mennyje etniceskije rasovyje problemy. Wróblewski "Jeżegodnik", Toskwa. ss. :~()2. Instytut Etnografii im. N. N. Miklucho-Maklaja AN ZSRR wzbogacił się o nowy naukowy periodyk. Jest nim rocznik wydany po raz pierwszy w r. 1971 a zatytułowany Rasy i narody i redagowany przez kolegium, na którego czele stanąl znany amerykanista J. R. Grigulewicz. Celem nowego pisma jest pobudzenie rozwoju badań nad szeroko pojętą problematyką współczesny·ch procesów etnicznych i I'asowych zachodzących poza granicami ZSRR, nad różnorakimi aspektami analizy antropologicznej oraz zwrócenie uwagi na ważniejsze momenty walki przeciwko rasizmowi i narodowościowej nietolerancji. Wszechstronnemu ujęciu powyższych zagadnień służyć będą o czym piszą we wstępie redaktorzy - rozprawy teoretyczne jak i studia analityczne; zagwaran·· towany jest także staly udział przedstawicieli wielu pokrewnych etnografii dziedzin naukowych glównie antropologów, historyków, socjologów, ekonomistóvJ i prawników. gdyż nowy rocznik posiadać winien. wg założeń, charakter interdyscyplinarny. Warto tu podkreślić, iż wyjście w świat pierwszego numel'U zbiegło się niepl'zypadkowo w czasie z zainaugurowanymi przez ONZ obchodami międzynarodowego roku walki z rasizmem. Jednakże ta pożyteczna w sensie naukowym jak i spolecznym inicjatywa radzieckich specjalistów stanowi już kolejny, mocno zaawansowany etap badań nad problematyką rasy i narodu. Otóż w latach 1966-1970 opublikowano już cztery większe prace na ten temat; wszystkie wypełnione duż4 ilością artykułów i dokumentów ilustrujących wspókzesne formy rasizmu w Am('ryce. Azji. Afryce. Australii i Europie l. Jeżeli jednak w dotychczasowych opraco1 A. W .. Jefil1low. 1. R. Grigulewicz. W. W. Iwanow. E. L. Nitoburg (red.). Protiw msizma. Moskwa 19(jG: I. R. Grigule\viez. A. \\T. Jefinl0\\', E. L. Nitoburg (red.), Dokumentu a.hlic:ajut rasiz'm. Moskwa 19G3: A. \\T .. Jefimo\\'. I. R. Grigulc\vicz. E. L. Nitoburg (red.) ... Nif?t," rasizmu. Moskwa 1%9: i\. W. Jcfil1lo\\'. 1. R. Crigulewicz. E. L. Nitoburg (red.). Narody j)rotilc ra~hma. Moskwn 1970. �Recen?je, przeglądu wydawnictl..o i c:zasopisrn waniach przeważały materiały poświęcone problematyce rasowej w Stanach Zjednoczonych i wysoko uprzemysłowionych krajach świata kapitalistycznego, to w publikacji Rasy i narody szczególny nacisk położono na targane wewnętrznymi etniczno-rasowymi sprzecznościami rejony trzeciego świata - przede wszystkim zaś na państwa Ameryki Łacińskiej. Obok głębokiego spojrzenia historycznego motywowanego chęcią ujawnienia procesów kształtowania się poszczególnych narodów i ich grup. dostrzegamy także w trakcie lektury rocznika cechy świadczące o ambicjach możliwie szybkiego reagowania na bieżące konflikty społeczne, polityczne. ekonomiczne wyrastające z podłoża, rasowych i etnicznych uprzedzeń. I tak np. tą drogą uzyskujemy obraz narodowościowego składu mieszkańców Kanady w związku z narastającymi tam tendencjami separatystycznymi, wczytujemy się w naukowel interpretację zbro,inego konfliktu salwadorsko-honduraskiego z r. 1969. czy też poznajemy mechanizm formowania się malajsko-chińskiej wrogości w Malajzji U1G1Zan~'na marginesie wyborów do parlamentu w 1'. 1969. Należy przypuścić, iż zawartość treści następnych roczników kształtowana będzie również przez aktualny rozwój sytuacji międzynarodowej. Wymagałyby przecież szerszego oświetlenia takie sprawy, jak: wojna pakistańsko-indyjska i powstanie Republiki Bengalskiej, etniczno-rasowe konflikty arabsko-izraelskie, walka Baskó·.\' przeciwko totalitarnemu reżimowi Franco, permanentne niepokoje w północne.i Irlandii, czy też bliżej nieznane problemy łamania praw człowieka w Chinach w odniesieniu do zamieszkujących ten kraj mniejszości narodowych. Zawarto:ść rocznika podzielona została na 5 części, z których pierWSZe! PUświęcono zagadnieniom teoretycznym. Otwiera ją wal·tościowy, acz l,ontrowersyjn~' artykuł dyrektora Instytutu Etnografii J. W. Bromleja a charakterystyce pojęcia etnos (s. 9-33). Otóż autor porządkując dotychczasowe ustalenia dokonuje również weryfikacji aktualnej terminologii używanej na określenie takich jednostek, jak "naród", "lud", "nacja" etc. Analiza ta prowadzi go do konstatacji. iż w dalszych badaniach na ten temat niezbędnym jest przestrzeganie zasady ścisłego precyzowania stosowanych terminów. czemu sprzyjałoby wprowadzenie jednolitej międz~'narodowej nomenklatury, wyzwolonej od narodowo-tradycyjnych konotacji poszczególnych określeń uniemożliwiających zwykle ich przekładalność na inne języki. Oczywiście. w pewnej liczbie wypadków należałoby wprowadzić całkowicie nowe terminy, stare zaś obwarować dokładniejszymi definicjami wyznac/.ającymi ich semantyczne zakresy. Sam autor za najbardziej uniwersalny termin obejmujący wszystkie kategori[~ etniczno-historyczne i typy etnicznych struktur uważa pojęcie ..etnos". Termin ten bowiem posiada zastosowanie w odniesieniu do różnych poziomów taksonomicznych. poczynając od grup etniczno-językowych typu .,naród". aż do grup etnograficznych, i od form "ewolucyjnie" prostych, takich jak "płemię", na współcześnie kształtujących się ,.nacjach" kOlicząc. Bromlej analizuje również szczególowo podstawowe cechy konstytutywne tak pojętego ,.etnosu" dochodząc do wniosku, że mogą b,l-ć nimi elementy składu rasowego (ty1ko w szczególnych ,przypadkach), typu kulturowego, sprowadzone głównie do sp0cyficznych i tradycyjnych dla danej grup\' wzorów. charakter narodowy oraz samookreślenie etniczne. Cechą równorzędna w stosunku do wymienionych wyżej jest vvg autora wysoki stopień (dochodzący do 90%) endogamicznych małżeństw, będący w istocie rzeczy pewnego rodza,ju ..stabilizatorem" etnosu. któremu zapewnia kontynuację homogeniczności kulturowej. �Recenzje, przeglądy ~wydawnlctw l czasopism Do naj cenniejszych teoretycznych stwierdzeń autora należy wprowadzony przez niego podział "etnosu" na dwie podstawowe kategorie. Otóż "etnos" w węższym rozumieniu (niezależnym jednak od wielkości populacji) określa Bromlej mianem "etnikosu". Terminem tym oznacza autor historycznie uformowaną grupę charakteryzującą się względnie stabilnymi cechami kulturowymi i odpowiadającymi im cechami psychiki oraz wykształconym po~zuciem wspólnoty. Tak zdefiniowanemu w kategoriach ściśle e t n i c z n y c h - "etnikosowi" przeciwstawia Bromlej "etniczno-społeczny organizm", nazywany w skrócie ESO, a będący podstawowym typem symhiozy etnicznych i makrospołecznych struktur. ESO wyrasta z amalgamatu "etnikosów" i organizmów społecznych. W swym optymalnym kształcie taki ESO określony będzie wspólnotą terytorialną, ekonomiczną, społeczną, polityczną i kulturową. Swe niezwykle interesujące rozważania kończy autor prezentacją typologii ESO uwzględniającą aspekt diachroniczny (zmienność postaci ESO w zależności od formacji społeczno-ekonomicznych) i synchroniczny (warianty ESO wynikające z odmiennych kombinacji "etnikosów" i społecznych organizmów). Rozsmakowani erudycją Bromleja z mieszanymi uczuciami zapoznajemy się z drugim artykułem działu teoretycznego pióra J. P. Awierkijewej pl. Neoewolucjonizm, relatywizm i rasizm (s. 34-45). Jest to bowiem w swej konstrukcji eklektyczny zespół niejednorodnie udokumentowanych tez i uwag nie wykraczających ;mi o jotę dalej ponad znane już co najmniej od lat 10 stwierdzenia autorki na temat niektórych współczesnych kierunków antropologii kulturowej". Pomijając powierzchowność analizy i ogólnikowość zarzutów wypada ze smutkiem zauważyć. iż Awierkijewa stosuje dość specyficzną - obecnie chyba już przestarzałą - metodę dyskredytacji swych przeciwników. Najpierw przypisuje im poglądy, których nigdy nil' głosili, by później tym łacniej zmiażdżyć oponentów w ogniu kontrargumentów bO,cato przetykanych emocjonalnie zabarwionymi epitetami. Przejdźmy zatem do konkretnych przyl.;:!adów. Otóż autorka stara się udowodnić. iż glównym, ukrytym celem kierunku zwanego relatywizmem kulturowym jest kolportowanie poglądu () niepelnej wartości kulturowej i psychicznej ludów postkolonialnych, wynikającej jakoby z ich prymitywizmu, dominacji myślenia prelogiC!:nego i balastu egzotycznych obyczajów. W rzeczywistości jednak uczeni stojący na stanowisku relatywistycznym głoszą tezy diametralnie odmienne, programowo wystrzegając się wulgarnego aksjologizmu i europocentryzmu, podkreślając na każdym kroku specyficzność kulturowych wzorców badanych społeczności, do których analizy nie można przykładać pojęć i doświadczeń nabytych w obrębie innego kręgu cywilizacyjnego. Ich stanowisko metodologiczne zbliża się w pewnym sensie do tego, ktcJre L. Nowak określił mianem "tezy deskryptywizmu antypozytywistycznego" ". Dlatego też nie do przyjęcia wydaje się być twierdzenie Awierkijewej, iż poc1kl'e,i:lanie nieporównywalności i unikalności kultur różnych narodów wynikających ze specyfiki myślenia, a więc światopoglądu, prowadzi w rezultacie do rasizmu w jego psychologicznej wersji, stając się ideową osnową szowinizmu, narodowościowej cl,\"skryminacji etc. (s. 44). Największe jednak zdziwienie wzbudzać musi opinia Awierkijewej odrzucająca zdee.\"Cjowanie tezę o wzajemnych współzależnościach zachodzących między specy- Sowrierniennyje tendencji w razwitH etnografii S. Sz. A. (w:) Sowrieetnograjija, Mosk\\'a 1963: tenże. Neoewoluc)oni.zm w s01vriernlenno} (nn!cl'ikuns1coj ctnOf!rajii, .. S()\victskaja Etnog'rafija". R. 1959. nr 6. 3 L.•. No\vak. Oceny 1(' nau/;:ach sjJolec?.'n]Jch LV koncepcji twórców rnarksi.zmu ... Studia S{){'JtJ1ogieznc", R. 1971, nr 3, s. 5-18. 2 J. P. Aw:erkijewa. amieril(unskaja nliennoj(f t �298 Recenzje, przeglądy wuclawnictw i czasopism, ficznymi cechami kulturowymi każdego narodu a jego cechami psychic,~nymi. Szkoda wielka, że autorka zignorowała pewne pl"TZemyślenia zawarte \V cennym artykule swego kolegi Bromleja - prezentowanym już wyżej - w którym tenże omówił właśnie tego typu relacje posługując się określeniami w rodzaju ..psychiczny skład narodu" i "stabilne komponenty psychiki etnicznej wspólnoty" (s. 24-25l. będącymi wg 'niego jednymi z głównych ·cech wyróżniających "etnos". Wprawdzie. jak stwierdził Bromlej, stale jeszcze te narodowe cechy psychiki (a wlaści w·,~ rc'JŻnice między odmiennymi psychicznymi składami) ujmujemy jedynie intuicyjni.: i nie potrafimy ich opisać w kategoriach naukowych, ale to nas wcale nie upoważnia do ignorowania tej sfery zjawisk, a co ważniejsze, nie może nas skłaniać do potępiania tych, którzy czynnik ten wmontowują w swe naukowe teorie. choćby były one same w sobie w najwyższym stopniu dyskusyjne. W recenzowanym tu tomie szereg artykulów tworzy jakby pewien tematycznv blok amerykanistyczny, który zawarty zostal w części zatytułowanej ,.Pl'Ocesy etniczne we współczesnym świecie". Dwa z nich dotyczą historycznych aspektów kształtowania się stosunków indiańsko-hiszpańskich, kwestii tubylczej i rasowego problemu w Ameryce Łacińskiej, Pierwszy - autorstwa S. J. Sewwa pl. Problem ,rasowy w pracach Alejandro Lipschutza (s. 104--116) poświęcony jest poglądom znanego badacza chilijskiego, pochodzącego z Rygi. na temat społecznych aspektów i historycznych uwarunkowań konfliktów rasowych w Ameryce Łacińskiej ze S7.czególnym uwzględnieniem jego stosunku do tzw. kwestii indiańskiej, znanej Lipschutzowi dobrze z badań terenowych prowadzonych wśród Araukanów i tubyleC'w Ziemi Ognistej. Drugi artykuł z tej serii napisał M. Morner sz\ovedzki historyk, dyrektor Instytutu Ibero-Amerykańskiego w Sztokholmie, poświęcając go procesom met ysacji i wzajemnym wpływom kulturowym w Ameryce Łacińskiej, rozpatrywan,nn jako problem natury historycznej (s. 188-202), Opracowanie to, napisane specjalnie dla radzieckiego wydawnictwa, zostało oparte na ksiąke autora opublikowanej w r. 1967 w Bostonie pl. Race mixture in the history of Latin America. Morner formułuje tu nowy termin - "miscegenacja" (miscegenation) proponując. aby UŻ\'wać go na oznaczenie czysto biologicznej metysacji, która przecież mogla. ale nie musiała być podłożem procesu kulturowego - akulturacji. zwanej częściej \V Ameryce Łacińskiej transkulturacją, i procesu społecznego - integracji różnych grup, warstw i klas. Autol' pokazując współzależności tych trzech aspektów zwraca również uwagę na dominujące znaczenie czynników społecznych nad elementami raS0wymi, które wprawdzie historycznie ważne i doniosłe, spełniają obecnie funkcję drugorzędną. Na tym tle ukazuje nam się dawna przezwyciężana obecnie struktura społeczeństwa latynoamerykańskiego przypominająca wg Mórnera system kastowy, w którym o miejscu różnych grup w układzie stratyfikacyjnym typu iberyjsIw-kolonialnego decydowały w dużej mierze proporcje "krwi" indiańskiej. murzyńskiej i europejskiej. Dalsze trzy opracowania amerykanistyczne poświęcone są problemom nal'Odowościowym w Kanadzie, Gujanie, Ameryce Srodkowej. L. N. Fursowa wart. Etniczny skład i rozmieszczenie powojennych imigrantów w Kanadzie (s. 172-187) charakteryzuje ok. 2,5 mln. populację przybyszów, którzy w latach 1946-1965 wyemigrowali do Kanady głównie z Wielkiej Brytanii, Włoch, Francji, Niemiec i Skandynawii. Autorka pomija społeczną strukturę tej ludności, nie analizuje także imigrJcyjnej polityki kanadyjskiej. Stwierdza jedynie, że większość tych ..Neokanadyjc7.yków·· osiedla się w wielkich ośrodkach przemyslowych, oraz iż w grupie tej COl'az większe znaczenie pod względem ilościowym posiadają Włosi. �Recenzje, przeglącly wydawnictw 299 i czasopism W. N. Sofinskij wart. Problem narodowościowy w Gujanie (s. 221-258) prezentuje zasadnicze etapy kształtowania się wielorasowego i wielonarodowego społeczeństwa byłej bl'ytyjskiej Gujany, akcentując rolę układów kolonialnych w tym procesie. Obok ludności autochtonicznej i potomków białych kolonizatorów, żyją w Gujanie Murzyni sprowadzani niegdyś w charakterze niewolników. Po nich przybyli z kolei, jako kontraktowi robotnicy, Hindusi i Chińczycy, tworząc w ten sposób konglomerat jedyny w swoim rodzaju. Autor ukazuje wzajemne relacje między tymi grupami, zwracając uwagę na miejsce poszczególnych narodowości i ras w hierarchii społecznej i ich historyczną drogę do zajmowanych dziś pozycji. O Etnicznych aspektach salwadorsko-honduraskiego konfliktu (s. 203-220) pisze N. S. Leonow, który jednak nie w pełni wywiązał się ze swego zadania, gdyż w daleko większej mierze zajął się problemami natury społecznej, demograficznej i politycznej, niźli podłożem narodowościowym zbrojnych wystąpień z r. 1969, znanych potocznie jako lzw. "wojna futbolowa". Warto także zwrócić jeszcze uwagę na ar!. R. N. Ismagiłowa o Czynniku etnicznym we wspólczesnej Afryce (s. 239-27:3). w którym aulol' analizuje sprzeczności między tendencjami separatystycznymi i nacjonalistycznymi a prądem antytrybalistycznym, dążącym do nowych form narodowej jedności. W omawianym tu tomie zawm-te zostały również artykuły typowo antropologiczne (w sensie antropologii fizycznej). J. J. Roginskij pisał w okolicznościowym art. pl. N. N. Mi.klucho-Maklaj bojownik walczący z rasizmem. Z okazji lS-1ecia urodzin (s. 46-51) () stanowisku tego wybitnego uczonego i patrona radzieckiego Instytutu Etnografii, do kwestii rasowej zarówno na gruncie praktyki społecznej, jak i rozważań teol·etycznych. W. P. Aleksiejew przedstawił genetyczne aspekty antropologii (s. 52-76), a W. W. Bunak wart. Antropologia zachodniej Europy we współczesnej zagranicznej litemturze (s. 77-103) omówił w krytyczny sposób różne kierunki analizy antropologicznego materiału, m.in. metodę typologiczną. porównawczą, populacyjną, geograficzną. nie zapominając także o polskiej szkole antropologicznej. Warto zauważyć, iż generalnej krytyce koncepcji Czekanowskiegc. spl-zecznej wg Bunaka z .prawami genetyki towarzyszyło ·duże -tiznanie dla posiadającej solidne podstawy matematyczne metody analizy typologicznej A. Wankego i jego następców. W pierwszym tomie rocznika "Rasy i narody" znalazło się także miejsce dla omówienia takich zagadnień. jak: aspekly prawne walki o likwidację rasowej dyskryminacji, charakterystyka stanowiska radzieckich organizacji spoleczn.vch w kwestii ich stosunku do ·polityki rasistowskiego bloku państw afrykańskich, czy ocena materiałów XXIV sesji Zgromadzenia Ogólnego ONZ w sprawie kolonializmu i rasizmu. Uzupełnieniem tych artykułów, posiadających już charakter publicystyczny. S'ł zestawy materiałów źródłowych, przeważnie dokumentów na temat dyskryminac.ii rasowej w Afryce i problematyki antyrasistowskiej poruszanej na forum Narodów Zjednoczonych. Całość rocznika posiada przejrzysty układ, a dobór .artykułów w pierwszym tomie świadczy o ambitnych zadaniach, jakie postawili sobie wydawcy i redaktorzy. Miejmy nadzieję, że również następne roczniki nie zawiodą oczekiwań czytelników, którzy - być może - znajdą w nich odpowiedź na aktualne, formułowane przez współczesność pytania. Aleksander Posern-Zieliiiski �:100 Vesillja. Recenzje, przeglqdy wydawnictw i c.zasopUl1n U dvoch kl'ligach. Kilv 1970, kn. 1 ss. 456, kn. 2 ss. 4110, nuty, ilusir. Jest to dziesiąty tytuł z serii Ukra'ins'ka narod'na tvorcist wydawanej przez Instytut Sztuki, Folkloru i Etnografii Ukraińskiej Akademii Nauk. Dwa tomy zawierają 22 opisy wesel z różnych regionów Ukrainy, przygotowane do druku przez M. M. Szubrawską i O. A. Prawdiuka pod naukowym kierunkiem O. I. Deja. Opisy poprzedzone są krótkim wstępem wydawców i rozprawą O. A. Prawdiuka pl. Narodnoe vesillja na Ukm'ini (kn. 1 s. 9-59). Wydawcy traktowali weselny obrzęd jako swoisty dokument, można bowiem na jego podstawie analizować zarówno stosunki społeczne i rodzinne, normy moralne obowiązujące w wiejskim środowisku, jak i zdolności artystyczne ludu, przejawiające się w plastycznej i muzycznej oprawie wesela i w towarzyszących mu ,pieśniach. O. A. Prawdiuk w swym artykule wstępnym, po omówieniu kolejnych faz obrzędu i charakterysty,ce melodii, zajmuje się dwoma ciekawymi problemami: recepcją folkloru weselnego w ukraińskiej sztuce i literaturze profesjonalnej i zmianami, jakie zaszły w tym obrzędzie po Rewolucji Październikowej. Przeobrażenia pewnych elementów wesela wynikają częściowo ze świadomych wysiłków władz. przy czym w ich realizacji dużą rolę odegraly odpowiednio kierowane organizacje młodzieżowe, częś'ciowo zaś wiążą się one z nowymi warunkami życia (np. zanik tradycyjnej zależności młodej żony od rodziny męża, a zwłasL.cza jego matki, zamawianie specjalnego tortu w cukierni zamiast pieczenia korowaja itp.). Teksty podzielone są na trzy grupy: naj dawniejsze opisy wesela ukrairiskiego, opisy z drugiej polowy XIX w. i początków w. XX oraz opisy wesela współczesnego. Pierwszy rozdział zawiera materiały L. trzech źródeł: fragment Descriptioll de l'Ukl'Uine Guillaume'a Ie Vasseur de Beauplana z 1650 r .. Opisanie svadebnyc1J ukrainskich prostonarodnych obrjadov G. Kalinowskiego z 1777 r. i fragment pra~~' I. Czerwińskiego Swactwa, wesela i urodziny u ludu ruskiego ... z 1805 1'. Na rozdział drugi złożyło się 13 opisów wykonanych w latach 1877-1959. Wszystkie one dotyczą tradycyjnego wesela ukraińskiego, a spisane i opracowane zostaly w większości przez etnografów i folklorystów (np. P. P. Czubińskiego, L Franko). Część materiałów w tym rozdziale publikowana jest po raz pierwszy, część to przedruki z prac wcześniejszych. Teksty te wydawcy ułożyli w dziewięciu grupach regionalnych,aby ułatwić porównania między przebiegiem obrzędu w różnych ośrodkach Ukrainy. Rozdział trzeci zawiera 6 opisów wesela współczesnego. Wykonane one zostal~' przez pracowników Instytutu lub amatorów w terenie w latach 196:~-1968. Jak wynika z not edytorskich, problem opisu etnograficznego autorzy potraktowali w różny sposób część to zapisy przebiegu konkretnych, jednostkowych weseL przy czym autorzy podali nazwiska i wiek młodych par, część to kompilacje dol<onane na podstawie obserwacji obrzędów w różnych wsiach i w różnym czasiE'. Dane o wykonawcach pieśni podało tylko kilku autoró'.1IJ zbiol'OWO w nocie edy· torskiej, nie poinformowano jednak, kto był wykonawcą konkretnych pieśni. We wspomnianych już notach edytorskich wydawcy zamieścili pełne zapisy bibliograficzne prac, których fragmenty znalazły się w książce, informacje o rękopisie, gdy chodziło o pierwodruk, podstawowe dane o autorach zapisów. informacje o sposobie redagowania tekstu, o przekładzie w wypadku źródeł nieukraińskich iip. W obydwu tomach znajdują się osobne słowniczki z wyjaśnieniami mniej znanych wyrażeń gwarowych. VesiUja to pierwsza antologia zbierająca opisy wesel z całego, bardzo zróżnicowanego terytorium Ukrainy. Zgromadzenie w jednej publikacji źródeł etnograficz- �Recen.zje>, prre>glądy wydawnictw 301 i czasopism nych z różnych okresów pozwala na śledzenie zmian, jakie zachodziły w obrzędzie weselnym na przesh'zeni ostatnich dwu wieków. Korzystanie z tego pożytecznego wydawnictwa w dużym stopniu utrudnia brak indeksów (zwłaszcza indeksu incipitów pieśni) i bibliografii. Zestawienie literatury etnograficznej i folklorystycznej na temat ukraińskich obrzędów weselnych ułatwiłoby dalsze studia nad tym problemem i informowałoby o wszystkich, publikowanych do tej pory opisach wesel, spośród których \'I}'dawcy dokonali wyboru. _4gata Skrukwa Rostislaw W. Kinżałow, Kultura d)'ewnich Maija, Leningrad 1971, ss. 3u2. Radzieckie badania amerykanistyczne koncentrują się głównie w dwóch ośrodkach naukowych. Największe skupisko amerykanistów znajduje się w Moskwie, gdzie specjaliści w tej dziedzinie działają przede wszystkim w ramach Instytutu Etnografii i Instytutu Ameryki Łacińskiej AN ZSRR. Znacznie skromniejszy krąg osób zajmuje się twórczo amerykanistyką w Leningradzie. Miasto to jest jednak centrum radzieckich badań w zakresie tzw. indoamerykanistyki prekolumbijskiej. rozumianej jako studia nad starożytnymi cywilizacjami indiańskimi. Nic zatem dziwnego, iż właśnie w Leningradzie ukazala się w ubieglym roku większa i posiadająca kształt syntezy, praca poświęcona kulturze Majów. Jej autor jest znanym i cenionym specjalistą w zakresie majologii. W tej dziedzinie debiulawał już pod koniec lat 40-tych. Od tego czasu opublikował szereg interesujących artykułów i kilka książek. W 'centrum jego zainteresowań znajdowala się dotąd sztuka Majów, głównie tzw. okresu klasycznego (III-IX w. n.e.) oraz literacka twórczość Indian poludniowej części Meksyku, Gwatemali i Hondurasu, a w związku z nią także i mitologia. Kinżałow dokonał również w r. 1959 przekładu na j. rosyjski Popol-Vuh, słynnego eposu Indian Maja-Kicze (Quiche), opatrując go niezbędnym w takim przypadku komentarzem naukowym. Warto również nadmienić, że w ośrodku leningradzkim działa także najbardziej chyba znany radziecki amerykanis,ta, J. W. Knorozow, wsławiony swymi nowatorskimi studiami nad pismem Majów. Rozgłos ten zawdzięcza on swemu ogromnemu wkładowi do tej właśnie dziedziny majologii, tworząc nowoczesne podstawy teoretyczne i praktyczne - deszyfrowania hieroglificznych tekstów mezoamerykańskich Indian. Uzupełnieniem tych szeroko rozwiniętych badań radzieckich amerykanistów nad pismem, prekolumbijską literaturą i sztuką były dotychczas jedynie drobne opracowania na temat genezy kultury Majów, formowania się klasowego społeczeństwa i nagłego "zagadkowego", upadku 'ioh slynn~h miast oraz możliwości kontaktów Mezoameryki ze Starym Światem. Problemy te wziął na warsztat inny radziecki amerykanista. W. 1. Guljajew, który jednak włączył się do tego naukowego programu dopiero w połowie lat BO-tych. W sumie więc rozwój badań nad kulturą Majów nie był w ZSRR równomierny. Mając jednak na uwadze szczupłość kadr specjalistów łatwo zrozumieć, że równomierne rozłożenie akcentów było niemożliwe. Faktem wszakże pozostaje. iż obok dobrze już poznanych i naświetlonych sfer kulturowej nadbudowy Majów, zbyt długo brakowało opracowań innych równie ważnych stron cywilizacji Majów, �302 Recenzje, przeglq(ly wydawnictw i czasopism w tym także takich podstawowych dla rozwoju kultury dziedzin, jak gospodarka i struktura społeczna. Zatem należy się cieszyć, że luki te są stopniowo zapełniane. Pierwszy krok w tym kierunku uczyni! Kinżałow, który po monograficznym opracowaniu "Sztuki starożytnych Majów" (lskusstwo drew nich Maija, Leningrad 1968) - opublikował dzieło o znacznie ambitniejszym charakterze, będące w istocie rzeczy syntetycznym ujęciem kultury starożytnych Majów. Praca ta, wydana w serii publikacji firmowanych przez Instytut Etnografii, stanowi najnowszą próbę krytycznego podsumowania dotychczasowego stanu światowej wiedzy odnośnie różnorodnych aspektów cywilizacji Majów. Prezentowana tu publikacja może być wartościowym, godnym naśladowania przykładem wyboru drogi postępowania przez tych badaczy, którzy z przyczyn 0biektywnych odcięci są od terenów swej specjalizacji. Miast rezygnować z twórczej działalności w wybranej przez siebie dziedzinie, rozwijają oni swój warsztat naukowy, ukierunkowując go na weryfikację tez poprzedników, szerokie badania porównawcze, źródłoznawcze studia typu historycznego i analizy wybranych aspektów kultury w oparciu o publikowaną dokumentację materiałową. Muszą jednak mieć zapewniony dostęp do bieżącej literatury przedmiotu. Ukoronowaniem tych zabiegów mogą być jak świadczy o tym dorobek Kinżałowa - opracowania podręcznikowe czy syntezy, wymagające nie tylko erudycji i ogromnego znawstwa przedmiotu, ale również umiejętności wykorzystywania rezultatów badawczych kilku dyscyplin. W przypadku tematów z zakresu prekolumbijskiej indoamerykanistyki najczęściej w grę wchodzą: archeologia, językoznawstwo, etnografia, antropologia i historia. Tego rodzaju studia, prowadzone zwykle na poziomie uogólnieil, komparatystyki, rekonstrukcji większych całości i syntezy określa się np. w Meksyku mianem etnografii prekortezjańskiej. Jej zadaniem jest twórcze niejako przetwarzanie nowoodkrytych przez pokrewne gałęzie wiedzy źródeł i wytyczanie na podstawie ich analizy dalszych perspektywicznych zadań. Do tej kategorii studiów zaliczyć można bez wątpienia działalność badawczą Kinżałowa, który w omawianym tu dziele dał dobre świadectwo swych umiejętności łączenia i twórczego wykorzystywania danych źródłowych 'najprzeróżniejszego autoramentu. W swej pracy oparł się przede wszystkim na publikacjach rezultatów ekspedycji archeologicznych, które dostarczyły mu głównie materiału do rekonstrukcji działalności rzemię.ślniczej, budownictwa, architektury i sztuk plastycznych. W badan'iach nad strukturą społeczną, wiedzą i religią niewątpliwie cennym źródłem pomocniczym okazała się oryginalna ikonografia Majów - freski ze świątynnych sal, reliefy pokrywające monumentalne stele, monolityczne rzeźby i słynne kodeksy. Równie ważnymi co dane archeologiczne były dla Kinżałowa źródła historyczne przewaźnie relacje i dokumenty z XVI i XVII w., spisane po hiszpańsku lub też w językach indiańskich. Natomiast przy pomocy współczesnego materiału etnograficznego starał się naświetlić te zagadnienia, które w źródłach historyczno-archeologicznych nie znalazły wystarczającego odzwierciedlenia. Dane te posłużyły jako porównawcze tło przy rozpatrywaniu niektórych zagadnień gospodarczych, szczególnie uprawy ziemi, myślistwa i rybołówstwa, a także okazały się pomocne przy analizie irracjonalnego światopoglądu Majów, tj. ich systemu wierzeń. Wśród prac' etnograficznych, jakimi posiłkował się Kinżałow, znajdujemy dzieła takich wybitnych badaczy terenowych Mezoameryki, jak A. Villa Rojas, R. Redfield, E. Z. Vogt i O. La Farge. W nieco skromniejszym wymiarze czerpał autor potrzebne mu informacje z opracowań i źródeł językoznawczych, które - jak sam pisze - pomocne mu były szczególnie w tych partiach pracy, w których zajmował się problematyką etnogenetyczną. �Recenzje .. 1J1'.7eVlqcly wydawnict-w i c.zasopism :303 Wykorzystując wszechstronnie tak dobraną literaturę dał Kinżałow w swej pracy ogólną charakterystykę najważniejszych stron starożytnej kultury Majów, przedsta\\'iająe jej stan i dzieje od wczesnego okresu preklasycznego (XX-X w. p.n.e.), aż do schylku ery postklasycznej (1200-1530 r. n.e.), tj. do momentu wtargnięcia na ziemie Majów hiszpańskich konkwistadorów. Tak duże ramy chronologiczne, \V jakich wypadło ,poruszać się autorowi, sprawiały mu niemało kłopotu. Chodziło bowiem o rozwiązanie zasadniczego dylematu, czy rozpatrywać rozwój różnych dziedzin kultury w granicach następujących po sobie i powszechnie przyjętych \V 'periody-zacji okresów, cry też rezygnując z tego schematu, 'Prezentować kolejno poszc~.ególne działy kultury, w obrębie których ukazywać będzie można zagadnienia w ich pełnej chronologicznej zmienności. Wariant pierwszy okazał się niewykonalny ]ja obecnym et3jpie badań majologicrnych ze względu na nierównomiemą znajomość poszczególnych dziedzin kultury Majów w kolejnych okresach jej rozwoju. Dlatego też autor słusznie wybrał drugą ewentualność, nie rezygnując przy tym z ujęcia historycznego. Akceptowany przez Kinżałowa model syntezy można by lapidarnie określić jako pl'óbę uwzględnienia diachronii w ujęciu synchronicznym. Autor kierując się tą zasadą omawiał konkretne zagadnienia, sięgając w przeszłość tak dalece, jak mu na to pozwalał materiał źródłowy. Jest rzeczą oczywistą, iż tego typu procedura mogła być zastosowana w największym stopniu odnośnie do niektórych tylko aspektów kultury materialnej, np. budownictwa, rzemiosła oraz sztuk plastycznych. W minimalnym natomiast wymiarze była realizowana w charakterystyce tańców, muzyki czy literatury. Zapoznajmy 'Się więc pokrótce z przyjętym przez Kinżałowa układem treści. W swej najogólniejszej postaci nie odbiega on daleko od wypracowanego i stosowanego z upodobaniem przez radzieckich etnografów schematu, dobrze nam znanego chociażby z lektury serii publikacji "Narody Mira". W części wstępnej zawarte zostały jak zwykle - ogólne dane dotyczące językowo-etnicznego podziału Majów oraz rozmieszczenia terytorialnego i charakterystyki ich środowiska geograficznego. Nieodłącznym elementem każdej syntezy winien być przegląd dotychczasowych dokona!'} badawczych, który niekiedy przybrać może formę zarysu dziejów danej dyscypliny czy specjalizacji. Taki punkt widzenia jest całkowicie naturalny, gdyż historia badań pozwala czytelnikowi nie tylko poznać aktualny stan rozwoju nauki, ale równocześnie jest jakby swoistym rodowodem czy genealogią powstającej syntezy. Stanowi ponadto uzasadnienie jej celowości oraz usprawiedliwienie zawartych w opracowaniu luk. Kinżałow kierując się prawdopodobnie tego rodzaju motywacją oferuje nam obszerny rozdział, zaznajamiający dość dokładnie z najważniejszymi źródłami do dziejów kultury Majów oraz odtwarzający w dużych szczegółach koleje penetracji archeologicznych, kształtowania się zainteresowań starożytnościami jukatańsko-gwatemalskimi i historię badań nad hieroglificznymi inskrypcjami, starymi dokumentami i kronikami. Ta część pracy wraz z ogromnym zestawem bibliograficznym, liczącym ok. 1300 pozycji, stanowić może dla wszystkich tych, którzy nie dysponują monumentalną Bibliografią archeologii i etnografii Mezoameryki i Północnego Meksyku 1. Bernala ("Memorias dei lNAH", t. 7; 1962, Meksyk) pożyteczny przewodnik po literaturze przedmiotu. Bibliografia Kinżałowa stanowi zresztą dobre uzupełnienie tego meksykańskiego wydawnictwa, które doprowadzone zostało tylko do r. 1960, podczas gdy Kultura starożytnych Majów uwzględnia także literaturę z następnego dziesięciolecia. Należy tu jeszcze wspomnieć, iż zastosowany w pracy prosty, wzorowany na systemie amerykańskim sposób odsyłania do literatury, zapewnia nie tylko możliwość łatwego trafienia �301 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czas()J)isn~ do wybranych prac, ale sprawia, iż prawie każda kontrowersy jna teza autora może być bez trudu poddana konfrontacji i weryfikacji z materiałem źródłowym. Po tym ogólnym wprowadzeniu następuje omówienie gospodarki i niektórych działów kultury materialnej. Zapoznajemy się więc z uprawą ziemi, podstawowymi roślinami uprawnymi, rodzajami pożywienia, rolą polowania i rybołówstwa jak,) zajęciami dodatkowymi, znaczeniem rzemiosła i rozwojem budownictwa, które zostało tu ukazane od strony rozwiązań konstrukcyjno-technologicznych. Rozdzi<ll trzeci zawiera .zarys niektóry.ch zagadnień związanych z organi7.acją społeczną. Znalazło się więc tu miejsce na prezentację podstawowych elementów struktury społecznej, ukazanie rozwarstwienia klasowego, opis funkcjonowania rodziny, rodu. społeczności lokalnej, plemienia. Poddano również ocenie poli tyczny ustrój formujących się u Majów zarodkowych organizacji państwowych w postaci tzw. miast'iIJaństw. Oba te działy (gospodarka i organiza:cja społeczna) zostały lUzmyślnie rozbudowane, gdyż w dotychczasowej literaturze przedmiotu specyfika rozwoju materialnych podstaw kultury Majów i tworzenie się wczesno-klasowego spoleczeństw;! w Mezoameryce nie zostały wystarczająco naświetlone. Kolejne części syntezy obejmują wiedzę naukową, architekturę i s7.tuki plastyc7-ne oraz literaturę, Łaniec i muzykę. Autor świadomie dokonał tu pewnej selekcji materiału, kierują2 się zasadą, iż te zagadnienia, które już zostaly uprzednio w piśmiennictwie radzieckim szerzej omówione, będą tym razem pr7.edstawione w największym skrócie. W ten "sztuczny" niejako sposób ogranic7.0no miejsce przeznaczone na prezentację pisma hieroglificznego i systemów kalend<lrzowo-chronologicznych Majów. To stanowisko rzutowało - acz w mniejszym zakresie - n<.l kształt i zawartość rozdziału poświęconego sztuce. Natomiast tytułem rekompensat ". czytelnik otrzymał nieco Więcej wiadomości z zakresu matematyki, astronomii. medycyny i samowiedzy historycznej Majów. Poznać równie;~ może ich praktyczne umiejętności w dziedzinie orientacji geograficznej, wiedzy meteorologiczno-klimatologicznej i sejsmograficzno-mineralogicznej. W dziale literatury, prezentuje Kinżalow przede wszystkim epos "Popol-Vuh" oraz charakteryzuje, ilustrując cytatami. hymny religijne, zaklęcia, modlitwy, pieśni, małe utwory poetyckie i sztuki dramatyczne łączące się nierozerwalnie z tańcem i muzyką. W rozdziale poświęconym wyobrażeniom religijnym przedstawiony został głównie system mitologiczny, panteon i kosmologia Majów. Omawiając zaś rytuał. autor zwrócił uwagę zasadniczo na zwyrC'Zajskładania ofiar z ludzi oraz rolę kaplanów w ceremoniach religijnych i życiu spolecznym. Pracę zamykają refleksje Kinżalowa na temat ewentualnych wpływów kulturv Majów na cywilizację europejską i latynoamerykańską. Na przykładzie kolonialnej i późniejszej architektury, malarstwa, rzeźby, grafiki i literatury meksykańskiej. i środkowoamerykańskiej ukazuje Kinżalow inspirującą dla współczesnych dziedzin twórczości artystycznej rolę sztuki prekolumbijskiej. Zależy mu bowiem na uwypukleniu uniwersalnego charakteru i autentycznych nieprzemijających wartości dorobku kulturowego Majów, fascynującego całe pokolenia badaczy, kolekcjonerów . .artystów i podróżników. Aby przedstawić istotę interpretacji syntezy Kinżałowa należałoby w sposób krytyczny przyjrzeć się bliżej poszczególnym poruswnym na kartach tej książki problemom. Powstałaby wówczas nie recenzja, a obszerny artykuł komentatorsko-polemiczny o ściśle fachowym, majologicznym charakterze. Sądzę zatem, iż w tym miejscu wystarczy wskazać tylko na generalne zasady, jakimi kierowal się autor . .opracowując owe ujęcie zarysu ku1tury Majów. Otóż społeczeństwo i kultura Majów świadomie nie zostały ukazane jako pew- �Recenzje, przeglqdy wydawnictw 305 i czasopism nego rodzaju izolat, rządzący się własnymi prawami, ale jako integralna część kompleksu systemów kulturowo-społecznych całej Mezoameryki i Meksyku. Takie szerokie tło porównawcze umożliwiło autorowi odwoływanie się do przykładów zaczerpniętych z innych rejonów, by przy ich pomocy rozświetlić nie wyjaśnione do dziś z braku materiałów zagadnienia, lub by sporne kwestie poddawać surowej weryfikacji. Dzięki temu możliwą okazała się demistyfikacja licznych błędnych ustaleń, które już niejednokrotnie nabrały charakteru aksjomatów. Tego rodzaju stanowisko akceptowane obecnie przez wielu majologów sprzyjało również wykazaniu, w jakim stopniu kultura Majów nasycona była elementami wspólnymi dla całego meksykańskiego i środkowoamerykańskiego obszaru kulturowego, w jakiej zaś mierze posiadała ona cechy swoiste, specyficzne, widoczne w licznych wariantach regionalnych i chronologicznych. I wreszcie trzecią, podstawową dyrektywą badawczą autora było dążenie do konfrontacji systemu kulturowego Majów z plaskowyżu gwatemalskiego z cywilizacją ich współplemienców, wznoszących wspaniałe miasta - centra kultowe na nizinach Jukatanu. To interesujące ujęcie, wykorzystujące nowoodkryte w ostatnich latach materiały, nieuwzględnione oczywiście w poprzednich opracowaniach syntetycznych, pozwoliło również autorowi na postawienie pewnych kwestii, wykraczających poza ścisłą charakterystykę kultury Majów. Myślę tu o takich sprawach, jak problem etnogenezy ludności Mezoameryki i źródeł jej wysokiej kultury, zagadnienie badań nad regularnościami w rozwoju cywilizacji Starego i Nowego Świata oraz ewentualnych prekolumbijskich kontaktów transoceanicznych z Azją, Afryką i Europą. W posługiwaniu się tą pożyteczną pracą, do której, jak sądzę, sięgać będą również polscy indoamerykaniści, okażą się na pewno pomocne umieszczone na końcu książki indeksy: osobowy i geograficzno-etniczny. Natomiast wszystkim zainteresowanym kulturą Majów polecam, by ;po lektur!le pracy Kinżalowa raz jeszcze s-ięgnęli do wydanej już w Polsce książki archeologa amerykańskiego - Charlesa Gallenkampa, napisanej w r. 1959 (Majowie, Warszawa 1968). Po tej konfrontacji dostrzegą z całą wyrazistością postęp, jaki w ciągu ostatnich dziesięciu lat dokon;:;ł się w tej dziedzinie badali oraz z pewnością sami stwierdzą wartość niektórych oryginalnych ujęć leningradzkiego uczonego. Aleksander Posem-Zieliński Nowaja żizJ"z narodow Siewiera. Praca zbiorowa pod red. W. L Wasiliewa, Gurwicza. L B. Simczenki, Moskwa 1967, s. 117, ił. 86. L S. Wśród ukazujących się współcześnie opracowań radzieckich, poświęconych etnografii narodów Syberii, pojawia się od czasu do ·czasu książka, zawierająca popularne ujęcie tematu. Prace te są o tyle cenne, że autorami ich są etnografowie, którzy zwięzły język rozpraw naukowych zastępują w nich ciekawym popularnym opisem, wolnym od stwierdzeń zrozumiałych niekiedy wyłącznie przez profesjonalistów. Do tej kategorii opracowań należy właśnie recenzowana książka. Jej autorami są pracownicy Oddzialu Etnografii Narodów Syberii Instytutu Etnografii Akademii Nauk ZSRR. Nie licząc wstępu i zakończenia, praca składa się z dziewięciu rozdziałów, poświęconych historii etnicznej narodów północnej Syberii, etnografii i socjologii, 20 - Lud, tom LVI �30ti Recenzje .• lH'u:glądy wy(!atcHi'::!u: i C!(l~{)J1;SJH przy czym problematyka etnograficzno-socjologiczna jest tutaj znacznie przemieszana. Zgodnie z tytułem pracy. najwięcej miejsca poświęcono w niej problematyce zmian społeczno ekonomicznych, jakie zaistniały w inwcnlarr.u kulturowym omawianych gcup etnicznych po Rewolucji Październikowej. Pod pojęciem narodów północnej Syberii rozumieją autorzy ~~(j grup etnicznych. rozsiedlonych nieraz daleko od' geograficznej granicy północnej tego obszaru. Obok takich grup etnicznych, jak Jukagirzy. Cr.ukcze. Koriacy, Eskimosi i Aleuci zamieszkujący pólnocne rejony omawianego obszaru - kreś!~1 autorF.)' książki Iwlturę ludów nadamurskich, tj. Niwchów, Nanaj'ców, Oroczonów i innych z terenu SYberii. Pod względem językowym ludy te wchodz.ą w skład dwu l'Odzin: uralskiej i attajskiej, \N obrębie których istnieje szereg grup. W odniesieniu do grupy jęz.'·ków paleoazjatyckich czytamy, że "w jej skład zaliczają się języl<i nip posiadające bliskich związków z wielkimi rodzinami językowymi (uralską i altajską - A. K.l. Jed~'nie pewną zbieżność wyk;lZują języki: czul<ocld, koriacki i itelmeński. lzo1'lwan~'m jest język niwchski. Jeszcze niedawno za taki sam uważano takżc jęz.,·k jukagirski. Współcześnie jednak w świetle nowych badań oka/.alo się, że wykazuje on pewne nawiązania do języków samojedzkich i fino-ugryjskich. Oddzielną zupelnie grupę w zespole paleoazjatyckim tworzą języki: eskimoski i alcucki, a także nie w.vkazujący żadnych powią7.ań genetycznych z inn.vmi .ięzvkami tej grup~' jęzv:< ketski" (s. 10-11). Przy okazji charakterystyki językowej przekazano także pe\-,'ien zespól wiadiJmości o rozsiedleniu i dem{Jgrafii. Wszystko to potraktowano barrlz~} skróto\',-') i zmieszczono na 7 stronach rozdziału zatytułowanego "Narody Siewiera" (,;. 5--11\. Następne dwa rozdzialy - "Narody Siewiel'a do oktjabra" h. t2-HI) i ..D;)rewoljucjonnoje cho/'jajst wo i byt" (s. 2()-29) obejmują duży zespoi zagadnień etll'lgraficznych, poprzedzony nakreśieniem ważniejszych faktów hislOlyczn.'·ch z zakresu obejmowania olbrzymich obszarów syberyjskich w msyjskie wiaclanie. Koloniz~cja ta spowodowała szereg zmian w inwentarzu kulturow.vm tubylców. a w wieiu przypadkach wpłynęła destruktywnie na ich życie wewnęl rzne. Odnosi się to w szczególności do zgubnej działalności kupcow, którzy a b.,' zcl·obyć drogocenne' futra sobolowe. szerzyli wśród tubylców pijańs1.wo, g\\-ałt i p:'z',';-!-,()~'P;J:I \''.)i''_ wcm tych czynnikow zarysowała si(~ znaczna depopulacja. SP()tęguwana zawlc::z:;nymi przez kolonistów licznymi chorobami epidemicznymi i wenerycznymi. Wraz: z depopulacją następowało zatracanie elementów kulturowych. Ponadto misje prawosławne spowodowaly znaczne modyfikacje w Sll'ukturze wierzei; tub.vlcz:ych. Pod względem gospodarczym omawiany w pral'Y zespól 26 grup etniczI1,'('h dzieli się na hodowców reniferów. l'ybołówców. myśliwych łąduw.vch i lowc"}W ssaków morskich. W zależności od systemu g{Jspodarki, pmwadz'ł onc osiadl~' lub koczownicz~' tryb życia. Ten natomiast wyznacza w pewn.vm stopniu fn:ll1ę ich pomieszczeń mies7.kalnych. Zespól etniczny. <) którym mowa w prac.". pow,;taje tei w sferze zasięgu różnych temperatur, stąd duża w nim niejednolitość form mieszkalnych. wiodąca od prymitywnych szalasów poprzez mieszkunia nupal·owe clo zil'mianek. Warunki klimatyczne determinują także J'{)dzaj i fOl'lnę odz.ieży. ]<tóra w zimie jest -zawsze futrzana, latem nai-omiast również ze skór.". lecz gladk" \\<'yprawionej, tj. pozbawionej sierści. Popularne ujęcie lemalu spowodowalo. że treść tego rozdzialu wolna jest -od szczegółowych rozważań na temat form." i funkcji poszczególnych wytworów kulturowych, podobnie też potraklowano zagadnienie ich występowania. W odniesieniu np. do transportu i komunikacji poinformowano. że ten wieloetnicmy zespół dzieli się na ludy używające do zaprzęgu psów lub renifen'm-. Omaviiając zaś kulturę spoleczną i duchową postąpiono podobnie. Dowie- �Recenzje, przeglądy w-ydawnict lO i c.zasopisJn 307 dzieć się więc można o tym, że u wielu ludów syberyjskiej północy występowało wielożeństwo, uprawiana była zasada lewiratu i że położenie kobiety w rodzinie bvło bardzo ciężkie. Zasadniczym natomiast rysem religii tych grup etnicznych był animizm. który reprezentował różne stopnie rozwoju. Słusznie też zaznaczono, że spotkać sit; tutaj było można z przeżytkami totemizmu. Wszystkie te elementy kulturowe zaczęły jednak zanikać dosyć intensywnie w wyniku działalności oświatowej, jaka rozpoczęła się na tych terenach po Rewolucji Październikowej. Sprawom tym poświęcone są w zasadzie wszystkie dalsze rozdziały książki. Rozpoc:zyna je problematyka określona jako "SocjalistIczeskoje stroitielstwo li narodow kraj niego siewiera" (s. 30-38), zawierająca zespół takich zagadnień, jak: walka z konti·l'ewolucją, organizację kołchozów, szkolnictwa, służby lekarskiej - medycznej i weterynaryjnej. Wiele w tym rozdziale interesujących faktów, ukazujących kształtowanie się władzy radzieckiej na Syberii, które zamykają się w przedziale czasowym od 1917 do 1940 roku. Ustosunkowując się do etnograficznej zawartości książki podkreślić trzeba, ze stosunkowo obficie reprezentowana jest ona w rozdziałach zatytułowanych "Sowriemiennoje chozjajstwo narodow krajniego siewiera" (s. 39-65) i "Sowriemiennyj b.vt naI'odow krajniego sewiera" (s. 66-75). Wynika z nich, że dźwignią podnoszącą ludy Syberii na wyższy poziom gospodarczy jest stały rozwój hodowli reniferów, zwierząt futerkowych i racjonalne rybołówstwo z łowiectwem ssaków morskich. Niewielkie kołchozy o monokulturowej z reguły gospodarce połączono współcześnie w większe jednostki. W sumie pod względem gospodarczym narody te odbiegły doleko ocl dawnego trybu życia. Dawni koczownicy mieszkają dzisiaj w stałych osadach. Ich stadami zajmują się 'Slpecjalni pasterze, a nie tak jak ongiś całe rodziny, przenoszące się z miejsca na miejsce. Poza tradycyjnymi zajęciami wiele osób zajmuje się pracą w przemyśle drzewnym i górnictwie rud. Oczywiście, w trudno dostępnych rejonach tajgi mies7Jkają jeszcze tubylcy, których kultura nosi znamiona dziewiętnastowiecznego zacofania. Coraz mniej jednak notuje 'się tego rodzaju ewenementów na terenie wspókzesnej Syberii. Obok nowych form gospodarowania i polepszania warunków mieszkaniowych zadbano także o ochronę zdrowia. rozwój kultury i szkolnictwa. Problematyka z tego zakresu zaprezentowana jest w rozdziałach ..Zdrawochranienie" (s. 77-80), "Narodnoje obrazowanie i doszkolnoje wospitanie" (s. 111-89) i "Kultura" (s. 90-112). Dowiadujemy się z nich, że z roku na rok l'Ozwijaj'1 się w tych rejonach placówki służby zdrowia. Ich pracownikami są często wykształceni w instytutach medycznych Kraju Rad członkowie tych grup etnicznych. Tak np. wśród personelu lekarskiego, zatrudnionego w Ewenkijskim Ol\ręgu Narodowym, Ill"/o stanowią Ewenkowie, a z roku na rok ten stosunek procentowy powiększa się w związku z rozbudową szkolnictwa medycznego na Syberii. Z innych rozdziałów dowiadujemy się o tym, że wszystkim bez wyjątku syberyjskim gl'upom etnicznym stworzono należyte warunki rozwoju własnej kultury poprzez rozwój sz:wlnictwa i życia kulturalno-oświatowego. Działają więc na Syberii ITgionalne zespoły pieśni i tańca, rozwija się sztuka ludowa, wydawane są czasopisma, rozwija się czytelnictwo. Przedsięwzięcia te spowodowały, że wspó!czesna Svberiadaleko odbiega od starego wzoru, jakim były brak rozwoju gospodarczego l zacofanie. Zadaniem autorów, jest to dopiero początek zmian "na lepsze", Wizja Syberii i gospodarczego rozwoju zasiedlających ją ,tubylców zawarta została w .,Zakończeniu" (s. 113-118). Wynika z niego, że zgodnie z założeniami państwowych planów gospodarczych nastąpi na tym terytorium intensyfikacja przemysłu, wszystko to spowoduje jednak znaczne zmiany w utrzymującym się tu i ówdzie tradycyjn."m katalogu faktów kulturowych, a tubylcze społeczności zatrzymają �308 Recenzje, paeglądy wydawnictw i czasopism w swym inwentarzu tylko to, czego w surowych warunkach klimatycznych nie zastąpią nawet nowoczesne wyroby i urządzenia. Przez lata przetrwa tutaj zaprzęg w psy i renifery oraz szereg innych tradycyjnych elementów kulturowych. Kończąc omawianie problematyki reprezentowanej w książce podkreślić należy, że wiele zawartych 'W niej grup tematycznych zostało "przegadanych", a pl"Lez takie problemy, jakim np. jest -socjologiczne potraktowanie szeregu dokonywujących się zmian w ku~turach syberyjskich, przeszli autorzy bardzo powierzchownie. Być może, w zamierzeniach autorów sprawy te stanowiły margines, wydaje się, że warto bylo jednak uwzględnić je ,choćby nawet tkosztem skrócenia pewnych partii książki traktujących o rozwoju szkolnictwa, czytelnictwa itp. Antoni KUCZY1iski K. Cerbulenas, F. Bielinskis, K. Seselgis, Lietuviu liaudies menas. Maźoji archi(Litewska sztuka ludowa. Architektura mały'ch form). Vilnius 1970, ss. 22 (tekst), ił. 492. tektura Architektura małych form jest publikacją o ·charakterze popularnonaukowym, poświęcona licznie występującym na Litwie krzyżom i kapliczkom ludowym. Choć książka ta jest przeznaczona dla szer·okich rzesz miłośników litewskiej sztuki ludowej, to jednak zawarty w niej bogaty materiał ilustracyjny czyni także przydatną dla osób zajmujących się zawodowo tą problematyką. Z dokumentacji fotograficzno-<>pisowej, liczącej 8000 zabytków, autorzy wybrali do albumu 492 obiekty. Są one najbardziej reprezentatywne i ukazują najważniejsze osiągnięcia ludowej plastyki litewskiej. O ile materiał ilustra,cyjny nie budzi zastrzeżeń i stanowi wartościową część książki, to tekst został potraktowany zbyt pobieżnie. Jest to tym bardziej niezrozumiałe, że dotychczasowe publikacje umożliwiały znacznie szersze przedstawienie problematyki związanej z krzyżami i kapliczkami litewskimi. Szczególnie daje się tu odczuć brak informacji o twórcach "małych form architektonicznych", o magicznej roli tej twórczości w codziennym życiu ludu itp. Kapliczki i krzyże, zachowane w terenie w znacznej liczbie do chwili obecnej. posiadają przypuszczalnie swój początek w zamierzchłych czasach archeologicznych. Szerszy rozwój tej twór,czości nastąpił dopiero w XVIII i XIX, a częściowo i XX w. Krzyże i kapliczki lud wznosił w celu upamiętnienia ważniejszych wydarzeń, mających miejsce na danym terenie. Znamienny jest tu rok 1863, kiedy to po upadku powstania lud stawiał powszechnie pomniki (krzyże i kapliczki) na grobach poległych powstańców. Zjawisko to rząd carski uznał jako wrogie dla siebie i w 1864r. wydał zarządzenie zabraniające dalsze stawianie krzyży i kapliczek na drogach. polach i lasach. Kapliczki i krzyże dla ludu posiadały także funkcję religijno-magiczną. Te praktyki, często wymykające się spod kontroli administracji kościelnej powodO'\vały także nie'Chęć do omawiany'ch tu obiektów duchowieństwa litewskiego, które swój wrogi stosunek do stawianych poza obrębem kościoła kapliczek i krzyży wyrażało wielokrotnie. Mimo zgodnej wrogiej postawy władz kościelnych i państwowych wobec "małej architektury" i jej twórców, kapliczki i krzyże budowano w obrębie niemal każdej wsi. Zainteresowanie rozmaitych badaczy litewską "architekturą małych form", szcze- �Recenzje, przeglądy wydawnictw 309 i czasopism gólnie po I wOJnie światowej, przynosi szereg publikacji, naświetlających to zagadnienie z różnych punktów widzenia. Krzyże i kapliczki litewskie, dzięki prostej i pomysłowej formie, zyskały sobie wysoką ocenę artystyczną. Książka zawiera ogólne uwagi o formie zabytków, ich stylu i związkach z kościelną ar,chitekturą litewską oraz przedstawia pobieżny podział krzyży i kapliczek na grupy, natomiast analiza ideowa zositała tu niemal całkowicie pominięta. Szukanie związków litewskiej "malej architektury" ze sztuką zaohoclnio-europej.ską, a S'ZCZególlI'lie niemiecką i szwedzką przy równoczesnym pomi,nięciu polskiej, która posiada oczywiste i różnorodne związki z Litwą, nie jest uzasadnione. Album o litewskich krzyżach i kapliczkach ludowy,ch stanowi cenną pozycję wydawniczą dla szerokich rzesz miłośników sztuki ludowej i osób zajmujących się zawodowo tym zagadnieniem. Edward Ozgowicz Arts et Traditions Populaires. Revue trimestrielle de la Societe d'Ethnographie fran<;aise. 16 annee, Paris 1968, zesz. 1, 2, 3--4, ss. 432, ilush'. Charakter tego kwartalnika zdaje się wynikać z samego faktu, iż jest on organem Francuskiego Towarzystwa Etnograficznego 1, zaś jego redakcja mieści się w paryskim 'pałacu de Chaillot siedzibie Musee National des Arts et Traditions Populaires. To zbliżenie do kręgów muzealnictwa niejako wyznacza profil zawartych w kwartalniku publikacji, które mają charakter opisowy bądź materiałowy, brak natomiast wśród nich rozpraw teoretycznych. Nie pomniejsza to oczywiście znaczenia czasopisma, ma ono bowiem dużą wartość poznawczą prezentując z jednej strony dobrze zazwyczaj udokumentowane opisy zjawisk francuskiej kultury ludowej, z drugiej zaś strony ukazując solidny z reguły warsztat badawczy i dociekliwość tamtejszych etnografów, których znamionuje rozległość zainteresowań, niebanalne ujmowanie tematów oraz wnikliwe przedstawienie zjawisk na szerokim tle uwarunkowań społecznych i kulturowych. W efekcie studiującemu czasopismo polskiemu czytelnikowi Francja objawia się jako kraj o kulturze bynajmniej nie tak zurbanizowanej, jak by się mogło zdawać, lecz przeciwnie posiadającej jeszcze bardzo wiele, i silnie zakorzenionych elementów tradycyjnych, a czasem Wl'ęCZarchaicznych. Omawiany rocznik zawiera 7 obszernych artykułów, 2 publikacje materiałowe oraz 4 komunikaty i doniesienia. Zakres tematyczny opublikowanych prac obejmuje zagadnienia kultury materialnej, społecznej, sztuki ludowej i folkloru. Artykuły mają charakter opisowy i stanowią interesujące przyczynki do poznania tradycyjnej kultury ludowej w różnych regionach Francji. Najobszerniejszym i najbardziej wszechstronnym artykulem jest praca H. Tremaud na temat pojedynków nawodnych w Langwedocji 2. Pojedynki te są pradawną formą zabawy sportowej, znanej i uprawianej już w starożytnym Egipcie. l Francuzi rozrózntaJą etnografię od etnologii, uwaza]ąc pierwszą \\'ylącznie opisową, dla drugiej rezerwując zakres dociekań teoretycznych. 2 Helene Tremaud, Les joutes languedociennes, z. l, s. 3-46. z nich za dyscyplinę �:310 Heccn;z'je, p}'.:'eglądy wydal0nictw i ('.:u.')o])isnt We Francji tradycje tej plebejskiej rozrywki sięgają XVII wieku i odznaczają się nadal dużą żywotnością w różnych regionach kraju, m. in. na obfitującym w wody śródlądowe wybrzeżu Langwedocji w departamencie l'Herault. Te osobliwe pojedynki staczane są między osadami dwóch szalup wiosłowych. z których każda obejmuje po 8 lub 10 wioślarzy oraz po jednym walczącym zawodniku, zajmującym pozycję na specjalnej platformie, wzniesionej na rufie szalup\' i wystającej poza nią na kilkumetrowej ukośnej konstrukcji do :) m ponad lustro wody. Zawodnicy uzbrojeni są w tarcze i długie lance, którymi nnwzajem usiłuj'1 zepchnąć się do wody, co w tych zawodach oznacza zwycięstwo. Załogę szalupy uzupełnia dwóch muzykantów, grających w ~zasie zawodów na regionalnych instrumentach: oboju bez klap (a więc rodzaju piszczałki) oraz na bębenku :J. Wokół tych walk narosła przez wieki cała otoczka przekazywanych tradycją towarzyszących form kulturowych, takich jak ceremonie, rekwizyty, regulaminy sportowe i przc,pisy prawne, formy organizacyjne (o charakterze stowarzyszeń sportowych), artystyczne i obyczajowe które autorka drobiazgowo wylicza i opisuje ilustrując rysunkami i fotografiami, a nawet przykładami melodii wykonywanych w trakCie zawodów. W ten sposób we wzorowym pod względem metodologicznym opracowaniu udało jej się oddać specyficzny klimat tych ludowych igrzysk, mających d],) polskiego czytelnika posmak nieledwie egzotyczny. Podobnie obszernym, choć nie tak szczegółowym opracowaniem jest al·tykul J. M. Guilchera na temat starodawnych tańców korowodowych branles 4. Jest to pierwsza z zamierzonej serii publikacji poświęconej tradycjom tanecznym pirenejskich regionów Gaskonii: Kraju Basków, Bearn i Bigorre. Autor opisuje reliktowe formy taneczne, jakie zachowały się do obecnych czasów w kilku wioskach. położonych w dwóch sąsiadujących z sobą wysokogórskich dolinach pirenejskich: Ossau i Arbeost. Nie ograniczając się do klasyfikacji i opisu choreotechnicznego owych branles - które, dodajmy, występowały niegdyś w całej Francji - Guilcher wykazuje ich związki z obrzędowością omawiając okoliczności, w jakich mogą onl' być realizowane (m.in. wesela, odpusty, jarmarki, redyk, a zwłaszcza okres zapustów ze specjalną formą tańca, praktykowanego wyłącznie w Środę Popielcową). Nie pomija także strony muzycznej omawiając formy towarzyszącego tańcom śpiewu - będącego często jedynym akompaniamentem do tańca - skład kapeli ludowej oraz typy melodyczne, zilustrowane przykładami nutowymi. Naświetla wreszcie' ciekawe, nacechowane konserwatyzmem stosunki panujące w tych góralskich społecznościach, gdzie dawne ustroje rodowe odgrywają decydującą rolę przy silncc.i równocześnie kolektywizacji życia gromadzkiego. \V pracy ukazany został zarazem mechanizm zanikania i transmutacji omawianych form tanecznych. Skoro już mowa o folklorze tanecznym, warto wskazać na krótki komunikat nd lemat lokalnych tradycji tanecznych w górskiej miejscowości Caylar, w Langwedocji 5. Autorka zdołała w nim pomieścić treściwe opisy szeregu tańców, wśród których znajdują się i takie formy, jak polka, mazurka, "miotlarz", a także wspomniany wyżej branIe. Omawiane tu tradycje wiążą się z festynem ludowym obchodzonym w ciągu pięciu dni w okresie Zielonych Świąt, organizowanym przez poborowych. Pozostając przy zagadnieniach folkloru wymienić trzeba dwie prace materiałowe. 3 Warto podkreślić, że w trosce o zapewnienie następc()W wyrnieraj'lccj kadry ludowych muzykantów utworzono w r. 1966 w konserwatorium w Sete klasę gry na "oboju bez klap". 4 J. M. GUilcher, Les derniers branles de Bearn et Btqorre, z. 3-4, s. 259-292. 5 Francine Lancelot, La danse a la tete votive du Caylar, z. 1, s. 63-66. �;;11 z których jedna pGświęcona jest onomastyce regionalnej (Lexique pical'd du cilaisier), druga zaś odnosi się do bretońskich tradycji kolędniczych". Praca ta pl'zvno';i dwujęzyczny - w dialekcie bretońskim oraz w tłumaczeniu francuskim - tekst pastorałki bożonarodzeniowej, którą autor uważa za nową formę f{Jlkloru słownego, a także muzycznego, ponieważ tekst mówiony przeplatany jest śpiewem (dołączone są zapisy nutowe sześciu archaicznych melodii kulędowych). Omawiana forma sklada się z trzech części, zawierających trzy zasadnicze wątki: narodzenia Je,~u:;a, Trzech Króli ora;.-. Heroda, przy czym wątek Heroda był jeszcze w XIX wieku odgrywany przez kolędników na ulicach miast i wsi, jednak na skutek zakazów administracy jnych praldylw ta została zarzucona, zaś sam tekst w formie kontaminacji z pozostałymi wątkami stał się ową nową formą epiki ludowej, zrodzonej z tradycji przekazu ustnego, Praca zawiera ciekawe spostrzeżenia na temat mechanizmu powstawania tego rodzaju zjawisk, przy czym występujące tu prawidłowości mają ~ pewnością bardziej uniwersalne znaczenie. Starczy tu bowiem dodać, iż z bardzo podobnymi procesami spotkać się można również w polskiej kulturze ludowej', Z dziedziny kultury społecznej i folkloru wymienić jeszcze można artykuł P(lświęcony zagadnieniom pielgrzymek"' Na przykładzie jednego ze znanych "cudownych miejsc" (Bellevau w środkowo-zach. Francji) opisuje autorka zespół zjawisk kultowych, wierzeniowych i magicznych, związanych z pielgrzymowaniem do cu.·· dawnego źródła i powstałego przy nim obiektu kultu religijnego. Przechodząc do tematyki, której przedmiotem jest sztuka ludowa. wskazać wy-pada na artykuł pod redakcyjnym tytulem Hommage ci Louis Armand-Calliat (1896-1966), w którym ogłoszono p<lśmiertnie dwie prace zasłużonego zbieracza i etnografa na temat sztuki ludowej regionu Chalonnais w Burgundii !'. Pierwsza z ni'ch omawia i opisuje dawne formy krzyżów (cmentarnych, przydl'Ożnych itp.). dl'uga zajmuje się regionalną sztuką i rzemiosłem ludowym, wyliczając kolejnI) jego branże: rzeźbiarstwo, garncarstwo, kowalstwo itd. Kolejny artykuł z tej dziedziny może nas bliżej zainteresować z uwagi na zawarte w nim "polonica". Jest {Jn poświęcony historii średni'owiecznego motywu ikonograficznego w ludowej sztuce lotaryńskiej l0. Motywem tym jest postać Matki Bo:;kiej Dobrej Pomocy, której statua znajduje się w barokowym kościele pod tymi.e wezwaniem w Nancy, w którym to kościele mieści się również mauzoleum Stanisława Leszczyńskiego i królowej Katarzyny Opalińskiej, CI pGnadto grobowiec z sercem Marii Leszczyńskiej. Wspomniany motyw znikł w okresie renesansu ze sztuki profesjonalnej, po czym pojawi! się wkrótce i trwa do dziś w regionalnej sztuce ludowej Lotaryngii. Ostatnią pozycją w tym zakresie tematycznym jest krótkie omówienie form ludowego malarstwa na szkle, będące refleksją z międzynarodowej wystawy w Marsylii (wiosna 19613)!l, Publikacja ta zawiera m. in. wzmianki o polskim malarstwie tego typu oraz cytaty z polskiej literatury. Omawiany rocznik zawiera wreszcie dwa artykuły dotyczące kultury materialnej. Pierwszy z nich jest studium historyczno-etnograficznym na temat rozwoju winnictwa w Szampanii i Lotaryngii Ol·a/. 6 Donatien Laurent, Une chantetable (Ie Noel en Pays Pourlet: la "trag,?!ie", z, 2, s. 152~172. 7 Por. B. Linette, Folklor muzyczny tv regionie mieleckim., (w:) Prace i materialy z badan etnOgraficznych w Mieleckiem, Rzeszów 1970, s. 245--253. 8 Marcelle ilouteiller, Le pelerinage Ile Notre-D({me <Je Be/lp"au (ChanmtP). z, 2, s. 13.j-L30. 9 Z. 2, s. 93-134. 10 Jacques Choux, La Vier(Je ([c;, 1niserlcorcle clans l'art populaire lorraIn, z. 1, s. 47-62. 11Jean A. Keirn, Les fiTes sur verre populai1'es, z. 3-4, s. 315-319. �31~ Recenzje. pr.wgfqdy wydawnictw i czasopism stosowanych środków produkcji - narzędzi i sprzętu winiarskiego 12. Drugi ma za temat najstarsze typy pras do wina i do oleju na Korsyce I". Dział recenzji, tym razem niewielki, zawiera m. in. krótką wzmiankę o pracy Józefa Grabowskiego (Problem regionalizmu w polskiej rzeźbie ludowej (zesz. 3-4, s. 335). Roczni!\: zamyka drobiazgowo zestawiony blok informacyjny obejmujący kronikę wydarzeń, filmografię, dyskografię oraz bibliografię za rok 1967. Ta ostatnia, ułożona według działów li-ezy\ponad 600 pozycji. Boguslaw Ethnology. An International burgh 1970, t. 9, z. 1--4. Journal of Cultural Linette and Social Anthropology. Pitts- Ethnology jest czasopismem, które bardzo często publikuje artykuły o wąskiej. ściśle specjalisty,cznejproblematyce. Jest to na ogół efekt prezentowania zwartych tematycznie części ogólnego opracowania wyników naj nowszych badań terenowych. Przyzwyczajeni do niemal wyłącznie utylitarnego widzenia efektów poczynań naukowych, nazbyt często dostrzegamy ich sens tylko w badaniach problemów-gigantów, które w naszym przekonaniu potrafią udowodnić społeczną przydatność uprawianej przez nas dyscypliny. Ta presja niekiedy sztucznie podsycana przez mniej odpornych reprezentantów własnego środowiska naukowego, wywołuje niepokojące zjawisko spłycania analizy, niechęci do żmudnego wypracowywania precyzyjnych metod badawczych na rzecz efektownych uogólnień, które z racji niedostatecznego, a co gorsza - powierzchownego poznania rzeczywistości kulturowej, uogólnieniami uprawnionymi być nie mogą. Z powyższych stwierdzeń nie wynika wszakże, iżby należało całkowicie porzucić studia ogólne nad skomplikowanymi procesami kulturowymi. Winny one jednak oprzeć się, w poważniejszej niż dotąd mierze, na wynikach bardzo skrupulatnych badań wycinkowy.ch, nawet wąskospecjalistycznych. Tą bowiem tylko drogą można zapewnić autentyczną rzetelność konstruowanym przez nas generalizacjom. Prezentowany tu dziewiąty tom czasopisma Ethnology może stanowić interesujący przykład głównie pierwszego, ale też częściowo i drugiego etapu badań nad kulturą różnych grup etnicznych. Dość duża liczba publikowanych na łamach tego kwartalnika artykułów ma charakter przy.czynkarski. U polskiego czytelnika budzić one mogą mieszane uczucia tym bardziej, że rozprawki te są na ogól rezultatem wielomiesięcznych badal1, dotowanych chętnie, a nadto hojnie, pn:ez naj rozmaitsze fundacje, które - jak się okazuje - nie kwestionują wycinkowości podejmowanej problematyki naukowej, ani też nie wymagają od stypendystów opracowywania tematów bardziej "użytecznych", gwarantujących szybsze wdrożenie rezultatów badań do praktyki społecznej. Postępowanie to może napawać optymizmem. jeżeli oczywiście owe analizy wąskich zgoła problemów badawczych, składające się wszakże 12 Charles Parain, Voies et formes de la diff{!renciation dans fes vignobles du Nord-Est cle la France: Champagne et Lorraine, z. 3-4, s. 20\-235. 13 Antoine Casanova, L'aire de diffusion en Corse au XIX siec!e riu type !e plus ancien (Je pressoir Ue pressoir ci torsion), z. 3-4, s. 237-257. �Recen.?je, przeglqdy wydawnictw 313 i czasopism na nurt wartościowych studiów nad kulturą, będą w pelni i na bieżąco wykorzystywane w ustalaniu rządzących nią prawidlowości. Interesującym przykładem prowadzenia wnikliwych badań nad drugo- czy nawet trzeciorzędnym, a nadto nader wąskim problemem z zakresu szeroko pojmowanych stosunków społecznych, slużyć może artykul T. Gregora, Exposure and seclusion: a study of institutionalized isolation among the Mehinacu Indians of Brazil. Jego autor wyraził cenny pogląd, że etnograf winien być wrażliwy na wszelkie subtelności badanej przez siebie rzeczywistości spoleczno-kulturowej i nie może ograniczać się wylącznie do studiowania problemów kluczowych, widocznych na pierwszy rzut oka. Do jego obowiązków należy również podejmowanie tematów mniej atrakcyjnych z racji ich wycinkowości, ale ważnych ze względów ,poznawczych. I tak zdaniem Gregora - na uwagę zasługują m. in. zjawiska wzajemnego unikania się członków danej społeczności, normy regulujące formy owego odosobnienia, te<:hniki manipulowania informacją, itp., gdyż są to elementy mające swój wplyw na fakt utrzymywania się określonych stosunków społecznych. Dostrzegając walory poznawcze doglębnego zanalizowania jakiegoś wąskiego wycinka rzeczywistości, Gregor podjął badania nad różnorodnymi praktykami izolacji społecznej u niewielkiego, liczącego 57 osób, plemienia Indian Mehinacu znad źródeł rzeki Xingu w środkowej Brazylii. Autor zinterpretował owe praktyki izolacji jako środek regulujący przeplyw informacji oraz decydujący o stopniu społecznego zaangażowania poszczególnych jednostek w żywotne sprawy swego plemienia. Stąd wniosek, że o kształcie stosunków społecznych decyduje nie tylko fakt wchodzenia 'poszczególnych osób \\. interakcje, ale również zjawisko nieangażowania się ich w określonych warunkach. Konkluzja ta pozwala docenić naukowe znaczenie badań nad tego typu problematyką· Na łamach dziewiątego tomu Ethnology - obok przedstawionej powyze.l grupy artykułów - znajdują się l'ównież publikacje, których problematyka ma charakter bard~.iej uniwersalny, aczkolwiek sama analiza dokonywana jest w oparciu o jakąś konkretną egzemplifikację. Przykładem może tutaj służyć artykuł Ch. A. Bishopa, The emergence of hunting territories among the Northern Ojibwa, w którym zostala zaprezentowana oryginalna koncepcja na itemat kształtowania się algonkińskich obszarów lowieckich. Autor rozpatruje ten problem na materiałach dotyczący-ch wyłącznie .północnego odłamu plemienia Ojibwa. Przedmiotem szczególnych zainteresowań badacza stały się czynniki stymulujące zapoczątkowany w połowie XIX w. proces formowania się terytoriów łowieckich. Warto przy tym zaznaczyć, że kwestia ta rozpatrywana jest \\. kontekście indiańskich form wlasności. Autor rozprawy wział na warsztat zasadniczo tylko jeden z czynników sprawczych, aczkolwiek w polu jego widzenia znajdują się również inne, odnośnie do których postuluje konieczność szczegółowej analizy w dalszych studiach. Owym istotnym wg BLshopa motorem formowania się teryltoriów 1awiecGdch wraz. z całym kompleksem kar w przypadku przekraczania granic i korzystania z zasobów obszarów ościennych, miało być przejście Indian Ojibwa od polowania na grubego zwierza do łowów na drobną zwierzynę, przy równoczesnym demograficznym wzroście plemienia. Owa zmiana była bezpośrednio związana z wytrzebieniem \V pierwszych dziesięcioleciach XIX w. najbardziej atrakcyjnej zwierzyny. Zgodnie z tezą autora artykułu, niedobory te spowodowały wyznaczenie granic terytoriów lowieckich i ścisłe ich przestrzeganie. Tytuł własności posiadały na ogół poszczególne rodziny. Bishop dostrzega również konieczność uwzględnienia w dalszych badaniach nad tym problemem roli faktorii handlowych. Autor zdaje sobie sprawę �Hecen,z.je, pr;rcUlqdy UJy(laam,iC'tw j c.:asopisn1 z tego, że były one często bezpośrednią przyczyną zmian w zakresie form \Vłasno~ci u północnych AIgonkinów, nie mniej jednak ich ingerencja w rozmaite sfery życia Indian nie wyjaśnia - zdaniem Bishopa - wszystkich 'Problemów. wiążących się 7. kwestią kształtowania się terytoriów łowieckich z przypisanymi do nich tylu!a:l,j własności. Trzecią wreszcie, niewielką grupę artykułów stanowią n>zprawy. których celem jest reinterpretacja znanych już poglądów odnośnie do poszczególnych problemiJl\' badawczych. Istniejące hipotezy i mniej lub bardziej ugruntowane sądy zo',Lały tu zweryfikowane na ogół poprzez próby nowatorskiego ujęcia problematyki. Charakterystyczny dla tej grupy publikacji jest artykuł pl. Northwest america'l mat?'iliny: the problem of origins pióra G. B. Inglisa. AutDr dokonal przeglądu i reinterpretacji wszystkich ważniejszych koncepcji odnośnie do pochodzenia malrylinearyzmu u Indian Północno-Zachodniego Wybrzeża. Doszedł przy tym do wniosku. ie badane struktury społeczne nie są ani sugerowanym przez niektin'ych uczonych przeżytkiem jakiegoś starożytnego, azjatyckiego jeszcze wzoru, przetransponowanego na kontynent amerykański, ani też nie stanowią żadnej anomalii sp01ecznej. \V~ Inglisa, matrylinearyzm Pó1noeno-Zachodniego Wybrzeża rozwijał się ana 10gicznic~ jak podobne struktury na innych obszarach i rozprzestrzenił się na tereny ościenn'~ wg prawidłowości rządzących dyfuzją elementów kulturowych. W dalszej części niniejszego omówienia przedstawię ogóln;c zawartość dzicwi,ltego tomu Ethnology nie podając ani nazwisk autorów. ani też tytul()w publikacji. które zbytnio rozszerzyłyby objętość poniższej charakterystyki. Już tradycyjnie większość artykułów publikowanych w tym czasdpiśmie traktuj(~ o najróżnorodniejszych problemach natury społecznej. Dość eksponowane miejsc; w tej grupie zajmują rozprawy poświęcone zagadnieniom pokrewiellstwa. Nieklt',re z nich ograniczają się do analizy danego problemu u jednej tylko społeczności lokalnej, inne znów powstały w oparciu o dane z całego ~wiata. Rl'pl'CZentantem tC,i ostatniej grupy jest artykuł porządkujący znane terminy pokrewieństwa w szcre,"~ wzorów i określający ich l'Ozprzestrzenienie na ziemskim globie. Krańcowo różn': charakter posiada artykuł o strukturze i zmienności terminologii pokrewieństwa. opracowany wyłącznie w oparciu o dane uzyskane wśród ludności Jale z No\\"e.i Gwinei. W publikacji tej uwypuklona została różnorodność w zakresie klasyfikacj: krewnych. W pozostałych artykułach, poświęconych sferze tzw. kultury społecznej, poruszono m. in. następujące pl'Oblemy: małżeństwo u Indian Ngawbe z zachodniej Panamy, inicjacje męskie na Centralnym Płaskowyżu Nowej Gwinei, przekonaniil i praktyki nomadycznej ludności Bajau z południowych Filipin odnośnie do stosunków płciowych i prokreacji, organizacje społeczne w poludniowej Etiopii i li Chontalów w Meksyku. Dość zwartą grupę tematyczną tworzy również zespół publikacji poświęconych systemom ekonomicznym, bądź problemom związanym z podstawami gospodarki. Najbardziej wszechstronnym, operującym olbrzymim materialem faktograficznym jest artykuł przygotowany na użytek etnograficznego atlasu świata, opracowywanego przez G. P. Murdocka. W publikacji tej zostały zebrane i usystematyzowane wg wymogów atlasowych dane o otrzymywaniu, transportowaniu, konserwowaniu i przechowywaniu żywności w typowej społeczności łokalnej, charakterystycznej dla wyselekcjonowanych odpowiednio 186 społeczeństw z różnych obszarów świata. W tym bloku ,problemowym znajduje się również artykuł poświęcony myślistwu i magii łowieckiej Indian Amahuaca z peruwiańskiej Montanii. Ludność ta przywiązuje ogromną wagę do tej formy zdobywania środków żywnościowych, mimI) �H.ecenzjc, lJj',zeUlq(Jy lcyclawnictw :ll;") i c,zasopism iż od stuleci trudni się równocześnie uprawą ziemi. Niezmiernie interesujące rozważania prezentuje artykuł poświęcony lapońskiemu pasterstwu nomadycznemu. Autor, wychodząc od naj istotniejszej cechy tego typu gospodarki, a mianowicie ruchliwości przestrzennej jako warunku koniecznego do zapewnienia powodzenia w poczynaniach ekonomicznych, analizuje pod tym kątem widzenia problem decyzji, przepływu informacji, współdziałania i partnerstwa oraz sankcji społecznych regulujących wszystkie kwestie gospodarcze u Laporlczyków. Warto wreszcie wspomnieć, że w tej grupie tematycznej zaprezentowano również interesujący problem wycofywania się starszych ludzi z aktywnego życia ekonomicznego i publicznego w południowo-zachodniej Laponii oraz znaczenie tego aktu dla go!,\podarstwa. Trzeci wreszcie blok problemowy tworzą artykuly poświęcone wierzeniom. W jednym z nich zanalizowano rolę kultu bóstw żeńskich w ludowym hinduiźmie na przykładzie jednej z jego regionalnych odmian. W innym - przedstawiono zagadnienie czarów jako formy negatywnego charyzmatu. Trzecia publikacja z tej serii omawia znaczenie powszechnych i charakterystycznych dla Murzynów Afikpo z południowo-wschodniej Nigerii świętych miejsc, będących osobistą własnością każdego członka badanej społeczności. Pozostałe artykuły nie tworzą żadnych grup tematycznych i stanowią wyłącznie .i('dnostkowe studia nad określoną dziedziną rzeczywistości kulturowej. I tak np. obrzędowości poświęcony zostal tylko jeden artykuł o samoańskich ceremoniach pogrzebowych w Kalifornii i ścisłej zależności ich form od przebiegu procesu kulturowej reorganizacji społeczności emigrantów na terenie zurbanizowanej Ameryki. \1.1 artykule poświęconym medycynie ludowej rozpatrzono koncepcje choroby u Maengów na Nowej Gwinei oraz znane i stosowane przez tę ludność środki lecznicze. W pierwszej części rozprawy zaprezentowano ludowe poglądy na chorobę w zakresie etiologii. semiologii i terapeutyki. W drugiej części autor zajął się roślinami stosowanymi w magii i medycynie, prezentując je w formie opozycji. W oparciu o nie nakreślił on relacje pomiędzy tymi dwoma dziedzinami rzeczywistości kulturowej. \1.1 końcowej partii artykułu zamieszczona została lista roślin stosowanych \\T}'łączniew celach leczniczych. Na zakończenie wypada zasygnalizować szereg artykułów o bardzo różnej tematyce, np.: studium z zakresu "ethnoscience", analizę rozpowszechnionego wśród Indian zachodniej części Ameryki Północnej mitu o Gwiezdnym Mężu, rozprawkę o liczbach i liczeniu przez Maengów z Nowej Gwinei oraz rozważania nad problemem kształtowania się osobowości w przypadku niedostatecznejze strony rodziców opieki nad dzieckiem wyrażającej się w niezaspokajaniu zarówno jego potrzeb biologicznych, jak i psychicznych. Dziewiąty tom pensylwańskiego kwartalnika "Ethnology" stanowi więc jak starałam się to powyżej wykazać - dość luźny, niemniej interesujący zbiór artykułów o niezbYit wyraźnie zaznaczonym 'profilu tematycznY'm. Pismo to, preferując głównie oryginalne studia oparte na wynikach aktualnie prowadzonych badań terenowych, jest równocześnie świetnym informatorem o naj nowszych ekspedycjach. obszarach ich naukowej eksploracji oraz problematyce podejmowanych badarl. Mirosława Posern-Zielińska �3IG Folk - Liv. Recenzje, przeglądy Acta Ethnologica av Gasta Bergh och Harald wydawnictw I czasopism EUTopaea. 1967-1968. Hvarfner, Stockholm Tom XXXI-XXXII. Lund 1970, ss. 79. Utgliven Głównym czasopismem etnologicznym w&pólczesnej Szwecji jest Folk-Liv (Życie Ludu). Założone zostało ono jeszcze w 1938 roku i - jak dotąd - ukazało się 30 tomów tego interesującego czasopisma. Przez długi okres czasu wydawcą i redaktorem Folk-Liv był wybitny szwedzki etnograf iPwf. SigUl'd Erixon l. W latach 19341935 był profesorem nordystyki i ludoznawstwa porównawczego w Muzeum Nordyckim (Nordiska Museet) w Sztokholmie. Erixon był czynny w różnych europejskich towarzystwach naukowych. Wiadomo także, iż S. Erixon i S. Wallin byli głównymi wydawcami 12-tomowego standardowego dzieła zbiorowego, wydanego w latach 1929-1938: Svenska kulturbilder (Obrazy szwedzkiej kultury). Po śmierci Eriksona (1968 r.) głównym redaktorem tego czasopisma, finansowanego przez szwedzką Akademię Nauk, jest znany współczesny etnograf, Gasta Berg. Z redakcją Folk-Liv czynnie współpracują wybitniejsi współcześni etnografowie fińscy (np. Helmer Tegengren, K. R. V. Vikman), duńscy (np. Axel Steenberg) oraz norwescy (np. Knut Kolsrud, Hilmar Stigum). Posiada ono więc charakter ogólnoskandynawskiego pisma etnograficznego. Warto podkreślić, iż utworzona w 1952 roku Rada Nordycka rozporządza specjalnym Funduszem Kulturalnym (Kulturfond). Przy jego pośrednictwie uczeni skandynawscy podejmują wspólne badania nad folklorem, a osiągnięte zdobycze naukowe, poprzez publikacje w języku angielskim i niemieckim, rozpowszechnia się także poza obszarem Europy Północnej. Tom XXXI-XXXII z lat 1967/8 prawie w całości poświęcony zostal sprawom etnografii fińskiej. Veikko Antilla, etnograf z uniwersytetu fińskiego w Turku (Abo), w swoim dobrze udokumentowanym (zwłaszcza kartograficznie) artykule omawia szwedzko-fińskie związki kulturowe już na obszarze samej Finlandii, na przykładzie ewolucji narzędzi rolniczych, zwłaszcza bron. Podaje on, iż zachodniofińska odmiana brony do pielenia 'chwastów zapożyczona została z terenu samej Szwecji, natomiast jej odmiana wschodniofińska już w XII wieku przejęta została od ludności słowiańskiej. Brony z żelaznymi zębami są dopiero w użyciu w drugiej połowie XVIII wieku wśród fińskich rolników. Rozpowszechnione były formy bron w różnych kształtach: trójkątne, prostokątne czy nawet kwadratowe. Niektóre odmiany bron (np. trójkątne) przedostały się z terenów Szwecji do Finlandii, co świadczy o wzajemnej wymianie wartości cywilizacyjnych między ludnością obydwu krajów (jak wiadomo, Finlandia do 1809 roku wchodziła w skład pań~twa szwedzkiego). Etnograf Nils Stora w artykule informacyjnym (s. 23-32) omówił różnorodne formy budowy łodzi rybackich z zachodniej części Finlandii, zwłaszcza z regionu Wysp Alandzkich. Budowane one były różnorodnie, w zależności od ich konkretnej przydatności użytkowej (np. łodzie pojedyncze i podwójne). Natomiast etnograf sztokholmski, Gustaw Rank, omówił budowę zagród bogatszych właścicieli ziemskich w XVII wieku na terenach Estonii. W okresie szczytowym rozwoju potęgi szwedzkiej poważne obszary Estonii w tym okresie czasu wchodziły w skład państwa szwedzkiego. Bliskie związki polityczne rzutowały także na powiązania w kulturze materialnej, w tym również na budowę domostw wiejskich. Ich styl dostosowany był do codziennej pracy i zajęć rolników. W numerze bogato jest reprezentowany dział recenzji. Przeważnie omawia się prof. 1 Tom XXI-XXII (z lat 1957/8) Folk-L'lv poświęcony został właśnie działalności naukowej dr. Sigurda Erixona (188&-1968). Zob. też WspomnIenie, "Lud", t. LII, s. 363-364. �Recenzje, pr;;cglqdy wydawnictw 317 i c.msapism treść ostatnio wydanych prac fińskich etnografów. Ponieważ publikowane są one w języku mało znanym dla szerszej grupy naukowców, ich streszczenia w języku szwedzkim spełniają swoistą wartość użytkową i informacyjną. Rada Nordycka finansuje w ostatnim 15-leciu działalność przekladową ważniejszych prac naukowych, pisanych w języku fińskim, na ogólnie dostępne języki zachodnioeuropejskie i szwedzki. Odnosi się to także do etnograficznych prac z dziedziny ugro- finistyki. Wspó{czesny szwedzki <itnograf Gosta Berg omówi l szczególowo życie i działalność naukową zmarłego w 1968 roku wybitnego szwedzkiego etnografa Sigurda Erixona. Znajdujemy również nekrolog etnografa szwedzkiego Martina P. Nilssona (18741967) oraz fińskiego badacza ludowej kultury T. 1. Itkonena (1891-1968). Jak wiadomo, ten ostatni był wybitnym znawcą kultury lapońskiej i w roku 1948 opublikował 2-tomowe monumentalne dzielo: Suomen lappalaiset (Lapończycy Finlandii). Warto podkreślić, iż Folk-Liv jest interesującym czasopismem, przynoszącym cenne informacje do dziejów i stanu współczesnego stanu kultury materialnej szeroko pojętej Skandynawii (np. łącznie z Finlandią). W ostatnim numerze przeważają drobiazgowe studia analityczne, oparte jednak o doskonałą, przeważnie archiwalną dokumentację· Bernard w tomach Piotrowski FOLKLOR I FOLKLORYSTYKA nr 9-12 "Russkogo Folkłora" (1964-1971) Rozwój kultury ludowej w Związku Radzieckim, a zwlaszcza rozkwit nowego folkloru, którego wiele form powstalo w oparciu o tradycyjną twórczość chlopską. stanowi przedmiot coraz wnikliwszych badań folklorystów i specjalistów pokrewnych nauk. Przedmiot oraz problematyka badań stają się bowiem - jak w każdym kraju szybko uprzemysławianym - coraz bardziej zlożone wskutek ciągłego procesu urbanizacji życia i niwelacji kulturalnej. Potrzeba szeregu uogólnień i uzgodnionych metod badawczych w tych warunkach stworzyła atmosferę dyskusji i twórczych poszukiwań. Toteż obok badań prowadzonych intensywnie nad poszczególnymi rodzajami folkloru tradycyjnego i wspólczesnego, uwaga folklorystów radzie2kich skupia się teraz często, m. in. w celu ustalenia kryteriów folkloru indywidualnego i masowego oraz precyzyjniejszego określenia pojęcia "folkloru", na takich zagadnieniach, jak wzajemny stosunek tradycji (rodzimej i obcej) do współczesnego folkloru (wzajemne związki i wplywy, zmiana treści i form oraz zanik lub rozwój poszczególnych rodzajów folkloru h'adycyjnego bądż niektórych jego elementów), zagadnienie warunków trwania form tradycyjnych mimo zmiany treści utworu (np. w pieśniach), prawa rozwoju folkloru współczesnego w środowisku wiejskim i wielkoprzemysłowym i in. Wszystkie te problemy z.najdują pełne odzwierciedlenie w pracach i materiałach ~amieszczonych w czterech ostatnich tomach "Russkogo Folkłora" (nr 9iI964-12/1971) - pisma nieperiody,cznego Instytutu Literatury Rosyjskiej (Domu Puszkina) AN ZSRR, ukazującego się od 1956 r. Ze względu jednak na dużą ilość zamieszczonych Jrac (blisko 70) oraz spory dzial dodatkowy materiałów i informacji (przeszło 40 po~ycji), zawartość tych tomów można tu przedstawić - niestety - tylko integralnie \,,;;:' �318 Recenzje, przeglądy wydawnictw i c.:asopism i w największym streszczeniu, odstępując od praktykowanego zazwyczaj omówienia kolejno prac wszystkich autorów. Mimo, iż każdy tom "Russkogo Folkłora" został poświęcony określonej tematyce - tom 9/64 ukazał się pod tytułem Problemy sovremennogo narodnogo tvorcestva (Problemy współczesnej twórczości ludowej, ss. 332), t. 10/66 pt. Specitiku tolklornych tanrov (Specyfika rodzajów folkloru, ss. 356), t. 111GB Istoriceskije svjazi v slovjanskom tolklore, materialy i issledovanija (Historyczne związki w folklorze słowiańskim, studia i materiały, ss. 380 + 5 tabl. muz. i 1 ilustr.) oraz t. 12171 Iz istorii russkoj narodnoj poezii (Z historii ludowej poezji rosyjskiej, ss. 324 +- 1 ilustr.) - całość materiału da się uszeregować z grubsza w pięciu działach merytorycznych, jak: materiały terenowe i źródłowe oraz badania nad folklorem tradycyjnym i współczesnym; prace dotyczące zagadnień teoretycznych i metod badali: opracowania i wydawnictwa folkloru; przyczynki do dziejów folIdorystyki ; inne materiały. Dział badań i studiów nad folklorem należy OCZyWISCledo najobszerniejszych : zajmuje on większą część każdego tomu. Przeważają w nim liczebnie i objętościowo materiały i prace omawiające rezultaty badań terenowych i archiwalnych, prowc;dzonych w różnych okresach nad współczesnym folklorem rosyjskim i radzieckim. a dotyczących bądź jednego tylko gatunku folkloru (np. pieśni lirycznej), bądź te,: kilku rodzajów albo całej twórczości ludowej w danej wsi lub regionie, czy nawet ogólnie w republice. Niektóre prace przedstawiają aktualny stan folkloru w badanej przestrzeni i czasie, inne omawiają szerzej folklor w kulturze współczesnej wiążąc jej rozwój z kulturą tradycyjną. Dla zilustrowania różnorodności tematyki i skali zakresów badall. wystarczy wymienić kilka znaczniejszych prac: N. P. Kolpak{wa Narodnaja pesnia sovetskoj epochi (Pieśń ludowa okresu radzieckiego)-omawia proces zmian dokonujących się w tradycji pieśniarskiej od 1917 r.: dawne pieśni obrzędowe zanikają ustępując miejsca pieśni nowej, zwłaszcza lirycznej. która jest obecnie na wsi i w miejskim środowisim robotniczym wiodącym rodzajem folkloru. Nowa pieśń - to nowa treść z dawną melodią; zmiany w treści liryki współczesnej odzwierciedlają przede wszystkim ogromne przemiany społeczne i gospodarcze oraz zaangażowanie człowieka w dalszym przeobrażaniu i ulepszaniu rzeczywistości. V. P. Anikin Tradicii tanra kak kriterij tolklornosti v sovremennom tvorcestue: castuski i poslovicy (Tradycje rodzaju jako kryterium folkloru we wspólczesnej twórczości; czastuszki i przysłowia) - na przykładzie czastuszek i przysłów, dwóch najbardziej popularnych rosyjskich form wiedzy, humoru i satyry ludowej, autor wnioskuje, iż w warunkach współczesnego rozwoju kultury masowej, w której jednocześnie rozwijająca się w różnych postaciach twórczość indywidualna i zespołowa nabiera poprzez wzajemne oddziaływanie bardziej społecznego charakteru. kryterium "folklorystyczności" czy autentyczności ludowej czastuszki i przysłowia stanowi tradycja tego rodzaju powstała w zespole, fakt jego narodzenia się 1JOc wpływem i dla potrzeb zespołu i funk-cja, jaką pełni w życiu zespołu. Podobnie wnikliwe, dialektycznie uzasadnione stanowiska reprezentują w swych pracach inni badacze, jak: N. Y. Novikov O sostojanii skazocnoj tradicii v Belozorskom Kraje (Stan tradycji gawędziarskiej w Kraju Biełozerskim): Z. 1. Vłasovd i A. N. Martynova Sovremennyj tolklornyj repertuar odnogo rejona (Współczesny repertuar folklorystyczny jednego regionu); 1. 1. Zemcovskij Pesennyj byt sovremennoj kostromskoj derevni (Zycie pieśni współczesnej wsi kostromskiej); T. 1. 01'natskaja Sovremennyje zapis i tradicijonnogo obriadovogo tolklora (Dzisiejsze zapisy tradycyjnego folkloru obrzędowego) i in. Część prac dotyczy wyłącznie tradycyjnego folkloru rosyjskiego, cech specyficz:- �Recenzje, prz-egląd.y wydawni.ct:w "i c:zasopisn'l ll.\·ch pos7-czególnych jego rodzajów i gatunków, przy czym na uwagę zasługuje sp~)ra liczba publikacji dotyczących tradycyjnego folkloru słowiańskiego, ogloszol\\'ch z okazji VI Międzynarodowego Zjazdu Slawistów w Pradze w 1968 1"., któremu poświęcono caiy tom 11 "Russkogo Folkłora". W tej dziedzinie szczególne zainteresowanie wzbudzają następujące prace: B. N. Putilov Russkije i juznoslcvjanskije epiceskije pesni o zmejeborstve (Rosyjskie i poludniowoslowiańskie pieśni o walce z wężem); I. G. Pryżov Vecernicy, Hi zenskije obcsestvennyje sobranija (W ieczornicc. czyli żeńskie zebrania towarzyskie) opis zwyczaju rosyjskiegr, z połowy XIX wieku przedstawiony na analogicznym tle południowosłowiai1skim: P. V. Lintur Ukrainskije baHadnyje pesni i ich vostocnoslavjanskije svjazi (Ukraińskie pieśni balladowe i ich powiązania wschodnioslowiańskie) - praca dowodząca .. że ten rodzaj folkloru, tj. epos bylinowy, stanowi material, który w coraz większym stopniu może być wykorzystany w badaniach nad wyjaśnieniem etnogenezy Slo·· wian wschodnich; A. P. Kolpakova Vostocnoslavjanskaja Hrićeskaja pesnia (Wschoc!nios!owiańska pieśń liryczna) - analiza porównawcz.8. strony poetycznej utworów rosyjskich. bialol'Uskich i ukraińskich, potwierdzająca istnienie w pieśni lirycznej wspólnej podstawy historycznej oraz zbieżnej symboliki glównych zjawisk emocjonalnych - szczęścia i smutku, tak charakterystycznych dla wschodnioslowiańskiego folkloru: 1. T. Zemcovskij K izućeniju muzykalnych svjazej v slavjanskom obrjadovom folklore (Studia nad związkami melodycznymi w słowiaI'iskim folklorze obrzędowym): N. V. Novikov Obrazy russkoj i bolgal'skoj volsebno-fantastićeskoj 'skazki (Postacie rosyjskiej i bułgarskiej bajki czarodziejsko-fantastycznej) prezentuje m.in. bogaty dOl'Obek folklorystów bułgarskich w dziedzinie bajkoznawstwa; L. G. Barag Ob osobcnnostjach lL1cminskoj skazocnoj geroiki sravnitelno s belorlLsskoj i 1'usskoj (Właściwości ukraińskiej baśniowej heroiki w porównaniu z bialoruską i !"Osy jską) - praca oparta na materiale z drugiej polowy XIX i pocz. XX wieku: O. Zilinskij 1z istorii vostoćnoslavjanskich narodnych igr: kostroma kosh'ub (Z historii wschodnioslowiańskich gier ludowych) ;j in. Zauważa się brak prac poświęconych omówieniu związków polsko-slowiaI'iskich. Rezultaty badań nad charakterystycznymi cechami posz·czególnych rodzajów folkloru przedstawiają prace, którym głównie przeznaczono lamy lO-go tomu "Rus skogo Folklora". Oto tematy: V. V. Mitrofanova Specifika l'lLsskich nal'odnych zagadok i ich svjaz' s drugimi zanmmi folklom (Specyfika rosyjskich zagadek ludowych i ich związek 7. innymi rodzajami folkloru); B. N. Putiłov Ob istorizme russkich bylin (Historyzm bylin rosyjskich); L. 1. Jemielianov Istorićeskaja pesnia i dejstvitelnost' (Pieśń historyczna a rzeczywistość); P. V. Lintur BaUadnaja pesnia i obrjadovaja poezija (Pieśń balladowa a poezja obrzędowa); J. 1. Gudosnikov Vidy i tipy peredelok litemturnych pesen v sovetskom folklore; k voprosu o specifike zanra (Typy i formy przeróbek litel'ackich pieśni w folklorze radzieckim; w kwestii dotycl-ącej specyfiki rodzaju) - autor twierdzi. że utwory literackie podlegają stałym rriżnO!t)dnym przeróbkom polegającym m.in. na ich ludowej redakcji. uzupełnieniu lub st.worzeniu ludowego wariantu dla wyrażenia środowiskowej problematyki. bądż przystosowania jej do odpowiedniej roli (np. pieśni partyzanckie). Przeróbki te' czy adaptacje stanowią już niemaly składnik współczesnego folkloru radzieckiego. NalOmiast badania nad historią rosyjskiej [lOezji ludowej, której poświęcony został t.om 12 ,.Russkogo Folklora", ukazuje aż 21 prac, wśród których niemal każda \\'zbudza zainteresowanie polskiego -czytelnika ze względu na zawarty w niej materie:! <'raz zakres i sposób badania wybranego zjawiska. Są t.o prace o bardzo \\'Dskit'j specjałności: V. P. Anikin Genezis neobmdovoj lil'iki (Geneza liryki nie·· obrzt;c!owej): r. lVI. Kolesnickaja O nekotorych drevnejsich formach narodnych pesen (o niektr"lrych dawniejszych formach pieśni ludowych); J. G. Kruglov O vremeni. �3~O Recenzje, przeglącly wydawnictw; czasopism (O czasie i przestrzeni lamentów); po mate"ialam folklornych ekspediciji v Voronezskuju oblast' (Kompozycyjne właściwości lamentów pogrzebowych; na podstawie materiałów z wyprawy ...); Z. 1. Vłasova Castuska i pesnia; k voprosu o schodstve i rozlicii (Czastuszka a pieśń; do 7.agadnienia podobieństw i różnic); V. E. Gusev Pesni v narodnoj drame; "Lodka" i "Car Maksimilian" (Pieśni w dramacie ludowym; "Lódka" i "Car Maksymilian"); 1. J. Noskova Tradicijonnyje i individualnyje elementy w stile bylin (Tradycyjne i ind\'widualne elementy w stylu bylin); V. V. Mitrofanova Ritmiceskoje strojenije ru8skich narodnych zagadok (Budowa rytmiczna rosyjskich zagadek ludowych): N. D. Komovskaja Pesni "Basmacnoj strany" (Pieśni "Krainy butów") - chodzi tu o miasto Kimry nad Wołgą w obw. twerskim zamieszkałe głównie przez szewców i słynne od XVI w. do dziś ze swego rzemiosła oraz pieśni szewskich. Wszystkie wymienione opracowania zostały wykonane na podstawie materiałów terenowych bądź źródłowych w ramach prowadzonych na wielką skalę badań folklorystycznych Instytutu Literatury Rosyjskiej AN ZSRR przy współpracy republikańskich oddziałów Akademii oraz Instytutu Etnografii im. Mikłucho-Makłaja AN ZSRR. Stanowią one zbiór kilkuletnich doświadczeń w dziedzinie badania folkloru tradycyjnego i wspólczesnego w Związku Radzieckim oraz c7.ęściowo w krajach słowiańskich. Prace i materiały dotyczące zagadnień teoretycznych oraz metod badania folkloru, publikowane w omawianych tomach "Russkogo Folkłora", należą do poważnych osiągnięć nauki w ostatnich latach. Przede wszystkim warto zapoznać siG tu z pracami czterech wybitnych folklorystów - A. M. Astachowej, W. E. Gusewa. W. P. Anikina i A. 1. Lazarewa, rozpatrują'cych główne cechy folkloru, jak kolektywność procesu twórczego, tradycja i improwizacja, a także ogólne prawidłowości formowania się poszczególnych rodzajów, zwłaszcza pieśni robotniczej. Tak wit;c: V. E. Gusev w pracy O kollektivnosti v folklore dialektika licnogo i massovogo tvorcestva (O kolektywności w folklorze dialektyka twórczości indywidualnej i masowej) zajmuje się, w oparciu o obszerną literaturę (m.in. prace W. J. Proppa. W. 1. Cziczewwa, B. N. PUltilowa, P. N. Popowa, W. P. Anikina, P. G. Rogatyrewa oraz prace europejskich badaczy), kolektywnością procesu twórczego jako cechą folkloru. Gusew dowodzi, że w społeczeństwie socjalistycznym, w którym zanikają różnice ideologiczne między masami ludowymi a zawodowymi artystami, natomiast nieustannie ścierają się stylistyczne środki wyrazu w dziełach powstałych w obu tych środowiskach, kolektywny charakter procesu twórczego, w odróżnieniu or1 indywidualnego, stanowi cechę podstawową folkloru. A. M. Astachova w artykule Improvizacija v russkom folklore (lmprowi7.acja w folklorze rosyjskim) omawia formy i granice występowania zjawiska improwizacji w folklorze słownym i słowno-muzycznym. Wychodząc z założenia. że nie wszystko w folklorze jest rezultatem improwizacji, autorka znajduje utwory przekazywane wiernie lub dość wiernie (np. przysłowia), bądź za każdym razem twórczo zmienione, lecz mieszczące się w ramach tradycyjnych wątków, formul i schematów (np. pieśni kołyskowe, bajki dziecięce, repertuar teatrów ludowych itp.). W związku z tym wysuwa wniosek bardziej ogólny, że improwizacja jest uwamnkowana nie tylko zdolnościami twórczymi wykonawcy, lecz także właściwościami danego rodzaju czy gatunku folkloru. Np. w pieśniach kołyskowych i czastuszkach improwizacja stanowi ich specyfikę, w bajkach i bylinach jest nieodzowna. gdyż bez niej byłby niemożliwy akt ustnej reprodukcji utworu. V. P. Anikin w pracy Vozniknovenije zanrov v folklore (Powstawanie rodzajó\\" i prostranstve A. G. Vasiliev svadebnych pricitanij Kompozicijonnoje osobennosti pochoronnych weselnych priCitanii; �Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism 321 folkloru) zajmuje się określeniem pojęcia: "rodzaj folkloru" oraz sprecyzowaniem jego cech i dochodzi do wniosku, że rodzaj folkloru, jako jedność określonej treści i formy, jest kategorią historyczną, toteż poznanie jego genezy, odrębności i czasu trwania staje się równoznaczne z poznaniem historycznych warunków określających środki i formy wyrażające rzeczywistość. A. J. Lazarev w artykule polemicznym Estetićeskaja priroda raboćevo folklora (Estetyczna natura folkloru robotniczego) dowodzi, polemizując z twierdzeniem W. E. Gusewa o istnieniu różnych metod twórczych w folklorze '(zob. "Russkij Folkłor" 1960, t. 5, s. 25-55), że poglądy estetyczne proletaliatu ukształtowały się w toku walk robotników o socjalizm i że już od lat 90-tych ubiegłego stulecia, tj. od początku okresu, w którym proletariat zburzywszy klasyczne poglądy estetyczne zaczął wprowadzać nowe elementy do estetyki - sztuka proletariacka wstąpiła na drogę nowej metody artystycznej, jedynej, którą jest realizm socjalistyczny. Z powyższą tematyką wiążą się jeszcze niektóre prace poświęcone teoretycznym r<>'Z'Ważaniom nad stosunkiem folkloru tradycyjnego 'CIowspółczesnoś'Ci. M. in. A. D. Sojmonov w artykule pl. Chudoźestvennaja samodejatelnost' kak problema folkloristiki (Artystyczna twórczość amatorska jako zagadnienie folklorystyczne) rozpatruje dzieła powstałe w zespołach amatorskich, które są obecnie w Związku Radzieckim podstawową formą rozwoju ludowej twórczości artystycznej, upowszechniły się i stanowią coraz większą część zapisów i publikacji folkloru. Praca autora jest próbą uogólnień teoretycznych w tej dziedzinie i poszukiwaniem metod badania współczesnej kultury artystycznej ludu. Chodzi m.in. o określenie związku sztuki ludowej z profesjonalną. N. V. Novikov w artykule Sovetskije folkloristy i SOvremennost' (Radzieccy folkloryści a współczesność) rozważa złożony i dyskusyjny problem: czy radziecka folklorystyka powinna przekształcić się w naukę historyczną badającą wyłącznie przeszłość, czy też pozostać - jak dotąd - nauką zajmującą się badaniem przeszłości i teraźniejszoś'Ci? Autor wypowiada się za drugą formą nauki, uprawianej jednak bardziej nowocześnie. W oparciu o materiały terenowe zebrane w latach 1957-1961 w północnej części Rosji N. W. Novikow stwierdza, że folklor tradycyjny żyje, a niektóre jego formy rozwijają się dalej, że dawna pieśń ludowa m:J. wysoce utalentowanych wykonawców dysponujących bardzo często szerokim repertuarem i że wobec tego zadaniem folklorystyki jest zajmowanie się stopniem rozpowszechnienia tradycyjnego folkloru w kulturze współczesnej, określenie elementów zanikających bądź rozwijających się oraz zbadanie wpływu folkloru tradycyjnego na masy ludowe. Potrzebny jednak w tym celu jest jednolity plan badań (prowadzonych dotąd niemal chałupniczo) i pełna informacja o v.rynikach terenowego zbieractwa. AutOl' wskazuje przy tym na potrzebę skartografowania uprzednio całego zgromadzonego materiału folklorystycznego, jak to już w latach 1920-1930 uczynili J. M. Sokołow i A. J. Nikiforow w odniesieniu do bajek. L. L JemieUanov w: Neresennyje problemy v izucenii sovremennogo narodnogo tvorćestva (Nierozstrzygnięte problemy w badaniu współczesnej twórczości ludowej) wypowiada się głównie na temat nie rozstrzygniętego dotąd w przeszło lO-letniej dyskusji problemu kolektywnego czy indywidualnego charakteru współczesnej twórczości ludowej. Jemielianow polemizuje ze stanowiskiem W. E. Gusewa i K. W. Czistowa twierdząc, że folklor nie jest obiektywnym dziełem zespołu i tworem bezimiennym, folklorystyka zaś w związku z tym nigdy nie była i nie powinna być nauką o poetycznym życiu ludu (tak jak biologia nigdy nie była nauką o budowie materii w ogóle). Autor postuluje racjonalne ograniczenie folklorystyki do nauki przede wszystkim o folklorze. Skoro folklor obejmuje zjawiska kolektywne i indy21 - Lud, tom LVI �Recenzje, P'·.zey1'lily wydawnictw i czasopism widualne - badacz winien dokładnie określić gmnice sfer obu zjawisI" jeżeli chce wyjaśnić sytuację współczesnej twórczości ludowej i wskazać drogi dalszego rozwoju JeJ różnych form. Ale zaznacza autor jednocześnie nie każde zjawisko folkloru lub nie każda jego forma współczesna wymaga akademickiego badania. Zagadnienie stosunku folkloru tradycyjnego do kultury współczesnej, aktualne we wszystkich krajach w których prowadzi się badania folklorystyczne, poruszyI z wielkim znawstwem i erudycją B. N. Putiłow. Jego obszerny artykuł pt. Folklornoje nasledije Tusskogo naroda i sovremennaja kultura (Folklorystyczna spuścizna ludu rosyjskiego a kultura współczesna) zawiera - obok merytorycznego określenia spu.5cizny i jej roli - głębokie rozważania teoretyczne i metodologiczne związane ze zbieraniem i publikowaniem folkloru oraz z tWól'czym wykorzystaniem folkloru tradycyjnego w kulturze współczesnej narodu. Autor uważa, iż folklor tradycyjny należy .rozpatrywać jako część kultury współczesnej. S. N. Azbelev w artykule Sovremennyje ustny je rasskazy (Współczesne opowiadania ustne) poświęca uwagę trzem głównym zagadnieniom teoretycznym radzieckiej ustnej prozy powieściowej: kryteriom folklorystycznym d7.iel współczesnych. znamionom wskazującym, że utwór jest dziełem sztuki oraz podstawom, które określają prezentowany rodzaj folkloru. Cechy twórczości ludowej - twierdzi autor - posiada tylko niewielka część opublikowanych ustnych utworów współczesnej prozy. Wreszcie kilka innych prac, jak np. praca 1. V. Zyrianova O vnut!'izanrovoi klassifikacji castusek (O klasyfikacji czastuszek) lub V. M. Potjavina Pl'inciPJJ klassifikacji sovremennoj russkaj narodnoj pesni (Zasady klasyfikacji współczesnej rosyjskiej pieśni ludowej) omawiają praktykowane dawniej i dziś zasady klasyfikacji pieśni: tematyczną (żołnierskie, miłosne, rodzinne itp.), regionalną, wedlug miejsca i sposobu wykonania, płci wykonawców i in. Zdaniem autorów, radzieccy folkloryści którzy dotychczas nie wnieśli istotnych zmian do dawnej klasyfikacji, powinni podjąć pracę w tej dziedzinie przyjmując za podstawę główne fun!<cje utworów w procesie bytowania. Część prac obejmuje naukowe uogólnienia wyników badań folklorystycznych prowadzonych w Związku Radzieckim w ostatnim okresie: V. E. Gusev Metodyka polevych issledovanij sovremennogo falkIara (Metodyka tere, nowych badań nad folklorem współczesnym); V. V. Mitrofanova Ekspedicijonnaja mbota po russkomu folkłom za poslednije desjat' let (Praca wypraw badawczych nad folklorem rosyjskim w ostatnim dziesięcioleciu) i in. Z artykułów dotyczących opracowań i wydawnictw folkloru wysuwa się na czoło wspomniana praca B. N. Putiłowa o rosyjskiej spuściźnie folklorystycznej. Wybitn~' znawca dużą część swej pracy poświęcił precyzyjnemu określeniu samej spuścizny. tj. zbiorów publikowanych i archiwalnych. oraz omówieniu warunków jej zaniku w kulturze bądź postaci trwania i przenikania do kultury współczesnej ;omówil ponadto znaczenie spuścizny dla rozwoju kultury społeczeństwa komunistycznego. Ze względu na to, że autor w swych rozważaniach wykroczył poza krąg zagadnie1'\ folkloru ściśle rosyjskiego i reprezentuje oficjalne stanowisko nauki, warto z jego wystąpieniem zapoznać się bliżej. W naszych czasach - mówi Pulilow - spuściznq folklorystyczną jest wszystko to. co stworzyli twórcy ludowi przed Październikiem i co ze zrozumiałych względów nie może odzwierciedlać bezpośrednio rzeczywistości i doświadczeń narodu w okresie władzy radzieckiej. Spuścizna la. chociaż nosi piętno wielkiej złożoności stosunków społeczno-gospodarczych i ideologii mas w I'ÓŻnyr.h okresach historycznych i odzwierciedla silne oraz slabe strony światopoglądu poszczególnych warstw narodu (w folklorze nie wszystko przecież jest ludowe), �Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism w całokształcie stanowi ogromny wkład ludu do duchowej skarbnicy narodu i człowieczeństwa i oddziaływuje silnie na współczesne procesy kulturotwórcze, służąc wychowaniu estetycznemu i ideowemu całego narodu. Putilow uważa zatem, że folklor tradycyjny należy rozpatrywać jako część współczesnej kultury. Chociaż bowiem w zasadzie na wsi kołchozowej tradycyjny folklor znikł już z życia powszedniego, to jednak - twierdzi autor - najpiękniejsze jego formy (być może właśnie dlatego trwałe) żyją w pamięci zarówno indywidualnych artystów ludowych, jak też niewielkich zespołów rodzinny'ch bądź sąsiedzkich, a nawet - np. niektóre pieśni uprawiane są masowo i nadal pełnią swe spoleczne funkcje (czastuszki). Spuścizna folklorystyczna zachowuje się jednak także w książce lub w bardziej nowoczesnych środkach przekazu i właściwie dziś w coraz większym stopniu prze],aźnikiem folkloru jest już nie pamięć, lecz właśnie zapis i druk, o czym świadczą najnows7.e badania terenowe. Wiele utworów, znanych z zapisów dokonanych stosunkowo niedawno, zostało już ,całkiem zapomnianych w ustnej tradycji. Fakt ten wyraźnie podnosi znaczenie dokumentarnej wartości zapisów sporządzonych przez zbieraczy zarówno w przeszłości, jak też obecnie, bowiem jedynie zbiory i publikacje folkloru, opracowane naukowo, pozwalają ocenić spuściznę jako zespół zjawisk i dzieł sztuki oraz wiedzy ludowej, udostępnić ją całemu społeczeństwu i wykorzystać jako środek poznawczy we współczesnej literaturze i sztuce. Trzeba przyznać, że - jak to wynika z artykułu Putilowa - radziecka folklorystyka zrobila bardzo wiele w dziedzinie opracowania i wydania drukiem dawnej spuścizny której podstawowy zasób stworzyła folklorystyka rosyjska XIX i XX w. Bardzo wiele też czyni się w zakresie publikowania nowszych zbiorów folkloru. Putilow wyszczególnia 3 typy radzieckich wydawnictw naukowych w tej dziedzinie: l) wznowienia pomników folklorystyki oraz wydania kolekcji i materiałów archiwalnych, 2) wydania zbiorów poszczególnych rodzajów folkloru lub zbiorów tematycznych, regionalnych i podobnych antologii w postaci książek popularnonaukowych oraz 3) wydania współczesnych zbiorów folkloru. Wśród wznowień znajdujemy m.in. "Zbiór Kirszy Daniłowa", bajki rosyjskie Afanasjewa, byliny Hilferdinga, przysłowia rosyjskie Dala, a w przygotowaniu zbiory Barsowa, Kirejewskiego, Rybnikowa, Szejna i in. oraz nie publikowane dotychczas lub częściowo tylko znane materiały Guljajewa i Szachmatova, a także wybór przysłów i zagadek ze zbiorów rękopiśmiennych XVIII-XX w. Wśród tematycznych i regionalnych antologii powstała seria pod nazwą "Biblioteka eposu", ponadto wydano z krytyczną oprawą naukową m.in. pieśni historyczne XIIIXVI w., byliny w zapisach i przekazach z XVII-XVIII w., bajki rosyjskie zebrane i opublikowane w pocz. XIX w., a w przygotowaniu: dalszy ciąg pieśni historycznych (XVII-XIX w.) i bylin (pocz. XIX w.), folklor pieśniowy Kozactwa, rosyjska zagadka, dramat ludowy, folklor dziecięcy i in. W przygotowaniu jest także krytyczne wydanie wielotomowe bajek rosyjskich z pełną ewidencją bibliograficzną wariantów i z komentarzami. Podobne zamierzenia dotyczą pieśni ludowych z tym, że w pierwszej kolejności zostaną w ten sposób wydane pieśni współcześnie zebrane lącznie z melodiami. Jak więc widać - dorobek i perspektywy w tej dziedzinie folklorystyki są olbrzymie. Wśród prac biograficznych i historiograficznych, których w tomach nr 9-12 ..Russkogo Folklora" znajduje się ok. 25, najcenniejsze pozycje stanowią z pewnością biografie dwóch wybitnych postaci z pionierskiego okresu folklorystyki rosyjskiej, białoruskiej i ukraińskiej - P. W. Kirejewskiego (1808-1856) i M. Federowskiego. �324 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism (1853-1923) oraz artykuły informujące o kierunkach i stanie badań folklorystycznych w Związku Radzieckim i krajach demokracji ludowej, opublikowane z okazji VI praskiego Zjazdu Slawistów w 1968 r. Biografię Kirejewskiego naszkicował A. D. Sojmonov (P. V. Kirejevskij i russko-slavjanskije svjazi pervoj poloviny XIX w.), który sylwetkę naukową tego niewątpliwie najbardziej zasłużonego pioniera zbieractwa folkloru Słowian wschodnich, znanego historyka i slawisty rosyjskiego, ukazał nam na tle europejskim, w bliskim związku z przedstawicielami ówczesnej folklorystyki i literatury słowial1skiej - Puszkinem, Mickiewiczem (Kirejewski pierwszy przełożył na język rosyjski fragment III części Dziadów), Z. D. Chodakowskim, Wacławem z Oleska, Jazykowym, Maksymowiczem, Karadzićern, Szafarzy1kiem, Jungmannem, Czelakowskim, Hanką, Wagilewiczem, W. A. Maciejowskim, Podbereskim i in. Autor mocno podkreśla ideowy związek działalności P. Kirejewskiego z ruchem społecznym i: narodowowyzwoleńczym Słowian w pierwszej połowie XIX wieku. Życie i działalność naszego badacza omówiła Z. I. Vłasova (M. Federovskij kak jolklorist), która w tym. celu wykorzystała przede wszystkim polskie dawniejsze i najnowsze opracowania dotyczące Federowskiego. Znaczną część pracy Własowa poświęciła krytycznemu omówieniu zbioru pieśni rosyjskich i ich wariantów zanotowanych przez Federowskiego na Białorusi. Z pozostałych artykułów biograficznych warto jeszcze wymienić dwa szkice B. N. Putiłova: Vladimir Jakovlevic Propp (w 70-lecie urodzin) wraz z zestawieniem jego prac folklorystycznych, sporządzonym przez M. J. Melc, oraz Pecatnyje raboty A. M. Astachovoj s 1957 g. (w 80-lecie urodzin), a także szkic M. J. Melc pt. M. K. Azadovskij kak jolklorist-bibliograf (w 75-lecie urodzin). Zagadnienia rozwoju folklorystyki, jej historii najnowszej, znajdują obecnie więcej miejsca w "Russkim Folklorze". Jest to spełnienie postulatu narady folklorystów odbytej w 1968 r. w Leningradzie z okazji wydania 10 tomów pisma. Ostatnie dwa tomy "Russkogo Folkłora" nr 11 i 12 przynoszą obfity zasób informacji {) tematach i kierunkach podejmowanych prac, wydawnictwach folklorystycznych. dyskusjach i rozmaitych inicjatywach mających na celu poznanie oraz społeczne wykorzystanie folkloru tradycyjnego i wspókzesnego. Artykuły omawiające badania w Związku Radzieckim i NRD oraz w Polsce ukazały się w t. 11 i dwa z nich zostały już omówione w ;pOrprzednim tomie "Ludu" (s. 244-251). Tom 12 "Russkogo Folkłora" zawiera 19 tego rodzaju pozycji, których tytuły wado zacytować dla zorientowania w tematyce: Folklorystyka na VI Międzynarodowym Kongresie Slawistów; Naukowa konferencja estetyki folkloru; Kompleksowe badanie folkloru: Folklor na konferencjach w Moskiewskim Państwowym Instytucie Pedagogicznym; N arada nauczycieli folkloru; Działalność folklorystyczna w m. Gorkii; Badanie folkloru w Baszkirii; Folklorystyczna działalność w Pietrozawodsku; O zbieraniu i badaniu folkloru pieśniowego w Komi (ASSR); Działalność folklorystyczna w Kijowie, Mińsku, Wilnie, Rydze; Nowe prace rumuńskich folklorystów (1964-1968): Problemy folkloru i fol!klorystyki w czasopiśmie kijowskim "Narodna TvO'rcist'a Etnografija" ; Problemy folklorystyki w węgierskich czasopismach; Folklorystyka w "Literaturze Ludowej" w latach 1966-1967; "Narodopisne Aktuality" i "Narodna Umjetnosf" (Jugosławia). Na koniec warto zwrócić uwagę na zestawienia bibliograficzne zamieszczane w każdym tomie "Russkogo Folkłora", sporządzane przez znaną specjalistkę, M. J. Melc, stosownie do tematyki tomu: W t. 9 ukazało się zestawienie pt. Aktualny je problemy sovremennogo narodnogo tvorcestva. Materialy dlja bibliografii (Aktualne problemy współczesnej twórczości ludowej. Materiały do bibliografii); w t. 10 So- �Recenzje, przeglądy vremennaja folklornaja bibliografia. na. Przegląd, ss. 28); w t. 11 Folklor wydawnictw Obzor (Współczesna zapadnych 325 i czasopism i juznych bibliografia Slavjan. folklorystycz- Materialy opubli- i zarubeznoj pecati, 1962-1966 (Folklor Słowian zachodnich i południowych. Materiały opublikowane w języku rosyjskim w ezasopismach radzieckich i zagranicznych w 1962-1966 r.); w t. 12 Pesennyje zanry russkogo folklora. Materialy k bibliografii (Pieśniowe rodzaje w folklorze rosyjskim. Materiały do bibliografii). Należy przy tym odnotować, że w opracowaniu M. J.Melc pod redakcją A. M. Astachowej i S. P. Luppowa ukazuje się w Leningradzie obszerne wydawnictwo Russkij folklor. Bibliograficeskij ukazatel. Pierwsze zestawienie za lata 1945-1959 wyszło drukiem w 1961 r., drugie za lata 1917-1944 w 1966 r. i trzecie (najnowsze) za lata 1960-1965 w 1967 r. kovannyje na russkom jazyke v sovetskoj Medard Glasnik na Etnolośkiot Muzei, Tarko 2" SkOlPje 1965, s. 238. Po dłuższej przerwie Muzeum Etnologiczne w Skopje wydało II tom "Glasnika". I tu, jak w tomie I, znajdują się ciekawe prace etnografów macedońskich. Zaznaczyć należy, iż ten kraj słowiański nie jest dostatecznie przez etnografów zbadany. Bogate tradycje kultury materialnej i duchowej, poza typowymi cechami lokalnymi,południowosłowiańskimi i ogólnosłowiańskimi, mają także związki, z kulturą innych narodów, z którymi lud macedoński stykał się. Pierwszy artykuł nieżyjąeej Radmiły Polenaković-Steić (s. 5-18) omawia znalezioną w roku 1957, we wsi Gorno Oriiari w pobliżu miasta Koczani, biżuterię i inne przedmioty w grobie z w. XIV. Znajduje się tu para kolczyków pozłoconych, para kolczyków złotych półokrągłych, para złotych okrągłych, dyptyk srebrny, pozłocony, przedstawiający świętych oraz kielich na wysokiej nóżce. Autorka opisuje ich kształt oraz ornamentykę i dochodzi do wniosku, że klejnoty te należały do osoby z rodu władców macedońskich, panujących tu w XIV w. N,awiązuje ona również do innych klejnotów tego rodzaju, znalezionych w pobliżu dawnej stolicy Królewicza Marka - Prilepu. Widzi duże podobieństwa w biżuterii znalezionej we wsi Gorno Orizari we wschodniej Macedonii a tą, która została odkryta we wsi Warosz koło Prilepu (w południowozachodniej części kraju) oraz z innymi znaleziskami w Brestowiku i w antycznym grodzie StobL Polenaković-Steić nie nawiązuje do rzemiosła złotników, które kwitnie we wszystkich miastach macedońskich. W ka2ldym nieomal mieście macedońskim istnieją prywatne zakłady złotników, gdzie wyrabia się oryginalną filigranową biżuterię ze złota i srebra, co świadczy o starodawnych tradycjach ich przodków. Wzory znalezionych kolczyków we wsi Gorno Orizari posiadają wiele wspólnych cech z odpowiednimi klejnotami pochodzącymi z innych krajów słowiańskich, co dowodzi, iż pewne rzemiosła uprawiane przed wędrówką Słowian południowych zachowały się długo i w nowych ojczyznach. Autorka nie porusza tego zagadnienia, ani też nie zajmuje się wspólnymi cechami (kształtu, ornamentu itp.) kolczyków u Słowian bałkańskich. Inny artykuł zawarty w "Glasniku", pióra Zoe Liczenowskiej, omawia dzban z napisem greckim, zakupiony w Salonikach w roku 1890 przez pewną mieszkankę �326 Recenzje, pn:eglądy wydawnictw i czasopism miasta Kruszewa (s. 19-24). Fajansowy dzban, który służył do wina, wypalany był we Włoszech w mieście Pesaro. Miasto to, wraz ze Sieną, Orvientem i Faencą, słynęło jeszcze w wieku XV ze swych wyrobów fajansowych. Zorka Delinikolowa ż.. kolei zajmuje się ciekawym rzemiosłem macedońskim, ongiś kwitnącym, a dziś zanikającym, mianowicie robieniem antałków. Autorka daje rys historyczny tego rzemiosła nawiązując do sąsiednich krajów Bułgarii, Grecji, Albanii i Serbii, w których także było ono szeroko uprawiane. Materiał, z którego robione były antałki - to ołów i miedź. Metale te, dzięki swej plastyczności ..-nadawały się do ozdabiania antałków używanych do przetrzymywania gorzałki. Delinikolowa omawia warsztaty oraz używane narzędzia, podaje ich rysunki i nazwy, proces pracy, ornamentykę, handel i funkcję antałków, a na końcu zajmuje si~ zrzeszeniem tych rzemieślników, które istniało do roku 1935. Zawód ten nie wymagał dużego wysiłku, gdyż używane były matryce, chociaż proces pracy był 7.łożon\· i dzielił się na kilka faz. Mimo postępu technicznego, jaki obserwujemy w innych r7.emiosłach, gdzie udoskonalane są narzędzia, upraszczany jest proces pracy itp .. w omawianym zawodzie sposób robienia tych naczyń oraz ich form i ornamentyki pozostawały bez zmian. Rzemiosło to dziś zanika. Przy piciu wódki na weselach i świętach antałek przechodził z rąk do rąk. Ostatnio jednak zastąpiono go kieliszkami i w ten sposób wzrost kultury i, higieny przyczynił się do zlikwidowania tego rzemiosła. Bogato ilustrowana jest rozprawa Anicy Petruszewy o stroju ludowym dwóch macedońskich wiosek muzułmańskich - Gorno Branowcy oraz Melnica (s. 51-il2l. Autorka omawia obszernie strój ludowy mieszkańców tych wiosek, którzy wyznają religię mahometańską, a używają tylko i wyłącznie języka macedońskiego. Kultura materialna tej ludności macedońskiej była dotąd przedmiotem licznych badań. Pisano o niej dawniej 1 oraz po drugiej wojnie światowej 2. Ludność ta nazywa się Torbesi i została sturczona podczas wielowiekowej tureckiej niewoli Macedończyków. Zachowała ona wiele cech słowiańskiej kultury ludowej. Jej folklor budzi! i budzi duże zainteresowania wśród badaczy jugosłowiańskich". Materiał do tej rozprawy autorka zebrała w roku 1955, a w 1961 uzupełniła go, kiedy jako członek ekipy rzeczoznawców z ramienia Muzeum Etnologicznego Macedonii kupowała stroje ludowe dla jego zbiorów. Petruszewa daje krótki zarys islamizacji tej ludności słowiaJl,skiej, by przejść następnie do omówienia stroju ludowego. Płótno i sukno tkają kobiety na kr;osnach horyzontalnych. Do lat 40-"tych naszego wieku ubiór męski i damski szyito ręcznie, a maszyny do szycia pojawiły się wśród Torbeszów dopiero po drugiej wojnie ,światowej. Petruszewa omawia obszernie nazwy ubioru podając dużo zdjęć., Następny artykuł pióra Angeliny K'rstewej omawia robienie na drutachpodkolanówek z wełny w czterech wioskach macedońskich regionu Połog-Czelópekje, Miletyno, Tenowo oraz Blace (s. 83-94). Jedynie tu zachował się dawny, trady1 S. Gopcević, Makedonien und Alt Serbien, Wien 1889, s. 373-376; S. Verković, Topogratićesko-etnograjieeskij ocerk Makedonii, S. Peterburg 1889. s. 272-275; V. K'ncov,"'l\<fakedoni,ja. Etnograjija i statistika, Sofija 1900, s. 157-158; Jovan Cvijić, Osnove za t,071ograjijlt i geologiju Makedonije i St. Srbije, Beograd 1906, knj. I, s. 314; Mi1enko Filipović,.-8everna veleśka sela, "Srpski Etnografski Zbornik", knj. LI, Beograd, 1935, s. 489; Jovan Hadzi Vasilević, Muslimani nase kriJi u Juznoj Srbiji, Beograd 1924, s. 65; Toma Smiljanić. Mijaci, Gorna Reka i Mavrovsko 'Polje, "Srpski Etnografski Zbornik", knj. 35, Beograd 1925, s. 42 i ct.' 2 Milos Kr. Konstantinov, Zanaeti i esnaji vo Bitola, Naućno Druśtvo, Bitola; . 1961. kn. 2, s. 53. , Nikola Tripcev, Muslimansko naselenie od makedonsko poteklo vo porecieto i Topolka, Prirodno-matematićki Fakultet na uni\'erzitetot,' Skopje 1962, s. 97. na B!,bllna �Recellcje. przeglquy wydawnictw i czasopism cyjny sposób robienia z wielokolorowej wełny damskich i męskich podkolanówek. Autorka zajmuje się sposobem robienia i zestawieniem barw tej części regionalnego ubioru ludowego. Do najciekawszych pmc zawartych w tej edycji należy rozprawa Wery Kliczkowej oraz Milicy Georgijewej o zwyczajach obyczajach weselnych wsi Galicznik okręgu Debar (s. 95-136). Folklor Galicznikaprzyciągał uwagę wielU badaczy, jednak w żadnej Z" dotychO.<łsowych prac nie znalazł zadawalającej odpowiedżi. W roku 1951 Rada Oświaty, Nauki i Kultury SR Macedonii podjęła uchwałę o nakręceniu filmu o weselu 'we wsi Galicznik. W składzie ekipy, która zajęła się realizowaniem tych zamierzeń, znajdowały się również autorki tej rozprawy. Badania terenowe trwały 10 dni (od 7 do 17 maja 1951 r.). Do pracy tej wykorzystano materiały, które dostarczyła grupa wieśniaczek z Galicznika w wieku podeszłym (52-83 lat). Zwyczaje i obyczaje we wsi Galicznik są pilnie pielęgnowane: Do naj ciekawszych należą obrzędy weselne, które wyróżniają się od pozostałych obrzędów tego rodzaju zachowanych i w innych ręgionach kraju swoją oryginalnością, cechami archaicznymi (zachowały się zwyczaje i obyczaje prasłowiańskie, pogańskie z elementami animizmu). Dziś, kiedy ongiś pięciotysięczna ludność Galicznika na skutek masowej emigracji zarobkowej zmalała do kilkudziesięciu starców, słynne kiedyś obrzędy weselne zostały jako żywy relikt dawnego życia hodowców owiec. Obrządki weselne są bardzo bogate. Jest także wiele pieśni żwiązanych z tymi obrzędami."" Niek"tóre spośród nich obfitują w symbole. Branislaw Rusić, profesor Uniwersytetu w Skopje (zmarł w sierpniu 1971 r.), poświęcił swój artykuł gęślarzowi Lazo Korijarskiemu (s. 187-202) drukując dwie epickie pieśni bohaterskie z repertuaru tego śpiewaka ludowego (s. 191--202). AutOl' podał życiorys gęślarza oraz omówił jego ulubione pieśni ludowe. Pierwsza z pieśni, zawierająca :l77 wersetów, opowiada o Królewiczu Marku i Murzynie (s. 191-193), a druga pieśń, licząca 177 wer~etów, poświęcona jest grzesznej duszy Stanki Duko (s. 198-202). Ta ostatnia jest balladą. Jovan Trifunowski daje krótki zarys etnograficzny kotliny Kiczewa (s. 203-220). Opisuje ludność, jego rodzaje pracy, zwyczaje i obyczaje. Podaje także, iż do niedawna istniały tu rodziny patriarchalne, liczące do 30 członków (s. 211) oraz wymienia pochodzenie nazw niektórych miejscowości. Tom II "Glasnika" zamyka artykuł Zoe Liczenowskiej o ostatnich luawcaci1 damskich stl'Ojów ludowych, tzw. s'1'makeszów (s. 221-230). AuŁorl<a w latach 19601961 odwiedziła mia-sta macedoń,skie Tetowo, Gostiwar, Struga, Ochrid, Resen. Bilola i Prilep. Zawód ten kwitnął w Macedonii ·do roku 1912, tj. do wybuchu wojny bałkańskiej. Po pierwszej wojnie światowej krawcy ci szyli stroje ludowe dla wieśniaczek. Później zawód s'rmakeszów zaczął zanikać, gdyż poza brakiem nitek złotych do haftowania i innych materiałów do ozdób, zmienił się także tryb życia wsi macedońskiej. Kole Simiczijeu' �328 Recenzje, pneglądy wydawnictw l c.:asopism Kulturen 1970. En ,lrsbok till medlemmarna av Kulturhistoriska sodra Sverige, Lund 1970, ss. 209; Kulturen 1971..., Lund 1971, ss. 192. Foreningen for Prawie 40 lat temu założone zosŁało w Lund Towarzystwo Kulturalno-Historyczne Południowej Szwecji (Kulturhistoriska Foreningen for sodra Sverige). Skutecznie rozpowszechnia ono znajomość ludowej kultury w szerokich kręgach ludności szwedzkiej. Z Towarzystwem tym współpracują znawcy zagadnień kulturowych, w tym również wykładowcy z uniwersytetu w Lund. Towarzystwo to jest rzeczywiście masowe, a liczba jego członków przekracza 22 tysiące. Finansuje ono oraz popiera organizacyjnie wszelkie samorodne inicjatywy ludowej twórczości kulturowej (np. w sztuce użytkowej, w malarstwie, w zbieractwie i katalogowaniu zabytków kultury obcej i rodzimej), które mają i spełniają ważną rolę informacyjno-kształcącą oraz wychowującą. Towarzystwo organizuje wystawy, przeprowadza szkolenia oraz odczyty z różnych zagadnień twórczości ludowej, a także <lokonuje wykopalisk archeologicznych oraz innych terenowych prac badawczych. Towarzystwo to rozporządza w Lund własną biblioteką oraz archiwum ludoznawczym (np. zbiory fotograficzne, system kartotek). Wreszcie Towarzystwo to wydaje bogato ilustrowany i dobl"ze redagowany rocznik Kulturen (Kultura). Oprócz tego rozporządza ono własną serią wydawniczą książek, przeznaczoną dla szerokiego o<lbiorcy z różnych dziedzin szwedzkiej i obcej kultury ludowej. Spełnia więc ważną rolę informacyjno-kształceniową wśród ludności południowych części Szwecji. Artykuły w rocznikach Kulturen napisane są w sposób popularny. sugestywnie informujący o różnych dziedzinach ludowego dorobku kulturowego. W roczniku Kulturen z 1970 r.· znajdujemy kilkanaście tego typu artykułów. Marta Lindstrom w swoim bogato ilustrowanym artykule (s. 17-32) informuje wyczerpująco o znaleziskach wyrobów tekstylnych ze średniowiecznego Lundu (np. tkanin wełnianych). Swiadczą one o wysokim poziomie sztuki tkackiej w tym mieście w okresie ro7.kwitu stosunków feudalnych. Ernst Fischer (s. 33-52) szczegółowiej donosi o zbiorach gobelinów znajdujcąych się w jednym z parYSKich muzeów. Z\vraca uwagę na powtarzający się motyw zdobniczy wizerunku młodych kobiet z epoki późnego średniowiecza. Tego rodzaju środki zdobnicze posiadają nie tylko wartość estetyczną, lecz również naukową, pozwaiającą poznać szczegółowiej codzienne życie ludzi z warstw bogatszych epoki późnego feudalizmu. Ingerd Henschen (s. 53--77) w swoim przeglądowym artykule informuje o ludowym sposobie zdobienia tkanin w jednej z miejscowości szwedzkich Sicla w XVIII wieku (np. przy domowym wyrobie czapek, sukni, chust itp.). W ludowych wyrobach, w mo<lelu 'WZomictwa krzyżują się własne szwedzkie elementy kulturowe z obcymi naleciałościami (np. niemieckimi, francuskimi). Podobne zjawisko obserwujemy zresztą we wszystkich krajach europejskich, bardziej zaawansowanych cywilizacyjnie. W XIX wieku ludowa sztuka użytkowa znalazła konkurenta w masowej, stand aryzo'(vanej produkcji fabrycznej. Można zaobserwować to na przykładzie tendencji rozwojowych tejże sztuki w Skanii. Chr. Lindvall-Nordin w swoim interesującym artykule przedstawia określone egzemplarze zdobionych ludowych nakryć na pogrzebowych katafalkach z pierwszej połowy XIX wieku. Pozwalają one poznać nie tylko smak i kunszt ludowego wyrobu, ale i przeżycia emocjonalne prostych ludzi z tego okresu czasu. Innego typu jest artykuł UH Harda af Segerstad. Wspomina on o sędziwym już dzisiaj szwedzkim mistrzu zdobnictwa tkanin, Olf Munthe. Był on swego czasu tym, który w sposób istotny docenił uźytkową rolę tkanin (np. draperie) w archi- �Reccn~je, l'r?eglqdy wydawnictw 329 i czasopism tekturze wyposażenia wnętrz mieszkań. Łącznie z Gretą Gahn w okresie międzywojennym systematycznie wskazywał i propagował ideę mówiącą o poważnej funkcji elementów estetycznych w wypoczynku psychicznym użytkowników mieszkań i budowli publicznych. Natomiast Sven B. F. Jansson (s. 111-112) w swoim niewielkim artykule przypomina o nowych znaleziskach napisów runicznych w Lund, które poświadczają raz jeszcze o wysokiej kulturze wczesnośredniowiecznej Szwecji. Znany działacz tegoż Towarzystwa, Bengt Bengtsson, w swoim obszernym artykule (s. 129-142), zresztą bogato ilustrowanym, przedsta\liia różne formy, często bogato zdobione, 1'0gaw, które służyły jako naczynia do picia, szczególnie wśród myśliwych i bogatszej ludności jeszcze w okresie XVIII i XIX wieku. Poważne zbiory tych bezcennych zabytków sztuki użytkowej posiada muzeum w Malmo. Rognar Blomquist wraca natomiast do problematyki historycznej wczesnego średniowiecza, kreśląc sylwetkę i działalność wojskowo-polityczną wybitnego duńskiego władcy Kanuta Wielkiego. Był on, jak wiadomo, założycielem miasta Lund (ok. 1020 r.). W naj nowszym numerze "Kulturen" z 1971 r. przeważają już zdecydowanie artykuły związane z różnymi formami ludowej twórczości. Nils Nilsson omawia różnorodne ludowe formy wyrobu naczyń do produkcji sera. Posiadały one różnorodne kształty; wyrabiane byly przeważnie z drzewa sosnowego i przy tym bogato zdobione. Sposób ich ornamentowania, często -elegancki i precyzyjny (przeważnie zdobnicze figury geometryczne i roślinne), uzależniony był niejednokrotnie od regionu, \Ii którym był wytwarzany. Wywody autora są bogato ilustrowane konkretnymi przykładami wyrobu takich właśnie naczyń do produkcji sera 1. Bengt Bengtsson w popularnym przyczynku (s. 33-38) szczegółowo omawia 1'07.ne formy artystyczne zastawy stołowej wyrabianej z cyny, a pochodzącej ze zbiorów XVII-wiecznego możnowładcy i wojskowego szwedzkiego, Rutger'a von Ascheberga. Analizował on poszczególne naczynia ze względu na ich przydatność użytkową oraz wymagania estetyczne bogatszych warstw ludności szwedzkiej tego okresu czasu. W innym z bogato .ilustrowanych artykułów Bengtsson omawia różnorodne kształty używanych kielichów szklanych w XVII-wiecznej Szwecji (s. 49-53). By]y one niejednokrotnie bogato zdobione i ornamentowane. Kielichy takie stosowano przede wszystkim w różnych wystawnych uroczystościach, przeważnie w domach szwedzkich możnowładców, a zatem spełniały nie tylko określoną wartość użytkową, lecz również poświadczały stopień rozwoju smaku artystycznego w tym okresie czasu. Guni]]a Eriksson (s. 39-43) donosi w swojej rozprawce o przepięknie zdobionej porcelanie z XVIII wieku, która używana była w domach bogatszych warstw społecznych Lundu. Pochodziła ona przeważnie z importu, głównie z Niemiec i Francji, chociaż zdarzały się w domach kupieckich zakupy porcelany bezpośrednio z Chin. Fehrman porusza zbliżoną problematykę, omawiając różnorodne formy konstrukcyjne dzbanów (np. szklanych, fajansowych) używanych w XIX-wiecznej Szwecji. Natomiast Barbro Astrand w obszernym artykule omówił dzbany i wazy, często finezyjnie rzeźbione i zdobione, a używane do kwiatów, przeważnie z terenu poludniowej Szwecji od XVII do XIX wieku włącznie. Na dostatecznie przekonywającym materiale znaleziskowym wskazał on, iż spełniały one ważną rolę w wyposażeniu mieszkań. Omawiając wazy i dzbany z dłuższego okresu czasu, Astrand z\\i·rócił uwagę tlakźe na zmieniające się kryteria estetyczne ludzi tych czasów. 1 Por. "Pułk-U"". tak7.e artykul: G. 1957-1958, s. 115-133. Rank. Die Gemeinscnaftlicl>e Kiisebereitllng in Schwedc?n. w: �330 Recenzje, pr.?:eglq(!y wydawnictw i czasopism Ingemar Jeppsson (s. 97-102) poruszył dość oryginalną formę twórc7.0ści rzE'mieślniczej, mianowicie produkcję fajek do palenia tytoniu w XVIII i XIX wieku, przytaczając ilustracje, które poświadczają, iż miały one różnorodne, C7.ęsto wyszukane formy i były niejednokrotni.e bogato rzeźbione. Jan Gerber znów pr7.ytoczył bogactwo form pieców domowych w XVIII-wiecznym Sztokholmie. Były one dowodem kultury materialnej rzemieślników oraz ich smaku estetycznego, który <;zęsto wracał jeszcze do motywów epoki. rokoka. Anders W. Martensson na przykładzie jednego z mieszczańskich domów XIX-wiecznego Lundu (s. 115-t42) p<Jruszył sprawę kunsztu zdobienia sufitów mieszkań, przeważnie elementami roślinnymi oraz geometrycznymi w sztuce rzeźbienia. Do upiększania sufitów uzywano często różnorodny'ch środków malarskich, uzyskując niejednokrotnie żądanee'fekty estetyczne. Wskazaliśmy na niektóre ważne artykuły zamieszczone w dwóch ostatnich roczmkach .,Kulturen". Analizując różnorodność poruszanej problematyki można dojść do wniosku, iż czasopismo to spełnia funkcje magazynu informującego wie!Ol'akich formach ludowej twól'czości artystycznej. Warto 'p<Jdkreślić wysoki poziom graficzny wydawnictwa. Ze względu na duży nakład czasopismo "Kulturen" spelnia ważną rolę w propagowaniu określonych wartości kształceniowych. estetycznych oraz informacyjnych z róznych, dziedzin wiedzy etnograficznej. o Bernard Osterreichische Zeitschl'ift t. 74. Wiedeń 11971, z. 1-2. fur Nowa Seria, l. 25, ogólnego Verein fUr Vo~kskunde. Volkskunde. Wydawnictwo: Piotrowski zbioru Pierwszy zeszyt z 1971 1'. posiada wyjątkowo jednolity, niespotykany dotąd profil tematyczny. Zawiera bowiem kilka prac dotyczących sil wytwórczych z ~óżnych dziedzin kultury rolniczej. Kurt Conrad zajął się w ZUl' Gel'atekunde del' Almwil'tschaft charakterystyką ginących bezpowrotnie prymitywnych narzędzi, sprzętów, urządzeń i naC1.,VT1, używanych w wysokogórskim pasterstwie. Opis sił wytwórczych poprzedza krótkie wprowadzenie zawierające uzasadnienie przyczyn powodujących stopniowy upadek pasterstwa. Najistotniejszą z nich jest, zdaniem autora, obok dokonujących 5ię prl.emian kulturowych ucieczka młodych pasterzy od pracy przy wypasie bydła i owiec, Na halach są oni osamotnieni, nie mają możliwości korzystania ze współczesnych dóbr kulturalnych i to właśnie skłania ich do porzucenia wypasu i podejmowania prac w zakładach produkcyjnych. Polskiego czytelnika może zainteresować przeprowadzona przez Conrada systematyka sił wytwórczych, stosowanych w gospodarce pasterskiej. Pierwszą grupę stanowią u niego sprzęty do pielęgnacji pastwisk, a wśród nich służące: al do prJrządkowania, b) karczowania, c) nawożenia i d) sianokosów. Drugą - urządzeni<) i sprzęty do pielęgnacji zwierząt, tj. ogradzania, wypędzania, pilnowania i żywienia. Trzecią - służące do przerobu mleka, w tym: dojenia, robienia masła i wyrobu sera. Kolejną - do transportowania produktów: noszenia i wożenia. Następną mieszkalne do spania i przygotowywania posiłków. Dalszą - dotyczące praw wlas110ści (znaki własnościowe i oznaki władzy) i ostatnią - kultowe i zwyclajowe. �Recenzje, przeglądy wydawnictw j 331 czasopism Conrad ograniczył się w zasadzie do wyliczenia narzędzi, sprzętów i urządzełl po<:hodzenia ludowego, o fabrycznych tylko wspomniał, podając niekiedy ich szczegóły konstrukcyjne oraz przeznaczenie. Artykuł ma charakter statyczny, nie uwzględnia nawet najdrobniejszych zmian rozwojowych. W następnym artykule Helena Grli.nn, Die Weinstockund Bodenbearbeitul1gs-geriite der niederosterreichischen Weinhauer daje krótki przegląd historyczny narzędzi pracy używanych przy uprawie winnej latorośli. Autorka starała się ustalić ze zmiennym powodzeniem, które z nich są pochodzenia rodzimego, a które pozo'stałością po kulturze rzymskiej. Wśród opisanych narzędzi znalazły się m. in. noże do obcinania krzewów (Rebmesser), sierpy, motyki, specjalne 'widły i łopaty do kopania oraz ogrodowe pługi. Z przytoczonych opisów, jak i załączonych 16 ilu:stracji wynika, iż w zasadzie nie ma większych różnic między omówionymi przez nią narzędziami do uprawy winnej latorośli, a używanymi powszechnie przez -ogrodników. W kolejnym wys1ąpieniu Leopold Schmidt zinteI1pretował pokrótce w Zur mittelalterlichen Bauernarbe.it średniowieczny tekst "Meier Helmbrecht" w odniesieniu do różnych chłopskich prac i używanych przy nich narzędziach. Praca Józefa Buchingera zawiera wyniki ankiety przeprowadzonej w 1954 1'. wśi'ód kursantów ośrodka oświatowego na temat używania, w reprezentowanych przez nich regionach, swego rodzaju "długich" i "skośnych" beleczkowy.ch bron. Autorowi chodziło o ustalenie w tym wystąpieniu ·pt. Liings- und Quereggen in Niederosterreich. Ergebnis einer Umfrage bei einem Kurs im Landesbildungsheim in Tullnerbach zasięgu występowania najstarszych, jego zdaniem, form bron. Hans Haid-Uingenfeld w Ein volkskundlicher Beitrag zur Flachsverarbeitung in Otztal in Tirol podał krótki ITS historyczny przetwórstwa lnu. Z ustaleń Langenfelda wynika, iż na badanym przez niego terenie uprawa oraz dalszy przerób lnu utrzymał się do wybuchu II wojny światowej, Wśród używanych do przerobu narzędzi na szczególną uwagę zasługuje opisana międlica mechaniczna doczepiona do młyna wodnego. Ostatnim ciekawym, chociaż nieco kontrowersyjnym, jest artykuł Karla Ilg. Art und Bedeutung der landwirtschaftlichen Geriite der deutschstiimmigen Kolo- Autor przedstawił w nim wyniki swoich badań przeprowadzonych podczas dwukrotnych podróży do Brazylii z lat 1965-1968. Przedmiotem jego zainteresowań były m. in. używane przez emigrantów narzędzia rolnicze nawiązujące w swojej konstrukcji do używanych w rodzinnym kraju. Ilg omówił pewien rodzaj siel'pa, motykę. pług i urządzenia do siewu kukurydzy (Milhomaschine). Zdaniem autora, pierwsze pługi używane w Brazylii pojawiły się w połowie XIX wieku. Zaprowadzili je podobno austriaccy emigranci. Drugi zeszyt otwiera obszerny katalog wystawy na temat Yolk und Schrift. nisten in Siidamerika. Geschriebene Gebet- bis zum 19. Jahrhundert und Gesangbiicher und andere ABC - Volkskunst vom 17. opublikowany przez Leopolda Schmidta. Artykuł Waltera Bel'gera o Vierkopfige Lichtstock Schufte im niederosterreichischen Weinviertel (mit 27 Abbildungen und einer Kart e) zawiera analizę czworobocznych słupowych kapliczek przydrożnych przyozdabianych w ludzkie głowy. Lichtstock-Schaft, dosłownie lichtarzowy trzon, to bardzo interesujący rodzaj kapliczek przydrożnych, jakie dotąd jeszcze zachowały się gdzieniegdzie na terenie dolnej Austrii. Niektóre z nich mają bardzo starą metrykę sięgającą XVI wieku. Czterogłowe ozdoby wyrażają podobno, zdaniem autora, zaklętą w nich czarodziejską moc, która miała ochraniać ludzi. Reasumując można stwierdzić, iż niektóre z wyżej omówionych pozycji zasługują �332 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism na uwagę naszego czytelnika, zwłaszcza Buchingera, Ilga i Langenfelda. Godnym podkreślenia jest także fakt prowadzenia badań nad kulturą emigrantów, dotąd. u nas nie podejmowanych. Walerian Marek Arpad Kowalski, SIadami św·iątków. Ludowa Warszawa 1971, s. 251, nlb. 7, iI. 40. Spółdzielnia Sobisiak Wydawnicza, Książka Marka A. Kowalskiego pt. SIadami świątków jest przeznaczona dla szerokich rzesz miłośników sztuki ludowej. Autor podjął tu próbę przedstawienia czytelnikowi ogólnego obrazu rzeźby ludowej na terenie Polski w przekroju historycznym (od VII-XX w.), przy czym szczególny nacisk położył on na zagadnienia związane ze współczesną twórczością ludową. Zakres przedmiotowy książki wykracza znacznie poza świątkarstwo; obejmuje również ludowe zabawki i rzeźbę o tematyce świeckiej. Omawiana praca, choć posiada charakter popularnonaukowy, jest adresowana głównie do czytelników zaawansowanych w problematyce sztuki ludowej. Tekst bowiem nie jest dostatecznie poparty materiałem ilustracyjnym, co nie:.tmiernie utrudnia zrozumienie wielu złożonych zagadnień rzeźby ludowej. Zamieszczone w książce nieliczne ilustracje (40 fotografii) w dodatku <nie zostały starannie dobrane, np. Chrystus Frasobliwy jest reprodukowany 'Pięć razy, brak natomiast ilustracji ukazującej Chrystusa upadającego !pOd krzyżem, czy zabytków rzeźby z okresu archeologicznego itp. W rowziale pierwszym !pt. "Źródła rzeŹJby ludowej" autor daje obraz twórczości rzeźbiarskiej ludu od VII wieku, lecz podane tu wiadomości w większości nie mają oparcia w materiale źródłowym i wtedy Kowalski tworzy ich rekonstrukcję lub przenosi swe rozważania na grunt sztuki elitarnej, która nie zawsze pozostaje w związku z tytułową stroną rozdziału . .,Forma Chrystusa Frasobliwego jak i sam temat wywodzą się 7. wizerunku "Strudzonego Robotnika" terakotowej rzeźby !pOwstałej ok. 1490 r., której twórcą był Andrea Briosco" (s. 11). Autor pomija tu Zygmunta Kruszelnickiego I, który szeroko omówił genezę motywu tzw. "frasobliwego" w sztuce, oraz Tadeusza Dobrzenieckiego 2, 'którego odkrycia w odniesieniu do motywu Chrystusa Frasobliwego na gruncie polskim zasługują na szczególną uwagę. Nie do przyjęcia jest twierdzenie autora, że " ... w twórczości cechowych warsztatów gotyckich bierze swój początek i rodowód sztuka ludowa" (s. 13). W rzeźbie ludowej mamy do czynienia z przedstawianiem rozmaitych stanów emocjonalnych z wyjątkiem uśmiechu, który należy tu do niesłychanie rzadkich zjawisk. Skąd więc autor wziął przykłady m. in. Madonny, która jest "pełna radości" (s. 64), tymbardziej, że w rzeźbie ludowej głębokie wyrazy psychiczne nie występują, a wielu współczesnych rzeźbiarzy wprost stwierdza, że "uśmiech rzeźbić" nie potrafi. 1 Zygmunt Kruszelnicki, Z dziejów postaci "frasobliwej" w sztuce. Teka Komisji Historii Sztuki, t. II, Toruń 1961. 2 Tadeusz Dobrzenieeki, Rozmyślania Dominikańskie. Próba charakterystyki. "Pamiętnik Literacki", t. LV, 1964. Legenda o Secie i Drzewie Zycia w sztuce średniowiecznej. Rocznik Muzeum Narodowego Wf Warszawie, t. X, 1966. �Recenzje, przeglądy wydawnict.w 333 i czasopism Marek Kowalski, omawiając zasięg i częstotliwość występowania motywu 'Chrystusa upadającego pod krzyżem, mylnie twierdzi, że rzeźby te cieszą się na .terenie rzeszowskiego taką popularnością, jak: Chrystus Frasobliwy, św. Florian, :św. Nepomuceen (por. s. 91-92). Tymczasem przeprowadzone przez mnie nad tym .zagadnieniem badania są w zasadzie zgodne z uwagami, które dawniej przedstawili najwybitniejsi znawcy polskiej sztuki ludowej: Roman Reinfuss i Józef Grabowski. Tak więc Chrystus upadający pod krzyżem nie występuje na terenie rzeszowskiego, natomiast jego regionalny zasięg obejmuje województwo krakowskie 3 i częściowo katowickie. Zainteresowanie tym motywem rzeźbiarzy ludowych nastąpiło przypuszczalnie pod wplywem silnie rozpowszechnionego kultu jednej z "cudownych kaplic" Kalwarii Zebrzydowskiej, gdzie znajduje się figura przedstawiająca III upadek Chrystusa pod krzyźem. Na s. 95 czytamy: "Przedstawię nie zawsze może najgłośniejsz)"ch, nie zawsze najbardziej typowych artystów, ale tych, których poznałem. Czy Sipośród wielu innych zasługują na szczególną uwagę, tego nie oceniam. Ale dla kogoś, kto ich poznal, kto zaznajomił się z ich smutkami i radościami - na pewno tak". Wynika z tego, że Kowalski osobiście znał rzeźbiarzy, których dalej przedstawił, a jeśli tak, to pozostaje zapytać: kiedy autor poznał Jędrzeja Wawrę, żyjącego w latach 1864-1937'1 Charakteryzując działalność artystyczną Wawry pisze autor książki, że: "Pisał o nim znany literat okresu międzywojennego - Emil Zegadłowicz, który spopularyzował wówczas tego wielkiego artystę; pisał znany etnograf - Tadeusz Se~eryn. Zainteresowanych tą fascynującą postacią, wypada odesłać do ciekawych książek i monografii dwu wymienionych autorów". Przypis 7: "Tadeusz Seweryn: Świątkarz Powsinoga, Inst. Wyd. Pax, Warszawa 1963." (s. 97). A gdzie jest praca drugiego autora - Zegadłowicza? Kowalski, omawiając różnice występujące między twórczością artystyczną ludową a amatorską, zaliczył do tej ostatniej grupy m. in. Serwika (s. 216). Tymczasem, śledząc twórczość rzeźbiarską tego artysty, możemy zaliczyć go do grona ludowych rzeźbiarzy. Krytyczne uwagi, które zostały tu przedstawione, nie mogą obniżyć popularyzatorskiej roli książki. Autor włożył tu bowiem wielki wysiłek, którego konsekwencją jest wielostronny i bogaty obraz polskiej rzeźby ludowej. Jednak użyteczność tej cennej publikacji byłaby znacznie wyższa, gdyby tekst został poparty bogatym materiałem ilustracyjnym. Edward 3 Stefania Krzysztofowiez, ·l. XXIV (1970), nr 2. Anna Czekanowska, Upadek Etnografia Chrystusa muzyczna. pod krzyżem. Metodologia "Polska Ozgowicz Sztuka metodyka, Ludowa", Warszawa 1971, ss. 210. Etnografia muzyczna jako samodzielna dyscyplina jest nauką stosunkowo młodą. Mimo to wykształciła ona lub przystosowała do swoich potrzeb, przejęte z pokrewnych nauk, metody zarówno badań jak i opracowywania materiału. Ukazujące się w Polsce publikacje z zakresu metodologii i metodyki etnografii muzycznej zawie- �Recenzje, pn:eglądy wydawnictw i czasopism rają dane, dotyczące niektórych tylko wycinków tej dziedziny I. Pierwszą polską pracą przedstawiającą całokształt tych zagadnień jest wydana przez Państwowe Wydawnictwo Naukowe omawiana praca Anny Czekanowskiej 2. Praca podzielona jest na dwie części. Część pierwsza - "Metodologia" - zawiera trzy rozdziały. W pierwszym rozdziale zatytułowanym "Założenia ogólne etnografii muzycznej" omówione zostały przedmiot, zakres i cel badań, metody badań oraz zadania rozważanej dyscypliny. Stosunkowo sporo miejsca !poświęca autorka omówieniu pods.tawowych założeń poszczególnych kierunków w etnologii, które miały swoich zwolenników i przedstawicieli również w etnografii muzycznej. Ponadto, w rozdziale tym poruszone jest zagadnienie metod badawcz);'ch, które autorka dzieli na metody ogólne i szczegółowe (te ostatnie, mające charakter muzykologiczny, omówione są dopiero w drugiej części - "Metodyka"). A. Czekanowska charakteryzuje tu metody ogólne, a więc etnologiczne (analityczno-porównawcza, geograficzna, funkcjonalna i strukturalna), socjologiczne, psychologiczne i history,czne oraz stosowane równie? w etnografii muzycznej jako "techniczno-pomocnicze", postępowanie kartograficzne i statystyczne. W drugim rozdziale - "Z historii wykształcania się etnografii muzycznej jako samodzielnej dyscypliny naukowej" - przedstawila autorka historię etnografii muzycznej od jej początków, wywodzących się z psychologii dźwięku i akustyki. aż do stanu współczesnego. W rozdziale tym omówione zostały zarówno poszczególne etapy rozwoju tej nauki, jak i jej przedstawiciele, główne szkoły i ośrodki. Kolejny rozdział poświęcony jest wskazówkom dotyczącym wyboru tematu. który, zdaniem autorki, powinien być uzależniony od charakteru materiału oraz od koncepcji metodologicznej reprezentowanej przez badacza. W dalszej części przechodzi A. Czekanowska do omówienia typów źródeł ze szczególnym uwzględnieniem badań terenowych oraz wskazuje na konieczność krytycznej oceny zebranego materiału. Drugą część pracy - zatytułowaną "Metodyka" - otwiera rozdział, którego zadaniem jest przedstawienie 'Prac i metod pomocnych z jednej strony w przygotowaniu materiału do opracowania, z drugiej zaś w samym opisie materiału. Autorka omawia trzy sposoby zapisu tekstu muzycznego: transkrypcję tradycyjną, transkrypl Patrz m. in.: A. Chybiński, O metodach zbierania i porządkowania melodii ludowych (w:) O polskiej muzyce ludowej, opr. L. Bielawski, Kraków 1961; A. Czekanowska, J. Dadak. Nowoczesne badania porównawcze. Problematyka i możliwości realizacyjne, "Muzyka" 1970. nr 2, s. 27-35; A. Czekanowska, Zastosowanie polskich metod statystycznych do klasyfikacji melodii ludowych, "Muzyka" 1969. nr 4, s. 3-18; A. Rieger, Zagadnienie leksykalnego indeksowania melodii ludowych, "Lud", t. XLII. cz. 1, Wrocław 1956, s. 554-606; J. M. Sobiescy. Instrukcja w sprawie zbierania muzyki ludowej, "Muzyka" 1950, nr 1; J. Sobieska. Transkrypcja muzyczna dokumentalnych nagrań polskiego folkloru, "Muzyka" 1964, nr 3-4, s. 68-110; J. Stęszewski, Z zagadnień teorii i metod polskich bada'ń folkloru muzycznego (sytuacja i tendencje w okresie po 1945 roku), "Muzyka" 1970, nr 2. s. 11-26; tenże: Prolegomena do klasyfikacji etnomuzykologicznych, "Muzyka" 1966, nr 3/4, s. 3-17. 2 Autorka opublikowała, prócz omawianej, m. in. następujące prace i artYkuły: Pieśń ludowa Opoczyńskiego na tle problematyki etnograficznej, "Studia muzykologiczne", t. 5, Kraków 1956; Badania nad muzyką ludową w ostatnim dziesięcioleci.u (w latach 1945 do 1955), ..Lud", t. XLIII, Wrocław 1958, s. 122-156; Les anciennes melodies de noce en Pologne (VIe Congres into de sciences atropo!. et etnologiques). t. 2, Paris 1960-64, s. 97-99; Pieśni bilgorajskie. Przyczynele do intetrpretacji polskiego pogranicza poludniowo-wschodniego, "Pra-· ce i materiały etnograficzne", t. XVIII, cz. n, Wrocław 1961, S. 203; The Musical Idioms Of the European Part of Sovietunion, (w:) East European Folk Music, Seattle 1963; Th~ Diatonic Melodies on the Narrow Range in Slavic Countries, "Lud", t. L, cz. 2, Wrocław 1966, S. 392-410; Problem związków ogólnosŁowiańskich a wąskozakresowy typ melodyczny, "Muzyka", 1968, nr l, s. 31-48; patrz też: przypis 1. �Recen.zje, pr.:eglądg lUgclawn/elw i czasopism cjt; 'komen1owaną zawierającą elementy zapisu muzycznego i opisu słownego oraz zapis elektroakustyczny. Najszerzej przedstawiona została tradycyjna metoda zapisu, która, jakkolwiek rozszerzana i uzupełniana innymi metodami, jest w dalszym ciągu najczęściej stosowana. W pracy A. Czekanowskiej ta metoda transkrypcji omówiona jest w odniesieniu do poszczególnych elementów składających się na utwór muzyczny (agogika, metrum, melodyka itd.). Podsumowując autorka stwierdza że mimo stosunkowo daleko idących udoskonaleń, transkrypcja muzyczna powi~na być uzupełniana nagraniem, w niektórych zaś przypadkach jako uzupełnienie pożądana jest też dokumentacja filmowa. Z kolei przedstawione zostały metody klasyfikacji i typologii utworów muzycznych, Zl' szczególnym uwzględnieniem tych metod, które obecnie stosuje się najszerzej. Spośród tych ostatnich jako pierwsza omówiona jest leksykograficzna metoda A. Riegera. polegająca na systematyzowaniu incipitów tekstu muzycznego według kolejności cyfr obrazujących stosunki wysokościowe (odległości), zachodzące między poszczeg61nymi dźwiękami incipitu. Kolejna metoda - gramatyczna, którą wprowadził w SW~'ch pracach na szerszą skalę B. Bartók, polega na stopniowym porządkowaniu grup ogólnych wyodrębnionych uprzednio z opracowywanego materiału. Porządkowania wewnętrznego grup ogólnych dokonuje się kolejno, według wybranych kryteriów stylistycznych (struktura sylabiczna wersów muzycznych, typ. struktury rytmicznej, szczegółowy obraz Tytmiczny oraz właściwości formalne i tonalne). OmóWienie tej metody będącej, mówiąc .słowami autorki, "klasycznym przyldadem porządkowania według kolejnych przybliżeń", uzupełnione jest krótką charakterystyką wprowadzonego przez Bartóka systemu symboli i znakowania. Kla. syfikacja O. A. Elscheków, zbliżona w swym ogólnym założeniu do metody B. Bartoka, uwzględnia w 3-stopniowej analizie możliwie pełną liczbę kategorii opisowyc~ (trzecia z kolei analiza materiału uwzględnia aż 35 kryteriów). Wyniki analiz pot·ządkowane .są przy pomocy kart perforowany;ch. Szczególnie szeroko omówiona jest taksonomiczna metoda klasyfikacji, która została wprowadzona po raz pierwszy do etnografii muzycznej przez A. Czekanowską. Zgodnie z tą metodą, na podstawie analizy materiału ustala się cechy ogólne i specyficzne oraz te cechy, które w największym stopniu różnicują material. Po obliczeniu rozmiarów różnic między melodiami opracowuje się tzw. tabelę odległości (opartą na tzw. tabHcy Czekanowskiego), która z kolei staje się podstawą do graficznego przedstawienia (diagram lub dendryt) porządkującego obliczone rozmiary różnic. Ten graficzny obraz pozwoli, zdaniem autorki, ustalić wstępnie względną chronologię badanych wytworów oraz będzie przydatny przy wykryciu tych czynników zewnętrznych, które na te wytwory oddziaływały (jedność obszaru, czasu czy funkcji). Aby uzyskane dane były ścisłe, należy następnie przeprowadzić badania kontrolne (m. in. kontrola trafności doboru cech za pomocą dendrytu odwróconego). Podobnie jak i powstałe, tak i ten fragment pracy ilustrowany jest szeregiem wykresów pozwalających na dokładniejszą analizę omawianej metody. Po przedstawieniu metod przydatnych do wnikliwej analizy i systematyki materiału przechodzi A. Czekanowska do szczegółowego omówienia najważniejszych kategorii Gpisowych doty·czących jego właściwości stylistycznych (tonalność, metrorytmika, architektonika, wykonawstwo). Omawiając tonalność, przedstawia A. Czekanowska systematykę skal muzycznych charakteryzując poszczególne typy i skale, a także omawia typowe dla muzyki ludowej zjawiska tonalne polegające, bardzo ogólnie mówiąc, na występowaniu częstych odchyleń od podstawowego materiału dźwiękowego skal (np. zmienna intonacja niektórych stopni, tzw. skale defektywne itp.). Jednocześnie znajdują się tu dane o stanie badań nad skalami, a także o ich rozprzestrzenieniu geograficz- �336 Recenzje, pl·z'eylą<!y wydawnictw i czasopism nym na sw lecie. Podany materiał zilustrowany jest przykładami nutowymi oral: tabelą przedstawiającą zestaw systemów tonalnych. We fragmencie omawiającym zjawiska metrorytmiczne wyodrębnia autorka następujące zagadnienia: rodzaje jednostek czasowych, rodzaje członków rytmicznych i zasady ich konstrukcji, rodzaje przebiegów rytmicznych oraz próbykla~yfikacii zjawisk metrorytmkznych ze szczególnym uwzględnieniem metod stosowanych w dotychczasowych opisach. Architektonika, która stanowi kolejną kategorię opisową, omówiona jest równie szczegółowo jak obie poprzednie. Przedstawione są tu rodzaje przebiegu formy, rodzaje konstrukcji formalnych i spójni strukturalnych oraz rodzaje proporcji układu formy. Podsumowując powyższe, podaje autorka systematykę właściwości architektonicznych (tab. 4) oraz omawia rozmieszczenie geograficzne poszczególnych rodzajów formy. Jako ostatnią kategmię opisową wyodrębniła A. Czekanowska wykonawstwo. omawiając szeroko zarówno rodzaje aparatu wykonawczego", jak i maniery wyko· nawcze. Wszystkie uwzględnione przez autorkę kategorie opisowe przedstawione są wielostronnie. Podkreślić też należy dużą ilość przykładów nutowych ilustrujących doskonale poszczególne zagadnienia omawiane w tekście oraz syntetyczne przedstawianie niektórych problemów w tabelach. Zakończenie pierwszego rozdziału części metodycznej omawianej pracy zawiera. podane wg B. Bartoka i Z. Estreichera, przykłady samego opisu materiału. Autorka zwraca też uwagę na konieczność ujęcia w ·charakterystyce opracowanego materiału nie tylko jego cech wewnętrznych (stylistycznych), ale także cech zewnętrznych (zwłaszcza czynników funkcjonalnych). W kolejnym rozdziale, który zatytułowany jest "Perspektywy rozwojowe etnografii muzycznej", A. Czekanowska podsumowuje współczesne osiągnięcia badań etnomuzykologicznych, które widzi przede wszystkim w stosowaniu najnowszych metod badawczych. W dalszej części rozdziału autorka przedstawia interesujący projekt przyszłych badań porównawczych w zakresie etnografii muzycznej. Rozdział ten stanowi zakończenie i podsumowanie omawianej pracy. Podsumowując powyższą, bardzo pobieżną charakterystykę pracy, należy jes'zc:~e raz podkreślić jej pionierski charakter. Jak już wspomniano, jest to pierwsza polska publikacja obejmująca całokształt zagadnień związanych z etnografią muzyczną. Przejrzysty układ pracy, a także duża ilość przykładów, pomagają w przyswojeniu i prawidłowej interpretacji poszczególnych zagadnień. Doskonałym uzupełnieniem jest, poza samymi przykładami nutowymi czy wykresami, duży materiał dotyczący zarówno stanu badań, jak i samej muzyki poszczególnych ludów, który autorka podaje konsekwentnie w większości rozdziałów. Niezwykle celowe wydaje się także syntetyczne zestawienie niektórych zagadnień w tabelach. Dużą zaletą pracy jest szeroko ujęta literatura podana przez autorkę w przypisach. Uzupełnienie omawianej publikacji stanowią: bibliografia, indeks nazwisk i indeks rzeczowy. Wydaje się więc, że książka ta będzie służyć nie tylko studentom muzykologij i wyższych szkół muzycznych, jak to zakłada autorka, lecz że ,stanie się ona podstawową lekturą dla wszystkich tych, którzy zajmują się etnografią muzyczną. Krystyna 3 Wydaje równorzt:dnego się. iż w tabeli z polifonią czy 6 bardziej heterofonią; Tubaja trafne byłoby użycie terminu, "homofonia" jako autorka natomiast stosuje ol{reślenie "harmonia". �IV. o R K N A K I Lud, t. 56, 1972 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOSCI ZARZĄDU GLOWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTW A LUDOZNAWCZEGO ZA OKRES OD 20 WRZESNIA 1970 R. DO 30 CZERWCA 1971 R. I. Stan Towat-zystwo nasze posiada wadzona działalność statutowa. Lp. organizacyjny 19 Oddziałów, za pośrednictwem Są to następujące Oddzialy: T Oddział 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 15 23 20 50 36 13 21 23 70 17 60 90 70 14 11 11 Razem: 22 - Lud, tom LVI cZłonków 13 25 66 Gdańsk Kielce Kraków Koszalin Lublin Łańcut Łódź Mszana Dolna Olsztyn Opole Przemyśl Poznań Sanok Toruń Warszawa Wroc!aw Zabrze Zakopane Zielona Góra 1 2 Ilość których 648 członków jest pro- �338 Kronika Notowany w okresie sprawozdawczym spadek liczby członków jest. wynikiem weryfikacji, wynikającej ze statutu Towarzystwa. Ponieważ rozwój Towarzys·twa zależny jest od aktywności i liczby członków, należy zwrócić uwagę Oddziałów na podjęcie akcji werbow.ania nowych członków. Społeczno-naukowy charakter Towarzystwa naklada na nas obowiązek skupiania w jego szeregach nie t.ylko etnografów, ale również i przedstawi·cieli pokrewnych dyscyplin naukowych oraz miłośników kultury ludowej. Zgodnie z uchwałą WZ w Międzyrzeczu scentralizowany system pobierania składek członkowskich został zdecent.ralizowany. Umożliwia t.o teoret.ycznie bezpośrednią kontrolę nad wpływami składek członkowskich w Oddziałach. niemniej nie napawa optymizmem, gdyż na zaplanowanych 68.SHO,zł składek członkowskich wplynęlo do dnia 31 sierpnia br. ,tylko 7.405,- zł. Ponieważ składki członkowskie stanowią część naszego budżetu, zaś zadłużenia z tytułu składek zostają nam przez Polską Akademię Nauk potrącane z dotacji, apelujemy o terminowe opłacanie składek, zaś prezesów Oddzialów i delegatów prosimy o dołożenie wszelkich starari w zakresie egzekwowania zaległych składek. Podczas Walnego Zgromadzenia Delegatów w Międzyrzeczu w dniu 19 września 1970 r. dokonano wyboru Zarządu Głównego, Głównej Komisji Rewizyjnej i Sądu Koleżeńskiego PTL. Władze Towarzystwa w ciągu ub. roku nie uległy zmianie. Skład Zarządu Gl. PTL jest następujący: prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska (prezes), prof. dr Maria Znamierowska-Pri.i..fferowa (wiceprezes). doc. dr Adolf Nasz (wiceprezes), doc. dr Bronisława Jaworska (sekretarz generalny), dr Leszek Itman (z-ca sekretarza generalnego), prof. dr Stanislaw Bąk (skarbnik), dr Stanislaw Blaszczyk (z-ca skarbnika), prof. dr Józef Burszta (przewodniczący Rady Wydawniczej), członkowie: mgr Maria Suboczowa, mgr Piotr Kaleciak, dr Anna Kowalska-Lewicka, prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa, prof. dr Franciszek Wokroj. prof. dr Maria Frankowsl.;a, prof. dr Roman Reinfuss, dr Longin Malicki, doc. dr Zbigniew Jasiewicz, dr Kazimierz Pietkiewicz, mgr Aleksander Posern-Zieliński, prof. dr Aleksander Godlewski (z-ca członka). mgr Stefan Lew (z-ea członka). mgr Janusz Optołowicz (z-ca członka). W sklad Głównej Komisji Rewizyjnej wchodzą: Ignacy Kuźniewski (przewodniczący), mgr Józef Jastrzębski (sekretarz), dr Bogusław Linette (członek), dr Jan Dekowski (z-ea członka), mgr Przemysław Niedźwiedziński (z-cn członka). Skład Sądu Koleżeńskiego: dr Tadeusz Prus- Wiśniowski (przewodniczący), członkowie: dr Maria Biernacka, mgr Antoni Kuczyński. dr Wanda Jostowa. mgr Józef Lech. II. D z i a ł a I n ość Za r zą d u Gló w nego jego organów W okresie sprawozdawczym odbyły się trzy posiedzenia plenarne Zarządu Głównego oraz cztery posiedzenia Prezydium Zarządu. Glówna Komisja Rewizyjna prl;eprowadzHa 2 kontrole <:lziałalności ZaI'Ządu Gl. PTL i Redakcji DwOK. S7JCzególy ustaleń zawarte są w sprawozdaniu GKR PTL. Sąd Koleżeński woluesie sprawozdawczym nie odbył żadnego posiedzenia. Ponadto zgodnie :t, zaleceniami Zarządu Głównego z 18 września 1970 1". w Międzyrzeczu odbyło się posiedzenie komisji, powolanej w celu przeanalizowania pracy biura PTL. Tematem posiedzeń Zarządu Głównego były bieżące sprawy administracyjno-finansowe, wydawnicze, organizacy jne oraz naukowe. Sprawom administracyjno- �Kronika -finansowym i wydawniczym poświęcona jest dalsza część sprawozdania. W zakresIe spraw organizacyjnych i naukowych glówną uwagę poświęcono w okresie sprawozdawczym organizacji IV Seminarium Amery'kanistycznego w Poznaniu, Walnemu /,:gromadzeniu w Gdańsku, Seminarium nad pożywieniem ludowym oraz narodowym w Krakowie, współpracy naukowej z zagranicą w szczególności Kongresowi Folklorystycznemu w Skopje, Kongresowi Etnologii Europejskiej w Paryżu, w którym z ramienia PTL udział wzięli: doc. dr Bronisława Jaworska, prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa oraz prof. dr Józef Burszta i Sesji Muzealniczej w Paryżu. Prezes Towarzystwa, prof. dr K. Zawistowicz-Adamska i sekretarz generalny, doc. dr 11.. Jaworska (}pracowaly i zlożyły na ręce przewodni·czącego komisji rządowej do spraw nauki, prof. J. Szczepańskiego, memoriał o stanie i potrzebach etnografii polskiej ze sZC'.lególnym uwzględnieniem kształtowania kadry etnograficznej. Cl.lonkowie Zarządu w dalszym ciągu ubiegali się w Polskiej Akademii Nauk () powolanie Komisji Etnogr'aficznej przy PAN, gdyż mimo dotychczasowych staI'ań etnografowie nie m.ają dotąd w PAN swojego przedstawiciela. Doceniając sprawę opracowań bibliograficznych oraz prestiżowe znaczenie polskiej bibliografii na arenie międzynarodowej, Zarząd postanowil włączyć do prac bibliograficznych pracownika biblioteki mgr Jadwigę Klodnicką. W okresie międzyzjazdowym działalność Towarzystwa została poddana kontroli przez Biuro Finansowe Polskiej Akademii Nauk, Wydzial Finansowy Rady Narodowej m. Wrocławia i przez Zaklad Ubezpieczeń Społecznych. Wnioski pokontrolne Polskiej Akademii Nauk zostały omówione i przeanalizowane przez Prezydium Zarządu Glównego i Zarząd. Przyczynią się one niewątpliwie do usprawnienia dalszej pracy. Zasadniczych zastrzeżeń co do prawidłowości wydatków i działalności Towarzystwa PAN nie zglaszała. Pozostale dwie kontrole niC'stwierdziły żadnych uchybier'l. wymiana wydawnictw W okresie sprawozdawczym wptynęlo do biblioteki Towarzystwa ogółem 1.256 egzemplarzy 'książek, w tym: 1.108 egz. z wymiany, 125 egz. z zakupu, 7 egz. z darów i 16 egz. wydawnictw własny.ch. Zakupy byly dokonywane w ramach zatwierdzonego limitu, w oparciu o katalogi i biuletyny krajowe 01'<]70 '.agraniczne. W okresie sprawozdawczym zakupiono książek za 15.607,50 zl. Z księgozbiol'u skorzystało w okresie sprawozdawczym 2.295 czytelników, wypożyczając HBll książek. Na zewnątrz wypożyczono 2HO osobom i instytucjom :nO książek. W ramach usług międzybibliotecznych wypożyczono 20 książek. W okresie oel 20 sierpnia do l;~ listopada 1970 1'. przeprowadzono inwentaryzację eI.lieł zwal'tych. Stwierdzono braki na kwotę zł 446,- oraz odnaleziono książki poprzednio uz.nan.' za zaginione wartości 2.956,- zl. Inwentaryzację przeprowadzili pracownicy bibliotC'ki pl'Z)' udziale jej opiekunów. bez pomocy z zewnątrz. Zaoszczędzono w ten SpOS(liJ kWotę lO tys. z!.. przewidzian<:j na -ten cel. W roku 1972 planuje się inwentaryzację czasopism. W zakresie prac bibliograficznych przygotowano wyciągi pozycji etnograficznych z ..Bibliografii Zawartości Cza~opism" oraz ,.PI7.ewodnika Bibliograficznego" z pierwszego pó!rocza 1971 r. W okresie sprawozdawczym przeprowadzono wnikliwą weryfikację wymiany, �340 Kronika w wyniku której skreślono z rejestru kontrahentów lO instytucji, nie wywiązujących się z umowy. Nawiązano też nowe kontakty z 5 instytucjami zagranicznymi. W okresie tym prowadzono wymianę wydawnictw z 222 instytucjami, w tym zC' 166 zagranicznymi i 56 krajowymi. Dział wymiany współpracował z: 1) Zakładem Katalogów Centralnych Biblioteki Narodowej w Warszawie, 2) Działem Katalogów Centralnych Biblioteki PAN w Warszawie, do których przekazywał roczne wykazy wpływających zagranicznych czasopism i dzieł zwartych. Wykaz ważniejszych zagranicznych nabytków dziel zwartych jest drukowany w "Ludzie". IV. D z i a ł a l n ość w y d a w n ic z a W okresie od ostatniego cze. Są to: popularyzacja Walnego Zgromadzenia ukazały wydawnictw się 4 pozycje wydawni- 1. "Lud", tom 54, pod redakcją prof. dr J. Bllrszty, 22,5 ark. w opracowaniu J. Majchrzaka, pod redakcją prof. dr St. Bąka, sfinansowane w całości przez Prezydium Rady Narodowej we Wrocławiu, llJ.4 2. Dolnośląskie pieśni ludowe 3. Materiały etnograficzne z powiatu limanowskiego, zesz. II, pod redakcją mgra P. Kaleciaka, częściowo sfinansowane przez Prezydium Pow. Rady Narodowej w Limanowej, 11,4. Praca Marii Wieruszewskiej-Adamczyk, pt. Sankcje systemu społecznej wobec rodziny wiejskiej, jako tom XIII Łódzkich Etnograficznych, pod redakcją prof. K. Zawistowicz-Adamskiej, sowana przez Prezydium Woj. Rady Na,r'odowej w Łodzi, Do Walnego Zgromadzenia wydano łącznie " kontroli Studiów sfinan11,- " 54,9 ark. W produkcji drukarskiej znajduje się 55 tom "Ludu", pod redakcją prof. Burszty, objętości około 27 arkuszy wydawniczych. Tom ze względu na koszt ukaże się w styczniu 1972 r. Do druku w roku bieżącym zostanie przekazany jeszcze 31 zeszyt Archiwum Etnograficznego, zawierający pracę Feliksa Olesiejuka, pt. Obrzędy weselne w Lubelskiem. Na wydanie tej pozycji Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie przekazało kwotę 45 tys. zł. Praca ta ukaże się w IV kwartale bl'. Ponadto w tekach redakcyjnych znajdują się przygotowane do druku dwie pozycje z serii Biblioteki Popularnonaukowej: Podania polinezyjskie w opracowaniu mgr Henryki Romańskiej, pod. red. Aleksandra Posern· Zielińskiego i Dum'Y ukraińskie w przekładzie i opracowaniu Mirosława Kasjana, pod red. prof. J. Klimaszewskiej. Ostatnia wyszczególniona pozycja zostanie częściowo sfinansowana przez Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne w Bydgoszczy. W opracowaniu redaktorskim znajdują się 4 prace: Sląska rzeźba ludowa wopracowaniu mgra Edwarda Ozgowicza, pod red. doc. A. Nasza, częściowo finansowana przez Radę Narodową m. Wrocławia; Strój cieszyński w opracowaniu Gustawa Fierli, pod red. prof. A. Kutrzeby-Pojnarowej; Bibliografia etnografii polskiej w opracowaniu Bolesława Gawina, pod red. mgr Haliny Bittner-Szewczykowej; Szkice z dziejów języka i kultury Prasłowian T. Lehr-Spławińskiego, pod red. prof. St. Bąka. Teka redakcyjna jewa. zawiera też Bajki macedońskie w przekładzie dra Kole Simiczi- �[{Tonika 341 Po rezygnacji prof. dra Juliana Krzyżanowskiego ze stanowiska redaktora "Literatury Ludowej" kierownictwo merytoryczne czasopisma przejął prof. dr Czesław Hernas z Wrodawia. Zgodnic z planem prof. Hernasa, przyjętym przez Prezydium Towarzystwa ustalono. ;i.e: 1) Pismo ukazywać się będzie od początku 1972 roku we Wrocławiu jako dwumiesięcznik (zgodnie z brzmieniem podtytułu) w objętości ok. 4 ark. druk. z datowaniem aktualnym, 2) zaległe roczniki (1969-1971) zostaną wydane jako trzy tomy zbiorcze z numeracją 1--6 o odpowiednio poszerzonej objGtości w miarę możliwoś-ci wydawniczych PTL już w trakcie wydawania dwumiesięcznika. :l) pismo zgodnie z brzmieniem tytulu zachowa charakter literacki, ale przewiduje się także ogłaszanie artykułów z pogranicza, ukazujących związki tekstu literackiego z muzyką. sztuką, obrzędowością, życiem spolecznym etc., 4) ze względu na potrzeby badawcze i niewielką objętość pisma "Literatura Ludowa" ograniczy swój zakres tematyczny do twórczości ludowej polskiego terytorium (w rozumieniu historycznym) i badania związków komparatystycznych, 5) pismo prowadzić będzie badania nad twórczością ludową środowiska wiejskiego i środowiska miejskiego, nad twórczością ustną i ludowym drukiem, nad historią różnych nurtów ludowej literatury od czasów najdawniejszych po współczesność, a także badania nad wzajemnym przenikaniem tekstów i motywów między niższymi i wyższymi kręgami literatury, fi) pismo winno szczególnie stymulować rozwój prac teoretycznych, genologicznych i metodologiczny'ch; w tym zakresie obok prac polskich 'przewiduje się także systematycznc ogłaszanie przekładów autorów obcych, 7) przewiduje się, 7.e obok artykulów i recenzji, pismo poświęci nieco miejsca na ogłaszanie tekstów ludowych, a tak;i.e -- jeśli objętość pozwoli na to - wprowadzi stałą kronikę informacyjną. H) realizacja tego programu zależna będzie oczywiście od zawartości tek redakcyjnych, które wolno mieć nadzieję zaczną się zapelniać zanim jeszcze ukaże się przygotowywany w tej chwili nr 1-2 rocznika XV. Plan wydawniczy Towarzystwa na rok 1971 przewidywał wydanie 125 arkuszy wydawniczyeh przy dota{:ji 570000 zł. Ponieważ dotacja na cele wydawnicze wynosi ostatecznie 429000 zl wykonanie planu będzie kształtować się w granicach 60"10. Plan wydawniczy na rok 1972 w pierwszej wersji opiewał na 173 arkusze i zgodnie z zale<'eniern PAN został obniżony -do 142 arkuszy. Do wydania w roku 1972 przewidziane Sił naslę-pujące pO'Z,Y'Cje: "Lud", tom 56 "Literatura Ludowa" "Łódzkie Studia Etnograficzne" - 30 ark. 10 10 Strój cieszY1iski Dumy llkrai1iskie 6 li Bajki 8 BibL macedońskie etnogr. polskiej O polszczyzna leg relacji 1JJ 1840 8 1'. Sriczniewskiego Hazem : 12 92 ark. W okresie sprawozdawczym Towarzystwo nawiązało współpracę z Kujawsko-Pomorskim Towarzystwem Kulturalnym i Opolskim Towarzystwem PrzYJaciół Nauk, które wraz z naszym Towarzystwem pokrywać będą koszty związane z wydaniem ,.Dum ukraińskich" i .,Opolszczyzny w 11l4D roku". Plan sprzeda;i.y w.vdawnictw na rok bież. wynosi 150 tys. zł i zostanie znacznie przekroczony. Do :31 sierpnia br. sprzedano ogólem wydawnictw za 168142 zł. Ko- �342 Kronika rzystne wyniki w sprzedaży osiągnięto m, in, dzięki rozesłaniu kilku tysięcy ofert. obniżce cen niektórych wydawnidw oraz zorganizowaniu w Ośrodku Rozpowszechniania Wydawnictw Naukowych PAN w Warszawie wystawy-sprzedaży wydawnictw Towarzystwa, V, D z i a ł a l n ość (i n a n s () w a Sprawo:~danie finansowe Towarzystwa za rok ł970 zostało złożone i przyjęte przez Biuro Finansowe Polskiej Akademii Nauk w dniu 20JL1971 1', Przesunięcie tel'minu złożenia sprawozdania za rok 1970 nastąpiło za zgodą Biura Finansowego PAN, Fakt ten 'został spowodowany tym, że gL księgowy Ob, A. Nienartowicz bez zgody Zarządu zwolnił się z dniem 31.XII,1970 1'. Sprawozdaniem objęto dZJiałalność wszystkich jednostek organizacyjnych Towarzystwa, któl"e w odpowiednim czasie nadesłały dokumentację finansowo-księgową. Niektóre jednak z nich mimo monitów ze strony Zarządu nic dopełniły obowiązku nadesłania zarówno dokumentacji finansowej jak i inwentaryzacji majątku, Nałeży podkreślić, że tego rodzaju zaniedbania Zarządów Oddziałów nie mog'l mieć miejsca w przyszłości. NaraZJić to bowiem może Towarzystwo na zakwesti<)l1owan;e zbiorczego sprawozdania przez Polską Akademię Nauk jak i inne organa kontrolne, Stan majątkowy Towarzystwa na dzień 31.XII.1970 1', wynosił łącznic zł 6,259,681.14 z tego: zapasy wydawnictw zł 3,123.830,75; ruchomości zł 212,820,06; księgozbiory i archiwum zł 1.665.652; nakłady na przyszłą produkcję wydawniczą zł 974.284.25 oraz gotówka w banku, materiały i należności na sumę zł 28:~,094,08, Zobowiązania Towarzystwa wylrażają się sumą zł 695,876,44, W znacznym sitopniu urealniono wartość zapasów wydawnictw w wyniku podjętej uchwały Zarządu w sprawie przeceny niektórych prac, Suma przeceny wyniosła 901.545,- zł W roku ubiegłym w -d'ziała~ności finansowej Towarzystwa wystą'pily pewno:> trudności spowodowane pozaplalJ1owymi wydatkami. zamykającymi się sumą zł 108,155,60. Były to wydatki z wyroków sądowych ze spraw z lat ubiegłych, Budżet Towarzystwa za rok 1970, zatwierdzony przez PAN pismem z 5,VI.1970 r, przedstawiał się następująco: Dochody ogółem: plan 1.979.701. wykonanie 1.963,307. co stanowi 99,5"/0 w tym: 1) dochody ze składek członkowskich - plan 18.060, wykonanie 111,900:2) dochod\' ze sprzedaży wydawnictw - plan 449.828, wykonanie 420.407; 3) wpłaty na pokrycie kosztów wydawnidw zleconych, plan 207.813, wykonanie 220,000. 4) dotacja PA r plan 1.304.000, wykonanie 1.304,000. Koszty ogółem: plan 1.979,701, wykonanie 1.959,270, 'co stanowi 98,9% w tym: 1) działalność statutowa: popularyzacja wiedzy, plan 114,764, wykonanie 611,8511.---: biblioteki, plan 83,825, wykonanie 87.055; administracja, plan 151.1175, w.vkonunil~ 165.247. 2) działalność wydawnicza, plan 1.421,424. wykonunie r.:W9J175: ;) działalność wydawnicza złecona, plan 207,813, wykonanie 239,033 Zal'ówno dochody jak i koszty kształtowały się w zasadzie w granicach założer\ budżetowych, Ujemnym zjawiskiem by lo prr.ekroczenie kosztów w § 12 -- fundusz honorariów o kwotę zł 87,010,- mimo, że przekroczenie to merytorycznie jest uza,adnione. Budżet Towarzystwa na rok 1971 został zatwierdzony przez Biuro Finansowe Polskiej Akademii Nauk pismem z dnia 10JV.1971 1', w sumach niewiele wyższych zarówno po stronie dochodów jak i kosztów od budżetu wykonanego za rok 1970. �Kronika 343 W budżecie na rok 1971 dokonano podlliaiu środków finansowych, mając na uwadze zabezpieczenie dotychczasowej działalności Towarzystwa z uwzględnieniem dofinansowania Oddziałów. Podkreślić należy konieczność terminowego opłacania składek członkowskich. Polska Akademia Nauk obniżyła bowiem w porównaniu z rokiem ubiegłym clotacjq o sumę zł 27.000, właśnie z powodu nieopłaconych na dziel'! :1l.xU.1970 sklaclek członkowskich. Sprawozdaniem 7. działalności finansowej Towarzystwa objęto okres pierwszego pc'llrocza bieżącego roku. Dochody ogólem -- plan UlB7.630, wykonanie 941.863,79 co stanowi 47,5% w tym: l) dochody ze składekj. plan 68.880, wykonanie 3.375,-; 2) dochody ze sprzedaży wydawnictw, plan 509.000, wykonanie 260.671,20; 3) wpłaty na pokrycie kosztów wydawnictw zleconych, plan 157.150, wykonanie 56.819,58. 4) dotacja PAN, plan t.252.000, wykonanie 0.11.000,-_ Koszty ogółem: plan 1.979.9UO, wykonanie 742.656,60 co stanowi 37,5%, w tym: l) działalność statutowa: popularyzacja wiedzy, plan 67.150, wykonanie 26.400,05; biblioteki. pliln !li.200, wykonanie 34.027,-80; administracja, plan 167.350, wykonanie iB.150.fiO; 2) d:~iaialność wydawnicza, plan 1.497.130, wykonanie 538.964,86 3) dzialillność wydawnicza zlecona, plan 157.150, wykonanie 65.113,29 Przytoczone powyżej dane nie odzwierciedlają w pełni stanu faktycznego, ponieważ szereg OddZJiałów nie nadesIało 'dokumentacji finansowej za pierwsze półrocze. W roku bieżącym Zal"Ząd Główny Towarzystwa podjął uchwałę, zmierzającą do zwiększcnia środków finansowych, pozostający'ch w dyspozycji Oddziałów. Uchwala ta u<;tala. że całość wpływów ze składek członkowskich oraz ze sprzedaży wydClwnictw puzostaje w dyspozycji Oddziałów. Plan pracy na rok 1972 zakłada prowadzenie dotychczasowych agend z uwzględnieniem większej aktywności Oddziałów. Pierwsze kroki w tym kierunku uczyniono już w !'Oku bieżącym poprze7. zapewnienie Oddziałom środków na prowadzenie dzialalności popularyzacyjno-naukowej. O ile będące w tym roku do dyspozycji Oddl.iałów fundusze zostanq odpowieclnio wykorzystane Zarząd zapewni Oddziałom większą pomoc finansową. Powinno to przy'czynić się do ożywieni·a działalności popularyzacyjno-naukowej oraz liczebnego wzrostu Towarzystwa. Szczegółowy plan działalności wydawniczo-popularyzacyjna-naukowej zostanie opracowany dopiel'-O po uzyskaniu preliminarza finansowego z Polskiej Akademii Nauk na rok 1972. Wiceprezes PTL doc. dr Adolf Nasz XLVI WALNE ZGROMADZENIE I SESJA NAUKOWA POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO W dniach 17-19 wrzesma 1971 roku odbyło się w Gdańsku-Oliwie, w Pałacu Opatów, XLVI Walne Zgromadzenie PTL, połą'C7.one z Sesją Naukową na temat problematyki etnogl'aficznej Pomorza Wschodniego. Organizatorami WZ i Sesji Naukowej byli Oddział Gdański PTL oraz Muzeum Pomorskie w Gdańsku. Po powitalnych przemówieniach przedstawicieli Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego oraz mgra Łukasza Balcera, z-cy przewodniczącego Prezydium Woje- �344 Kronika wódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku, rOZIXJCZętoSesję Naukową, w trakcie której wygłoszono następujące referaty: prof. J. Klimaszewska (Toruń), "Zró;i;nicowan;e kultury ludowej Pomorza Wschodniego"; dr L. Malicki (Gdańsk), "Problemy etnograf.iczne Żuław"; mgr W. Błaszkowski (Gdańsk), "Kaszubski Park Etnograficzn,v we Wdzydzach Kiszewski-ch"; doc. dr J. Kucharska (Łódź), "Współczesne pr7.eobrażenia struktury 7.awodowej nadmorskiej wsi kaszubskiej": mgr 1. Kaczmarczyk (Gdańsk), "Zmiany wystr-oju dekoracyjnego współczesnych izb chłopski·ch na K:lszubach i Kociewiu" ; mgr K. Szałaśna (Gdańsk), "Godowe atrybuty obrzędowe z re· gionów P:)morza Gdańskiego"; mgr R. Tubaja (Toruń), "Tucholskie chaty podcieniowe ze wsi Sucha". W godzinach wieczornych wystąpił zespól ludowy "Kocicwie" ze Starogardu Gdańskiego. Dnia 18 września 1971 r. prof. dr K. Zawistowicz-Adamska otworzyła XLVI Walne Zgromadzenie Delegatów PTL i zaproponowała na przewodniczącego I.ebrania mgr W. Armona. Przyjęto następujący program obrad: 1) Uczczenie pamięci zmarłych członków Towarzystwa; 2) odczytanie protokołu z poprzedniego WZD; ;{) s<prawozdanie ZClirządu Głównego PTL; 4) ~Iprawozdanie reda1kcji DwOK: 5) sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej; 6) sprawozdania Oddziałów; 7) dyskusja nad sprawozdaniami oraz przyjęcie protokołu i sprawozdań; 8) dyskusja merytoryczna; 9) omówienie i ustałenie wniosków; 10) zamknięcie obrad. Ad 1. Prof dr M. Znamierowska-PrU.fferowa zaapelowała o uczczenie pamięci zmarłych w ostatnim rdklUClZłonków 'PTL: dr WI. Bogatyńskiego (Kraków), K. Maślanki (Łańcut), dr WI. Świrskiego (Wrocław), prof, dr A. WanJ<ego (Wrocław). Ad 2. Protokół z ·poprzedniego WZD odczytał mgr S. Lew. Ad. 3. Sprawozdanie z działalności PTL za ostatni rok odczytal wiceprezes doc dr A. Nasz. Ad 4. Prof. dr J. Burszta odczytał sprawozdanie redakcji DWOK. Ad 5. W imieniu GKR sprawozdanie odczytał mgr J. Jastrzębski. Ad. 6. Przewodniczący zebrania mgr Armon zaproponował ograniczyć czas trwa" nia wystąpień przedstawicieli Oddziałów do 3 minut. Wniosek przyjęto i w kolejności wygłoszono sprawozdania następujący'ch Oddziałów: Kraków (dr B. Lopu .. szański i przewodn. Koła Kultury Indian Ameryki mgr A. Kl'zanowski); Lubli!1 (dr K. Marczakowa) postuluje o wstawienie do planu budżetowego Oddziału funduszów na opracowanie bibliografii; Łódź (doc. dr J. Kucharska); Poznań (mgr M. Tarko); Łań{:ut (przew. Wydz. Kultury J. Mical); Mszana Dolna (mgr P. Kaleciak); Ołsztyn (dr A. Szyfer); TorUll (mgr L. Wojciechowska); Warszawa (dr K. Makułski); Wrocław (mgr A. Kuczyński); Zabrze (dr B. Bazielich) ; Opole (L Kuźniewski) ; Przemyśł (mgr S, Lew); Gda6sk (dr L. Malicki); Sekcja i\mei'ykanistyczna w Poznaniu (mgr M. Posem-Zielińska); Zakopane (mgr J. Pluciński); Sekcja skansenowska PTL (prof. dr M. Znamierowska-PrU,fferowa). Ad 7, Na 'Wniosek mgra P. Kalecia:ka przyjęto jednomyślnie protokól z poprzedniego WZD, sprawozdanie Zarządu Głównego, redakcji DWOK i Głównej KomiSji Rewizyjnej. W sprawach organizacyjnych głos zabierał doc. Witkowski; postułował by w przyszłości wybierać 1 delegata na 10 członków (a nie 20, jak dotąd), b.\' stworzyć lepsze warunki do wysłuchania sprawozdań Oddziałów. Dr Mioduchowska mówiła o metodach badawczych nad pieśniami ludowymi Kaszub, omawiała zbiory tych pieśni, znajdujących się w Państwowym Instytucie S;duki. Na prośbę prof. Zawistowicz-Adamskiej gl. księgowy A. Daniluk omówił sytuację finansową Towarzystwa i wyrazi! życzenie, by pomyśłniej ułożyła się i tak nikła sprawozdawczość z Oddziałami. Prof. Priiiferowa zaapelowała o szukanie nowych inicjatyw w pracy Oddziałów, O szersze kontakty międzJlnarodowe l zillProponowała Olgani'zowanie mię· �[(romka clzynaroc1owych wycieczek. Prof. Zawist{)wicz-Adamska wystąpiła o dofinans{)wanie Oddziałów w związku z ich planami wydawni-czymi. Omawiała także działalnośl' Koła Kultury Indian w Krakowie, apelowala o terminowe opłacenie składek i inIcjowanie nowych form działalności w Oddziałach. Druga część~dyskusji poświęcona była sprawom merytorycznym. Prof. Pl'ilfferowa poinformowała zebranych o Kongresie Etnologii Europejskiej w Paryżu. o Kongresie Icomos Unesco w Scyrbskim PIesie i w Brnie. Wypowiedź prof. Pru.fferowe,1 odnośnie kongresu paryskiego poszerzyła prof. A. Kutrzeba-Pojnarowa. która weszła w skład Zarządu Kongresu. W kolei odczytano wnioski komisji wnioskowej: 1) uchwalono obniżyć składki członkowskie dla emerytów na 10,- zł rocznie; 2) zwołać następne WZD w Łomży. lub Nowogrodzie i poświęcić sesję naukow<l działalności Adama Chętnika. W wolnych wnioskach prof. Pru.fferowa ubolewała z powodu zbyt małego udziału młodych naukowców w kongresach zagranieznych i zgłosiła wniosek do Zarządu Gtównego, by informowałcz!onków o kongresach zagranieznych i możliwoM'iach wyjazdu. Mgr Tarko apelował () wydawanie biuletynu Ośrodka Dokumentacji i In· formacji Etnografkzmej. Na zakończenie WZD prof. Adamska podsumowała dyskusję i złożyła czlonkom Oddziału Gdańskiego podziękowania za sprawną organizację zjazdu i miłą oprawę miejsc obrad. Opracowal AMERYKANISTYCZNA KONFERENC.JA Konrad Wypych HISTORYKOW W ostatnich latach aktywność polskiego środowiska amerykanistów wydatnie zwiększyła się, czego wyrazem jest nie tylko skromny jeszcze wzrost specjalistycz-nych publikacji, ale również organizacja naukowych sympozjów. W r. 1971 odbyty się już dwie takie sesje, z których pierwsza zorganizowana została przez etnografów-amerykanistów z ośrodka poznańskiego (IV Etnograficzne Seminarium Amer~'kanistyczne), natomiast druga stanowiła efekt inicjatywy warszawskiego zespol LI historyków, skupionych przy Pracowni Dziejów Ameryki Łacińskiej i Afryki Instytutu Historii PAN, kierowanej przez prof. dr T. Łepkowskiego. Optymizmem napawa fakt, że i w stolicy uformował się prężny ośrodek bac1ail amerykanistycznych. Skoncentrował się on na studiach historycznych ograniczonych w zasadzie - a szkoda -~ tylko do w. XIX i XX. Warto tu podkreślić, że przed kilku już laty, między wymienionymi wyżej dwoma centrami amcrykani~tycznymi zostały nawiązane ożywiane kontakty naukowe. sprzyjające integracji i l-;oordynacji poczynań badawC"Lych oraz umożliwiające interdyscyplinarną wymianę informacji i wzrost pożytecznych dyskusji. Dlat~go leż warto zwrócić uwagę na niektóre choćby problemy porus'Zone w referatach i dyskusji toczonej podczas obrad omawianej tu konferencji historyków. Szereg bowiem wysuniętych wówczas zagadnień w isto'C'ie rzeczy zahacza o obszary badawcze etnografii, której przedstawiciele zresztą uczestniczyli w wyżej wym. obradach. Konferencja poświęcona dziejom Ameryki Łacińskiej w XIX i XX w. odbyła się w Warszawie w dniach 15 i 16 X 1971 r. w sali lelewelowskiej Instytutu Historii PAN. Jej tematyka zorientowana była wokół kilku głównych problemów, umożliwiając tym samym koncentrację dyskusji na wybranych, kluczowych zagadnieniach. �346 Kromka PnedpDludniowe obrady pierwszego dnia kon[et'encji skupiły SI<; na analizie niektórych czynników, decydujących o przebiegu gospodarczych, społeczno-kulturowych i polityczno-ustrojowych przemian w Ameryce Łacińskiej. Wprowadzeniem do dyskusji stały się referaty historyków, ekonomisty i etnografa. Pierw~zy z nich dotyczył tzw. problemu indiańskiego ,j jego zna{:zenia w dziej.ach Nowego Swiala (M. Frankowska), następne zaś traktowały o zagadnieniach mzwoju gospodarczego Ameryki Łacińskiej w ostatnich dwóch stuleciach, ukazując je na szerokim tle pD' równawczym całego tzw. świata B (J. Kleer) oraz roli sił zbrojnych w formowaniu się nowych układów politycznych na kontynencie latynoamerykańskim (R. Mroziewicz, i W. Rómmel). Politologiczny charakter posiadały referaty mgr L. Zybli kiewicza u puli tyce latynoamerykańskiej Stanów Zjednoczonych oraz wystąpienie clr E. .J. Pałygi poświęcone dziejom rozwoju stosunków dyplomatycznych między Polsk'l iI poszczególnymi krajami Ameryki Łacińskiej. W drugim dniu konferencji dominowały zdecydowanie ..pu!unica". Omawiano dzieje, znaczenie i kulturotwórczą mlę polskiej emigracji poli tycznej i zarobkowe.i w Brazylii, Argentynie, Urugwaju (W. Wójcik), krajach Wyżu Andyjskiego, Ameryki Srodkowej i Meksyku (J. Drohojowski). Poddano również swoistej inwentaryzacji i ocenie zawartość polskich źródeł archiwalnych dotyczących dziejów Ameryki Łacińskiej i tamtejszej Polonii w XIX i XX w. (R. Stemplowsl,i, ,T. Szemiński) oraz zaprezentowano stan polskiego krajowego i emigracyjnego piśmiennictwa naukowego, popularno-naukowego i podróżniczego obejmującego swą tematyk,! kraje lat.vnoamerykańskie (M. Kula). Z racji tej, iż z etnograficznego punktu widzenia najbardziej interesujące byly referaty na temat problemu indiańskiego, roli Polaków w krajach Ameryki Łacillskiej oraz polskiej literatury .,latynoamerykańskiej", dlategu też im poświęcimy niżej nieco więcej uwagi. Dobrą podstawą do dyskusji stal się referat prof. dr M. Frankowskiej omawiaj<lcy rolę społecznoś'ci indiańskich w :procesie formowania Sil; wSipókzesnogo oblicz,1 krajów i narodów Ameryki Łacińskiej. Autorka reprezentowała pogląd, iż nie można we właściwych rozmiarach poznać problemu indiańskiego bez próby wniknięcia w kolonialną przeszlość Nowego Swiata, a pośrednio także i w przeszŁość prekolumbijską tej ludności. Burzliwy okres konkwisty, charakteryzujący się zderzeniem dwóch odrębnych systemów gospodarczych i kompleksów wzorów kulturowych za·· decydował w poważnej mierze o formach instytucji indiańskich, powstałych w )'<1mach eksploatorskiego systemu kolonialnego, najpierw o modelu feudalnym. pó:~niej zaś kapitalistycznym. Zachodzące wówczas procesy depopulacyjnc, metysacji. asymilacji i akulturacji, sprzężone z nierównoprawną sytuacją ekonomiczną ludności autochtonicznej, doprowadziły w rezultacie do powolnego przekształcenia si'.; Indian w warstwę chłopską, zachowującą jednak wyraźne cechy spoŁeczno-kuHlIrowe, nawiązujące bezpośrednio do tradycji prekolumbijskiej i decyduj<lce o utrzymywaniu się odrębności etni'cznej, a czasami także i językowej. Problemem dnia dzisiejszego jest stopniowa integracja społeczności indiańskich z resztą ludności kraju, na bazie likwidacji przeżytkowych form gospodarki w społecznościach lokalnych, szel-zenia oświaty, popularyzacji postępu lechnic/;nego w działalności gos'poc1arczej i życiu codziennym. Proces włączania społec-znoś>\"ii'ndiańskich w ogólny nurt społecznego. ekonomicznego, politycznego i kultut'alnego życia kraju powinien jednak przebiegać w ten sposób, by jego efektem nie była caŁkowita asymilacja ludności tubylczej. IdeaŁem byłyby takie formy integracji. które podnosząc standard życiowy. tubylczej ludności wiejsJ,iej i doprowadzając do unifikacji ma- �Kronika 347 lcrialncgo wyposażenia Indian, pobudzałyby równoczesnie do dalszego rozwoju i rozkwitu tradycyjnych i nowych form działalności kulturalnej, przyczyniając Sl~; w ten sposób do umocnienia własnej indiańskiej świadomości etnicznej. Autol'ka zilustrowała swe tezy przykładami zaczerpniętymi głównie z terenów Ameryki Srodkowej i Meksyku, przeciwstawiając wykształconą tam sytuację warunkom, w jakich narastał problem indiański w krajach Wyżu Andyjskiego, gdzie już sama tylko liczba ludności tubylczej świadczy o odmiennej skali tego zjawiska. Prof. M. Frankowska przedstawiła również zarys historii kształtowania się nurtu ..indianistycznego" (inaczej mówiąc: "indigenistycznego") w społecznej myśli hiszpańskiej okresu konkwisty i kolonizacji, oraz w epoce niepodległościowej w środowiskach latynoamerykallskiej inteligencji, akcentując równocześnie szczególnie te poglądy. które odegrały większą rolę w formowaniu się nowego typu stosunków między ludnością ,.białą" a indiańską. W dyskusji poruszono m. in. zagadnienie periodyzacji tzw. kwestii indial'lskiej. która 7.asadniczo już w koń·cu w. XVII'I, a nie na ;pocz. :xx w. przybrała jakoŚiCiow() odmienny charakter, choć bez wątpienia dla Indian meksykańskich przełomowymi okazały się dopiero wydarzenia rewolucyjne z 1910 r. Zwrócono także uwagę na to. iż porównuj'lc XVI-wieczne poglądy na temat kwestii indiańskiej z opiniami głoszonymi w tej sprawie w XX w. dopabrzeć się można zadziwiających analogii. Otó:i. tzw. kolonialny trend antyasymilacyjny względem Indian w istocie rzeczy zamienial ich w warstwę chłopską, przystosowując równocześnie tę ludność do życia w Warunkach feudalnych. Był un więc podobny w swy'ch celach, zamiarach i skutkach do wspólczesnego trendu asymilacyjnego, zmierzającego do przyspieszonego i możliwie bezkonf[j,kitowego włączenia Indian w życie indusbrialnego społe::zeństwa kapitalistycznego. Niel<tóre z pozostalych wypowiedzi dotyczyły tak;i;e tych aspektów indigenizlT1u, które w zasadzie nie posiadały bezpośredniego związku z problemem indiańskim, a byly raczej formą nacjonalistycznej obrony Latynosów przed zalewem kosmopolityzmu. Wiadomo przecież, iż elita intelektualna wielu krajów Ameryki Lacińskiej starala się wnieść podwaliny własnej narodowej tradycji na drodze odwoływania się do spuścizny kulturalnej miejscowych Indian. Była ona bowiem świaeloma znaczenia (ego czynnika jako elementu sprzyjającego procesom integracji w ramach kształtujących się spoleczności młodych republik latynoamerykańskich. W toku dyskusji zauważono również, iż nie można przeceniać biernej roli ma, indiańskich w ich dążeniach do zmiany dotychczasowego położenia. Wprawdzie do~wia(kzenia walk niepodleglościowych w pierwszych dziesięcioleciach XIX w. pr)-twierdzałyby tę tezę. ale nie można przecież zapominać o licznych powstaniach, buntach i rebeliach indiańskich, na których czele nierzadko stawali przedstawiciele rodzącej się indiańskiej inteligencji. Właśnie te spontaniczne zrywy protestu mas indiańskich niejednokrotnie ożywalyiczyniły znów aktualną potrzebę uregulowania palącego problemu indiańskiego. ROZJpatrując jednak to zagadnienie w kategoriach walki klas okazuje się, iż we współczesnym pi'oblemie indiańskim na plan dalszy przesuwają się czynniki decydujące o odrębności kulturowo-etnicznej i związanym z nią zacofaniem, ustępując miejs'ca niecierpiącym zwłoki kwestiom agrarnym - charaktel'ystycznym już nie tylko dla Indian, ale dla wszystkich bez mał3 chlopów Ameryki Lacińskiej. Stąd problem indiański okazuje się obecnie części'l szerszego zagadnienia - problemu chłopskiego, problemu głodu ziemi. Coraz bardziej wzrasta u nas zainteresowanie środowisk naukowych tematyką polonijną, a w tych ramach dziejami polskiego wychodźctwa w l<rajach Ameryki Lacir'lskiej. Sprzyja temu bez wątpienia polepszający się klimat wc wzajemnych �348 Kromka stosunkach między Polską a państwami latynoamerykanskimi. Korzystną atmosferę wytwarzają także rocznicowe obchody upamiętniające ważne wydarzenia z przeszłości naszej emigracji w Nowym Świecie - tak jak np. ostatnio świętowane stulecie polskiego osadnictwa w Brazylii (1871--1971). Zatem dobrze się stało, że do programu konferencji włączone zostały również referaty, omawiające _.- w wiell,im oczywiście skrócie - dzieje Polaków w Ameryce Łacińskiej. Warto tu podkreślić, iż autorzy obu opracowań na ten temat - ambo J. Drohojowski i red. W. Wójcik, pisząc swe referaty, skorzystali w dużym stopniu z wła.snych doświadc:wń zdobytych w okresie długoletnich kontaktów ze środowiskami polonijnymi w trakeie swej oświatowej i dyplomatycznej służby na kontynencie amerykańskim. Mimo pewnych luk materiałowych i nazbyt może encyklopedycznego ujęcia w rf'feratachpoddano charakterystyce poszczególne okresy dziejów polskiej emigracji. Ukazano zarówno rolę wybitnych jednostek, takich jak np. I. Domeyko czy J. Siemil"J{i/:ki. łączących wiedzę, doskonałe przygotowanie i umiejętnoś-ei techniczne z szerokimi zainteresowaniami humanistycznymi, w tym także etnograficznymi, jak i starano się zobrazować etapy kształtowania się zwartych skupisk polonijnych, na l<tón:' złożyła się chłopska ludność Śląska i Małopolski. Wydaje się, że oba te aspekty polskiego wychodźstwa winny w przyszłości zostać szczegółowo zanalizowane i to z różnorodnych stron. Odnośnie do pierwszego zagadnienia - to etnografowie rozpoczęli już pewne wstępne opracowania zmierzające do ustalenia dorobku naukowego i jego wartości, wynikających z zainteresowań indianistycznych poszczególnych polskich badaczy działających na terenie Nowego Świata. Natomiast w kwestii polskiego wychodźstwa zarobkowego należałoby podjąć szerokie badania nad procesami lw]turowej adaptac.ii emigrantów do nowego środowiska, nad ich osobowością kulturową, ulegając'l w nowych warunkach znacznym przeksztakeniom, nao rolą tradycji !uciowPj w ich rlawnym i współczesnym życiu, a także nad kulturotwórczymi aspektami kontaktów emigracyjnych środowisk z ojczystymi społecznościami lokalnymi, które to dla obu wchodzących w interakcję stron okazywały się znaczące. Miejmy nadzieję, iż ten rejestr wybranych tylko wyrywkowo problemów zwiększy się i stanie się wreszcie rzeczywistym, usankcjonowanym planami problemem badawczym, przy realizacji którego współdziałano by na szeroką skalę z historykami i socjologami. mającymi w tym względzie chyba największe doświadczenie. Pewnego rodzaju nawiązaniem do powyższej tematyki stał się referat dr M. Kuli. omawiający polskie, zresztą nie tylko naukowe, piśmiennictwo dotyczące Ameryki Lacil1skiej. Opracowanie to, wraz z obszernym zestawem literatury. jest pierwsz'l próbą oceny naszego w tym względzie oorobku i będzie na pewno po koniecznych uzupelnieniach pożytecznym ~Jl'zewodnikiem bibliograficonyrn dla kaźdego polskiego amerykanisty. Obejmuje ono charakterystykę piśmiennictwa XIX-wiC'cZllC'go doprnwadzoną aż do r. 1918, w którym to okresie - jak stwierdził autor -- ,.Polsk,] mogla zaprezentować pewne osiągnięcia w zakresie wiedzy o Ameryce Łacińskiej". Dwudziestolecie mięozywojenne nie przyniosło niestety na niwie naukowej większego i poważniejszego dorobku, gdyż gros wydawanej wówczas 1 iteratury poświę· cone było problematyce emigracyjnej, Dopiero w okresie powojennym dostrzE'C możemy stopniowy wzrost ilościowy, a co ważniejsze, także i jakościowy latynoamerykanistycznych opracowań naukowych i popularno-naukowych wychodzących glównic spod piór historyków i etnografów. Dalszy jednak postęp w d7.ied7.inie polskic'j amerykanistyki uzależniony jest jak stwierdził autor i w referacie, i w toku dyskusji - nie tylko od podwojenia wysiłków poszczególnych badaczy i wzrostu Ich fachowych kwalifikacji, ale i od możliwości szerszego dostępu do terenów bęoących przedmiotem ich naukowej działalności. Poznanie badanego kraju drogą �K.ronika bezpośredniej obsel'wacji, doświadczenia, penetracja zasobów archiwalnych, zagranicznych bibliotek, muzeów, nawiązanie bezpośrednich kontaktów z latynoamerykańskimi ośrodkami naukowymi - to nieodzowne elementy i warunki dalszego rozwoju polskich badań nael Trzecim Swiatem, a więc i nad Ameryką Łacińską· Niestety jak stwierdzono w dyskusji - entuzjazmowi badaczy: historyków i etnografów, p{)dejmujących ważną ze społecznego i ogólnokulturowego punktu widzenia problematykę, nie zawsze towarzyszy należyte zrozumienie zadań i celów ich poczynail badawczych. A bez tego zrozumienia nie może być przecież mowy o szerszym udziale polskiej nauki w światowym, żywiołowo rozwijającym się nurcie studiów nad dziejami i kulturą innych kontynentów. Argument, iż poznanie dziejów i kultury powszechnej jest l'O najmniej tak samo ważne, jak odkrywanie przeszłości własnego narodu i prawidłowości rządzących jego rozwojem, nie często bywa brany pod uwagę i stąd nie zawsze jest nałeżycie doceniany. Pożyteczne obrady zamknął programowy referat prof. dr T. Łepkowskiego pl. ,,0 polską syntezę dziejów Ameryki Łacińskiej w XIX i XX w.", w którym autor' zawarł konkretny projekt kilkutomowej ambitnej publikacji, mającej zapełnić nie tyłko łukę w naszej dotychczasowej polskiej historiografii, ale tworzącej równocześnie zestaw oryginalnych studiów, wychodzących poza dotychczasowe opracowania syntetyczne. Trudno dziś ocenić, czy panująca obecnie w polskiej humanistyce swoista moda na syntezy przyniesie w tym wypadku oczekiwane efekty. Trudności bowiem piętrzące się przed zespołem autorskim tego opracowania wydają się być znaczne. Referat poświęcony stanowi polskiego piśmiennictwa latynoamerykanistycznego i dyskusja nad aktualnymi warunkami pracy amerykanistów uka·· zała optymistyczny, acz nie różowy obraz stanu specjalistycznych badań w tej dziedzinie. Dodać d{) tego należy szczupłość kadr fachowych i niewielką liczbę studiów analitycznych, które z zasady winny poprzedzać opracowania o charakterze syntetyzującym. Ta niezbyt zachęcająca pozycja wyjściowa nie zniechęciła jednak inicjatorów tego zamierzenia, którzy kierując się rozsądną oceną sytuacji postanowili rozłożyć prace nad owym wielkim dziełem na lat dziesięć, przewidując orientacyjnie zakOIlczenie tego programu badawczego w 1'. 19RO. Omawiana tu konferencja stanowiła w pewnym sensie również jeden z pierwszych etapów prac przygotowawczych projektowanej syntezy, do której realizacji zaproszeni zostali także przedstawiciele pokrewnych dyscyplin. Czekając zatem na pierwsze efekty, życzyć wypada warszawskiemu zespołowi historyków-amerykanistów pełnego sukcesu w ich ambitnych planach naukowych. KoiIcząc to sprawozdanie warto chyba podkreślić, iż płodnej polemice w trakcie obrad sprzyjała uprzednia znajomość więkswści tekstów referatów, które przez organizatorów zostały powielone i przekazane uczestnikom konferencji. Natomiast komplet materiałów, wraz z ważniejszymi fragmentami dyskusji, zostanie jak zapewniają organil\atorzy --- opublikowany w specjalnym latynoamerykaiIskim numerze' historycznego kwartalnika ,.Dzieje Najnowsze". Aleksander Pasem-Zieliński �;)ij() K1'aniku FESTIWAL I SYMPOZJUM FOLKLORU BALKANSKIEGO (Ochrid ;1-8 lipca 1971 r.) W macedońskim mieście Ochrid odbył się kolejny Festiwal Folklorystyczny. lmpreza ta składal:a się z dwóch części; z festiwalu pieśni i tańca ludowego krajów bałkańskich i ich sąsiadów (3-6 lipca) oraz 7. sympo7.jum folkloru bałkańskiegn (7-8 lipca). Patronat nad festiwalem objął przewodniczący Rady Wykonawczej SR Macedonii prof. dr Ksente Bogojew. Festiwal ten jest jedną z największych imprez tego rodzaju na Balkanach. Wzięło w nim udział ponad 600 tancerzy i śpiewaków ludowych ze wszystkich związkowych republik jugosłowiańskich, z Rumunii, Węgier. WIoch, Bułgarii, Austrii, Turcji i Albanii. Po raz pierwszy w tym roku uczestniczyly zespoly z Albanii. Festiwal otworzyły; węgierski zespół folklorystyczny im. Lajosa Kosuta z miasta Satoralai'cheli oraz zespół "Alat" z miasta Trebinje w Bośni i Hercpgowinie. Ulicami miasta festiwalowego przedefilowali ubrani w wielobarwnych strojach ludowych pieśniarze i tancerze 14 zespołów ludowych z Austrii, Turcji, Włoch, Bośni i Hercegowiny, Chorwacji, Serbii, Kosowa i Metohii oraz z Macedonii ._zes,poły im. Boro Dzoni ze Strumicy, im. Mi,rcze Acewa z Priłepu, im. Pancze Peszewa z Kumanowa, im. Gligora P'rliczewa z Giorcze Pptrowa oraz gl'uPy kulturalno-artystyczne ze ·wsi Petrowec okręgu Skopje i Meszeiszta z okolic Ochridu. Sygnałem rozpoczęcia festiwalu było wykonanie znanej macedońskiej pieśni ludowej "Biljana platno belesze" pr7.e7. wszystkie zespoły w miejscowości StudenczysW. W miejscowości tej, oddalonej o kilkaset metrów od miast. Ochrid, znajduje się obfite źródło wody, która spływa do znajdującego się w pobliżu jeziora. Według legendy, na kanwie której osnuto pieśń "Biljana platno belesze", dziewczyna macedońska, Biljana, tu właśnie bieliła płótno, z którego miała uszyć koszule dla swego lubego i jego rodziny, Stąd uczestnicy festiwalu \V stu motorówkach przejechali wzdłuż jeziora ochri'dzkiego do miasta Ochrid. Z każdej motorówki 1'01'bl'zmiewały melodie różnojęzycznych pieśni ludowych. Później zespoly przeszły ulicami miasta tańcz:ąc i śpiewając, Na rynku miasta z:akOli czył się pierwszy dzień festiwalu tradycyjnym macedońskim tańcem ludowym w wykonaniu wszystkich uczestników. W drugim dniu wystąpiły zespoły z Włoch, Kosowa i Chorwacji. Pierwsi pojawili się na s·cenie członkowie zespołu folklorystycznego "Enol" z włoskiego miasta Torino wykonując w ciągu pół godziny kilka żywych tańców ludowych oraz: pieśni 7. Piemontu. Następnie 'członkowie zeSiPołu ,.Czitetelia" ze w.si Drenca 'z Kosowi\ z:aimprowizowali na scenie tańce wykonywane na zabawie wiejskiej, Zespół ten powstał w roku 1965 i należy do czołowych wykonawców albański,ch tań·ców i pieśni ludowych oz regionu Kosowa. Muzyka ludowa w wY'konaniu instrumentów muzycznych "Czitetelii" (skąd i nazwa zespołu), dudków, piszczałek i tamburyn posiada bardzo archaiczne elementy, Drugi dz:ień festiwalu zakończył się wykonaniem starego tańca bohaterskiego "Mareszko" przez członków zespolu o tej samej na?:wie !Z wy·spy KOl1Czula. Taniec ten, ,pr:zedstawiający watkę na miecze Maurytów z: Turkami, znany jest i na innych wyspach jugosłowiańskich. W Korczuli istnieje ponad 400 lat. Taniec "Mareszko" powędrował również poza gmnice Jugosławii dzięki temu zespołowi, który często występuje gościnnie w innych krajaeh. Zespól ten wykonaj także kilka pieśni ludowych z Dalmacji. Następnie zespoły z Turcji, Serbii i Albanii przedstawiły piękno i bogactwo twórczości ludowej swych krajów. �Kronika 851 Kolejno wystąpiły zespoły z Austrii i Słowenii. Austriacy przedstawili pleSl1l i tańce ludowe górali alpejskich. Słoweńcy natomiast przekazali folklor regionu Winica, gdzie dotąd zachowano wiele pieśni i tańców ludowych z dawnych czasów. Na ich program złożyły się pieśni i tańce weselne oraz inne utwory ludowe, wykonywane podczas różnych obrzędów. W ostatnim dniu wystąpiło kilka zespolów z Bułgarii, Czarnogóry, Wojwodiny i z Macedonii. Zespoły bułgarskie, które na festiwalu odbytym dwa lata temu w Ochridzie pl'zedstawiły styliwwane utwory ludowe, tym razem przekazaly ży,we tańce i pieśni ludowe. Wystąpiły trzy zespoły bułgarskie; jeden ze wsi Bojana okręgu Sofii, drugi ze wsi Gradiszte regionu Gabrowa i trzeci z górskich terenów Rodope. Grupa tancerek ze wsi Gradiszte (z których żadna nie miała p<.Jniżej :lO-lat) wykonała Ol·yginalne tańce i pieśni ludowe. Zespół Budo Tomović z Titogradu (Czarnogóra) przedstawił bogate tradycje folkloru Czarnogórców. Wykonał on kilka egzotycznych tańców, m. in. "Lot sokoła". Na wysokim p<.Jziomie artystycznym zostały wykonane tańce ludowe z Boki Kotarskiej. Wystąpiły również zespoły artystyczne albańskiej mniejszości narodowej. zamieszkałej w czarnogórskich regionach Rożaj i Gusinje. Zespół "Janko Szmelić" ze Starej Pazu wy, składający się ze Słowaków zamieszkałych w Wojwodinie, wykonał regionalne pieśni i tańce. W jego programie znalazły się czardasz słowacki oraz taniec "Wałaszka". Bardzo bogaty i ciekawy był program Macedończyków, którzy pokazali, iż ich kraj jest niewyczerpanym rezerwatem licznych tańców i pieśni ludowych. W jednym z posiedzeń Zarządu Festiwalu Pieśni i Tańców Bałkańskich podjęto uchwałę, aby następny festiwal poświęcony był pieśniom, tańcom i obrzędom weselnym ludów Półwyspu Bałkaliskiego i jej sąsiadów. Sympozjum Folkloru Bałkańskiego tym razem skupiło folklorystów z wielu krajów europejskich, z Bliskiego Wschodu i z USA. Zorganizowane zostało ono przez Instytut Folkłorystyczny SR Macedonii. Patronat nad symp<.Jzjum objęła Komisja Oświaty i Kultury przy ONZ-UNESCO, która go finansowała. Udział w nim zgłosiło 59 folklorystów: 10 z Rumunii, 5 z ZSRR, 3 z Czechoslowacji, 4 z Bułgarii, 2 z Polski, 1 z Danii, 1 z USA, 2 z Izraela oraz 31 z Jugosławii (19 L: Macedonii. 7 z Belgradu, 2 z Kosowa, 2 z Ljublany i 1 z Zagrzebia), Nu sympozjum wystąpiło z referatami również 7 folklorystów, którzy zgłosili swój udział już po zamknięciu listy uczestników,a to: :-3 z Tirany, l z Turcji, l z Kalifornii -- USA, 1 z Belgradu i 1 7. Macedonii. Przemówienie powitalne wygłosił dyrektor Instytutu Folklorystycznego SR Macedonii, dr Blaze Ristowski. Przypomniał on, że "kiedy w 1968 r. podjęto decyzję zorganizowania sympozjum folkloru bałkańskiego w ramach odbywającego się wówczas Festiwalu Pieśni i Tańców Ludów Bal'kańsbch j jej sąsiadów, nie przypuszczano, że przekształci się ono na międzynarodowe spotkanie naukowe, jedyne w swoim rodzaju w tym regionie Europy, że skupi najlepszych znawców folkloru ludów bałkańskich i ich sąsiadów". Sympozjum to niewątpliwie przyczynia się do poznania i zbadania w,'ipólnych i odrębnych cech duchowych folkloru zamieszkalych tu narodów. Sympozjum to, jak poelkreślił Ristowski. ma duży wpływ ella zbliżenia ludów i utrwalenia pokoju na Balkanach. W przeciwieńslwie do piel'wszego sympozjum, które odbylo się w roku 1969, teraz liczba uczestników była znacznie większa. W wygłoszonych referatach poruszono zagadnienia związane z folklorem wszystkich krajów bałkańskich. W odróż- �Kroni/w nieniu od poprzedniego sympozjum, gdzie tematyka byla różnorodna, obecnie skupiono się na konkretnych rodzajach twórczości ludowej krajów balkańskich. Zajmowano się symboliką, obrzędami, tańcami i pieśniami weselnymi, rytmiką muzyki ludowej oraz klasyfikacją tańców ludowych ziem balkańskich. Referaty wygłoszone w języku rosyjskim, angielskim, francuskim, niemieckim i macedońskim dały odpowiedź na wiele zagadnień nurtujących badaczy folkloru bałkańskiego. W pierwszym dniu (7 lipca) przed poludniem wygloszono 19 referatów poświęconych symbolice pieśni ludowych. BaTdzo ciekawe byly referaty uczonych rumuńskich. Prof. Jon Chitimia z Bukaresztu poświęcil swój referat wspólnej tematycć i samodzielnemu artyzmowi twórczości ludowej narodów bałkańskich. Na tle porównawczym zbudował swój referat także folklorysta rumuński, dr Paul Petrescu z Bukaresztu, omawiając archaiczną symbolikę twórczości ludowej ludów bałkańskich. Dr Shefqet Pllana z Uniwersytetu Prisztiny zawężyl ten temat jedynie do symboliki albańskich i macedońskich religijnych pieśni ludowych. Folklorysta serbski, Dragoslav Antoniević z Serbskiej Akademii Nauk, zająl się symbolem "kola" w literaturze ludowej narodów bałkańskich podając, iż symbol wyraża pragnienie, by człowiek zrozumiał zjawiska przyrody i zachodzące przemiany społeczne. W twórczości ludowej, według autora, symbol ten jest związany z pracą i z nowymi wyobrażeniami o zjawiskach przyrody. Srebrica Knezević z Belgradu natomiast omówiła znaczenie symbolu ptaków w folklorze ludów baJkaliskich. Węższe zagadnienia związane z symboliką poruszali pozostali referenci. Znany serbski filozof i fołklorysta, prof. dr Duśan Nadeljković, mówił o wpływie symboli i realizmu twórczości ludowej na poetę macedońskiego, Koco Radna. Macedońska pieśń ludowa była inspiratorem dla tego poety. Cvetana Or·gandzijewa, profesor Uniwersytetu w Skopje, omówiła weselne symbole w rewolucyjnych macedońskich pieśniach ludowych. W popołudniowym posiedzeniu wygłoszono l.l referatów. Referat Joszefa Faragi z Cluj (Rumunia) był poświęcony dwom bohaterom epickim ludów bałkańskich Nowaka i Gruja w folklorze węgierskim. Autor informował, iż ostatnio odkryto na Węgrzech dwa odpowiedniki pieśni epickich o tych bohaterach. Poza tym spisano dwie bajki węgierskie o tych postaciach _. jedna na terenie Rumunii, inna na Węgrzech. W oparciu o te odpowiedniki Farago podkreślił istnienie więzi kulturalnych wschodnioeuropejskich ludów. Vuk Nedeljković z Prisztiny omówił postać i symbol hajduka w folklor7.e bałkańskim. Ślady kultu woła w romańskich tradycjach folklorystycznych i sąsiednich ludów były tematem referatu rumuńskiego folklorysty Vasile Adilscillitei z Ya~i. Pojedyncze symbole w folklorze macedońskim omawiały referaty Fanii Popowej (Skopje), Blaze Petrowskiego (Skopje), Leposawy Spirowskiej (Skopje) oraz Desanki Milośević (Belgrad) i Duszki Konstantynowa (Bitola). Pracownik Instytutu Folklorystycznego SR Macedonii, Ałeksandra Popwasilewa, rozszerzyła nieco ten temat i omówiła symbol żmii jako dobroczyńcy w bajkach niektórych ludów bałkańskich. Wszystkie referaty poruszające zagadnienia związane z symboliką wyczerpywały w zasadzie tematy. W drugim dniu obrad odbyły się dwa posiedzenia tej sesji naukowej - przed i po południu. Przedpołudniowe posiedzenie przewidywało wystąpienie 21 referen·· tów, którzy poruszyli tematykę ściśle związaną z obrzędami i pieśniami weselnymi ludów bałkańskich i innych europejskich. Pierwszy referat profesora Tvrtki C:ubelicia z Zagrzebia dotyczył badań uCZiOnych bałkańskich nad weselnymi pieśniami ludowymi. Referent naświetlił wspókzesną metodologię tych badań. Jan Komo- �Kronika :1;",3 rovsky z Bratysławy zajął się tematyką obrzędów weselnych. Obrzędy, zwyczaje i obyczaje weselne Serbów, Macedończyków i Albańczyków z Kosowa i Metohii były tematem referatu Vidosavy Stojancević z Belgradu. Pieśni i obrzędy weselne Słowian i innych ludów bałkańskich mają wiele wspólnych cech, co jest wynikiem ich wielowiekowych kontaktów kulturowych. Zaznaczyć należy, że nie tylko u ludów słowiańskich, czy też chrześcijańskich, można spotkać podobne obrzędy weselne albo wątki pieśni ludowych, ale także i u innych ludów niechrześcijańskich zamieszkałych na ziemiach bałkańskich. W Macedonii np. Święto Jerzego obchodzone jest także przez Cyganów, wyznających religię mahometańską. W mieście Struga wesele tureckie już nie odbywa się w piątek, lecz w niedzielę, co jest wyraźnym wpływem słowiańskim. Poza wspólnymi cecha .• mi, folklor u każdego z ludów bałkańskich posiada swoje odrębne właściwości, nadające mu piętno narodowe. Te właśnie cechy - wspólne i narodowe - poruszane byly w wielu referatach. Niżej podpisany omówił wątki macedońskich weselnych pieśni ludowych o roz~taniu się panny młodej z domem rodzków. Referat objął nie tylko znane dotąd macedońskie utwory ludowe, lecz także i pokrewne wątki bułgarskie, serbskie, czeskie, słowackie, rosyjskie, polskie i łużyckie. Sava Janković z Bukaresztu zajął się obrzędami weselnymi strefy Dunaju na terenach Jugosławii, Rumunii i Bułgarii. Nicolae Dunare z Cluj (Rumunia) omówił podarki weselne u Dacorumunów, Arumunów, Meglenorumunów i Istrorumunów. Podk[·c.~lil znaczenie etnograficzne tych podarków, szczególnie "wielkiego objadu" -masa mare. Co do niektórych darów widzi on kontynuację dawnych tradycji grecko-rzymskich, a później i słowiańskich. Istniejące różnice u Dacorumunów, Arumunów, Meglerumunów i Istro-rumunów autor przypisuje historycznym, geograficznym i etnograficznym warunkom, w których żyły te plemiona przed XIII wiekiem. Referat czechoslowackiego folklorysty, Richarda Jerabka z Brna, poświęcony był międzyetnicznemu charakterowi ceremonii i obrzędów weselnych Chorwatów morawsko-słowackich, osiadłych na terenach Breclava i Nikulova. Autor wskazał, iż folklOT chorwacki w południowej Morawii ocala I dzięki temu, że nie uległ asymilacji ze strony ludności niemiecko-austriackiej. Issachar Ben-Ami z Jerozolimy mówił o weselu hebrajskim w Turcji. O hebrajskich piQśniach weselnych w greckim mieście Jannina mówił Shiloah Amnon z Jerozolimy. Referat Ghizeli Suliteanu z Bukaresztu poświęcony był niektórym aspektom pieśni o pannie młodej u Rumunów i Macedończyków. Na podstawie badań nad niektórymi archaicznymi gatunkami folkloru rumuńskiego autor dochodzi do wniosku, iż zawsze można znaleźć \V tych utworach szereg wspólnych elementów z folklorem innych ludów bałkańskich. Takie właśnie archaiczne wspólne elementy widzi Suliteanu w repertuarze rumuńskich i macedońskich pieśni weselnych. Elementy te, wedlu g niego, dotyczą typologii muzycznej oraz treści utworów. Profesor Tahir Alangu z Uniwersytetu Istambulskiego poświęcił swój referat wspólnej kulturze ludów bałkańskich. Robert Leibman z Kalifornii przedstawił swe badania nad weselem we wsi Pesztani koło Ochridu. Folklorysta bułgarski Nikołaj Kaufman z Sofii omówił serbskie i bułgarskie pieśni weselne. Zatrzymał się on na kilku wariantach znanych u Serbów i Bułgarów, by podkreślić wspólne cechy ich folkloru, zaznaczając jednocześnie, iż po przeprowadzeniu głębszego badania można odkryć i podstawowe różnice w pieśniach weselnych obu tych bratnich ludów słowiańskich. Młodyetnomuzykolog macedoński, Georgi Georgijew ze Skopje, omówił okrzyki pieśni weselnych u Macedończyków i ich sąsiadów. Węższą tematykę zawierały referaty Dymitra Najczewskiego, 23 - Lud, lorn L VI �331 Kronika Aritona Popowskiego, Filipa Kawajewa, Borywoja Dzamrewskiego i Abdulhana Saliha. Na popołudniowym posiedzeniu 8 lipca wystąpiło z referatami 11 osób. Referaty te były związane z muzyką ludową i tańcem. Warto wymienić tu ciekawe wypowiedzi i tezy Radoslava Hrovatina z Ljublany, który omówił rosnący l-ytm pieśni ludowych Słowian południowych. Prof. Emilia Comi~el z BukaresF.tu przedstawiła wspólne elementy muzyki ludowej MacedoI'lczyków i Rumunów. Elsie Dunin z Los Angelos (USA) omówi! wesele cygańskie - jego tańce, zwyczaje i obyczaje. UCZOll," rumuński, Theodor Trapcea z Timi~oara, omówi! transplantację tańców zachodnicil do Arumunów macedońskiej wioski Gopesz. Wyczet-pująco i dość ciekawie przedstawiła w swuim referacie Dunka, Birthe Traerup z Kopenhagi, rytm albańskich ludowych pieśni histurycznych tZ\A.'.kangii hist:orike z Drenicy (Kosowa) na tle porównawczym z rytmem epickich pieśni ludo\vych innych ludów bałkańskich. Pani Traerup należy do gorliwych entuzjastów folkloru macedotiskiego. Po drugiej wojnie światowej przeproviadzila kilka badań terenowych na wschodnich terenach Macedonii. Interesuje się ona muzyką ludową. Żna również dobrze muzykę ludową Serbow i Bułgarów. O klasyfikacji bułgarskich tańców ludowych i innych ludów bałkat\skich mó\vila Anna Ilijewa-Szt'rbanowa ze Sofii. Muzykolog macedoński, Aleksander Linin Z2 Skopje, przedstawił ,reprezentację grafi'Czną Iolkloru muzycznego. Bruno Ravnikar z Ljublany natomiast zajął się analizą rytmu. Mało znany i nie zbadany teren Macedonii Egejskiej, należącej do Grecji. był skąpo reprezentowany. Jedyny j'eferat, poświęcony tradycjom tanecznym Macedończyków ze wsi Ajwatuwu koło Salonik. był Michaiła Dimowskiego ze Skopje. Referaty folklorystów i muzykologów albańskich - Kemala Hadżihasana. Baki Kongoliego i Nedżata Agoliego dotyczyły poetyki. muzyki i talica ludowego AlbaI'lczyków. Nie sposób oczywiście omówić szczególowo każdy wygłoszony reIerat. Zajęłoby to dużo czasu. Jedno jednak jest godne podkreślenia, żc uczestnicy w.vkarczowali niepl-L-etarte drogi prowadząlCe do głębszy'Ch prac badawczych na tlc ogólnobalkańskim. Ka,żdy bowiem referat był próbą .nawiązania -tio wspólnych cech folkloru balkańskiego, nawet i te. które oma·wiały pojedyncze zagadnienia. związane z kulturą duchową jednego ludu, bądź też wąskiego regionu danego kraju. Zasługa Instytutu Folklorystycznego SR Macedonii polega na tym, że stał się inicjatorem badań folkloru bałkańskiego. Folldor len, który w przeszłości wywalał tyle sporów i był wykorzystywany dla celów politycznych, staje się obecnie ogniwem łączącym badaczy tych krajów. Zaplanowana z góry tematyka (jak to miało miejsce na ostatnim sympozjum) pomoże w naświetleniu wielu zagadnieri. posłuż." dla wymiany i ujednolicenia poglądów folklorystów różnych narodów. Duża liczba referatów ograniczyla rozmiary dyskusji. Wyjściem z tej sytuacji byloby IXJdzielenie obrad na sekcje tematyczne. Olbrzymi materiał lego sympozjum ukaże się w roczniku ..Makedonski Folklor" na początku roku 1972. Będzie to na pewno cenna pozycja dla wiciu milośnikcJ\\' folkloru Słowian i innych ludów zamieszkujących Pól wy sep Bałkański. Następne sympozjum odbędzie się w roku 1973. Tematyka referatów nie jest jeszcze ustalona. Mamy nadzieję, że znajdzie się tam sporo referatów omawiających genezę i wędrówki niektórych wątków pieśni ludowych Słowian balkatiskich. co pomoże ocenić obiektywnie dorobek kultural oy tych ludów na przestrzeni długich wiekóv,,' i przedstawić ich odrębne cechy oraz podobielistwa natur." genet.,'Cznej i typologicznej. Zagadnienia te wywoływały dotąd wiele spornych poglądów. �35G Kronika Na sympozjum tym miejs'ce dla przedstawicieli Grecji znów było puste. Polityka rządów greckich bowiem nie zmierza do zlikwidowania anachronicznych barier, które uparcie zmacniane są przez niektóry'ch ucwnych tego kraju. W kraju tym, gdzie w starożytności powstała demokracja, nie uznaje się kultury słowiańskiej, jakkolwiek w kulturze materialnej i duchowej Greków wpływy słowiańskie są widoczne. Kole Simiczijew FOLKLOR A WSPOLCZESNOSĆ KoNF'ERENCJA FOLKLORYSTYCZNA W MODRE-HARMONIA KOLO BRATYSLAWY 17-19 1971 W ramach przedsięwzięć naukowych, które Instytut Etnografii Słowackiej Akademii Nauk (N,irodopisny ustav SA V) organizuje corocznie, a które mają na celu wyjaśnienie niektórych zagadnień związanych z badaniami etnograficznymi i folklorystycznymi, instytut ten, we współpracy ze Słowackim Towarzystwem Etnogi"afiC'Znym (Slovenska narodopisna spoloCnosf) zorganizował w dniach 17~19 XI 1971 r. w miejscowośei Modra-Harmonia filozoficzno-metodologiczne seminarium na temat "Folklor a współczesność". Oprócz etnografów słowackich i czeskich, w seminarium wzięli udział niektórzy zaproszeni goście zagraniczni (prof, J. Burszta, prof. K. V. CistclV z Leningradu i T, Żivkov z Sofii: doc. D. Simonides z Opola nie mogla Zl'ealizować zaproszenia z powodu choroby). Tematyka seminarium - folklor a współczesność - jest od strony ukierunkowań Jolklorystyki słowackiej w ostatnim okresie jak najbardziej aktualna i została dobrze dobrana. Istnieje dzisiaj potrzeba wyjaśnienia stanu tradycji folklorystycznych w życiu wspólczesnym, sprecyzowania niektórych podstawowych pojęć (np. pojęcia "folklor wspólczesny", "folklor o współczesności" a "folklor we współczesności", co w żadnym wypadku nie oznacza tego samego), przedyskutowania metod badawczy·ch itd. Te i inne zagadnienia wynikają z faktu, że nie tylko w Slowacji, ale i w innych krajach socjalistycznych jesteśmy świadkami wyraźnych przemian folklorystycznych tradycji wszelkiego rodzaju. Zmieniają się z gruntu zarówno slowne przejawy folklorystyczne, jak i taneczne czy muzyczne. Zmiany możemy obserwować nie tylko w ich formie, ale także w treściach i funkcjach. Gdy z jednej strony niektóre ich przejawy ustępują z bieżącego życia i powoli zanil<ają, z drugiej strony można stwierdzić, że inne nabywają odmiennego znaczenia społecznego, a jeszcze inne pojawiają się od nowa w życiu społeczeństwa, Jak wynikałoby z zestawienia folkloru a współczesności, seminarium mialo objąć szerokie zagadnienia. Chodzilo jednak specjalnie o takie problemy, jak: specyfikacja celów i metod badań, zdanie sobie sprawy z osiągnięć badawczych i sprecyzO\V<lniewyników, osiągniętych ostatnio przez słowacką folklorystykę w badaniach stanu tradycji folklorystycznych we współczesnym życiu wszystko po to, aby móc zaprezentować się jednolicie na międzynarodowej konferencji, którą Instytut ul'ządza jesienią roku 1972 na temat "Przemiany tradycji ludowych w CSRS". Referaty i glosy w dyskusji na seminarium można ustawić w dwie grupy. Do pierwszej należalyby referaty zasadnicze, które nie tylko dały krytyczny przegląd dotychcz<lsowych osiągnięć i stanowisk teoretycznych, ale i staraly się posunąć napl'd)d teol'etyczne ;>;agadnienia z tej dziedziny. Takimi byly przede wszyslkim trzy pierwsze referaty. Wstępny referat J. Jecha �356 Kronika (Praga) pt. "Współczesny stan folkloru i jego główne tendencje" ukazał odmienną sytuację w folklorze w Czechach a w Słowacji, poruszył też niektóre zagadnienia teoretyczne (np. autentyczność a granice folkloru, sprawy kryteriów używanych pojęć itp.). Referat "Specyfika folkloru w świetle teorii informacji" prof. K. V. Ćistova (Leningrad) spotkał się ze znacznym oddźwiękiem. Z jednej strony dał pogląd na dyskusję, jaka miała miejs<:e w ZSRR w latach 50-tych i 60-tych, z drugiej zawierał analizę dwóch podstawowych typów międzyludzkiego komunikowania się: typu kontaktowego (bezpośredniego, aktywnego) i typu technicznego (pośredniego, pasywnego). Rozróżnienie tego typu komunikacji ma duże znaczenie w badaniach folklorystycznych. Trzeci referat, M. Lescaka (Bratysława), "Badania w~ót< ..zesnego stanu folkloru w Słowacji (cele i metody)", zawierał w pierwszej części przegląd teoretycznych ukierunkowań i osiągniętych wyników folklorystyki słowackiej, w drugiej specyfikację jej celów i metod. Druga grupa wystąpień na seminarium zmierzała do ukazania podstawowych cech poszczególnych kategorii tychże przejawów. J. Michalek (Bratysława) w komunie tylko jako wynik dotychczasowego rozwoju, ale jako także problem aktualny, którego współczesna folklorystyka nie może badawczo zaniedbać. Tak ustawił swój referat "Stara i nowa tradycja (wspókzesne związki strukturalne między słownym przejawem ludowym, póUudowym i innym)" B. Benes (Brno). Z jednej strony wskazał na aspekt semiologiczny w badaniu zjawiska folklorystycznego we współczesności, z drugiej na konieczność bliższego oznaczenia cech poszczególnych kategorii tychże przejawów. J. Michalek (Bratysława) w komunikacie "Z zagadnień współczesnego stanu opowiadania ludowego" wskazał na jego składnię i na jego efektywność, a także na konieczność uwzględniania jego formy językowej. Komunikat "Ku interpretacji powieści historycznej" M. Kosowej (Bratysława) ukazał znów, jak ze stanowiska strukturalno-semiotycznego można badać opowieści o tematyce antytureckiej. V. Gasparilkova (Bratysława) w ,referacie "W sprawie 'poznania WSpÓłCZffi'llego stanu opowieści ludowych" wskazała, że przy badaniu przejawów folkloru zachodzi konieczność kilkakrotnego powtarzania wywiadów - dopiero wówczas można ująć dokładnie jego pełny stan. Ukazała to na wielu przykładach z własnych badań. D. Klimova (Praga) w komunikacie "Zadania krytyki tekstowej (na przykładzie opowieści o Turkach)" porównywała starsze teksty z materiałami uzyskanymi w badaniach dzisiejszych. Uczestnicy seminarium z zainteresowaniem wysłuchali referatów dalszych gości zagranicznych. Prof. J. Burszta w prelekcji pt. ,,0 folklorze jako współczesnym zjawisku społeczno-kulturowym" wskazał na przemiany zachodzące w polskiej tradycji folklorystycznej i na problemy związane .z ich badaniem, wskazując na charakterystyczne przejawy ożywania niektórych przejawów folkloru, także w postaci jego wtórnego życia (folkloryzm). T. 2iwkow (Sofia) omówi! dwa ukierunkowania w folklorystyce bułgarskiej: o charakterze socjologicznym oraz typowe folklorystyczne. Dalsze wystąpienia poświęcone były przeważnie omówieniom nowych przejawów folklON. Tak więc S. Burlasovil (Bratysława) w komU'nikacie "Z .problematyki nowej twórczości pieśniowej" zanalizowała starszą (tradycyjną) i nową warstwę pieśni ludowych po II wojnie. S. Svehlilk (Bratysława) w temacie "Nowa pieśń i jej stosunek do repertuaru tradycyjnego" opartym o pieśniową kulturę Słowaków w Wojwodinie (Jugosławia) wskazał, gdzie należy szukać 'przyczyny powtarzania nowych pieśni. S. Dufek z Bratysławy zajął się WsPółczesnym stanem tradycji �Kronika 357 tanecznej na terenie środkowej Słowacji. A. Sulitka (Bratysława) rozwinął problematykę badań współczesnych zwyczajów dorocznych i folkloru na wschodnim Spiszu, przy czym wyróżnił przejawy współczesne od tradycyjnych. Wreszcie M. Musinka (Preszów) przedstawił ważność badań folkloru pamiętnikarskiego we wschodniej Słowacji z uwzględnieniem jego klasyfikacji. Aczkolwiek tematyka i ukierunkowania poszczególnych referatów i głosów w dyskusji na seminarium były dość różnorodne, to jednak miały one wiele wspólnych cech. Podstawową ich cechą bylo ukazanie, w czym leży znaczenie i aktualność badań tradycji folklorystycznych w żydu współczesnym, gdzie i jak te tradycje się przejawiają i jaki jest ich dzisiejszy stan. Potwierdziły one, że przed folklorystyką stoi szereg konkretnych zadań, które wynikają nie tylko z procesu zmian tych tradycji, ale także z ich przejawów i funkcji w życiu współczesnego społeczeństwa. Adam Pranda - Bratysława KONFERENCJA REDAKCJI CZASOPISMA "DEMOS" P08WIĘCONA NOWEJ KLASYFIKACJI SYSTEMATYCZNEJ PRAC ETNOGRAFICZNYCH W dniach 14 i 15 grudnia 1971 r. odbyło się w Brnie posiedzenie plenarne redakcji "Demos", etnograficznego organu informacyjnego socjalistycznych państw Europy. W posiedzeniu uczestniczyli następujący przedstawiciele redakcji krajowych: z Bułgarii - prof. dr M. Veleva, z Czechosłowacji - prof. dr K. Dvorak, dr hab. L. Kunz, dr E. Plickova i dr O. Skalnikova, z Polski - prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa i dr S. Blaszczyk, z NRD - dr hab. R. Weinhold i dr W. Fiedler, z Węgier dr E. Kisban, z ZSRR - prof. dr L. N. Terentieva. Oprócz wymienionych uczestniczyI w obradach przedstawiciel Centralnego Instytutu Historycznego Akademii Nauk NRD dr P. Wi·ck oraz delegat Wydawnictwa Akademie-Verlag z Berlina. Jako goście zaś byli na obradach: dr hab. L. Dukov z Bułgarskiej Akademii Nauk, dr M. Kundegraber z Austrii i dr E. Karasek z berlińskiego muzeum etnograficznego. Po oficjalnych przemówieniach powitalnych zagaił ·posiedzenie dr Kunz goszczący w murach Muzeum Morawskiego po dziesięciu latach po raz drugi Redakcję "Demosu". Podkreślil przy tym, że zbiega się ten fakt z dziesięcioleciem istnienia muzeum etnograficznego w swej obecnej postaci, jako Instytutu Etnograficznego Muzeum Morawskiego. Sam żywo zainteresowany problematyką systematyki etnograficznej przedstawia zebranym program konferencji, obejmujący referaty problemowe z zakresu klasyfikacji prac etnograficznych oraz posiedzenia robocze poświęcone zastosowaniu nowej systematyki w praktyce redakcyjnej. Referaty wygłosili: dr R. Weinhold - "Klasyfikacja systematyczna prac etnografi.cznych i folklorystycznych w czasopiśmie "Demos"; dr L. Kunz - "Jednolita klasyfikacja dokumentów pisanych i trójwymiarowych"; dr Z. Vasicek "Zastosowanie analizy fasetowej do źródeł ludowych"; dr P. Wick - "Rola "Demosu" w naukowej informacji międzydyscyplinarnej"; dr W. Fiedler - "Uproszczenie interpretacji terminologii etnograficznej". Sroda, czyli drugi dzień obrad, przeznacwna została na ostateczne ustalenie schematu klasyfikacji, na uzgodnienia terminologiczne między poszczególnymi redakcjami krajowymi, na komunikaty przedstawicieli redakcji krajowych, �3,,8 Kronika wreszcie na powzięcie uchwały o wprowadzeniu nowego systemu klasyfikacji do praktyki redakcyjnej "Demosu". W związku z tematyką referatów i zadaniem roboczym konferencji trzeba prz.\·pomnieć, że już w roku 1963 na konferencji Redakcji "Demosu" w Moskwie domagal się dr Kunz jednolitego klucza dla porządkowania etnograficznych materi;;łów bibliografi.czno-sprawozdawczych publikowanych w tym organie informacyjnym. Słabą stroną bibliografii etnograficznych są bowiem sprzeczności występujące np. przy grupowaniu materiałów w ukŁady przestrzenne i rzeczowe jak też niezdec~'dowanie przy określaniu granic dla nauk pomocniczych, etnografię posiŁkujących. Uzgodniono wtedy w wyniku dyskusji, że kierownictwo Redakcji opracuje projekt nowej systematyki l. Projekt tego nowego systematycznego układu czasopisma przedłożył dr Kunz jako członek kierownictwa w roku 1966 na posiedzeniu redakcyjnym w Dreźnie. Projekt ten postanowiono rozeslać i zebrać o nim opinie redakcji krajowych po rozpatrzeniu ponadto przez nie układu materiałowego obu zeszytów rocznika 1966, którym nadano już na karcie tytułowej wyraźne oblicze określające "Demos" jako międzynarodowy organ informacji etnograficznych i folklorystycznych 2. Praca nad nową systematyką uległa jednak po dyskusji drezdeńskiej pewnemu zahamowaniu. Jej potrzeba wyłoniła się jednak znów w roku 1967 na konferencji redakcyj'nej w Jugosławii w związku z opracowywaniem indeksu 10 roczników "Demosu" J. Specjalna komisja, do której obok reprezentantów krajowej redakeji NRD weszli jesZJcze z Czechosłowacji dr Kunz i z Rumunii prof. dr A. Fochi, przystąpiła więc do opracowania iprojektowanego ukladu, 'który PQ rozesłaniu !!;O, mial stać się podstawą do dyskusji. Na kolejnym jednak zebraniu plenum redakcyjnego w Budapeszcie w październiku 1970 r. przedłożyła redakcja krajowa NRD odmienn'1 wersję projektu. I właśnie tę nową wersję po dokonaniu w niej poprawek i uzupełnień uznano za projekt podstawowy. Powielono go i jeszcze w roku 1970 znalazl się on w rękach redakcji krajowych, które zobowiązane zostaly do jego przeanalizowania i przygotowania korekt i uzupelniel1. Równocześnie zapowiedziano, że po zebraniu wszystkich uwag redakcji krajowych zwołana zostanie narada ekspertów dla ostatecznego rozwiązania problemu nowej klasyfikacji. Na plenum redak'cyjne w Brnie zaproszono więc specjalistów zajmujclcych się problematyką klasyfikacji w naukach histor.ycznych i zagadnieniami praktycznego jej zastosowania w etnografii. Redaktor odpowiedzialny "Demosu", dr hab. R. Weinhold, charakteryzując w swoim referacie poprawiony i nieco rozszerzony pl"Ojekt klasyfikacji. ujęty w system dziesiętny, stwierdza, że przystosowany on jest do nowoczesnych potrzeb in[ormac.'i naukowej przy pomocy maszyn cyfrowych. Weinhold nie tai. że sądy a proponowanej klasyfikacji zarówno odnośnie kwestii merytorycznych jak i metodologicznych były początkowo bardzo podzielone. Spowodować to musialo nowe ujęci". które przedstawia do przedyskutowania i ostatecznego zatwierdzenia. Pdlbny Zf'szyt, wedlug nowej systematyki zredagowany, wyjdzie jeszcze w ramach rocznika 1 J. Gajek, Sprawczdanie z roboczej konferencji Rcdakcji .. Demos" 1.V uniach 9-1-1 VI 1963 T. w Moskwie. "Lud" 49. 1965, S. 310-814. A. Kutrzcba-Pojnal"Owa. Trzecia konferencja. Komitetu Redakcyjnego międzynarodowego czasopisma etnogl'a/iczn('go 'Cl'aj6w demokracji ludowych ,.Demos". ,.Etnografia Polska". VIII, 1964, S. 342-344. 2 A. Kutrzeba-Pojnarowa, Informacja etnograficzna krajów dem.ol-.:rac,H nowy profil czasopisma "Demos". "Etnografia Polska", XI, s. 504-505. TOŁCa3 A. !(utrzeba-Pojnaro\va, MięclzJ)na1'odowa konferencja naukOlcn EfnologicznCf'Io c?asorzystwa Jugosłowiańskiego oraz jugosłowIańska konferencja lniędzU1Wf()(/OWll Reda:'cji pisma "Demos>? "Etnografia Polska", XIII 2, s. 2fil-265. �Kronika 1971. Przy tej oka<:ji wyjaśnił, że opóźnienia w planie wydawniczym spowodowane zostaly fałszywymi informacjami o zawieszeniu wydawnictwa, podanymi przez firmę Buch-Export w Lipsku. odpowiedzialną za kolportaż zagraniczny. Red. Weinhol.l zapewniał, że zażqdał w tej sprawie wyczerpujących wyjaśnień stojąc na słuszn~'11l stanowisku, że taka mylna wiadomość oddziałała w pewnym sensie szkodliwie na rozwój współpracy naukowej państw demokratycznych na odcinku etnografii. Kardynalne znaczenie w tej współpracy ma właśnie informacja naukowa. A w zakre~ie informacji mają nauki humanistyczne ogromne zaległości do odrobienia. PozostałY bowiem daleko w tyle za naukami ścisłymi. Trzeba nam wypracować systematykę, która byłaby przystosowana do szybko informujących maszyn cyfrowych i która nie budziłaby wątpli wości terminologicznych. Zachodzi więc potrzeba jednoznacl:nego międzynarodowego uzgodnienia treści haseł, które mają figurować w nowej systematyce ujętej w system cyfrowy. W zakresie etnografii odpowiedzialna rola w wypracowaniu nowej systematyki przypada wlaśnie czasopismu "Demos" jako jedynemu międzynarodowemu organowi informacji etnograficznej i folklorystycznej krajów demokrat.ycznych. Do tego jednak jest potrzebna wiedza teoretyczna i praktyczna. Pewne próby w przyswojeniu sobie owej wiedzy przez historyków i etnografów można odnotować w Czechosłowacji (systematyka muzealna), w NRD (prace nad hasłami historycznymi). na Łotwie. w Bułgarii (w związku z podręczmkiem etnografii) i w Polsce, gdzie PTL powołalo \V roku 1968 Ośrodek Dokument.acji i Informacji Etnograficznej w Łodzi, o którego dotychczasowej działalności mówił VI Brnie w obszernym, z uwagą wysluchanym komunikacie S. Blaszczyk. Nie ma jednak wątpliwości, że pełne opanowanie metod nowoczesnej informacji etnograficznej będzie wymagało jeszcze wielu wysiłków. Rozważania dl' Kunza dotyczyły jednolitej systematyki, tj. takiej, która byłaby przydatna zarówno w praktyce "uniwersyteckiej" jak i muzealnej. Proponuje przyjąć za podstawę systematyki nie l"Zeczy, tylko 'czynności, a więc np. WI rolnictwie nie narzędzia, t.ylko pewne wspólne dla wszystkich odmian rolnictwa zasadnicze prace. Tak ustalony zeslaw zasadniczych haseł winien być następnie stopniowo doskonalony i w każdym kraju dostosowywany do nal'Odowych i regionalnych potrzeb, ewentualnie rozbudowywany w zależności od lokalnej specyfiki. W tak ujętej systematyce ogólnej, zasadniczej, będą systematyki narodowe uwzględniały raczej detale. Wątpliwości nasuwały się referentowi, gdy chodziło o zaklasyfikowanie sztuki ludowej, Jdórą jego zdaniem można łączyć zarówno z pracą jak i ze zwyczajami czy wierzeniami. Te ostatnie budzą u niego mniej wątpliwości, bo zachodzi możliwość łączenia ich z pewn.vmi określonymi dziedzinami kultul"y materialnej. Dr Vasicek, pracownik Instytutu Et.nograficznego Muzeum Morawskiego i wykładowca muzeologii na uniwersytecie w Brnie, w swoich teoretycznych rozważaniach nad systematyką zjawisk kulturowych dążył do ukazania zasadniczych różnic zachodzących między porządkowaniem materiałów na zasadach hierarchicznych a nowymi zasadami odpowiadającymi potrzebom współczesnej międzynarodowej informacji naukowej. Historyk dr Wick w referacie swoim zwrócił uwagę na wyjątkową rolę, jab! może i powinien odegrać .,Demos" WI zakresie międzydyscyplinarnej informacji. Systematyka bowiem "vypracowana dla "Demosu" zawierać będzie sporo hasel wchodzących w skład aparatu pojęciowego stosowanego w historii. Deskryptory etnograficzne winny być zatem uzgodnione z zasobem haseł historycznych dla ułatwienia ich ujęcia w szerszym znaczeniu WI system dziesiętny. Najistotniejszym elementem tej pracy .icst peIne zestawienie synonimów. Historycy oczekują od etno- �3ljO Kwnika grafów określenia i pl'zygotowania około pięciu tysięcy pojęć, z czego prawdopodobnie ustali się około pięćset haseł. Ostatni z referentów, dr Fiedler, zajął się praktyczną kwestią ujednolicenia pojęciowego haseł przygotowywanej systematyki i wezwał redakcje krajowe do uzgodnienia tych \pojęć na mie}SlCuw tych \przypadkach, w jakich -będzie to możliwe. Praca ta zajęła całą resztę aasu :przewidzianego na 'konferencję. Kierował nią dr Fiedler jako wytrawny lingwista. W podsumowaniu obrad dokonanym po uchwale o zastosowaniu nowego systemu klasyfikacji etnograficznych publikacji w pracy redakcyjnej "Demosu" podał red. Weinhold do wiadomości, że po zapowiedzianym eksperymentalnym roczniku 1971 wprowadzony zostanie uzgodniony system na stałe od r. 1972 i opublikowany w "Demosie" w kilku językach. Anna Kutrzeba-Pojnarowa i Stanislaw Blaszczyk MIĘDZYNARODOWE SYMPOZJUM OCHRONA ZABYTKÓW ARCHITEKTURY LUDOWEJ Śt'rbske Pleso (Wysokie Tatry) - Brno, 30 VIII-7 IX 1971 Sympozjum to, zwołane przez Czechosłowacki Komitet Narodowy ICOMOS, poświęcone było problemom budownictwa ludowego i jego ochronie, a w szczególności muzeum na wolnym powietrzu. Zgromadziło ono sto kilkadziesiąt osób z Austrii. Bułgarii, Czechosłowacji (znacz;na większość uczestników), Danii, Francji, Grecji. Holandii, Jugosławii, Luxemburga, Meksyku, NRD, Polski, Szwajcarii, Węgier, Włoch i ZSRR. Posiedzenia 'naukowe odbywały się w Wysokich Tatrach (Śfrbske Pleso), .gdzie urządzono wystawę zdjęć architektury ludowej Czechosłowacji oraz publikacji poświęconych ochronie zabytków budownictwa ludowego. Wycieczki objęły następujące miejscowości: Vlkolinec, Martin i Paludza, Bardejov i HervartovGprzez cygańską wieś Lenartov),Śtramberk, Roznov koło Radhosta. W Brnie odbyły się dalsze konferencje i zakończenie Kongresu oraz wyjazd przez Petrov ze słynnymi history'cznymi piwnicami winnymi do Strażnic. Tematyka referatów i dyskusji na posiedzeniach, podana przykładowo, objęła: zagadnienia teoretyczne i praktyczne, a wśród nich ogólne wprowadzające w rozważania szczegółowe (prof. Piero Gazzola Paryż-Werona, dyr. J. Lichner Bratysława) oraz np. "Kryteria oceny wartości wiejskich aglomeracji i ich waga jako zabytków historycznych" (N. Pesić-Maksimović - Belgrad), "Współpraca naukowych dyscyplin w ochronie ludowej architektury" (V. Vinter - Praga), "Ludowa architektura jako historyczny dokument" (K. Baumgarten - Rostock), "Problemy wybrane dot. muzeów na wolnym powietrzu" (B. Kempel'S - Arnhem). Następnie "Teoretyczne i praktyczne zasady organizacji muzeów ludowej architektury w ZSRR" (J. Makowieckij Moskwa), "Wpływ turystyki na zmian~' w ludowej architekturze" (J. Olejnik Tatrzańska Łomnica), ,.Rola muzeów na wolnym powietrzu dla przysz1ości, ze szczególnym uwzględnieniem związku muzeów z w.sią, z której pochodzą zabytJki" (M. Znamierowska-Brilfferowa - Toruń). "Urbanistyczne problemy regeneracji ludowej al'chitektury" (J. Th'llrzo - Martin). �Kronika 361 Zagadnienia szczegółowe, dotyczące budownictwa ludowego, jak np.: "Kamienny dom w Słowacji" (J. Vafeka - Praga), "Rozwój przestrzenny wschodnio-słowackiego domu" (J. Mjartan - Bratysława). Poza tym szereg interesujących referatów poświęcono ochronie zabytków budownictwa ludowego oraz wybranym problemom zwią:lanym z organizacją skansenów w Bułgarii, Czechosłowacji (liczne przykłady), Danii, Estonii, Hiszpanii, Wschodniej Macedonii, Serbii, Szwajcarii, Ukrainie i na Węgrzech. Referowano też zagadnienia praktyczne dot. "Ochrony i konserwacji zabytków budownictwa ludowego" (K. Tomovski Skopje), "Formy IpraktYczne ochrony ludowej architektury in situ" (J. Grabmtiller - Czechosłowacja), "Metody ochrony zabytków budownictwa ludowego" (O. Sujanova - Bratysława), "Przenoszenie zabytków jako jeden ze sposobów opieki nad ludową architekturą" (M. Novakova Czechosłowacja) i inne, ogółem w ilości około 40. W wielu wypadkach referalty były ilustrowane przeźroczami lub filmem. Prof. Piero Gazzola, prezes ICOMOS, w swym znakomitym referacie pt. "Pierwsze kolokwium dotyczące iproblemów ochrony zabytków budownictwa ludowego", rozważa w skali światowej sprawę niedoceniania tej architektury, tymczasem w znajomości jej widzi elementy wiedzy humanistycznej i społecznej oraz realizację wytworów kultury, doskonale odpowiadających swemu przeznaczeniu. Szuka on odpowiedzi na to, jakie wartości twórcze i wychowawcze przynosi ochrona tych zabytków i widzi tu potrzebę rozwiązania problemu badań interdyscyplinarnych, w s:zx::zególnościwśród etnografów i architektów. W :naszym życiu, pełnym hałasu i ruchu, widzi potrzebę zaspokojenia naszych potrzeb u źródeł nacechowanych prostotą, świeżością i liryką. Podobnie jak większość referentów jest on zwolennikiem organizowania s'<ansenów w budynkach pozostawianych in situ, aby dać świadectwo prawdzie historycznej. Konieczność przenoszenia zabytków budownictwa widzi on jedynie wówczas, gdy stanowi ono jedyną możliwą formę ich uratowania. Jest jednak temu przeciwny nie tylko ze względów naukowych, lecz widzi racje moralne i społeczne, które przeciwko temu przemawiają. W stosunku do budynków przenoszonych stawia on wymogi: 1) aby budynki miały wystarczającą przestrzeń, pozwalającą na autonomiczne traktowanie zabytku, 2) aby naturalne środowisko zabytku było gruntownie zbadane przez architekta-pejzażystę, etnologa i antropogeografa, 3) aby przy urządzaniu muzeum celem nie były tylko względy turystyczne, lecz istotne naukowe, 4) aby zabytki architektury ludowej reprezentowały poszczególne regiony w szerokim tego słowa znaczeniu. Bardzo cenną część Kongresu stanowiły wycieczki z ożywionymi dyskusjami, a wśród nich przepiękny wyjazd z Wysokich Tatr w Słowacji nad rzekę Wag do \'lsi Vlkolinec. Wieś ta posiada około 80 zabytkowych chat krytych gontem lub czasem malowaną blachą. Niezwykle urzekające formy budownictwa mieszkaniowego, ilustrujące tradycje technik wiejskich, można było obserwować w miasteczku Stramberk, w którym na stromych zboczach, szczytem do uliczek, stoją na kamiennych lub ceglanych fundamentach drewniane chaty z nieociosanych belek. Dyskusje wprowadzające w problematykę skansenów odbywały się przy dużych makieta'Ch i przy obiektach skansenowskich. Dotyczyly one koncepcji naukowych, jak również prakty=nych realizacji zamierzeń. I tak, wspaniale zapoczątkowany skansen w Martinie, analizowany też w całości na makiecie, ma objąć 100 ha terenu i 240 obiektów z całej Słowacji w ramach 10 wyodrębnionych regionów. Rozwój tego Muzeum opiera się o bardzo poważne, �3{j2 Kronika ,długotrwałe naukowe badania terenowe, a przy jego realizacji wspólpracują etnografowie i architekci. Stanęły już piękne zabytki z Orawy. W Bardejowie, tuż obok słynnego kurortu, powstaje skansen. w którym s',oi jLlL 7 zabytków budownictwa, a ma stanąć 25. W Rożnowle pod Radhostem, w pięknym otoczeniu lasów i wzgórz, ·istnic.le najstarsze muzeum na wolnym powietrzu w Czechach - Muzeum \Vałaskie. Organizację jego zapoczątkował plastyk B. Jaronek, stawiając wkrótce po I wojni~ świiltowej początkowo drewniany ratusz rożnowski, a w latach pr"Jźniejszych stary don mieszczańskL dom sołtysa i inne. Ta część Muzeum nie odpowiada dzisiejszym wymogom muzeów tego typu i podlega uzupelnieniom. Rozwija.j'lca się nowa CZęŚl:. w dużym stopniu poświęcona gospodarce pasterskiej, jest realizowana na 1.3sadach naukowej rekonstrukcji architektury ludowej i środowiska. W Brnie odbyła się też wystawa, na której przedstawiono wybraną Cf.ęŚć arch> \Vum inż. Antonina Kuriala, profesora \Vyższej Szkoly Technicznej w Brnie i jC.L:o współpracowników. Przedstawili oni synoptyczni e usystematyzownnc materialy d,'kumentacyjne dotyczące badań, a w 'szczególności inwentaryzacji zabytków bud,J\\"nictwa ludowego z Moraw i z części Słowacji. Objęły one liczne wspaniałe fotografie, szczegółowe rysunki, rzuty poziome etc. Materialy te, licE.<:IC"~ tysiilCe poz.I·cji posłużyły do opracowania Atlasu Architektury Ludowej, pnygotowanego do drul,u. Wymienione rezultaty badań mają być przydatne nie tylko ze względu na ochrc',nę zabytków i inwentaryzację, lecz mają prowadzić do wniosków rilozoficm.l'c;' w stosunku do współczesnej cywilizacji przemysłowej. Na zakończenie Sympozjum uchwalona została rezolucja, której wnioski w skj'(',cie głoszą, iż: 1. Wszystkie zabytki budownictwa ludowego i ich zcspoly stanowią dokument:.' rozwoju społecznego, zdolności twórczych narodu, stanowiąc .i~·g.()dziedzictwo. Dlatego też moralnym obowiązkiem każdego kraju jest ponoszenie za nie odpowiedzialności w skali międzynarodowej, jego konserwacja oraz integracja i'. życiem wsp"lczesnym. 2. Uczestnicy Sympozjum zwracają się do wszystkich knljów Członk,·)\\.· UNESCO i innych - aby nie dopuszczały do bezlitosnej likwidacji tych specyfic7nych elementów kultury narodowej. 3. Przedstawiają one dobro materialne i w zakresie turystyki sprzyjają wzajemnemu zrozumieniu narodów, stanowiąc też źródlo dochodów. Nalcż.v jednak tak ukierunkować turystykę aby nie zagrażała ona wartości zabytk'·Jw. ani chronionej przyrodzie. 4. Kompleksowość zadania ochrony zabytków, przyrody, śroclowiskn i podniesiE'ni;\ ich społecznej wartości wymaga współpracy w zakresie pbnowania budownicl\\·~l. gospodarki rolnej, finansów itp. 5. Należy je realizować na tle interdyscyplinarnej współpracy na wyso!drn pu· ziomie, przy współudziale specjalistow, zapewniając im wyższe studia itd. 6. Zabytki budownictwa ludowego są nierozłącznie związane i'. krajobrazem i środowiskiem, w którym pow:;ta!y, dlateg·o też należy je po'ZoJlawiaćnieuszkodzone .. i;; situ, tworząc rezerwaty i zony ochronne. Jeśli lo jest absolulnil' niemożliwe, do· puszczalny jest ich tl'ansport na nowe miejs·ce w tym samym regionie g0.')gra[ic.ćnym i środowisku analogicznym do pierwotnego. Szczególną troską należy otoczy0 historyczne wsie, biorąc pod uwagę ich wartość i nową rolę we współczesnym społeczeóstwie. Pożądane, aby w ochronie zabytków budownictwa istniala współpraca z muzeami. �!(ronika 7. Należy szukać nowych możliwości wykorzystywania tych zabytków, aby je ożywić i spowodować ich integrację z życiem współczesnym. li. Warunkiem zasadniczym zachowania zabytków architektury ludowej jest pozyskanie -zrozumienia ze strony organów politycznych, władz wyższych i terenowych oraz społeczeństwa, a w szczególności młodzieży. 9. Dla zrealizowania tych zasad uczestnicy Sympozjum zalecają Komitetowi Wylwnawczemu zwrócić się do UNESCO z propozycją włączenia omawianej problematyki do programu ochrony dóbr kultury i do stworzenia międzynarodowej komisji .roboczej do tych spraw, wypracowania metody badania i inwentaryzacji zabytków ludowej architektury. Uchwalono też, aby co cztery lata organizować podobne Sympozja. Kmjom - członkom UNESCO .i innym krajom, zaleca się: l) prowadzić systematyczne badania i inwentaryzację zabytków ludowej archilektury, :2) wydać \V tej sprawie niezbędne prawa i zarządzenia oraz stworzyć sprzyjające warunki kulturalno-polityczne, ekonomiczne, organizacyjne i administracyjne, :;) l'ozwijać realizację profilaktycznej ochrony przez bieżące remonty, konsel'wCleję i włączenie zabytków ludowej architektury do nowej roli w społeczeństwie. Bardzo urozmaicone towarzyskie zakończenie Kongresu odbyło się w Strażnicy, która pod opieką Rady Naukowej staje się ośrodkiem współpracy etnografów Czech, Moraw i Słowacji, zwłaszcza w niektórych dziedzinach. Słynne festiwale pieśni, muzyki i tańca ściągają tam coraz więcej widzów nie tylko z kraju, lecz z całego świata. W pięknym pałacu, w parku, odbyło się mile wieczorne przyjęcie, którego gospodarzem był Minister Kultury Czeskiej Socjalistycznej Republiki. W pałacu tym znajduje się też muzeum m. in. z piękną kolekcją ludowych instrumentów muzycznych, z ilustracją ich wyrobu, z dos:konalymi zdjęciami 'i świetnie brLJmiącą muzyką ludową i wykładami płynącymi z magnetofonów. Bardzo dobra była obsługa Kongresu. Co dzień ukazywały się powielone w językach kongresowych referaty i biuletyny informacyjne w sprawach bieżących. Poza tym były słuchawki do tekstów tłumaczonych. Uczestnicy Sympozjum otrzymali piękne pubłikacje i inne dary. Maria OGÓLNOPOLSKA KONFERENCJA Znamierowska-Prufferowa MUZEÓW I PARKOW W OPOLU (22-24 IX 1970 r.) ETNOGRAFICZNYCH W dniach 22-24 września 1970 r. Opole było miejscem Ogólnopolskiej Konferencji Muzeów i Parków Etnograficznych zorganizowanej z okazji obchodów 25-lecia powrotu Ziem Zachodnich i Północnych do Macierzy, 20-lecia powstania województwa opolskiego oraz otwarcia Muzeum Wsi Opolskiej w Bierkowicach k/Opola. Konferencja poświęcona była 25-leciu ochrony kultury ludowej na Opolszczyźnie, a jej organizatorami obok Muzeum Wsi Opolskiej były: Zarząd Muzeów i Ochrony Zabytków lvIinisterstwa Kultury i Sztuki, Wydział Kultury Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Opolu oraz Towarzystwo Przyjaciół Opola. �3(iJ Kronika W Konferencji obok licznie przybyłych przedstawicieli władz partyjnych i państwowych z terenu województwa opolskiego wzięli udział reprezentanci Ministerstwa Kultury i Sztuki w osobach mgr M. Ptaśnika dyrektora Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków i zastępcy tegoż Zarządu mgr S. Brzostowskiego. Na Konferencję przybyło ponad 200 osób reprezentujących muzea i parki etnograficzne, urzędy konserwatorskie, wydziały kultury Rad Narodowych, katedry etnografii i instytuty naukowe. Podczas pierwszego dnia obrad wygłoszono 12 referatów poświęconych etnografii Opolszczyzny, ochronie zabytków budownictwa drewnianego oraz różnym aspektom muzealnictwa typu skansenowskiego. Doniosłym walorem sesji naukowej byłospotkanie pracowników naukowych z reprezentantami administracji państwowej, której zaangażowanie w sprawy określonych regionów jest nieraz głównymi determinantami powodzenia wielu przedsięwzięć z zakresu muzealnictwa i ochrony zabytków. W drugim dniu obrad odbyło się uroczyste otwarcie Muzeum Wsi Opolskiej w Bierkowicach ki Opoła, placówki powołanej decyzją Wojewódzkiej Rady Narodowej w Opolu (1961 r.). Uczestnicy Konferencji zwiedzili skansen, w którym w chwili otwarcia znajdowało się zrekonstruowanych 19 obiektów dużej i 5 obiektów malej architektury. Trzy zagrody z powiatu oleskiego wy:posażone są w oryginalne wnętrza. W zrekonstruowanych spichrzach zorganizowano trzy wystawy .. Pierwsza z nich poświęcona była prezentacji rozwoju Muzeum Wsi Opolskiej, następna dotyczyła działalności opolskiej "Cepelii", trzecia natomiast eksponowała środki ochrony drewna. W ostatnim dniu (24 września) odbyły się dwie wycieczki turystyczne po Opolszczyźnie. Trasa pierwsza prowadziła przez powiatyoleski, opolski i kluczborski, gdzie zachowały się najpiękniejsze zabytki architektury drewnianej; trasa druga obejmowała powiat brzeski, a uczestnicy tej wycieczki mieli okazję zapoznać się z wspaniałymi polichromiami gotyckimi. Antoni Kuczyński SPRA WOZDANIE Z DZIALALNOSCI OSRODKA DOKUMENTACJI I INFORMACJI ETNOGRAFICZNEJ ZA R. 1971 Prace Ośrodka w 1971 r. skupiały się głównie na gromadzeniu, selekcjonowaniu i analizie posiadanych materiałów. I. Dokumentacja W zakresie gromadzenia oraz weryfikacji materiałów wykonano następujące prace: 1. Uzupełniano kartoteki: - twórców ludowych o bieżące informacje prasowe; - zespołów regionalnych; - członków PTL, o nowe karty osób wstępujących do T-·wa; bibliografii prac z zakresu dokumentacji, informacji, muzealnictwa; uzupełniano z dany'ch uniwersytetów kartotekę prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych oraz wprowadzono nowy system podziału do kartotek; - uzupełniano z danych prasowych kartotekę muzeów i skansenów i wprowadzono s7JCzegółową dokumentację z wycinków prasowych. �363 Kronika 2. Założono kat·totekę: - wystaw etnograficznych; - działaczy terenowych na polu etnografii; - badań terenowych prowadzonych przez katedry i muzea etnograficzne; - rozesłano do muzeów karty dokumentacyjne dotyczące badań terenowych w 11970r.; - opracowano i rozesłano 'pisma do PPRN Wydz. Kultury w sprawie im.prezkult.-oświat. w danym powiecie. II. I n f o r m a c j e 1. Opracowano 7 zestawów dokumentacyjnych do "Kroniki" 56 t. "Ludu". 2. Udzielano infot'Jnacji bieżących zainteresowanym osobom i instytucjom. III. P l' a c e l' Ó Ż n e Prace biurowe, porządkowe i administracyjne; - spis książek i czasopism ODiIE: sprawy finansowe; umowy, rachunki raporty, sprawozdania; segregowanie wycinków prasowych; - korespondencja. W Ośrodku od dnia 1 III 7l zatrudnione są 2 osoby w' wymiarze po pół etatu: mgr E. Putyńska, K. Selmowiczowa. Sekretarka Kierownik ODiIE ODiIE doc. dr B. Jaworska K. Selmowiczowa Magisteria i doktoraty z zakresu etnografii w 1971 r. PRACE Uniwersytet MAGISTERSKIE Jagielloński - Kraków BODI Ewa, Zwyczaje .i obrzędy agrarne w społeczności wiejskiej we wsi Brenna w latach 1945-1970, prof dr Mieczysław Gładysz. BOROWSKA Ewa, Lata polskiej młodości Bronisława Malinowskiego (Zarys sylwetki uczonego do chwili wyjazdu z Połski w grudniu 1910 r.). prof. dr Andrzej Waligórski. GĘDLEK Grażyna, Wnętrze mieszkalne we wsi Brenna, pow. Cieszyn w łatach 1945-1970, prof. dr Mieczysław Gładysz. HERMANTOWICZ Krystyna, Przeobrażenia w produkcji roślinnej na terenie wsi Brenna, pow. Cieszyn w latach 1945-1970, prof. dr Mieczysław Gładysz. KROP Aleksandra, Miary i wagi na przykładzie społeczności wsi Brenna, prof. dr Mieczysław Gładysz. MICHNIOWSKA Barbara, Współczesna twórcwść plastyczna górali istebniańskich (Z badań nad współczesną rzeźbą górali śląskich), prof. dr Mieczysław Gładysz. PLOCZKOW A Barbara, Przemiany w odzieży ludności Beskidu Śląskiego w latach 1900--1939, prof. dr Mieczysław Gładysz. SADOWSKA Ewa, Przeobrażenia w budownictwie gospodarczym w Brennej. pow. Cieszyn "N łatach 1945-1970, 'Prof. dr Mieczysław Gładysz. SKABA Anna, Wytwórcwść domowa i rzemiosło na Polskim Spiszu pod koniec XIX i w XX wieku, prof. dr Mieczysław Gładysz. SZABO Piroska, Czas wolny mieszkańców wsi Brenna w latach 1945-1970, prof. dr Mieczysław Gładysz. �Kronika Un iw e l' sy tet i m. Adama M ic k i ew icz a - P ozn a ń LAPOTT Jacek, Tajne związki i ich rola w życiu społeczeńslw opóźnionych w rozwoju, prof. dr Maria Frankowska. LUCZAK Ryszard, Monografia etnograficzna współczesnej wsi Slawsk Wielki w pow. Inowrocławskim, prof. dr Józef Burszta. MAJORKOWSKA Joanna, Wielkopolska w niemieckich badaniach etnograficznyclL do 1945 roku, prof. dr Józef Burszta. OKONIEWSKA Barbara, Współczesna kultura społeczności lokalnej - Slupi Kapitulnej, prof. dr Józef Burszta. PIOTROWSKA Danuta, Obraz i wyjaśnienie świata w mitologii germańskiej i slowiańskiej, prof. dr Józef Burszta. PRINKE Andrzej, Możliwości porównawczego stosowania danych etnograficznych w archeologii, prof. dr Maria Frankowska. SKALSKI Grzegorz, Typy gospodarki pasterskiej na obszarze Karpat, Alp i Sudetów, prof. dr Józef Burszta. STECKA Anna, Folkloryzm na Skalnym Podhalu, prof. dr Józef Burszta. PRACE KOLODZIEJSKA Barbara, zielonogórskiego. Promotor: DOKTORSKIE Garncarstwo ludowe .prof. dr J. BUl'szta. na terenie obecnego wojewód7.twa Praca dotyczy kultury materialnej regionu zielonogórskiego. Poświęcona jest historii i współczesnej sytuacji garncarstwa. Monografia ta łączy w swoich ramach problematykę i metody historii i etnografii. Składa się z dwóch szkiców, z których pierwszy poświęcony dziejom garncarstwa cechowego w okresie od XVII do końca XIX wieku, oparty na archiwaliach i dodatkowo na 'Zabytkach materialnych ma charakter studium historycznego, drugi przedstawia współczesne garncarstwo badane w aspekcie etnograficznym. WALENDOWSKA-ZAPĘDOWSKA Barbara, Elementy afrykańskie w religiach synkretycznych Antyli (na przykładzie haitańs'kiegokultu "vodu"). Promotor: .prof. dr Maria Frankowska. Praca poświęcona jest afro-katolickim religiom synkretycznym Antyli, systemom wierzeniowym dotąd nie skodyfikowanym, biorącym swe źródlo z jednej strony z kuJ.tów afrykańskich, z drugiej z katolicyzmu. Przedmiotem szczególnego zainteresowania są afrykańskie elementy wierzeniowe rozpatrywane w procesie ksztaltowania się kultów synkretycznych Antyli. Z materiałów ODiIE opll:acowala Elżbieta Putyńska �367· Kronika KHAJOWE SESJE. SEMINARIA IV ETNOGRAFICZNE I KONFERENCJE SEMINARIUM (pOZNAŃ 23-25 Szerokie omówienie IV Etnografio.nego kowam' ,icst w "Lud", t. 55, s. 329-335. S£5.).-\ NAUKOWA POSWIĘCONA 50-LECIU (WARSZAWA ETNOGRAFICZNE W 1971 R. AMERYKANISTYCZNE IV) Seminarium Amerykanistycznego MONGOLSKIE.J - 25 VI) REWOLUCJI opubli- LUDOWEJ Dnia 25 czerwca odbyła się w Warszawie sesja naukowa poświęcona 50-leciu Mongolskiej Rewolucji Ludowej, zorganizowana przez Instytut Orientalistyczny i Katedrę Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego. Na sesji wygłoszono referaty dotyczace wybnmych zagadnień z zakresu życia politycznego i kulturalnego Mongolii. II! SEMl:'llARIUM POSWIĘCONE WSPOLCZESNYM PRZEMIANOM \V WO.rEWODZTWIE OLSZTYŃSKIM (OLSZTYN WSI l 7-9 VI) MALYCH MIAST Mit;dzy 7 a 9 czerwca odbyło się w Olsztynie III Seminarium, poświęcone przemianom ·,I·si i małych miast w województwie olsztyńskim, zorganizowane przez Pracowni!; t>adali nad Współczesnością i Komisję Etnograficzno-Socjologiczną Ośrodka Badań ~aukowych im. W. Kęll'zyńskiego w Olsztynie. GIÓwn.\'1n tematem obrad były pl'zemiany społeczno-kulturowe wsi na tle przemian tJwnomicznych i kullurowych. OGOLNOPOLSKA KONFERENC.JA PRACOWNIKÓW l\lUZEOW (WIELUŃ 29 IX - 1 X) REGIONALNYCH W :'!liadl od :W wl'ześnia do 1 października odbyła się w Wieluniu, woj. Łódzkie •. Ogó!n0!X'bJ,a Konferencja Pracowników Muzeów Regionalnych, zorganizowana przez. iVLnistersL\l'o Kultury i Sz,~uki - Zarząd Muzeów i Ochrony Zabytków, Muzeum \I. Wit'Juniu. Muzeum Okręgowe w Łodzi. Konferencja poświęcona była formom i metodom pracy W muzeach. KULTURA LUDOWA (Ko8CIERZYNA DOBREM NARODU 19-20 XI) Pm: :<lkim haslem odbyła się W dniach 19 i 20 listopada w Kościerzynie sesj~ inaugurująca Ogólnopolski Program Ochrony Zabytków Etnograficzny-ch (akcja 'l-letnia), zorganizowana przez Ministerstwo Kultury j Sztuki Zarząd Muze6"1i Ochrony Zabytków. PWRN Wydz. Kultury w Gdańsku, Muzeum Pomorskie· II· Gcla!is:,u, PPRN Wydział Kultury w Kościerzynie. Program Ochrony Zabytków Etnograficznych obejmuje lata 1972-1975 i ma na celu oD,;,:cie w opiekę zabytków kultury ludowej nie tylko przez muzea lecz również pn.ez organizacje społeczne i towarzystwa kulturalne, dzialające na danym tel'cnif \-la zainteresować i wlączyć do akcji całe społeczeństwo. OGOLNOPOLSKI KURS MUZEOLOGOW (LI\NCUT 22-26 Xl) ZOl_,;niZJwany przez Ministerstwo Kultury i Sztuki - Zarząd Muzeów i Ochrony Zabyt;;u\\' (Jl',lZ Muzeum w Łańcucie, odbył się w Łańcucie ogólnopolski kurs muze'.,l'lgó\·; p,)_~więcon_\·zagadnieniom organizacyjno-prawnym w muzeach, s')ra;v.):n inWl''li<lr,\·zacji i naukowego opracowania zbiorów muzealnych. �368 Kronika V KONFERENCJA ETNOGRAFICZNA (WARSZAW A 18 i 19 XII) Dnia 18 i 19 grudnia odbyła się w lokalu Katedry Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego, V Konferencja Etnograficzna, zorganizowana przez IHKM PAN. Referaty przedstawione na konferencji oraz dyskusja, w której udział wlięli reprezentanci wszystkich etnograficznych ośrodków akademickich i uniwersyteckich dotyczyły merytorycznej i organizacyjnej strony opracowania syntezy etnografii Polski. Z materiałów ODilE opracowała Elżbieta Putyńska FESTIWALE, "DNI" I KONKURSY W LATACH 1970 I 1971 Pod nazwą "Festiwale, dni i konkursy" ODiIE od roku 1969 rejestruje mniejsze i większe imprezy, których wspólną cechą jest udział zespołów ludowych, solistów, kapel i różnego rodzaju artystów ludowych. W zbiorze tym znajdują się więc festiwale czysto folklorystyczne takie jak np. festiwal w Płocku jak również dni kultury powiatu czy poszczególnych miejscowości, w których część poświęcona jest kulturze ludowej. Niniejszy przegląd poświęcony jest okresowi dwuletniemu i obejmuje lata 1970-1971. (W poprzednim numerze "Ludu" opublikowano sprawozdanie z roku 1969). Ośrodek zarejestrował w roku 1970 - 85 pozycji, a w roku 1971 - 31. Liczby więc utrzymują się mniej więcej na tym samym poziomie. Pewne imprezy - jak się wydaje - ugruntowały swoją pozycję i zajęły poważne miejsce w krajowym ruchu kulturalnym, niektóre weszły do międzynarodowego kalendarza imprez folklorystycznych (Tatrzańska Jesień i Międzynarodowy Festiwal Fo}klorystyc-LnYZiem Górskich) i stały się zna'ną atrakcją turystyczną. Przechodząc do omówienia ważniejszych wydarzeń z omawianej dziedziny wymienić należy na pierwszym miejscu 2 festiwale krajowe - w Płocku i w Kazimierzu n. Wisłą. Oba mają charakter czysto folklorystyczny. Są one rodzajem krajowego przeglądu, sprawdzianem i konfrontacją osiągnięć szeregu zespołów pieśni i tańca, kapel ludowych, instrumentalistów i solistów, a także kierowników zespołów. Obu imprezom (także i wielu innym) towarzy,szą sympozja, na których omawiane są problemy nurtujące artystów i działaczy. Dyskusje obracają się wokół zagadnień autentyzmu, stylizacji, profesjonalizacji zespołów itp. Nie tu miejsce na szersze omówienie tych dyskusji, chcielibyśmy tylko zwrócić uwagę na ich występowanie w coraz szerszym zakresie. Dyskusje takie organiwwane są przede wszystkim przez działające na danym terenie muzea, ośrodki uniwersyteckie czy wreszcie regionalne towarzystwa kulturalne. Jak już zauważyliśmy w opracowaniu z 1969 r. uderza brak wśród nich PTL jako organizacji, chociaż nader często wymieniane są wśród organizatorów nazwiska działaczy PTL. Osobne i od lat ugruntowane miejsce wśród festiwali zajmuje "Międzynamdowy Festiwal Ziem Górskich". W roku 1971 odbył się on po raz piąty. Od 1970 r. wprowadzono pewne zmiany w organizacji Festiwalu. Poprzedzony jest on krajowymi eliminacjami, które odbywają się w sierpniu w Żywcu. Z eliminacji tychzakwalifikowano w 1971 r. do zakopiańskiej imprezy 6 zespołów i 6 kapel. Jeżeli chodzi o zespoły zagraniczne, to w roku 1970 było i'ch 10, a w roku 1971 - 13. �3<19 Kronika Szczególnym wydarzeniem w omawianych latach była również zakrojona na wielką skalę impreza p.n. "Ogólnopolski Festiwal KultuTalny Związków Zawodowych". Rozpoczęła się ona 17.10.1970 r. w Mielcu III Ogólnopolskimi Spotkaniami Folklorystycznymi. Całość "Festiwalu" została zaplanowana na trzy lata. W roku 1970 odbywały się w całej Polsce przeglądy i eliminacje zespołów na najniższych szczeblach. W roku 1971 - przeglądy na szczeblu wojewódzkim. Na rok 1972 przewidziane jest zakończenie całej akcji finałowymi przeglądami w Warszawie. Festiwal Zw. Zawodowych obejmował wszystkie dziedziny życia kulturalnego, poważne miejsce zajmuje jednak w nich ludowy ruch amatorski. Szereg znanych zespołów pracuje pod patronatem związkowym. Wiele imprez, które odbyły się w 1970 1'. było związanych z obchodami XXV-lecia PRL, taki np. charakter miała duża impreza na Opolszczyźnie. Był to przegląd dorobku powiatów Opolszczyzny, w którym wiele miejsca zajęły występy artystów ludowych, zespołów, jarmarki itp. ODilE prowadzi rejestr omawianych imprez od trzech lat. Z pierwszej obserwacji wyciągnąć można wniosek, że rozmieszczenie różnego rodzaju imprez na terenie kraju, które - jak można chyba przyjąć - jest przejawem aktywności środowisk, jest nierównomierne. Gdyby (co Ośrodek zamierza w bieżącym roku zrobić) na mapę Polski nanieść poszczególne imprezy, wystąpiłyby obszary "puste" obok obszarów s2lczególnie "nasyconych" wszelkiego rodzaju imprezami. Oczywiście należy podkreślić, że informacje, którymi dysponuje Ośrodek są na pewno niekompletne. Opieramy się głównie na wycinkach prasowych. Jeżeli więc jakaś działalność z interesującej nas dziedziny nie ma powiązań z miejscową prasą, nie zostanie przez nią odpowiednio "zareklamowana" i omówiona, może pozostać dla nas nieznana. Wydaje się, że projektowane przez nas "mapy" mogłyby się przyczynić do skorygowania braków w posiadanej przez nas dokumentacji. Mogłoby to stać się za pośrednictwem Oddziałów PTL, które przez swych członków są na pewno powiązane z miejscowym ruchem kulturalnym. Wreszcie mogą one zwrócić uwagę na obszary rzeczywiście "puste", a zasługujące na zainteresowanie, czy też ożywienie na ich terenie sztuki ludowej, ruchu kulturalnego w interesującym nas zakresie. Z materiałów ODiIE opracowała Zofia ETNOGRAFICZNE Woj. białostockie Bia ły st o k łostockiego". Piotrowska WYSTAWY CZASOWE EKSPONOWANE gmach Związków Zawodowych: "Sztuka W 1971 R. ludowa regionu bia- B i a ł y s t ok - "Dom Chłopa": "Białostockie wyploty, siwaki i krajki". B i e l s k P o d l a s ki: "Wystawa dorobku twórczego powiatu bielskiego". Kolno - Powiatowy Dom Kultury: "Tropami regionu kurpiow6'kiego". Woj. bydgoskie B y d g o s z c z - Biuro Wystaw Artystycznych: "Przegląd dorobku twórców ludowych działających na terenie woj. bydgoskiego w latach 1945--1971"; "Współczesna sztuka ludowa"; "Wystawa twórczości ludowej". 24 - Lud, tom LVI �370 Kronika B Y d g o s z c z - Biblioteka Miejska na Starym Rynku: "Wystawa sztuki ludowej i publikacji o pow. aleksandro wsk im". By dgo szcZ Wojewódzki Dom Kultury: "Ekspozycja twórczości ludowej i kowalstwa artystycznego". B y d g o s z c z - Park Ludowy: "Wystawa prac ceramika prymitywisly S. Zagajewskiego". C h e ł m n o - "Piwnica": "Wystawa twórców IU.dowych z Pałuk.". G r u d z i ą d z - Klub Technika: "Wystawa haftów kaszubskich". G r u d z i ą d z - Technikum Chemiczne i Elektryczne: "Ceramika, rzeźba, haft kaszubski ze zbiorów Muzeum w Grudziądzu". N iesza w a Klub Strażaka: "Wystawa sztuki ludowej województwa bydgoskiego". N i e s z a w a - Klub "Aurora": ,,\Vystawa haftu kujawskiego". S z u b i n - Powiatowy Dom Kultury: "Wystawa eksponatów kultury materialnej Pałuk'·. . T o ruń - Muzeum Etnogl'aficzne: "Wystawa haftu ludowego we współczesnym wnętrzu": "Wystawa malarstwa amatorki Janiny Rachwaldowej". T o ruń: "Kiermasz wyrobów sztuki ludO'Wej". T u c h o l a - Szkoła Podstawowa: "Wystawa prac 43 twórców ludowych z okazji dni Borów Tucholskich". Wierzcho sław c e Klub PGR: ,.Wystawa sztuki ludowej miejscowych twórców amatorów", Woj. gdańskie G d a ń s k - Muzeum Archeologiczne: "Wystawa sztuki Indonezji". G d a ń s k - Dwór Artusa : "Wystawa sztuki ludowej". O l i w a - Muzeum Etnograficzne: "Wystawa współczesnych pisanek i kraszanek. pochodzących z terenów Pomorza Gdańskiego"; "Noworoczne rekwizyty obrzędowe": "Kaszubska sztuka ludowa"; ,.Wystawa wileńskiej sztuki ludowej". C h a s z c z y n o: "Wystawa sztuki ludowej Ziemi Gdańskiej i Powiśla Warmińskiego". K ę t r z y n - Powiatowy Dom Kultury: "Wystawa twórców amatorów z terenu powiatu". Koś c i e r z y n a - Liceum Ogólnokształcące: "Budownictwo kaszubskie"; "Kultura materialna Kaszub". L ę b o r k - Muzeum: "Wystawa obiektów. sztuki ludowej przeniesionych przez osadników pochodzących z Wileńszczyzny". M a I b o r k - Powiatowa i Miejska Biblioteka Publiczna: ..Rzeźba ludowa dolnego Powiśla". We j h e r o w o - Powiatowy Dom Kultury: "Sztuka ludowa Ziemi Puckiej i Wejherowskiej". W l a d y s ł a wow o - Dom Rybaka: "Wystawa prac twórców ludowych z powiatu puckiego i wejherowskiego". Ż e l i s t r z e w k/Pucka: "Wystawa po zakończeniu kursu haftu kaszubskiego". Woj. katowickie B i e l s k o B i a ł a - Muzeum: "Zdobnictwo ludowe na Górnym Śląsku w latach 1945-1970". B ę d z i n - Muzeum: "Wystawa pokonkursowa stroju zagłębiowskiego". S zczy r k Dom Turysty: "Wystawa prac twórców ludowych powiatu bielskiego i żywieckiego z okazji tygodnia kultury beskidzkiej"; "Wyslawa rzeźby i twórcwści ludowej". �311 Woj. kieleckie Kielce - Wojewódzki Dom Kultury: "Wystawa szopek krakowskich". K i e l c e - Kielecki Klub Stowarzyszenia PAX: "Wystawa rzeźby ludowej w fotografii Jana Świderskiego". Iłża _ Młodzieżowy Dom Kultury: "Wystawa mlodych twórców ludowych". O p o c z n o: "Wystawa strojów ludowych". Pionki - Zakładowy Dom Kultury "Pronit" : "Sztuka ludowa mieszkańców dawnej Puszczy Kozienickiej". P r zy su ch a Powiatowy Dom Kultury: "Wystawa wycinanek i pająków". P r z y s u c h a - Powiatowy Dom Kultury: "Wystawa tkactwa ludowego". R a d o m - Muzeum Regionalne: "Wieś w malarstwie i rzeźbie". S ł u p i a N o w a: ,.Wystawa kowalstwa artystycznego z okazji "Dymarek" - 71". S t ę P or k ów Klub Zakładowy Ko,palni Rudy Żelaza: "Wystawa dorobku twórców ludowy,ch". Sz y d low i e c - Towarzystwo Miłośników Ziemi Szydłowskiej: "Wystawa twórczości pisarza ludowego z Wysokiej - Michała Mosiolka". W l o s z c z o w a - Powiatowy Dom Kultury: "Wystawa prac twórców ludowych w ramach Tygodnia Kultury Ziemi Wloszczowskiej". Woj. koszalińskie K o s.z a l i n - Wojewódzki Dom Kultury: "Wystawa twórczości ludowej i pamiątkarskiej w związku z IX Konkursem Twórczości Pamiątkarskiej i Wyrobów Ludowych woj. koszalińskiego"; "Wystawa wspólczesnej sztuki ludowej Pomorza GdaIlskiego". Koszalin - Zarząd Okręgowy PTTK: "Wystawa wyrobów pamiątkarskich". S ł u p s k - Młyn Zamkowy: "Wystawa etnograficzna". S ł u p s k - Dom Towarowy: "Kaszubski haft". W a l c z - Kawiarnia "Agata": "Wystawa reprodukcji malarstwa Nikifora Krynickiego". Woj. krakowskie Kra k ów: "Wystawa prac Edwarda Sutosza z Nowego Targu". Kra k ó w - Rynek: "Wystawa krakowskich szopek". B o c h n i a - Muzeum Ziemi Bocheńskiej: "Współczesna sztuka ludowa powiatu bocheńskiego"; "Kultura ludowa". Ch r za n ów Muzeum Państwowe: "Wystawa sztuki ludowej twórców powiatu chrzanowskiego". L i m a n o w a: "Wystawa twórców ludowych z okazji Dni Limanowskich". Myślenice - Muzeum Regionalne: "Wystawa Tzeźby w drewnie"; "Wieńce żniwne i dożynkowe"; "Polskie tańce ludowe"; "Wystawa ceramiki ludowej i plakatu muzealnego"; "Sztuka ludowa regionu krakowskiego"; "Wystawa szopek, gwiazd i turoni". N o w Y T a r g - Referat Kultury PPRN: "Wystawa ceramiki figuralnej Jadwigi Czubernat"; "Wystawa malarstwa na szkle Katarzyny Banaś". N o w y T a r g - Dom Kultury: "Wystawa twórców ludowych Podhala". R a b ka - Kościółek: "Pokonkursowa wystawa twórczości ludowej". Zakopa ne Góralska Świetlica "Śwarna": "Wystawa malowidel na szkle, rzeźby ludowej i intarsji". Ż y w i e c - Muzeum Ziemi Żywieckiej: "Budownictwo dawniej i dziś". Ż y w i e c - sala Towarzystwa Miłośników Ziemi Żywieckiej: "Wystawa sztuki.. ludowej prac dziecięcych". �372 Kronika Woj. lubelskie Lu b l i n Młodzieżowy Dom Kultury: "Ludowe wycinanki Lubelszczyzny". L u b l i n - "Chatka Żaka", "Wystawa tkactwa ludowego Lubelszczyzny"; "Wystawa związana z konkursem na sztukę ludową młodzieży wiejskiej Lubelszczyzny": "Wystawa strojów ludowych"; "Wystawa tkanin". G o ś c i e r a d ó w - Powiatowy Dom Kultury: "Wystawa amatorskich pmc malarskich oraz kompozycji ze słomy twóreów z Gościeradowa", G o ś c i e r a d ó w - Świetlica POM: "Wystawa prac miejscowych twórców ludowych". Muzeum Regionalne: "Wystawa kowalstwa artystycznego". Hrubieszów XVII-wieczny Klasztor Domini'kanów: "Wystawa wieńców Krasnobród dożynkowych". Kra.s n y LS t a w - Muzeum Regionalne: "Wystawa tkanin ludowych". K r z c z o n ów: "Wystawa twórców ludowych regionu krzczonowskiego". L ą·c z n a - Muzeum Regionalne: "Ekspozycja malarstwa ludowego", R a ta j e w i c z e - Wiejski Dom Kultury: "Wystawa sztuki ludowej", To m a szów Lu b el sk i Powiatowy Dom Kultury: "Wystawa sztuki ludowej". Woj. łódzkie LQdź Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne: "KultUl'a dawnej Jap{)nii··. L ó d ź - Tow. Przyjadół Sztuk Pięknych, Klub MPiK "Ruch": "Sztuka ludowa Monic", L ód ź I...ódzki Dom Kultury: "Wystawa współczesnej rzeźby ludowej woj. łódzkiego". L ó d ź - Stary Rynek: "Pokaz rękodzieła artystycznego dawnych mistrzów ludowych". L ę c z y c a - ·Muzeum Zamek: "Ludowa tkanina łęczycka". P a b i a n i c e: "Wystawa wyrobów sztuki ludowej z okazji Pabianickich Dni Kultury". P i a s k i - Ośrodek Nowoczesnej Gospodyni:"Wystawa haftu i wyszywania". R a d o m s k o - Muzeum: "Wystawa pokonkursowa twórczości ludowej". R a waM a z o iW i e c k a: "Kiermasz i ekspozycja wyrobów UJl'tystów ludowych z oka:-Ljiświęta ludowego ma Ziemi Rawskiej". Sieradz Muzeum: "Sztuka ludowa Monie"; "Wystawa pokonkursowa powiatu laskiego - zdobnictwo i tkactwo". S k i e r n i e w i c e - Wydzial Kultury: "Wystawa twórców ludowych". T om a szów Ma zow i eck i Muzeum: "Wystawa prac uczestników konkursu na sztukę ludową". Woj. olsztyńskie O l s z t y n - Muzeum: "Polski drzeworyt ludowy". O l s z t y n - Wojewódzki Dom Kultury: "Wystawa twórczości ludowej, pamiątek i plastyki amatorskiej mieszkańców Olsztyna i powiatu olsztyńskiego"; "Wystawa Otto Szulca - Wikliniarza, rzeźbiarza i malarza". R e s z e l - Zamek: "Seria wystaw sztuki ludowej z okazji Dni Folkloru Warmii i Mazur". Woj. poznańskie P o z n a ń - WZSP: "Wystawa modeli polskich wiatraków". G n i e z n o: "Prezentacja twórczości garncarzy, wycinankarzy, rzeźbiar7.Y i malarzy". K o n i n - Muzeum Zagłębia Konińskiego: "Wystawa prac twórców ludowych". �Kronika 373 K o n i n - Dom Kultury: "Wystawa sztuki ludowej, fotografiki oraz tWÓl'czości plastyków amatorów z okazji konińskiej wiosny artystycznej". P ił a- Muzeum Staszica: "Wystawa twórczości ludowej regionu nadnoteckiego". Sosna Wiejski Dom Kultury: "Przegiąd dorobku twórców ludowych powiatu sępolińskiego". T u rek - Powiatowy Dom Kultury: "Wystawa prac ośmiu twórców ludowych"; "Drewniana rzeźba ludowa Zdzisława Staszaka". Woj. rzeszowskie R z e s z ów - Muzeum Okręgowe: "Droga do chleba"; "Strój ludowy"; "Rzeszowska plastyka obrzędowa okresu Godnych Świąt". D y n Ów - Sala posiedzeń MRN: "Ludowe kowalstwo .artystyczne wsi rzeszowskiej". D y n ó w - sala wystawowa: "Zabytki architektury w powiecie brzozowskim". M i E' l ec: Zakładowy Dom Kultury WSK: "Wystawa malarst!Wa i wycinalllki ludowej". M i e I e c - "Sztuka ludowa Podhala"; "Ekspozycja rumuńskiej sztuki ludowej". Woj. szczecińskie S z c z e C' i n Muzeum, Zamek Książąt Pomorskich: "Doroczna wystawa dorobku plastyków amatorów i ludowej twórczości artystycznej". Woj. warszawskie War s z a w a "Dom Chłopa": "Współczesna sztuka ludowa Lubelszczyzny"; ,.Wystawa rzeźby ludowej Sto Denkiewicza"; "Wystawa wyrobów białostockich twórców ludowych"; "Rzeźby Włodzimierza Naumiuka na tle tkanin białostockich". War s z a wa - Pałac Kultury i Nauki: "K,ubańska sztuka ludowa". W a r s z a w a - Staromiejski Dom Kultury: "Wystawa sztuki ludowej". W a r s z a wa - Stołeczny Dom KultUlry: "Wystawa kiczu bazarowego". Wa r sza w a Salon Wystawowy "Sigma": "Rzeźba ludowa Antoniego Taborowieza". • Wa r sza w a Pałac Towarzystwa Sztuk Pięknych: "Wystawa rzeźby w drewnie Tomasza Ligasa z Krościenka". Warszawa - Węgierski Instytut Kultury: "Węgierska sztuka ludowa". Gostyn in Powiatowy Dom Kultury i Muzeum Mazowieckie: "Wystawa sztuki ludowej regionu gostynińskiego". L o m ż a - Muzeum Kurpiowskie: "Wystawa pokonkursowa nanajpiękniejszą wypiek ankę z ciasta". M i ń s k M a z o w i e c ki: "Wystawa twórczości ludoweJ". M I a w a - Muzeum Regionalne: "Rzeźba ludowa". N i w is k a szkoła: "Wystawa prac ludowego rzeźbiarza Witolda Lorentowicza". P ł o c k - Muzeum Mazowieckie: "Wystawa sztuki ludowej Mazowsza"; "Wystawa sztuki ludowej w ramach V Ogólnopolskiego Festiwalu Folklorystycznego". P u ł a w y - Powiatowy Dom Kultury: "Wystawa wyrobów plecionkarskich, wikliniarskich, ceramicznych". Woj. wrocławskie "Dawna wieś dolnośląska"; "Wystawa W l' o c ł a w Muzeum Etnograficzne: obrzędowej plastyki ludowej oraz pisanek i palm"; "Wystawa współczesnej sztuki ludowej na Kujawach": "Wyroby ludowe i artystyczne, wystawa pamiątek wrodawskich"·. Muzeum Architektury: "Styl zakopiański w architekturze". Wroclaw Wojewódzki Dom Kultury: "Wystawa prac Jarosława Furgały". Wrocław �37·1 Ktonika L u b a ń: "Wystawa wojewódzkiej sztuki ludowej w ramach Dni Folkloru i Sztuki Ludowej"; "Wystawa mebli i rzeźb wykonanych przez ludowego twórcę ze wsi Polwica - Jarosława Furgałę"; "Ekspozycja sztuki ludowej, metaloplastyki i lwórczości malarskiej". Woj. zielonogórskie Z i e lon a Gór a - Salon Wystaw Artystycznych: "Ekspozycja prac nagrodzonych w Wojewódzkim Konkursie Sztuki Ludowej"; "Rzeźba ludowa"; "Ekspo7.ycja wyrobów pamiątkarskich". L u b sko - Powiatowy Dom Kultury: "Wystawa sztuki ludowej". Ś w i e b o d z i n - Muzeum Regionalne: "Sztuka i rzemiosło artystyczne w XVXVII w.". Wystawy zagraniczne Berlin Zachodni: "Rzeźba ludowa w Polsce". G e t y n g a: "Wystawa polskiego malarstwa na szkle i rzeźby ludowej". G o t e b o r g: "Życie górali podtatrzańskich". L o n d y n: "Wystawa polskich przedmiotów gospodarstwa domowego i 5z1uki ludowej". P a ryż - Galeria "Seraphine": "M.alarstwo naiwne". S t r a s b u r g - Dom Towarowy "Magmod" : "Wystawa polskiej sztuki ludowej rzemiosła artystycznego". Z materiałów ODiIE opracowała Elżbieta MUZEUM REGIONALNE Putyńska i Krystyna Selmowiczowa W BRZEZINACH Od 1967 roku istnieje i działa w Brzezinach k/Lodzi Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Ziemi Brzezińskiej. Towarzystwo zrzesza w swych szeregach 166 członków - przedstawicieli różnych warstw społecznych. Nadrzędnym zadaniem Towarzystwa było dążenie do zorganizowania Muzeum Regionalnego. Członkowie Towarzystwa, zrzeszeni w pięciu sekcjach, prowadzili wielokierunkową działalność zmierzającą do powstania Muzeum. W okresie od 1967 do 1971 roku Towarzystwo zebrało szereg cennych eksponatów z zakresu materialnej i duchowej kultury ludowej, historii regionu, numizmatyki, historii sztuki. Przedmioty te, były gromadzone w większości przypadków w formie darów, tylko nieliczne z nich, głównie elementy stroju ludowego zakupiono. Towarzystwo borykało się z wieloma trudnościami natury organizacyjno-merytorycznej. Najistotniejszym problemem bylo uzyskanie lokalu dla przyszłego Muzeum. Tymczasowym .pomieszczeniem zarówno dla Towarzy:stwa jak i dla rosnących ciągle zbiorów była Powiatowa i Miejska Biblioteka Publiczna w Brzezinach. Z czasem wspóEstnienie tych dwóch instytucji stało się niemożliwe z istotnego powodu jakim był ciągły brak miejsca. Na jesieni 1971 roku zlikwidowano Przedszkole nr 1, zajmujące lokal. o powierzchni okolo 90 m2, składający się z pięciu izb. Budynek ten, wchodzący 'w skład zabudowań pałacyku przy ul. Świerczewskiego 49 w Brzezinach, prze7.naczono na Muzeum Regionalne. Jednocześnie władze miejscowe czynią starania zmiel7.ające do wykupienia z rąk prywatnych całego obiektu tj. dwóch budynków o łącznej po- �3'10 Kronika wierzchni zabudowy 2117 m" wraz z placem. Po dokonaniu remontu kapitalnego i adaptacji budynków, przyszłe Muzeum miałoby doskonałe warunki pracy. Działka okalająca budynki, umożliwiłaby zorganizowanie małego skansenu. Równocześnie z uzyskaniem wolnego lokalu Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Brzezinach, wystąpiło do Ministra Kultury i Sztuki z prośbą o powołanie Muzeum Regionalnego. Z dniem J października 1971 roku zatrudniono pracownika - magistra etnogl'afii, powierzając mu zorganizowanie Muzeum Regionalnego \V B17:ezinach. Elżbieta PutYliska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b17655f37c81c6fbc77364a1038a64c4.pdf fe85590c8a3cafe18d3cd8c8a8a9989f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1314 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1214 Title A name given to the resource Indeksy, spisy treści / LUD 1972 t.56 Description An account of the resource LUD 1972 t.56, s.384- 401 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INDEKS OSOBOWY Adamczyk Stanisław 101 AdasciHitei Vasile :352 Alangu Tahir 353 Aleksiejew W. P. 299 Amnon Shiloah 1353 Anikin V. P. 318, 319, 320 Anochin A. 152 Antoniević Dragoslav 352 Apathy S. 128 Arnaudov M. 239 Astachova A. M. 320, 324 Astrand Barbro 329 Awierkijewa J. P. 297 Azadovskij M. K. 324 Azbelev S. N. 322 Badecki K. 268 Banateanu T. 133 Bandtkie 283 Bar M. 104, 121 Barag L. G. 319 Baranowski B. 1:39 Bartok B. 335 Baumgarten K. '134, 360 Bausinger M. 59 Bąk Stanisław 338 Becker H. 14, 59 Bednarik R. 215, 218 Ben-Ami Issachar 353 Benes B. 356 Bengtsson Bengt 329 Berg Gosta 316 Berger Walter 331 Bernal I. 303 Berwiński 282 Bia}y Z. 58 Bieruacka Maria 338 Bishop Ch. A. 313 Blomquist Rognar 329 Blaszczak A. 121 Blaszczyk Stanisław 40, 111, 338. :357-360 Błaszkowski W. 344 Bodin Jean 18 Bodjanskij O. 225, 2,27 Bogatyński Władysław 37fl Bogdanović David 228 Bogoraz W. 153 Bohdanowicz Janusz 12:3-t44 Botik J. 217 Bougainville L. A. to Bouteiller M. iH1 Brencz Andrzej 279-2B2 Bromlej J. W. 296 BrUckner A. 206 Brzostowski S. :364 Brzozowska T. 282 Buchinger Józef 331 Bujak Jan 32 Buławski R. .280 Bunak W. W. '299 Burchardt Jerzy 27&--273 Burlasova \S. 218, 356 Burszta Józef 35, 30, :l!l. 47, 52, 57. 5ll, 67, 68, 83-102, t07, 281, 290, :j:l8, 339, 355, ·356 Byhan A. 133 Bystroń Jan Stanisł'-lw 5B. 7H Cech Svatopluk 248 Cercha St. 202 Chałański Michaił 24B Chałasiński J. 28t Chitimia Jon 352 Chmielewski S. 139 �385 Dvorak K. 3·57 Dybowski B. 157 Dynowska M. 202 Choux Jacques :H l Chybiński A. 1:34 Cichowicz Wiesława .111 Cistov K. V. :355,356 Ciszewski S. 202 Cocchiara G. :W Condorcet J. A. N. 2:3,2-6-27 Comisel Emilia 354 Conrad Kurt 3:30 Cook James 9-10 Csillery K. K. 126 CubeJić Tvrtka 352 Czacki T. 28:3 Czaplicka M. A. 15:3 Czarnowsl<i Stefan ln Czekanowska Anna :31:3-:336 Czekanowski J. 299 CzubaJa D. 2114 Dampier William 9 Danzel Theodor-Wilhelm 292 Darlakowa S. 2115 Dąbrowska G. 119 Delwwsl<i Jan 3:311 Delnil<aJowa Zorka ;326 Demo O. 21H Demeunier .J. N. 10 Dethlefsen R. 1'96 Deutschmann E. 191-191, 19(; Dimuwski Michał :354 Dinekov Petr 222 Dlugosz J. 26G Dobl'Owolska A. 192, 191 Dobl'Owolski Kazimierz 5a, 70-74, Hl, 141, 2BO DobrowoJskij W. N. 201 Dobrzeniecki Tadeusz 3:32 Dobsinsky P. 214 Dorson R. M. 84 Dozon Auguste 248 Drechsler Branko 228 Drewek R. 52, Drohojowski J. :346,348 Dubiel Ludwik 131, 140 Dukov L. :357 DulczewsJd Z. 281 Dunare Nicole :3!j:3 Dunin Elsie 354 Dunin J. 2114 Duzek S. :356 25 - Luci, (O1ll LVI Erbmann E. 147 Erikson Sigurd 59, 133, 316 Eriksson Gunil1a 32-9 Evans-Prichard E. E. 15 Falkowski J. 126 Faraga Joszef 352 Federowski M. ~::'3,324 Fehrman 329 Ferdinand K. 1'63 Ferguson Adam 27-28 Fialka Moris 246 Fiedler W. 357, 360 Fiella Gustaw 340 Filova B. 219 Fischer Adam Ba, 199 Fischer Ernst 32'8 Flizak Sebastian 139 Fochi A. 358 Forster GeOl'g 10 Francev V. A. 223 Frankowska Maria :3-;38, 346-347 Franzos K. E. 248 Frazer J. G. 146 Fursowa L. N. 298 79- Gahn Greta 329 Gajek Józef 132, 358 Gallenkamp Charles :305 Gałęski Bogusław 288 Gamszej Ryszard 94 Gasparikova V. 218, :356 Gawełek F. 202Gawin Bolesław ;340 Gazzola Piero 360, :361 Gay P. 26 Gebauer Jan 246 Gennep A. van 10 Georgijew Georgi 35:3 Georgijewa Miliea 327 Gerber Jan 330 Gergel Mikołaj 246 Gesemann G. 222 Gianelli Giro 221 Głapa Adam 114 Gloger Zygmunt 196 Gładysz Mieczysław 125 �Godlewski Aleksander 3:38 Golachowski S. ~80 Golas :J. 1283 Grabmuller J. 361 Grabowski Józef 312, :l,1:l Grąbczewski B. 184 Gregor T. 313 Grigorowicz Wiktor 222, 22;), 236 Grigulewicz J. R. 295 Grodziski Stanisław 264, 270 Grlinn Helena 3:31 Grzeszczuk S. ,282 Gudosnikov J. L 319 Guilcher J. M. 310 Gulgowski Izydor 190 Guljajew W. L ·301 GUl'wicz 1. S. 148 Gusev V. E. 320, :t22 Gustawicz B. 207 Glinter H. 205 Haberlandt A. 142 Haid-Langenfeld H. J:n Halek Viteslav 247 Hanka Vaclav 223 Han'is M. 10 Henschen Ingerd :1211 Hensel Witold 139 Hernas Czesław :l4l Heymann Jerzy 5i~lJ2 Hobbes Thomas 12~1:; Holecek Jose[ 246~247 Holeczyova E. 218 Holuby J. L. 20:J Horvathova E. 218 Howitt A. W. 146 Hrabalova O. 218 Hrovatin Radoslav :354 Hryniewiecka Jadwiga g.) Hultkl'antz A. 3D, 15:; Humbold von 10 Hume Dawid 16-li Humlum J. 1(;:) Husek J. 126 Ilg Karl 331 Ilijewa-Szt'rbanowa Inglis G. B. 314 Inglot S. 226, 270 Anna 354 Iselin Isaak 26 Ismagilow R. N. 299 Itkonen T. J. :H7 Itman Leszek ,338 Iwanow Jordan 222 22fi-22J:, Jagieła Kazimierz 189~197 Jahn M. 137 Janković Sava :35:J Jansson Sven B. F. :329 Januszkiewicz Bolesław 289 Jasiewicz Zbigniew :15~55. :nl.l Jastrzębski Józef :J:m Jaworska E. 284 Jaworska Bronisława :J:3B, :1:19. :j(j4-365 Jech J. 355 Jemielianov L. 1. :H9. :321 Jeppsson Ingemar :t:w Jerabek Richal'd 35:3 Jirecek J. 203, 209 Jochelson W. 145, l4H, 15:i. l:i6 Johnova H. 218 Josifczew Andronik 24B Jostowa Wanda :nł: Kaczmarczyk J. :144 Kahounova E. 21B Kaleciak Piotr :3:m. :HO Kalużynski S. 1:;2. 14H Kapełuś H. 284 Kamieńska Anna 2łB Karadzić Vuk Stefano\\'ić 222~224 Karakostov SI. 222 Karasek E. 357 Kusjan Miroslaw :;40 Kaufman Nikołaj :15:3 Keim Jean A. :n I Keller Józef 291 Kempel'S B. :360 Keppen Piotr 22:1 Kinżalow Rostisłuw W. :30l Kil'ejewski P. W. :n1, :324 Kisban E. :357 Kisielewska A. 284 Kleer J. ,'346 Kliczkowa Wera :327 Klimaszewska J. 84, :144 Klimova D. 356 Klonowski Franciszek Ill!!. UlU. un. 19G Kloska G. K. 32 �387 Kluckhon C. 60, 61 Kłapkowski T. 280 Kłoskowska A. 62 Knezević Srebrica ;3,,2 Knorozow J. W. 3(H Kolberg Oskar 107, 199, 2(}2"204, 276 Kolesnickaja 1. M. 319 Kolsrud Knut 316 Kołłątaj Hugo 31 Kołodziejska Barbara 366 Kolpakov N, p, 3111 Komorovsky Jan 2118,352-353 Komorovskaja N. D, :320 Konstantynowa Duszka ;352 Konig W, 184 Kopeć J,156 Kopitar V, 223 Korytko Emil 228 Kosowa M. 356 Kostrzewski J, B9 Kolański Wiesław 291 Kotula Franciszek 58, 125, 285 Kovacevicova S, 2'l7, 218 Kowalska-Lewicka Anna 33łl Kowalski M<lrek Arpad 332 Kraszcnnikow S, 156 Krejnowicz 158 Kroeber A. L, 60, 61 K'rstewa Angelina 326 Krug)ov J. G. '319 Kruszelnicki Zygmunt 332 Kl'zysztofowicz Stefania 333 Krzyżanowski J. 199, 282 Kucharska J. 344 Kucharski Andrzej 223 Kuchta J, 199 Kuczyński Antoni 14;'-160, 305-308, 3':38, :363-364 Kula M, :346,;34łl Kulczycki ,T, 134 KundegraberM. :3;'7 Kunz L, :357,:359 Kutrzeba-Pojnarowa Anna 265, :3:38,339, ;357-360 Kużniewski Ignacy :J:JB Kwaśniewski Kl'Zyszlo[ 35, 40 Kwilecki A. 27!l Lafitau Francois 11. 19-20 Lancelot Francine :310 Lech ;Józef 338 Lehr-Spławiński T. 340 Leibman Robert 3'53 Leonow N. S. 299 Lescak M. 356 Levi-Strauss C. 63 Lew Stefan 285, 338 Lichner J. 360 Liczenowska Zoe 325, 327 Li11deeN. S. B. 128 Lindstrom Marta 328 Linette Bogusław 47, 283, 285, 309-312, 338 Linin Aleksander 3,54 Linton R.61 Lintur P. 'V. 319 Lippert J. 146 Locke J. 15-16, 20 Lorentz F. 190 Lurka Józef 251-263 Lutman R. 280 Lys D. 148 Lapott Jacek 291-292 Lazarev A. J. 321 Lepkowski T. 345, 349 Luczak Cz. 107 Lukaszewicz J. W3 Lysiak Ludwik '264 Majchrzak J. 340 Majewski J. 103 Makowieckij J. 360 Malicki Longin 141, '338, 344 Malinowski Bronisław 63, 68, 365 Manninen J. 133 Manthey F. 147 Markiewicz W. 281 Markov J. 218 Markova E. 218 Markowska D. 37 Maślanka Kazimiera 378 Matlakowski W. 12i5 Matyjas K. 207 Mazon Andre 221 Melc M. J. 324 Melichercik A. 218 Mich,lIak J. 356 Michalides P. 218 Miklosich F. 128 Miladinow Dymitr 236-250 �388 Miladinov Konstanty 240-250 Miller Wsiewolod 248 Millerowa Elżbieta 282-284 Milośević Desanka 352 Mioduchowska A. 284 Mitrofanova V. V. 319, '320, 322 Mjartan J. 218, 361 Mondboddo J. B. 26 Montesquieu C. L. 18-19 Morfill R. 248 Morgan L. H. 20 Momer M. 298 Moszyński Kazimierz 66-67, 69, 73, 133, 140, 200, 201 Mroziewicz R. 346 Murawska H. 40 Murdock G. P. 314 Musianowicz H. 137 Muśinka M. 357 Nadeljković Du~an 352 Nagy G. 126 Nahodil O. 100 Nasz Adolf 35, 190, 337-34:3 Nedeljković Vuk 352 Niedźwiedziński Przemysław Nilsson Martin P. 317 Nilsson Nils 329 Nosalova V. 218 Noskova I. J. 320 Novakova M. 361 Novikov N. V. 319, 321 Novikov N. Y. 318 Nowak Henryk 278 Nowak L. 297 Nowak S. 62 Novak V. 133 Nowakowski S. 281 Olejnik J. 360 Olesiejuk Feliks 340 Olędzki Jacek 286 Olszewicz Bolesław 377-378 Optołowicz Janusz 338 Organdzijewa Cvetana 352 Orlicz M. 280 Orzechowski K. 275 Ossowski S. 281 Ostroróg Jan 276 Ostrowska Lechosława 92 3:38 Owczarek B. 59 Ozgowicz Edward 3-0S-309, 332-:rn, 251-2B:{, ZłHl-2BB, :340 Ożóg J. B. 285 Pałyga E. J. 346 Paradowska Mal'ia 103-121 Partyka Andrzej 264-275 Pastuszka J, 147 Patkova J. 218 Paul Karel 229 Paulson I. 145, 151. 152 Pavlović J. M. 200 Pawłowska Jadwiga 35, 40 Perczak Edward 1911-212 Pesić-Maksimović N. :360 Petrescu Paul 352 Petrowski Blaze 352 Petruszewa Anica <lZ6 Piątkowska J. 202 Piekarski E. 152 Pietkiewicz Kazimierz :{38 Pietraszek E. 58 Piotrowska Zofia :3{)łl-369 Piotrowski Bernard :316-:317, :l28-:):50 Pióro Z. 281 Plezia M. 205 Plickova E. :2'18, 357 Pllana Shefget 352. Płaza Stanislaw 264, 266, 271 PodoHlk J. 218 Podwińska Z. 139 Polaczek S. 206 Polenaković H. 22:{, 228, 231 Polenaković-Steić Radmiła :l25 Poniatowski Z. 145 Popelka V. 247 Popowa Fania 352 Popwasilewa Aleksandra :352 Posern-Zielińska Mirosława :Jl2-:n5 Posern-Zieliński Aleksander :ill. 292, 295-299, 301-305, 338, Pośpiech J. 283 Potjavin V. M. 322 Potkań ski K. 207 Pranda Adam 213-220, 355-357 Prawdiuk O. A. 300 Prejs J. 225, 22'7 Preuss K. Th. 147 Pringle-Pattison S. 147 :H3-:WI �389 Propp Vladimir J. :3-24 Prus-Wiśniowski Tadeusz 338 Pruszakowa-Duchińska Seweryna Pryżov 1. G. 319 Plaśnik M. 364 Pujanek Irena 92 Putiłow B. N. 319, 322, 323, 324 Putyńska Elżbieta·365-375 ~cinskjj A. V. 240 Raczyński E. 121 Radcliffe-Brown A. R. 62 Rak S. 285 Ranke K. 152 Rank Gustaw 316, 329 Ravnikar Bruno 354 Rawski Józef 285 Reau L. 205 Reinfuss Roman 126, 140, 333, 338 Rhamm K. 133 Rieger A. 334, 335 Ristowski BlaZe 221, ;351 Ritz J. M. 142 Roginskij J. J. 299 Romańska Henryka 340 Rousseau J. J. 14, 26 Rozen Georges 248 Rómmel W. 346 Rusić Branisław 327 Ruszel Krzysztof 284-286 Rutkowski J. 103 Rząd-Górski B. 281 Rybicki P. 280 Sacharov \2140 Sadownik J. 283 Sagard Gabrie115 Sapkarev K. A. 239 Scheuermeier P. 133 Schier B. 193 Schilli H. 133 Schmid B. 194, 195 Schmidt Leopold 33'1 Schrenck L. 158 Schwappach Adam 277 Selmowiczowa Krystyna Serow S. J. 298 Seweryn Tadeusz 333 Sieroszewski W. 152 247 Simiczijew Kole 221-2'1'1 235-250 325327, 340, 350-355' ' Simonides Dorota 283, 355 Siniarska-Czaplicka J. 268 Skalecky K. 247 Skalnikova O. 357 Skrukwa Agata 283, 300-301 Snegarov I. 240 'Sobiescy J. M. 334 Sobisiak Walerian 278, 330-332 Sofinskij W. N. 299 Sojmonov A. D. 324 Sozanowicz J. 248 Spirowska Leposawa 352 Sreznevskij I. I. 128 Srieznievskij V. I. 22'7 Stachowiak E. 36, 52 Steernberg Axel 316 Steller G. 145, 156 Stemplowski R. 346 Stenz E. 164 Sternberg L. 157 Stęszewski 334 Stigum Hilmar 316 Stojancević V. 353 Stojanović L. 222 Ston'i. Nils 316 Suboczowa Maria 338 Suchodolski B. 14, 22 Sujanova O. 361 Suliteanu Ghizela 353 Sulitka A. 357 Svehhik S. 3'56 Swa stek J. 198 Szacki J. 100 Szafrański 'W. 291 Szałaśna K. 344 Szarek-Waszkowska E. 285 Szczepański J. 281 Szemiński J. 3~ Szetela T. 285 Szyfer A. 35 Szymański Edward 291 Spiewak Jan 2411 Swiętek J. 202 369-374 Tabakov N. 237 Tarko Medard '317-325 Tegengren Helmer 316 Terentieva L. N. 357 �390 Terescenko A. 240 Thalbitzer 153 Thurzo J. 360 Tloczek Ignacy 189 Tolstow S. P. 59 Tomovski K. 361 Tosev K. 243 Touzimski J. 248 Traerup Birthe 354 Trapcea Theodor 3·54 Trawińska Maria 36, 39 Tremaud Helene 309 Trifunowski Jovan 327 Troszczański W. 152 Tubaja Krystyna 333-3\36 Tubaja R. 344 Turgot A. R. J. 25 Turnau I. 281 Tyloch Witold 291 Tylor E. B. 147 Tyszka A. 101 Wanke Adam 299, 378 Wazow Iwan 248 Weinhold R. 357 Wenelin Jurij 224-225 Wicherkiewicz M. 115 Wick P. 357, 359 Wieruszewska-Adamczyk Maria :140 Wierzchowski Z. 200 Wiesiolowski Aleksander 248 Wiktorski Adolf 94 Wilber D. N. 164 Witkowski Czeslaw 378 Wojciechowska A. 36, 47 Wojciechowski R. 283 Wokroj Franciszek 338 WolLman Frank 215, 249 Wolski Krzysztof 161-188 Wolodźko Wadaw 248 Woskowski J. 281 Wójcik W. 346, 348 Wroczyński R. 280 Wróblewski Tadeusz 63, 2-92--295 Wypych Konrad 343-:345, 377-378 Udziela S. 202 Urbancova V. 218 Zach Bronislaw 94 Zakrzewski B. 28:ł' Zalewski Z. 119 Zathey J. 205 Vaillant Andre :22'1 Vakarelski Ch. 13"2 Van'!ka J. 361 Vasicek Z. 357, 359 Vasilev A. G. 320 Vasmer M. 128 Veikko Antilla 316 Veleva M. 357 Vetulani Adam 264 Vico Giambattista24 Vikman K. R. V. 3116 Vinter V. 360 Vlasova Z. I. 320, 324 Voltaire 26. Voracek Josef 247 Vraz Stanko 222, 228-2i32 Walendowska-Zapędowska Waligórski Andrzej i9-34 Wallin S. 316 •• Zawistowicz-Adamska Kazimiera 338, 3:m Zelenin D. 128 Zemcovskij 1. 1. 319 Zieliński Z. 121 Zilinskij O. 319 Zinzifow Rajko 238, 245, 248 Ziólkowski J. e81 Znamierowska-PruHerowa Maria :rlB, 360---363 Zwory kin A. 62 Zyblikiewicz L. 346 Zyrianov 1. V. 322 Barbara 366 Zbikowski Tadeusz 291 Zyga A. 285 Zygulski K. 281 Zivkov T. 355, 356 �INDEKS antropologia fizyczna atlas kierunki p. etnograficzny Slowacji - - świata budownictwo Polski 191, 192, 195 217 3B :l27 ballad katalog 217 bibliografia etnograficzna - - Mezoameryki :ł5B 80:ł - folklorystyczna :l25 I)[ona 170, 171, 17:3, :l16, 8:l1 budownictwo p. dom - Bambrów cll"C'wniane 364 107-108 - .gospodarcze :lfi5 - kurpiowskie 190, 192, 193 - ludowe w Karpatach 213 łużyckie 191,192,196 . mazUl'skie 1119-,---192,195-196 - podcieniowe - wiejskie folklor 30, 317-:J25, 355-357 bałkański 35(}-.,1-55 - miejski - muzyczny - pamiętnikarski - robotniczy 321 słowacki [218, 215 189-197, 344 :łHJ, :l20 podcieniowe słowny tradycyjny - widowiskowy - współczesny folkloru mieszkalny - wąsko frontowy dyfuzji innowacji etnografia etnograficzne 328 83-102 283, 355, 356 historia 282 - imprezy zespoły - bułgarska słowacka folkloryści 356 355-357 macedońscy rosyjscy folkloryzm 325 3{j8-369 91-95 folklorystyka 235-250 1.240 356, 366 ludowe :J66 Afganistanu gospodarka 48-51 szerokofrontow.y 357 218 garncarstwo :l44 - 285 - dom 103~121 - gleby chaty 9-33 296-297 folklorystyczne 274, 285, 360-363 rosyjskie 369-374 historia - zakres 83-84 folklorystyczna bibliografia - byliny etnos 297 ' - wystawy etnografii łudowa - ballada - 299 - społeczna 30 antropologii kulturowej architektura clom RZECZOWY 164 pasterska wiejska 273 gry ludowe 319 366 189-197 ]90, teoria muzyczna sympozja 193-19'6 hodowla zwierząt inicjacje męskie 187-188 289 :l33-336 367-368 integracja - 314 kulturowa społeczna 281 2m �392 jarzmo 172 jazy 168 jedwabnictwo w Afganistanie języki Afganistanu 162 183 kapliczki słupowe w Austrii 331 j krzyże 308 kilo[ jako narzędzie rolnicze 173 klasyfikacja systematyczna w etnografii 357-360 p. teoria klasyfikacji materiału etnograficznego klimat Afganistanu 164 koczownicy afgańscy 163, 174 kolonizacja niemiecka 190 p. osadnictwo Bambrów kowale wiejscy 174 l,rosna 326 księgi sądowe wiejskie 264-265 kult św. Jerzego 198-201 kult woła 3512 kultura Majów 301-305 - ludowa Słowacji 214, 215-219 - robotnicza 219 kultury teoria 60-82, 293-295 - tradycyjnej rozpad 57-82 lecznictwo ludowe 285 literatura ludowa 221-250, 285 ludność Afganistanu 162 ludowa twórczość artystyczna w Szwecji 330 ludy pierwotne (definicja) 23 lodzie rybackie 316 łopata-szufla 173 magia 200, 315, p. zabiegi magiczne magia łowiecka 314 - w lecznictwie 285 malarstwo na szkle 311 małżeństwo 314 małżeństwa międzygrupowe 40----44 mapa krajów słowiańskich 240 matriarchalny system pokrewieństwa kezów 2·0 matrylinearyzm 314 medycyna ludowa 315 miary i wagi 365 Iro- mity o Apollinie 210-211 młocka 174-175 motyka 173 muzyczne instrumenty ludowe 36:l muzycznych utWOt·ów typologia 3:l5 muzyka ludowa 350-351, 354, 363 myślistwo 314 naczynia do produkcji sera :n9 narzędzia do uprawy winnej latorośli :J:31 - rolnicze 110, 171-174, 275, 316, 3:l1 - - p. brony, kilof, łopata-szufla, motyka, półkosek, radło, rydel, sierp. tribulum, widły obróbka lnu w Tyrolu 1331 obt·zęd.v rodzinne 47-48, 117, 285 - pogrzebowe :H5 - weselne 352, 353 - weselne Bambrów 1l7-11B - weselne na Ukrainie :WO-301 oczyszczanie ziarna 175 odzież ludności Beskidu Śląskiego 365 - ludowa słowacka 218 opowiadania ludowe 356 - - śląskie 283 opowiadań katalog 217 organizacje społeczne 3'14 osadnictwo Bambrów 103-106 - na Ziemiach Zachodnich 279-282 pasterstwo Karpat 219 - nomadyczne lapońskie 315 - wysokogórskie 330 piec piekarski (fot.) 49 pieśni balladowe 319, 327 - bohaterskie 221-233, 241, 247 - bułgarskie 243 - historyczne albańskie 354 - ludowe 317-,325, 350, 356 - ludowe weselne 353 - macedońskie 235-250, 327 pieśń ludowa radziecka 318 podanie o św. Jerzym 201-20B pogrzebo'we lamenty 320 pokrewieństwo 314 pożywienia przygotowanie 52-53 pożywienie 314 - Bambrów 110 - obrzędowe 118 półkosek 174, 177 �393 prawo ludowe 271-273 przechowywanie zboża 123-144, 176 przemiany ludowych tradycji 217 przysłowia 232, 318 przysłów katalog 217 przysłupowa konstrukcja 189-192, 196 reemigranci z Francji 281 relatywizmu kulturowego kierunek 297 religie 291-292 - synkretyczne Antyli 366 repatrianci z Z.S.R.R. 281 rodzina wiejska 35-55 rolnictwo Afganistanu .161-188 - Karpat 219 rośliny uprawne Afganistanu 176-183 rozplanowanie wnętrza chalup 193-195 rybołówstwo 286 radło płozowe 170, 172 - rylcowe 172 rasizm 295 rydel żelazny 173 rzemiosło 365 - macedońskie 3'26 - wiejskie 275 rzeźba ludowa 254-262, 287, 332-333 - śląska 365 rzeźbiarz ludowy 251-262 sadownictwo w Afganistanie 183-187 sądownictwo wiejskie 271-273 sierp 174, 177 siew 170 skanseny 361-364 skrzynie do przechowywania ziarna 123144 - z Rumunii (ilustracja) 124 spichrz 193 sprzęt kukurydzy 174 sprzęty domowe, meble 108---JI09,275 strachy na ptaki 178 strój bamberski 110-115 - ludowy 285 - - macedoński 326, 327 symbolika pieśni ludowych 3,52 sztuka ludowa 332.....-33'3 - - Burgundii 311 litewska 308-309 - Majów 302 Słowacji 218 tańce korowodowe 310 - ludowe 350-351, 354 - weselne 118 tańców bułgarskich klasyfikacja 354 teoria klasyfikacji materiału etnograficznego 216 p. klasyfikacja systematyczna w etnografii tradycja 100 transport i komunikacja Bambrów 110 - juczny 175 tribulum 175 twórcy ludowi 286-288 twórczość plastyczna 286 uprawy roli technika 170 wesele cygańskie 354 - hebrajskie 353 - tureckie 353 weselne lamenty 320 wiatrochrony 165 wierzenia 145-160, 315 - armeńskie 200 - Czukczów 152-154 - jakuckie 152 widły 175 wilkołactwo 200 wozy 175 wyposażenie wnętrz mieszkalnych 51-52 zabawki ludowe 332 zabiegi magiczne 200, p. magia zagadki ludowe rosyjskie 319, 320 zagrody estońskie 316 zakaz kultowy wpatrywania się w księżyc 208-209 zbieractwo 286 zderzenie kultur 281 zdobienie tkanin 328 zrębowa konstrukcja 191 zwyczaje Bambrów 116 - doroczne 285, 357 - i obrzędy agrarne 365 - prawne 271-273 - pogrzebowe Bambrów 117 - spadkowe 166-167 - urodzinowe Bambrów 117 - weselne macedońskie 327 �INDEKS ETNO-GEOGRAFICZNY Afryka Afryka 291, 299 Egipt 134 Etiopia 314 Nigeria 315 Ameryka Ameryka Łacińska 296, 298, 345-349 Antyle 3,66 Brazylia 146, 313, 331, :348 Gujana 14"6, 299 Kalifornia 315 Kanada 20, 296, 298 Meksyk 303, 314 Mezoameryka 303 Peru 314 Stany Zjednoczone 296 Ameryki ludy, plemiona: - Algonkinowie 314 - Amahuaca 314 - Bororo 146 - Indianie Am. półn. 314, 315 - Irokezi 19-20 - Majowie 301---,305 - Ngawbe, Indianie z zach. Panamy 314 - Ojibwa 313 Azja Afganistan 161-188 Armenia 200 Bliski Wschód 291 Filipiny 314 Indie 161 Malazja 296 Nepal 161 Pakistan Zachodni 161 Syberia 305-308 Syberii grupy etniczne :~l)6 Syria 205 Turcja 350, :153 Azji ludy, plemiona: - Afganie (Paszluni. Patani) 162 - Beludżowie 162 - Czukczowie 146, 152-154 - Gilacy 157-15H - Jakuci 152 - Jukagirzy 149-152 - Kamczadale 156-157 - Kirgizi 162 - Koriacy 146, 154---156 - Patani p. Afganie - Pasztuni p. Afganie .- Persowie 162 - Tadżycy 162 - Tunguzi J 48 - Turkmeni 162 - Uzbecy 162 Australia i Oceania Australia 10, 292 Kurnai, plemiG 146 Nowa Gwinea 314, 315 Nowa Zelandia 10 Oceania 10 Tahiti 9, 10 Europa Alpy 366 Austria 133, 134, 33D-3:l2, Bałkany 140, 350-354 Bawaria 199 Białoruś 1303, 324 :150 �Bułgaria 1;~2, 134, 137, 222, 223, 243, 353 Burgundia 311 Czechosłowacja 360 Czechy 199, 203, 246 Estonia 133, 316 Europa 291, 299 Finlandia 133, 316 Francja 309-312 Grecja 354, 355 Holandia 133 Jugosławia 133, l:H, 35J, Karpaty 213, 217, 219 Kaukaz 200 Królewca okolice, Litewska SSR 196 Litwa 30ll---'309 Lużyce 191, 192, 196 Macedonia 200, 221-232, 235-255, 325327 - Egejska 354 - Torbesi 326 Meklemburgia 134 Morawy 353 Nadrenia 196 Rumunia 124, 13:~, 350, :353, 354 Ruś 199 Skandynawia 140 Slawonia 200 Słowacja 132, 213-219, 355-3,'j7, Słowiańszczyzna 200-210, 240 Szwecja 133, 316, 328-330 Tyrol 134, 331 Ukraina :300-301 Westfalia 1:34 Węgry 133, 350 Wileńszczyzna 199 Włochy 133, 350 Związek Radziecki 132, 317-318. Europejskie gl'Upy etniczne: - Albańczycy :353-354 - Arumuni 353, 354 - Bułgarzy 231, :~54, 356 - Chorwaci 222, :J5:3 - Cyganie 353 - Dacorumuni 353 - Grecy 134 - Lapończycy 315 - lstrorumuni 353 - Macedończycy 353, :354 - Meglenorumuni 353 - Rosjanie 240, 3,19-320 361 360 - Serbowie 222, 223, 353 Słowacy w Jugosławii 356 Słowianie 353 - południowi 199, 200, 2'24, 325, 354 - zachodni 325 Wielkorusini 200, 201 Polska Bambrzy 103-12,1 Beskid Śląski 365 Bieisko, pow. Człuchów 194 Bredynek, pow. Reszel 195~196 Brenna, wieś 365 Brzeźnica pow. Zagań 92 Cieszyńskie 92 Cierznie, pow. Człuchów 191, 195 Choszczewo, pow. Mrągowo 191 Dorsze, pow. Ełk 190 Górale Czadeccy 92 Hazacy 276-278 Jaworsko pow. Brzesko 264-275 Jeżów, pow. Brzeziny 196 Karpaty 366 p. Podhale Kaszubi 190, 344 Kieleckie 128 Kociewie 344 Krakowskie 199 Krzyżewo, pow. Ełk 189 Kurpie 190, 192, 193, 283, 286 Lasowiacy 285 Małopolska 128 Mazury 189-192, 195-196 Opolszczyzna 363-364 Podhale 123, 132, 366 Podkarpacie 123, 124 p, Podhale Podlasie 37 Polska 123-144, 189-212, 332-333 Poznań 103-121 Puszcza Sandomierska 285-286 - Zielona 283, p. Kurpie Pomorze 199 - Wschodnie 344 - Zachodnie 190, 191, 194, 195, 197 Rzeszowszczyzna 285 Skrzatusz, pow. Wałcz 194, 195 Sławsk Wielki, pow. Inowrocław 196, 36G Słupia Kapitulna, pow. Rawicz 366 �~96 Spisz 357, 3-65 Sucha, pow. Tuchola 344 Sudety 366 Szablaki, pow. Ostrolęka 192 Śląsk 125, 198, 276-278, 281, 283, 363365 - Opolski 281, 363-364 śląska grupa etnograficzna 276-278 Trudna, pow. Zlotów 194, 195 Warmia 189 Wdzydze Kiszewskie, pow. Kościerzyna. 190 Wielkopolanie 281 Wielkopolska 366 Woźnice, pow. Mrągowo 189 Zielonogórskie 366 Ziemia Lubuska 283 Ziemie Zachodnie 279~2B2 - - i Północne 35-55 Zuławy 344 �SPIS ILUSTRACJI 1. 2. :3. 4. 5. 6. 7. Rodzina robotniczo-chłopska oparta o małżeństwo między grupowe Rodzina chłopska pochodząca z powiatu Nowy Sącz Slub w Urzędzie Stanu Cywilnego Piec piekar'ski Budynek mieszkalny ze ścianą szkieletową i podmurowanymi fundamentami Zespół Pieśni i Tańca "Biskupianie" z Krobi, pow. Gostyń Zespół Pieśni i Tańca "Wilamowice" z Wilamowic, pow. Oświęcim S. Zespół Pieśni i Tańca "Podlasie" z Siedlec 9. Bamberka 10. Czepek biały z haftowanymi bandami 11. Bamberki w czasie procesji w ·1959 r. 12. Elementy konstrukcji skrzyń (tab!. rys.) 13. Rodzaje skrzyń do przechowywania ziarna (tabl. rys ..) 14. Skrzynia na ziarno tzw. "strych" z m. Topolica 15. Skrzynia na ziarno z m. Gostwica 16. Skrzynia na ziarno tzw. "warzek" z m. Brenna 17. Skrzynia na ziarno tzw. "warzek" z m. Brenna 13. Sady w dolinie rzeki Ghorband 19. Arat w gospodar'stwie ogrodniczym pod Kabulem 10. Drewniane radło płozowe "espar" '21. Brony "mala" i "kheszawal" 22. Ogórki "tara" na targu w Kabulu 2:3. Kabul, bazar - sprzedawcy melonów 24. Szel'okofrontowy dom z ślepym pseudopodcieniem w szczycie 25. Szerokofrontowy dom z ślepym pseudopodcieniem w szczycie 26. Szerokofrontowy dom z ślepym pseudopodcieniem 27. Rozplanowanie wnętrza podcieniowego wąskofrontowego 28. Rozplanowanie wnętrza ze wsi Skrzatusz 29. Rozplanowanie wnętrza domu ze wsi Trudna 30. Rozplanowanie wnętrza domu ze wsi Cierznie 31. Rozplanowanie wnętrza domu ze wsi Br'edynek :32. Józef i Beniamin :33. Błogosławieństwo .34. Przednówek :l5. Sw. Franciszek z Asyżu H 4~ 48 ~19 50 90 9·1 97 ID!! 112 116 124 12;3 136 136 36. Sw. Piotr 257 z kogutem UG 138 16ti 167 170 171 17!l 180 191 19~ UJ:) 19·'1 194 UH 195 ł95 252 25·'1 255 255 �398 :n 38. 39. 40. 41. Sw. Piotr z kogutem Maria Magdalena - Jawna Grzesznica Judasz W'skrzeszenie Łazarza Józef i Beniamin w Egipcie 257 25fJ 259 260 261 SPIS MAP 1. Występowanie i nazwy skrzyń słupkowych 2. Nazwy zbijanych z desek skrzyń służących 3. Przechowywanie ziarna w skrzyniach . 129' do przechowywania ziarna 1:30 131 �Contents I. STUDIES AND PAPERS Andrzej Wal i g Ó l' S k i, Origins of Ethnography in the Epoch of Enlightment Zbigniew J a s i e w i c z, Village Family in Western and Northel'n Regained Territories as an Object of Ethnographic Investigation Jerzy H e y m a n n, Traditional Culture, Its Process of Decay - and Polish Ethnography .Tóze[ B u r s z t Cł, Modern Spectacular FolklOl'e Maria P a I' a d o w s k a, Same Elements of Bambra Culture and Its Remnats in the Town Folklore of Poznań Janusz B ()h d a n o w i c z, Boxes for Keeping Grain in Polish Folk Culture Antoni K u c z y ń s k i, Pluralism of Souls and Pneumatology in the Beliefs of Paleo-Asiatic Peoples 9 3:) 57 83 100l 12:~ 145 II. ARTICLES, RE'VIEWS, MATERIALS Kl'Zysztof Wol s k i, Comments on Agriculture of Central Afghanistan Kazimierz J a g i e ł a, Some RemaI'ks About Broad-Fa<;ade House With Blank Top Pseudo-Arcades Edward P e r c z a k, Polish Folkloristic Motif of st. George on the Moon Adam P J' a n d <1, 25 Years of EthnogTaphic Institute of Slovakian Academy of Sciences Kole S i m i c z i .i e w, History of Collecting Macedonian Heroic Folk Songs Kole S i m i c z i j e w, Konstanty and Dymitr Mladinov the Enthusiasts and Collectors of Macedonian Folk Songs Edward O z g o w i c z, Józef Lurka - the Lower-Silesian Folk Sculptor Andrzej P a r t y k a, Court Book of Village Jaworsko Jerzy B u r c h a r d l, When Was the Name "Hazacy" Originated? III. CRITICISM, REVIEWS OF PUBLICATIONS IBl 11m 19B 213 221 235 251 26'1 276 AND PERIODICALS Westl'rn Regained Territories in Polish Sociological LiteratUl'e - anthology, Poznań 1970 (Andrzej Bl'encz), Old ;wc! New Years, Wroclaw-Warsaw-Cracow 1970 (Elżbieta Millerowa) WOj'ks and Materials ol Ethnographic Research at Mokl'zyszowsko-Grębowski Centrc in Tarnobrzeg District. Rzeszów 1968 (Krzysztof Rusze1) , 279 2H2 284 �400 Jacek O l ę d z k i, (Edward Bogusław Artistic Culture of Kurpie Population. Wrocław 1971 Warsaw 1971 Ozgowicz) 2BG G a ł ę s k i, Innovations (Boleslaw and the Village Society. Januszkiewicz) 2ll:: Religions Yesterday and Today. Warsaw 1971 (Jacek Lapott) Theodor-Wilhelm D a n z e l, Ethnologische Kulturkunde. Hamburg 2HI 1967 (Ta- deusz Wróblewski) Races and Nations. 292 Sovl·emennyje 19701 (Aleksander etniceskie Mosk\\Oa Posern-Zieliński) Vesillja. KEv 1970 (Agata Skrukwa) Rostisław W. K i n ż a ł o w, Kultura ksander i rasowy je problemy. 2H;} :100 drewnich Maijao Leningrad 1871 (Ale- Posern-Zieliński) 301 Nowaja żizń narodow siewiera. Moskwa 1367 (Antoni Kuczyński) K. C e r b u l e n a s, F. B i e l i n s k i s, K. S e s e l g i s, Lietuviu liaudies menas. Maźoji architektura. Vilnius 1970 (Edward Ozgowicz) Arts et Traditions Populaires. Paris 1968 (Bogusław Linette) Ethnology. Pittsburgh 1970 (Miroslawa Posem-Zielińska) Folk-Liv. Acta Ethnologica Europaea. Stockholm-Lund 1970 (Bernard Pioand (Medard Study of Folklore, vol. 9-12 "Russkogo 309 :11? FolklOl·a (1964-1971) Tarko) 317 Glasnik na etnoloskiot muzei. Skopje 1965 (Kole Simiczijew) Kulturen 1970, 1971. Lund 1970, 1971 (Bernard Piotrowski) dsterreichische Zeitschrift fUr Volkskunde. Wiedeń 1971 (Walerian Sobisiak) Marek Arpad K o wal s k i Tracing the Holy Images. Warszawa 1971 (Edward Anna :)oa :11(j trowski) Folklore :1ll5 Ozgowicz) . Czekanowska, :123 :32;1 :l:lO :l:l2 Musical Ethnography. Warsaw 1971 (Krystyna Tll- baja) :l:l) IV. CHRONICLE Account of the activities of Administrative Board of Polish Folkloristic Society for the period since Sept. 20, 1970 till June 30, 197:1 (A. Nasz) XLVI General Meeting and Scientific Session of Polish Folkloristic Society in Gdańsk (K. Wypych) Americanistic Conference of Historians (Aleksander Posern-Zieliński) Festival and Symposium of Balkan Folklore (Kale Simiczijew) Folklore and the Present Day (Adam Pranda) Conference of Editorial Staff of Periodical "Demos" (A. Kutrzeba-PojnaTOuoa and S. Blaszczyk) International Symposium - Preservation of Relics of Folk Architecture (Maria Znamierowska-Priifferowa) All-Polish Conference :)..j;J :)43 :150 :)53 :137 :j(jO of Museums and Ethnogr-aphical Pat·ks in Opole (Ao Ku- czyński) :J(iJ Account from the activities mowicz, :):lI B. of Documentation and Information Centre (K. Sel- Jaworska) M. A. and Ph. D. dissertations in ethnography in 1971 (E. P.) . Inland sessions, seminars and ethnographical conferences in 1971 (E. Po) :lfj.j, :365 367 �401 368 369 374 Festivals, "days" and competitions in the years 1970 and 1971 (2. P.) Temporary ethnographical exhibitions in 1971 (E. P. and K. S.) Regional museum in Brzeziny (E. P.) . V. IN MEMORIAM Prof. dl' Boleslaw Olszewicz Dr Wlacly..;law Bogatyński Kazimiera Maślanka ProL dl· Adam Wanke CzesŁaw Witkowski (Konrad 377 378 378 373 378 Wypych) VI. VARIA !.Viostimportant foreign purchases of the Library of Polish lnde..: ol the LVlrd volume of Lud List of ilustrations and maps Contents in English . Folkloric Society :17fJ (J. Gerlach-Klodnicka) (J. Gerlach-Klodnicka) 384 397 399 �"LITERATURA Dwumicsi~cZllik Czasopismo wydawane ;\J)W':S LUDOWA" naukowo-literacki przez Zarząd Główny Ludoznawczego HI·:nAKC.Jf: W/10CLi\W, lJL. SZF.WSKi\ Polskiego :1I;, TEL. Towarzyst\iva 4~n-~~ "Literatura Ludowa" ukazuje się obecnie w nowej szacie graficznej jako dwumiesięcznik naukowo-literacki. Zgodnie z nowoczesnym pojmowaniem folkloru, pismo dąży do ogarnięcia różnych zakresów żywej, popularnej twórczości ludowej, podejmując tym samym badania w rejonach zaniedbanych przez humanistykę. Czasopismo ogłasza artykuły i materiały związane z folklorem różnych środowisk zawodowych. Tematyka badawcza obejmuje zlożony folklor miasta przekazywany przez tradycję ustną, ale też w formie dl'uk!')w miejskich (ballada uliczna, powieść bmkowa, sennik itp.). Stawiając szczególny nacisk na badania w rejonach zaniedbanych i na badania wokół pytań dnia dzisiejszego: o los tradycji folklorystycznych, a folklorystyczne źródła przemian literatury, o związki między pojęciami folklom, literatury popularnej, kultury masowej - "Literatura Ludowa" pragnie równocześnie utrzymać szerokie spojrzenie na całość procesu kulturowego od średniowiecza po współczesność. Cen;1 pn,nunwraty kJ';l,jowej: P(J[J'o('zna - zł :21, 1'0(';-:I1a_. zł ·1iL Instytucje pOllstWOWl' i SPUłClCZl1l' - ,.aklatly prac.", ,zl;oły itp. mogą zarnawLać l)l·Ci1UI11l'J'at.ę wyłącznie \\' miejscowych Oddziatach i Delegoturach "Ruch", w terminie do 25 listopada na rok następny. Prenumeratorzy indywidualni mog'l opłacać prenunwra1i; w urzędach pocztowych i u listonoszy lub dokonywać wpłat na konto PKO Nr l-6-l00U20 Centrala Kolporla:i.u Prasy i Wydawnictw "Ruch", Warszawa ul. Towarowa 2B, w terminie do dnia lO miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty. Pre·· numeratę ze zleceniem wysyłki za granicę, która jest o 40% droższa, przyjmuje Biuro Kolportażu Wydawnictw Zagranicznych "Ruch" Warszawa, ul. Wronia 2:l. konto PKO Nr 1-6-100024. Egzemplarze numerów zdezaktualizowanych można zamawiać w Zarządzie Głównym PTL Wrocław, ul. Szewska :ł6, tel. 4:ł8-:ł2. �Cena zł 50.- WYDAWNICTWA POtSIHEGO TOWARZYSTW:\ w latach 1895-1971 LUD (1895-1972) Tomy I-LVI PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE (1934-1972) Tomy I - XXVII PRACE ETNOLOGICZNE Tomy I - ATLAS POLSKICH (1947-1972) IX STROJÓW LUDOWYCH (1949-1972) Zeszyty 1 - 31 część I POMORZE I WARMIA zeszytów: 3 część II WIELKOPOLSKA I KUJAWY zeszytów: 4 część III ŚLĄSK zeszytów: 5 część IV MAZOWSZE i SIERADZKIE zeszytów: 8 część V MAŁOPOLSKA zeszytów: 11 ARCHIWUM ETNOGRAFICZNE (1951-1972) Nr 1-32 BIBLIOTEKA POPULARNONAUKOWA (1958-1972) Tomy I-VI LITERATURA LUDOWA (1957-1972) Roczników 11 ŁÓDZKIE STUDIA ETNOGRAFICZNE (1959-1972) Tomy I-XV DZIEŁA WSZYSTKIE OSKARA wyszło: Reedycja - 36 tomów. Edycja - Zamówienia POLSKIE KOLBERGA WROCŁAW, 21 tomów przyjmuje: TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE ul. Szewska 36 (1961-1972) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/945c497f1631b0b19b3cec6963319042.pdf bb9eda32fe4c7c3c80f94ff58bc8863c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:142 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:122 Title A name given to the resource Kronika - różne / LUD 1955 t.42 cz.2 Description An account of the resource LUD 1955 t.42 cz.2,s.879-992 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 878 w roku 1954 wygło~zono 7 odczytów. Poza tym wykorzystuje się wszystkie inne okazje (np. zjazdy) do wygłRszania pogadanek popularyzujących zag1::dnienia mazurskie. ..' Muzeum włącza się w każdą akcję kulturalną. Klerowmctwo prowadzI również sekretariat Komitetu Redakcyjnego Radiowęzła, więc też i te~ odcinek propagandowy jest należycie wykorzystywany do popularyzacjI Muzeum a tym samym do prowadzenia akcji repolonizacyjnej. Współpracuje także z Powiatową Radą Czytelnictwa, będąc członkiem jej prez~dium, oraz z innymi instytucjami kulturalnymi działającymi na tereme Szczytna poprzez włączanie się do wszystkich akcji społec~ny.ch. ~uzeum w Szczytnie ulegnie całkowicie reorganizacji, która przewIdziana Jest po ukończeniu reorganizacji Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. Dopiero więc po tym fakcie będzie ono mogło wytyczyć sobie szersze plany działalności. Ogólnym życzeniem zwiedzających jest, w związku z ogr~mny~ spopularvzowaniem Krzyżaków S i e n k i e w i c z a, rozbudowa dZIału hlstorycznegOo,przynajmniej do tego stopnia, aby zwiedzający mógł się dokładn~ej Z8.poznać z okresem krzyżackim. Niestety realia z tego zakresu są nam medostępne. Ponieważ Muzeum w Szczytnie ma głównie zając się zbieraniem zabytków kultury ludowej i w przyszłości ma być raczej muzeum etnograficzny~, potrzebne byłyby pewne fundusze na zakup możliwych jeszcze do zdobYCIa okazów. . ., Jakkolwiek rozstrzygnięta zostanie sprawa przyszłej reorgamzacJI Muzeum w Szczytnie, jedno trzeba mieć na uwadze, mianowicie że Muzeum działając na prowincji ma szczególnie ważne zadania; dlatego też winno być tak atrakcyjne, by zachęcało do zwiedzania naj szersze masy i mogło na podstawie posiadanych eksponatów uczyć historii ziemi mazurskiej oraz kształtować nowy światopogląd. Wydaje się więc, że najlepszym rozwiązaniem byłoby stworzenie muzet:.m, które obok etnografii posiadać będzie dobrze rozwinięty dział przyrodniczy i dział historyczny. Jeżeli chodzi o etnografię, to wskutek zróżnicowania składu ludności należałoby obok zbiorów czysto mazurskich uwzględnić również zbiory kurpiowskie, szczególnie w zakresie tkactwa. Kurpie bowiem w poważnym procencie stanowią trzon ludności ziemi szczycieńskiej. 2~ V 1954 r. Franciszek Myś!iński K o R PROF. N DR STANISŁAW l K A SZCZOTKA CHŁOP, GORAL I UCZONY Zmarły tragicznie w dniu 11 VIII 1954 r. prof. dr Stanisław S z c z o t k a urodził się dnia 13 II 1912 r. jako jedenaste z rzędu dziecko w rodzinie góralskiej. Stanisław był ostatnim a jedynym dzieckiem z drugiego małżenstwa. Matka jego (z domu K l' Z a k) nazywała się z pierwszego małżeństwa K u l i ń s k a, a ponieważ we wsi rodzinnej i okolicy dużo było rodzin S z c z o t k ó w, stąd nazywano go w Milówce, do ostatnich nawet czasów, po matce S t a s i c e k K u l i ń s k i. Zmarły cenił niezmiernie swoją matkę. która skierowała go do gimnazjum w Zywcu, czemu dał wyraz we wspomnieniach. Nie miał Stanisław w gimnazjum łatwego życia. Codzienne dojazdy pociągiem do Zywca nie były jeszcze najgorsze. Dawały się natomiast we znaki ciężkie zimy, kiedy to Stasicek jechał często - jeśli nie w ojcowskich, to w pożyczonych butach. Ciężko było na przednówku, kiedy brak było nawet suchego chleba owsianego. Po ukończeniu w 1930 r. gimnazjum w Żywcu, które przeszedł głównie o własnych siłach udzielając korepetycji, stanął młody absolwent na rozdrożu. Matka chciała widzieć swego syna księdzem. Jemu zaś podobała się medycyna. Studia medyczne wymagały jednak pieniędzy,. a tych nie było Wybrał studia humanistyczne. W wyborze zaś historii zaważył, być może, ojciec posiadający doskonałą pamięć, żywą wyobraźnię i umiejętność plastycznego sposobu opowiadania, a także nie byle jakie przeżycia; niejedne wieczory wypełnił własnymi wspomnieniami wędrówek po Żywiecczyżnie i przepraw przez granicę na Słowaczyznę. Niepoślednie miejsce w nich zajmowało tak żywe w tradycji zbójnictwo, którego tyle śladów zostało dookoła - i krzyż pod Gronickiem między Szarem a Kamesznicą na miejscu stracenia zbójnika Proćpaka, i pełna tragicznych skazań góra Grojec pod Żywcem, i stercząca nad Milówką góra Zabawa, miejsce zabawy zbójników i kapliczka w Nieledwi na miejscu zabicia przez zbójników urzędnika dworskiego itd. Wśród chłopów żywa była jeszcze tradycja walk ze Szwedami w czasie "potopu". Brał w nich udział Bartek S z c z o t k a z Miłówki. W Krakowie wszedł młody student w środowisko historyków o głośnych �881 i wybitnych nazwiskach. Pierwszą jego większą pracą było studium Synody od założenia Rakowa do wygnania z kraju (1569-1662) l. Okres od ukończenia uniwersytetu (1934 r.) do objęcia stanowiska asystenta na UJ (1 IX 1937) był wypełniony własnymi badaniami historycznymi arian polskich i walką polityczną· Od 1 września 1937 r. do wybuchu wojny był S. S z c z o t k a asystentem na Uniwersytecie Jagiellońskim. Rozpoczął się okres bardzo żywej działalności pisarskiej oraz skrystalizowania się kierunków zainteresowań i badań naukowych. Na czoło wybija się przede wszystkim zainteresowanie regionem żywieckim. Obok tej głównej tematyki badań drugim, równoległym nurtem są już wtedy dzieje wsi i chłopów w Polsce. Ujawnia się to z jednej strony w tematyce publikowanych prac, z drugiej w czynnym i organizatorskim udziale S z c z o t k i w pracach Koła Towarzystwa Szkoły Ludowej im. A. Asnyka w Zywcu i w założonej przy nim Sekcji Miłośników Zywiecczyzny 2. Przy zasadniczym udziale S. S z c z o t k i powstaje tu regionalne pismo _ kwartalnik "Gronie", zamieszczające odtąd sporą część jego prac. Tematyce regionalnych badań historycznych sprzyjał znajdujący się w ówczesnym Muzeum Ziemi Zywieckiej oraz przy zarządzie miejskim stosunkowo duży zbiór archiwaliów dotyczących tego regionu. W Zywcu sięga S z c z o t k a po ciekawy rękopis z początku XVIII w., dotyczący tego miasta i całej Zywiecczyzny. Jest nim Dziejopis żywiecki napisany przez wójta miasta Zywca, Andrzeja K o m o n i e c k i e go. S. S z c z o t k a opracował go do druku i pierwszy tom wydał nakładem Sekcji Miłośników Zywiecczyzny w 1937 1'.3 Drugi tom, odbity już na czysto w Cieszynie, został przez hitlerowcóW w czasie wojny zniszczony. Oryginalny ten dziejopis-pamiętnik jest kopalnią wiadomości historycznych, etnograficznych, obyczajowych itp., dotąd jeszcze należycie nie wykorzystanych'. Po Zywocie zbójnicldm Józefa Skawickiego zwanego Skawickim " następuje drugi artykuł, już szerszy 6, i równocześnie odczyt w Sekcji Historii Gospodarczo-społecznej Towarzystwa Naukowego we Lwowie w dniu 18 J 1938 1'.7 Równocześnie wydał w "Ludzie" Materiały do dziejów zbójnictwu l S. S Z C Z O t k a, Synody arian polskich od zalożenia Rakowa do wygnania z kraju (1569-1662), "Reformacja w polsce", t. VII-VIII, Kraków 1936, s. 80 I odb. , T e n ż e, Dzieje szkoly parafialnej w Żywcu, "Sprawozdania PAU", z. XLI, s 349·-351; T e n Ż e, Z dawnych ksiqg metrykalnych parafii żywieckiej (1666-1776). "Miesięcznik Heraldyczny", t. XVI, Warszawa 1937, s. 22 1 odb. żywiecki". Wydał i wstępem poprzedził dr Stanislaw S z c z o t k a, t. I, żywiec 1937, ss. LIV + 332. • Ostatnio zabiegał prof. Szczotka o reedycję obu tomów. Jedyny egzemplarz tomu drugiego zachował się szczęśliwie u wydawcy. • S. S z c z o t k a, Żywot zbójnicki Józefa Skawickiego, zwanego Skawickim. ,.Lud", t. XXXIV, Lwów 1937, s. 157-170 i odb. • T e n ż e, O zbójnikach żywieckich na Slqsku ..Zaranie Śląskie", 1938 r., z. IV, , T e n ż e, polskie zbójnictwo góralskie w świetle legendy i prawdy historycznej, ,.sprawozdania T.ow. Nauk. we Lwowie", t. XVIII. s. 8 i odb. 'Andrzeja Komonieckiego "Dziejopis 1J) Zywiecczyźnie '. Do tego tematu wracał jeszcze niejednokrotnie. Po II wojne światowej wydał Materiały do dziejów zbójnictwa góralskiego z lat 1589-1782 B. . Już w pra.cach o zbójnictwie okazał się S z c z o t k a dobrym historyklem-reglOnallstą a po części etnografem. W rozmowach i dyskusjach zav.:sze twierdził, że nie jest etnografem, że nie ma do tego przygotowania. Moze tego żałował? Być może. Wchodził jednak w tę dziedzinę już z racji zywego naukowego i praktycznego zajęcia się własnym, tak ciekawym etno-o graficznie regionem. Bez wątpienia poważną podnietą była tu jego praca redakcyjna w bardzo ci.ekawym piśmie regionalnym, jakim by'ty "Gronie" 10. Był duszą tego pIsma. Ogłaszał tu m. in. Stacje wojskowe w Zywiecczyźnie w latach 1661-1662, Akta spraw złoczyńców miasta Zywca (1589-1782). Klucz Wegierskiej Górki w 1712 roku i wreszcie etnograficzną pracę Szopka żywieck~. S. S z c z o t k a zbierał sam pieśni lokalne, służył nimi innym piszącym do ..Groni''o po~dawał tematykę opracowail, zdobywał współpracowników, udzielał swoich materiałów i wciąż zakreślał szeroką tematykę własnych prac 11. ,,?~Onie". usiłowały być wzorowym czasopismem regionalnym. W myśl zało~e.n takiego pisma wiązały konkretną teraźniejszość z badaniem przeSZł~SCl reg,lO.r:u;.rejes,trację aktualnych przejawów regionu, a nawet powazne omOWlema ogolne cech i osiągnięć tego życia łączyły z badaniami wsi, miast, rolnictwa, górnictwa, przemysłu, życia kulturalnego i polityczn~go regionu. "Gronie" ogniskowały wówczas istotnie życie kulturalne ZyWl:cczyzny, grupowały i zapalały do pracy i twórczości współpracowników, ~plekowałY się twórczością artystyczno-literacką ludzi z tego terenu. Ciązyła wprawdzie nad kierunkiem prac redakcyjnych i działaniami kulturalno-oświatowymi typowa w okresie międzywojennym działalność inteligencka, często "ponadklasowa" i idealistyczna, ale wówczas trudno było tego uniknąć. Niewątpliwym osiągnięciem było ukazanie się szeregu przyczynków z dziedziny historii kultury. etnografii, archeologii, geografii go~ _s T e n ż e, Materiały do dziejów zbójnict.wa w Żywiecczyźnie, Lud" t. XXXV Lwow 1938. '" . • T e n ż e, Materialy do dziejów zbójnictwa góralskiego z lat 1589-1782, •. Archiwum Etnograficzne", Lublin-Łódź. s. 190. :: "Gronie" ukazywały SIę kwartalnie w latach 1938 i 1939 do wybuchu wojny. i Juz przed w.oJną przygotował Księgi sqdowe hrabstwa żywieckiego 1761-1763. ~e~~ak dotąd znajdują Się one w [·ękopisie. zamierzał bowiem wydać większy ;~lOr. będący kontynuacją Ksiqg sqdowych wiejskich, z których dwa tomy miai .Jl~wle gotowe. Przed wojną również rozpoczął badania nad dziejami rodów chlop~:~Ch w zyw~ec~zyźnie. Nie mógł opublikować pracy pt. Żywczacy na Uniwersy. Ie Jaglellonsklm w okresie od XV do XVIII w. Pracę zreferował na posiedzeniu Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa \V dniu 27 stycznia 1939 r. Praca miała się ukazać \\" ..Rocznlku Krakowskim" w jesieni 1939 r.. czemu prze·· ~zkodzBa wojna. . �spodarczej, geografii historycznej, historii gospodarczej itp., dotyczących tego regionu. Nie wszystkie znalazły się na łamach "Groni". "Gronie" objęły również tylko część publikacji dr S z c z o t k i z tego czasu. We Lwowie ogłasza on początkowe wyniki badań nad pierwszym poważniejszym powstaniem chłopów polskich pod wodzą Kostki N a p i e 1's k i e g o 12. Na łamach "Sprawozdań PAU" wygłasza odczyt z pogranicz~ historii i etnografii, pt. WQdrowni handlarze olejków lekarskich w dawne) v: Polsce la. W dwu studiach: Stosunki Śląska z żywiecczyzną od XVI w. do upadku i Z dziejów stosunków polsko-morawskich 15, poruszał autor zagadnienie wzajemnego przenikania się kulturowego dwu sąsiadujących narodów. Z ogólniejszej tematyki, jaką jest historia chłopów polskich, S. S z c z o t k a ogłosił pracę pt. Udział chłopów w walce z potopem szwedzkim 16. Po wojnie rozszerzył ją i uzupełnił nowymi materiałami 17. Praca ta stanowiła podstawę habilitacji na UJ w 1946 r. Po przebyciu obozu koncentracyjnego w 1939-1940 r. przebywał z rodziną w pow. stopnickim i walczył z okupantem w szeregach partyzanckich B. Ch. Aresztowany przez hitlerowców w czasie walk o przyczółek baranowski uratował się zręczną ucieczką· 1 stycznia 1946 r. został docent€m UJ, od 1 wrześni::. 1946 r. został powołany na Uniwersytet Poznań:;ki i objął Katedrę Historii i Socjologii Wsi jako profesor nadzwyczajny. Z początkiem 1953 r. przeniesiono go na Katedrę Historii Gospodarczej UP. Jego twórczość naukowa w tym okresie rozwija się we wszystkich kierunkach zapoczątkowanych poprzednio. Zdecydowanie przewa:Ź.ają badania nad historią chłopów i dziejami ich walki klasowej 18. Niektóre z nich zdradzają obciążenie dawną historiografią burżuazyjną, można jednak śledzić coraz bardziej konsekwentne przechodzenie na metodologiczne pozycje historiografii marksistowskiej. Przełomową pracą są Uwagi o zbiegostwie włościan w dawnej Polsce, które były wówczas, choć jeszcze nie bez błędów najlepszym w Polsce opracowaniem tego zagadnienia. Zaś praca o powst~niu Kostki N a p i e r s k i e g o jest, obok pracy M i 11e r a, najpełniejszym i najbardziej konsekwentnym ujęciem tego ruchu chłopskiego. RzeczypospoLitej "S. 14 S z c z o t k a, wozdania Tow. " T e n ż e, Bunt Nauk. we wędrowni górali Lwowie", handlarze pod dowództwem t. XVIII, olejków wozdania PAU", t. XLIV, s. 259-260. H T e n ż e, stosunki Stqska z Zywiecczyznq litej, Kostki Lwów 1938. lekarskich w Napierskiego, dawnej od XVI w. do upadku polsce, "Spra· "Spra- Rzeczypospo- Katowice 1938, ss. 78. 15 T e n ż e, Z dZiejów stosunków pOlsko-morawskich, "Gronie", t. II, S. 27--41. la T e n ż e, Udział chlopów w walce z potopem szwedzkim, Lwów 1939, ss. 162. " T e n ż e, ChIapi obrońcami niepodleglości Polski w okresie potopu, Kraków 1~46, ss. 342. tS Występują tu następujące pozycje: S. S z c z o t k a, Lament chlopski na pany i inne narzekania na niedólę poddanych polskich, Warszawa 1946, ss. 126; T e n że, Clllopi obro~cami Polski w ok"esie potop1l, Kraków 1946, ss. 342 (wznowienie pracy W toku prac badawczych prof. S z c z o t k a nie zapominał nigdy o regioni.e i zi~n:~ rodzinnej. Na czoło pod względem wartości wybijają się Studw z dZLe)ow prawa wołoskiego w Polsce" 19. Do podejmowanego już przez wielu badaczy polskich i obcych zagadnienia, jakim było osadnictwo wołos~ie Karpatach, au.tor dorzucił nowe fakty. Swemu regionowi poświęCIł tez artykuł stanOWIący przyczynek do dziejów leśnictwa w Beskidach 20 oraz wspomniane już nowe i znakomicie uzupełnione Materiały do dziejów zbójnictwa góralskiego. Tutaj też należy artykuł dotyczący hodowli w Beskidzie Zachodnim w XVIII W.21• Jak zawsze, tak i ostatnio miał prof. S z c z o t k a na swoim warsztacie naukowym równocześnie kilka prac. Swieżo opracował i oddał do druku ciekawy pamięt.nik Franciszka B i ł g o l' a j s k i e g o. Pamiętnik t.en obra .. z~je sprawy chłopskie w czasie powstania styczniowego. Inną gotową pra",,:re do druku pracą są pamiętniki chłopów uczestników powstania styczmowego. Coraz lepiej też przyswajał sobie zagadnienia historyczne Wielkopolski. Po wydrukowanym odczycie inauguracyjnym o Wielkopolanach ~ pol~kim Odrodzeniu kończył większy artykuł na temat związku powstama Wielkopolskiego z 1651 r. z powstaniem Bohdana C h m i e l n i c k i e g o. Gotowe prawie do druku są również wspomniane już ustawy wiejskie XVI-XVIII w. Wielostronność zainteresowań, nadzwyczajna żywość i pomysłowość tematyki była właśnie cechą prof. S z c z o t k i. Swoją żywością i bystrością umysłu oraz wybitną aktywnością ożywiał i wzbogacał każde zebranie. Posiadał znakomity talent organizacyjny. Jego to pomysłem było zorganizowanie w ramach wydawnictw Ludowej Spółdzielni Wydawniczej w Warszawie specjalnej biblioteczki historycznej, w której ukazało się kilkanaście b:iążek napisanych przez niego, jego uczniów i kolegów. Brał też czynny .-( da~niejsz:j,. stanowiącej obecnie pracę habilitacyjną): T e n ż e, Uwagi o zbiegostwIe .wloscwn w. dawneJ Polsce "Roczniki DZiejów SpoI. i Gasp.", t. XI, s. 119-175; T. e n z e, Prawo Jest pajęczyna, bqk się przebije, a na muchę wina, "Studia z dzieJaW kultury polskiej", Warszawa 1949, s. 12 i odb.; T e n ż e, Walka chlopów o wy'ma,· sp:awiedLiwości, "Lud", Warszawa 1950, s. 78; T e n ż e, Zwalnianie chlopów z poddanstwa W wOjewództwie krllkowskim w latach 1572-1794, "Czasopismo Prawnohistoryczne.", t. I.II, Poznań 1951, s. 243-303; T e n ż e, Powstanie chlopskie pod 100clzq Kostki. NapIerskiego, "Lud", Warszawa 1951, s. 174 (reedycją łączną trzech \~yzeJ wymlemonych artykulów jest praca pl. Z dZiejów chlopów potskich, Warszawa, 1951, s. 324); T e n ż e, Zabiegi o pozyskanie chłopów podczas rokoszu LubomlTskwgo, "Przegląd Historyczny", t. XLIII, Warszawa 1952. s. 22 i odb.· T e n ż e Zab~;zeniU chłopskie w Bi~lostocCZYinie (1861-1869), "Lud", . S. S z c z o t k a, Studia z dZieJóW prawa woloskiego Pra" no-historyczne", t. II. Poznań 1949, s. 335-418. '. ,r' T e 49--68. 11 Ż e. Materiały . ~' T e n ż e, Materiały gl aflczne", t. VII, Lublin 56-- do dzicjów leśnictwa w do hodowli owiec w XVIlI 1948·-1949, S. 405--438 i odb. Polsce U'" Warszawa w Polsce, ,. ,.,Sylwan'·., •• Prace 1~53, s. 132: "Czasopismo t XCIV i Materiały Etno- , �885 884 udzial w pracach Polskiego Towanystwa Ludoznawczego. zwłaszcza w okresie 1951-1954 r. Zmarł w chwili najlepszego rozwoju swoich sił twórczych Józef Burszta ZOFIA lVIALEWSKA Mgr Zofia z Baranowskich M a l e w s k a urodziła się w 1889 r. na Polesiu. W 1910 r. ukończyla szkołę średnią w Zytomierzu i rozpoczęłi::. studia na wydziale przyrodniczym U. J. w Krakowie. W 1914 r. napisała pracę z antropometrii i antropologii, drukowana w 1916 r. w tomie XVI "MAAE" pt. Przy~zynek do charakterystyki antropologicznejirdeszkańców pow. miechowskiego. Lata 1914-1!H8 spędziła pod Warszawą, częściowo zaś w Krakowie i południowym Tyrolu; od 1921-1928 r. uczyła przyrody w prywatnym gimnazjum w Bydgoszczy. W latach 1928-·1937 pomagała mężowi, Zygmuntowi M a·· l e w s k i e m u, w redagowaniu czasopisma naukowego "Przegląd Bydgoski" i w tym też czasie ogłaszała w prasie bydgoskiej popularne artykuły z zakresu etnografii. Od 1937-1939 r. była bibliotekarką w Miejskiej \. Bibliotece w Bydgoszczy. W 1940 r. została wywieziona do Lublina; tu pracowała jako robotnica rolna w Sławinie, a potem jako pielęgniarka w szpitalu i miejskim ośrodku zdrowia W 1946 r. rozpoczęła pracę w Muzeum Lubelskim. Losy Z. M a l e w s k i e j w ostatnim dziewięcioleciu łączyły się ściśle z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym, któremu była całym sercem oddana. Pamiętam dzień w 1946 r., w którym przybyła do biblioteki Towarzystwa zatrudniona przez ówczesnego sekretarza generalnego. Cicha i pracowita robiJa na nas wrażenia człowieka bardzo utrudzonego życiem; bo też lata wojny przeżywała w wyjątkowo ciężkich warunkach. Do Towarzystwa skierowala ją dr Giza F r e n k lowa, przebywająca w owym czasie w Lublinie. Gdy pierwsze lody minęły, a zażyłość wzrastała, Z. M a l e ws k a na wniosek prof. J. G a j k a wznowiła swoje przerwane niegdyś studia. Zapisała się, mimo swego poważnego wieku, na UMCS w Lublinie; ukończyła studia stopniem magistra w 1950 r., po czym została sto asystentką (do 1952 r.l. Był to okres jej wytężonej pracy; podziwialiśmy jei wytrwałość i entuzjazm do nauki, obok bowiem obowiązków przy katedrze, które spelniała z wielkim oddaniem, rozpoczęła prace nad gorsetem biłgorajskim oraz indeksem .,Ludu", zajmowała się również tłumaczeniem etnograficznych prac rosyjskich. Od owego pamiętnego dnia. gdy przybyła I :{!. '\ • -I milcząca i trochę nieufna do ludzi, yvoiele się w jej usposobieniu zmieniło. Przeżywała wraz z nami wszystkie radości i smutki, wypowiadała swoje nieco pesymistyczne sądy szczerze. Ten pesymizm tłumaczyliśmy wiekiem, przejściami i chorobą. Wiadomo bowiem było, że Z. M a l e w s k a nąiewała ataki anginy pectoris i zawsze zapowiadała swój nagły zgon. Nie bardzo zresztą wierzyliśmy tym przepowiedniom, mając na uwadze jej energię w pracy, wytrwałość i siłę, które,; nie wykazywali niektórzy młodsi nawet współpracownicy. Gdy w 1951 r. Zarząd PTL postanowił przenieść siedzibę Towarzystwa uo Poznania, było oczywiste. że pojedzie również i mgr M a l e w ska. Tak się szczęśliwie złożyło, że odnalazła tam od kilkudziesięciu lat nie \vidzianą kuzynkę i ciotkę; jej życie domowe napełnilo się nową treścią. W tym okresie Z. M a l e w s k a była pracownikiem naukowym PTL, koń(L.yła Indeks "Ludu" i opiekowała się archiwum naukowym Towarzystwa. Gdy w 195:~ r. PTL przeniesiono z kolei do Wrocławia, mgr M a l e w s k a przybyła tu także. Tym razem jednak z mniejszym entuzjazmem, pozo"tawiała bcwiem w Poznaniu swoją tak niedawno odkrytą rodzinę, poza t:vm do Wrocławia był:'l z góry ·uprzedzona. Jej pesymizm stale się pogłębiał, mimo że osiągnęła wielki sukces przez ukazanie się \'1 druku szeregu prac, mimo stanowiska naukowego, tym razem w Polskim Atlasie Etnograficznym, i wejścia do Zarządu PTL. Uważny obserwator mógł zauważyć stale pogłębiającą się niechęć Z. M al e w s k; e j do i.ycia i ludzi; była na przykła-:i w tym okresie osoba dość Lamożną, ale mimo to odżywiał~_ się fatalnie i skąpo, mi~ła kilkakrotnrl ()kazj,~ wyjazdów na odpoczynek i kurację, ale z zasady propozycje te odrzucała twierdząc, że i tak niedługo umrze. Najmniejsze trudnoki życiowe, jak na przykład mieszkaniowe, przyjmowała z ogromnym przejęciem i rozpaczq. W dniu 27 II 1955 r. zakończyła swoje pracowite życie. Dziś, gdy stajemy przed jej mogiłą, rozumiemy tę nazbyt cierpiącą kobietę, która wolała skrócić swoje życie, niż przyznać się do cierplen. Swoją działalnością naukową, zwłaszcza w ostatnich dziewięciu latach, dobrze zasłużyła się etnografii polskiej i Polskiemu TO\varzystwu Ludoznawczemu. Olga ·~···I ••• WYKAZ 191[i. PRAC MGR ZOFII Gajkowa MALEWSKIEJ do charakterystyki antropometrycznej ludności pow. "Materiały Antropologiczno-archeologiczne i Etnograficzne", t. XIV, Kraków 1916. 1928-1937 r. Artykuły popularnonaukowe z zakresu etnografii i recenzje oraz sprawozdania z prac etnograficznych zamieszczone w "Przeglądzie 1'. Przyczynek miechowskiego, �Bydgoskim" (kwartalnik regionalny i naukowy). Artykuły z zakresu etnografii drukowała w bydgoskiej prasie codziennej. 1947 r. Indeks rzeczowy, etnograficzny i autorów do "Ludu", t. XXXVII. 1947 r. Z inwentarzy muzealnych, .,Prace i Materiały Etnograficzne", t. VI. 1948 r. Indeks rzeczowy, etnograficzny i autorów do "Ludu", t. XXXVIIL Etnografia w ZSRR, .,Lud", t. XXXVIII. Recenzja pracy: Dr S t l' a n s k a, Zivotky a kabatky Slovenskych krajU. "Narodopisny Sbornik", czasopis odboru matice slovenskoj, R. VII, z. 3, zamieszczony w "Ludzie", t. XXXVIII, 1947. Recenzja pracy: A. L a u f e rs k i, Ludność wiejska pow. pyzdrskiego w świetle zapisek sądowych z XIV i XV w. zamieszczona w "Ludzie", t. XXXIX. 1949 r. Indeks rzeczowy, etnograficzny i autorów do "Ludu", t. XXXIX. S. A. T o k a l' i e w, Zagadnienia etnogenezy w etnografii (tłum. za zgodą autora), "Lud", t. XXXIX. S. P. T o ł s t o w, W. I. Lenin i aktualne zagadnienia etnografii (tłum. za zgodą autora), "Lud", t. XXXIX. Recenzja pracy: M. L e w i n, L R o g i ń s k i, W. C z e b o k s a l' o w, Angło.amerikanskij rasizm ("Sowietskają Etnografija"" 1949), zamieszczona w "Ludzie", t. XXXIX. Recenzja czasopisma Instytutu Etnografii im. Mikłucho-Makłaja. "Kratkije Soobszczenija", zamieszczona w "Ludzie", t. XXXIX. 1952 r. Indeks do trzydziestu dziewięciu tomów "Ludu". Pod kierunkiem i wspólnie z prof. dr J. Gajkiem. 1953 r. Recenzja i sprawozdania z "Sowietskoj Etnografii", "Ceskoslovenski·ej Etnografii", do "Ludu", t. XLI. 1954 r. Przygotowanie do druku pracy o gorsecie w stroju polskim. 1955 r. Oddane do druku w Słowniku Starożytności Słowiańskich: C/wroby i ich. etiologia 'Li Słowian. Zwyczaje pogrzebowe u Słowian, Święto um-arlych 'U Słowian. Recenzje XIV i XV t. "Sbornika Muzeja Antropołogii i Etnografii", "Sowietskoj Etnografii" 1954 r. w t. XLII "Ludu". W opracowaniu: Recenzja pracy I wan o w a, O sztuce plastycznej ludów Sybinl w nawiązaniu do materiałów z Archiwum po prof. S. Poniatowskim. SPRA WOZDANIE z udziału w Sesji Wydziału Nauk Historycznych Plenum Instytutu Historii Kultury Materialnej i Instytutu Etnografii AN ZSRR w Moskwie (2:~IV -7 V 1954r.) W okresie od 23-29 IV 1954 r. uczestniczyłem wraz z delegacją polską, tj. z prof. dr W. H e n s l e m i dyr. Z. Raj e w s k i m, w naukowych konfuencjach Sesji Wydziału Nauk Historycznych AN ZSRR w Moskwie; brałem udział w posiedzeniach komisyjnych Słowian o-ruskiej Sekcji w dniach 26 i 27 IV 1954 r. i wysłuchałem referatów etnograficznych, wygłoszonych przez: L. M. C z Yż. i k o w ą, Rosyjska wieś Wiriatino - osiedle i budownictwo; S. W. R o ż d e s t w i e n s k ą, Zycie gospod<1rcze wsi Wi· •••• riatino; W. J. K r u p i a n s k ą, RodzŻ1ta i życie rodzinne wsi Wiriatino; O. E. G a n c k ą, Kultura materialna rosyjskiej ludności w półn.-zach. częściach Rosji w XIX i początkach XX w. W dniu 26 IV 1954 r. brałem udział w posiedzeniach Komisji Bałtyckiej, gdzie wygłoszone zostały następujące referaty: L. N. T e r e n t i e w a, Badania • nad osadnictwem i budownictwem Litwinów, Łotyszów i Estończyków (nateriały ekspedycji z 1952-1953 r.); W. Żył e n a s a, Osadnictwo wiejskie w Litwie środkowej; A. K. Kra s t y n j a, Budownictwo kołchoźników rejonu gesysskiego Łotewskiej SRR; T. M. P a j we l' a, Budownictwo wiejskie w póŁn.-wsch. Estonii (materiały ekspedycji z 1952-1953 r.); K. K. S z es z e l g i s a, Badania nad naTodowq sztuką litewską (prace Kowieńskiego Instytutu Politycznego). W dniu 27 IV 1954 r. wysłuchałem na tej samej Komisji referatów: E. P. Ł a s e, Rodzina i życie rodzinne kolchoźników na Łotwie; A. J. W y s zn i a n s k a j l e, Rodzinne święta i obrzędy na wsi litewskiej. Oprócz tych referatów wprowadzających w tok prac o charakterze badań terenowych wygłoszono na Plenum Sesji pięć referatów etnograficznych, a mianowicie: L. P. P o t a p o w. Badania Instytutu Etnografii nad problemem formowania się narodów socjaHstycznych (23 IV); P. L K u s z n i e r, Rosyjski atlas historycZ'TlO-etnograjiczny; J. G a j e k, O Polskim atlasie etnograficznym (27 IV); J. Kra m a r i k, Formowanie się czeskiej narodowości na przeł.omie epoki feudalnej 'i ka.pitalistycznej; N. N. C z e b o k s a l' o w, Sp'rawozdania tyckiej z badań etnograficzno-antropologicznych Ekspedycji Bał- z 1953 r. W czasie trwania Sesji miałem możność przeprowadzenia szeregu rozmów z uczonymi radzieckimi, jak: P. L T l' e t i a k o w e m, B. A. R y b akowem, L. P. Potapowcm, P. L Kusznierem, S. P. Tołstowem, N. N. Czeboksarowem, L L Potiechinem, W. Żyłenas e m i S. P. T o kar e VI e m. Tak referaty i dyskusje, jak okolicznościowe rozmowy oraz ekspozycje wyników badań terenowych, uzupełnione etnograficznym filmem ze wsi Wiriatino, pozwoliły mi zorientować się w stanie prac i ich kierunkach, a także w poglądach etnografów i uczonych radzieckich. Bezpośrednie zetknięcie się z nauką radziecką dało mi okazję dojrzeć niedomogi etnografii polskiej, a także zrewidować poglądy na zagadnienie etnografii w Polsce, na rolę i znaczenie badań nad współczesnością oraz na prace prowadzone nad Polskim atlasem etnograficznym. Oprócz udziału w Sesji i w Komisjach uczestniczyłem wraz z całą delegacją w uroczystej akademii z okazji 300-lecia połączenia Ukrainy z Rosją. zorganizowanej przez Instytut Słowianoznawczy AN ZSRR (6 V 1954 r.), oraz w posiedzeniach Prezydium Wydziału Historycznego AN ZSRR, na których podsumowano i oceniono wyniki Sesji. a także podkreślono wagę udziału w Sesji uczonych z krajów demokracji ludowych. �889 888 U wag i na tem at o r g a n iza cj i e t n o g r a f i i w ZSRR Udział w Sesji i bezpośrednie rozmowy z uczonymi radzieckimi pozwalają mi na zarysowanie sytuacji etnografii w Związku Radzieckim, na poczynienie uwag o roli Instytutu Etnografii im. Mikłucho-Makłaja oraz na naświetlenie stosunku tej dyscypliny do archeologii. Etnografia radziecka jako nauka autonomiczna podporządkowana jest Wydziałowi Historycznemu Akademii Nauk ZSRR. W skład Wydziału wchodzą: 1. Instytut Historii; 2. Instytut Historii Kultury Materialnej, który początkowo obejmowal również i etnografię; 3. Instytut Etnograficzny; 4. Instytut Słowianoznawczy, w którego zakres wchodzą następujące dyscypliny: archeologia, etnografia, językoznawstwo. literatura, ekonomia, historia i inne; 5. Instytut Historii Sztuki; 6. Muzeum Historii Religii w Leningradzie. Instytut Historii Kultury Materialnej, według relacji dyr. prof. U d a 1c o w a, zorganizowany jest obecnie w sektory obejmujące całokształt problemów archeologicznych, a mianowicie: 1. sektor paleolitu w Leningradzie (23 pracowników); 2. ne<Jlitu i brązu (kierownicy: prof. Ok ł a d n i k o w K i s elow); 3. historii okresu wczesnego żelaza; 4. antyczny w Leningradzie (kierownik: prof. G ł o wac k L 8 pracowników); 5. słowiano-ruski 'w Leningradzie (kierownik: prof. R y b a k o w, 3 pracowników); 6. Azji środkowej, Kaukazu i Syberii w Leningradzie (kierownik: prof. G l' i a z n o w, 9 pracowników). Oprócz tego w Radzieckim Instytucie HistorH Kultury Materialnej istnieje świetnie zorganizowane archiwum, zawierające komplet rękopisów, materiałów i zapisków dotyczących wykopalisk od i820 r. do chwili obecnej. Równolegle prowadzone jest archiwum fotografii, w którego skład wchodzą wszelkie dagerotypy, fotografie związane z archeologią, a pochodzące z okresu od 1854 r. Archiwum zawiera imponującą ilość zbiorów: 103 tysiące fctografii i 13 tysięcy diapozytywów, oddających ogromną usługę zwłaszcz3 w nauczaniu i popularyzacji wiedzy. W obrębie tych sześciu sektorów, których pracownie znajdują się w Moskwie lub Leningradzie, istnieją problemowe wyspecjalizowane grupy badawcze, współpracujące z akademiami poszczególnych republik radzieckich, np. Akademią Azerbejdżańską, Kazachską i in. Instytut Historii Kultury Materialnej w ZSRR organizuje, prowadzi i kontroluje poprzez swoje s:=ktory wszelkie prace badawcze, ekspedycje wykopaliskowe (prowadzi akcję ochrony zabytków, którą kieruje prof. W o r d I C z), udziela prawa prowadzenia wykopalisk oraz prowadzi akcję wydawniczą. Materiały pochodzące z wykopalisk po wstępnym ich opracowaniu i zakonserwowaniu Instytut oddaje do odpowiednich muzeów. Obok Instytutu Historii Kultury Materialnej badania archeologiczne prowadzą również katedry uniwersyteckie w porozumieniu z Instytutem. I n s ty t u t E t n og l' a rii i m. M i k ł u c h o - M a kła j a AN ZSRR Instytut Etnografii powstał w 1947 r. na bazie dużych zbiorów etnograficznych i antropologicznych, których początek sięga czasów Piotra Wielkiego. Zbiory rzeczowe i archiwalne stanowiły poważną podstawę rozwoju Instytutu, po wyodrębnieniu się etnografii z Instytutu Historii Kultury Materialnej i Instytutu Geografii. Wielkość Związku Radzieckiego, jego przodująca rola w polityce światowej, postawiła przed Instytutem Etnografii ogromne zadania, a mianowicie objęcia swymi pracami problematyki etnograficznej całego świata. Narzuciło to z kolei schemat organizacyjny. W pionie organizacyjnym Instytut Etnografii posiada siedem sektorów, których podzjał opiera się na zasadzie terytorialnej (etnograficznej), oraz cztery sektory, których zakres działania określają badane problemy. W każdym prawie sektorze pracują grupy specjalistyczne o określonym kierunku badań. A. Seklory o tematyce ograniczonej j)1'zestrzennie (etnograficznej) 1. Sektor słowiano-ruski (kierownik: prof. P. I. K u s z n i e r). W sektorze tym przeważały do 1948 r. badania typu inwentaryzacyjnego, kładące głÓ"wny akcent na faktografię; główny wysiłek skierowany był na wyławianie form przeżytkowych w kulturze ludowej. Budziło to zrozumiałą krytykę wśród wielu etnografów i historyków radzieckich, a badacze terenowi tego typu otrzymali nazwę wieszczewików. Krytyka tych prac, a zwłaszcza ich jednostronności i braku związku z praktyką, doprowadziła do zapoczątkowani!l badań nad współczesnością, nad kulturą i warunkami bytu ludów i narodów Związku Radzieckiego w okresie socjalizmu. Nie zaniechano jednak badań nad formami przeżytkowymi, lecz wyznaczono im właściwe miejsce i ustawiono w sposób historyczny całą problematykę etnograficzną. Radzieckie badania nad współczesnością oparto na jednolitych zasadach metodologicznych, o jednolity plan badań i rodzaj kwestionariusza. W rezultacie tych wysiłków powstają monograficzne opisy kult.ury i warunków bytu na wsi, w kołchozach, fabrykach. Przykładem tego rodzaju prac były cztery referaty v.'Ygłoszone na Sesji Instytutu Etnografii - \Nynik badań we wsi Wiriatino, ilustrowane świetnie wykonanym filmem. Badania oparte o jednolity plan dotyczą głównie trzech proble- �'890 891 mów: a) współczesnego bytu i kultury chłopów; b) rodziny i bytu rodziny; c) problemu kształtowania się narodów socjalistycznych. W pierwszym i trzecim wypadku kładzie się nacisk na wyniki procesu socjalizacji, unowocześnienia (mechanizacji gospodarki), co znajduje swoje odbicie w świadomości czlowieka. Drugim ważnym kierunkiem pracy badawczej słowiano-ruskiego sektora są problemy e t n o g e n e t y c z n e, do nich też należą prace nad Rosyjskim atlasem historyczno-etnograficznym. 2. Sektor niesłowiańskich narodów Europy (kierownik: prof. C z e b o ks n l' o w) obejmuje na razie swymi badaniami: a) obszary przybałtyckie; b) obszary Powołża (np. monografia Komi). Rozpoczęto również badania nad Francją, Niemcami, Bułgarią, Litwą i innymi narodami. Badania te mają w rezultacie doprowadzić do powstania szeregu monografii etnograficznych dotyczących narodów Europy. 3. Sektor Kaukazu (kierownik: O. K o s wen). Zadaniem jego jest opracowanie etnograficznych monografii narodów Kaukazu, a więc pograniczs europejsko-azjatyckiego. Główny wysiłek został tu skierowany na Dagestan; chodzi o uchwycenie procesu powstawania narodów na tym językowo zagmatwanym obszarze. 4. Sektor Syberii (kierownik L. P. P o t a p o w). Sektor Syberii przygotowuje w ramach olbrzymiego wydawnictwa "Narody Mira" szereg monografii ludów i narodów syberyjskich; główną ich osnowę stanowią zagadnienia kultury i bytu poszczególnych narodów. 5. Sektor Azji środkowej (kierownik: Ż d a n k o). Sektor ten przygotowuje również w serii "Narody Mira" monografie o kulturze i bycie narodu tadżyckiego i narodu kirgiskiego. Oprócz tego prowadzi się tu prace nad monografią rzeczową np. Garncarstwo 10 Azji środkowej. W obrębie tego sektora istnieje jako wydzielona grupa Ekspedycja Chorezmijska, pracująca pod kierunkiem T o ł s t o w a, dyr. Instytutu Etnografii. Te w gruncie rzeczy archeologiczne prace stanowią wyjątek na terenie Instytutu Etnografii ze względu na zasługi i naukowe znaczenie kierownika, który jest archeologiem. 6. Sektor Azji "zarubieżnej". Badania prowadzone w ramach jego obejmują Azję wschodnią, Indie i Azję Przednią. Głównym zadaniem jest tu również przygotowanie odpowiednich monografii do serii "Narody Mira". 7. Sektor Afryki (kierownik: O l d e l' o g g e). Sektor ten ukończył monografię Afryki, w której znajdzie się również praca P o t i e c h i n a O Afryce śl'odkowej umieszczona w serii "Narody Mira". Równocześnie prowadzone są intensywne prace badawcze nad problemem proc.esów etnogenetycznych w Sudanie oraz nad narodami burżuazyjnymi w Afryce południowej. 8. Sektor Australii, Oceanii i Ameryki jest w toku przygotowywania etnograficznych monografii tych obszarów, przy czym zaznaczyć należy, że będą poświęcone one wyłącznie ludom autochtonicznym. ginącym pod ---- jarzmem imperialistycznej kolonizacji. będzie wyniki prac tego sektora. B. Sektory •I I l i I i I I I i i \ • I l I '" \ •• \ 1 ~ wyodrębnione Tom II serii .,Narody Mira" zawiera<: nu wsadzie zakresu probternatyki rzeczowej 9. Sektor demografii etnicznej. statystyki i kartografii jest ściśle związany z pracami nad Rosyjskim atlasem historyczno-etnograficznym. Pracami kieruje tu dr T e l' l e c k i. Zakres działalności tej sekcji ilustruje d:.; pewnego stopnia praca K u s z n i e l' a, Etniczne terytoria i etniczne granice ("Trudy Instytuta Etnografiji", 1:.XV). Sektor ten, wydzielony na zasadzie problematyki rzeczowej, współpracuje ściśle z sektorami wydzielonymi w oparciu o kryteria etnograficzne. 10. Sektor antropologiczny Instytutu Etnografii (kierownik: L e w i n). Sektor antropologiczny zajmuJe się problematyką związaną z antropologia etniczną, pracuje w oparciu o zbiory Muzeum Antropologiczno-etnograficz~ nego w Leningradzie. W obrębie jego istnieje Pracownia Rekonstrukcji Antropologicznej pod kierownictwem prof. G i e l' a s i m o w a w Moskwie. Pracownia interesuje się głównie rekonstruowaniem części miękkich na kostnym materiale kopalnym. Sektor antropologiczny współpracuje z innymi sekt0rami terytorialnymi w zakresie badań nad procesami etnogenetycznymi przez ustalenie populacji; prace jego rzucają również światło na warunki bytowe badanych ludów i narodów. Współpracuje on również z Instytutem Historii Kultury Materialnej w określaniu archeologicznego materiału kostnego. Oprócz tego przy Uniwersytecie Łomonosowa w Moskwie na Wydziale Biologicznym istnieje Instytut Antropologiczny zajmujący się głównie problemami antropo~enezy. systematyką i antropologią ogólną. 11. Sektor Muzeum Etnograficzno-antropologicznego, którego początek sięga czasów Piotra Wielkiego, a które stanowiło materiałową bazę do powstania i rozwoju Instytutu Etnografii, sprawuje obecnie kierownictwo nad Muzeum Kultur Ludowych i Narodów Świata w Leningradzie. Ekspozycja Muzeum opiera się na zasadzie etnicznej, ilustruje ona kulturę i byt poszczególnych ludów; tylko nieliczne fragmenty pokazują rozwój narzędzi, rz€miosł, budownictwa, obróbki surowców w różnych strefach kulturowych. Najciekawsze i naj bogatsze zbiory pochodzą z Alaski i Chin. W obrębie sektorów, które jak poprzednio wspomniano, stanowią pion organizacji Instytutu Etnografii, dadzą się wyróżnić niejako w układzie poziomym specjalistyczne, problemowe grupy badawcze: a) ekipy terenowe i badawcze badające kulturę i warunki bytu ludów i narodów Związku Radzieckiego w okresie socjalizmu (badanie współczesności) ; b) grupy badawcze nad ludżmi i narodami żyjącymi w warunkach kolonialnych; c) grupy badawcze obejmujące swoją działalnością problematykę społeczeństw pierwotnych, dawnych i opóźnionych w rozwoju. Głównym tematem są zagadnienia związane z koniecznością rewizji periodyzacji M o r- _ �893 892 g a n a i E n g e l s a oraz zagadnienia e t n o g e n e z y. Już obecnie zarysowują się podstawy nowych prac nad periodyzacją, a mianowicie: 1. Badania nad strukturą rodziny i formami pokrewieństw'a, 2. Badania nad kształtowaniem się własności, ::::.Badania nad stosunkiem wzajemnym bazy i nadbudowy. Zakres więc i forma działania Instytutu Etnografii poprzez sektory i grupy specjalistyczne obejmuje: 1. Organizowanie kilkuletnich ekspedycji badawczo-terenowych celem uchwycenia istniejących współcześnie i tworzących się warunków bytu rarodów i plemion Związku Radzieckiego, celem zebrania materiałów rzul:ających światło na dawne warunki bytu. tak dla celów Atlasu, jak też dla uchwycenia procesów historycznych. 2. Planowanie, organizowanie, kontrola i krytyka prac badawczo-naukowych, wśród których wysuwają się na czoło: seria "Narody Mira" (w przyp;otowaniu - Australia, Oceania, Ameryka, Syberia; w druku - Afryka), prace nad atlasami etnograficznymi (gotowy Atlas Syberii, rozpoczęto prace nad Rosyjskim atlasem historyczno-etnograficznym i środkowo-azjatyckim) oraz monografie na temat współczesnego chłopa radzieckiego w kołchozach (np. kołchozy uzbeckie, tadżyckie, a także rosyjskie, białoruskie itp.). 3. Redagowanie wydawnictw ciągłych, jak: "Sowietskaja Etnografija czasopismo Instytutu Etnografii (kwartalnik); "Trudy Instituta Etnografiji" _ zawierają rozprawy, opracowania (tomów XXI); "Sbornik Muzeja Antropołogiji i Etnografiji" - wydawnictwo materiałowe (tomów XV); Kratkije Soobszczenija"; wydawnictwa atlasowe; "Trudy Chorezmijskoj Ekspedicji"; oraz wydawnictwa zamknięte, jak L. P. P a t a p o w a, Oczerki po Istorii Altajcow (Moskwa-Leningrad 1953). Nakreślona działalność Instytutu Etnografii im. Mikłucho-Makłaja nie wyczerpuje całości przejawów rozwoju etnografii w Związku Radzieckim, gdyż pewne prace etnograficzne są wykonywane i publikowane przez innt: instytucje i komórki organizacyjne, do których należy: Instytut Słowianoz:laWl:zy (dyr. T I' e t i a k o w), Instytut Historii Sztuki, Instytut Historii i Literatury, a dalej: Państwowe Muzeum Historyczne w Moskwie (wydawnictwo: "Trudy Gosudarstwiennogo Muzeja", tomów XX). Oprócz tego w poszczególnych akademiach nauk republik radzieckich, przy różnych instytutach, przeważnie historycznych, i muzeach istnieją etnograficzne komórki badawcze, które w oparciu i przy pomocy Instytutu Etnografii AN ZSRR prowadzą badania terenowe, opracowują określone tematy i publikują je w lokalnych czasopismach naukowych. Dla przykładu, jak zorganizowana jest etnografia w poszczególnych republikach, podaję Republikę Litewską. gdzie w Instytucie Historii Prawa LAN istnieje Oddzial Archeologii i Etnografii pod kierownictwem doc. K a l i k a n s k a s a \Ii Kownie: w Wilnie skupiają się prace wokól Katedry Archeologii i Etno- i • t I .-1 grafii pod kierowni<:twem prof. Gałałnia D u n d a l e n i a, a także w Muzeum Historii i Etnografii (kierownik: Wincenty Z y ł e n a s). W Tadżyckiej AN istnieje Instytut Historii, Archeologii i Etnografii; przeważają tu jednak wybitnie poszukiwania archeologiczne, o czym świadczy wystawa Instytutu podczas Sesji. Na koniec pragnę dodać kilka uwag dotyczących organizacji etnografii w ZSRR, a mianowicie sprawy ustawienia poszczególnych działów etnografii. W zasadzie w zakres badań Instytutu Etnografii wchodzą wszystkie działy kultury, ale ze względów praktycznych, zwłaszcza kadrowych, prace idą w następujących kierunkach: Literaturą ludową, f o l k lor e m zajmuje się również Instytut Historii Literatury, a sztuką ludową Instytut Historii Sztuki. Instytuty te zajmują sitl zbieraniem materiałów w terenie i ich opracowywaniem, ale w zakresach sobie właściwych. Całokształt pracy odbywa się w stałym porozumieniu z Instytutem Etnografii. Wprawdzie w początkach istnienia Instytutu Etnografii stworzony został sektor folkloru pod kierownictwem B o g a t y I' o w a, ale względy praktyczne spowodowały przesunięcie tej problematyki do Instytutu Historii Literatury, do sektora Literatury Powszechnej. W sektorze słowian o-ruskim Instytutu Etnografii literatura i sztuka ludowa są przedmiotem badań terenowych i opracowań (np. H. S. M as ł o w a, Nm'odnyj Ornament WieTchnowolżanskich KaTiel, "Trudy Instituta Etnografiji", t. XI), Slowianskij Folklor, "Trudy Instituta Etnografiji", t. XIII, Russkoje narodno-poeticzeskoje tworczestwo, "Trudy Instituta Etnografiji", t. XX). Literatura i sztuka ludowa stanowi w Instytucie Etnografii część całokształtu badań etnograficznych w perspektywie badań dziejów cech specyficznych poszczególnych ludów i narodów. Natomiast w innych niesłowiańskich sektorach Instytutu literatura i sztuka ludowa są opracowywane pod względem językowym i literackim przez specjalistów literatury porównawczej i historyków sztuki, Instytut bowiem nie dysponuje kadrami dostatecznie wyszkolonymi, aby tematyka ta mogła być w tym okresie brana pod uwagę przy planowaniu prac naukowych. Osobną placówkę etnograficzną stanowi Państwowe Muzeum Narodów ZSRR w Leningradzie, które powstało przez wydzielenie w 1901 r. materiałów etnograficznych narodów i ludów wchodzących w obręb imperium rosyjskiego z ogólnego zbioru. Muzeum zostało urul:l1omione po rewoluc.il w 1923 r., a obecnie kończy się prace nad inwentarzem i przygotowuje się etnograficzne wydawnictwo źródlowe. Dawne zbiory zostały wzbogacone wytworami współczes.nej twórczości ludowej narodów Związku Radzieckiego. Muzeum to zasluguje na uwagę i z tego względu, że znajdują się tam eksponaty polskie. zwlaszcz8 ciekawy jest dzial polskich ubiorów ludowych. Józef Gajek �895 894 P.!. ROSYJSKI ATLAS Kusznier HISTORYCZNO-ETNOGRAFICZNY * 1. Swoistość rosyjskiej kultury ludowej i życia rosyjskiego ludu jest odbiciem wielowiekowej historii rosyjskiego narodu i odrębności jego psychiki. Rosyjska nauka etnograficzna nagromadziła wielostronne materiały, charakteryzujące poszczególne działy życia ludu, materialnej i duchowej jego kultury w przedrewolucyjnych czasach, lecz większość tego materiału nie jest całkowicie usystematyzowana, a w jeszcze mniejszym stopniu zbadana. Badacze zajmowali się zagadnieniami poszczególnych etnograficznych lub terytorialnych grup rosyjskiego narodu, i pomimo że badania sięgały dość często w głąb przeróżnych przejawów życia ludu, nie osiągnięto ogólnego obrazu rosyjskiego życia ludowego ani twórczości ludowej, ponieważ badania ograniczały się do określonych geograficznych okręgów. Pomimo stuletniego istnienia rosyjskiej etnografii nie ma dotychczas pracy uogólniającej dorobek rosyjskiej etnografii z wyjątkiem wydanej w języku niemieckim pracy D. K. Z e l e n i n a, przestarzałej pod względem metodycznym i materiałowym. 2. Przed przystąpieniem do takiej uogólniającej pracy należy usystematyzować, przeanalizować naukowo materiał etnograficzny zebrany przez badaczy, wykryć istniejące w nim luki, wybrać to, co jest istotnie potrzebne do właściwego zrozumienia ludowego życia i na podstawie tego wszystkiego i dodatkowych badań przygotować naukowe pomoce (podręczniki), które by umożliwiły' wykorzystanie całego nagromadzonego w ciągu stu lat materiału, stworzenie bazy dla dalszych analitycznych i uogólniających prac. Taką naukową pomocą jest Atlas historyczno-etnograJiczny i Atlas statystycznodemograficzny. Zwykłe atlasy historyczno-etnograficzne lub wyłącznie etnograficzne wykazują rozpowszechnienie tych lub innych etnograficznych zjawisk; w większości wypadków wszystkie wydane do dnia dzisiejszego atlasy ujmują zagadnienia statycznie i dlatego nie są historyczne. Nie badają one rozwoju zjawisk, nie odsłaniają przebiegu procesu i dlatego nie pomagają w ustalaniu określonych praw powodujących przemiany formy i treści badanych zjawisk. Nasz cel naukowy wymaga innego atlasu, atlasu dynamicznego, ukazującego rozwój zjawiska. Cel taki można osiągnąć tylko przez studiowanie stopniowo następujących po sobie okresów historycznych, dążąc do wyjaśnienia charakterystycznych dla naszego okresu form zjawisk, które w innych okresach historycznych stałyby się anachronizmem lub przeżytkiem. 3. Zasadniczą bazą (podstawą) Rosyjskiego atlasu etnograficznego tego • Tezy referatów wygłoszonych na Sesji Nauk Historycznych Plenum Instytut~ HKH, poświęconych zagadnieniom archeologicznych i etnograficznych poszuklwall z 1953 ~., Moskwa 1954, AN ZSRR. Dział Nauk Historii lHKM i Instytutu Etnografl1 im. ;\1ikłucho-Makłaja, str. 13-16. Tezy t1umaczyla Zofia MalelL'ska. typu stanowi masowy etnograficzny materiał pochodzący z trzech okresów: połowy XIX w., końca XIX w. (zaczynając od osiemdziesiątych lat) oraz z pierwszych dwu dziesięcioleci XX w. Materiały te, dostatecznie pełne, łatwo schronologizować; obejmują one wszystkie niemal strony materialnej i duchowej kultury rosyjskiego chłopa, a częściowo tylko rosyjskiej klasy robotniczej w okresie największego rozwoju kapitalizmu .w Rosji. Cofając sle wstecz i badając w miarę potrzeby dalszą przeszłość historyczną badacz może poznać formy ludowej twórczości i ludowego życia w ciągu stulecia, ponieważ pewne formy materialnej i duchowej kultury sięgają w bardziej jeszcze odległe czasy; zbadanie genezy tych zjawisk stać się może wielką pomocą dla tych uczonych, którzy zajmują się zagadnieniem ukształtowania się wielkorosyjskiej narodowości i konsolidacji rosyjskiego burżuazyjnego narodu. 4. Rosyjski historyczno-etnograficzny atlas da badaczom cenne wskazówki do dalszych poszukiwali tylko w tym wypadku, jeśli wykryje zasadnicze zjawiska ludowej kultury oraz podziały związane naj ściślej z bytem ludu, mogące w najv,ryższym stDpniu wyjaśnić narodową specyfikę życia ludu. Do takich działów z dziedziny kultury materialnej należą: typy rolniczych narzędzi i budynków gospodarskich, odzieży ludowej, domowych statków, pożywienia, środków komunikacji, przemysł domowy itd., zaś z dziedziny kultury duchowej - życie domowe, zwyczaje i obrzędy związane z różnymi formami pracy i ludowymi uroczystościami oraz sztuka ludowa. Nie wszystkie działy są łatwe do opracowania w atlasie, ponieważ pewne zjawiska są trudne do skartografowania; pomimo to atlas powinno się opracować w ten sposób, aby był on wyraźnym odbiciem i tych zjawisk. Obok przeróżnych map i typologicznych tablic atlas powinien zawierać bogaty materiał ilustracyjny i szereg krótkich artykułów badawczych, omawiających materialne warunki życia ludu rosyjskiego. 5. Zasadniczymi źródłami do ułożenia Rosyjskiego historyczno-etnograficznego atlasu są zabytki kultury ludowej, znajdujące się w muzeach etnograficznych i krajoznawczych i w zbiorach sztuki lub istniejące jeszcze do dziś u mieszkańców poszczególnych okręgów Rosji. Zbieranie wiadomości o tych istniejących jeszcze zabytkach powinno być robione przez specjalne ekspedycje etnograficzne. W 1953 r. ekspedycje tego rodzaju przeprowadziły badania terenowe w okręgach: smoleńskim, wielkołuckim, pskowskim RSFRR, w okręgu witebskim BSRR i w daugowpilskim okręgu Łotewskiej SRR. Ekspedycje powinny kierować się w okolice najmniej znane, o których r.iewiele mówi nam bibliografia i zbiory muzealne. Są to tzw. białe plamy na mapie. Istnieje zamiar zbadania kirowskiego, mołotowskiego, świerdiowskiego, ripeckiego, kurskiego, rostowskiego, stawropolskiego, stalingradzkiego i saratowskiego okręgu RSFRR. Obok rzeczowych zabytków przy układaniu atlasu powinny być wykorzystane takie źródła, jak literatura etnograficzna, poszczególne sporadyczne �897 896 wiadomości umieszczane Wiedomostiach", Pamiatnych Kniżkach, Spiskach nasielonnych miest Rossijskoj Imperii itd. Najbogatszy jednak materiał znajduje się w archiwach ekonomiczneg<l Towarzystwa, w prywatnym archiwum T e n i s z e w a i prywatnych archiwach poszczególnych etnografów, którzy badają rosyjską ludność w państwie radzieckim. Niewielki materiał dają również istniejące etnograficzne mapy. Na podstawie wszystkich wymienionych źródeł należy wykonać mapy zasięgów po')zczególnych typów badanych zjawisk i tablice typologiczne. Próba u.ożenia historyczno-etnograficznego altasu Sybiru dała cenne wskazówki metodologiczne, jak również i metodyczne co do opracowania atlasu. Równie cenne są próby stworzenia Rosyjskiego atlasu dialektologicznego. Chociaż specyfika Rosyjskiego historyczno-etnograficznego atlasu n,eco różni się od wymienionych atlasów, próbę tę należy jednak uwzględnić. Obecnie udostępnienie etnograficznego materiału atlasowego pozwala ustalić, że jako rezultaty wstępnych prac otrzyma się mniej więcej równomierne wiadomości pochodzące z 40 gubernii Rosji europejskiej, zamIeszkałych przez większość ludności rosyjskiej. Zebrane wiadomości dotyczące terytorium Syberii, Dalekiego Wschodu i Azji środkowej są w chwili obecnej bardzo skąpe i nie mogą być podstawą wykonania map; dlatego, nie hamując przygotowawczych prac do wydania atlasu, należy skierować specjalne ekspedycje do wymienionych okręgów w celu zebrania tam materiału potrzebnego do następnych zeszytów atlasu. O ile w Rosji europejskiej istnieje możność wykorzystania materiałów powiatowych, za mikroregion dla map Atlasu. należy uważać powiat jako jednostkę administracyjną dla drugiej połowy XIX w. 6. Prace przy wykonaniu atlasu są niezwykle intensywne;' np. przygotowanie map odnoszących się do ludowych mieszkań (siedzib) wymaga posługiwania się 5000 kartek z wiadomościami pochodzącymi z powiatu, a czasami z bardziej jeszcze szczegółowymi danymi o zasięgu różnych typów siedzib; kartografowanie typów strojów ludowych wymaga nie mniej niż 12000 kartek itd. Przed 1 I 1954 r. zdołano zebrać nieco więcej niż połowę wiadomości o obu tych zagadnieniach. Ponieważ środki do opracowania atlasu są ograniczone (ludzie i pieniądze) prace wykonuje się na poszczególnych odcinkach, przygotowując do druku oddzielne rozdziały Atlasu. Niewielki zespół naukowy, pracujący nad przygotowaniem atlasu w Instytucie im. Mikłucho-Makłaja AN ZSRR w Moskwie, rozpoczął pracę w 1951 r. i zdążył w tym czasie przygotować następujące rozdziały Atlas1/: 1. Wstęp; 2. Rolnicza technika rosyjskich chłopów w XIX i na początku XX w.: 3. Rosyjskie mieszkanie ludowe: 4. Rosyjska ludowa odzież. Opracowuje się program dalszych rozdziałów.' lJczestnicy ekspedycji 'IN 1954 r. będą zbierać materiały według posze:'zonego programu (włącza się w "Gubernskich zbieranie wiadomości o domowych statkach, pożywieniu, środkach lokomocji, przemyśle domowym i sezonowym). 7. Wykonanie Rosyjskiego atlasu historyczno-etnograficznego interesuje nie tylko etnografów, lecz również historyków, archeologów, językoznawców, historyków sztuki ludowej, budownictwa itp. Na posiedzeniu Rady Naukowej Instytutu Etnografii byli obecni przedstawiciele wszystkich wymienionych dyscyplin naukowych. Zadecydowano rozszerzyć program najbliższych zeszytów Atlasu i dokooptować do Kolegium redakcyjnego Atlasu przedstawicieli tych instytucji, które będą go opracowywać. W chwili obecnej zgłosiły swój udział: Państwowe Muzeum Historyczne w Moskwie, Państwowe Muzeum Etnograficzne Narodów ZSRR w Leningradzie, Instytut Języków AN ZSRR oraz Instytut Rolniczych Budowli Akademii Architektury ZSRR. Można uważać, że zgłoszą się do pracy również inne interesujące się Atlasem instytucje. BADANIA NAD KSZTAŁTOWANIEM SIĘ SOCJALISTYCZNYCH NARODOW prowadzone przez Instytut Etnograficzny' L. P. Potapow 1. Proces kształtowania się socjalistycznych narodów jest najbardziej aktualnym, choć naj słabiej zbadanym zagadnieniem w radzieckiej nauce historycznej, zagadnieniem wiążącym się ściśle ze współczesnością. Mimo ogólnie uznanej. marksistowskiej teorii narodowości nie posiadamy konkretnych prac na ten temat. Szereg dziennikarskich artykułów naświetla tylko ogólne warunki i przesłanki kształtowania się socjalistycznych narodów w wielonarodowościowym państwie radzieckim. Przyczynia się do tego przede wszystkim skomplikowany i trudny problem, który należy badać na drodze współpracy przedstawicieli pokrewnych dyscyplin naukowych, jak etnografów, historyków, ekonomistów i lingwistów. 2. Badanie kształtowania się socjalistycznych narodów, podobnie jak i zagadnienie poznania przebiegu konsolidacji narodowej są włączone do programu pracy Instytutu Etnografii i są opracowywane na podstawie materiału pochodzącego z różnych okręgów ZSRR. W planie prac szczególną uwagę poświęca się tym okręgom, w których konsolidacja narodów przebiega w specjalnie skomplikowanych warunkach; do tego rodzaju okręgów należą Sybir i Dagestan, gdzie Instytut Etnografii przeprowadza badania od dłuższego już czasu. Niniejszy referat jest próbą naświetlenia pracy Instytutu nad kt!lturą nierosyjskiej ludności Sybiru, zaś celem referatu jest • Tezy referatów wygłoszonych na Sesji Nauk Historycznych i Plenum Instytuto.l HKM., poświęconych zagadnieniom ar...,heologicznych i etnograficznych poszukiwań w 1953 r.o Moskwa 1954. AN ZSRR. Dział Nauk Historii Instytutu HKM. i Instytutu Etnografii im. l\1ikłucho-Maklaja. s. 7-9. Tezy tłumaczyła Zofia Malewska. $7 "Lud''. t. XLII �898 zwrócenie uwagi na konieczność zbadania przebiegu kształtowania kretnych socjalistycznych narodów, jak i przebiegu konsolidacji 8!19 się konposzcze- w~korzystują ~ uogólniają wyniki badań osiągnięte przez ekonomistów I ]ę~yko~nawcow: ~ecz ta.kźe sami bezpośrednio badają ważniejsze elementy etmc~n~] łączno~cl. Etn~czne składniki kształtującej się narodowości, zagadmeme rozmleszczema ludności, wspólność terytorium ,. .. . ' s pecy f'Iczne ł wasclwosCI. narodowe] kultury stanowią przedmiot badań etnografii. . 8. B~d~]ąc konkretny przebieg kształtowania się zasadniczych elementow soc]al1st'ycznego narodu oraz jego oblicza duchowego i socjalno-politycznego nalezy skonc:ntrować uwagę na właściwościach, które wyróżniają ten .pr~es od procesow etnicznego rozwoju, przebiegających w warunkach kapltal1stycznego ustroju. gólnych grup ludności ZSRR. 3. Zasadniczą drogą kształtowania się socjalistycznych narodów ZSRR jest przekształcanie się w duchu socjalizmu dawnych narodowości burżuazyjnych. Kształtowanie się sucjalistycznych narodów przebiega również wśród takich grup ludności, które nie zdążyły ukształtować się przed Rewolucją w narody. Przykład tego widzimy na Sybirze zamieszkanym przez różnorodną ludność nierosyjską. Jednocześnie z tym odbywa się na Sybirze proces powstawania nowych narodowości i dalszy rozwój narodowości powstałych w okresie przedrewolucyjnym. Konkretne poznanie całego tego obrazu stawia badacza wobec trudnych zadań i zagadnień wymagających Józef oceny. 4. Do chwili Wielkiej Rewolucji Październikowej nierosyjskie narody Sybiru stały na różnym poziomie rozwoju ekonomiczno-społecznego, zaczynając od upadającego ustroju gminy pierwotnej, kończąc na powstającym dopiero ustroju kapitalistycznym. Na olbrzymich obszarach Sybiru istniały grupy rodowo-plemienne i niewielkie narody mówiące różnymi językami. Ekonomiczny i kulturowy ich rozwój odbywał się powoli; równolegle z nim odbywał się proces konsolidacji jednych oraz asymilacji i podziału innych Referat miczny i kulturalny. 7. Kierownicza rola w zbadaniu konkretnego procesu kształtowania się lego lub innego narodu należy do etnografów i historyków, którzy nie tylko wygłoszony ATLASU na Sesji Wydziału ETNOGRAFICZNEGO Nauk Historycznych AN ZSRR 27 IV 1954 r.* narodowości. 5. Radziecki ustrój państwowy stworzył nową erę w dziejach plemion i narodowości Sybiru. W wyniku poczynań radzieckiego rządu i Partii Komunistycznej powstaje wśród zacofanych plemion i narodowości Sybiru socjalistyczne budownictwo, które przy pomocy rosyjskiego narodu wciąga te opóźnione w rozwoju plemiona do ogólnego nurtu wyższej socjalistycznej kultury. Większość nierosyjskiej ludności Sybiru w tych warunkach otrzymała róźnorodne formy radzieckiego ustroju od narodowościowego regionu do autonomicznej republiki, co przyśpieszyło konsolidację narodową. Wynikiem tego jest powstanie dwu wielkich narodów Syberii, Buriatów i Jakutów, które posiadają wielki przemysł, klasę robotniczą i narodową kulturę o wysokim poziomie. 6. Obok ukształtowanych już socjalistycznych narodów Sybiru istnieją niewielkie narodowości złożone z kilku lub kilkuset tysięcy osób (Chantowie, Mansi, Neńcy, Chokasi, Ałtajczycy oraz niewielkie etnograficzne grupy liczące od paręset do tysiąca osób (Orokowie, Ketowie, Enowie, Tofalarowie). Ci ostatni w okresie przedrewolucyjnym istnieli jako niewielkie rodowo-plemienne grupy, nie posiadające już ustroju i podziału rodowego. Wszystkie te grupy narodowościowe zachowały swój język. Pod wpływem socjalistycznej przebudowy życia znacznie podniósł się ich poziom ekono- Gajek UWAGI DO POLSKIEGO .~otrzebę opra~owania atlasu etnograficznego podnoszono w nauce polskieJ na . przełomie.. XIX i XX w. (A. Z akr z e w s kiJ' . . . K a r ł o w I. C z, A. ~ a 11 n a, a pozme] K. N i t s c h, J. C z e k a n o w s k i i J. S. B Y s t roń). WPler~ p~jawiłY się ~artogra~y statystyczno-etnograficzne, ujmujące mniej lub W1ę:~]. bezstronme rozmieszczenie ludności polskiej, natomiast kartog:~my sClsle etnograficzne, przedstawiające przestrzenne rozmieszczenie roznych faktó.w kult,urowych, opracował pierwszy K. M o s z y ń s k i w Kulturze ludoweJ Slowtan oraz w Atlasie kultury ludowej w Polsce Kraków 1934 (z.. 1-3). Nie.co później ukazało się kilkanaście skartowań'; pracach J. F a l k o w skI e g o J KI' m ~ s zews k".leJ, R. Reinfussa A. Bachmana, C. Ehrenkreuzowej i in. l. ' Kart~gramy obejmowały tematycznie kulturę materialną, zwłaszcza narzędZIa pracy (skartowania K. M o s z y ń s k i e g o A'. F l' s c h e r a, L P" ' '. o.p l e l a, J. KIl m a s z e w s k i e j). Nie brakło też skartowań z innych dZledzm kultury, np. duchowej, chociażby w wymienionym Atl.asie kultury ludowej w Polsce (z. 1-3) lub w pracach C. E h r e n k r e u o A B z we J,. . a c h m a n a, T. S e w e r y n a i in. Wspólną ich cechą był brak per:~:kty,:,,~ czasowej, t~m samym więc posiadały one charakter statyczny, . udmaJąCY odczytame procesu historycznego. Drugą wadą tych kartogramu,:" była ~rzypadkowość dobieranych tematów, wynikająca przede wszystkim z pOSiadanych zasobów źródłowych. , ~' • • Q kI '~ Ref~rat w tlumaczelUu rosyjskim zamieszc:wny z drobnymi zmianami w Pa~r- Sooosze;:enlach" Instytutu Etnografii AN ZSRR Moskwa 1955, tom XXII s .~~:~ Lo t'Oz "SowletskaJa Etnografiju" AN ZSRR 1954 tom 3 85 ' l PIerw ~z . ł..' ., s. . j k s e za OZeJJla polsJnego alias'.! etnograficznego omówiono w pracy: J. G ae . PU/SkI atlas etnograficzny, ,.Annales UMCS". Lublin 1947. �901 900 Pierwsze te opracowania mimo tak ważnych niedomogów metodologicznych ujawniły istnienie tzw. r u b i e ż y pół n o c n o-w s c h o d n i e j, którą przebiegały zasięgi różnych zjawisk kulturowych. Rubież ta była przedmiotem ostrej i gorącej dyskusji między J. C z e k a n o w s k i m a K. M o s z y ń s k i m; wyjaśnienie jednak ostateczne jej genezy i znaczenia jest sprawą przyszłości, kiedy będziemy dysponowali liczniejszymi kartogramami. Przyczyna niemożności wyjaśnienia tkwiła właśnie w ahisto:ryczności skartowat'i. i w braku dynamicznego traktowania przedstawionych zasięgów zjawisk. W 1947 r. przystąpiło Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w Lublinie do prac nad Polskim atlasem etnograficznym, jednak brak pewnej dojrzałości metodologicznej utrudniał stworzenie właściwej naukowej podstawy do pracy tego typu. Początkowo oparto badawczą pracę terenową o informacje niewykwalifikowanych członków-korespondentów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, jednakże akcja ta nie dała pozytywnych rezultatów. W 1953 r. prace nad Atlasem przyjął K. O. Instytutu Historii Kultury Materialnej przy Polskiej Akademii Nauk i w oparciu o trzy zakłady, w warsza~ie, Krakowie i Poznaniu, prowadził akcję badawczą w terenie oraz kierował opracowaniem zebranych w ten sposób materiałów. Zadania "Polskiego atlasu etnograficznego" Głównym zadaniem naszego atlasu jest wykrycie cech specyficznych narodowej kultury polskiej we wszystkich jej przejawach, w jej zmienności w różnych okresach czasu, wykrycie kształtowania się kultury polskiej v: okresie feudalnym, kapitalistycznym i w obecnym okresie tworzenia się narodu socjalistycznego. Drugim istotnym zadaniem jest zbadanie w świetle etnograficznych materiałów przyczyn regionalnego zróżnicowania polskiej kultury narodowej, wykrycie genezy powstania i powstawania różnych grup etnicznych w różnych okresach historii Polski, a dalej zbadanie związków między zarysowującymi się grupami a dialektologiczną strukturą polskiego obszaru językowego, co, być może, pozwoli wyjaśnić niektóre zagadnienia odnoszące się do okresu ustroju plemiennego. Chodzi więc o stworzenie takiego atlasu etnograficznego, który obrazowałby całość dawnych i obecnych procesów etnogenetycznych. Chodzi o to, aby w świetle dav\iuiejszych materiałów etnograficznych oraz aktualnie prowadzonych badań terenowych ustalić współczesne przemiany w kulturze, które towarzyszą krystalizowaniu się narodu socjalistycznego w różnych regionach Polski; odtworzyć proces two:; rzenia się narodu burżuazyjnego w XIX i XX w. przez uchwycenie cech specyficznych dla kultury Polski i jej poszczególnych regionów; umożliwić w miarę posiadanych materiałów retrogresywn~ postępowanie naukowe w oparciu o etnograficzną kartografię· Źródła materiałowe "Polskiego atlasu etnograficznego" Licząc się z takimi zadaniami Atlasu, postanowiono: 1. Zasadniczą pracę nad Atlasem oprzeć o systematyczne badania terenowe prowadzone rokrocznie przez stały i \vyszkolony zespół wykwalifikowanych etnografów, posługujących się specjalnym kwestionariuszem; chodzi bowiem o uzyskanie pełnowartościowego i porównywalnego materiału, czego nie może dostarczyć zbieractwo amatorskie ani też przygodni korespondenci. 2. W dalszym ciągu opracowywać ankiety dla korespondentów Atlas'u, ale uzyskany z takiego zbieractwa materiał traktować ostrożnie jako uzupełnienie. 3. Wyzyskać zbiory muzeów etnograficznych; sposób opracowania zbiorów opiera się na wytycznych podanych w kwestionariuszach. 4. Czerpać z literatury etnograficznej, która, podobnie jak materiał muzealny, rzuca światło zwłaszcza na okres między 1840-1955 r. Literatura i muzea pożwalają na uchwycenie zmian, które nastąpiły w ciągu ostatniego stulecia. 5. Przebadać źródła tak drukowane, jak i rękopiśmienne. Pełne ich wyzyskanie wymaga pracy długofalowej, można się też z góry spodziewać, że zawarty w nich zasób wiadomości w wielu przypadkach nie pozwoli na kartograficzne ujęcie; materiał ten należy raczej traktować jako uzupełniający, przydatny do lekcji kartogn,mów czy też do opracowań monograficznych takich problemów, jak socha, radło, itp. Badania terenowe i sieć badań W zasadzie przyjęto, że badania nad grupą problemów traktowanych kompleksowo będą prowadzone corocznie, np. nad narzędziami do orania, a dalej, że będzie się je prowadzić co roku w tych samych miejscowościach, równomiernie rozmieszczonych na całym terytorium Polski, w odległości wahającej się od 20-25 km. Rozumie się, że przy specyficznych problemach, takich jak na przykład rybołówstwo, dobór miejscowości zostanie odpowiednio zmieniony. W oparciu o sieć stałych punktów prowadzi się coroc7J1ie badania nad określonymi zagadnieniami; zwiększa to porównywalność osiągniętych wyników, pozwala uzupełniać wszelkie usterki i niedopatrzenia z lat ubiegłych. W każdej miejscowości badania trwają 3--4 dni i prowadzone są jednocześnie nad kilkoma problemami. W sumie stała sieć punktów Polskiego atlasu etnograficznego obejmuje 336 wytypowanych miejscowości. Badania, jak wyżej powiedziano, prowadzą wykwalifikowani etnografowie, których wyniki są każdorazowo weryfikowane tak co do wiarygodności, jak też ścisłości (mapa nr 1). Kwestiona'dusz Badania terenowe opierają się o jednolity kwestionariusz składający się z trzech części: część A dotyczy krótkiego opisu, charakterystyki badanej wsi, stopnia zaawansowania technicznego, społecznego, oddalenia od dróg �902 903 komunikacyjnych i centrów przemysłowych, itp. Część B doty,::zy charakterystyki informatorów terenowych i stanowi między innymi podstawę do weryfikacji zebranych wiadomości. Istotną problematykę zawiera kwestionariusz C, czyli kwestionariusz rzeczowy, ujmujący w pytaniach całość badanego problemu. Kościec t'.'i części kwestionariusza stanowią: 1. Część wstępna wyjaśniająca ważność badanego zagadnienia, faktur~. :z.ogólnego etnograficznego punktu widzenia; 2. Opis formy badanego faktu kulturowego (opis słowny, rysunek, fotografia); 3. Opis sposobu posługiwania się danym narzędziem (technika pracy) i jego zastosowanie; 4. W związku z powyższym badacz terenowy powinien określić, czy d~ny przedmiot lub fakt kulturowy wiążą lub wiązały się z działalnością (czynnościami) kobiety lub mężczyzny. Kwestionariusz w całym systemie pytań zmierza do wyczerpania materiału leksykalnego tak w odniesieniu do całości faktu, jak jego części oraz wszelkich związanych z nim czynności. W związku z punktami 2, 3, 4 badacz powinien ustalić: a) obecny stan badanego zjawiska i jego tendencję rozwojową; b) odtworzyć na podstawie miejscowej tradycji zmiany, jakie zaszły "za ludzkiej pamięci". (Zazwyczaj h:dność podaje takie terminy: przed II lub przed I wojną światową lub przed zniesieniem pańszczyzny i po jej zniesieniu, a w Wielkopolsce, n'.! Pomorzu i na Śląsku podają też jako termin wojnę prusko-francuską). Na ogół badania terenowe pozwalają sięgnąć mniej więcej do lat 1860-1880, tylko w niektórych przypadkach istnieją możliwości uzyskania wiadomości odnośnie do pierwszej połowy XIX w. Każdy badany fakt etnograf rozpatruje w związku ze stosunkami w produkcji, zwyczajami. obrzędami, folklorem. Wstępne opracowanie Na marginesie wymienionych czynności prowadzone są na dość znaczną skalę prace indeksowania czasopism i ważniejszych dzieł etnograficznych 2. Opracowanie . " i .~ materia lu Materiał z badań terenowych opracowany jest na formularzach odpowiadających treści kwestionariusza; formularze ułatwiają weryfikację mateńału oraz zwiększają sprawność posługiwania się nim. Formularze ułożone są w system kartkowy, usprawniający kolacjonowanie materiału po każdym etapi'J pracy i ułatwiający pracę porównawczą. Na takich samych formularzach opracowuje się materiał uzyskany od korespondentów, zbadany w muzeach, materiał z· literatury i opisowych źródeł historycznych. Etnograf opracowujący te kategorie źródeł stawia odnośnie do tekstu opisowego wszystkie te pytania, które zawarte są w kwestionariuszu, a w razie niemożności wydedukowania z tekstu żądanych odpowiedzi zaznacza to na karcie. Czynność .ta w znacznym stopniu pokrywa się z krytyką żródeł. ') "Polskiego atlasu. etnograficznego" Opracowanie Atla,su. znajdzie wyraz w publikacjach dwojakiego rodzaju: zeszytach Atlasu w skali 1: 2 mil. i 1: 4 mil., ilustrujących d y n am i c z n y o b l' a z rozwoju narodowej kultury polskiej w poszczególnych typowych jej przejawach, oraz w historycznych monografiach rzeczowych; między obu wydawnictwami winny istnieć ścisłe związki, monografie bowiem będą historyczną interpretacją kartogramów. Atlas, jako zbiór kartogramów, będzie zawierał obok technicznych wyjaśnień i dokumentacji szczupły i nieodzowny tekst wyjaśniający. Dla przykładu podaję wykaz kartogramów do jednego z pierwszych zeszytów, odnoszących się do problemu młócenia: 1. Czas pojawienia się i zaniku młocarni kieratowych w okresach: a) stan obecny (1944-1954); b) do końca II wojny światowej (1920-1944); c) do końca l wojny światowej (1900-1920); d) do końca XIX w. (1870-1900). .2. Nasilenie występowania młocarni motorowych: a) po II wojnie światowej; b) w czasie II wojny światowej; c) po I wojnie światowej; d) pojawienie się przed I wojną światową. 3. Młócenie lnu i konopi za pomocą kijanek. 4. Młócenie przez uderzanie kłosami o narzędzie typu grzebieniastego (mapa uwzględniająca stan z 1953 r. i II połowy XIX w.). 5. Formy cepów w Polsce: a) w świetle badań z 1953 i 1954 r., b) w świetle materiałów z pierwszej połowy XX w., c) materiałów z XIX w. oraz karton dodatkowy wykazujący typy cepów w świetle materiałów z XV-XVII stulecia. Drugi karton dodatkowy wykazujący kurczenie się występowania cepów gązewkowych, ogniwkowych i pętlicowych na korzyść kapicowych w ciągu ostatnich stu lat. 6. Kartony zasięgów nazw narzędzi, ich części i wykonywanych nimi czynności (młócenie-bicie, klepanie itp.). 7. Mapa ilustrująca rozmieszczenie zawężonych, przeżytkowych funkcji cepu; zmiany: a) stan w 1953 r.; b) w pierwszej połowie XX w.; c) w drugiej połowie XIX w.; d) w świetle materiałów z XVI-XVIII w. 8. Znaczenie cepu w obrzędach. w ! Por.: J. G a j e k i Z. M a l e w ska. Indeks "Ludu" T. l-XXXIX, "Lud", t. XL, Poznail ',953. L. W ę g ,. z y n o w i c z. Indeks .,Orlego lotu". Archiwum Etnograficzne. nr 9, �905 904 9. Nazwa miejsca młócenia, jego lokalizacja (stodoła, sień, podwórze, pole). Odpowiednikiem zeszytu zawierającego kartogramy związane treściowo 7. młóceniem będzie osobna monografia. Obecnie znajdują się w opracowaniu następujące zagadnienia: 1. rodzaje orki, 2. socha, 3. radło, 4. pług, 5. płużyca, 6. typy kopaczek, 7. kosa, 8. sierp, 9. młócenie, 10. nazwy lnu, 11. wołar;ie i odpędzanie zwierząt, 12. zwierzęta pociągowe używane do orki. Podstawy kartograficzne "Polskiego atlasu etnograficznego" Po licznych dyskusjach prowadzonych od 1946 r. w Lublinie opracowano według projektu J. G a j k a roboczą mapę podkładową w skali 1 : 1 miliona, która jest równopowierzchniową redukcją stożkowego rzutu L a m b e l' t a, mapy 1 : 300 tysięcy (równoleżnik styczny 52°). Na tej mapie roboczej zostały uwzględnione: 1. granice polityczne, 2. główne miasta wojewódzkie i centra przemysłowe, 3. dawne ośrodki polityczne, 4. sieć rzeczna, rzeki główne i ich pierwsze dopływy. Przy projektowaniu i wykonywaniu tej mapy chodziło o to, aby przyszłe etnograficzne kartogramy uwolnić od napisów i cyfr oznaczających miejscowości, a tym samym aby otrzymać możliwie czystą i przejrzystą kartę zasięgów. W tym celu na mapie 1 :300 tysięcy naniesiono system słupów i pasów, tworzących kwadratowe areały o powierzchni 20 kmX20 km=400 km!. Każdy taki areał podzielono na I-XVI pól, z których każde jest kwadratem o wymiarach 5X5 km=25 km2• W oparciu o tę mapę opracowano roboczą mapę podkładową w skali 1 : 1 miliona, na której mają być wykonane czystopisy kartogramów przeznaczonych do druku. Natomiast fototechnicznie sporządzono: a) identyczną mapę w skali 1 : 2 miliona jako podkład roboczy do opracowań metodą punktów oraz b) mapę w skali 1 : 4 miliona do opracowań powierzchniowych i linearnych. W rezultacie każda miejscowość, do której zebrano materiał w c~sie badań terenowych P.A.E., jak też i każda inna, do której dysponuje się wiadomościami innego pochodzenia, posiada sygnaturę (słup, pas, pole, np.: Kozietuły, pow. grójecki, s. 27-28, P. 25, p. VIII). Alfabetyczny wykaz miejscowości oznaczonych sygnaturą oraz wykaz miejscowości w układzie sygnaturowym (z naj niższą sygnaturą wzwyż) wystarczą do określenia każdej miejscowości oznaczonej na mapie takim lub innym punktem. Znając nazwę miejscowości łatwo określić jej położenie na mapie ze ścisłością jednego pola, przy pomocy spisu alfabetycznego. Skoro więc znajdujemy szukaną miejscowość na mapie 1: 300 tysięcy, odczytujemy sygnaturę (słup, pas, pob) i z kolei mechanicznie mozemy umiejscowić ją na mapach 1 : 1 miliona, 1 : 2 milionów, 1 : 4 milionów. Chcąc określić warunki środowiskowe danej miejscowości. 'wypunktowanej na przykład na mapie 1 : 1 miliona, łatwo znależć ją przy pomocy sygnatury n:! mapie 1 : 300 tysięcy. Przedstawione techniczno-kartograficzne zasady zdały już swój praktyczny egzamin w ciągu prac nad Atlasem w 1954 i 1955 r. Dobór tematów badawczych do prac P.A.E. Największą trudność w pracach nad Atlasem stanowi dobór właściwej tematyki szczegółowej i właściwe jej ustawienie tak w kwestionariuszu, jak i w opracowaniu. Redakcja Atlasu kieruje się tu następującymi zasadami: 1. Dobiera tematy węzłowe, dające się ująć kompleksowo, i to takie, o których wiadomo, że w opracowaniu dadzą efekt kartograficzny, a zarazem że opracowanie ich rzuci światło na specyficzne cechy polskiej kultury narodowej lub ściślej sprecyzuje pojęcie polskich grup etnograficznych (regionów) bądź też wyświetli związek tej kultury z różnego typu strefami kulturowymi. Oczywiście nie zawsze da się to z góry, a priori, określić, w rezultacie' nie zawsze wyniki badań terenowych znajdą wyraz kartograficzny. 2. Przy doborze tematyki pewną rolę odgrywa również stan wiedzy o branych pod uwagę faktach, zwłaszcza chodzi tu o możność powiązania ich z określonymi okresami historii narodu polskiego. Po prostu dobiera się takie zagadnienia, które w sposób jak najmniej wątpliwy mogą oświetlić przebieg minionych procesówetnogenetycznych. 3. Licząc się z tym redakcja roz.poczęła swą pracę od zbadania sił produkcyjnych specyficznych dla kultury naszego narodu, a więc narzędzi, techniK, umiejętności i doświadczeń wytwórczych człowieka. Przyjmując za punkt wyjścia te najistotniejsze elementy równolegle zwraca uwagę na ich związek ze stosunkami produkcji i z całą nadbudową. Znajduje to swój wyraz w jednolitym kwestionariuszu. Plan calości "Atlasu" Plan całości Polskiego atlasu etnograficznego przewiduje opracowanie następujących części, które niekoniecznie muszą ukazywać się w takiej kolejności: Część wstępna zawierająca mapy w skali 1 : 2 milionów, jak: 1. Hydrografia i orografia obszaru Polski. 2. Zalesienie i zmiany zalesienia w Polsce. 3. Mapy klimatyczne (strefy klimatyczne). 4. Współczesne regiony gospodarcze. 5. Dawne regiony gospodarcze. 6. Regiony pod względem krajg,brazu kulturalnego (4 kartony w czasowych przekrojach); zagadnienie dyskusyjne. 7. Dwie mapy gleb. �907 906 8. Mapy wczesnego i poznego średniowiecza obrazujące regionalizację kulturową (do ustalenia z archeologami). 9. Mapa dialektów polskich (syntetyczna) oraz 6 kartonów analitycznych (m. in. szerzenie się i zanikanie gwar lub niektórych ich cech). 10. Mapa współczesna, struktura antropologiczna Polski i kartony uzupełniające zagadnienie struktury w świetle kostnego materiału. 11. Mapy historyczne: a) rekonstrukcja dawnych zasięgów plemiennych; b) najdawniejsze g:-anice administracyjno-polityczne Polski; c) politycznoadministracyjne granice po testamencie Krzywoustego; d) polityczno-administracyjne granice Polski w XVI w.; e) polityczno-administracyjne granice Polski w XVIII w.; f) mapy polityczno-administracyjne z XIX i XX w. (do ustalenia po dyskusji z historykami). 12. Mapa ważniejszych ośrodków handlowych i przemysłowych (od XVI wieku). 13. Mapy dróg i innych szlaków komunikacyjnych (od XVI w.). 14. Polskie grupy etnograficzne w świetle współczesnych materiałów etnicznych oraz materiałów z połowy XIX w. Kartogramy części I mają być jedynie podsumowaniem obecnego stanu wiedzy geograficznej, archeologicznej, historycznej, językoznawczej i antropologicznej. Ostateczny skład części wstępnej Atlasu ulegnie jeszcze poważniejszym korekturom i na pewno nie ukaże się przed pierwszymi skartowaniami etnograficznymi. Część ta ma stanowić tło porównawcze dla właściwych prac etnograficznych. Redakcja przewiduje wykonanie tych kart na kalce, co umożliwi studia porównawcze. Następne części Atlasu obejmą: I. Hodowlę i rolnictwo (z. 3), opracowane na podstawie badań terenowych z 1953 r. i 1954 r. Opracowanie mapy zaprojektowano na rok 1955. II. Budownictwo (z. 3), opracowane zostanie na podstawie badań terenowych z 1948-1951 oraz 1955 i 1956 r. Opracowanie nastąpi w 1956 i 1957 r. III. Pożywienie (z. 2), opra(;owane zostanie na podstawie badań terenowych z 1956-1957 r. Opracowanie nastąpi w 1958 r. IV. Obróbka surowców, przemysł ludowy, jak chałupnictwo, narzędzia, techniki i wytwory (z. 4). Opracowane zostanie na podstawie badań terenowych z 1947-1952 oraz 1958 i 1959 r. Opracowanie nastąpi w 1959 r. V. Odzież (z. 5), badania nad zagadnieniem trwają od 1947 r. i znajdują wyraz w wydawnictwie Atlas polskich strojów ludowych. Na podstawie tych danych przewidziano opracowanie kartograficzne w roku 1959 i 1960. Opracowanie ostatecznie zaplanowano na rok 1961. Jeśli chodzi o kulturę społeczną, duchową i folklor. zagadnienia te nie zostały dotychczas w pełni przedyskutowane i wprowadzone do planu:Redakcja Atlasu przewidu,ie zwołanie w tym roku ~ecjalnej sesji etnograficznej. Dotychczasowe osiągnięcia W świetle dotychczasowych badań i prac nad Atlasem można w odniesieniu do polskiego obszaru etnograficznego stwierdzić: 1. Istnienie rubieży północno-wschodniej w pasie wielkiej puszczy wschodnio-europejskiej na styku polsko-prusko-litewsko-białoruskim. Zbieżność zasięgu kilkunastu zjawisk nie jest jednak rezultatem jednego czy jednoczesnego procesu historycznego; można tu wykazać elementy starsze i nowsze. Jedne z nich nawiązują do elementów bałtyjskich, inne są niewątpliy.rie młodsze. Być może, że niektóre z nich odnoszą się do bardzo dawnych epok. 2. Północna, zachodnia i wschodnia część Polski, obok zasadniczych elementów typowych dla całej Polski, zawiera infiltraty obce, przeważnie późnego pochodzenia, niemieckiego lub zachodnio-europejskiego, przyjęte ttl za pośrednictwem Niemców. Nie brak też i nawarstwień skandynawskich. 3. Badania nad Atlasem uściślają znaną powszechnie tezę istnienia w polskich Karpatach elementów wołoskich, które sięgają aż po Sudety. Jest to stosunkowo młoda fala osadnicza, nie przekraczająca XIII w. Niektóre elementy wołoskie, jak koszykowo-taśmowy płot, szczegóły w naze~ictwie bednarskim:szczegóły odzieży itp. sięgają aż po Wieprz w woj. lubeis~im (być może, że niektóre z tych eleme~tów są starsze aniżeli migracja WO!Qska). 4. Na Śląsku zarysowuje się rubież polsko-łużycka; zagadnienie to nie jest jeszcze ściśle i przekonywająco zbadane (chodzi tu m. in. o dom przysłupowy). 5. Na Śląsku i w południowo-zachodniej Wielkopolsce zauważono na razie kilka faktów, które niektórzy badacze próbują nawiązać do strefy śródziemnomorskiej, np. dwurękojeściowe radło rylcowe. 6. Potwierdza się istnienie zauważonego przez K. M o s z y ń s k i e g () zasięgu tzw. bałtycko-adriatyckiego na wschód od Wisły. Badania wykazują, że do tej strefy należy również wyspowo Beskid Śląski. 7. Polska wschodnia, tak północna, jak i południowa, różni się pod niektórymi względami od zachodniej, np. istnieniem sierpa ząbkowanego. sprzętem zbóż za pomocą sierpów, brakiem (w starszym słownictwie) nazwy "izba", krojem i barwą sukman itp. 8. To samo można powiedzieć o południu i północy Polski, np. kopice krzyżowe i rzędowe, kobiece narzuty naramienne. W krótkim referacie trudno omówić wszystkie szczegóły, ustalić w czasIe przyczyny zróżnicowania, odmienność drogi rozwojowej w poszczególnych strefach. Ograniczam się wyłącznie do zaznaczenia zarysowujących się problemów. Zresztą nie wszystkie one zostały już wyjaśnione historycznie; przed etnografami staje dopiero główne zadanie wyświetlenia genezy pewnych faktów i powiązanie ich z całokształtem procesów historycznych, �909 W każdym razie muszę tu wyrazme raz jeszcze podkreślić, że główna nasza troska skupi się na dążności do stworzenia atlasu d y n a m i c z n e g o, czyli historycznego atlasu etnograficznego, rozpatrującego poszczególne elementy kulturowe w rozwoju i w związku z innymi elementami. Na Sesji Wydziału Nauk Historycznych AN ZSRR dowiedzieliśmy się o szczegółach związanych z pracami nad Rosyjskim atlasem etnograficznym, a planach objęcia pracami atlasowymi Białorusi i Ukrainy, a dalej Syberii: niewątpliwie skorzystamy z uwag zawartych w referacie prof. L P. K u s z n i era. W ostatnich tygodniach dowiedzieliśmy się o podobnych planach Węgierskiej Akademii Nauk, czego wyrazem jest ciekawa i dobrze napisana praca o cepach i młócce, zawierająca dwa wartościowe kartogramy (L. K. K o V a c z, Die ungarischen Dreschflegel i Dreschmethoden). Byłoby dla nas rzeczą miłą, gdyby nasz obecny i przyszły dorobek w zakresie prac nad Atlasem wszedł w przyszłości w skład wielkiego atlasu etnograficznego całej środkowej i wschodniej Europy. KONFERENCJA DOTYCZĄCA POLSKIEGO ATLASU ETNOGRAFICZNEGO * W dniach 6 do 8 czerwca 1955 r. odbyła się 3-dniowa konferencja poświęcona zagadnieniom narzędzi rolniczych w polskiej kulturze ludowej, mającym wejść w.skład zeszytów Polskiego Atlasu Etnograficznego. Konferencja odbyla .~ię w Zakładzie Etnografii IHKM PAN we Wrocławiu z udzialem licznie zgromadzonych etnografów i pracowników naukowych innych dyscyplin. Konferencja składała się z dwóch części, a mianowicie z części sprawozdawczej, w której poszczególne zakłady i pracownicy przeprowadzili podsumowanie i krytykę dokonanych prac, oraz CZęSCl ściśle naukowej, mającej za zadanie przedstawienie i przedyskutowanie teoretycznych podstaw Polskiego Atlasu Etnograficznego i metod jego opracowania. Zagadnienia będące treścią poszczególnych referatów i sprawozdań zostały zilustrowane wystawą kartogramów, rysunków, fotografii i materiałów. Szczególne zainteresowanie budziły kartogramy opracowane n'ł podstawie badań terenowych z 1953 i 1954 r. obejmujące zagadnienie rolnictwa, a w szczególności zagadnienia narzędzi i technik rolniczych. Przebieg konferencji oraz dyskusja, w której wzięli udział m. in. nestor nauki polskiej - prof. dr Kazimierz N i t s c h, prof. dr Jan C z e k a n o ws k i, prof. dr Witold D o r o s z e w s k i, prof. dr Włodzimierz A n t o n i ew i c z, prof. dr Aleksander G i e y s z t o r, mgr Zbigniew M a r c i n i a k, oraz etnografowie, dotyczyła podstawowych zagadnień związanych nie tylko z kartografią etnograficzną i zagadnieniem współpracy innych dyscy• SzczegóJowy protokół z wiw konferencji obejmuje 83 strony maszynopisu i 123 strony załączników. Poniewa~ protokół ten i materiały zapewne zostaną udostępnione • w osobnej publikacji - uwałnia nas to od przedstawietlia szczegółowego przebiegu konferencjI. plin, takich jak językoznawstwo, antropologia, archeologia, historia, al~ również zagadnienia zakresu i celu etnografii w og61e. Należy przypuszczać, że dalsze prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym pozwolą w niedalekiei przyszłości na ukazanie się jego pierwszych zeszytów O. G. Józef 1. PODSTAWOWE Gajek TEZY DOTYCZĄCE ETNOGRAFII PRZEDMIOTU I CELU * Przeprowadzone w okresie ostatniego X-lecia konferencje etnografów dostarczyły szeregu wypowiedzi, które umożliwiają ogólne sprecyzowanie tez na temat przedmiotu i zadań etnografii stojącej na gruncie konsekwentnego historyzmu 1. Z pomocą przychodzą nam także doświadczenia i dorobek etnografii radzieckiej, które znalazły w polskiej powojennej literaturze etnograficznej poważny oddżwięk 2. Doświadczenia te zawierają wytyczne mogące nas ustrzec od błędów i sytuacji, w jaką np. zepchnęli poprzednio etnografię radziecką "socjologizatorzy" i schematycy historycznej szkoły Pokrowskiego 3. Koniec supremacji tego wulgaryzującego marksizm kierunku stał siępoczą-tl{.iem rozkwitu etnografii radzieckiej i rozwoju Instytutu Etnograficznego im, Mikłucho-Makłaja, będącego placówką naukową AN ZSRR'. Stojąc na gruncie konsekwentnego historyzmu stwierdzamy, że e t n 0g r a f i a j e s t n a u k ą h i s t o r y c z n ą i jest nieodłączną gałęzią historii. Jako taka, nie tylko poszukuje i ustala ogólne prawa rozwoju 5, lecz bada, jak prawa te przełamują się w konkretnych warunkach bytu określonych ludów i narodów; podobnie więc jak historia, etnografia nie zmierza do zastąpienia konkretnych badań abstrakcyjnymi schematami. " Streszczenie czę;Ci referatu wygłoszonego we Wrocławiu w dn. 8 VI 1955 r. 1 Konferencja etnografów w Krakowie, 17-19 II 1951, "Lud", t. XXXIX, s. 624-jJ29. , E. F r a n k o w s k i, Etnografia radziecka, "Lud", t. XXXIX, s. 1-42; A. K ł os o w s k a, J.. L u t y ń s k i, Z zagadnień teorii i metodoLogii wspólczesnych badań nad Spoleczeństwami piel·wotnymi. Zwłaszcza c~. II: J. L U t Y ń s k i, ProbLemy i metody radzieckiej etnografii, "Przegląd nauk historycznych i społecznych", 1950, s. 298-327. , S. P. T o ł s t o w, Sowietskaja szlwla w etnografii, "Sowietskaja Etnografija", 1947, z. 4, s. 12 i n.; patrz też Krótki slownik filozoficzny, przekład z 14 ed., Warszawa 1955, hasło: historyzm; J. L u t Y ń s k i, op. cit., s. 300. 4 P. J. K u s z n i e r, Rosyjski atlas historyczno-etnograficzny. Tezy referatów wygłoszonych na Ses]i Nauk Historycznych Plenum Instytutu HKM, poświęconych zagadnieniom archeologicznych i etnograficznych poszukiwań z 1953 r., Moskwa 1954. AN ZSRR, s. 13-17: P. J. K li S Z n i e r (K n y s z e w), O rosyjskim historyczno-etnograficznym atlasie. Instytut Etnografii ZSRR. "Krat1dje Soobszczenija", t. XXII . s. 3-11. , .J. 1. P O t i e c h i n, Zadania waLki , kosmopolityzmem w etnografii, "Sowietskaja Etnografi::a of • lD49. z. 2. s. ~2-24. �911 910 Ścisły związek etnografii z historią nie tylko nie zaciera profilu etnografii, lecz ułatwia wyrażne zarysowanie jej konturów jako nauki samodzielnej. Natomiast należy stwierdzić, że wszystkie odcienie idealistycznej szkoły historyczno-kulturowej oraz wszystkie kierunki, takie jak ewolucyjny, p~ychologiczny i funkcjonalny, nie potrafiły określić w sposób konsekwentny z akr e s u e t n o g r a f i i i nie wyznaczały jej samodzielnego stanowiska wśród innych nauk. Prowadziło to nawet do likwidatorskich zapędów, socjologowie bowiem wszystkich kierunków uważali etnografię w najlepszym wypadku - za zbiór materiałów. Nie bardzo fortunne były również próby określania istoty etnografii przy pomocy charakterystyki jej źródeł, jej mEJod badawczych, czy też zawężanie zakresu etnografii do badań nad społeczeństwami pierwotnymi lub do kultur ludowych w sensie klasowym. Konsekwentny historyzm wytycza etnografii inną drogę, przyjmuje, że przedmiotem jej, podobnie jak i historii, są konkretne fakty kulturowe (przedmioty, zjawiska i zdarzenia) badane w procesie ich powstawania i rozwoju w związku z konkretnymi warunkami, które je wytworzyły, a więc w powiązaniu z historią narodów czy też ludów. Etnografia rozpatrujezjawiska kultury zawsze tylko w związku z konkretnym narodem w procesie jego powstawania, rozwijania się i przekształcania pod wpływem różnych czynników wewnętrznych i zewnętrznych. Bada więc lud we wszystkich stadiach jego rozwoju, czy to jako ród, szczep, plemię, czy też jako naród. Myśl ta przewija się jako główny motyw we wszystkich rozważaniach etnografów radzieckich, którzy w rezultacie stwierdzają, że tak pojęty etnos jest alfą i omegą, jest punktem wyjścia i celem etnografii 6. Powstanie i rozwój narodu, czyli zagadnienia etnogenetyczne, i zagadnienia tworzenia się różnych formacji etnicznych w ich rozwoju i procesie mieszania się są więc przedmiotem i celem etnografii. Określenie istoty etnosu możliwe jest przez określenie jakościowe tego wszystkiego, co różni badany układ etniczny od innych układów, i przez określenie tego wszystkiego, co stanowi wspólnotę wiążącą ludzi w konkretną formację etniczną. Bez jakościowego określenia badanego obiektu etnicznego byłoby niemożliwe uchyrycenie procesu przemian, a więc procesu tworzenia się nowych jakości etnicznych. Przed etnografami zatem stoją następujące podstawowe zadania: a) określenie, w czym dany naród czy też plemię róż n i s i ę w określonej epoce od swoich sąsiadów; b) które elementy składają się na w s p ó l n o t ę w i ą ż ą c ą zespół ludzki w konkretny byt etniczny. 1\ slow, J. L P O t 1 e c h i 11) op. cit .. ~. 8. Stano\visko J. P. Kusznier. A. D. UdaJcow. to wyraża,ią również S. P. Tot·~ Etnografia zmierzając do określenia jakościowego musi uchwycić to, co różni badany naród od innych, i to, co stanowi jego wiążącą wspólnotę· poszukiwanie różnic i wspólnot opiera się na analizie procesów pracy i twórczości, a także na analizie rezultatu tych procesów. Przedmiotem badania jest więc nie tylko kultura, ale i warunki bytu badanego plemienia, ludu czy narodu; kultura odbija w sobie sposoby produkcji, stosunki ekonomiczne, warunki terytorialne, a obok tego także właściwości psychiczne narodu w określonej epoce. Naród jako określona jakość podlega procesowi ciągłych przemian; zaznaczają się one w zmianach językowych, zasięgach terytorialnych, w procesach ekonomicznych, tj. w całej kulturze i układzie psychicznym. Oblicze jego ulega stałym zmianom; zadaniem etnografii jest więc badanie i określanie form bytu etnicznego w jego ciągłości od okresu naj dawniejszego i współczesnego, badanie zarówno dawnych procesów etnograficznych, jak i współczesnych przemian w kulturze i bycie I!·aroclu. Etnografia zgodnie ze swą nazwą kładzie nacisk na e t n o s, a więc nie ogranicza swego zakresu do badania kultury mas pracujących, do badania tej czy innej klasy społecznej, grupy religijnej itp. Etnografia obejmuje badaniem swoim cały naród; rozwarstwienie klasowe decyduje o formie bytu etnicznego, o specyfice etnicznej ba<ianego ludu czy narodu i dlatego wchodzi również w orbitę zaiRiel'eSowań etnografa. Każdy naród i wszystkie jego formy na wszystkich szczeblach rozwoju społecznego, ekonomicznego i w całej swojej wspólnocie i zróżnicowaniu kulturowym jest przedmiotem etnografii. Wieloznaczność wyrazu l u d, który może oznaczać formację etniczns, i formację społeczną, powoduje, że w praktyce niesłusznie zresztą zaciera się granicę między historią wsi względnie klasy robotniczej a etnografią. Oczywiście w studiach analitycznych, w pracach obejmujących fragment procesu historycznego związanego z etnogenezą mogą się poszczególni etnografowie ograniczać do pewnej epoki, do jednego procesu etnogenetycznego lub nawet do jednego działu kultury, muszą jednak przy tym pamiętać, że etnografia jako nauka bada nie jeden jakiś dawny proces etnograficzny, ale proces ciągłego przeobrażania się plemienia czy narodu. Etnografia obejmuje niE' tylko najdawniejsze okresy, ale bada również i współczesność ze swego odrębnego stanowiska. Przy badaniach więc nad współczesnością nie ogranicza się tylko do poszukiwania reliktów i przeżytków, lecz bada kulturę w jej pełnym kontekście, a przez ocenę ilościową zachodzących zmian poznaje kierunek rozwoju. Jednakże byłoby błędem przy badaniu współczesności popadanie w drugą skrajność i eliminowanie przeżytków l reliktów. Bez określenia ich roli i nasilenia ilościowego proces ścierania się star2go z nowym byłby nieuchwytny. Teraźniejszość może więc być punktem WYJSCla dla badań retrogresywnych, ale również stanowi podstawę do oceny natężenia i kierunku toczą- �912 913 cyc h się przemian współczesnych. Etnografia nie może się ograniczać do studiów nad kulturą społeczną, np. do zagadnienia rodu, rodziny czy innych grup społecznych, ani też nie może się ograniczać wyłącznie do jednego działu kultury np. do kultury materialnej. Etnografia bada całokształt kultury w perspektywie cech specyficznych badanego narodu, ludu czy plemienia. Badając jednak całokształt kultury należy się liczyć, że decydujące znaczenie dla jej rozwoju mają sposoby produkcji. Zakresu etnografii nie wyznacza również rodzaj źródeł, którymi si~ ona posługuje, i jakkolwiek materiały etnograficzne pochodzące z badań ter~nowych są charakterystyczne dla naszej dyscypliny, to jednak etnografIa, zajmując się badaniem narodu we wszystkich jego okresach, korzysta ze wszystkich możliwych źródeł, a więc wykopaliskowych, pisanych i pochodzacych z badań terenowych; te osta.tnie stanowią dla prac atlasowych specjalne zagadnienie. Współczesny materiał etnograficzny z badań terenowych może służyć różnorodnym poszukiwaniom naukowym, może dostarczyć wniosków do: a) rekonstrukcji minionych procesów historycznych, nie poświadczonych innymi źródłami, np. przy odtwarzaniu dziejów społeczeństw pierwotnych; b) interpolowania materiałów w przypadku istnienia niejasności lub braku źródeł pisanych i archeologicznych; c) uzupełnienia obrazu rozwoju kultury chłopskiej i proletariackiej nie dość oświetlonej źródłami pisanymi, a ważnej, jeśli chodzi o ustalenie specyfiki etnicznej; d) do oceny procesów współczesnych, zachodzących w warunkach bytu i kulturze badanego ludu czy narodu oraz do wykrywania tendencji rozwojowych, a także określania zjawisk typowych dla tej współczesności. Źródła pochodzące z etnograficznych badań terenowych przez zastosowanie porównawczej metody retrogresywnej pozwalają na rekonstrukcję dawnych procesów rozwojowych i zjawiska mieszania się kultur 7. Jednakże nie tylko badania terenowe, ale i żadna inna metoda badawcza nie decyduje o tym, co różni etnografię od innych dyscyplin. Etnografia używa wszystkich tych metod badaw'czych, które są zgodne z konsekwentnym historyzmem i materializmem dziejowym. Metodą specyficzno-etnograficzną jest postępowanie r e t l' o g r e s y w n e, polegające na odtwarzaniu przeszłości na podstawie znanej teraźniejszości. Rola tej metody wzrasta przy badaniach nad społeczeństwami i epokami nie posiadającymi dostatecznych źródeł pisanych. Przy tej okazji pragnę podkreślić, że nie identyfikuję sposobu poznawczego ze sposobem przedstawiania 'J. procesu historycznego. G a i e k, Metoda s. 242-257. retrogresywna lL' etnografii polskiej. "L u d'". XLI. 1954. UWAGI NA MARGINESIE BADAŃ TERENOWYCH ROLNICTWEM I HODOWLĄ przeprowadzonych w roku 1953 według kwestionariusza Polskiego Atlasu Etnograficznego * Organizacja NAD nr badań Uwagi odnośnie do kwestionariusza nr l, które podam poniżej, stanowiły podstawę do dyskusji na zebraniu Oddziału Poznańskiego PTL w dniu 19 listopada 1953 r., poświęconym omówieniu przeprowadzonych w lecie tego roku badań terenowych i ocenie kwestionariusza P. A. E. pod kątem widzenia jego przydatności w praktyce badawczej. Badacze ośrodka poznańskiego, którzy brali udział w dyskusji, dorzucili do zebranych tu uwag kilka spostrzeżeń własnych, szczególnie w odniesieniu do części kwestionariusza przeze mnie nie omówionych. Nie pretendowałem zresztą do wyczerpującego omówienia wszystkich problemów, które w trakcie badań się nasunęły. Na moje uwagi złożyły się luźne notatki, często lakoniczne, przeważnie poczynione w terenie. Są one jednak odbiciem myśli badacza terenowego, który chciał sprostać wyma'ganiom kwestionariusza i jak najlepiej wn~knąć ':' cel stawianych pytań~" .. Badama, ktore przeprowadzałem, "obejmowały 10 punktów, z góry wyznaczonych, oddalonych od siebie około 30 km, na obszarze południowej Wielkopolski i pogranicznego skrawka Dolnego Śląska. Na przeprowadzenie badań kwestionariusz przeznaczał 30 dni łącznie z dojazdem. Ponieważ na dojazd i zakwaterowanie przewidziano pół dnia, na badanie jednej miejscowości pozostało dwa i pół dnia. W tym czasie badacz musiał wyszukać informatorów, sporządzić rysunki, dokonać pomiarów i zdjęć fotograficznych, a przede wszystkim uzyskać odpowiedzi, uporządkować je, wreszcie sprawdzić ich wiarygodność dla trzech części kwestionariusza, zatytułowanych następująco: A. Ogólr,a charakterystyka wsi, B. Wykaz i charakterystyka informatorów, C. Kwestionariusz rzeczowy z zakresu hodowli i rolnictwa. Kwestionariusz rzeczowy zawierał teksty pytań odnoszących się do następujących problemów: I. radło; II. socha; III. pług i płużyca; IV. orka; ~. brony; VI. motyki i kopaczki; VII. rodzaje lnu; VIII. sierp; IX. półkosek I k.osa; X. młócka i cepy; XI. koń i wół; XII. zawołania i odpędzania ZWIerząt. Każdy problem badacz opracował na podstawie kilku do kilkunastu pytań sz~zegółowych. Kwestionariusz zawierał 128 pytań szczegółowych, przewidZianych dla obszaru ziem polskich sprzed 1939 r., a 131 pytań dla obszaru . • Ze względu na aktu"lność uwag Redakcja zamieszcza uwagi mgr S. Blaszczyka. iż obecnie opracowano już kwestionariusze dalsze. mlJllO 58 "Lucl", ~. XLIl �915 914 Ziem Odzyskanych. Biorąc jednak pod uwagę, że kilka pytań szczegółowych rozbito w kwestionariuszu na dalsze punkty oznaczone literami małego alfabetu, przybyły dodatkowe Zagadnienie zagadnienie zagadnienie motyk młócki razem dOdatkowych--I--- I pytania: Dla ziem polskich w granicach sprzed 1939 3 pytani~---I-8 pytań 11 pytań stionariusza C w iiczbę rzymską problemu, a arabską pytania. Poniewa:~ .i~dnak p~d liczbą IX figurowały dwa problemy (półkosek i kosa), więc obok liczb dopIsywałem tu wyrazy "półkosek" lub "kosa". Na przyszłość należałeby unikać dublowania problemu w obrębie jednego punktu. Dla Ziem Odzyskanych Kwestionariusz i I 5 pytań 11 pytań ----------_ 16 pytań _- .. Do liczby tej dodać jeszcze trzeba co najmniej 3 obszerne pytania o personalia informatorów. W sumie zawieral więc kwestionariusz 142 pytania dla ziem polskich sprzed 1939 r., a 150 dla Ziem Odzyskanych. W najlepszym wypadku badacz może pracować dziennie 10 godzin. Licząc dwa i pół dnia na każdy punkt badawczy badacz dysponował 25 godzinami, czyli 1500 minutami. Przeciętna czasu na sformułowanie odpowiedzi na jedno pytanie wynosiła zatem dla ziem polskich sprzed 1939 r. 10 minu~ i 34 sekund, dla Ziem Odzyskanych 10 minut. Badacz musiał w tym czasie wykonać jeszcze wszelkie pomiary, rysunki i fotografie. Badaczowi w Wielkopolsce odpadało 5 pytań o sochę i co najmniej 6 pytań o półkosek, co dawało mu l godzinę, 56 minut i 14 sekund oszczędności i pozwalało zwiększyć czas na sformułowanie odpowiedzi na pytanie do przeciętnego wymiaru 11 minut i 27 sekund. Zyskał więc prawie po jedne.t dodatkowej minucie na każde pytanie. Mimo to odczuwało się na terenie Wielkopolski brak czasu na dostatecznie dokładne i wyczerpujące sformulowanie odpowiedzi na postawione zagadnienia. Na Ziemiach Odzyskanych, gdzie niektóre zagadnienia komplikują się wskutek mnogości odmian przedmiotów kultury materialnej, brak czasu na ich uchwycenie odczuwało się szczególnie dotkLiwie. Ponieważ instrukcja do kwestionariusza zalecała, by przygotować sobie naprzód zeszyt przeznaczając po jednej kartce na każdą odpowiedż, więc przeliczyłem, ile jest pytań oznaczonych liczbą arabską w obrębie poszczególnych zagadnień pod literami A i C, zsumowałem je i do tej liczby dodałem 4 kartki przeznaczone na informatorów, 3 na szczegółową charakterystykę informatorów głównych, a jedną na spis informatorów, jedną na kartę tytułową i 2 na spis rzeczy. Dało to w sumie 135 kartek do badań na ziemiach polskirh w granicach sprzed 1939 r. i 143 kartki na Ziemiach Odzyskanych. Pewne nieporozumienie wywołało na stronie 4 w punkcie 9 ins!rukr.ji nazwanie kartki stronicą lub, na odwrót, stronicy kartką. Sądzę, że należy numerować nie stronice, tylko kartki. Każda kartkę zaopatrzyłem w ramach kwestionariusza A w literę A i numer ·pytania. w ramach kwestionariusza B w literę B. w ramach kwe- w świetle praktyki badawczej W związku z częścią A kwestionariusza, zawierającą pytania dotyczące ogólnej charakterystyki badanej wsi, nasuwają się następujące uwagi. Błędne jest w pytaniu 2 identyfikowanie ilości gospodarstw we wsi z ilością numerów domów, gdyż na wsi spotyka się sporo mieszkańców nie żyjących z pracy na roli. np. rzemieślników, kupców, urzędników, kolejarzy, dojeżdżających do miast robotników. Słuszny jest postulat, by wiadomości o wsi zbierać przez cały czas badania, a tekst odpowiedzi opracowywać w tym dziale raczej pod koniec. W praktyce jednak najpierw idzie się do sołtysa i od niego już wydobywa się dane statystyczne wsi. Drugie spotkanie z sołtysem bardzo często już nie dochodzi do skutku. Znaczną i często najważniejszą część informacji do kwestiona~iusza A u~yskuje. s.ię więc w pierwszym dni~' badań. Informacje te stanowIą trzon wladomoscl o wsi. Uzupełnia się je w trakcie badali, szczególnie w punktach 9 i 10 (Migracja i kontakty z e .igrantami). W odniesieniu do kwestionariusza B należałoby zalecić, by badacz terenowy spisywał nazwiska ws?-ystkich informatorów - tak głównych, jak i przygodnych - bo czasem przygodny informator staje się głównym. Wolałbym, ażeby rejestr informatorów wyprzedzał ogólną charakterystykę wsi, z uwagi na łatwiejsze uzupełnianie rejestru w czasie badań. Przechodząc do głównej części kwestionariusza, oznaczonej literą C, zaznaczam, że zajmę się tylko tymi kwestiami, które sprawiały w czasie badul1 najwięcej kłopotu. Są to zagadnienia radła. sochy, pługa i płużycy, motyki i kopaczki, wreszcie sierpa. R a d ł o. Pytanie pierwsze kwestionariusza wymaga od badacza stwierdzenia, czy "dawniej używano do or k i na polu przy uprawie z b ó Ż radła". Wszystkie dalsze pytania o radło podtrzymują ten kierunek badania i konsekwentnie wiążą się tylko z radłem używanym do orki na polu przy uprawie zbóż. Więcej - kwestionariusz z góry wyklucza możliwość istnienia tege rodzaju narzędzia .ieszcze obecnie, bo w stylizacji pytań użyto wyłącznie czasu przeszłego. Po takim jednokierunkowym nastawieniu, które ześrodkowało uwagę badacza na wyśledzenie radła do orania pod zboże, zmuszony jest on do czYta~ia uwagi znacznie dłuższej niż same pytania i żądającej od niego czego;' zupełnie innego niż pyta!lia. Okazuje się tu, że poza radłem do orani", po~ ~boże winien badacz sfotografować i opisać, narysować i kazać narysowac mformatorom wszystkie typy radeł. do czegokolwiek by one służyły - �917 916 czyli powinien badania rozpocząć na nov,,·o. ale już bez nastawienia n'). szukanie radła do orania. . . . Przesunięcie żądania roboty opisowej i rysunkowej do uwagl ~est. mecelowe. W terenie nie ma czasu na czytanie uwag i badacz mo.ze J~ ~lbo pominąć, albo po zbadaniu zagadnienia ujętego w pytani~c~ me. mlec p~ prostu czasu na powtórne zajęcie się tematem. Zagadmen.le w~nno b~c Rozmaite uwagi w .'kwestlOnanuszu me wyczerpuJ . ąco UJ'ęte '"",. pytaniach . pozwalają skupić myśli wokół problemu centralnego I wpra~laJą badacza w zakłopotanie, mało - odrywają go od właściwej pra.cy oPls.owo-badawczej, zmuszają do rozważań teoretycznych i wreszcie zmechęcaJą· S o c h a. Zagadnienie sochy jest lepiej ujęte niż pytan~a o radło, ale i t,~ niepotrzebnie wtrącona została uwaga, dotycząca znaczema wyrazu "socha, która powinna była wejść w skład pytań. P ł u g i P ł u ż y c a. Już pierwsze pytanie wprowadza badacza. w r~zterkę. Brzmi ono: "Od jak dawna j e s t używane do ora~ia narzęd.zle, .kt~r~ c d kła d a ł o ziemię na prawo ... " [podkr. S. B.]. A WięC chodZI o J.akl~s narzędzie, które jest jeszcze w użyciu, ale które dawniej od~łada~o ziemię na prawo - logicznie rozumuje badacz wbrew intencji kwestlOnanusza. Następne pytania, od 2---.1, wprowadzają badacza w problematykę genezy pługa i z góry przyjmują, że w terenie winny być okazy al~o z krótką grządzielą i kółkami, albo z długą grządzielą i bez kółek. W. terem e natomiast może obecnie wszystko być na odwrót i badacz popadme.w zakłopotanie, co uznać za krótką grządziel, a co za .dług,~, ~un~t 10 Jeszcze raz przypomina, że głównym celem jest uchwyceme ro~m~ ~Iędzy ~a~zędziem "o długiej grządzieli bez kółek. i narzędzie~ o krotkle] grząd7,lel~ n: kółkach", aż niespodzianie za pytamem 11 z~mleszczona "uw~ga ząd. opisu wszystkich zastanych przez badacza typow pługa lub. płuzyc~, czyli rozpoczęcia roboty na nowo. Uwagi można zresztą w pospIechu me zauważyć. . . t k' Układ pytań o pług i płużycę wydaje mi się z pu~ktu wI~zema prak y .,I badawczej niesłuszny. W praktyce bowiem zaczyna Się bad~meod o~lą~a~l~ narzędzi zastanych w gospodarstwie i dopiero po zapozna~lU Się z mml, Jak wyglądają obecnie, przechodzimy do rozmowy na temat Ich d~wnego wy.glądu, wreszcie do wspomnień i przekazów ustnych pop:-zedmch po.kolen. Należałoby więc domagać się w pytaniach najpierw OpiSU narzędzl.a zastanego. Taka kolejność badania uchroni badacza i inf~rm~to~a od me~~pieczeństwa werbalizmu, czasem nawet od grubych błędow I meporoz~mlen. Przy tej okazji zwracam jeszcze uwagę na pytanie .ws~ępne o pług I pł.u~ życę. pozostaje ono w myślowej łączności z pytamaml o .soc~ę, a takiej myślowej łącznOŚCi nie mamy prawa doszukiwać się ~ um~sle mformator~. Choć kwestionariusz nie jest przeznaczony do bezposredmego pov:~arzama pytań informatorom, to jednak nastawia on ~adacza na koleJnosc pytan i stwarza powiązania myślowe mające ułatwlc pytama. Z natury rzeczy więc kwestionariusz nadaje kierunek badaniom, a postulat odpowiadania na konkretne pytania (s. 3, pkt. 7) zmusza nawet badacza do stawiania pytań sformułowanych podobnie jak w kwestionariuszu. Konsekwe!ltnie postępujący badacz mógłby punkty 2-5, a nawet pytanie 6 zbyć krótką wzmianką: "pługów i płużyc, jak chce kwestionariusz, nie ma". Punkt 7 każe badaczowi "podać nazwę wszystkich części pługa odpowiednio do tablicy łącznie z przodkiem na kołach oraz wymiary". Nietrudno badaczowi było wprowadzić stylistyczną poprawkę i zamiast "nazwę" czytać "nazwy". Badacz stawał jednak przed problemem, gdy sięgał w tym momencie po rysunki wzorcowe na dołączonej tablicy. Nie wiedział bowiem, co oznaczają liczby wypisane obok narysowanych narzędzi (czasem ZR liczbą znajdowała się kropka). Gdy już stwierdził, że raz oznaczają one porządek liczbowy nazywanych części, a drugi raz wymiary tych części, to jeszcze wszystkich wątpliwości nie pokonał. Pozostawało zagadnienie, czy osobno na rysunku oznaczyć liczbami części pługa a osobno części przodka, jak na tablicy, czy też razem - jak chce tekst punktu 7. Pamiętać trzeba, żo już rysując radło i sochę badacz oznaczał (zgodnie z tablicą) poszczególne części nie liczbami, tylko literami małymi (radło) lub wielkimi (socha). W trakcie rysowania i oznaczania części przypomnieć mógł sobie, że instrukcja ustna słusznie nakazywała oznaczanie części narzędzi na rysunku literami, co wyklucza omyłki. W trakcie borykania się z tymi problemami badacz zapominał o zaleceniu punktu 6, domagającego się "podania materiału, z jakiego poszczególne części były lub są wykonane". Zapomnieć o tym mógł tym bardziej, że punkt 6 kojarzy się w myślach z punktem 5, a więc należy do grupy pytań o narzędzia z długą lub krótką grządzielą, które można zbyć odpowiedzią: .,takich nie ma". Kontrolując wyniki uzyskanych odpowiedzi nawet bardzo skrupulatny b'łdacz uspokajał swe sumienie po powtórnym przeczytaniu punktu 10, w którym kwestionariusz podejmuje na nowo zagadnienie długiej i krótkiej grządzieli. Ale z kolei wyłaniał się problem, czy badacz słusznie postąpił uwzględniając opis zastanego pługa i czy tym samym nie odbiegł od problematyki badawczej kwestionariusza, czyli czy nie popadł w kolizję z wyraźnym zaleceniem podanym w instrukcji na stronie 3 w punkcie 7, że "wyniki badań powinny być ujęte w formie ścisłej odpowiedzi na konkretne pytania, zawarte w kwestionariuszu" i że "spostrzeżenia badacza nie objęte kwestionariuszem można notować w miarę czasu, nie może się to jednak dziać kosztem pytań zawartych w kwestionariuszu". Powtórne przeczytanie uwagi zamieszczonej pod punktem 11 rozpraszało wątpliwości badacza odnośnie do przekroczenia ram kwestionariusza, bo (cytuję): "Jeżeli wykryto typ płużycy lub pługa różny od wyobrażonych na ilustracjach ... należy b e z war u n k o w o uczynić wszystko w celu pozyskania jego fotografii i rysunku lub, jeżeli ten typ został wykryty tylko �919 918 na podstawie opowiadania i już zaginął, należy naj dokładniej opisać otrzymane informacje". Kwestionariusz nie daje jednak wskazówki, gdzie należy informacje zapisać. W zdaniu poprzedzającym uwagę punkt 11 pyta o "wartość względnie cenę narzędzi'" a następny punkt 12 dopytuje się, "czy znano pługi i płużyce o jednej czy o dwóch rękojeściach". Badacz wraca więc do pytań początkowych, widzi tu zagadnienie krótkiej i długiej grządzieli jeszcze raz i po przezwyciężeniu nowych wątpliwości decyduje się na ulokowanie całego opisu choćby pod punktem 6. Powstaje nowy problem: punkt 6 żąda "podania materiału, z jakiego poszczególne części były lub są wykonane" .. Jak podawać materiał części, skoro części jeszcze nie zostały nazwane? Nazw żąda clopiero punkt 7. Trzeba więc było po wykonaniu zadania punktu 7 wrócić do punktu 6 i wreszcie - kończąc badania nad pługiem i płużycą .- uzyskać wiadomości dotyczące pługów jednorękojeściowych i sposobów oczyszczania lemiesza (punkty 12 i 13). M o t y k i i k o p a c z k i. W praktyce już przy pierwszym pytaniu uzyskuje się w odpowiedzi nazwy motyki ciężkiej i kopaczki lekkiej. Nazwy te już wówczas są badaczowi potrzebne, by mógł zapytać o punkt drugi, czyli cechy i funkcje wymienianych narzędzi. Wolałbym poza tym, aby punkt 3, tj. pytanie o oskard, przesunięty został na koniec, bo rozrywa on ciągłość myśli związaną z motykami. Może na innych terenach "oskard" ma inne znaczenie (K a r ł o w i c z innego nie zna) - w Wielkopolsce pytanie o oskard skierowuje uwagę na żarna i przerywa niepotrzebnie wypowiedź o motyce. O ile chodzi o punkty 5 i 6, to badacz nie mial pewności, czy chodziło o określenie formy. funkcji i nazwy wyłącznie kopaczki lf>kkiej. czy również motyki ciężkiej. Ponieważ kwestionariusz posługuje się knnsekwentn;<' nazwą "motyka" na określenie motyki ciężkiej, a nazwą "kopaczka" na określenie motyki lekkiej, więc badacz się domyślał, że punkty 4, 5 i (j zajmują się wyłącznie kopaczką lekką. Kiedy jednak za radą punktu 5 badacz zwrócił uwagę na rysunki wzorcowe, nasunęły mu się od razu wątpliwości,czy postępuje słusznie ograniczając się tylko do kopaczek lekkich, gdyż na tablicy IV pod nagłówkiem "Motyki" narysowane są obok 16 kopaczek lekkich 2 egzemplarze motyk ciężkich. Kwestionariusz nastręczał jeszcze inną wąptliwoŚć. W pytaniu pierwszym, wstępnym, a więc w zasadzie wyznaczającym ogólnie cel badania i jego zakres, mowa jest tylko o kopaczkach ,.Z grubszej blachy" i to tylko takich, które ::.łużą "do spulchniania ziemi i obróbki okopowizn". Tymczasem w terenie spotkał badacz kopaczki nie tylko wykonane z "grubszej blachy", ale wykute z kawałka żelaza czy stali. Czy miał je w badaniach pominąć? I czy miał nie uwzględniać motyczek do wykopywania ziemniaków, głów{,ie palczastych, skoro one nie służą ani do "spulchniania ziemi", ani dr, ,.obróbki okopowizn". Objęcie tego typu kopaczek badaniami usprawiedliwiała jedynie tablica IV pokazująca dwie takie motyki. t. i S i e l' p. Pytania o sierp, m0im zdaniem, winny się rozpocząć od uchwycenia form sierpów zastanych. Zalecenie, by narysować i opisać sierp, winna się mieścić w obrębie podstawowych pytań. Zasadniczy obowiązek badacza. by narysował typowy sierp i podał nazwy jego części, nie powinien być wskazany w uwagach, tym bardziej uwagach końcowych. Sumując powyższe spostrzeżenia wysuwam następujące dezyderaty: 1. Kwestionariusz powinien być metodycznie jednolity. Niepożądany jest niejednolity układ pytań, rozmaite ich rozczłonkowanie oraz zmienne stylistyczne sformułowanie w poszczególnych zagadnieniach. 2. Należałoby dążyć do tego. by cały kwestionariusz był opracowany pod jednym kierunkiem, według przedyskutowanego i ujednoliconego schematu, ułatwiającego pracę w terenie. 3. Usunięcie "vszelkich uwag z toku pytań ułatwiłoby badaczowi pracę. Jeżeli uwagi są konieczne, to nie powinny one zawierać nowych zadań dla badacza, a tylko przypominać pewne zasadnicze postulaty badawcze. 4. Badanie przedmiotów kultury materialnej należałoby zaczynać o il·~ możności od opisu przedmiotu badań, a potem przejść do funkcji, oceny i historii rozwoju. Pytania winny mieć taki układ, by badacza do ustaloneg() toku pracy przyzwyczajały. 5. Z praktyki badawczej wynika postulat, by pytanie czy zespół pytań nie przesądzał takiego czy innego związku genetycznego badanego przedmiotu, bo odbije się to szkodliwie na wynikach badań. 6. Rysunki wzorcowe są pożądane do każdego zagadnienia z dziedziny kultury materialnej, ale winny być wykonane jednolicie pod względem technicznym oraz zasad znakowania składowych części przedstawionego przedmiotu. 7. Choć kwestionariusz jest przeznaczony tylko dla badacza, to jednak należy go tak układać, by nie musiał być chowany przed okiem informatora. Inteligentniejsi inform",torzy żywo interesują się nie tylko celem badaii. ale również ich organizacją i techniką. Badacza nie dzieli od badanego już tak wielki dystans kulturalny, jak choćby przed 1939 r. i badacz nie może otaczać się tajemnicą, jeżeli chce osiągnąć wartościowe wyniki. 8. Na badania należy przewidzieć więcej czasu albo po prostu ograniczyć ilość pytań w myśl ogólnej zasady, że korzystniejsze dla nauki jest zebranie mniejszej ilości materiału, ale za to pewnego, niż wiele materiału. ale o wartości miernej czy też o charakterze przypadkowym. Wynik badań Mimo wykazanych usterek i braków kwestionariusza, które przeszkadzały w pracy terenowej, wyniki uzyskane na jego podstawie dawały badaczowi znaczne zadowolenie. Na badanym przeze mnie terenie dokonałem dzięki kwestionariuszowi kilku odkryć nie znanych mi faktów z terenu Wielkopols~j jak bronowanie gałęziami, używanie radła do orania itp. �921 920 Kwestionariusz pozwolił też uchwycić zmiany, jakie dokonują się na wsi w zakresie używania narzędzi rolniczych. Najwyraziściej zarysował się w odpowiedziach informatorów moment wypierania cepów z gospodarstwa i w związku z tym ich regres konstrukcyjny od rozwiniętych form do form coraz prymitywniejszych (okaz bezkapicowych cepów z Krzycka Wielkiego, pow. leszczyński). Kwestionariusz pomógł mi wreszcie w wyszukaniu nowych, dobrych informatorów (Zakrzewo, Brodowo). Mówiąc o wynikach trzeba podkreślić, że uzyskałem je dzięki jak najb<:rdziej pozytywnemu ustosunkowaniu się informatorów do badacza. Informatorzy niejednokrotnie wertowali pokazywany im kwestionariusz i z zaciekawieniem oglądali zawarte w nim rysunki oraz interesowali się problema·· tyką pytań. Dla zilustrowania wyników moich badań zestawiam tu odpowiedzi dotyczące zagadnienia sochy oraz użycia w Wielkopolsce kos w powstaniu 1848 r. Co nazywajq Kiełpiny, pinach): 1. tylny pow. wolsztyński "słupek" radła "socha" (informator (11,2) J. Gri.inig, ur. 1875 r. w Kieł- jednorękojeściowego, ramowatego, tkwi "rękość"; 2. rozwidloną część radła rylcowego,czyli "sochy"; 3. rękojeść pługa drewnianego jednorękojeściowego sochę")· Krzycko Wielkie, pow. leszczyński (informator: w Bukowcu Górnym): 1. . tylny słupek radła ramowatego; 2. uchwyty drewnianego pługa; 3. pionowy słup 'żurawia, na którym Wróblów, pow. głogowski (informator w którym Użycie ("pług miał jedną J. G ł u s z a k, ur. 1865 chodzi "zwój". J. M a j o I' C z y k, ur. 1908 w Rado- mierzu, pow. wolsztyński): pług drewniany z żelazną "łopatą" i odkładnicą, o dwóch rączkach. Modła, pow. głogowski: Osiedleńcy sochy nie znają. Kowalew~, pow. kościański (informator: F. G a l u s i k, ur. 1877 w Wolkowie, pow. Kościan): 1. ukośnie ustawiony w "pinku" (płozie) słupek, w którym tkwi rączka jednorękojeściowego radła; 2. "soszki" - to rękojeści radła i pługa d¥rurękojeściowego; informator M i c h a ł o w s k a nazywa "soszki" za ojcem "sochami"; 3. słup żurawin, na którym chodzi "zwój". Zakrzewo, pow. rawicki (informator: A. Ku ż n i a k. ur. 1888 w Sowinach, pow. Rawicz). 1. pług, którym orał do 1870 r. oJciec Ku ż n i a k a, rzekomo bez lemiesza, tylko zaopatrzony w deskę dębową, ukośnie przyciętą, przybitą do płoza i słupicy, która była równocześnie lemieszem i odkładnią. "Rękosie" tej sochy nazywały się "przynogi"; 2. słup żurawia studziennego. Siemowo, pow. gostyński (informator: P. G I' o n, ur. 1871 wSiemowie) .. 1. ojciec informatora, ur. 1840, opowiadał, że był to pług drewniany z "łopatą" i "odkładnią" drewnianą o dwóch "przynogach"; 2. informator W. B a n a s z a k, ur. 1867 w Studziannie, pow. Śrem: cały drewniany pług dwurękojeściowy; prawa rękojeść, o którą opierała się "odkładnia", zwała się "przynogą", lewa rękojeść, która tkwiła dołem w płozie, to "socha"; 3. informator B a n a s z a k: słup u studni, na którym spoczywa "zwój". Krajkowo, pow. śremski (informator: W. A d a m s k i, ur. 1878 w Krajkowie): słup żurawia studziennego. BrodoV\lo, pow. śremski (informator K. O l s z a ń s k a, ur. 1870 w Brodowie): słup żurawia, na którym chodzi "zwój". Wojciechowo, pow. jaroeiński (informator: T. B a s z y ń s k i, ur. 1867 ",.. Bruczkowie, pow. Gostyń): słup przy studni, podtrzymujący "żuraw z kluką". kos w powstanitt 1848 r. (IX, 17-19) Kiełpiny, pow. wolsztyński (informator: J. K a c z m a l' e k, ur. 1868 w Kiełpinach): "Jagem był chłopiec, to opowiadali sobie stare chłopy, jak się bili kosami. Musieli iść, jak wojny były". Informator: J. G r li n i g, ur. 1875 w Kiełpinach, powiada: "Ojciec mówił, że chłopy szli na kosinierkę. Chłopy mieli kosy na ramionach". Kiedy kosynierka była, Gri.inig nie wie - "może ze dwasta lot". Krzycko Wielkie, pow. leszczyński (informator: J. G ł u s z a k, ur. 1865 w Bukowcu Górnym): Starzy opowiadali, że "downi kosinierka miała być. Polscy panowie popierali kosinierkę i potem pobańczyli. Niegolewski był w Morownicy, a potem był Niemiec Cesar. Jak Niemiec cheiał Poloka wyzwać, to mówi!: >ldu kosyner«". Kowalewo, pow. kościański (informator: P. M i c h a ł o w s k a, ur. 1903 w Kowalewie): Ojciec informatorki opowiadał, że jego dziadek brał udział w kosynierce. "Podczas wojny chodzili Niemcy i przepytywali dzieci, czy nie wiedzą, gdzie są pochowane kosy. Dawali nawet cukierki dzieciom. Kosy były schowane w. spróchniałej gruszy". Babka informatora M i c h a ł o w s k i e g o wspomInała, że kosynierów przewozili na wojnę wozami, kolei je~zcze nie było. �923 922 Krajkowo, pow. śremski (informator: F. P l' Z y b y l s k i, ur. 1900 r. w Krajkowie): Ojciec informatora, Michał P l' z y b y l s k i, opowiadał, że "była wojna kosinierska w Rogalinie, po drugiej stronie Warty, kosinierzy się bili". Brodowo, pow średzki (informator: K. O l s z a ń s k a, ur. 1870 w Brodowie): Matka opowiadała, jak .,w drobiacn wieźli kosinierów do domu, pozabijanych i popalonych, bo w Miłosławiu stodoły z kosinierami zostały podpalone. Bo się oburzali na tych panów, więc dostali wódki, a potem panowie mieli ich w stodole spalić. Do kosinierki namawiali księża i panowie". Dziaduś O l s z a ń s k i e j też miał iść na wojnę, "ale się skrył w siano i nie mogli go (panowie) znaleźć. Próchniewiczowie (mąż i żona), którzy mieli duże <>ospodarstwo we Włostowie, mówili, że ksiądz ma patrzeć kcś;;ioła i bre:iarza, a nie wtykać się do kosinierki. Wtedy przyjechał ksiądz i kazał się Próchniewiczowi przygotować na śmierć, że nie chciał iść do ko:oinierki, ale gdy zaczęła żona lamentować, wtedy męża ułaskawili". Matka opowiadała też, jak "Niemcy wieźli swoich żołnierzy na wozach. co im kosinierzy głowy poobcinali". Informator J. Ł o p a t k a, ur. 1874 w Murzynowie Kościelnym, pow średzki: "Starzy ludzie opowiadali, że koło Wrześni, w Sokołowie, były stare stodoły, w których kosinierów spolili. Śpiewają o nich tak: Prosta droga z Sokołowa, Tam pod Wrześnią wieś, Tam się bili nasi bracia, Za tę polską cześć". Wojciechowo, pow. jarociński (informator: T. B a s z y ń s k i, ur. 1867 w Bruczkowie, pow. gostyński): Ojciec wspominał, że "szli na kosinierkę. Ojciec jego matki był wysłany jako goniec na koniu pod Książ. Jakiś szlachcic mu mówił: »Łuka, nie daJ się złapać«, a on odpowiedział: »chyba kula mnie doścignie" i pojechał na zwiady i widział, że się Książ pali. To było w 48 roku, jak dziadek był na kosinierce" . Stanislaw UWAGI NAD KWESTIONARIUSZEM NR 2 POLSKIEGO Blaszczyk ATLASU ETNOGRAFICZNEGO Kwestionariusz nr 2 z 1934 r. kontynuuje badania w zakresie hodowli i rolnictwa oraz uzupełnia kwestionariusz nr l z 1953 r. Kwestionariusz nr 2 zawiera 62 strony i podzielony jest jak w roku ubiegłym na części A. B. C, D, które poprzedza wstęp zawierający uwagi o organizacji 'i sposobie prowadzenia badań terenowych. Szczegółowo opracowana część wstępna kwestionariusza wprowadza badacza w stan prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym i przygotowuje go do pracy w terenie. co niewątpliwie wpłynie na ujednolicenie systemu pracy poszczególnych etnografów współpracujących z redakcją Atlasu Ze względu na obszerny materiał zawarty w kwestionariuszu nr 2 część zagadnień nie została objeta badaniami w 1954 r., należało tylko opraco .. wać materiał zawarty na stronie 46 kwestionariusza, a mianowicie kwestionariusz A, B, C zawierający następujące zagadnienia: I. radło; II. socha: III. pług; IV. orka; V. brony; VI. rodzaje lnu; VII. sierp i kosa; VIII. młócka i c€'py; IX. koń i wół. Z kwestionariusza D należało opracować: I. ugorowanie, III. uprawa prosa; IV. ber i jego uprawa. Nie obowiązywały zaś w czasie badań 1954 r z części D następujące zagadnienia: II. transport narzędzi rolniczych w pole; V. uprawa pszenicy, żyta i mieszanki obu zbóż; VI. sterty, stogi; VIII. kopice, ostwie, przepłoty; IX. użytkowanie owiec. Łącznie należało odpowiedzieć na 125 pytań odnoszących się do wyżeJ wymienionych zagadnień, na obszarze ziem polskich w granicach sprzed 1939 r., a na 131 pytań na Ziemiach Odzyskanych. Pytania zasadnicze zawierały niekiedy po kilka pytań dodatkowych o charakterze analitycznym. Badacze terenowi otrzymali do opracowania po 10 punktów badawczych (granica górna). Na opracowanie jednego punktu przeznaczono trzy dni; na Ziemiach Odzyskanych, ze względu na dodatkowe pytania, na przebadanie .iednego punktu przeznaczono cztery dni. Z tego co najmniej pół dnia przypadało na dojazd, zakwaterowanie itp., reszta czasu pozostawała na opra·· cowanie kwestionariusza. Zachęcone apelem redakcji kwestionariusza do nadsyłania uwag na tema.t użyteczności i doświadczell związanych z kwestionariuszem nr 2, dzielimy się następującymi uwagami. Badania prowadziłyśmy w południowej części woj. lubelskiego (Z. S t as 7. c z a k) oraz na terenie woj. poznańskiego i na obszarze Ziem Odzyskanych (J. P a w ł o w s k a). Stwierdziłyśmy, że podczas gdy trzydniowy okres badań na obszarze ziem polskich w granicach sprzed 1939 r. wystarczy w zupełności na opracowanie kwestionariusza, to na obszarze Ziem Odzyskanych wyznaczony termin czterech dni był niewystarczający. Badania na Ziemiach Odzyskanych powinny trwać w jednym punkcie co najmniej pięć dni: teren ten bowiem wymaga kilkakrotnego powtórzenia wywiadu i dłuższej obserwacji, gdyż struktura wsi jest tu zróżnicowana i dla przedstawienia jej obecnego oblicza kulturowego należy oprócz autochtonów przebadać przynajmniej jednego przedstawiciela każdej grupy wchodzącej w skład obecnej ludnoici. Przeznaczony czas wystarczył jedynie na sporządzenie zapisu terenowego, ni~ zaś na wykonanie czystopisu. Przechodząc z kolei do krytycznego omówienia kwestionariusza nr 2 z 1954 r. z<:luwai.ylyśmy. że kwestionariusz ten posiada niejednolitą termę ':tylistyczną w poszczególnych swokh częściach. tzn. pytania od- �924 noszące się do niektórych zagadnień. jak np. pług, orka, skierowane są do badacza terenowego, inne natomiast, jak np. w części dotyczącej użytkowania owiec, odnoszą się bezpośrednio do informatora (np.: "czy u was hodują owce?" - s. 60). Uważamy, że pierwsza forma pozostawia badaczowi więcej swobody pozwalając mu na pracę własną i zastosowanie własnej, wypróbowanej w terE:nie metody. Badacz terenowy nie skrępowany pytaniami skierowanymi wprost do informatora może niejednokrotnie stawiać szereg pytań dodatkowych, które często są niezbędne; może też uwzględnić momenty, których kwestionariusz żadną miarą przewidzieć nie może, a które konieczne są dla wyczerpującego opracowania zagadnień. Pytania w kwestionariuszu skierowane wprost do informatora zubożają poniekąd możliwości badacza. Z drugiej zaś strony podkreślamy, że kwestionariusz dostatecznie informuje badacza i zakreśla mu ramy badań przestrzegając przed dowolnym odchyleniem i interpretacją, co mijałoby się z celem przeprowadzonej akcji. Poszczególne zagadnienia kwestionariusza nie wymagają dalej idących uproszczeń. Kwestionariusz C jest uzupełnieniem i tematyczną kontynuacją kwestionariusza nr 1; zawiera on: 1. całkowite powtórzenie niektórych zagadnień; 2. powtórzenie części pytań z roku ubiegłego; 3. uzupełnienie kwestionariusza nr 1 w formie pytań dodatkowych. Jak podaje uwaga wstępna w kwestionariuszu C, uzupełnienia wynikły z kilku powodów: z braków w przygotowaniu naukowym uczestników badań, z braków i usterek układu kwestionariusza nr 1 z roku 1953, poza tym same wyniki badań wniosły nowe punkty widzenia. Kwestionariusz C, uzupełniający wyniki badań z 1953 r., niewątpliwie wniesie nowe materiały niezbędne do opracowania wymienionych zagadnień, niemniej jednak powtarzanie całych partii kwestionariusza nr l w kwestionariuszu nr 2 (np. pług) było dla badacza deprymujące, gdyż spotykałyśmy się z uwagami bystrzejszych informatorów, że pytano o te same rzeczy już w roku ubiegłym. Musiałyśmy udzielić dodatkowych wyjaśnień, co oznaczało stratę czasu i energii. Z naszego punktu widzenia pożądane byłoby, aby uzupełnienia w kwestionariuszach były minimalne, obszerne bowiem uzupełnienia raz już opracowanych zagadnień, zawarte np. w kwestionariuszu C, nie pozwoliły nam na opracowanie innych zagadnień z części D. kwestionariusza. Materiał ilustracyjny kwestionariusza nr 2 był niewystarczający i nie zawsze prawdziwy, na co niejednokrotnie zwracali nam uwagę sami informatorzy (sierp, s. 34, ryc. 1). Zamieszczony rysunek sierpa ząbkowanego ilust.ruje widoczne nacięcia z odwrotnej strony, niż to ma miejsce w rzeczywistości (z lewej); wywoływało to zdziwienie i uwagi naszych informatorów. Jak podaje uwaga wstępna kwestionariusza, rysunki pługa w roku ubiegłym wykonywane przez badaczy terenowych nie stały na poziomie doku- 925 mcntu historycznego. W związku z tym wydaje nam się, że w kwestionariuszu nr 2 powinien być zamieszczony rysunek wzorcowy, ilustrujący pług w trzech rzutach, który byłby bardzo pomocny przy prowadzeniu wywiadów z informatorami oraz stanowiłby dla nas podstawę przy sporządzaniu rysunku terenowego. Odczuwało się również brak fotografii bru i dzikiego prosa, rośliny te nie zawsze bowiem znane są informatorom i musiały byt często przez nas opisywane. Ilustracja znacznie ułatwiłaby nam pracę. Poza wymienionymi usterkami kwestionariusz nr 2 nie sprawiał nam w terenie większych trudności, które wynikałyby z jego układu. Wymagania redakcji Polskiego Atlasu Etnograficznego, aby zjawiska kulturowe przedstawiać w określonych przekrojach czasowych, w celu uchwycenia procesów zmienności i przedstawienia zjawisk kulturowych w sposób dynamiczny, są naszym zdaniem możliwe do zrealizowania. Pod tym kątem widzenia ustawiona praca wymaga jednak od badacza głębszej analizy terenu i uważniejszych obserwacji. W związku z tym słuszny jest postułat kwestionariusza A, aby do ogólnej charakterystyki wsi zbierać materiał okolicznościowo w ciągu całego okresu badań, nie poprzestając na wstępnych informacjach u sołtysa; tylko bowiem odpowiedzi zebrańe w ciągu całego okresu badań mogą dać pewną syntezę zjawisk w danej wsi zachodzących. Uwagi nasza oczywiście nie pretendują do szczegółowej analizy zagadnień składających się na całokształt badań terenowych, są to raczej ogólne nasze refleksje nad przydatnością kwestionariusza nr 2 w terenie. Ogólnie stwierdzamy, że stanowi on, w porównaniu z poprzednim, duży postęp, choć nie jest wolny od szeregu ustC'rek. Jadwiga Pawlowska, Zofia Staszczak WAZNIEJSZE IMPREZY I WYSTAWY SZTUKI LUDOWEJ MINISTERSTW A KULTURY I SZTUKI W ROKU 1953 I Ogólnopo/.ska Konferencja Twórców Ludowych W dniach 2-3 marca 1953 1'. odbyła się w Warszawie I Ogólnopolska Konferencja Twórców Ludowych. W konferencji tej uczestniczyło 57 twórców ludowych z całej Polski z udziałem przedstawicieli Rządu, Partii i zainteresowanych instytucji. związków twórczych, naukowców i przedstawicieli artystycznego ruchu robotniczego. ~ W oparciu o wypowiedzi ministra kultury i sztuki, na podstawie programowego referatu wiceministra kultury i sztuki oraz roboczych referatów przedstawicieli Wydziału Sztuki Ludowej C. Z. P. i W., C. P. L. i A. oraz specjalnej wystawy zagadnienie plastycznej twórczości ludowej zostało przedyskutowane od stron~' artystycznej. ideologicznej i gospodarczej. �926 927 Konferencja wykazała dotychczasowE: osiągnięcia w zakresie opieki, popierania i upowszechniania twórczości ludowej w celach artystycznych, ideologicznych i społecznych, uwidoczniła także niedociągnięcia. Konferencja miała poważne znaczenie kulturalne i społeczne, przyczyniła się ponadto do sprecyzowania roli twórcy ludowego w tworzeniu nowej kultury socjalistycznej, w gospodarczej i kulturalnej przebudowie wsi. Przy aktywnym udziale w dyskusji twórców ludowych (34 wypowiedzi) uchwalono szereg wniosków, które posłużyły jako wytyczne do dalszej pracy. Konferencja otrzymała dokładną dokumentację opracowaną przy udziale Państwowego Instytutu Sztuki. Zjazdowi został poświęcony specjalny numer "Polskiej Sztuki Ludowej" (nr 2, 1953 r.), który otrzymali wszyscy uczestnicy konferencji. Wystawa w Pekinie i Szanghaju W lecie 1953 r. w ramach Wystawy Gospodarczej PRL w Chinach Ludowych została przygotowana wystawa sztuk plastycznych. W dzjiale plastyki poważną pozycję zajmowała sztuka ludowa, reprezentowana przez. 350 eksponatów z różnych dziedzin współczesnej twórczości ludowej. Wystawa była eksponowana przez kilka miesięcy w Pekinie i Szanghaju, potem powróciła do kraju. Była to pierwsza wystawa sztuki ludowej w Chinach Ludowych. Największym powodzeniem cieszyły się wśród chińskiego ludu polskie wycinanki, gdyż ta dziedzina jest w Chinach szczególnie znana i posiada bogatą tradycję u narodu chińskiego. Z okazji wystawy plastycznej został wydany specjalny katalog w języku chińskim. Wystawa na statku M/S "Batory" W porozumieniu z Ministerstwem Żeglugi zorganizowana została na M/S "Batory", kursującym na linii Gdynia-Indie, wystawa sztuki ludowej. Na wystawie reprezentowane były tkaniny, hafty, ceramika, fajanse do dekoracji świetlic, ręcznie malowane przez robotnice fabryczne, malarstwo na szkle, figurki w strojach ludo""ych i koronki ludowe. Wystawa ta odbyła w 1953 r. dwukrotną podróż między Europą a Azją; zaopatrzona była w ilustrowane katalogi w języku angielskim (The exhibits oJ polish folk'!: art on M/S "Batory", Gdynia - Wrzeszcz. s. 12, ilustr. 5). Instruktaż tkactwa w Królowej Woli W okresie od 15 II - 16 III 1953 r. we wsi Królowa został przeprowadzony przywarsztatowy instruktaż tkacki nej, obecnie już zanikającej tk~::.niny rawskiej \V tzw. zadaniem instruktażu było nauczenie młodych dziewcząt niki dla celów produkcyjnych C. P. L. i A. Wola, woj. łódzkie. w zakresie ozdobkuloski. Głównym wiejskich tej tech- Ponieważ instruktaż odbywał się w lokalu miejscowej świetlicy nie ograniczał się tylko do zajęć praktycznych, ale uwzględniał- również zagadnienia kulturalne i społeczne, nabrał on specjalnego znaczenia. Wymowę społeczną miał również fakt, że instruktaż techniczny sprawowała tkaczka ludowa z Królowej Woli, Jadwiga S kła d o w ska. Nad całością szkolenia czuwał nadzór artystyczny C. P. L. i A. oraz Wydział Kultury Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Łodzi. Przeszkolenie, które obejmowało 228 godzin zajęć, dało na ogół dobre wyniki, a sześć młodych tkaczek po zakończeniu instruktażu stworzyło przy świetlicy zespół plastyczny o trzech warsztatach. Zespół ten spełniając rolę społeczno-kulturalną w swojej wsi 'otrzymał możność zbytu tkanin do C. P. L. i A. Dnia 25 IV odbyło się uroczyste zakończenie szkolenia połączone z pokazem prac i wręczeniem nagród. Z okazj i uroczystości został zorganizowany specjalny program artystyczny z udziałem ekipy "Artosu" łódzkiego. W uroczystości wzięły udział władze gminne, przedstawiciele województwa i Ministerstwa Kultury i Sztuki. Liczna ludność okoliczna przybyła w odświętnych strojach ludowych. Wyst·awa sztuki ludowej w Tomaszowie Mazowieckim 1 Dnia 24 maja 1953 r. w rezultacie konkursu na tkactwo i wycinanki w powiecie rawskim została otwarta w tamtejszym muzeum wystawa twórczości współczesnej. Jakkolwiek konkurs nie należał do najbardziej udanych, a pokazany materiał nie wyczerpywał faktycznych możliwości artystycznych regionu, wystawa miała pozytywne znaczenie dla regionu i cieszyła się powodzeniem. Była ona uzupełniona objaśnieniami graficznymi i fotografiami naświetlającymi zagadnienie twórczości regionalnej. Wystawa została zorganizowana przez Wydział Kultury Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Łodzi i Muzeum w Tomaszowie. Wystawa młodzieżowa "Służby Polsce" Staraniem Działu Kulturalno-oświatowego P. O. "Służba Polsce" została zorganizowana w Olsztynie, a 31 V 1953 przewieziona do Białegostoku wystawa plastyczna młodzieży SP i L. Z. S. Wystawa bogata w eksponaty, przedstawiała się niejednolicie pod względem artystycznym. Obok bowiem poprawnych artystycznie tkanin ludowych, v,'Ycinanek, malowanek i ceramiki na wystawę trafiły rozmaitego tyPU przedmioty o wybitnie ujemnych cechach schyłkowej kultury drobno- kiM, 'M. P r z e ż d z i e c k a, Wystawa Sztuki •• Polska Sztuka Ludov.raCl, nr 2, ]954 r. Ludowej w Tomaszowie Mazowiec- �929 928 mieszczańskiej, secesyjnej, nie wiążącej się z dzisiejszą rzeczywistością zarówno .pod względem formy, treści czy w ogóle przydatności (jelenie wycinane z drzewa, dziwne koszyki, naturalistyczny haft itp.). Pomimo tego wystawa spełniła swe zadanie społeczne i dydaktyczne W czasie bowiem zlotu uczestników konkursu w Białymstoku wystawa została poddana właściwej ocenie znawców. Młodzieży wyjaśniono popełnione błędy i wytknięto właściwe drogi pracy artystycznej i społecznej. Całodz;enna konferencja ilustrowana dobrymi i złymi przykładami sztuki dla niejednego stała się zwrotnym punktem w jego poczynaniach artystycznych. Wystawa regionalna w Grajewie 2 Zorganizowana i otwarta 15 VI 1953 r. przez Wydział Kultury w Białymstoku Wystawa Sztuki Ludowej w Grajewie pokazała bogaty materiał (około 250 eksponatów - 96 twórców), przeważnie tkactwo, niewielką ilość ceramiki i pisanek, sporo robótek ręcznych haftowanych i dziewiarskich (te ostatnie zostały z materiału wystawowego wyeliminowane). Z siedemnastu istniejących w powiecie spółdzielni produkcyjnych prawie wszystkie wzięły udział w wystawie, dostarczając najbardziej wartościowych eksponatów. Zebrany materiał dowodził wielkiego umiłowania sztuki ludowej miejscowej ludności. Wiele tkanin przechowanych zostało w trudnych warunkach wojennych; biorąc pod uwagę prawie całkowite zniszczenie powiatu w czasie ostatnich wojen światowych tkaniny te posiadają dzisiaj wartość unikatów. Na uwagę zasługuje kilka osobliwych tkanin dwuosnowowych (jedna z 1895 r., Weroniki Ż b i k o w s k i e j) oraz miejscowe sejpaki o rzadko spotykanej gdz.ie indziej technice. Wystawę oceniono bardzo pozytywnie. Nagrodzonych zostało w sumie 28 osób; 15 osób otrzymało nagrody Ministerstwa Kultury i Sztuki w kwocie 4100 zł, 13 osób nagrody Wydziału Kultury w kwocie 1650 zł. Znaczenie wystawy polega przede wszystkim na tym, że przyczyniła się ona do odkrycia nowego ośrodka tkanin podwójnych, który w dalszych badaniach może dać dużo materiału wyjaśniającego tę dziedzinę twórczości artystycznej. Wystawa Sztuki Ludowej w Bilgoraju" otwarta w dniu 17 VI 1953 r, Wystawa Sztuki Ludowej w Biłgoraju obejmowała 180 eksponatów pochodzących od 48 twórców, Najliczniej reprezentowane było garncarstwo tego terenu i strój, w nieco skromniejszym zakresie inne dziedziny sztuki ludowej. Mimo wielu interesujących eksponatów, , M. P r z e ż d z 1 e c k a. Wystawa jewie, "P. S. L.", nr 2, 1954 r. 'M. P r z e ż d z i e c k a. Wystawa pokazowa sztuki z których sztuki! ludowej część miała charakter rękodziela zabytkowy, wystawa, wziąwszy pod uwagę bogactwo tego regionu, nie charakteryzowała go w dostatecznym stopniu. Szczególnie bogato pod względem artystycznym odznaczały się na wystawie pisanki oraz kolekcje haftowanych zatyczek. Ekspozycja wystawy opracowana, st,arannie pod względem dydaktycznym spełniła swoje zadanie sP.oł~cz~O-osw,Iatowe. Wystawę organizował Wydział Kultury PWRN w LublIm~ I Oddzl~ł Kultury MRN w Biłgoraju. Na wystawie przyznano kilka nagrod na ogolną sumę 3000 zł. Konkurs wycinanki kurpiowskiej w Myszyńcu' Trzec.i konkurs na wycinankę kurpiowską zakończony został otwarciem wystawy w Myszyńcu w dniu 30 sierpnia 1953 r. Konkurs z.gromadził 391 prac 45 autorów, z czego na wystawie pokazano 190 ~ksponatow. Prace zostały nadesłane głównie z gminy Kadzidło i M szymec. y . Materiał . ~onkur~owy przy bliższej analizie wykazał, że jakkolwiek wlęk~za częsc autor~w tworzy w oparciu o tradycję artystyczną, wycinanka kurpiowska wykazuje tendencje rozwojowe, pojawiają się w niej elementy I~owe, ~acze~pnięte, ~ życia współczesnego. Poziom artystyczny poza nielIcznymi wYJątka~ll Jest na ogól wysoki i wyrównany. Komisja ocen przyznała szereg nagrod w sumie ponad 8000 zł. , Kon.k~rs i .wy~tawa zostały zorganizowane przez Wydział Kultury WarszawskieJ WOJ€wodzkiej Rady Narodowej przy pomocy Ministerstwa Kultury i Sztuki. yn Konkurs ceramiki w Kielcach. D~ia 31 1953 r. został rozstrzygnięty kolejny konkurs ceramiki ludoweJ, w KIeLcach, na który z różnych ośrodków tego województwa 20 autorow dostarczyło 450 eksponatów. d .Jakkolwiek ogól~y p~ziom cera~~ki był wysoki, komisja ocen stwierr:lła, ze. w rezu.ltacle mepowołaneJ mgerencji i inspiracji niektórzy auto~y uleglI szkodlIwym wpływom. W niektórych wypadkach na przykład zatracona została klasyczna forma naczyń ludowych (u P o ł e t k a i B ą b l w ~ąt~ch, A r m a ń s k i e g o w Chałupkach), pojawiło się niewłaściw: zdobleme .(n~. u. Leona S u s a czy P a s t u s z k i e w i c z a w Iłży). .. S~czeg~lnIe pIęknymi formami i wysokim poziomem technicznym wyroznIały SIę na konkursie dzbany Tadeusza B ą b l a z Kątów Denkowskich o c~erwonym nie polewanym czerepie i ciemnym geometrycznym zdobienIU Uzyskały rowUle;;, , .. .' wyso k ą ocenę piękne naczynia i figurki ceramiczne z Koszar, Chałupek i Iłży. Komisja ocen przyznała za najlepsze osiągnięcia dziesięć nagród Mini- Ludowego w Gra- Bilgorajszczyzny, "P. S. L.", 'A. "'Y';CU, B t a c h O w s ki, Wyst(w'a .. P. S. L.", nr l, I~.14r. nr 1, 19;4 r. :>!I "Lud", t, XLII pokonkursowa . wycma.llki kurpiowskiej w My- �930 931 sterstwa Kultury i Sztuki na ogólną sumę 8000 zł. Pozostałe nagrody przyznało Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach, które było organizatorem konkursu. Z prac konkursowych urządzono następnie pokaz ceramiki w Muzeum Świętokrzyskim. Wystawa sztuki i konkurs strojów ludowych w Opolu Dnia 13 grudnia 1953 r. w Gmachu Muzeum Opolskiego została otwarta pierwsza wystawa sztuki ludowej ziemi opolskiej. Głównym celem wystawy było wydobycie z terenu reliktów i zabytków sztuki ludowej oraz dokonanie przeglądu żywych i społecznie aktualnych dziedzin twórczości ludowej tego terenu. Ze względu na to, że teren ten do 1953 r. nie był dostatecznie zbadany przez naukę, a muzea terenowe nie zdołały wydobyć tego wszystkiego, co obrazowałoby kulturę ludową opolską, wystawę musiano poprzedzić badaniami terenowymi. Prace w terenie zostały wykonane w miesiącach letnich przez plastyka i etnografa. Zostały przebadane następujące powiaty: oleski, opolski, strzelecki, kluczborski, głupczycki, raciborski, nyski, kozielski i prudnicki. Chociaż powierzchowne badania nie mogły wyczerpać zagadnienia, ustaliły jednak cenne dane. Ustalono, że w wielu powiatach Opolszczyzny zachował się strój ludowy lub jego części, zebrano sporą ilość próbek tkackich, szczególnie z powiatu oleskiego (Stemalice, Wichrów, Radłów), odnalezione zostały wysokiej wartości artystycznej pasiaste spódnice buro ki z opleckami oraz haftowane czepce tiulowe. Okazało się, że na terenie Opolszczyzny, a w szczególności w pow. oleskim i strzeleckim, jest jeszcze dużo zabytkowych skrzyń ludowych, kredensów, ław, stołów i listwie dekoracyjnych. W pow. opolskim, raciborskim i strzeleckim istnieje żywa tradycja kolorowego haftu roślinnego, który stosowany jest na fartuchach i chustach. Powszechnym zjawiskiem w pow. opolskim i oleskim jest znajomość zdobienia jaj techniką wyskrobywania. W centralnej Opolszczyźnie szeroko uprawia się wikliniarstwo. Na wystawę zebrano ogółem 170 eksponatów 65 twórców; wystawa została uzupełniona również eksponatami z muzeów regionalnych. Komisja ocen biorąc pod uwagę wartość eksponatów oraz świadomy i pozytywny stosunek wystawców do wystawy przyznała 54 nagrody na ogólną sumę 10000 zł. Cenniejsze eksponaty, jak skrzynie, czepce, buroki itp., zostały zakupione do zbiorów państwowych. W dniu otwarcia wystawy odbył się również pokaz konkursowy strojów ludowych, w którym wzięło udział 29 kobiet z pow. opolskiego, prudnickiego, raciborskiego i niemodlińskiego, demonstrując 50 strojów. Były to przeważnie stroje ślubne lub stroje pamiątkowe po babkach i matkach, które zachowały się w doskonałym stanie. Wszystkie właścicielki strojów zostały nagrodzone. Zrobiono dokumentację wystawy i a materiał znajduje się w opracowaniu wany w "Polskiej Sztuce Ludowej". Organizatorem wystawy i konkursu Wojewódzkiej Rady Narodowej w Opolu lany komitet organizacyjny. Konkurs pamiqtkarstwa konkursu oraz badań wstępnych, naukowym. Zostanie on opublikobył Wydział Kultury Prezydium oraz specjalnie w tym celu powo- podhalańskiego w Zakopanem 5 Konkurs Pamiątkarstwa Podhalańskiego ogłoszony w czerwcu 1953 r. przez Ministerstwo Kultury i Sztuki był dalszą akcją wynikającą z potrzeby uporządkowania tej gałęzi regionalnej produkcji artystycznej na terenie Podhala. Celem jego było wydobycie wszelkich możliwości twórczych zarówno w regionie o najbogatszej w Polsce twórczości ludowej, jak też w środowiskach zorganizowanych. Do udziału w konkursie zostali zaproszeni twórcy ludowi, artyści plastycy, pracownicy zwartych zakładów spółdzielczych produkujących pamiątki, indywidualnie pracujący chałupnicy, szkoły zawodowe i artystyczne, absolwenci tych szkól oraz amatorzy. Konkurs przygotowywany przez pól roku przy dużym wysiłku czynników miejscowych został poprzedzony instruktażem artystycznym wśród twórców ludowych w powiecie nowotarskim, w zakładach C. P. L. i A., PTTK oraz w szkołach plastycznych. W pracach związanych z organizacją konkursu wzięło udział szereg instytucji. Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem udzielało uczestnikom konkursu porad, prowadziło wspólnie ze Związkiem Polskich Artystów Plastyków akcję instruktażową. W rezultacie na konkurs 450 autorów dostarczyło 1600 eksponatów z zakresu różnych technik znanych na Podhalu. 13 grudnia komisja ocen po przejrzeniu wszystkich prac przyznała 48 nagród na ogólną sumę 35 000 zl. Państwowy Instytut Sztuki dokonał dokumentacji fotograficznej szczególnie wartościowych prac. Konkurs pamiątkarstwa na Wybrzeżu Dnia 7-9 grudnia 1953 r. został rozstrzygnięty pierwszy etap Konkursu Pamiątkarstwa "Przymorza" w Gdańsku. Ogółem twórcy ludowi tego tE:renu, chałupnicy, członkowie zakładów produkcji pamiątkarskiej i artyści plastycy nadesłali 444 prace. Ze względu na to, źe połowa prac odpadła przy pierwszej eliminacji (211), a z pozostałych 233 nie wszYiltkie wytrzymywały kryterium oceny, udzielnno autorom wskazówek do dalszego ich przepracowania. , R. R e i n f u s s, Aktualne 2, 1951 r.; Katalog wystawy. l1laj 1954 r. n,. zagadnienia przemysIu Wystawa Pamiątkarstwa pamiqtkarskiego, Podhalańskiego, "P. S. L.••. Zakopane. �932 933 Pod kierownictwem naukowym zostały wykonane lalki ubrane w różne stroje śląskie oraz zrekonstruowany został strój dziewczęcy pszczyński. Dnia 24 XII wszystkie akcje terenowe zostały zakończone, a cenniejszy materiał został wytypowany na Wojewódzką Wystawę Sztuki Ludowej X-lecia Polski Ludowej. Jednocześnie w tym okresie pod kierownictwem naukowym dra M. G ł ad y s z a zespół etnografów śląskich dokonał specjalnych badań i zebrał dokumentację naukową do strojów Państwowego Zespołu "Śląsk". Na specjalnych konferencjach materiał został przejrzany i przedyskutowany, a wytypowane odmiany strojów śląskich oddano do wykonania przedsiębiorstwu C. O. P. i A. w Warszawie. Pozytywną ocenę uzyskały natomiast prace twórców ludowych, które charakteryzowały się odrębnością regionalną kaszubską i posiadały zastosowanie praktyczne, oraz medale pamiątkowe, zabawki i tkaniny artystówplastyków. Przyznano nagrody na ogólną sumę 6000 zł. Konkurs organizował Wydział Kultury Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku oraz powo.łany komitet organizacyjny przy udziale członków Z. P. A. P. Drugi etap konkursu został przewidziany na rok 1954. Kurs haftu kaszubskiego W trosce o podniesienie poziomu haftu kaszubskiego l Jego przystosowanie do potrzeb współczesnych w okresie od 30 XI -19 XII 1953 r. został przeprowadzony w Zakładzie Doskonalenia Rzemiosła w Gdańsku-Wrzeszczu kurs haftu kaszubskiego dla hafciarek ludowych. W kursie wzięły udział 23 osoby: z Żukowa (6), Chojnic (2), Wdzydz (14) i Gdańska (1). Kierownictwo artystyczne kursu objęła prof. Halina K i n t o p f o w a z Poznania, stronę instrukcyjno-techniczną hafciarki ludowe Zofia P t a c h z Żukowa i Władysława S z l u b a c h z Wdzydz. Dobrze przygotowany, wszechstronny i interesujący program kursu dał dobre wyniki i stworzył podatny klimat i podłoże do rozwoju haftu ludowego na Wybrzeżu. W czasie kursu uczestnicy odbyli wycieczkę do Muzeum Pomorskiego w Toruniu, do Żarnowca, Kartuz i Żukowa, zapoznali się w Żarnowcu i Żukowie z oryginalnymi okazami dawnych pomorskich haftów klasztornych, wysłuchali specjalnego wykładu o haftach ludowych innych regionów Polski oraz szeregu prelekcji o charakterze ogólnym. Najwięcej czasu poświęcono zajęciom praktycznym. Uroczyste zakończenie kursu odbyło się dnia 19 grudnia. Kurs został zorganizowany przez C. P. L. i A. i Wydział Kultury Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku przy udziale Ministerstwa Kultury i Sztuki. Konkurs specjalny w Stalinogrodzie W drugiej połowie 1953 r. w wielu powiatach województwa stalinogrodzkiego został zorganizowany przez Wydział Kultury PWRN przy udziale PTL konkurs mający na celu wyłowienie i dostarczenie materiału, głównie z zakresu strojów, na potrzeby Państwowego Zespołu "Śląsk". Rozstrzygnięte i ocenione przez komisje konkursy połączone z miejscowymi pokazami odbyły się w Częstochowie. Kłobucku, Zawierciu, Wiśle, Goleszowie, Istebnej i Koniakowie. We wszystkich ośrodkach pokazy zgromadziły dużo cennego materiału. Na uwagę zasługiwały np. dawne chusty ozdobione ręcznym haftem o interesująceJ technice ściegów, gorsety-żywotki śląskie, haftowane udatnie przędzą zamiast nici metalowych, tkaniny wełniane, kamizele-brllcZiki, koronki i czepce oraz wiele innych części strojów. Pokonkursowa ł ti l wystawa tkanin w Sieradzu W trosce o odrodzenie i uaktywnienie ludowego tkactwa na terenie Sieradzkiego został zorganizowany przez Wydział Kultury PWRN w Łodzi przy udziale Muzeum Sieradzkiego konkurs tamtejszego tkactwa. 11 tkaczek z gminy Męka i Bogumiłów nadesłało 15 tkanin. Dnia 25 X 1953 r. odbyło się uroczyste otwarcie w nowoodbudowanej części muzeum Wystawy Pokonkursowej Tkanin Sieradzkich. Impreza ta miała duże znaczenie społeczne i dydaktyczne oraz przyczyniła się do ustalenia najbardziej typowych i najlepszych pod względem artystycznym wzorców tkactwa tego terenu. Był to pierwszy pokonkursowy pokaz tkactwa sieradzkiego. Ministerstwo Kultury i Sztuki przyznało nagrody na konkursie oraz dokonało zakupów cenniejszych eksponatów. Wystawa w Tomaszowie Lubelskim Z inicjatywy Wydziału Kultury PWRN w Lublinie w dniach od 26 XI 6 XII 1953 r. została zorganizowana w lokalu Świetlicy Zw. Zawod. Prac. Handlu w Tomaszowie Lubelskim Wystawa Sztuki Ludowej Regionu Tomaszowsko-hrubieszowskiego. Urządzenie świetlicy w KOT1~iatkowie Na podstawie okazów muzealnych oraz znajdujących się w terenie mebli zespół wiejskich stolarzy w Łańcucie pod kierownictwem artysty plastyka iii. B i e i e c k i e g o wykonał specj8lny komplet mebli i sprzętów ludowych ella świetlicy w Korniatkowie (pow. rzeszowski). W ten sposób ławy skrzyniowe z oparciem (typ szlaba'lu), półki, zydle oraz skrzynie produkowane dawniej na potrzeby wiej:;kiegO klienta znalazły się w świetlicy regionalnej. Oprócz !TIebli w świetlicy umiE'szczono również tkaninę specjalnie na ten cel w.vkonaną 'Jraz ceramikę ludową. Uroczyste przekazanie świetlicy społeczeństwu odbyło się dnia 26 XI �934 935 1953 r. W uroczystości wzięli udział także miejscowi twórcy ludowi, z którymi została przedyskutowana sprawa ich udziału w pracach świetlicowych. Na program artystyczny złożyły się występy "Artosu", kapeli ludowej i zespołu świetlicowego. Prace w świetlicy korniatkowskiej zostały zrealizowane przez Wydział Kultury PWRN w porozumieniu z Ministerstwem Kultury i Sztuki. Konkurs ogólnopolski ZSCh Dnia 17 XI 1953 r. w Warszawie zostały rozpatrzone prace nadesłane na Ogólnopolski Konkurs Plastyczny dla Wsi organizowany od grudnia 1952 r. przez Związek Samopomocy Chłopskiej i>rzy udziale Ministerstwa Kultury i Sztuki. Konkurs zgromadził 700 prac twórców ludowych i amatorów z zakresu różnych technik i z różnych regionów Polski. Wśród wielu eksponatów o wysokiej wartości znajdowały się prace pozostające na niskim poziomie artystycznym. Z poszczególnych terenów nadesłano bardzo różną ilość prac. Niektóre eksponaty, zwłaszcza w zakresie sztuki amatorskiej, wyróżniały się zdecydowaną i trafną treścią ideologiczną. Czasem autorzy wprowadzając do przedmiotów użytkowych tematykę współczesną nie umieli się uporać z techniką tradycyjną, toteż konkurs wzbudził wśród znawców sztuki ludowej i działaczy żywą dyskusję. Kwestionowano na przykład tradycyjne wycinanki kurpiowskie o "nieprzetrawionych" artystycznie elementach nowych lub koronki bobowskie, w których w sposób ~byt uproszczony wplecione były emblematy pracy. W dniu 13 XII został otwarty w lokalu Związku Samopomocy Chłopskiej pokaz wyselekcjonowanych prac połączony ze zlotem uczestników konkursu. W późniejszym terminie pokaz zwiedziły liczne wycieczki z różnych stron Polski. Za najlepsze prace zostały przyznane 24 nagrody na ogólną sumę 8000 zł. Wyróżniający się na konkursie utalentowany rzeźbiarz ludowy Henryk S w i d r o w s k i ze Złakowa został przyjęty na studia w Akademii Sztuk Plastycznych w Warszawie. Pokazy wycinanek ludowych we Włoszech Demokratycznej Niemieckiej Republice W końcu 1953 r. zostały przygotowane i wysłane do Włoch i NRD dwa komplety wystawowe polskich wycinanek ludowych. Każdy zbiór składał się z kilkudziesięciu plansz specjalnie opracowanych i dobranych wycinanek, reprezentujących najlepsze osiągnięcia artystyczne różnych regionów. Do zbiorów zostały dołączone spisy eksponatów i publikacje o wycinance polskiej. Kazimierz Pietkiewicz WYSTAWA POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ (czerwiec - lipiec 1954 r.) W POZNANIU Od trzech lat na terenie Poznania obserwujemy coraz to większe zainteresowanie kulturą ludową, które uwidacznia się między innymi również w wystawach organizowanych przez miejscowe placówki. W czerwcu i lipcu 1954 r. mieliśmy możność oglądać Wystawę Polskiej Sztuki Ludowej, którą zorganizowało Centralne Biuro Wystaw Artystycznych z inicjatywy kierownictwa Ekspozytury C. P. L. i A. w Poznaniu. Wystawa mieściła się w lokalu Centralnego Biura Wystaw Artystycznych, w którym zgromadzono sporą ilość eksponatów będących bądź to wytworami placówek produkcyjnych C. P. L. i A., bądź też przedmiotami wykonanymi przez twórców ludowych w terenie. Ostatnią grupę eksponatów można jeszcze wyraźnie podzielić na okazy wykonane na użytek własny twórców, które zostały z różnych przyczyn wypożyczone lub sprzedane, i na okazy wykonane pod wpływem inspiracji z zewnątrz. Eksponaty wystawiono w szklanych gablotach, rozwieszono na ścianach, przepierzeniach i specjalnych stelażach. Na całość wystawy złożyły się hafty wielkopolskie - haft wykonany techniką snutkową i na tiulu, haft kurpiowski, haft kaszubski, stroje wielkopolskie, dzierżackie i lubelskie, poza tym pokazano stroje krakowskie, podhalańskie, śląskie i kujawskie, zapaski sieradzkie, mazurskie, kilka odmian czepców i krez wielkopolskich, serwetki śląskie, wielkopolskie i kurpiowskie, lalki w strojach ludowych, miniatury skrzyń krakowskich, zakopiańskich, drewniane talerze zakopiańskie, talerze kaszubskie, kilka odmian ceramiki kaszubskiej, kurpiowskiej i łańcuckiej, tkaniny dekoracyjne z różnych regionów, kilimy a między innymi pst1'uchy wielkopolskie, wycinanki kurpiowskie i jedną kapliczkę zakopiańską. Mimo że większość eksponatów reprezentowała różne regiony kraju, eksponaty związane z Wielkopolską wyraźnie się zaznaczały, co podkreślało łączność tej wystawy z terenem, na którym została zorganizowana. W celu zorientowania zwiedzających w zadaniach wystawy Oddział C. B. W. A. w Poznaniu wydał sześciokartkowy przewodnik formatu 10X13 cm. W przewodniku tym anonimowy autor pisze: "W ramach akcji upowszechnienia wytworów polskiego artystycznego przemysłu ludowego przedstawia ona to, co w tym zakresie na odcinku zaspokojenia wzrastających potrzeb naszego społeczeństwa z o s t a ł o już p r z e z C. P. L. i A" a w s z c z e g ó l n o ś c i p r z e z w y m i e n i o n y O ś r o d e k R e g i on a l n y o s i ą g n i ę t e [podkr. A. G.]. Tym też tłumaczy się fakt, że sztuka ludu polskiego nie jest ~u pokazana w całej niezmiernie bogatej skali swych przejawów i że w tym ujęciu nie daje pełnego przestrzennego Clni też historycznego obrazu". Dalej zaś czytamy: "Założeniem ideowym tej "wystawy jest jednak pokazanie konkretnego dorobku bieżącego, żywych, :1 iii ,[ �937 936 aktualnych faktów n a s z e j o b e c n e jar t y s t Y c z n e j w y t w ó rc z o Ś c i l u d o w e j [podkr. A. G.] - wykazanie, w jakich najbardziej typowych formach odżywa i pomyślnie się ona rozwija". Po obejrzeniu wystawy i przeczytaniu tych dwóch sprzecznych z sobą myśli zwiedzający odnosi bardzo przykre wrażenie. Okazuje się bowiem, że wystawa posiada cały szereg wad, i to natury bardzo istotnej. Do takich zaliczyć należy brak jasnej i konsekwentnie przeprowadzonej koncepcji wystawy - założenia ideowego. Jeśli inicjatorzy chcieli pokazać to, co C. P. L. i A produkuje w swoich warsztatach i sprzedaje w swoich placówkach handlowych, to niepotrzebnie zebrano i pokazano eksponaty niezorganizowanych i samorodnych twórców ludowych, eksponaty nie wykonywane na sprzedaż, o wartości muzealnej. Jeżeli zaś chciano pokazać obecną artystyczną wytwórczość ludową, w żadnym wypadku nie należało do niej zaliczyć wytworów wykonanych w spółdzielniach, którymi kieruje C. P. L. i A i które pracują na zamówienie według planu rzeczowego i finansowego C. P. L. i A, a wytwory ich posiadają mało cech artyzmu. W wypadku jednak, kiedy zdecydowano się na pokazanie obu rodzajów wytwórczości, trzeba było w jednym i drugim wypadku wybrać najpiękniejsze okazy i wyraźnie zaznaczyć ich pochodzenie, a nie mieszać wszystkiego razem. Co prawda i tak jaskrawo wyróżniały się eksponaty wykonane na sprzedaż dla placówek C. P. L. i A spośród eksponatów wypożyczonych czy też zakupionych od wytwórcy, który wykonując przedmiot miał na uwadze własne użytkowanie go, np. w wypadku czepków wielkopolskich i haftów. Okazy bowiem przeznaczone do własnego użytku, mimo że nie należały do najlepszych, swym swoistym wykonaniem górowały nad przedmiotami przeznaczonymi na sprzedaż. W przedstawionych strojach ludowych szytych w szwalniach podległych C. P. L. i A można było zauważyć szereg błędów, mianowicie w kroju, zdobnictwie, barwach. Brak np. proporcji w wielkości wstążek, w rozmiarach poszczególnych zdobin; także tkaniny strojów szytych w szwalni odbiegały od ubiorów wykonywanych przez chłopki. Przedstawione pstruchy wielkopolskie były nietypowe. Brak czystych barw: czerwonej i granatowej - tak bardzo dla nich charakterystycznych - sprawiał, że zawieszone tkaniny wydawały się zakurzone i poważnie zabrudzone; podobnie wyglądały niektóre czepki i krezy, które białością i starannym ułożeniem powinny lśnić i ujmować oko widza. Nieprzyjemną usterką było niewłaściwe umieszczenie podpisów, np. pod czepkiem pałuckim umieszczono napis informujący, że jest to nakrycie głowy z terenu byłej Biskupizny. Ekspozycja w pewnych wypadkach urągała elementarnym założeniom wystawowym. Strój góralski na przykład przerzucono przez przepierzenie, tak że widoczne były tylko nikłe fragmenty nie dające wyobrażenia o jego I ł ł pięknie. Umieszczenie szeregu serwetek tiulowych i wyrobów białych na tle białych szyb i ścian było bardzo nieszczęśliwym rozwiązaniem; eksponaty prawie nie były widoczne, a cóż dopiero mówić o hafcie, który nikł już z niewielkiej odległości. Pracownik C. B. W. A zajmujący się ekspozycją w tym wypadku powinien był naśladować pracowników C. P. L. i A, którzy na wystawę dostarczyli dwie czy trzy haftowane serwety tiulow~ umieszczone na czarnym tle, dzięki czemu haft nie tylko był widoczny, ale cała jego plastyka wyraźnie się rysowała uwydatniając piękno serwetki. Wydrukowany miniaturowych rozmiarów przewodnik poza swą skromną estetyczną okładką nie posiadał innych wartości. Prócz wspomnianych wyżej sprzeczności posiadał w treści szereg błędów literowych i słownych, wynikłych zapewne z niestarannej korekty. Umieszczone w nim reprodukcje nie spełniały swej roli, gdyż zły gatunek papieru nie pozwolił uwidocznić szczegółów. Na \'.'iększości reprodukcji widoczne są tylko kontury przedmiotów. Brak staranności Oddziału Poznańskiego C. B. W. A. w urządzeniu wystawy i w wydaniu przewodnika jest znamienny. Kierownictwo C. B. W. A w Poznaniu zapomniało o tym, że w Polsce Ludowej nieprzemijające wartości kultury ludowej zostały podniesione do godności ogólnonarodowej, a określenie "ludowy" jest najwyższym wartościującym terminem. Państwo ludowe nie po to przeznacza poważne kwoty na pielęgnację sztuki ludowej, by wartość jej pomniejszać. Ciekawe też, że tak w zeszłym roku, jak i w roku bieżącym Wystawa Sztuki Ludowej w lokalu C. B. W. A. zorganizowana została w miesiącach letnich, w okresie gdy chętniej spędza się czas poza murami miasta, a ruch w salach wystawowych jest słaby. Sumując wrażenia i spostrzeżenia trzeba stwierdzić, że inicjatywa C. P. L. i A w Poznaniu urządzenia Wystawy Sztuki Ludowej była pożą'" dana. Przez szereg lat na tym odcinku działo się niewiele. Wystawa więc mimo jej licznych braków jest pewnym krokiem naprzód. Zorientowała nas w działalności C. P. L. i A na naszym terenie. Aby wejść na właściwą drogę, C. P. L. i A. w Poznaniu powinna częściej stykać się z terenem, z twórcami ludowymi, winna współpraco\>' ać z Oddziałem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, które skupia poznańskich etnografów i pracowników Zakładu Etnografii UP, oraz z Działem Kultury Ludowej Muzeum Narodowego w Poznaniu. C. B. W. A. zaś wystawy sztuki ludowej organizować powinno z większym nakładem pracy i pietyzmem. Za przykład slużyć mogą wystawy urządzane przez Państwowe Muzeum Etnograficzne w Krakowie i Muzeum Narodowe w Poznaniu. Ściślejsze kontakty pomogą w usunięciu trudności i błędów oraz pomogą instytucji w spełnianiu roli luzewlciela kultury ludowej, jaką Ekspozytura na terenie poznańskim prakj~'cznie już spełnia. Adam GLapa �938 939 PROTOKOŁ która Z XXIX WALNEGO ZGROMADZENIA KOLBERGOWSKIEJ, ORAZ SESJI odbyła się w dniach 18-19 VI 1954 w Jeleniej w sali obrad Miejskiej Rady Narodowej 2. Odczyt Ocena inauguracyjny dorobku O. Kolbel'ga prof. J. G a je k. 3. Poglądy Górze 4. Gospodarstwo Uczestnicy XXIX Walnego formacji Zgromadzenia K. Adamska, S. Gersten, P. Kaleciak, H. Bittner, Z. Staszczak, L. Itman, Godebska, J. Świeży, J. Optołowicz, Z. Świdowa, C. Margas, H. Świątkowski, J. P. Dekowski, J. Gajek, C. Stankiewicz, A. Nasz, T. Malinowski, .T. Dydowiczowa, B. Jaworska, A. Wojciechowska, M. Szenic, S. Włodarczak, F. Dobroń, K. Kwaśniewski, T. Marszewski, Z. Biały W. Hejnosz, W. Gębik, A. Klonowski, K. Wolski, K. Judenko, S. Deptus~ewski, T. Delima t, E. Sukertowa-Biedrawina, O. Mulkiewicz, H. Gorczyńska, T. Karwicka, J. Kowalski, R. Kukier, J. Rompski, B. Stelmachowska, Z. Potrac, M. Turczynowiczowa, B. Michalakówna, W. Sobisiak, T. Zygler, M. Bolszczawina, J. Krzyżanowski, B. Baranowski, W. Bieńkowski, J. Burszta, M. Suboczowa, .T. Ligęza, L. Dubiel, S. Wallis, M. Sobieski, A. Matyniak, B. Bazielichówna, H. Giecewicz, T. Steć, .T. Pawłowska, M. Misińska, T. Kulesza, R. Górski, K. Zawistowicz-Adamska, R. Wojciechowski, S. Świrko, K. Klęsk, W. Kolago, H. Przesławska, M. Krukówna, A. Lewicka I. Nizińska, W. Armon, S. Miłkowska, Z. Zasadzińska, N. Krawczyńska, J. Szpak, H. Mikułowska, .T. Karczewski, S. Wełniak, E. Starek, J. Wojnar, J. Majchrzak, M. Szwengrub, J. Czekanowski, A. Czekanowska, T. Banasik, J. Jastrzębski, A. Dunin, J. Rudnicka, F. Wokroj, D. Myrcik, W. Petsch, K. Dobrowolski, M. Kwaśniewicz, Z. Szyfelbejn, W. Brzeska, .T. Krajewska, M. Priifferowa, S. Stencel, J. Sadownik, J. Manugiewicz, A. Glapa, B. Gal'yga, A. Kutrzeba, A. Szyperski, .T. Krasoll, I. Turnau, K. Wisłocki, E. Sagan, Józef J. Lewicki, I. Stojakowa, E. Karwot. 1. Otwarcie XXIX Walnego Zgromadzenia i Sekcji Kolbergowskiej. Powołanie Prezydium. Uchwalenie porządku obrad. i w poludniowej i literatury zadania ludowej. etnografii, Polsce na przelomie prof. kapitalistycznej, 5. Poprzednicy O. Kolberga na w Polsce, mgr W. Bieńkowski. godz. 17: 6. Kolberg jako polu badań K. D o b r 0- 8. Technika i O. Kolberga, wartość n;;ch 11. Mazowsza, Stare badań Badania zapisu melodii ludowych w świetle terenowych, badań O. Kolberga i wspólczes~ mgr M. K w a ś n i e w ska. Kolberga O. O. Kolberga do badań nad kulmgr Z. S z y f e 1 b e j n. materialów rnateria!ną 10. Mazowsze naukowa Ks. Poznańskim, prof. M. S o b i e s k i. 9. Ocena wartości turą ludoznawczych mgr T. M a 1 i n o w s k i. archeolog, 7. Metoda pracy O. Kolberga w Wielkim mgr M. T u r c z y n o w i c z o w a. w dorzeczu średniego Sanu, mgr K. W o l s k i. 12. Dyskusja. 19. VI. 1954 (sobota) godz. 9: 1. Silesiana 2. w, tekach O. Kolberga, Komunikaty naukowe: PTL, prof. A. N a s z. O. Kolberg prof. M. G ł a d y s z. w planie wydawniczym 3. Dyskusja. XXIX Walne Zgromadzenie otworzył prof. J. G a j e k podkreślając w przemówieniu wstępnym, iż Zjazd Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego jest poświęcony Sesji Kolbergowskiej. Do Prezydium weszli profesorowie: J. K r z y ż a n o w s k i, J. C z e k an o w s k i, K. D o b r o w o 1s k i, K. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a, n. B a r a n o w s k i, W. H e j n o s z, S. G e r s t e n, T. S t e ć oraz przodownicy pracy: M. Rudolf i S. Ptaszaj s oraz D. Czereszko. Przemówienie powitalne wygłosił prezes Oddziału Sudeckiego PTL S. G e r s t e n. W imieniu Polskiej Akademii Nauk oraz Instytutu Badań Literackich przemówił prof. J. K r z y ż a n o w s k i. Z kolei zatwierdzono program Sesji Kolbergowskiej: 18. VI. 1954 (piątek) 9: K r z y ż a n o w s k i e g o: na przedmiot chlopskie feudalnej J. w zakresie wolski. r. godz. prof. O. Kolberga 4. Podsumowanie browolski. 5. Komunikaty wyników naukowe Polskość Sudetów nazw geograficznych, Osadnictwo Bobrzan s o 1'1. Materialy do dziejów konoszach, T. S t e ć. Sesji Kolbergowskiej, Sudeckiego: w świetle dr A. S z y p e r s k i. prof. K. D 0- Oddziału Walbrzyskich przed kolonizacją najstarszych niemiecką, dr J. Kra 6. godz. 17: osadnictwa wysokogórskiego w Kar- Dyskusja. ,1. Odczytanie protokołu z XXVIII Walnego Zgromadzenia PTL. 2. Sprawozdania z proc wydawniczych, naukowych, popula- �941 940 3. 4. 5. 6. 7. ryzacyjnych i organizacyjnych za czas od 1. VI. 1953 do 15. VI. 1954, prof. A. N a s z. Sprawozdanie finansowe, dr F. Wok r o j. Sprawozdanie Komisji Rewizyjnej, mgr T. K a l e c i a k. Dyskusja. Planowanie prac na rok 1954 w zakresie wydawniczym, prof. A. N a s z. Popularyzacja wiedzy, mgr A. G l a p a. Preliminarz na 1954 r., Cz. S t a n k i e w i c z. Dyskusja. Uchwalenie preliminarza i planu pracy na 1954 r. Wnioski i postanowienia końcowe. Podsumowanie wyników XXIX Walnego Zgromadzenia. 20. VI. 1954 (niedziela) Zamknięcie. Wycieczka etnograficzno-krajoznawcza w rejon Karkonoszy. Z uwagi na to, że wszystkie wymienione w programie referaty wydane są w XLII t. "Ludu", nie zamieszcza się w protokole niniejszym sprawozdań z wygłoszonych referatów. Wśród komunikatów naukowych dr T. D e l i m a t wyjaśnił, że wystawa Kolbergowska, projektowana przez Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach celem zaznajomienia szerokich mas społeczeństwa z postacią Kolberga, nie będzie mogła być w najbliższym czasie zorganizowana z powodu, braku funduszów na ten cel. Z kolei pruf. A. N a s z, sekretarz generalny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, prz.edstawił Walnemu Zgromadzeniu plan wydawniczy Towarzystwa związany z postacią Kolberga, a mianowicie: a) Uchwałą poprzedniego Walnego Zgromadzenia PTL 42 t. "Ludu", przygotowywany do druku za 1955 r., będzie poświęcony postaci O. K 01b e r g a (zamiast księgi jubileuszowej). b) W ramach "Prac i Materiałów Etnograficznych" ukaże się w tomie XI Korespondencja Oskara Kolberga, przygotowywana od szeregu lat przez M. T u r c z y n o w i c z o w ą. Komentarze etnograficzne, historyczne, literackie i muzyczne do tego tomu opracowują: J. G a j e k, W. S o b i s i a kiM. T u r c z y n o w i c z o w a. c) Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w porozumieniu z Ossolineum, współpracującym w dziale wydawnictw na podstawie zlecenia i dyrektywy PAN, przystępuje już w bieżącym roku do przygotowania fotooffsetowej reedycji całości dzieł Oskara K o l b e r g a. W skład tego monumentalnego zamierzenia wejdzie nie tylko dorobek opublikowany Kolberga, ale też nie opublikowane dotąd teki kolbergowskie, znajdujące się w Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu. Całuść tego wydawnictwa objęłaby około 44 tomy. dl Na potrzeby popularyzacyjne ; pracy świetlicowej Towarzystwo wyda wybór tekstów i pieśni, stosownie do potrzeb amatorskich zespołów artystycznych. Po wygłoszeniu komunikatów naukowych odbyła się dyskusja nad wygłoszonymi referatami i planami wydawniczymi. W dyskusji zabrali głos: prof. C z e k a n o w s k i, który nawiązując do niektórych referatów wygłoszonych przez młodszych etnografów stwierdza, że niektórzy z nich w swoich głosach krytycznych za dużo wymagali od Kolberga. Sądzi on, że postać Kolberga w Sesji Jubileuszowej zeszła niemal na dalszy plan, wyjaśnia, że wartość badań nie polega na badaniach każdej chałupy, ale na odtworzeniu obrazu etnograficznego całego obszaru, na podstawie badań fragmentarycznych. Kolberg właśnie jest tą jedyną postacią, która dała wizję i obraz stosunków panujących w XIX w. To że Kolberg nie zrobił indeksu, nie może stanowić zarzutu, gdyż Kolberg przerwał swoją działalność i pozostawił mnóstwo materiałów nie dokończonych w tekach. Prof. K. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a nawiązując do planu wydawniczego PTL zreferowanego przez prof. A. N a s z a porusza sprawę reedycji dzieł Kolberga, stwierdzając, że wydanie to powinno być takie, jakim je widział Kolberg (bez poprawek), wszelkie zaś uwagi i noty winny być umieszczone w specjalnych przypisach na końcu. Prof. B. S t e l m a c h o w s k a zwraca uwagę na postać Kolberga jako wychowawcy i nauczyciela, podkreśla równocześnie, że w pracy jego zaznacza się duże poczucie polskości. Proponuje, aby w reedycji dzieł Kolberga podać genealogię rodu Kolberga. Mgr K. J u d e n k o stwierdził, że obecna Sesja Jubileuszowa ma na celu wykazanie dorobku naukuwego badacza i jego sylwety ideologicznej. Należy podkreślić trwałą wartość dorobku Kolberga i wykazać, jak i o ile dzisiaj możemy posługiwać się Kolbergiem. Mówca uważa za słuszne uwagi wykazujące pewne braki w referatach M. K w a ś n i e w s k i e j i Z. S z yf e l b e j n. Fakt, że obecnie mówimy tak dużo o kulturze materialnej, wynika z tego, że jest to czołowa problematyka Instytutu Historii Kultury Materialnej. W dalszym ciągu dyskusji nawiązując do przemówienia prof. C z e k a n o w s k i e g o mgr Judenko stwierdza, że nikt nie ma pretensji do Kolberga, że nie bywał w każdej chałupie, wiadomo zaś, że korzystał z gościnności dworków drobnoszlacheckich, toteż w dziełach Kolberga brak akcentów walki klasowej. Należy ubolewać, że na Sesji Kolbergowskiej brakło referatu prof. S z c z o t k i, który oświetliłby z punktu widzenia historii sytuację społeczną i polityczną chłopa polskiego. Mgr A. C z e k a n o w s k a informuje o dalszych tekach kolbergowskich, znalezionych przez prof. L i s s ę. Stwierdza, że w referacie Z. S z y f e l b e j n została podkreślona rola Kolberga jako etnografa-praktyka, brak zaś zwrócenia uwagi na Kolberga-teoretyka. Do osiągnięć Kolberga jako teoretyka zaliczyć należy układ dzieł jego, ich systematykę przeprowadzoną konsek- �943 942 wentnie; np. systematyka późniejszych zbiorów. Mgr A. M a t y n i a k pieśni zwracając wytrzymuje zestawienie się do muzykologów z systematyką zapytuje o twór- czość operową Kolberga. Pro:!'. B. B a l' a n o w s k i stwierdza, że referat prof. D o b l' o W o Is k i e g o był bardzo ciekawy, wyjaśniał bowiem zagadnienie przechodzenia grup społecznych od stosunków feudalnych do stosunków kapitalistycznych. Omawia to zagadnienie dość szczegółowo na podstawie materiałów dotyczących Podlasia. Mgr A. G l a p a zwraca uwagę, że w referatach M. T u l' C z y n o w ic z o w e j i W. B i e ń k o w s k i e g o nie wymieniono dwóch Łużyczan, a mianowicie S m o 11 e l' a i H a u p t m a n a, którzy wydali w r. 1848 zbiór pieśni łużyckich. Prof. W. H e j n o s z zwraca UW8gę na dość dużą dozę zaufania, z jaką prelegenci podeszli do źródeł; prof. Sobieski oparł swoje twierdzenia na uwagach zaczerpniętych z listu Konopczanki. Należałoby udostępnić korespondencję Kolberga. Z kolei prof. K. D o b l' o W o l s k i podsumował wyniki Sesji Kolbergowskiej. Prelegent stwierdził, że wszystkie referaty wskazywały na cenne i pozytywne osiągnięcia dorobku Kolberga. W uzupełnieniu prof. A d a 'fi s k a poruszyła kwestię przeprowadzenia badań terenowych stacjonarnych we wszystkich regionach, przyjmując za postulat badania szczegółowe w jednej wsi badanej przez O. K o l b e l' g a. Podkreśla, że krytyka dzieł K o l b e l' g a w niczym nie umniejsza jego zasług, to zaś, że młoda kadra podjęła się próby oceny jest ważnym dorobkiem dydaktycznym. referat Komunikaty naukowe Oddziału Sudeckiego, a mianowIcIe wejdą w skład tomu A. Szyperskiego, J. Krasonia i T. Stecia, śląskiego "Prac i Materiałów Etnograficznych". Z kolei mgr Z. S t a s z c z a k ó w n a odczytała protokół z XXVIII Walnego Zgromadzenia; protokół został w całości przyjęty z poprawką prof. S t e lm a c h o w s k i e j, której nazwisko zostało omyłkowo opuszczone w liście składu Zarządu. Omyłka ta nie miała żadnych następstw praktycznych, ponieważ prof. S t e l m a c h o w s k a otrzymywała wszystkie zaproszenia związane z pracą Zarządu. W części sprawozdawczej prof. A. N a s z przedstawił wyniki w dziale v;ydawniczym: z druku wyszły następujące pozycje; "Lud" tom XL, Atlas Polskich Strojów Ludowych (zeszyt G l a p y, S w i ą t k o w s k i e j, M i k ulow s k i e j i S t ark ó w n y). "Archiwum Etnograficzne", nr 6, Nowe Drogi Etnografii Radzieckiej z dodatkiem J. Kał o j e w e j Pierwszy kongres natdd poLskiej i poLska etnografia. Do ważnych wydarzeń w dziale wydawniczym należy umowa zawarta między Polskim Towarzystwem Ludoznawczym a Ossolineum w sprawie przekazania druku "Ludu", ,.Prac i Materiałów Etnograficznych" i "Prac Etnologicznych" Wydawnictwu Ossolineum we Wrocławiu. W zakresie prac naukowych podkreślić należy, iż Instytut Historii Kultury Materialnej (Dział IV) przejął całokształt działalności naukowej i badawczej nad PoLskim Attasem Etnograficznym; z pozostałych prac o charakterze naukowym należy wymienić indeksowanie i bibliografowanie. Sekretarz generalny podkreśla znaczenie prac w dziale popularyzacji wiedzy, które są specjalnie zlecone przez Polską Akademię Nauk poszczególnym towarzystwom naukowym. W związku z podjęciem przez PTL prac o charakterze popularyzacyjnym odbyła się w dniu 17. VI. br. w Jeleniej Górze konferencja specjalnie powołanej Komisji Popularyzacyjnej PTL, do której należą: prof. A. N a s z, prof. A d a m s k a, prof. P l' li f f e l' o w a, mgr G l a p a, S. G e l' s t e n, mgr P. K a l e c i a k i mgr B. Ku ź m i c z. W zakres prac popularyzacyjnych wchodzą: organizacja kół terenowych, odczytów, zjazdów i wydawnictw. Sprawozdanie sekretarza Z kolei dr F. Wok l' generalnego zostało w całości przyjęte. o j złożył sprawozdanie finansowe. Sprawozdanie Komisji Rewizyjnej odczytał w zastępstwie mgr P. K al e c i a k. W dyskusji zostały przedłożone następujące wnioski: 1. Walne Zgromadzenie powołuje komisję popularyzacji wiedzy w osobach: A d a m s k a, P l' li f f e l' o w a, N a s z, G e l' s t e n, K a l e c i a k, G l a p a, K u ź m i c z. 2. Walne Zgromadzenie upowazma Zarząd - znając ogromne przeciążenie pracą personelu PTL we Wrocławiu - do wystąpienia z wnioskiem o utworzenie w centrali PTL etatu dla pracownika do spraw popularyzacji, oraz do prowadzenia Archiwum. W toku dyskusji dr K l' a j e w s k a zwraca uwagę, że wydawnictwa PTL nie są równomiernie rozdzielane, np. Łódź nie ma "Atlasu Polskich Strojów Ludowych"; kol. S t a n k i e w i c z wyjaśnia, że PTL zwróciło się do PAN o interwencję w sprawie dystrybucji wydawnictw przez Dom Książki. Prof. H e j n o s z porusza sprawę składek członkowskich dla kół terenowych. Przewodnicząca wyjaśnia, że koła są zwolnione od składek; w sprawie tej wypowiadali się kolejno: mgr Z y g l e 1', G l a p a, S t a nk i f' W i c z, prof. H e j n o s z, dr G ę b i k, dr Wok l' o j, prof. P l' li f f e l' o w a, mgr M i c h CI l a k ó w n a. Z kolei sekretarz generalny przedłożył Walnemu Zgromadzeniu wnioski w sprawie planowania na rok 1954 w zakresie wydawniczym i popularyzacji' wiedzy. Plan pracy przedłożony przez Zarząd �945 944 BILANS POLSKIEGO RZYSTWA TOWA LUDOZNAWCZEGO 31 XII 1953 z dnia PASYWA AKTYWA 1. 2. 3. 56462,27 3811,76 Ruchomości Drobne sprzęty Biblioteka Centrali i Oddziałów K a Sa Centrala Oddz. Jelenia Góra Stalinogród Kraków Lublin Łódź Poznań Toruń Wrocław Koło Limanowa Kraków Kasa Wydawn. 12,62 213,47 190,75 25,64 1,96 27,14 . 327,20 201,68 179,25 500,64,27 ----- B. P. Poznań Stalinogród Lublin Łódź Toruń Wrocław P. K. O. Kraków Gm. Kasa Spółdz. Mszana Dolna 5. O d b i o r c y 6. D o s t a w c y 7. Rozliczenia z władzami 8. z współpracownikami 9. międzyokresowe 10. S u r o w c e 11. Gotowe wyroby (wydawnictwa) 12. Wydawnictwa nie ukończone 4. B a n kiN. 11 141,56 227,50 1 075,66 49,63 27,25 592,25 502,49 29,19 1. 2. 3. 4. 60274,03 202427,80 5. 6. 7. 8. 9. ~ Fundusz Amortyzacyjny Fundusze własne z dn. 31. XII. 52 Od b io r c y Dostaw cy Rozliczenie z władzami z pracownikami " z wspólpracownikami międzyokresowe Różnice kalkulacyjne Zwiększenie Funduszów Własnych 1743,98 13645,53 34 811,11 16272,66 94,40 76313,18 18,75 39356,28 290381,70 265992,74 1001332,16 1 001332,16 Poznań, 31. 12. 1953 r. (-) Księgowy: Czes/atc Stankiewicz 49861,73 649236,19 1506,37 22 157,40 4050,35 -,77 28379,09 15901,17 15319,21 214919,88 ". 1-) 6~ "Lud", Skarbnik: mgr Tadeusz Wrób!ewski t. XLII �947 946 został jednomYślnie przyjęty. Zatwitrdzono również preliminarz na rok 1954, który zamyka się po stronie wpływów i wydatków kwotą 547.850. Z kolei sekretarz generalny poddał pod głosowanie wnioski przygotowane przez Zarząd: 1. wniosek w sprawie 2. wniosek w sprawie § 2 statutu o zmianie zatwierdzenia umowy siedziby PTL; zawartej z Zakładem Protokołowały: 5. w sprawie zwołania z Sesją Podhalańską do Zarządu mgr Zofii M a l e w s k i ej; XXX Walnego Zgromadzenia w Zakopanem w 1955 r. Z. Staszczakówna i H. Bittnerówna im. Ossolińskich - Wydawnictwo; 3. wniosek w sprawie zatwierdzenia utworzenia trzech nowych Oddziałów PTL: Podhalańskiego w Zakopanem, Mazurskiego w Olsztynie i Limanowskiego; 4. w sprawie dokooptowania Na tym zamknięto XXIX Walne Zgromadzenie w Jelenie' G' W t . d' Jorze. . rzeclm mu Zjazdu, tj. 30 czerwca 1954 (niedziela), odbyła się wycieczka etnograficzno-krajoznawcza trasą' . Sulęcin , Bolk' ow, K rzeSZOWIce, . . Bolesławlce - dv,roma autokarami (97 osób) pod kierunkiem T S t e c i a. PTL połączonego Wszystkie powyższe wnioski zostały przyjęte przez aklamację· Mgr A. G l a p a przedłożył dodatkowy wniosek Zarządu w sprawie upowa.żnienia Zarządu do zatrudnienia stałego delegata w Warszawie. Poruszono również sprawę trudności, jakie napotykają Muzea Etnograficzne; w związku z tym Zarząd zwróci się do Ministerstwa Kultury i Sztuki z prośbą o otoczenie opieką Muzeów Etnograficznych. ' Po wyczerpaniu dyskusji i uchwaleniu powyższych wniosków prof. Z 13.W i s t ow icz - A d a m s k a podsumowała wyniki XXIX Walnego Zgromadzenia. Przewodnicząca podlueśla duży sukces związany z przeprowadzeniem Sesji Kolbergowskiej oraz wielkie zainteresowanie, jakie budzą wydawnictwa związane z Kolbergiem. Sesja wykazała troskę o popularyzację wiedzy. Pozytywnym przejawem jest duży udział młodych etnografów w Zjazdach PTL, oraz udział specja-. listów z dziedzin pokrewnych, jak historyków, archeologów, muzykologów. znawców literatury itp. Prace wydawnicze PTL wykazują stały wzrost zarówno pod względem ilościowym, jak i w zakresie pogłębiania znajomości metodologii marksistowskiej. Pewną lukę stanowi brak wydawnictwa o charakterze popularnym, natomiast podkreślić należy, iż coraz lepszy poziom wykazuje "Archiwum Etnograficzne". Z kolei sekretarz generalny złożył podziękowanie władzom Polskiej Akademii Nauk za stałą opiekę i życzliwą pomoc, jaką Akademia okazuje Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu. Sekretarz generalny wyraża podziękowanie prelegentom, a w szczególności prof. J. K r z y ż a n o w s k i e m u. za życzliwość i czynny udział w Sesji Kolbergowskiej. Specjalne podziękowanie złożyli uczestnicy XXIX Walnego Zgromadzenia Oddziałowi Sudeckiemu, dr Szyperskiemu i dr J. Krasoniowi. T. Stec i o w i oraz M a r g a s o w i, T a c z a k o w i, Ś w i d o we j za trud zorganizowania Sesji i Wałnego Zgromadzenia w Jeleniej Górze. RACHUNEK WYNIKOW za rok kal. 1953 STRATY 1. Rozchód wydawnictw 2. Wydatki Działu Popularyzacji 3. Naukowego 4. Koszt przeprowadzki 5. Koszt własny sprzedanych wydawnictw 6. Rabaty udzielone 7. Podatek obrotowy 8. Zwiększenie Funduszów Własnych 4888,85 10009,21 216332,36 10897,60 93324,96 67240,81 1428,68 214 919,tl8 619042,35 ZYSKI 1. Subwencja P AN 2. Składki 3. Inne wpływy 4. Sprzedaż wydawnictw 400000,7893,1040,210109,35 619042,35 Poznań, 31. XII. 1953 r. I Księgowy: (-) Czesław Stankiewicz Skarbnik: (-) mgr Tadeusz Wróblewski "I 'I\ I SPRA WOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ODDZIAŁU PTL W KRAKOWIE za okres od 1 stycznia do 31 grudnia 1954 r. . . . Oddział Krakowski liczy obecnie 88 członków. Siedziba Oddziału mieści Się w Krakowie przy ul. Warmińskiej 5. ~ziała~ność organizacyjna. W okresie sprawozdawczym odbyły się trzy p~sledzema Zarządu (1 IV, 25 VI, 16 XI) i jedno walne zebranie człorików (2;) IV) .. Ponadto liczni członkowie Oddziału wzięli udział w Walnym Zgromadzenm PTL w Jeleniej Górze. D z i a ł a l n ość n a u k o w a. Na skutek braku funduszy działalność naukowa, a zwłaszcza badania terenowe zostały zahamowane natomiast ('zł .' Odd' Zlał u pracuJą. nad monografią gospodarki Podhala, ' - on k OWle która �, 948 949 ę ukazać się ma jako jeden z tomów "Prac i Materiałów Etnograficznych". Członkowie PTL brali w tym roku udział w szeregu prac badawczych organizowanych przez inne instytucje, jak IHKM PAN (badania rzemiosł w Kieleckiem), w badaniach na Śląsku kierowanych przez dr G ł a d y s z a i mgr B l' o n i c z a, wreszcie w badaniach atlasowych. Nawiązano współpracę z Muzeum Kieleckim, wygłaszając odczyty, udzielając konsultacji itp. P r a c e w y d a w n i c z e. W roku 1954 wydrukowany został zeszyt 1 tomuX "Prac i Materiałów Etnograficznych" pod redakcją prof. K. M o s z y ńs k i e g o. Na tom ten złożyło się 5 artykułów: W. J a l' e c k i e g o, Ludowy przemysł drzewny Lasowiaków; L. W ę g r z y n o w i c z a, Szałaśnictwo w Beskidzie Wyspowym; Z. S z e w c z y k a, Materiały do stroju męskiego górali ochotnickich; T. S e w e l' y n a, Mechaniczna i chemiczna Ludowa broń lowiecka; A. Z arę b y, Słownictwo Niepołomic oraz Indeks opracowany przez mgr M a t u s k ó w n ę. Tom ten obejmuje 272 strony, 28 tablic rysunkowych, z czego 7 znajduje się w tekście, a 21 stanowi wkładkę. Zeszyt drugi rzeczonego tomu pod redakcją prof. K. D o b l' o W o l s k i e g o jest w druku. Prof. W ę g l' Z Yn o w i c z odesłał do PTL gotowy indeks "Orlego Lotu". W okresie sprawozdawczym czynna była nadal Poradnia Etnograficzna prowadzona przez dr K l i m a s z e w s k ą· D z i a ł a l n ość p o p u l a l' y Z a c y j n a. Dzięki funduszom nadesłanym przez Zarząd PTL we Wrocławiu możliwa była szeroka akcja popularyzacyjna. Zostało wygłoszonych 30 odczytów w szkołach wiejskich, w internatach i szkołach miejskich, i hotelach robotniczych Nowej Huty. Odczyty cieszyły się nie tylko dużą frekwencją, ale i dużym zainteresowaniem. Ponadto członkowie Oddziału wygłaszali z ramienia innych instytucji głównie w ramach pracy społecznej odczyty, przeważnie na wsi, na tematy etnograficzne (listę odczytów wygłoszonych w ramach Akcji popularyzatorskiej Oddziału podajemy poniżej). Ponadto rozdzielono pomiędzy członków Oddziału szósty zeszyt "Archiwum Etnograficznego" oraz tom XL "Ludu". u Ludów egzotycznych (28 IV). 5. Przemysław B u r c h a r d, Łucznictwo Wojewódzki Komitet Kultury Fizycznej w Krakowie; kwestionariusza do badań 6. Prof. dr Alfred Z a l' ę b a, Zastosowanie etnograficznych w Szwecji (29 IV), Kraków, PTL; wieków (14 V) 7. Jerzy C z a j k o w s k i, DoLa chłopska na przestrzeni Nowa Huta, h?tel robotniczy; , Ludów (29 IV), Nowa Huta, 8. Jerzy C z a j k o w s k i, Wśród czarnych hotel robotniczy; 9. Jerzy C z a j k o w s k i, Ludy Oceanii (16 V), Nowa Huta, hotel robotniczy. B u r c h a l' d. Zagadnienia historyczne łucznictwa ludów 10. Przemysław niecywiLizowanych (31 V), Wojewódzki Komitet Kultury Fizycznej w Krakowie; 11. Dr Anna L e w i c k a, Indianie znad UcayaLi (5 XII), Internat Liceu~ Muzycznego i Bibliotekarskiego w Krakowie; a Ludach Afryki (7 XII), 12 Anna Z a m b r z y c k a, OgóLne wiadomości Szkoła Podstawowa w Miechowie; na przestrzeni wieków 13. Dr Stanisław B u l' a t y ń s k i, Budownictwo (8 XII), Nowa Huta, hotel robotniczy; 14. Anna Z a m b r z y c k a, Życie Eskimosów (10 XII), Szkoła Podstawowa w Podleśnej Woli; 15. Anna Z a m b l' Z Y c k a, Odkrycia poLskich uczonych w Afryce (11 XII), Szkoła Metalowa w Miechowie; poLskiej kulturze Ludowej (12 XlI), 16. Prof. Feliks P l' Z Yj e m s k i, Internat Liceum Muzycznego i Bibliotekarskiego w Krakowie; andyjscy (17 XII), Internat Liceum 17. Dr Anna L e w i c k a, Indianie Muzycznego i Bibliotekarskiego w Krakowie; etnogra18. Dr Andrzej Wal i gór s k i, Początki i rozwój zainteresowań ficznych (18 XII), w ramach odczytów PTL, Kraków; dawnych Słowian, Internat 19. Prof. Feliks P r z y j e m s k i, Obyczaje Liceum Muzycznego i Bibliotekarskiego w Krakowie; 20. Prof. Feliks P r z y j e m s k i, Rodowód smoka waweLskiego, w ramach odczytów PTL, Kraków. ° Anna W y k a z o d c z y t ó w w y g ł o s z o n y c h w rok u 1954 P 1. Dr Roman l' Z e z ° d d z i a ł PTL w K R e i n f u s s, Wiek XIX w l' KowaLska-Lewicka a k ow ie rozwoju sztuki Ludowej (8 IV), Kraków, PTL. 2. Mgr Krystyna Z y m i l' S k a, Sztuka Ludowa ziemi krakowskiej (8 IV), Nowa Huta, hotel robotniczy; 3. Mgr Krystyna Z y m i l' S k a, Sztuka Ludowa w życiu codziennym (14 IV), Nowa Huta, hotel robotniczy; 4. Jerzy C z a j k o w s k i, Przeobrażenia wsi w okresie przejścia od feudaLizmu do kapitalizmu (15 IV), Nowa Huta, hotel robotniczy; SPRA WOZDANIE znajdującego się w stadium organizacji Oddziału PTL w Limanowej za rok 1954 Dnia 20 marca 1954 r. w Państwowym Liceum Pracy w Limanowej mgr Adam Woj s wygłosił odczyt pt. Z przeszłości miasta Limanowej; tego samego dnia wygłosił odczyt Walenty G a w l' o n ze Sowlin, pt. Osadnictwo okolicy Limanowej i Limanows2czyzny, Rabacja i obrona Limanowej �951 950 rządo'.vi austriackiemu z po1867. W dniu 27 marca 1954 r. został wygłoszony odczyt w Szkole Podstawowej w Siekierzynie dla młodzieży szkolnej pt. Z dziejów wsi Siekierczyny, a 28 marca powtórzono ten odczyt dla szerszej publiczności. Poza tym wysłano kwestionariusz etnograficzny w opracowaniu prof. Leopolda W ę g l' Z Y n o w i c z a z Krakowa do nauczycielstwa powiatu limanowskiego. Otrzymano szereg wartościowych odpowiedzi ze wsi: Jastrzębie, Stronie, Przyszowa, Pisarzowa, Mordarka, Stara Wieś, Sowliny, Ujanowice, Żmiąca, Zalesie, Stopnice Królewskie, Stopnice Szlacheckie, ł.ososina Górna, Tymbark, Dobra, Skrzydlna, Podobin, Poręba Wielka, Raba Niżna, Mszana Dolna, IVIszanu Górna, Kasina Mała. Miejscowi art.yści-malarze: Maksymilian B l' o Ż e k i Tadeusz O c i e p k a opracowują SztJJ.kę ludową powiatu Limanowskiego. Walenty G a w l' o n zbiera materiały na temat PokoLlmie popańszczyźniane chlopów w okolicy w 1846 r., Walki wodu Limanowej, pospolitej 'U) górali wprowadzenia okolicy w Kamienicy podatku Limanowszczyzna i jej szlacheckiej w XVIII Limanowej, Nazwy tym w toku przygotowania Głównym organizatorem W ę g l' Z Yn o w i c z, który wszczyzny zainteresowanie przeciw poglównego wlaściciele stuleciu, przy Przydomki kOlicu upadku i przezwiska dawne i obecne w Limanowszczyźnie. Poza są inne prace. Oddziału PTL w Limanowej jest prof. Leopold swoją propagandą ożywił na terenie Limanozagadnieniami etnograficznymi. Walenty SPRA WOZDANIE Rzeczychlopów Z DZIAŁALNOŚCI ODDZIAŁU za rok 1954 PTL Gawron W LUBLINIE Oddział liczy 53 członków. W okresie sprawozd. odbyło się pięć zebrań zarządu; wygłoszono siedem referatów. Członkowie Oddziału współpracowali w organizowaniu wystawy pt. Stroje Ludowe Lubelszczyzny w Muzeum Lubelskim z okazji X-lecia PKWN w Lublinie. Opracowano w ogólnym zarysie Stroje Lubelszczyzny, wydane drukiem w formie broszury. Wygłoszono następujące referaty: mgr H. Z VI o l a k i e w i c z, Z problematyki badań etnograficznych. nad Lubelszczyzną; mgr Janusz O p t o ł ow i c z, Etnografia polska i radziecka; mgr Józef J a s t I' Z ę b s k i, Nowe zadania etnografii w świetle prac J. Stalina; dr Jan K o wal c z y k, Wykopaliska prehistoryczne na Lubelszczyźnie; Janusz Ś w i e ż y, Stroje ludowe lubelskie (odczyt publiczny z okazji otwarcia wystawy Stroje Ludowe Lubelszczyzny w Muzeum Lubelskim); Janusz Ś w i e ż y, Stroje pseudoludowe (odczyt dla kierowników świetlic i kierowników wydziałów kultury przy prezydiach rad narodowych w woj. lubelskim); Janusz Ś w i e ż y, Ludowe obrzedowe stroje gZów kobiecych na Lubelszczyźnie (odczyt dla pracowników Spółdzielni "Stroje regionalnE:" w Lublinie). Przy tej okazji zorganizowano koło PTL. e Janusz Ś w i ż y zorganizował kurs wycinanek w Samoklęskach w pow lubartowskim oraz zebrał z terenu Lubelskiego okazy sztuki ludowej na wyslawę na Zamku Lubelskim. W roku 1955 jest w planie: 1. Wygłoszenie dwóch popularnych odczytów publicznych z dziedziny etnografii i sztuki ludowej; 2. Zorganizowanie koła PTL w Biłgoraju, dokąd wyjedzie z odczytem J. Ś w i e ż y; 3. Zorganizowanie koła PTL w Białej Podlaskiej; 4. Zorganizowanie koła PTL we wsi Niemce w pow. lubartowskim 5. mgr J. G l' o c h o l s k i wygłosił odczyt w Spółdzielni Przemysłu Drzewnego w Nałęczowie. Janusz SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ODDZIAŁU za rok 1954 Świeży ŁÓDZKIEGO PTL Oddział Łódzki PTL liczy czterdziestu -członków. Do Zarządu Oddziału wchodzą: prof. dr K. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a (przewodnicząca), dr JC'nina K I' a j e w s k a (wiceprzewodnicząca), mgr Maria M i s i ń s k a (sekretarka), mgr Bronisława J a w o l' S k a (skarbnik) oraz jako członkowie Zarządu: prof. dr Bohdan B a r a n o w s k i, mgr Jadwiga K u c h a r s k a, mgr Jan D e k o w s k i. Bogusław K o wal e c. D z i a ł a l n ość o I' g a n i z a c y j n a. W pierwszej połowie 1954 r. działalność organizacyjna Oddziału Łódzkiego była słaba z powodu długotrwałej choroby przewodniczącej oraz małej aktywności niektórych członków Zarządu. W trzecim kwartale działalność została przerwana wskutek udziału najbardziej aktywnych członków Zarządu w badaniach terenowych. Dopiero w ostatnim kwartale Oddział Łódzki rozpoczął bardziej ożywioną działalność, która przejawiła się przede wszystkim w akcji popularyzacyjnej. W okresie sprawozdawczym odbyły się dwa zebrania Zarządu i jedno posiedzenie naukowe członków Oddziału. W Walnym Zgromadzeniu w Jeleniej Górze brało udział z Oddziału Łódzkiego dziesięć osób. W grudniu ub.' r. zostało założone z inicjatywy dr J. Kra s o n i a, członka Oddziału Łódzkiego, Koło Towarzystwa Ludoznawczego w Łasku. D z i a ł a l n ość n a u k o w a. W związku ze zmianą zakresu działalności PTL prac badawczych z ramienia Towarzystwa nie prowadzono. Członkowie Towarzystwa posiadający wykształcenie etnograficzne brali udział w badaniach prowadzonych przez ośrodek łódzki IHKM PAN oraz w badaniach dla P. A. E. W ramach prac atlasowych brało udział sześciu członków Oddziału: Cz. C i s z k i e w i c z, J. D e k o w s k i, B. J a w o r s kaT. K ul e s z a, M. M i s i ń s k a, H. Ś w i ą t k o w s k i. Przebadano pięćdziesiąt punktów na obszarze woj. łódzkiego, bydgoskiego, wschodniej części woj. poznańskiego i północnej części woj. warszawskiego. W badaniach stacjonarnych IHKM brało udział sześć osób: lVI. B i e I' n a c k a, J. D e k o w s k i, B. J a w o r s k a, J. K u c h a r s k a, T. K u l e s z a, M. M i s i ń s k a, zbierano materiały do następujących zagadnień: pasterstwo wysokogórskie �952 953 na Podhalu i Ulzmne nad Pilicą, flis na Dunajcu i na Wiśle, rybołówstwo morskie oraz tkactwo w powiecie rawsko-mazowieckim. Materiały z powyższych prac terenowych są opracowywane i ukażą się w drugim tomie łódzkim "Prac i Materiałów Etnograficznych". Termin ukończenia prac przewidywany jest na 30 czerwca 1955 r. Ponadto w okresie sprawozdawczym ukazała się w druku praca członka Oddziału mgr J. P. D e k o w s k i ego pt. Strój piotrkowski, "Atlas Polskich Strojów Ludowych". D z i a ł p o p u l a l' y Z ac y j n y. Zgodnie z zaleceniami Oddziału Głównego PTL cały wysiłek Oddziału został skierowany na zorganizowanie akcji popularyzacyjnej. W porozumieniu z Wydziałem Kultury Wojewódzkiej Rady Narodowej oraz Wojewódzkim Domem Kultury nawiązany został kontakt z Powiatowym Domem Kultury w Piotrkowie, Wieluniu, Łęczycy i Sieradzu, z instruktorami świetlicowymi zespołów artystycznych, ze świetlicami przyfabrycznymi (Zakłady Marchlewskiego w Łodzi i Dom Młodego Robotnika w Tomaszowie Mazowieckim) oraz ze Świetlicą Gminną w Smardzewicach. W wymienionych wyżej ośrodkach wygłoszono szereg odczytów (mgr J. D e k o w s k i - 21 odczytów, prof. K. Z a w i s t o w i c z - A d a mska - 1 odczyt, mgr M. Misińska - 4 odczyty, mgr Z. Sobolewski - 1 odczyt). Tematyka dotyczyła głównie zagadnień ogólnych (dzieje etnografii, cel i zadania badań etnograficznych, metody badania kultury ludowej) oraz folkloru i sztuki ludowej (ogólne wiadomości o sztuce ludowej, sztuka ludowa i jej motywy w twórczoś-::i artystycznej, taniec ludowy, momenty społeczne w pieśni ludowej, obrzędy wiosenne jako materiał do widowisk scenicznych) . Poza akcją odczytową udzielono szeregu konsultacji na temat pieśni, obrzędów i strojów ludowych kierownikom domów kultury. M. Misińska SPRAWOZDANIE Z PRACY ODDZIAŁU PTL W MSZANIE za rok 1954 DOLNEJ W 1954 r. liczba członków Oddziału wzrosła bardzo znacznie w porównaniu ze stanem w latach poprzednich. W styczniu 1954 r. Oddział liczył 21 członków, w grudniu zaś tegoż roku 78. Zasługa pozyskania nowych członków przypada głównie mgrowi Piotrowi K a l e c i a k o w i. Zarząd Oddziału odbywał z reguły posiedzenie przed ogólnym zebraniem członków. W 1954 r. Oddział odbył pięć zwyczajnych posiedzeń, na których wygłoszonych zostało siedem referatów naukowych i dwa sprawozdawcze, mianowicie: Dnia 21 marca 1954 r. Walenty G a w l' o n wygłosił referat pt. Z dziejów wsi Siekierczyny. Prelegent podał fizjografię miejscowości i omówił warunki rozwoju gospodarczego. Większą część referatu poświęcił omówieniu przeszłości Siekierczyny. Była to wieś ariańska. Chłopi nie doznawali wiel- kiego ucisku ze strony dworów, których we wsi było aż sześć, i dlatego ich uczucia narodowe były żywsze. Za Jana Kazimierza walczyli ze Szwedami, a w rzezi szlachty w 1846 r. nie brali udziału. Mgr Piotr K a l e c i a k w następnym referacie pt. Dorobek etnografii radzieckiej zapozn",ł zebranych z osiągnięciami etnografi w ZSRR, podkreślając, że etnografowie radzieccy badają nie tylko relikty przeszłości, lecz obserwują też bacznie współczesne tworzenie się kultury proletariackiej. Dnia 30 maja 1954 r. wysłuchali zebrani odczytu dra Tadeusza P l' U S aW i ś n i o w s k i e g o pt. Osadnictwo Kliszczaków w Beskidzie Wyspowym. Prelegent omówił rozmieszczenie osad na trzech poziomach górskich w związku z rzeżbą terenu. W budownictwie wyróżnił pięć tradycyjnych typów budynków oraz dwa nowoczesne typy wytworzone pod wpływem urbanizacji. Dnia 25 lipca 1954 r. prezes Oddziału S. F l i z a k przedstawił zebranym wyniki swych poszukiwań w terenie w referacie pt. Jak młodzi górale garnęli się do oświaty. Na wstępie wskazał na bardzo nikłe możliwości kształcenia synów chłopskich w okresie poddat'1stwa. Następnie omówił znaczenie kolegium pijarów w Podolińcu dla kształcenia młodzieży z Podhala i Sądeczyzny. Na koniec streścił zebrane wiadomości o ludziach ze wsi okolicznych, którzy w XIX w. zdobyli wykształcenie i zajęli znaczniejsze stanowiska w społeczeństwie. Nawiązując do referatu mgra P. Kaleciaka dr S. F l i z a k opowiedział w referacie pt. Wspomnienia z Rosji swoje przeżycia na Syberii w latach 1915-1918, dokąd rzuciły go losy wojny. Pracując w małej miejscowości Talica w guberni permskiej, na wschód od Uralu, obl*!rwował wzajemny stosunek tamtejszych Polaków i Rosjan, stosunek miejscowego ludu do jeńców austriackich, warunki bytowe jeńców, kulturę materialną chłopstwa rosyjskiego i jego charakter. Dnia 28 grudnia 1954 r. dr S. F l i z a k wygłosił referat pt. Zdrowolność ludności góralskiej w dobie poddaństwa. W pracy tej oparł. się wyłącznie no: materiale archiwalnym, na testamentach chłopskich, w których częste są wzmianki o dzieciach niedołężnych fizycznie i upośledzonych duchowo. Działalność popularyzacyjna 1. Dnia 4 kwietnia 1954 r. wygłosił S. F l i z a k w Podobinie referat pt. Gospodarka na polanach od XVII w. do drugiej wojny światowej. 2. Dnia 9 maja 1954 r. dr Tadeusz P l' U S - W i ś n i o w s k i miał odczyt popularyzacyjny w Spytkowicach, pt. Osadnictwo Kliszczaków w Beskidzie Wyspowym. 3. Dnia 11 czerwca 1954,r. mgr Piotr K a l e c i a k wystąpił w Zasadniczej Szkole Metalowej w Mszanie Dolnej z referatem pt. Postęp rolniczy te zakresie mechanicznej uprawy ziemi. d., �955 954 4. Dnia 24 czerwca 1954 r. Antoni G ó I' S Z C z y k wygłosił w Męcinie odczyt pt. Głody i epidemie w Limanowszczyźnie. 5. Dnia 8 sierpnia 1954 r. mgr Piotr K a l e c i a k nakreślił w odczycie pt. Z dziejów wsi Kasiny WieLkiej ważniejsze etapy rozwojowe i sylwetki znaczniejszych postaci swojego miejsca rodzinnego. 6. Dnia 28 listopada Hl54 r. mgr Piotr K a l e c i a k opowiedział o postępie w rolnictwie w Kasinie Wielkiej w referacie pt. Jak chłopi w Kasinie WieLkiej doskonllmi swoje narzędzia rolnicze. 7. Dnia 12 grudnia 1954 r. dr S. F l i z a k dał w referacie pt. Stosunki społeczne i gospodarcze Ul regionie podgorczańskim od XVII w., wygłoszonym w podobinie, przyczynek do dziejów góralszczyzny. W y k o l' Z Y s t a n i e m i e j s c o w e g o l' a d i o w ę zła. Przez radiowęzeł w Mszanie Dolnej nadano dnia 30 stycznia 1954 r. artykuł S. F l iz a k a pt. Wieś Nl€dźwiedź, ponadto dnia 14 października 1954 r. nadano l:'.rtykuł mgra Piotra K a l e c i a k a pt. Ludoznawstwo i PTL. Dnia 15 października 1954 r. nadano artykuł S. F l i z a k a pt. Kasina Mała. Sebastian SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI za rok 1954 Oddział PTL w Olsztynie zawiązał po Walnym Zjeździe PTH, połączonym Flizak PTL W OLSZTYNIE się 1 czerwca 1954 r. bezpośrednio z sesją poświęconą historii Warmii i Mazur. Na pierwszym zebraniu ukonstytuował się Zarząd w osobach: dr Władysław G ę b i k - prezes, Emilia S u k e l' t o w a - B i e d l' a w i n ~ _ wiceprezes, mgr Alfons K lon o w s k i - sekretarz, Jarosław S e k ul' a c k a skarbnik, Hieronim S k u l' P s k i, Maria Z i e n t a l' a - M a l e ws k a, Teodora M o d z e l e w s k a, Jan B o e n i g k - członkowie Zarządu. Oddział liczył w okresie sprawozdawczym 21 członków, w tym dwóch spoza Olsztyna. Przed Oddziałem Olsztyńskim stoi poważne zadanie ujmowania zjawisk kulturowych, które w chwili obecnej w gwałtowny sposób ulegają niszczeniu na skutek ogromnego przemieszania etnicznego, spowodowanego osiedleniem się w województwie olsztyńskim setek tysięcy nowych osadników przybyłych z całej Polski. Ludzie starzy miejscowego pochodzenia, mogący udzielić wyczerpujących informacji, np. o strojach ludowych, pieśniach, podaniach itd., wymierają; wraz z ich śmiercią niektóre wiadomości i obiekty kultury ludowej mogą zniknąć dla nauki bezpowrotnie. Czas nagli, stąd też członkowie PTL wzięli żywy udział w pracach badawczych Muzeum Mnurskiego i stacji terenowej PIS przy opracowaniu zagadnień kultury materialnej, sztuki ludowej, w zbieraniu i nagrywaniu pieśni ludowych itd. W Zjeżdzie PTL w Jeleniej Górze w czerwcu ub. r., połączonym z Sesją Kolbergowską, brało udział trzech członków Zarządu naszego Oddziału. Jeden z członków Zarządu, mgr Alfons K lon o w s k i, uczestniczył w badaniach terenowych organizowanych przez Instytut Historii Kultury Materialnej dla P. A. E. Badania te przeprowadzono we wsiach Słonecznik i Milikowa w pow. morąskim. W Słoneczniku znaleziono sochę żelazną z drewnianą grządzielą, którą przekazano do Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. Zebrań plenarnych odbyło się dwa, na których wygłoszono następujące referaty: mgr A. K lon o w s k i, Etnografia w ZSRR (z okazji Miesiąca Pogłębienia Przyjaźni Polsko-Radzieckiej); M. Z i e n t a r a - M a Ie w s k a, Lud wanniński w baśniach, legendach i podaniach. Uczestnikami powyższych zebrań byli słuchacze rekrutujący się głównie z inteligencji, przy czym spory odsetek stanowili Polacy miejscowego pochodzenia. W pracach organizacyjnych przy wystawie Sztuki Ludowej Warmii i Mazur przygotowywanej na X-lecie Polski Ludowej, której otwarcie nastąpiło w maju 1955 r., biorą udział wyłącznie członkowie PTL. Ich zasługą jest opracowanie stroju ludowego, który po raz pierwszy zostanie udostępniony zwiedzającym i pokazany na modelach w postaci lalek. Dalej opracowano wzorce dla garncarstwa, zabawkarstwa i pamiątkarstwa. W okresie sprawozdawczym członkowie PTL napisali pięć artykułów do miejscowej prasy, w których omawiali zagadnienie kultury ludowej regionu. Wygłoszono także dwie pogadanki radiowe, z których jedna poświęcona była zabytkom budovmictwa drewnianego i ich ochronie. Ścisła współpraca z woj. konserwatorem zabytków pozwoliła rozpoznać w całym szeregu typowych chat mazurskich i warmińskich budowle zabytkowe i uchronić je przed zniszczenie·m. Mgr Alfons K lon o w s k i na zlecenie woj. konserwatora zabytków przeprowadzał inwentaryzację budownictwa wiejskiego w pięciu powiatach województwa olsztyńskiego. Założono około 250 kart inwentarzowych zawierających, oprócz fotografii obiektów lub ich szczegółów dokładny opis, daty pobudowania ich, stan, rzut poziomy i in. PTL współpracuje ściśle z Polskim Towarzystwem Historycznym, z Wydziałem Kultury PWRN, Klubem Literackim itd. Kilku członków PTL jest radnymi PWRN, a prezes Oddziału dr G E: b i k jest przewodniczącym Woj. Komisji Kultury. AlfonS' Klonowski SPRAWOZDANIE ODDZIAŁU PTL W POZNANIU (1. I 1954-30. VI 1955 r.) Na nadzwyczajnym walnym zebraniu Oddziału Poznańskiego PTL w marcu 1954 r. dokonano wyborów uzupełniających do Zarządu, zdekompletowanego z powodu przeniesienia się kilku członków do innych środowisk. Na stanowisku prezesa pozostał mgr S. B ł a s z c z y k. Obowiązki wicepre- ) , i> , ,; '; I ;' I: (! ;1 , �957 . g T W l° O·b l e w s k i e m u obowiązki sekretarza mgr zesa powIerzono m r. . ' . . . B. M i c h a l a k ó w n i e, a skarbnika mgr Z. G r a b o w s k I e J. Członk~~l Zarządu pozostali: prof. dr J. B u l' S z t a, prof. dr. S. S z c z o t k a, mgr l~~.. e p n i k _ L e p c z a k o w a i prof. dr A. Z l e l' h o f f e r. Do kOffilS]l W. W . k 1954 rewizyjnej dokooptowano prof. dr L. K a c z m a l' k a. W. CJągu 1'0, U , nastąpił jednak dalszy odpływ członków Zarząd~ do I~nych osrodkow akademickich, a ponadto poniósł Oddział w PoznaillU dotkhw~ stratę wskutek śmierci nieodżałowanego prof. dr Stanisława S z c z o t k 1. W 1954 r. Oddział Poznański otrzymał księgozbiór, który .sk:a~a się z dubletów i tomów wydzielonych z biblioteki centralnęj PTL, w IlosCl około 1100 tomów. Biblioteka ta, zasilana bieżącymi wydawnictwami PTL, w skromnej mierze łagodzi stratę, jaką poniósł poznański oś:-odek .~rzez przeniesienie biblioteki i archiwum PTL do Wrocławia. KSIęgozbIOl' znalazł pomieszczenie w lokalu Oddziału przy ul. Chełmońskiego 1. W 1954 r. zwołano sześć zebrań Zarządu i cztery zebran.ia. naukowe z następującymi referatami: prof. N o c o ń (z Chorzowa~,. D~teJe, k~ltura i upadek Inków; prof. dr J. B u l' S z t a, Budow~ictwo wteJskle w W~elkopolsce w I pol. XVII w. w powiązaniu z matenałem etnograflcznyr;t, .~,~ M. T u l' Cz y n o w i c z, lVIetockL pracy O. Kolberga.u: "W .. Ks. Poznansktm , mgr inż. Bolesław M i z e l' s k i, Turkmenia kraj l ludzle.. . Sześciu członków Oddziału Poznańskiego brało w 1954 r. udZiał w zbJera'u materiałów do polskiego atlasu etnograficznego (F l' a n k o w s k a, ill . J W rób l e w s k i, B ł a s z c z y k, S t a s i ń s k a, M e y s n e l' o w n a, el' k o w s k a). Oddział Poznanski zdołał w 1954 r. rozwinąć dosyć żywą ~ziałalnOŚĆ popularyzatorską. W akcji tej wzięło udział dziewięciu człon~~w.' k:ó~y opracowali czternaście tematów: mgr W. A l' m o Polscy ~odrOZ~lCY l lch zasługi naukowe, Polscy obrońcy i badacze ludow kolomal.nych, mgr S. B ł a s z c z y k, Dlaczego badamy kulturę ludową, Zdobmctwo l'lJ;d.owe w Polsce; Ogólne cechy i funkcja sztuki ludowej; prof. dr J. B u l' S z t a, Jak wyglądało budownictwo naszej wsi (Runowo, pow. SępoLno) trzysta Lat temu; mgr A. G l a p a, Znaczenie tradycyjnych form w postępowej g~~o.~ darce chłopskiej; mgr L. G o m o l e c, Poeta i etnograf R. W. B.erwmskl, mgr Z. G l' a b o w s k a, Wł,aściwe zastosowanie twórczości ludoweJ w przemyśLe; mgr B. M i c h a l a k ó w n a, Poznawanie kultury lu~0w.eJ, Kultura Ludowa i jej badanie, Udział nauczycieli w zbieramu matenało~ etnogra~ ficznych; W. R e n d e c k a, O rybolówstwie; M. S z e n i c, Rozwoj narzędzl z io r:, rolniczych w Polsce w ciągu wieków. Pogadanki i odczyty (często z przeźroczami) na powyższe tematy wygłoszone zostały w fabrykach (2), młodzieżowym domu kultury (1), sz~ołach (6), świetlicach gminnych i gromadzkich (7), na kursach. dOkształCa],ących (2) i w spółdzielniach (1). Akcją popularyzatorską objęto miasto poznan oraz wsie i miasteczka województwa poznańskiego, zielonogórskiego, szczecińskiego i bydgoskiego. W akcji popularyzacji nie ograniczyli się członkowie Oddziału do pogadanek i odczytów. Wzięli oni udział w szkoleniu przewodników terenowych PTTK (W l' ó b l e w s k i i B ł a s z c z y k), udzielali wywiadów do audycji n,diowych (B ł a s z. c z y k), zamieszczali artykuły popularne w miejscowe; prasie (W l' Ó b l e w s k i) i fachowej prasie rzemieślniczej (G l a p a). Przystąpiono też do przygotowań dla założenia kół terenowych. W pierwszym półroczu 1955 r. odbyły się trzy zebrania Zarządu oraz trzy zebrania naukowe z następującymi referatami: mgr T. W l' Ó b l e w s k i, Budownictwo ludowe w pracach Kolberga; mgr K. KI ę s k, XVII-wieczne procesy o czary w Zielonej Górze; dr H. P l' Z e s ł a w s k a, Z dyskusji nad sztuką Ludową. W dniu 2 IV 55 odbyło się w Srodzie zebranie organizacyjne koła terenowego w obecności prezesa Oddziału Poznańskiego. Opiekę nad kołem powierzono mgr L. G o m o l c o w i. W ramach akcji popularyzatorskiej wygłoszono w pierwszym półroczu 1955 r. następujące pogadanki i odczyty: mgr W. A r m o n, Polscy badacze Syberii (w TPPR w Zielonej Górze), Polscy badacze ludów syberyjskich (polskie Towarzystwo Geograficzne, Poznań); mgr S. B ł a s z c z y k, Two· rzywo i forma w sztuce ludowej (wygłoszone dwukrotnie w Liceum Ogólnokształcącym w Jarocinie), DziałaLność C. P. L. i A. a ludowa tradycja artystyczna Wielkopolski (Krajowa Wystawa Skupu C. P. L. i A. w Pozna~ niu), Rozwój i zadania twórczości ludowej na wsi wieLkopolskiej (Zjazd twórców ludowych woj. poznańskiego w Domu Chłopa), Rzeźba, malarstwo i techniki powielania w polskiej sztuce Ludowej (wygłoszone dwukrotnie w Liceum Ogólnokształcącym w Jarocinie); mgr A. G l a p a, Strój dolnośląski na tle ubiorów innych regionów (dla instruktorów świetlic i kursów oświatowych we Wrocławiu). Dla nawiązania ściślejszego kontaktu z członkami Oddziału wprowadził Z2.rząd stałe dyżury w środy wieczorem w lokalu Oddziału przy ul. Chełmońskiego 1. Dyżury pełnią członkowie Zarządu. Stanisław SPRA WOZDANIA Blaszczyk ODDZIAŁU PTL W TORUNIU za lata 1949--1954 Siedzibą Oddziału Toruńskiego PTL jest Dział Etnograficzny Muzeum Pomorskiego (Ratusz Staromiejski). W ciągu okresu sprawozdawczego skład Zarządu przedstawiał się następująco: funkcję prezesa pełniJ: w dalszym ciągu prof. dr Karol Kor a n y i. wiceprezesa - dr M. Z n a m i e r o w s k a - P r i.i f f e l' o w a, funkcję sekretarza - mgr M. P o l ci k i e w i c z ó w n a. Inne funkcje w różnych latach �i' 959 Kolberga; mgr H. M i kuł o w s k a, Kobiecy strój głowy na mgr H. M i kuł o w s k a, Kobiecy strój na Kujawach; mgr H. G a e d ó w n a, Kujawy jako grupa etniczna na podstawie materiałów historycznych; mgr H. M i kuł o w s k a, Męski strój na Kujawach i ośrodki tkackie; dr H. P r z e s ł a w s k a, Poglo,d na zagadnienie kultury z punktu widzenia klasyków marksizmu; dr M. Z n a m i e r o w s k a - P r li f f er o w a, Kultura ludowa Mazur na podstawie badań z roku 1949. W roku 1951 wygłoszono następujące odczyty: mgr J. B i e n i a k, Zagadnienie kształtowania się granic etnicznych Kujaw; dr Maria Z n a m i er o w s k a - P r li f f e r o w a, Zagadnienie metodologii badań nad sztuką ludowo, (omówienie referatu prof. E. F r a n k o w s k i e g o oraz własny koreferat); prof. dr K. Kor a n y i, Z dziejów ustroju rodziny we wczesnym średniowieczu; mgr H. M i kuł o w s k a, Zdobnictwo chat we wsi Giby, pow. Suwałki; mgr H. Z a ł ę s k a, Technika produkcji ceramiki; dr Maria Z n a m i e r o w s k a - P r li f f e I' o w a, Rybołówstwo w starożytności; prof. dr W. H e j n o s z, "Patry ja" czyli przyczynek do dziejów telekom.unikacji; dr M. Z n a m i e r o w s k a - P r li f f e r o w a, zagadnienie systematyki i pom.ocniczej metody typologicznej w badaniach kultury mate- jaw, w pracy pełniły następujące osoby: skarbnik - mgr B. Z i e l ~ n k a, mgr A. A n t on o w i c z, mgr R. Kuk i e r. Członkami Zarządu byli: prof. dr J. Z a b ł oc k i dr H. P r z e s ł a w s k a, M. D e r e ż y ń s k i, mgr B. Z i e lon k a, mgr H. i kuł o w ska. W skład komisji rewizyjnej wchodzili w ciągu tych lat: mgr J. B ł o ń s k i, mgr J. Ark u s z e w s k i, prof. dr St. H r a b e c, KJ,ljawach; M prof. dr J. Zabłocki, dr O. Wandmc>.yer. Ilość członków Oddziału w ciągu poszczególnych lat nie była jednakowa; w 1949 wynosiła 55 osób, w 1950 r. -04 osoby, w 1951 64 osoby, w 1952 r. _ 36 osób. Ilość członków zmniejszyła się na skutek śmierci trzech członków: M. D e re ż y ń s k i e g o, prof. dr R. Jak i m o w i c z~, pr,of. dr E. K u c h a r s k i e g o, oraz na skutek ustąpienia niektórych członkow. B i b l i o t e k a. Ilość książek wzrosła z trzech egzemplarzy w 194~ ~. do 147 w 1952 r., w dużej mierze dzięki zasiłkowi Prezydium Rady Mmlstrów z r. 1950 oraz wydawnictwom przysłanym przez Zarząd Główny PTL. W związku z badaniem społecznej struktury Kujaw naby.to cenny ~amiętnik chłopa D r a b i k o w s k i e g o z gminy Sędzin, pow. Aleksandro~, pisany w latach 1930-1939. Pierwsza część pamiętnika została wydrukowana rialnej. w Pamiętnikach chłopów. P o m o c e n a u k o w e. W roku 1949, dzięki subsydium Prezydium Ra~y Ministrów, z~stał nabyty adapter z dwoma głośnikami z myślą o urządzam~ koncertów i ilustrowanych muzycznie odczytów na temat muzyki ludow:J: Nabyto również maszynę do pisania i stolik. Oddział posiada ~onad 60 zdJęc z terenu, dotyczących przedmiotów etnograficznych i środowIska. . W roku 1952 wobec niewielkiej ilości członków Oddział nie miał możliwości urządzenia większej ilości odczytów publicznych. W dalszym ciągu natomiast odbywały się posiedzenia o charakterze roboczych zebrań naukowych, na których żywo dyskutowano referowane problemy. Referaty były następujące: dr H. Pr z e s ł a w s k a, Technika badań terenowych z zakresu życia społecznego; dr M. Z n a m i e r o w s k a - P r li f f e r o w a, Na- O d c z y t y. W roku 1949 wygłoszono następujące odczyty pub~lc~ne '. dr L W i t k o w s k i Muzyka narodów pozaeuropeJsktch z d ys k usg.· , .. J k (ilustrowany muzyką); dr M. Z n a m i e r o w s k a - P r u f f e r o w a, (l upowszechnić ideę ochrony zabytków kultury lu'dowej; dr. H. ~ r ~ e s ł a wska, Wpływ warunków przestrzennych na tworzenie S1ę WtęZt s~ołecz; . <'dgrup regionalnych na Ziemiach Odzyskanych; dr T. D ~ 1.1 m a , neJ wsro Org.anizacja Działu Etnograficznego W roku 1950 odbywały z zakresu prac terenowych, w terenowej Odczyty Muzeum się odczyty wygłoszone . historycznej (prymitywne narzędzia etc.), Gospodarcza rola pry- historycznej (prymitywne narzędzia etc.), Gospodarcza rola pry- mitywnych narzędzi łowu ryb, Podział pracy i specjalizacja w materialnej; Działalność publiczne oraz ~efer~ty dyskusYJ~e w gronie członkow bIOrących udZIał n: ·1 Polskiego Towarzystwa i' zakresie dr H. P r z e s l a w s k a, Przywołówki, Współczesne przeobrażenia 'Wsi kujawskiej; mgr B. Z i e lon k a, Charakterystyka typów społecznych na Kujawach; mgr R. Kuk i e r, DemonoLogia we wsi Orle, Łowiectwo we wsi Orle. Odczyt publiczny wygłosiła dr Olga G a j k o w a, kultury k' S"'czectme Mors ·tego w '. pracy nau!{Owobadawczej. . a ap publiczne wygłosili: prof. dr Jan C z e k a n o w s ,k l, antropologiczna Polski' Anna Ludwika C z e r n y, Zwyczaje ludow aZJat~ckich w pamiętnikac~ Marko Polo; prof. dr Jan C z e k a n ~ w s k i, ,:,oz i uprzo,ż dokumentami dziejów wczesnohistorycznych; dr .Mana ~ n a m I el' o w s k a - P r li f f e r o w a, Z zagadnień kultury ludoweJ rYbako~. . . M P l k' e v i c z Budowmctwo wc Referaty grupy terenoweJ: mgr . e a I" , wsi Orle, pow. Aleksandrów; dr H. P r z e s ł a w s k a, Kultura ludowa Ku- spektywie spektywie i Ludoznawczego. P r a c a t e r e n o w a. W roku 1949 praca terenowa ograniczała się prawie wyłącznie do działalności Sekcji Muzycznej, składającej się z ośmiu członków. Członkowie Sekcji K. S m i e r n i a k, mgr B. Z i e lon k a zanotowali szereg pieśni ludowych, a mgr B. Z i e lon k a przekazał Oddziałowi zanotowane przez siebie 200 pieśni, które wraz z melodiami i tekstem zostały zapisane na specjalnych arkuszach według wzoru Sekcji Muzycznej Państwowego Instytutu Badań Sztuki Ludowej w Poznaniu, wydrukowanych dzięki zasiłkowi Kuratorium Okręgu Szkolnego Pomorskiego. Poza tym prace terenowe obejmowały działalność członków nie związan.\'ch z Muzeum, dotyczącą gromadzenia zabytków kultury ludowej dla I ,I I. �961 960 Muzeum Pomorskiego w Toruniu. Największe zasługi na tym polu położyli dyr. Leon S z e s t a k o w s k i z Bydgoszczy, mgr B. Z i e lon k a oraz J. C z a p p, nauczyciel z pow. brodnickiego. W roku 1950 rozpoczęto dzięki zasiłkowi Prezydium Rady Ministrów pracę badawczą na terenie Kujaw. Kierownikiem naukowym tych prac została dr M. Z n a m i e r o w s k a - P r ii f f e r o w a. Zbierano materiały do następujących zagadnień: budownictwo - mgr M. P o l a k i e w i c z (Orle, pow. aleksandrowski; rybołówstwo - dr M. Z n a m i e r o w s k a - P r ii f f e r o w a (jez. Chodecz, pow. włocławski oraz Nieszawa); rolnictwo oraz transport i komunikacja - mgr K. A n t o n ow i c z (Orle i inne w pow. aleksandrowskim) ; strój ludowy - mgr H. M ikuł o w s k a (w pow. włocławskim, aleksandrowskim, inowrocławskim oraz w Strzelnie i Kaliszu); plastyka ludowa dr M. Z n a m i e r o w s k a P r ii f f e r o w a (pow. włocławski, inowrocławski, aleksandrowski i włocławski); życie społeczne - dr H. P r z e s ł a w s k a (Orle, Szymborze i inne); gwara kujawska - mgr K. A n t o n o w i c z (pow. aleksandrowski i inne). W roku 1951 do dalszego, bardziej szczegółowego opracowania wybrano wieś Orle, gm. Czamanin, pow. Aleksandrów. Zbierano materiały do następujących zagadnień: rolnictwo oraz przygotowywanie i przechowywanie pokarmów - mgrM.polakiewicz, gwarakujawska-K.Antonowicz; życie społeczne wsi kujawskiej ze szczególnym uwzględnieniem stosunków prawno-społecznych na tle zwyczajów rodzinnych i dorocznych - dr H. Przesławska; odzież i strój kujawski mgr H. Mikułowska; z zakresu folkloru - mgr B. Z i e lon k a przygotował i zestawił 500 uprzednio zebranych pieśni ludowych oraz 150 melodii z pow. aleksandrowskiego i inowrocławskiego; obróbka surowcóW, hodowla zwierząt i łowiectwo mgr R. Kuk i e r. Kwestionariusze do badań zostały opracowane samodzielnie, kompilowane lub tłumaczone wspólnie z pracownikami Działu Etnograficznego Muzeum Pomorskiego w Toruniu, Zakładu Historii Państwa i Prawa Polskiego UMK oraz z pomocą Ośrodka Krakowskiego. W roku 1952 prace terenowe były podporządkowane planowi ogólnopolskiemu prac PTL. Oddział Toruński obrał do badań szczegółowych wieś Zakrzewo w gm. Sędzin, pow. aleksandrowski; jako wsie kontrolne wzięto: Lubanie, Byczynę, Ujmę, Siniarzewo w pow. aleksandrowskim Pierani':! i Opoki w pow. inowrocławskim. W pracach wzięli udział: mgr M. P o l a k ie w i c z (opracowała zagadnienie środowiska), mgr K. A n t o n o w i c z (rolnictwo), mgr R. Kuk i e r (hodowlę zwierząt), dr M. Z n a m i e r o w s k a - P r ii f f e r o w a (pszczelnictwo). W badaniach posługiwano się kwestionariuszami opracowanymi dla Polskiego Atlasu Etnograficznego. B i b l i o g r a f i a. Dr O. Wan d m a y e r prowadził prace grafią Kujaw w bibliotekach Torunia, Włocławka i Krakowa. • nad biblio- I n d e k s o wan i e. M:gr R. Kuk i e r opracowuje indeks "Gryfu". W s pół p r a c a. Oddział Toruński PTL najbliżej współpracuje z Działem Etnograficznym ~uzeum Pomorskiego w Toruniu, którego czterej pracownicy wchodzą do Zarządu PTL. Praca ta jest obopólnie pożyteczna, gdyż umożliwia pracownikom PTL korzystanie ze zbiorów Działu Etnograficznego (ponad 1000 okazów pochodzi z Kujaw, ziemi chełmińskiej i dobrzyńskiej, Muzeum posiada również 551 rysunków i fotografii z tych ziem), Muzeum natomiast zdobywa dokumentację dla swych zbiorów dzięki pracom terenowym PTL. Korzystało ono również z ekspertyz drewnianych narzędzi, dokonanych przez członka Oddziału prof. dr Jana Z a b ł o c k i e g o. Członkowie Oddziału Toruńskiego współpracują również z Oddziałem Toruńskim Polskiego Towarzystwa Prehistorycznego oraz z Towarzystwem Muzycznym. Prof. dr W. Ii e j n o s z przeprowadził w Olsztynie wstępne konferencje dotyczące utworzenia nowego Oddziału PTL w związku z istnieniem tam pewnej grupy osób pragnących pracować w tym zakresie. Pragnąc zaznajomić szersze społeczeństwo z pracami Oddziału oraz zebrać pewną sumę pieniędzy na wyjazdy terenowe, zakup książek itd., urządzono w listopadzie 1951 r. wieczór pt. "Kujawy w pieśni i w folklorze". Program wieczoru obejmował sprawozdanie z badań terenowych na Kujawach oraz program artystyczny poświęcony pieśni, muzyce i prozie ludu kujawskiego. W programie artystycznym bezinteresowny udział wzięli: prof. dr Konrad Gór s k i, art. dram. Walentyna L i s o w s k a, kompozytor Juliusz Czarniecki, mgr Jan Rompski. Mm"ia Polakiewicz S P r a waz d a n i e z a 1954 r. Działalność Oddziału sprowadzała się w roku sprawozdawczym do następujących rodzajów prac: 1) prace organizacyjne, 2) posiedzenia naukowe w gronie zamkniętym, 3) naukowe prace terenowe dla Polskiego Atlasu Etnograficznego, 4) naukowe referaty publiczne, 5) akcja popularyzatorska, 6) biblioteka, 7) współpraca z innymi instytucjami. P r a c e o r g a n i z a c y j n e. Zarząd Oddziału odbył sześć posiedzeń, na których omawiano różne sprawy organizacyjne oraz opracowano plany prac. P o s i e d z e n i a n a u k o w e w g r o n i e z a m k n i ę t y m. Dla członków biorących udział w naukowych pracach etnograficznych były organizowane posiedzenia naukowe dyskusyjne z następującymi referatami: dr M. Z n a m i e r o w s k a - P r ii f f e r o w a, Z zagadnień obrzędowości ludowej; mgr B. N arę b s k a - D ę b s k a, Wrażenia z wycieczki do Bulgarii; mgr R. Kuk i e r, Z zagadnie'lł kultury materialnej Pomorza Zachodniego (materiały terenowe); mgr A. K lon o w s k i, Sztuka ludowa Mazur i Warmii; mgr M. P o l a k i e w i c z, Ekspozycja niektórych etnograficznych muzeów radzieckich. �962 963 N a u k o w e o d c z Y t Y P u b l i c z n e. Odbyły się trzy odczyty publiczne, w tym jeden w związku z Miesiącem Pogłębienia Przyjaźni PolskoRadzieckiej : prof. dr W. li e j n o s z, Ludoznawstwo a historia; mgr A. L ewan d o w s k a, Wodniacy jako grupa etnograficzna i zawodowa; dr M. Z n a m i e r o w s k a - P r li f f e r a w a, Litewska sztuka ludowa. A kc j a p o p u l a r y z a t o r ska. W ramach akcji popularyzatorskiej wygłoszono piętnaście odczytów i pogadanek. Odczyty były następujące: dr M. Z n a m i e r o w s k a - P r li ff e r o w a, Sztuka ludowa i jej rola spoleczna (wygłoszony w szkole i radiowęźle w Kcyni); mgr M. F r y c z o w a, Ludowa twórczość ustna (wygłoszony dwukrotnie w Toruniu); dr L. W i t k o w s k i, Muzyka narodów poz·aeuropejskich (wygłoszony trzykrotnie w Toruniu); mgr H. M i kuł o w s k a, Strój ludOwy na Kujawach (wygłoszony w Inowrocławiu), Dawna i wspólczesna sztuka ludowa na Kujawach (wygłoszony w Lubieniu Kujawskim oraz w Ciechocinku); mgr K. A n t o n o w i c z o w a, Odbicie zacofania wsi w dawnych wierzeniach, przesądach i zabobonach ludu kujawskiego (wygłoszony w Toruniu); mgr R. Kuk i e r, Regionalne grupy hbdności na Pomorzu (wygłoszony dwukrotnie w Trzebielino, pow. miastecki, powtórzony w Stawnie i Korzybiu, pow. miastecki); mgr M. P o l a k i e w i c z, Kultura ludowa, szczególnie sztuka, jej wartość wspólczesna i potrzeba B i b l i o t e k a. Biblioteka \v.ykładał i pisał po. polsku. Właśnie na poruszony w artykule K u l c z y ck I e g o te~at ogłosIł D a r g u n rozprawę po polsku, pt. O pokrewieństw' u Germanow przez same tylko matki, Kraków 1882 (s 101) kt' bl~e ko al d . , orą opu I. w P ~z ~ s, ą z.n a n ą p r a c ą niemiecką. We wspomnieniu o B uJ a k u me Jest sClsłe, Jakoby B u jak nigdy nie był czynnym politykIem. . . p' rzeczy t~~u fakt, ~e .był on. ministrem rolnictwa i domen państwo ch w 1920 r. l Jego podpIS Jako mmistra figuruje na oryginale ustawy z 15 1920 r. o wykonaniu reformy rolnej. Ipca v: była dostępna I nie tylko dla człon- ków, lecz i dla innych osób. p l a n y n a p r z y s z łoś ć. Najbliższy plan pracy przewiduje werbowanie nowych członków, rozwój biblioteki, zakładanie kół terenowych oraz wzmożenie akcji popularyzatorskiej, co w znacznym stopniu uzależnione jest od uzyskania na ten cel zasiłków oraz rzutnika i epidiaskopu. Planowana jest również w dalszym ciągu zespołowa praca naukowa. Maria Polakiewicz Notatka z listu prof. dl' Karola. Komnyi z dnia 20 II prof, J. Gajka 1955 r. do Redaktora "Ludu", Otrzymałem ostatni tom "Ludu". Imponuje on nie tylko wymiarami, ale i treścią. Jest to niewątpliwie jeden z najlepszych tomów "Ludu". Składam Ci, jako Redaktorowi, naj serdeczniejsze gratulacje i życzenia, aby następny tom również się udał ... Karol Koranyi - :1 :;1 , ochrony. Oddziału i 7 Warszawa P. S. J. K u l c z y c k i niepotrzebnie (s. 92) przy nazwisku D a r g u n a dodał "Niemiec". D a r g u n był wprawdzie pochodzenia niemieckiego, ale 61" �965 s R T z s E z c A I N E ca.\'IOro KO.JIb6epra. rpacPJ1M He npOv13BeAeHJ1H p.9JIHeTCR 31'0 TO.JIbKO B Bblpa3H.JIClI OAHa RH tl3 HO nepBbIx H B Kap.JIOBH'-l, '-lWCTbJM C;'fHOrpacPWHXKlIM Ony6JIHKOBaHHoe KOTOpblC Obi.JIa no.'lbCKOM, MOHO' 06 pe,l\aKTOp '-ITO OHO «BVlCJIbI», 3TOM 30.JIOTOM l. HaC.JIeAJ1e KOJlb6epra MomHO:: 3THorpacPW'-leCKJ1X MWpOBOM MaClllTa6e. COCTOI-1TB ~e"~OM M3 vr3,L13Te.J!bCKoi1 TO'-lKY! 1peHMlI 39 TOMOB, K.JIaCCJ1cPl-1~l-1pOBaTb c.JIe- AYIOll1I-1M06pa30M: Pe310Me J03EćtJ A. r AEK OCKAP KOJIbEEPr (22 II B 1819-1830 BaJIell caMblii 6epr. KOJIb6epr ćtJeTTepa, B B BaplWlBCKOM reHHM nOJIbCKOM My3blKH 06aRHHeM B rr. 1814 - CTaJI K H - B 1857 r. -qacTbI~ HOCTllM BaplllaBbI, Rl1e 50 BpeMll JIeT a M CJIaBHblX Bce, neCHI1, no CerO}:lHRlllHHii OT'leT B Hay'-IHOM B CBOVIX 3anHCKax - ZWyCzaje, sposób "Hapo)l,. Ero cyeBepl1R, życia, i tańce")6b!.JIo mowa, 06bl'-laJ1, 3a6aBbI, podania, npe06pa3HJICll 2anJ1Cb'- COAep)K8I~HecJ'[ 3aK.nIO'-IalOll1W~ 11 )l,OCTOHHcTBaM 3THorpacPoM, 11 KOJJb6epr eU1e OTAalOll1J11.ł TpY)l,e, 6bl.JI Hay'-IHbIM He 06pa3 mH3HW, neCHM, MY3bIKa Bce. przysłowia, pe'-lb, obrzędy, l13,L1aHl)ÓJJarO,l\'lpH 6e3npI'f~epHoi1 (Wielkie Księstwo 3arJIaBHR,OAFO npaB)l,J1- He TOJIbKO paÓOTHHKmI, KOJIb6epr 6bW TpWAn8.THTOMHoe .JIereHAbJ, V1 TaH~bJ» gusła, ("Lud. zabawy, nOCJIOJego pieśni, Ca~'IOOTBep?l{eHHOCTJI cy rl1 łIJ.J1 łl!la'-le ,l\0 XI, 1865--·1877 06pa3 OHa S, 60JIee mł13HH, IX-XI), .JIereHAbI. ("Lud. «MaTepl1a.JIbI S. zwyczaje .. (1879-1890 S. S. B. S. S. XXIII-XXIV), OHJ1 COCTaBJIRIOT OT)l,eJIbHOe cepMR I-1MeeT ABa «Hapo,l\, cyeBepbR, ero 3aóaBbI 06bI'-Ial1, neCHH, JI105Jl.u'liC1W.MY (Lu- XII-XV), JIe'li"tu'U,'tCo.Aty (Łęczyckie, ... III-IV OTHOCJ1TCR K BeJl.U1w.\t.Y K'li5/,- rr.) XX-XXI), TO.JIbKO «Hapo)l, S. :'l. KeJl.e'U,'tCo,lly (Kieleckie, XVI-XVII), r. 110 3THorpacPV1V1 CJIa- 1-106ll1eH3BeCTHoe, JlCecTBy IIo31w'licl<;OoAty (W. Ks. Poznańskie belskie, aBTopOM. Hl57 II), K Ky5t8aoAl (Kujawy, I10C.JIOBI-1~bI,06Pll)l,bI, Jego OT XII--XXIV MeHblUHe OTHOCMTCll K cJIe,LIYIOIQI-1MpaMO- '-IaCTI1 1, 2, 3. 3Ta KapaKTepa: 06cTOR1'e.JIbHOe pe'-Ib, r-~Y3bIKa J1 TaHnbJ>' 3. CepMR S. oGll1ero Ha K ne'J'aTJ1 K BeJl.ul<;O.MyK'li5t:JleecT8Y IIo3'1ia'licl<;o.MY V-VIII), Poznańskie, 24 cPo.f!'1aHTOp.. ltldu polskiego) (Pieśni 1'1'. T. e. pa3,l\eJIVITb npHrOTOBJIeHHble no,t'bC'KOW 'liapoda 60JIee BRH» VI APyroe, Pado.Mc'tCo.MY XVIII-XIX), S. XXII), O,l\HO Qe.'loe KaJl.u'ULc'tCo.MY H HX 3ar.JIaBl-1e ». ~e.JIoe OCHOBHoro 3ar.JIaBHR COCTaB,TJllIOTTOMbI, KOTOpblM aBTop Ha3BaHJ1e l'.JIaBUe 8T'liOZpacjnt"tecKuii. (Mazowsze), XOJt.Mc'tCuu [pauo'li], paMOHa, )l,a.JI B Ka'-IeCTBl-1e a B Ka'-IeCTBe AOnO.JIHJ1Te.JIbHOrO- 3a- ofipaJ. CIO)l,a OTHOCRTCR: 'r. I-V, (Chelmskie), 1885-1890 rr; T. I-II,1890-1891 rr.,(oKOH'-IeHHb!e M. KC'- TiepHHI.\KHM) ; IIoKYT'l>e, npOHV1QaTeJIbHbIM p, OT II Ma308U5t Ky JIbTypbl. ero' J13AaTe.JIeM CBOHX I1CCJIeAOB3Te.JIbCKl-1x TPY,LIOB. Ero 06pR,LIbI, no MOjj{HO onHTb-TaKH K Ca'lido.Atupcl<;O.MY (Sandomierskie, HaM: (Kaliskie, COCe}:lHV1~ H !1CnO.JIHRIOll1I-1McPYHK~J1!1 ~eJIbIX VI 3TO ~e.rroro K Kpal<;08cl<;o.MY (Krakowskie, H 'iaCTb 3am1CIUl, )KV1BOfl Te'-Ie- E 2. CepHR (Radomskie, cnocooHOCTllM l'ACJlaTbCR no Q1{peCT- CTpeMJIeHl1e HCC.JIe,LIOBaTeJIe,,,!, HO VI 3a.'I[e'-IaTe.JIbHbIM np0J13BeAeHHe KOTOpblX npMHllJIH KO.JIb6epra», npH3BaHHI1. pa3.J1H'-IHbIe HCCJIe}:lOBaHV1H,BO Ko.TIb6epr 60raTble «nanKax Jl 3a}:lCl'-lH 3'l'HOrpacPllH Y'-IV1JICH B IIOJIbllly CHa'-IaJIa H 6blJIO npORBJIeHl1eM llCCJle.:J;OBaTeJIbCKWX J1HCTI!TYTOB. Ho muzyka KOJIb6epra nepBOHa'-IaJIbHOe }:IeHb KO.JIb- Y'-IeHI1KOM C60PHV1K nOCJIe}:lOBaTeJJbHbIM VI )l,OOpOCOBecTHbrii C03HalCll1I1M QeJlb EI1QbI, nepBblM 11 MY3blKaHTa Y)l,3JIOCb KO.JIb6epry CBoeM 11 BceCTpOHHI1M 06pa3QOBblM T&Kme 6blJI MOHlOlllKO 3anHCKH, BClO IIOJIbUlY ero IlO}:I ero OCKap nO}:l Ha3BaHV1eM «IIecHV1 nO.TIbCKOrO BbI.n.<1I0ll1HMCR jMCTBeHf"bIM Ha6JIIO)l,eHl1llX, BblM ~ neCBI1 }:\a.no B pe3YJlbTaTe xapaKTepa, ee6e a 3THorpact>a, '-ITO KaCa.JIOCb HapoAa BJIaro}:\apll cnoero KaK nOJIbCKI-1M pai1:0HaM, BO'1' 113 KOMlI03HTopa HapO}:lHble p ce6e B BceM KOTOpbIX 011 vlCXO}:\V1JI, BeAll rocy}:\apcTB. D no - cPOPMY CJ1CTer-IaTHLleCKV1XTepPHTopl1aJIbHblX E nepBOKJIaCHOrO BaTb R\e, cTpaHcTBoBaHV1lI 3aTeM B03paeTaJI Belm a noc.TIe B03Bpall1eHVH1 HapO}:lllble nOllBI1JIeH B ne'-IaTV1 B 1842 l., a ",pyroM Hapo}:\a» - XIX KOMn03v1Topa, TaK V1 PyHreHrareHa, co6HpaTb }:lOMe, B KOTOpOM pa3BH- IlloneH Kapbepe ,IJ;o6pmHHCKoro y rV1plllHepa r. ćtJpvlAPHX J13,u:aTeJIhCTBO, COC"J'ORll1ee 113 24 cepl1ii. 3'l'OrO 1. Cepl-1R I, IIec'liu 3 I 1890) nOJlbCKHM 3THOl'pacP rOTOBl1J1Cll TaK}l~e 3.f1bCHepa, Bepm1He 1836 Kpym'lblM 'CaC'nI, npocPeCCOPCKOM - CepHi1Hoe CO)l,epmaHWe C. HbIX T. I-IV, IIocMepTHble KO.JIb6eprO:>1 1882-1889 npoH3BeAemm, nanOK rr. oopa60TaHHbIe 11 H3,l\aHHbIe - Ha OCHOBaHVlH OCTaBJIeH- npe)l,CTaB.JIRIOT CJIe,l\YIOll1He TOMbl: 1 J. Kar ł o w i c z, Oskar Kolberg, "Wisła", t. III, BapwaBa 1889, CTp. 468-473. CpaBHH TaHH<e: 1. K o p e r n i c k i, Smierć O. Kolberga, "Wisła", t. IV, BapwaBB 1890, CTp. 509-513; 1. K o p e r n i c k i, npeAHCJIOBHe H3AaTeJT" H TPYAY O. K o 1b e r g a, Przemyskie, KpaHoa 1891. CTp. : V-XX: L K o p e r n i c k i, O. Kolberg, BblAepH<Ha H3 "Nowej Reformy", Kp aKOB 1889, CTp. 3!; S. L a m, O. Kolberg, Biblioteka Macierzy Polskiej N, 87, nbBOB 1914, CTp. 77. CpaBHH J. S. B y s t roń, Wstęp do !udoznau;stwa polskiego, nbBOB 192" CTp.85-37; A. F 1 s c h e r, Etnografia stowial\slea. Polacy, nbBOB-BapwaBa 1934 CTp. 132-133; A. K u t r z e b i a n k a, Rozu;ój etnografii I etnologii w Polsce, PAU KpaHoB 1938. CTp. 13-14. ., �967 966 IIepeM'btwJt'bC't<:uu (Przemyskie), [paMoH] 1891 r. T. I, (Wolyń), BoJt'bw,'b BepX}iRR "MAAE», T. nanKJ-I (Pomorze), T. SBomoql1VI HOBpeMeHHO I.\eJIoro e C. Y"J, 3 06pa6. r. TpylJ,Y. C. 'Y lJ, 3 oGpaB. ~TO HBJIHeTCH HecMoTpH OlJ,H!1M ~eJIOBeKOM J-I3AaTeJIbCKoi1 JI H, e .'1 H, X~AHl.l\I1M lJ,JIH fJIaBHbIMVI D l1 K. aBTopa TBop~ecTBa OlJ,- VI K co6- pOlJ,a, VICnOJIHeH- KyJIbTypHoe J1CCJIelJ,OBaTeJIbCKoi1, M rrl1CeM B nOJlbCKoi1 lJ,epeBHI1, VI KaKoro-To a TilK)Ke rr., MaJIbIX ropOlJ,KOB 11 MeJIKoi1 J,acaIOl.l\HMCH :noro He 3aTo 3a- MTor VlX no }K a H O B C Kor CeCCHI'!, nOeBHqeHHoi1 o 3anMCOK npOvl3BeJI C0lJ,ep)KUHMIO nOA Ha HU3BaHHeM .".apOO'Ho1"t JlUrepaTypbL HocTei1 rOlJ,bI OI.\eHKY K Ky.'1bType M HI1 OAME MO)KeT O. KOJl,'b6epz H ABTOp Ha cPop"'y KO.'lb6epra, .ll:oKJIalJ, 060MTI1 1t ew CO,llep)KaHMH 06palI.\aeT Hanp. O. BeKa el.l\e T MapVlH KOJIbOepra nOlJ,Bep- C J-ICTO'-lHMKa- M. C O 6 e C Kor O, orrHCblBaIOll\He 3aKOH'-leHa, VI H O B M q; C rJIaBHbIMM 0, 1iapOO1i'bIX MeJtoouu Te My sno- Hay'-lHOM HeKOTopble OC'I<:apa KoJt'b6epw, P~ y KOJIb6epra . .ll:MCKyCCMH Ha He Y p- p a B M H L- npocP. e H b K O B C Kor IIepenuC'lw Ha TPYlJ,bI HalJ, q:,OHe ee KOTO- BblpMCO- rrpe.n;cTaBMTeJIHMM STHO- M C J-I3lJ,aTeJIRMVl. TaKn\:(; K ne'-laTJ1 rrpoeKTHpye'I<::r< HOBoe fIH HeM3,l1aHHbIe H3lJ,aHMe ero «narrKM KO,!Ib6epra», npOVl3BelJ,eHMM. qEKAHOBCKYf .n;OCTJiDKEHl1H AHTPOnOJIOrJ1l1 B OBJIACTl1 CJIABHHOBE,L(EHM.H .ll:ocTaTo<mo I~eMCKoro EO TO~Hoe HaCeJIeH~1H Ka311- AOKJIalJ,OB. M. K OH p )K 11- onpelJ,eJIeHMe vi VI KOJIM~eCTBeH~oro IlHlJ, BonpOCOB 'leCKaH KapTa cOOTBeTcTByeT TIOMAHoro '-leCKHX npe06JIa,n;aBMH 06JIaCl'H rrOCJIelJ,HerO CBMAeTe"bcTByeT, 3JIe"'leHTOB npeAnOJraraeTCH, B COJlIOTpet'lCKOM '-lTll a rloBaHMH BHI1MaHHe 3aK.T!IOqeHHI1. Ha KpVl- LJ:oKJIalJ, CYTb CBJ1,l1eTeJIbCTByeT SBOJIIO~IlH COKpal.l\eHMM 06 MMrpal..\V1M CpeAl13eMHOMopcKoro JIanono MJIalJ,mero rra.rreOJIJ-ITa. B 3'1'0 Cpe,llHei1: COCTOHJIa 3o'IeMeHTa B K ceBepy EBpone XpOHOJIOrM- Jl apXeOJIOrM'-leCKMX HaCeJIeHVlH BCel! aHTpOrrOJIOrJ'J- pacnpOCTpaH!1JICH COCTaBa SJIeMeHT3 33KOHOMepHOCTb sn0XM reOJIOrM~eCKJ-IX aHTpOnOJIOrMQC~KOrO npOI.\eHTOB B CpelJ,Het'I npe06JlaAaHMH pa3Mel.l\eHVIe SJIeJVIeHT HCKOHHOCTH aHTpOnOJIOrM~TO aHTpOnOJIOrMQeCKOrO 3Ta oeBeTMTb 3peHMH. nocTpoeHHaH HOPAJ1'-leCKMi'1 B MarAaJIeHCKOM. <JeCKoe COOTBeTCTBVle pe3Y JIbTaTOB l..\eH- TO'-lKM 285) rroKa3blBaeT, Hb!HemHCe JIanOHOJ-llJ,HbJM nepVIOJle, c. eBpo- Ka'-leCTBeHHoro, rr03BOJIHeT OJIelJ,eHeHMH, a 30Ha STO pe3Y JIbT<.tT '-lTO 1954, l'MJIIOBvIH. M .'IvlTepaTypHbIX Bb!~I1CJIeHMH 3.rreMeHTOB TOJIbKO aHaJII13a HOPAM'-leCKOrO CTapwero He aHTpOnOJIOrM<JeCKot'1 UHaJIv,THQeCKMX 06JIaCTI1 - C T-'{ e K CIH O B C K VI (fIH paMoH np06JIeMbI aHTpor.OJIOrM'-leCKOrO CJIaBHHOBelJ,eHJ1H OCHOBaHI1M aHTpOnOJIOrM<IeCKMX pa3pemeHV1e OOCTUJlCe1iUlt B 06.'taCTtJ oco6eHHoe C1'3THCTI1'-leCKVlX npo¢. rrpoq:,. KOJIbBepra I1pVlrOTOBJIHIorCR EBpone mJIHXTbI. OT,n;eJIbHbIX TpJ-l rpyrrnbI. Ohl.T! c:ła:nI30M KOJIb6epra. K.T!ac CI-Iq:,11K al..\lI il TBOpqeCTBy OCKClpa OTHOllleHI1R rrpomJIoro ;':\OKJIa,llbI T M. T M. cpaBHeHMIO O. KoJt'b6epWM KOJIb6epra ne'-larH, TpYlJ,MJlaCb B ,lIaJIbHef1WeM Ha Teppl1TOpl1aJIbHblX He K BepOHTHOCTJ1 .ll: O 6 P O B O .T!b C K H pa3AeJIVlJI rpaq:,MM H(' ero MaTepJ1aJI 3aMeHMMO rrepHOlJ,a, TPYAOS B M M. TBOpQeC'fBO no VI HeM3lJ,aH- JIeKI.\MM a TaK)Ke rrpOM3BelJ,eHMe AocToBepHocTM COCTaBJIHJIH O KoppecnOHAeHI.\MM KOJIb6epra, STHO- 3a- JleT, xapaKTep OTHOCHlI.\MXCH KOJIb6epra 54 MOJI'-laHHeM. I10,l\BOlJ,H I.\eHHOCTM C8R33HO npMrOTOBJIeHbl He TO~HaH COBepweHCTBa. 60raTbIM BO BpeMeHa 11M MaTepJ1aJIOB, npoM3BeAeHMe T11,ra, T. e, J-I Ó P O B o JI b C Kor .ll: O eAI1- aBTopa, Te<IeHMJ1 pa3MepbI O. KaK npOM3Bep'eHMHX, nOJIb- OTcyTcTBMe BCerlJ,a B a6COJIIOTHOrO 1826-18P6 STOM TO'-lKI1 3peHMH vICTOpH'-leCKOrO He rpymly Ha rrolJ,- AeHTeJJbHOCTI1 CO CTOpOHbI C03lJ,aBaeMbIl1 CTpoeHHeM, HaKonJIeHVlH a Ao6aBJIeHMH, 3'1'0'1' 'I'PYlJ" 6bJJIa cOBpeMeHHoi1 HBJIHIOTCH: TpaKTOBKI1 COlJ,e>p:&:IlT ~pe3BbI'-IaMHO ncpVIOA aBTopa KOJIb6epra KOI\UIVIJIHTJ-IBHbIe KOJIh6epra 3peHH 3peHJ-IH TOJIbKO ):\oK.T!alJ,OB COCTaBJIHJIM e JI b 6 e i1 H, B KOTOpbIX TpeTblO C KOTOpoi1 ero KOJIb6epry, 06lI.\eCT- KOJIb6epry, COBOKynHoi1 C TOqKH MeTO:(J1'-leCKoi1 rapaHTMposaTb q:,aKTOB KaCaJOIl\l1xCH O,.HOpOlJ,HblM pa3BelJ,OK xy, HayqHOH 3THorpaq:,l1<leCKI1M nOCBHlI.\eHHaH rrorpemHOCTHMI1, npOJ-l3BelJ,eHHe Me)K III M q:, HO J1 Ha rpynrry TeXHVlI!"M pa60T KpJ1T>1Ke C TO'IKll BbIBalOTCfI ero TPYlJ,OM SToro JIeTHei1 Ha TeMy POM ,lIOJIrMe KOJIb6epra HelJ,OCTaTKI1, I10JIbCKJ1M npO~13BeAeHMI1 KpJ-lTM~eCKv\e OTJIW-IaTbCFI r. ceCCHH, rrpeHlIH DJ-ICb MeJIO,iJ;MI1 MJIM TeKCTa. MOrJIM B Ml1pe 54 - 1954 HaY~HaH STHorpaq:,MI1, C 'I M H O B M '-l •., BOi1 MeTO,L\OJIOnI~eCKot'1 BcerAa. KOJIbOeprOlvl, He npeO.AteT u 3aoa'tu 'Ha rrpMrJIH,lIeTbCH OCHOBbIBi'lJICR BTOpyIO MaTepJ-laJIax. KO.1'b6epza JIy<:we Tex1iu'I<:a u 1iay'l'Ha5l. 1~e1i1iOCTb 3anucu OTpa)KeHMeM 3alJ,a~11 STHorpaq:,VII1 OTHOllleHl111 Dcero HeKoTopble TeqeHVIe B J-IIOHe fype CJIy~aeM KOJIb6epra. Ha lJ,0KJIUll'IHK ony6JIHKOBaHHbIX MI1. HaRoHeI.\ I-III. orrpelJ,ej]HIOl.l\aH HecOMHeHHO f;033pe1iUlt HbIX (Podgórze), 'L no,£l; Ha3B. B03MO)KHOCTb rrpJ1QeM I'aJIOCb Miscellanea e K a AaII o6pa60TKe IIoozopbe I, HOMeHKJIaTypa, Ol\eHKa K paoOTLI. OpraHJ-I30BaHHaH EJIeHeH H~ B T. 6bma KOJIb6epra elJ,MHCTBeHHbIM rOlJ,HTcH T. I, O KpJ-lTI1~eCKOM KpI1TJ-ICIecKa?: AOCTI1)KeHMe ROM B pa3HaH B033peHl1M yKa3bIBaeT, (Podhale), rrpOJ-l3BelJ,eHJ-IH, CBJ-IlJ,eTeJIbCTBOBaJIa tTDeHHoMy lepm1 ra M. npoq:,. rpacj:>y, b fI K; r., KOTOpbIX Zachodnie), (podole 3arJIaBI1F!X nocToHHHOM ero 1910 I, J-I3 IIoozuJt'be I-II, B ~aCTI1 'l'PYA •. eT p I, 1906 T. KOJIb6epra: IIOOOJtUR BbICTyrraIOlI.\aH He Ślqsk), (Górny (Tarnów-Rzeszów), OTlJ,eJIbHDIe Mor p- C K O M M 3. 3anao1iajt CKOi1 e XI. OCTaJlbHbIe IIOMop'be łl H. T o6pa60TaJI r. III; «MAAE», HbIM 1907 I, CuJte3uR Tap1iys-PJlCewYB T. I, K o IT :!T1iozpacj)Uu HJ-Il\KJ-I; D. M. oópa60Ta.'1 HCCJIe- EBponbI nOCTeneHHO~1 OT AJIbn. OH �.'_ •••• 0 __ ••••• _-_._- • __ ._. ~_" __ ._._. __ l npeOÓJlap;aJl B HeOJlI1TH'-1eCKOMnepYIOp;e VI B COCTaBe paHHYlX YIHp;OeEponetf- CKI1X MI1rp a I..\11 i1, Cyp;H no pe3Y JlbTaTaM v.paHI..\eB. )];JlR nepBo6bITHbIX 'leCKaH cPopMaI..\I1H Jll1TOpaJlbHOrO COCTaBJlReT y)Ke I1CCJle,l:lOBaHl1tf ,l:IpeBHI1X I1HP;O- repMaHI..\eB 3nOXl1 paHHero BepORTHOCTI1 11 P;JlR p;peBHI1X 6aJlTOB (npyccOB), Tl1na, }j{eJle3a, xapaKTepHa a no T. H. Bcei1 HOpP;l1- B KOTOPOi1 liop,l:lMqeCKI1H 3JleMeli ~ 60JlbUHmCTBO nonyJlRLil1M, a cpep;M3eMHOMOpCKI1H-- cBoei1: qI1CJleHHOCTH. 31'a q)OpMaI..\MH COXpaliMJlaCb p;o HbIIie BJ1J1, a Ha MaTepJ1Ke Ha liJ1}j{He-caKcolicKOH BTOPOH B CKaHp;I1Ha- TeppMTOpJ1l1, B 3anap;liOH repMU- HIm J1 B BOCToqliOH IlpycCJ1M. IlepBo6bITlibIM CBoHcTBeHHa TMlIa, KOTopaH 'laeTCR TeM, 'ITO B HeiiI BTopoe T. H. Hop,l:lW-leCKaH cP0pMaI..\Y1a OT cPopMaI..\MJ1 JlYlTOpaJlbHOro TMna OTJlJ1- MeCTO no qJ1CJleHHOCTYI3aHl1MaeT HbIH ::lJleMeHT, a cpe,l:lYI3eMHoMopCKI1H TOJlbKO TpeTbe. MaHI..\bI, 6aJlTbI J1 l'pynnbI, TO CJle~ye1' CJlaBRHe BXO,l:lRT B riOJlaraTb, JleHMIO JlI1TOpaJlbHbIH Tl1n COCTaB 'ITO 60Jlee BBI1,!\y rpynne. JlanOHOYll\- Toro, 'ITO 6JlJ13KI1H HeOJlMTJ1qeCKOMYHacenepBJ1qHO 3TO TaK BepORTHoe 3Ta KOHTMHeH'I'a.rrLHoro HaCJlOel-HUI, Ha,!(BMHYBlllerOCH J13 aHTpOnOJl0rMqeCKaH rrOJlbCKMX.7IMHrI3VlC'l'OB, KOTopbIe nO!IaraIOT, apxeOJlOrOB, KyJlbTypbI KOTopbIe B033peHI1R1.'1 '{TO BbI,l:IeJleliJ1e CJlaBHH M3 6aJlTO- I1JlJll1pO-BeHe,l:lCKI1M HaCJlOeHl1eM, a TaK}j{e C"1I1TClIOT, 'ITO B03liMKHOBeHI1e T. H. Jly:WVlI..\KOVi IlpJ1HI1MaH BO BHI1MaHi1e, 'ITO 06JlaCTb Tl1na pa3p;eJIReT OT yCTbH BI1CJIbI ,l:IOJII06eKcKoro :>JIaBHH3MI1 - T. H. Hop,!()-JqeCKOH cP0Pll1aqMM KOHTM- TeppJ1TOpMIO HOp,l:lW-IeCKOHcPopMaI..\l1J1 JIMTO- paJIbHOrO TMna 11 ,l:IOXO,l:lI1T ,l:IOn06ep}j{bH 3aHHToH BaJITI1HcKoro MOpH Ha npOTH}j{eHMJI 3aJIMBa, Ha Teppl1TOpMI1 B ,!(OMCTOpl1"IeCKOH Jly)-JG1I..\KOI<l RYJIbTypOH, a caMbIM B nOCJIe,l:lCTBMI106J1TaeMOH BepOHTHbTM HBJlHeTCH npe,!(nOJIO}j{eHl1e, D 3TOH "IaCTM ,l:IMJllOBJ1aJIbHOrOHI130BbH cpe,!(HeM EBponbT J1JIJll1pO-Belie,l:lCKOe IlJIl1 I-IaCJIOeHMe BbI3BaJlO no apxeOJlOrJ1'-ieCKJ1M BbI;:reJleliMe CJlaBHIi H3 'ITO 11M eH HO KOHTJ1HeHTaJIbliOe co06pa}j{eliHHM 11ITJ1l1pCKOe 6aJI1'O-CJIaBHliCE'0H B .'IHHrB>1CTI1'IeCKOllI,H H3 ceBepO-HH,!\oeBponet1:cKoi1: rpynnb! OOll.\HOCTI1 B aHTpOnOJIO- rH 'lec KOM OTHOllleHHH. JIY'IIIlI1M HH30BbH Cpe1\Het'l COCTaB 'lep en OB H3 'Iew.Clwro CJlaBRHCKl1e EBponbI MHrpaI..\J111 BbIXO,!\HJlH 113 HBJIHeTCH UHTpOnOJlOrJ1'-1eCKI1ii: ropo,!(1111I3 JIeBbI}1 rpa~eI..\, rOCY,l:lapCTBa ,l:IYlHaC1'HHIIp)Ke:\IbICJI!1P;OB, nepByI<l B KOTopOH I..\epKOBb B "tJexYIl1,,l:IaTHpOBaHHbIX Ha VIII-XII aHTpOnOJlOrI1'IeCKO';[Y CTaporap,!\ HHJD "tlexJ1H. npOHCXOilHll.\eMY OT HJl.TIl1pCKOrOHaCeJleHI1H raJlblllTaI..\KOro ~,111HaXO,l:lKaMI1.OHI1 nOKU3aJlI1, L,TO KepaMI1Ka 800-950 He MMeeT liWlero J;~6CKOtl: 11 nOMopCKoti. o61l.\ero t:oc1'aby OliJ-[ He ,l:IpeBHeH CTOJlI1I..\bI BOp3J1BOH nOCTpOMJI CTOJleTl1e. Ilo OTJlHqaIOTCH OT npl13bIBHLIX cBoeMy ye3p;a B r~aHCKO;VI BOeBO,l:lt:TBe.a COBceM '-Iy}j{AbI aBTOXTOHHO;V1Y HaCeJle- ne- 3'1'0'1' aHTponOJIOrJ1'IeCKvlH P~3YJlbTaT l\IbICJII1,!\OB,KOTopaH 995 roi'lY, B '{eIlICKI1X ropOi'{111l.\nepr10,l:l-3. C MeCTHOH a npoI1CXO)l{,1\eHI1H rocYl1apCTBeHtWH CKI1X nJIeM-eH. OKa3a'10CL, HJ1J.oI nOi\WpCKOro a lie TecHeHwe pa3peWI1J1 Ilpe.llnoJlo}j{eHYle BhIWJIH nyTHX A. A. 113 6aceHHa OBToreHIloro Il1axMaToBa, BHCJlbl, no rocy- J1HTerpaI..\vlJ1 qew- pe3YJIbTaT nOJla6CKOro 3'1'0 paHbwe npei'{nOJIa- npOJ1CXO}j{,l:IeHHH. 'ITO Ml1fpaI..\1111BOCTO'IHLIX C.TIaBHH nOATBep}j{,!(aIOT, COXpaHI1BllIHeCH ,1\OHbIHe H? I1X nepe,l:lBH)KeHI1H, pa36pocaliHbIe }J;Y1qeCKOro3JleMeH'ra, Bonpoc ,l:IJ1HaCTI1I1IIp}j{c- nOI'Jloll.\eI-IHeM BepOHTHO XopBaTcKoro 'ITO '-ieWCKOe focy,!(apCTBO raJlJ1 npOTI1BHI1KH TeOpvII1 ero CBR3aH8. C no- ,1\OliblHe cnopHbIH OpraHYI3aI..\1111qeUlcKoH Jly)KI1I..\KOro HaC.JIOeliI1H, RaK CBoeMy Teppl1TOpl1H npe06Jla,l:laHI1H OHTP0110JIOrM'IeCK0!l1Y coc'raBy Ma.10 HOpHJll1 ,l:Ia)Ke COBceM He OTJll1qaI<lllIvfeCff OT HaCeJleHHH npI16aJITJ1HCKoi1: ,l:IJ1JIIOBl1aJlbEOH HH3MeHHOCTYI.BepOHTHo yKpal1I-II..\eB, O'f KOTOpbIX no B HanpaBJIeHJ1IO .BOJlbIIiI1 11 YKpaHHbI nOCJle,l:lCTBJ111OT,!(eJlMJIHCb IO)KlibIe C nOJIOBI1HbI nepBoro TOM. Ml1rpaI..\HIO KpHBI1qeH ynoMHliyTbIM J1 HOBropO,l:lCKHX CJIaBHH, BeJlI1KopYCCOB, <I>paHTI1111eK)];BOpHHK (1949) BeKa H.:'l. KOPOJiH 1'01'013 (350-370). 3Ta TepPI1TOpHIO 3ana,l:llibIx 6aJI- Ml1rpaI..\I1H no BceH BepOHTHOCTVl060UlJla TOB (npyccoB 11 HTBHrOB) 11 C 331Ia,l:lHoM )];BI1HbI, 3ana,!(HI1M py6e}j{oM caMylO 60JIblllyro nCTepe'leliHVIO nepe,l:lBJ1HYJIaCb Ila peKy MJ1rpaI..\I1H BOCTOqHbIX CJlaBHH BblUlJla OT cpe,l:lliero C lOra repo,l:lO- npe,l:lKOB ceBepHblX OTHOCI1TK KOHI..\y IV U CqI1TFleT nOCJIep;CTBl1eM l106ep; repMaHapHxa, łIbIX 6a,7ITOB (J1HTOBI..\eBVI JIaTbIUleH) TO}j{e Ha3BnJll1 113 TeppI1TOpI1H, 'leM pa,l:lI1Ml1qJ1OCTaJIJ1Cb B 6acei1:He )];Henpa, XOBbeB )];eCHbI Ha OKy. 3TI1 nJIeMeHa, OCTaBUll1eCR Ha ceBepHO"'I 6epery K ceBepy 3MHrpaI..\I1R a BRTHqM nepe,l:lBHHYJlI1Cb c Bep- IIp!-Jl1Wfl1, 6I>IJII1 rrpeAKaMJ1 EeJlI1KopYCCbI CJIaBHHaMI1, pa,!(HMl1'!eH l1pOH3Be,l:leliHoro 'ITO 6eJlOpyccOB BOCTO'IHbIe CJIaBHlie BbI- a 3eMJlaX BOCTO'IHbTX CJIa- COXpaHHJlH JIMHfBHC1'l1'IeCKl1e MeCTOnOJlO,KeHl1e .llpeBHI1X 06HTaJrl1!'.~ BJ1CJlbI H3BecTHo. J1 BHTI1'1ei1: no BceM 3ana,l:lHbI"'lH 6aJlTaMI1, rrepe"Bl1raIOl1.j11llHICrr K lory. pap;l1- Ha BOCTOK,npH- I..\el-lTpa, HBJlHIOll.\erOCH caMoM MHOrOJlIO,l:Ilioj:l EHTVI'IeH 11 pa,l:lI1MI1"Iei1:B 6aceHRe lIaTIlCKa Jle)l<all.\eH nepelllJlI1 HOp,l:lJ1QeCKOM aHTpOnOJlOfl1'leCKOH TepPJ1TOpJ1eM Ha CUH31l C nOJla6CKHMH r,l:le )];Bl1liOi1:. Iloc.ne,l:lIIHfl' a TaK}j{e 11 11MpO,l:lCTBeHHbIe ,l:IperOBJ1"IH, 11 IO)KHbIX BeJII1KopYCCOB. Ilpep;nOJIo}j{eHJ1e, He BepORTliO. CeBepHble BOCTOq- ceBepo-BocTOK, Te"IeHI1:-l peKI1 BHC"1bI H H3 ITO,l:lJIHXJ111. 3TO 6blJlI1 nJleMelia !I1l1qeH 11 BHTI1'IeH, KOTopbIe BepoRTHO no IlpI1nHTI! BRR - npe,l:lKll CJlaBHHe TbICRqeJIeTI1H ,l:IOH. 3., CJle,l:lY~ . IlO Bcet'1 BepOHTliOCTvl ell.\e 6aJITO-CJIaBHHCKMMHeBpaM, UJJII1 H3 BOJIbIliCK01'0 ,l:IpeBHero ,!\OKa33TeJlbCTJ30M, '1'W npJ15aJlTHHCKOro \ _._ pHo,!(a. 3TOT aHTpOnO.TIOrH'IeCKl1M pe3)' JIbTaT nO,l:lTBep)K,l:Ieli apXeOJlOfH'IeCKJ1- H&qaJII1 nepe,l:lBl1raTCH cooTBeTcTByeT pe3Y JlbT<lT HJIJll1pCKOrO BJlYlHHI1H. HeHTaJlbHOrO 3noxe CJlaBRH COCe,l:lHel1 3JleMeHTa. 11HTepnpeTaqMH CJlaBHliCKoH 061l.\HOCTI1 BbI3BaHO 061l.\MM npe,l:lnOJlO}j{eHMe npMBO,l:lJ1TK 3aK.TIIO'leHYIIO,"ITO aHTpOnOJlOrJ1"IeCKaH cBoe06pa3HOCTb 06JlaCTJ1 npe06Jla,l:lClHI1il JlanOHoa,l:lRoro rep- ceBepO-J1Hp;OeBponeHCKOH liOP,l:IH'ICCKOJ>1 cPopMaI..\MI1 6bIJl BceH ceBepO-MHp;oeBponeticKoti pe3YJlb-raT I •••• 969 ,z;<lpCTBa ,D.J1HaCTI1M CJlaBHJ1KOBJlqeiir, 3alWHLIJ1Jla npoI..\ecc CJlaBRHaM KOliTMHeliTaJlbliOrO JolTex ···._ ! 968 riO •. BepOHTHOCTH CJIe,!(cTBl1e a B oco6eliROCTl1 ffTBRraMI1, OlIO ÓbElO BepOflTHO KOCBeHHbIM nOCJle.c:CTBl1e~I �---~------ --------- 970 971 HaweCTBWl BbeM a K aBapOB, ceBepy. OCTaJlbHbIX Rbl3BaJlO KOTopoe OTopBaJlO JlaTblweiil: Bb13BaJlO 6blTb npyccoB CP. RBJlReTCR npe,n;nOJlO/KeHHe BHHy.llI1Cb Ha BOCTO!{ paHbwe pa3pyweHHoro py6e)KI1. npl1HTHble Bcero CJlaBRHcKylO po,n;CTBeHHylO OTTeCHI1JlO Ha 11 HTBRrOB. HaWeCTBI1R KOJlOHI13ai..\I1IO. A. A. HblX cnaBRH KapnoM J1 BXO,1J;I1JlI1 B COCTaB I1MI1 CP. ceBepHble 6Jlaro- nOBI1,n;I1MOMYnOOll.\pHBWl1e C"lI1TaJlCR C B03MO)KHOCTblO, rrOJlbCKI1M Jl!1HrBI1- nOCJle,n;CTBJ1eMpa3rpOMa 3ana,n;- rrO,lI"lVIHI1JII1IOjKHble aHTbI 6bIJll1 nneMeHeM BCOTO"lHO-CnaBRHCKl1e nneMeHa, a aJlaHOB, B nOCJle,n;- 6b1JII1 aCCI1MI1JIHpOB3Hbr CBOI1MI1 CJlaBRHCKI1MI1 no,!!,n;aHHbIMI1, O"leHl" nepoRTHo. To jKe caMoe JKeHHe Ha 3ana,n;, no KacaeTCR WeCTBl1eM ABapOB, B VII cep60B BoC'i{e Ha II OKOH"lan'JlbHOM !'I Kl1eacKot'1 Cep60B. BOJIblHCKI1X KypraHoB HOBbie TepvrrOpHI1 X-XII BeKa rocy,n;apCTBa MopaBI1Vl. KJlaA6vlD~ax OT KaprraT JI3 JIHQl1q, BeKa, rOcrrOACBa aJlaHCKVIX nJIeMeH: 11, nOA'-lI1HI1B 11 xopBaTOB. CaMOHa, rocy,n;apCTBO XopBaTOB CTOJll1qbl "leWCKJ1X xopBaTOB, OKpal1He JlereH,n;apHOM Xpo- nOJlbCKHX B 6Jll1311 POBHa aHTOB, xopBaTOB OT ceBepRH CJIe.ZJ;yeT CTi\leTVITb, 'ITO 31'1>1'-lepenbl 11 cep60B Ha I1RCTOB, H3 H LleperrOB 113 rJHTpOrrOJlOrl1'-leCKot'( aCCI1MI1JIRI\I1K :.l(,CBH;leTeJlbCTBOBiJ[r:.l npOKonHe~1. noxopo- cBII,n;eTe.JIbcByeT JlVlHrBI1CTI1'ieCKaH BepURTIIO Ha IOJKHOti OKpa- BOCTOKe no JIyJKVI'IaH CBOVIMaHTpOnOJlOrH'JeCKI1M caCTaBOM CHJlbHO OT.JIVI"lalOTCHHe 'iOJlbKO OT aJlaHOB 31'0 x:aweCTBHIO aBapOB, npl16a '1T•••."CK•.IMI pBaTOB, I1X Teppl11 JleXI1TCXl1'o1HCJIaB ~aCBI1.l1eTeJlbCTBOBaHO '-lepena'''11 I 3 • HHaMI1, KaK 31'0 . • l '1 ropO,l\I1ll.\a JIeBbIl1 f JII1Wb HeOOJlbWaH 06JlćlCTb Ha pa,n;eą YqeJleJIa IOJKHblX CKJlOHaX Cy Tle K CI1JIe3MI1. K ceBeoy OT KapnaT r '" TOB, npl1JIeralOIqarr < lOKa He y,n;aJlOCb pa3 'leCKHX c.JIe,n;OBJIeXI1TClw:iil:JKCrrallCl111 H Y3HaTb aHTpOnoJIorl1_ . . a Hee YKa3blBaeT OAHa XpaHI1BWeeCH 0603HaqaHl1e nOJIRKUB Ha3Ba' Ko ,n;oceJIe coHI1RMI1 nRX JleH"3 HI1BWl1i\1l1CJIY JlI1ToBqeB yKpa ' '" HHI1H, coxpaBocToKa 3 .. ' I1HqeB, Ma,n;bRpOB 11 MarOMeTaHCKI1X Hapo,n;oB . TO peJII1KT(,! IIepl10,'1a npe,l1llieCTBoBaBwer •. •• " Y. ero nO;;J,~:jKeCTBY rocy,n;ap- EKI1. BCJIe,n;CT.Bl1eToro MOjKHOnO.lJaraTb, "lTO HeCOOTBeTCTB . blX C.JI~BOM nOJIHOCTI1 npW'lI1CJIeHl1e pa TTI1MI1 e" " y IOIqee ,n;el1CrBHTeJlb_ "" '-l 11 11 BRTI1'łel1 B KvleBCKoti JI HBJIReTCR OTrOJIOCKOM JIex"~CKOI1" eTOnl1cl1 K JIJIXaM " , 3KCnaHCI1M KOTopaR 8TH nJIeMeHa T JIep-CnJIaBI1HC ' BepORTHO 3aXBaTI1JIa . . KI1 nOJlaraeT 'ITO KOHCTaHTMHOM BarpRHopo,n;HblM AE<a.YfY~l ynoMRHyTbre I1MnepaTopOM MHO}KeCTileHHoe 'II1CJlO no IIbCKOro I npOCTO-HanpOCTO rpe'IeCKoe • . nJleMeHHoro Ha3BaHl1FI JIe poe CBH.n;eTeJIbCTByeT ~ITO JIeXHTCJ'aa ~K H,1J;3HHI1H,KOTO, , n ~ CnaHCI1R BOlliJJa B C El1e C BOCTO"lIłO-CJlaBJIHCKI1MI1 OrrpI1KOCHOBećlBTOpOM. nJIeMeHaMI1, nepe"lI1CJIeHHbIMH aBrYCTeJ!.lwl1M .IilcTopl1'-leCKaH rpaHI1'-1a, OT,l\EJlHIO aR YCTaHOBI1JIaCb II03JKe. OHa HB po ll.\ CJIaBJIHCKOro CTenHoro Ha 06pa30- OKaJKeTCH aHTpOrrOJlOrVI'IeCKvlM CJle,n;OM CJlaBHH, OT HpaHCKVIX rrJleMeH. no,n;KaprraTCKV:X vI nO,1J;~y,1J;e:::: 3aXBa'leHa XopBaTOB I1X, B CBR311 C Ha- cep60B a ryHHoB, 110JIbWI1, CI1Jle- '-ly:lK,TJbIXaBTOXToHHOMy HaCeJIeHI1IO, XII pa3rpOMI1JlO IIOJIbCKl1e JI·f!.TCR pe3y.JIbTaTOM HaCeJleHI1f1, Bbl3BaHEoro VI PYCCKl1e rrJIeMeHa, nepe,n;BI1}KeEI1R Ha 3anaJ!. Ha ~T=:CT~:l1y}K:;I1:Me 6b~.JIH 3aXBa'-lF.'HhI 11 0611TaTeJlH pY~ee~:B:~~ne~e:eHJIe:~:~ ,u,H npa, r,n;e CJIaBHHe jKl1JlI1 B 00 rl-, CBH,n;eTeJIbCTB eT ll.\eHHI1 C 'ł-'HEHaMI1, O "leM 11 BOUIJlO B COCTaB ~eXI1I1, 110JlbWH OKpeCTHOCTet'r fopOAKa I1He TeppVITOpl1VI ceBepHblX Ha 3arraAe. ~aCTb npI1Cue,lI)'.iHCHHOJ!.lK rocy,n;apcTBy CeBepCKOI1: 3eM.nl1, Ha K ceBepy BOWJlO B eOCTaB rocy,n;apCTBa 11:::PaAOMH 11 KOHCKI1X, Jle)i{ali~HX Ha ceBepHoti 6aTI111 (XopBaTI1I1), KypraHoB nepe,n;BH- B03MQ)i{BO, "lTO sara,n;O"lHOe CXO,n;CTBOaHTpOnOJlOrIl"leCKO'- COCTaB8. "lepenOB HeHHoMy MHeHl110 po,n;- Ha Ba.JIKaHCKl1ti nOJlyocTpOB Vl'rore ÓbIJlO pa3p,EneHO PyCH. ero Ha Teppl1TOpl111 MaJloti rocy,n;apCTBa 06pa30BaJla rocy,!\apCTBO BaHHoro - nepeABJ1BYJlaCb MECTHblX CJlaBRH, no "laCTI1 ceBepO-BOCTO"lHoiil: ~eX1111 rocy,n;apCTBa a Ha Teppl1TOpl111 JlYjKI1q ceBepe CJlaBRHCKI1X rrJIeMeH 11 06pa30BaHl1eM 3111111 npl1JleralOll.\eti 11 xopBaTOB, BepORTHOCTI1 nOCJIe,n;CTBl1e HaWeCTBI1R COnpOBOjK,n;aJlOCb no,n;"lHHeHl1eM 11 Cy,n;eToB, a TaKjKe cep60B BXO,lVIll.\V.XB COCTaB HX rOCYlWPCTBa. Hx Bcei1 KOTopoe TOPI1H ÓblJla CTBa TIJ'f('TOB, C KOTOpbI:\:l CBfl3aHO 0603~a'-leHl1e ;LJ;BopHI1Ka, '-lTO CTBeHHblX aHTaM nneMeH, Ro06ll.\e ero BeJII1KI1M. I1pe,n;nOJIO)KeHHe ro VI K MOplO, "lTO ,n;aJleKO rrpI1BJleK.JIH Te Il1axMaToB rOBopHJH1 BOCTO'-lHO'-C,laBHlICKvIMHape'-lHel.-I Ha 3 . OTKJlOHeHI1H B 31'0 ". . TO yKa30lBaJOT 3ara,1(0'-lHble B M HćllIpaBJleHl1H LleWCKoro 11 ropHO-J1YjKl1qKorO R3blKa epOJITHO nOJIb3YJICb aHapxet'r nOCJle OBa " . rOJlR,n;b HenpaB,n;ono,n;06HbIM pa,n;I1MI1'Ieti 11 BRTI1"leti, KOTOpblX BonpeKH nOJlbCKI1MVI n.lIeMeHalllVI, 6bIJla (TBHH 3ana,n; aHTOB, 3aCeJlRH C03,n;aJlI1 xa3apbl CTaM C'HITaJl ¥.OTopble 110,n;Henpo- Jl::lTblwaM COBceM aBapOB rocy,!!apCTBa TO, "lTO I1X TaK YCJlOBI1R, KOTopble 'ITO Ml1rpaqI1H CJlaBRH ;LJ;BopHI1Ka,"lTO pa,n;I1MI1"lH 11 BHTI1"lVI nepe,n;- rl1nOTeTH"leCKOrO BepORTHee MOjKeT 11 JlI1ToEqeB nepe,n;Bl1jKeHVIR nepe,n;BvDKeHl1e CTenHoro aCCHlI-IHJlHQI1R anTOB cep6bl 11 xopBaThl ~:H:~~:C~:~~~~~:::c:~;~O;~:::::~~::e~~:= , BYIOll.\ero BOCTOQHoti pace H. ;LJ;eHI1Kepa. BOJIHa 6e)KeHqeB, IIO,n;HRTaR HaUleCTBl1eM aBa e" • POB, co,n;epjKaJla TO}Ke 3TY npJ1MeCb J1 3aHeCJl<1 e He TOJlbKO Ha BO.JIbTHb, H.) J1 K CeBepy OT I1I1HCKHX 60JIOT Ha nOJlbCKo:iil: Teppl1TOp' . rrOCJIe 1111 HCHO 3apl1COBblBYlOTCJI aHTpOnOJlOfl1"leCKHe ~ ,n;CTBI1JI IIOKopeHIJJł Ma.'10no.~bcKoro nJIeMeHI1 rocy,n;apCTBoM I1RCT03. "pe6bIBaHl1e rOTOB ,n;OK<l3aEO aHTpOnOJlOrl1e:iil: Ha OCHoBaHVlH KpaHI'.OJlOrVI.€CKI1X MaTepJ1anoll. OH!" nOK"3a nIl "1'0 B 6 • n", ~ !IICJla blJla I1X nYTe ;10 n03,l1HepI1MCKOrO rrepl1o,n;a. fOTh! Ee IIOB.lJI1H.'111 Ha COCTaB n~)J~~:o~eHHrr CeJleHI1R 3aMeTHblM 06pa30M'. 31'0 6blJII1 BepoHTHO Jll1Wb rapHI130Hbl QHBaIOI1..\V1enYTH C006ll.\eHI1H, a pe KOJIOHVlCTbI. BOCTOKa, HO O ,!laJleKO no,n;m1HYTot'1 II a.,aHCKHe ::~:~:PI1::~:;;cO:C:~::~~: 06C~OHTeJlbHOe :oro 113YQeHHe B aHTpOnOJIOrl1'IeCKOM HdCeJIeHI1J'l 11 OCBell.\ełfHe ero npOUIJIoro nOKa :0~3::= OTHOWeHl111 COBpeMeHel.l\e He MHOrO'II1CJIeH- blMI1, HO TO'-lHbIMrI pe3y.JIbTaT<LVlH aH:·l.JlHTJI'-leCKI1X I1cc"'IeijOBaHI1ii1:KpaHI1Q..JIOrl1"leCKIlX :\1aTepHaJIOB n03BO.1Ji1eT yJKe HblHe pa300paTbCH B I'!poQecce �972 973 , aHT ~1:~;~~JJ,;:e 3nOXl1 ono TIOrH'lcCKoro CO~Hel;I'HO' M.11aJlWero MOwHoe '{TO COCTaBa HbfHeUlHee na.11eOJlHTa; B CpeAl13eMHOMopCKoe HIO a MeHOHllHoro H.11Jll1po-BeHellcKoe, cPaKTop BO.11ee II03J1HRR CJIeJlbI rI1'leCKaQ COl~peMeHHoro " HT KapTa OnO.11OrM'leCKM ~i.l rrO"lVlCJleHHble , Ha6e!'11 B OHO aCCll~:.lIl1 nOC.11ellHet1 Ha nOJl- ero nepeJlOMe YKa3aTeJlH H3 Hi1.C~:::~~ O,[lHaKO =I ,<-,a3e T 6POH3' 3I10XI1 RCHO 3apl1COBaHO K ,j 6accet1He PeWHa KaK , v v H<JCCJIeHHH, Ha CJIaBRHCKOM 'IepVlTOpfl JIVlill'b repMaHCKl1e llPy,Kl1Hbl, CTenHbIX 06e3I1e'{I1BalOll~I1e e IIOB TII1J'1J1l1Ha H... lCo'{eBHl1KOB 3THorpacPl1'leCKot1 nYTI1 Teppl1TOpl1H. l'yT ' py 2. OJlHaKo nOJlOrlll'-IecKot1 L\aMI'I, npl1MeCb IIa.TIeOa3HaTCKoro COCTeJBHOi/1,PI1HCiU1X CIIaCIOII.\I1MlIIC!1 TI1I1a, xapaKTepHCTH'{ee:Kol1 IIJleMeH, OT HaweCTBl1i:l BepoRTHo CTei1HbIX ABTOp Cl1eTer,IOM. a) HblX E'}KeH- HOMa,,\OB. HaCTt'RWaR CTaTbR 4. JlJ1TepaTYPbl 1 I1p06.11eMa , . Baro"'eMCR ""'" nOCJIeJlHHX 3aTeM TbICR''I 'lOCJre I1poeKT 2 HAPO,n:HbIX Ej BaHI1R 11.1111 aHa.11113a, Ha B03l\IQ,KHOCTL ABTOp MeTO,[lbl, HblX RCHOt1· o5pa60l'Kl1 nec eH yHI1'ITO<KeHI1,I MacillTa5e. I-1aMrpaHHble • . B BO M ~eCHTKH neCHH, orpOMH OM eMy Ha BOI1:Hbl 3Ha,{HTeJlbHot1 B III10HepaMH B apJlIaB - MeJIO.!\I1I1. v B e 3T0t1 KaMIIaHI1H 6 0.'1billOM H a3BaHl1fl MeCTHOCTeJ1 H - .,.... B. rYCTBe,[lTa) OCHOBaHHbIX HbIMI1 Y3KOM CMbICJle HapoAHbIX TO,{Hee Me.11O- OH 6YAeT 11 '{allje Ha BceI'O 6) He3aBI1CI1MO . nOMO~ K- cT·naO=:eT~e 3aKOH'leHHoi1 rOCR), OT JIa,11a, Ha CHMBO.'10B, t!OTaM(1) MHorMe OT,[IaJleHHbIMM MeTO,[l <fTO YKa3aTe.11b (O,[lI1HaKOBO OHI1 KpOMe Toro MY3blKaJlbHOrO IIOJlb30BaTbCfl 11 ,[I) ,n;O.11:lKeH6bITb TaK~IMJ1, no Mepe BOIlpoca MeTo,[lOB. MeTO,[lOB I1CK.11IO'łeHl1eM COCTaB.11eHllR 110.11:lKeH6bITb: rrpI'!rO,[lHblt'1 ,[IJIR nOCTpoeHbl), B) C50pHI1Ka 31'01' yKa3aTe.11b, (a Me.110,[lI1(1 aCCOljI1aI.\Hr\'J. YKa3aTeJlR Me- a) '{I1CTO JleKCI1BCRKI1X Me.11O,[lI1i1, npl1rO,[lHbIM ,[IJI}I (YBe.11II"IJ1BalOwe1') ,[IO.11:lKeH6bITb B CJly'lae MO:lKHO B03MO)j{HOCTI1 YCJlOMeTOJla OT.11I1'łaIOTCl'I C.11O<K- OT My3blKa.11HbIX 0603Ha'łe11R 3aTeM COCTaBJleliI1;i BnO.11He OTBe"laIOT (3a MeTO,[lbI KOTopble I1J1H ,[IOcTyn- cKopee rO,[lRTCR ,II.11RKaTa.110rI13I1pOBaHI1R MOJlb. KOTOPOM 60JlLilloro. nOMOIljH B Kapa3- nO,[l.11I1HHOro perI1CTpl1pO- He K0.11JleKl.j111I M ,!I.11HHe3aIWH'{eHHoro ,[Ia<Ke o'{eHb KacaeTCR cywecTBylOwHX B 06weM c06cTBeHHbli1 YHI1BepCa.11bHbIM l:OCTaB.11eH IIPI1 IlI1fl He CI1M- TOJlKO- ,[IOcTyIlHa, 3aK.11lO'leHbl OnI1CaHI110 .11eKCJ1'łeCKot1 CI1CTeMbl .11aAe ,[IYf.' - npe,[lJraraeT y:lKe MeTOJIbl CI1MBO.11a 6e3 6bl.11a eMy KOTOpble TPY,[lOB rrO,[lp06HOMy 3TM ,{MCTO OT,[IeJIb- 11.1111HenoCpe,[lCTBeHHo Me.11O,[lI1I1, '{eM 0630p C'{I1TaeT: Me.11O,[lI1t1 11 xapaKTepl13yeT KOTopaR ynoMRHyTblx ,[laIOT 60.11ee OH o'{epe,[lHOCTI1 .110Ka.11l13aQHR Ka<K,[IOrO nocpe,[lCTBeHHo .11MTepaTypbI, tlacTb TPy,[lbl K CHCTeMbI OCHOBaHlIIlIl. 11.1111 OIlMcaHMRJVm, CHMBO,na;V1MI1.TII1 '{epe3<fyp ABTOp 'łeCKHM, M VI TPY,[lbl, JIO,[II1i1, I1CXO,[lR 113 OCHOBaHI1fl, nepeIlllcbIBalOTcfI MaTepHa:le yKa3aTe.11l1, IIOp,aIOJI.\I1e Ha'I:.nbHTbl: r" cPaMI1.11HI1 HCIIOJIHHTe.,eI1, . MO- I1CXO,[lR 113 aHa.110rl111 C aJlcPaBI1THot1 MeXaHI1'IeCKOM YKa3aTeJlR. C. 4. OJlbUIe, MaTePHa.11O~ B B 'leM KOJl.11eKI.\I1M npHHQI1I1 (CI1CTeMaTI13aljl1l1) ,[IecPI1HHI.\HI1 He ~eCRT KO.11.11eKljHI1, rrpI1CTYillI1- rrOCTeneHHO 3TOM ljI1.11HHKM B npoH3BeJleHI1t1. nOJ-lflTl1e, Bcei1 OCHOBaHI1H rrepeXO,[lI1T BI1RM B nepl10", .11eHTaX - ;WMCTBHt1 K C06I1paHI11O apXlIlBe KaK rrpaKTH'leH, KaTa.110rl1311pOBaHMR I1CTO'IHI1Kax. APyrl1e aBTop yBe.11W{I1- A>OHorpacPl1'leCKI1X '<-' Ha 11.1111 MarHeTOcPOHH'IeCKI1X Bpe:\lJ'1 • pa3Hble BaHI1R; 0630P Me.11O,[lI1i1 RB.11ReTCR B HaCTO-n MHcTpyMeHTaJlbHbIX TblCfl<f 3. 11 Bce O<KHOi1, TaK HeOT.11 CHa'Ia.11a OpraHI130EaHEmI ljeHTpa.'IbHoM [elIOT Opl-leHTl1pOBaTbCfl eTa HapO,[l HbIX oeo 6 eHHO CTpaHax ll.11aCTI1HKaX HapO,11HbIX ,,' C06eCKI1MI1 CBe.ueHI1I1 ,[IeCRTI1.11eTI1t1 HaHrpaHO, Ha 3J1060JlHeBHOCTb MeTOJla, 50JIee 06'beMe, J'lB.11RflCb onopoi1 YKa3aTeJlJ'l COCTaB.11eHI1R 11.1111OTbICKaHI1R 33lvIeTKaMH Ha,[l.11e:lKalljero O6 v 3arJI1CaHHb1X BO MHorHX 1. '{aCTet1: .11eKCI1'{eCKoro Cpe,[lCTBa, CI1MBO.11a, 6) TO'łHaR OUI1CblBaeT np06.11eMbl PYKOBO,[lRCb MeTO,[la. ~I1.11I1nOC.11e OKOHLJaHI1R BceHHblX "OKOM cJlellyIOwI1X C YwH OCTb HOBoro MaTepMa.ne rp"ee ""'" BpeMR ;pax COCTOI1T 1I3 BOIlpoca,.. CBoeM C CI1CTeMaTI13aI.\l1et1 TeM J11'1 MeCTe Me.11O,l\I1I1 B KapTO- B .11eICCI1'leCKOM (c,nOBapHot1) EO.11a, K.11aCCI1cPMKaI.\lIl1 OIlI1CblBaeMoro no aHaJll13l1pyeT 3.11eMeHTOB Ka)Kf[OrO HbIe JIEKCJ1QECKOrO YKA3ATEJIH ME JIO,IJ;J1 lII: 3,[1ecb o5wero I1MeeTCR TO B KaKOM rrOHRTl11O «.11eKCI1LJeCKoro» YKa3aTe.11R. I1pH3HaKaMl-I CalOWI1ecR PMrEP IIPOBJIEMA nO,[lC06Horo Toro II03TOMY MY3bIKaJIbHbIt1, TeKCTa, a eC.1111,[la, OrpaHl1'leHHbIe KacaeTCR 6Y,[leT YC.11OBHblt1, e,lJ;I1Hbli1 ,[I}!fl 3. A,ll;AM ,ll;eJlO ',mCTO OT 11.1111 HO;V1epa KapTO'łKI1 Ka'leC'rBe crrpaBo,{HHK MeJlO,[lI1fl, KpOMe 11 Ha060pOT. MOTI1BOB, He3aBI1CI1MO cnOC06bI, HMLJerO TeKCTbl _ 6aHTPO- IIpl1HeCeHHaR B naMRTI1. eOOTBeTCTBOBaTb pa3Hble HaM TOMOB. J1MeeTca I1HCTpYMeHTa.11bHbIX); Me.11O,[lI1'leCKMx 11 CTpaHI1L(:>I I1MelOwel'O ,l\11t1. TaKOM - v e 'Kel1 JlO v XOlll1T C.11OBa, He '{aCTO 113BeCTHaR yCJIyry HeHa,[le<KHOi1, Kpa- e HaCeJl TOMa (HIIp. onpe,l\e.'U1Tb, .(],a:lKe MeXaHI1'leCKl1e OKa3aTb C006ll(eHl1 R. COCTaB 6 ,ll;o ee BOCTO,{HbIX C06paHI1I1 KO.11JleKljI1t1 BO r.11aBe C e06pa- B HeCKO.11bKHX ,[IeCRrKax TeKCTa ;j'Ka3aTeJlb 6blCTpO (C YKa3aHI1eM JI paHHeVlCTOpI1'łeCKI1M TaK<Ke B ,[IaHHOM aHTpOnOJIO11 aeTCq ;:J;.11flGO.11eepaHHI1X CO,[lep:lKall(eMCR O,[lHOt1 Me.11O,[lHH OTHOCHTCfl 'i'eKe). , Hyaulbl Me.11O,[lHt1 5e3 n03Bo.~RIOWHt1 OCTaBMBwaR 3TO JloKa3bIBaeT 6Y,[ly-r K0.11b6epra, MHoro Hy<KeH KOHTI1HeHoe- BbIAC.112HI1R C.11aBRH.113 6a.11TO-Tc::B::::~: repMaHI.\eB, O, BHeM o"'e MO:lKeT TO'J.Hee ceBepO-I1.11.11l1pCKOe HaC.11 3aCBI1J1eTe.11bCTBOBaTb a3HaTCKI1X nOJlbcKot1 HaCe.11eHI1J'1.He vr '3TO' ~IB.11RaTCH BPpOHTHO CJleJlCTBI1eM Toro, '{TO MaTepI1a.11OJ • . ,. KCl OTHOCBTe.11bHO ocC';.\"oro repMaHCKoro HaCeJleHI1R a TO.11b ' a p '·1110JlOrl1'{eCKVlM ·'llecb He 6bIJlO H~R 3noxe EEpOIlbl 3KCIIaHCI1H . COXpaHI1BWl1eCR B a 3.11eMeHTa. cpeAHet1 a 6bITb ~{T1e, IIO Bcet1 BepoRTHoCTH OOWHOCTI1 HeOJlHTH'J.eCKOH HaC.11OeHl1e, H HHcPKTIbTpaI.\ ePH;)V 'łaCTI1 11 :lKe,lIe3a, B ceB 'v 1 "'aJlbHOe eBponeiiIcKoro HaCe.11e~He BblBOJlI1TCR ynoTpe5J1e- .11erKO npOCTblM 3aMeHl1Tb 11 y,[l06HbIM. �rJIaBHble llyHKTOM npHHL\HnLI npll Ha'-laJIbHOrO epparMeHTa MHQl1nl1TLI CBOAI1M K KamAbIW TOM 3ByKI1 BHHMallHR «rOJIOBOK» pa3JIW-i1''-R 3<lBl1CeTb OT BeJII1'-1l1Hbl VI MomeT paBHJłTbCn Ka:lKAOrO HOTHoro pacrrpeAeJIJłTb cTByeMcR npl1HL\l1rroM: KI1M, KaK Ha BTOpOM Cg BOHa'-laJIbHOe BaHa Cg e f «C») MeCTe, onpe,;J,eJIJłTb I1HAeKC TaK TaKHM TOHKY. (no HO pI1TMl1'-1eCKOM - Opl1rl1HaJL COM, C0.llepmaIQI1M H JJerKO npe,D,JIaraeT Itpl1HL\lwe no TbICJł'-ly Eoio - :myK d e", 3ByKa "c g C d e", KaQl1fl», de s" 3a TO'iHbTe pHTM. ;) 1 23 Cl1MBO,lIbT: «5123», IIpl1 no (l1JIl1 )Ke HOTHble, ',512-3» HOTHoro I CJIOBeCHOro KaTaJIOrOM e - 3 11T. .ll. 6yKBeHHhle HJIl1 6bTTb aBTOp TOM :lKe OT6pOCl1M nOKa Cl1MBOJIbl: (Qw:jmy nep- I I HaW,D,eM '-Ipe3BbI'IaiiHO 6Y.ller - =b): Ka>KiJ,OM Cl1MBO,Tle AOJl/KHa cpa3Y l1HAeK- '-II1CTO yCJIOB- H01'Hble 5 1 2 2 11 5 Hee) ,110- OTbICKaTb. Ha O,!IHaKOBO (1) «5123» Me/K.llY I TeKCTU - ee H MTdK Mbl a '-ITO MO:lKHO 6blCTpO ynpOIQeHHblX 2, ł KOHe'ł- B03MmKHOCTb rrpl1MeHeHl1e noc"'le (+=#, CI1MBOJIa CI1CTeMe KapTOTeKH, 3'1'01' CHMBOJl 5123 Cl1CTe7l1e KupTOTeKH HOMepoM t fis, CO'łeTaTh .llaeT BbICOTY. 0603Ha'łl1M l- nep- Heo6xo.!II1MOCTI1 MeJIO,!Il1l1 11 6blCTPO d- C '-leM B rrO.llJIl1HHOW - C 'l'aKHM 11 YKa33TeJIR 1, HacTynl1T ql1eppaMl1 MeJIOlIHW, AOKa3aJIa, QHeppoiil paB- YKa3bIBaTb Ha'-laJIa C006pa:lKeEI1RM MO:lKHO rrponycTHTb). «5123", YKa3uTb «C» l npo- rrpe.llJIaraeT rrOCJIe CTpaHI1L\Y 11 OTHOCI1TeJIbHyIO , B Ha'-la"le HI13KI1M, HeT ABTop CI1MBOJIOB, rrpl1TOM "C g C B l1H,D,eKCe no KapTe (Hnp. 3H8.KH '-leMy npl1BeAeHHblW Tpe6ye:.IOW KOJIJIeKQl1M QHepPOBblX 0603Ha'łl1M .'lerKO :la HapoAHblX C!' 60JIee nOTpe6HOCTI1 Hp0l11BeAeHHaa TeXHH'-IeCKI1M xpOMaTH'-IeCKl1e "C g C IIp06a, nepe,D, l 2 4. TO.'lhKO TaM, nO,D,aHa «cneL\l1epT1"TO'-lHble» KOHe'-lHO YKa3aHa l\T1eppOBbIP I\W:>KHO ell(e 6l16Jll10rpaepl1 J HOMep TO, 3JIeMeHTOB aBTOp Ha 'ITO CO 1 I K'.IpTbI . B !l l1CKO OH no.naraeT, AaeT llpl1MeHeHI1f1 ~ CHCTeMe l1MeeTCH npl1MeHReMbIMl1 np06JIeMbI HBJIJłeTCa l\06aBO'-lHbl~ Ha3Ha'-leHl1R, o MOl1 Me.'lO,D,l1H B COOTBeTCTBYIOIQei\ .llJIaraeMOI1 crrOC06aMl1, OrIl1CblBCleT B03MO:lKHOCTb pe pa3peWeHl1e HBJIJłlOI.l..\l1MCJł Hap01IHbIMI1. - rrOMeIQaa lIa Hl1e YKa3aTeJIb, cneQl1aJIbHO Ha FenocpeAcTBeHHoro C g e, HacTynaeT C g f a nOCJl(:! -COCTOI1T B TOM, '-ITO OHa OCHO- npl1BeAeHl1eM VI COCTaBI1Tb CHMBOJI JlJliI )J;JIR «paCTYIQl1X» IlbIX. C TOM KJIlO'-IeHT1e 6YAe,::' nOCJIe nOJIYTOHOB). 3aru1cH l-la Cl1MBOJIC» (Rnp. ,1ax, BblweYKa3aHHoe <'lBT opy MeTO.llOB 11, KaK rrOMOIQy. DOJIee ,D,aJIbHI1X. CJIeAOBaTeJIbHO HeT OTAeJlbHbIX CI1MBOJIOB pyKOBO,D,- KBI1HTbI: HeCMOTpJł 06paIQaR BbICO- nOCJIe MeJlOAl1l1, He JII1HI1I1 n03BOJIalOT 3ByK l cnpaBKa KapTOTeKe). OH 60JIee HR1KHew '!ecKaR TOJIbKO nprt 3arrl1CbIBaeM BbIcTynaeT CI1CTeMbl K,'łTaJIOrOM, '-IT06bl COCTaBJIReTCR npl1'-1eM 6JIaro,D,apJł O.llHOBpeMeHHO YKa3aHl1e OTbICK3Tb CMbICJI KOJIH'-IeC'rBy C TeMaTI1'łeCKl1;>'1 HarreBa. CI1MBOJI, 0603Ha'-laeT CTpYKType, ROJIbHO ,ll,JII1HHb1l1 epparMeHT KOTOpOM 3ByK JKf:: 06pa30M, rJIaBHbIW «HOTHOM rI IIocJIeAYIOIQl1e TOJIbKO nOCJIe,D,oBaTeJIbHOCTI1 11 Ha 6yKBa B 975 3ByKy. HymHa "C». 3anl1CbIO, BepTl1KaJIbHbIe HI13Kl1M TaK, He 3BYK3 HOTHOM 6yMare paCCTOJłHl1eM Ha - M;lTepBaJIbHOi1 paCCTOJłHl1e B 60JIee Ha'-laTa 11T. A Ha CTpaHI1QbI 11T. A. (lloA'-IepKHYTaJł Cg e e - 3ByKOB HHQl1nI1Ta). Ha'-laJIbHoMy (3arrI1CLIBaeM O,:J,I1H HOTHbIM HOTbl. CO MY3hIKaJIbHOM pl1TMe HOTaM. Bcet1 HOMepHo B KOJIJIeKQI1I1, ;tpIR CTaHa Ha3blBaeMoro 06IQeMY TpaHCnOHl1pOBKa KCJII1'-1CCTBO 5-9 rr0nepeK MeJIOAI1I1, KOTopaa c2); Ha'łl1HaeTCa ODblKHOBeHHOM Ha (TaK K CJIOBaX. MCXOAHblM Me.TJOAI1'-1eCKI1MnpOepl1.'Il> MeJIOAI111 TpaHCnOHl1pyeTCR MeJIOAI1R '-IeTBepTHbIX). BeAeHHble MeJIOAI1H «C» (TO'-lHee KorAa RBJIReTCR 3HaMeHaTeJIlO, epparMeHT OTMe'-laIOTCa nOKa KamAot1: CO 3ByKa CJJY'-lae, B HeCKOJIbKHX 1111YK83aTeJIR OAHOMy Ha'-laJIbHblW Ha'-lI1HaJICR B MOJRHO 06'hRCHHTL npl1rOTOBJIeH , aHaJlOrl1H npe>KHl1X MeTO- pa3Hl1TCR 60JIee BblrO.llbl, MeTOAa OT 113BeCTHblX npaKTI1'IeCKl1M. 3a- B KOTopble, KaTaJlOr-l1HAeKC ero B KpOMe 11 06paIQaeT 1'aK:lKe K CBoero BHl1Ma- MeJIO;tIl1aM, He. �977 English summaries JOZEF GAJEK OSKAR KOLBERG (22 II 1814 - 3 VI 1890) In the years 1814-1830 in a professor's house at Warsaw, where Frederic Chopin the Polish genius of music grew up, developed under the influence of his charm the greatest Polish ethnographer of the 19th century - Oskar Kolberg. Kolberg equally was preparing himself for the career of a composer. He was the pupil of Vetter, Elsner and Dobrzyński and like Moniuszko he studied in Berlin under Gierschner and Rungenhagen. He returned to Poland in 1836 and began, gathering folk-songs, the first collection of which appeared in 1842 and the second in 1857 under the title: Pieśni ludu pol·· skiego (Polish Folk-songs). Kolberg's frequent expeditions into, first into the region of Warsaw and then into almost all Polish regions, developed during 50 years into systematic field-work during which he recorded ethnographic data. And thus, from a composer and musician Kolberg changed into a prominent Ethnographer. Out of the original tendency of noting folk-songs developed abundant records existing up to now in the famous "Kolberg papers", including not only tunes but also general data concerning countryfolk and its culturs. Thanks to his unusual qualities of mind and character Kolberg was able to become an ethnographer conscious of scientific objectives. A keen observer, systematic and scrupulous in work, Kolberg was not only the example of fieldworker but also a brilliant investigator, conscious of the tasks and aims of ethnography. At the same time Kolberg was also the publisher of his own works. More than thirty volumes of his "Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce" (Folk, its customs, life, language, legends, proverbs, ct'remonies, magic, amusements, songs, music and dances) were published owing to Kolberg's generosity. It was one of the first ethnographical monographs written not only on a Polish but world scale. This work was described, by Jan Kar ł o w i c z, the editor of "Wisła", as "pure gold" in ethnography'. 1 J. Kar lo w i c z, Oska1' Kolberg, "Wisła", vol. III, Warsaw 1889, p. 468-473. Compare also: I. K o p e r n i c k i, The Death oj O. Kolberg, "Wisła" IV, Warsaw H:90, p. 509-513; L K o p e l' n i c k i, Preface of the Publisher in Kolberg's Work, The whole of Kolberg's published heritage consists of 39 volumes which can te divided according to te character of publication into the following parts: A. Serial publications including 24 series, i. e. 24 volumes. They are composed of various parts differing in content and mode of publication. 1. Series I Pieśni l'ldu polskiego (Polish Folk-songs), 1857. 2. Series from II-XI (1865-1877), that is: Sandomierskie (II), Kujawy (III-IV), Krakowskie (V-VIII), W. Ks. Poznańskie (IX-XI, parts 1, 2, 3). These series have two titles, one of a more general character "Materiały do etnografii Słowian" (Materials for the Ethnography of Slavs) and a second one, a more detailed and generally known as "Lud" (Folk, its customs, life etc.). 3. The series from XII-XXIV (1879-1890), including W. Ks. Poznańskie (XII-XY) Lubelskie (XVI-XVII), Kieleckie (XVIII-XIX), Radomskie (XX-XXI), Łęczyckie (XXII), Kaliskie (XXIII-XXIV) - they form a whole under the title "Lud. Jego zwyczaje ... " (Folk, itscustoms, life etc.). B. A separate whole is contained in the volumes, to which the author gave as head-title the name of a region and as subtitle Obraz etnograficzny (Ethnographical Pictme). To this part belong: Mazowsze, vol. I-Y, 1885-1890; Chelmskie, I-II, 1890-1891 (finished by L Kopernicki); Pokucie, I-IV, 1882-1889; C. Works elaborated and published by I. Kopernicki from Kolberg's posthumous papers: Przemyskie, vol. l, 1891, elaborated by L Kopernicki; J. Tretiak; Wolyń, I, 1907, S. Udziela "MAAE" VIII; Sląsk Górny, I, 1906, S. Udziela, "MAAE", XI. Tarnów-Rzeszów,,, l, 1910, D. Unpublished papers: Pomorze, vol. l-II, Podhale, vol. I, Podgórze, vol. I, Podole Zachodnie, vol. I, Miscellanea, vol. I-III. The indicated differences of titles in the separate parts of the whole work reflect unquestionably a constant evolution of Kolberg's ideas concerning the tasks of ethnography. At the same time they were the expression of the author's critical relation to his own work. The Kolberg Conference organized in June 1954 at Jelenia Góra by the Polish Ethnograpiucal Society gave occasion to a discussion of Kolberg's Przemyskie, Cracow 1891, p. V-XX; L K o p e l' n I c ki, O. Kolberg, a copy from ,.Nowa Reforma", Cracow 1389, p. ~1; S. L a m, O. Kolberg, Biblioteka Macierz.y Polskiej nr 87, Lwów 1914, p. 77. Compare also: J. B Y s t l' o ń, Wstęp do I,udo. znawstwa polskiego, Lwów 1926, p. 85-87; Adam F i s c h e r, Etnografia slowlanska. Polacy, Lwów-Warszawa ln34, p. 1;)2-,133; A. K u t r z e b i a n k a, ROZWÓj etno· (lrajll 62 l etnologii "Lud", w polsce, t. XLTI PAU, Cracow 1938, p. 13-14. �978 979 whole wOi·k. His work, created during 54 years, could not have a uniform structure and its size and character could not guarantee a somewhat absolute perfection. Kolberg's work contains however a very rich factographic material from the years 1836-1886, i. e. from the period of the author's field-work and a collection of material concerning the culture of Polish country-people as well as townsmen and small gentry. From this point of view Kolberg's work is unique and irreplaceable and 1'.0 serious student of this period can omit him. In summing up the results of the Conference professor Kazimierz D ob l' a wol s k i gave a judgement of individual reports. He divided them into three groups according to the subject matter discussed. In the first place, the report of professor Julian K l' z Yż a n o w s k i entitled O. KoLberg and his .achievements in the domain of folk Literature gave an analysis of the contents and value of Kolberg's records; the author took particularly into consideration the criterion of classification and the use of statistical methods. The report of professor Józef G a je k KoLberg's opinion about the subject and the aims of ethnography gave a deeper view of Kolberg's personality as ethnographer; the author based his report not only on Kolberg's published works but also on his correspondence and unpublished materials. The second group constituted of th2 report of M. T u l' C z y n a w i·c z about the technique of Kolberg':; wark and of the papers by Mrs K w a Ś n i e w i c z and Miss S z y f e I b e j n in which the critique of verification of the sources was undertaken. Finally a third group included the reports of professor Marian S a b i e s ki: The technique and the scientific vaLue of Kolberg's record of folk-melodies, and the reports introducing into Kolberg's age by K. Dąbrowski 'and W. B·ieńkowski. The studies concerning Oskar Kolberg's achievements are not yet finished, a number of works is being prepared for publication, such as the correspondence of Oskar Kolberg to be published by Maria Turczynowicz. which will throw light on the relations of Kolberg with the leading publishers and representative ethnographers of the last century. Kolberg's unpublished papers are also prepared for publication anti a reedition of his works is planned. ADAM RIEGER THE PROBLEM OF THE LEXICOGRAPHICAL OF FOLK TUNES INDEXING The article consists of the following parts: 1. The actual importancE; of the probkm, 2. What is "Iexicographical" indexing? 3. Review of the liierature on the sL:bject, 4. A new method proposed. 1. The problem of arranging the I&rge and ever increasing material of folk tunes is becoming pressing in many countries at present. Nearly everywhere many thousands of folk tunes (songs and instrumental music) have been recorded and transcribed. In Poland considerable collections were destroyed during the war, but after the war planned collecting has been undertaken on a large scale. In the central archives in Warsaw organized by J. and M. S a b i e s k i, pioneers in this field, tens of thousands of recorded melodies are gradually being transcribed. In order to facilitate orientation in that huge material several sorts of indexes are being used, such as indexes of the first words, of the names of performers, of placeD.,mes etc. Similar indexes will be necessary for the older collections, particularly the many-volumed work of O. K a I b e l' g. There are, hov;~ver, many melodies without words (e. g. instrumental melodies); also on8 melody may often be associated with many different texts and vice versa. Hence some strictly musical index is also needed, such es WJuld enable us - n~gardless of text - to ascertain easily, whether or not a given melody is included in the collection, and if so, where (volume and page, or location of a melodic card). Even limited "mechanical" methods and devices would be of great use as an aid to memory. We are concerned here with indexing sensu stricto and not with the classification of tunes. The more "dictionary-like" ("lexicographical") the index, the more practi(al would it prove. 2. The author analyses the principle of "lexicographical" indexing starting from the analogy with the alphabetical order in a dictionary. He considers as the main principle of the lexicographical system the acceptance of a certain fixed conventional sequence of the elements (letters or notes) of each item (word or musical motive) in the whole index. Accurate localization of every item and the possibility of finding an item without the necessity of analysis are the characteristic features of the system. 3. The author reviews the literature on the subject of indexing melodies and analyses different methods known to him either directly or from references and descriptions. Some of the authors considered are concerned r::.thel· with classification than with indexing. some review the existing methods. The :::uthor analyses in gn~ater detail the methods of proper indexing. In his opinioTl the methods known to him do not fully comply with all the conditions of a lexicographical system (with the sale exception of Sigurd B. Ii u; t ve d t's method) and as a rule they are unsuitable for indexing melodies not based on 1he ,.dur-moll" scale. Many methods usc symbols that are r2ther complicated or detached from musical associations. 4. The author proposes his own method of indexing melodies assuming that tho index should be: a) strictly lexicographical. b) universal (equally s\Jitable for all kinds Ol tunes regardless of their scale), c) suitable both for the closed anc the open collection, even a very large one. Further 62' �980 d) it should if possible use musical notation (if special symbols are used, they shoul(1 !)e easily convertible into note symbols and vice versa), e) it should be as simple and handy as po.ssible. The main principles of the method can be explained in a few words. We take as a starting point the melodic contour of the initial fragment (incipit) of each melody. Unless it already begins on "c", we transpose lt so as to let the incipit begin on "c". We write down the successive sounds, using "heads" of quarter notes (omitting differences of rythmical value). Compiling an index in book-form, we use music paper. At the beginnin~ of each staff we write one incipit; it may contain 5 to 9 notes, depending on the size of the indexed collection. Vertical lines running through the whole page (forming "columns") facilitate uniform spacing of the notes. The sequence of incipits is based on one simple convention: a lower note always comes before a higher one. The initial note being always the same ("c", which we note as "c"), we apply the above rule to the successive notes. E. g. an incipit which begins with a felling quint - "c f" (let us here underline the letter denoting a note lower than the initial "c") must come before an incipit "c f# (sharp)", then comes "c g" etc. When the two first notes of two incipits ::Jre the same, the third note locates the incipit: e. g. tlC g e" will be followed by "c g f"; similarly "c g e eer by "c g e f" etc. Tho principle will cover all póssible combinations -of intervals. - - In looking for a given incipit, we find in a table of the first intervals (given at the beginning of the book index) the number of the page of the book index where a large family of, let us say, "c e g" incipits begins. If our incipit is e. g. "c e g e" we then look for the note "e" in the fourth column glancing through it vertically downwards. Having found the desired note, symbol of the incipit, we get near it a larger fragment of the authentic melody, quoted in the original - of course rythmical - form (with the initial words of the song text). The bibliographical information giving the .volume and the page enables us to find the original melody immediatly. (The same procedure as above described applies to longer note-symbols). The test carried outh with such a catalogue-index containing a thousand of folk tlmes proved that a given melody can be very easily and quickly found. The foundation of the method being the interval structure of the incipit there is no need to establish the tonic, which may often lead to difficulties. On the other ha!ld it is unnecessary to count the number of semitones in each interval ')r to express the dimension of it in numbers or letters. Difficulties may arise when the melody in the collection differs from the one for which we ure looking just in the initial fragment, especially in the beginning intervals. The author suggests that such difficulties can be to a great extent overcome by means of additional (different) - a indexes a rythmic structure index 3mong ot.hers and by special devices. 981 For 3.n open collection a card index is necessary. In t.his case the use of cypher symbols may be found more convenient. The author proposes simplified purely conventional symbols. Let 1 denote "c", 2 - "d", 3 - "e" etc. (8 = "upper" "c"). The note symbol of the incipit is formed in the above described way. To put it in cypher symbols, we overlook for the moment the accidentals and the difference between the notes lower than the initial "c" and Hie notes higher than it. Incipits like "c g c d e", 'Ocg c d e", "c g c d c b (flati" we express alike (1) ,,5123" (the cypher l corresponding to the first note can be omitted). We find the symbol ,,5123" with the greatest ease in the card index, between ,,5122" and ,,5124". Only here, on the card marked ,,5123" (or beh;nd it) specification follows, by use of either notes, letters or "accurate" cypher symbols (x/x+ =#,-=b, underlined cypher = note lower than the initial "c"; our three incipits would then be marked ,,5123", ,,5123", 512-3"). The original melody or its inicipit is quoted and the place (number) of the melody card in the collection given. In spite of the analogy of some elements with previous methods, the proposed solution differs from methods known to the author and seems to him to be more practical. The author mentions some advantages of the index apart from :ts main purpose (e. g. the bringing together of many variants, the facilitation of some types of comparative or statistical research etc.) and calls attention to the possibility of applying the proposed method to melodies other than folk songs .. �983 Zusammenfa~sung JAj\; CZEKANOWSKI SLA VISTISCHE KONSEQUENZEN DER ANTHROPOLOGISCHEN SYNTHESE Die befriedigend exakte Ermittelung del' anthropologischen Elemente europaischer Bevolkerung und die Losung des Problems del' quantitativen anthropologischen Analyse gestatten mehrere strittige Fragen der Slavistik zu lOsen oder zumindestens, auf Grund anthropologischer, fruhel' nicht berucksichtigten Tatsachen, neu zu beleuchten. Die auf analytischen Ermittelungen basierende anthropologische Karte (J. Czekanowski, 1954, S. 285) zeigt, dass in lVIittel-Europa das Gebiet des Vorherrschens des nordischen anthropoIogischen Elementes der Zone der letzten Vereisung entspricht, wahrend das Dberwiegen des lapponoiden, nordlich del' Karpaten und del' Sudeten, an das altere Diluvium gebunden bleibt. Diese Auffallige Gesetzmassigkeit gestatfet zu schliessen, dass sich die anthropologischen Hauptgebiete schon im jtingeren PaUiolithikum abgegrenzt haben. Es ist gegenwiirtig schon h(ichst wahrscheinlich, dass sieh d a s l CI P P o n o i d e a n t h l' o P o log i s c h e E l e m e n t i n d e l' S 0lutreen-Periode und das nordische erst wiihrend des lVIa g d a Ie n i e n s in Europa verbreitet haben. Diese Dbereinstimmung gcoIogischer und archiiologischer Untersuchungsergebnisse mit der anthropoIogischen Gliede,ung des Gebietes bezeugt die Kontinuitiit del' Besiedelung von Mittel-Eu.ropa. Man darf also schliessen, dass sieh die anthropologischen Hauptgebiete dort schon im PaWolithikum abgesondert ha ben, besoders wenn man beri.icksichtigt, dass die Grenze zwischen dem alteren und jtingeren Diluvium schon 5eit langen Zeiten keine geographische Bedeutung bewahrt. • D a s W e s e n d e l' a n t h l' o P o 1o g i s c h e n E vol u t i o n europaischer Bevolkerung besteht darin, dass del' Anteil del' mediterranen Komponente n(irdlich der Alpen allmahlig zusammenschrumpft. Ihr Vorherrschen in der neolithischen Period e Wsst sich nicht bestreiten. Dem entsprechend weisen die f l' u h e s t e n W e 11e n d e l' i n d o g e l' m a n i s c h e n Expansion lVIajoritiiten des mediterranen Elementes auf, wie man das auf Grund del' Zusammensetzung indo-iranischer Volker schliessen dart Sehr wichtig ist in diesel' Beziehung die ohne Zweifel arische (indo-iranische) Dberschicbl ung. die sich auf dem Gebiet del' Fatjanowo- .- . Kultur feststellen lasst und vieileicht aIs die U l' S a c h e d e l' A u s b i Id u n g d e l' f i n n i s c h e n Vol k e l' anzusehen ist. Dafilr sprechen die alten arischen Lehnworter in den finno-ugrischen Sprachen. Fill' die spateren Wellen der indogermanischen E x p a n s i o n, wie zum Beispiel fill' die g e l' m a n i s c h e a u s d e l' E i s e n z e i t, ist die nordische Formation des litoralen Typus charakteristisch. Bier vereinigt sich die nordische Majoritat mit einer senr starken mediterranen lVIinoritat. Sie ist auch den Dr-Balten eigen gewesen, wie das auf Grund del' Beschaffenheit del' Alt-Preussen und der modernen Ost-Preussen zu schliessen ist. Diese anthropologische Struktur hat sich bis auf die Gegenwart erhalten in Skandinavien bei den Nord-Germanen, bei den Deutschen des niedersachsischen Gebietes, ferner im anschliessenden 'Teile des Rhein-Beckens und in OstPreussen. Dort ist sie wohl mit den Alt-Preussen in Zusammenhang zu bringen, da diese doch nicht in dem Masse ausgerottet wurden, wie man es zu erzahlen ptlegt, und die deutschen Ansiedler dort, in ihrer Bauptmasse. nieht aus dem niedersachsischen Gebiei und aus den anschlissenden 'Teilen des Rhein-Beckens gestammt haben. Entscheidend ist dabei, dass del' polonisierte Teil des alt-preussischen Gebietes, wo es nicht ausschliesslich ',lOll lVIasuren besiedelt wurde, die Formation des litoralen Typus aufweist. 1m Gegensatze zu den Alt-Germanen und Dr-Balten ist fUr die AltSlaven die n o l' d i s c h e F o l' m a t i o n d e s k o n t i n e n t a l e n T y P u s charakteristisch. Ihre Eigenart besteht darin, dass die mediterrane lVIinoritat so abgcschwacht ist, dass die starkste lVIinoriUit yom lapponoiden Element gebildet wird und dasmediterrane an die dritte Stelle geschoben ist. Die Germanen, Balten und Slaven bilden zusammen die n o l' d-i n d 0g e l' m a n i s c h e G l' U P P e. "Venn man berilcksichtigt, dass es sehr wahrscheinlich ist. dass in del' a1te5tel1 Vergangenheit die Nord-Indogermanen nicht allein in sprachlicher und kultureller, soncl.ern auch in anthropologischer Beziehung einheitlich gewesen sind und die litorale nordische Formation, ihrer anthropologischen Struktur nach, der neolithischen Bevolkerung wesentlich naher kommt aIs diE' kontinentale nordische Formation, so ist es ohne weiteres klar, dass in del' undifferenzierten Vergangenheit die litorale Formation Ihnen wohl gemeinsam gewesen ist. Diese Feststellung bringt ZUlli Schlusse, dass die nachtragliche E i g e n a l' t d e l' A l t - S l a ',len d ie F o l g e e i n e l' k o n t i n e n t a l e n D b e l' s c h i c h t u n g ist. die aus den bC!1achbarten Gebieten Mittel-Europas stammte, die sich durch ihre· lapponoiden lVIajoritiiten unterscheiden . Diese einfache Interpretation del' festgestellten anthropologischen Tatsachen bleibt in Dbereinstimmung mit den Ansichten der polnischen Sprachforsche.r, welche behaupten, dass die Aussonderung del' Slaven aus del' b8lto-slavischen Gerneinschaft durch eine illyro-venetische Dberschichtung verursacht wurde. Sie entspricht auch den Ansichten jener Archaologen, von welr:hen die Entstehung d0r oogenannten Lausitzer Kultur der Beein- �984 flussung seitens der Nord-Illyrier zugeschrieben wil'd. Zusammenfassend darf man also behaupten, dass die A u s b i l d u n g d e l' L a u s i t z e r K u l t u r e i n e a l' c h a o log i s c h e A b s p i e g e 1u n g d e l' A u ss o n d e l' u n g (Entstehung) d l? r S l a ve n i s t. Wenn man berlicksichtigt, dass in del' diluvialen Tiefebene Mittel-Europas das Gebiet der nordischen kontinentalen anthropologischen Formation die beiden Gebiete del' litoralen Formation, das germanische im Westen und das baltische im Osten, voneinander trennt und bis zur Ostsee-Kiiste reicht, auf der langen Strecke von der Weichsel-Mundung bis zur Lubecker Bucht, die einst von den Slaven bewohnt war und in vorgeschichtlicher Zeit zum Gebiet del' Lausitzer Kultur gehort hat, so liegt del' Schluss nahe, dass es eben im Gebiete dieses Teiles der diluvialen Tiefebene zur anthropologischen Aussonderung der Slaven aus der nord-indogermanischen Gruppe und zur sprachlichen Aussonderung aus der balto-slavischen Gemeinschaft gekommen ist. Den besten Eeweis, dass die frlihen slavischen Migrationswellen aus der d!luvialen Niederung an del' slidlichen Ostsee-Kuste gegen Sliden vorrlickten, bilden die Schadel aus del' tschechischen Burg Levy Hradec, in del' Nahe von Prag, dem alten Stammsitz der Przemysliden, wo Borzivoy die erste Kirche in Bohmen erb aut hat. Sie wurden auf die Jahrhunderte VIII-XII. datiert und von J. Matiegka (1891) veroffentlicht. Es hat sich herausgestellt, dass sie, ihrer anthropologischen Zusammensetzung nach, del' a ut o c h t h o n e n B e vol ker u h g B o h m e n s, die aIs eine nur wenig veranderte N a c h k o m m e n s c h a f t d e:r h a 11 s ta t t i s c h e n i 11 y l' is c h e n, durch den Fund aus Glasinac in Bosnien belegten, Bev61kerung aufzufassen ist, ganz fremd gewesen sind. Sie weisen dagegen die gleiche anthropologische Struktur auf, wie die Wehrpflichtigen des Kreises Starogard in Pommerellen. Diese anthropologische Feststellung wurde durch die Ergebnisse del' tschechischen archaologischen Untersuchungen (Zd. Vana 1952) erganzt. Sie hahen namlich festgestellt, dass die tschechische BurgwalIkeramik aus der Periode zwischen 800 und 950 der autochthonen Keramik ganz fremd hit und ihrer Eigenart nach an die polabische, brandenburgische und pommerellische am engsten anschliesst. Dieses anthropologische, archaologisch erganzte Ergebnis klart das Problem des Ursptunges des P l' Z e m y s l i d e n - S t a a t e s in Bohmen auf, der bekanntlich im Jahre 995, durch die Ausrottung der S l a v n i k s, die im angeblich k l' o a t i s c h e n S t a a t e des nord-ostlichen Teiles Bohmens herrschten, das Werk der Vereinigung tschechischer Stamme zu Endt'! gebracht hat. Es wurde in diesel' Weise nachgewiesen, dass del' tschechische Staat und wohl seine Przemysliden-Dynastie polabischen oder pommerellischen Ursprunges ist. Bisher haben die Gegner del' Hypothese seines autogenen Ursprunges die Lausitzer Serben in Betracht gezogen, da es klar 985 war, dass die tschechischen Stammen vom fremden Stamme del' Tschechen im engeren Sinne bewaltigt wurden. Die Annahme von A. A. Schachmatow, da ss die Ost-Slaven aus ihren alten Siedelungen im Weichsel-Becken gegen Osten gezogen sind, findet gegenwartig ihre Bestatigung in del' Feststellung, dass sich auf ihren alten Wanderstrecken mehr oder weniger ausgedehnte nordische Gebiete erhalten haben, die sich in anthropologischer Beziehung nul' wenig oder gar nicht von del' Bevolkerung del' diluvialen Tiefebene an del' slidlichen OstseeK\.iste unterscheiden. Aller Wahrscheinlichkeit nach am fru he sten zogen gegen Slidostcn die Ahnen del' Ukrainer, von welchen sich die Ahnen del' Slid-Slaven, wohl im Gebiete der thrakischen Kultur, abgesondert haben. Diese Migration setzte vermutlich urn die HiHfte des I Jahrtausends vor u. Z. an, weil es anzunehmen ist, dass die Slaven den von Herodot erwahnten und anscheinend noc h ein balto-slavisches Idiom sprechenden Neuren gefolgt sind. Die Wanderung del' Kriwitschen und der Nowgoroder Slovenen sollte, na ch F. Dvornik (1949), am Ende des IV Jahrhunderts losbrechen und cine Folge der Kriegszuge des Goten-Konigs Hermanarich (350-370) sein. Sie umwanderten anscheinend von Sliden das Gebiet der West-BaIte!l (Preussen) und folgten weiter dem Grenzsaum, der diese von den Ost-Balten trennte. Sic zogen von del' Duna weiter gegen Nord-Osten, wo sie den grass ten dort begegneten Fluss ebenfalls Dii.n-a (Dvina) benannten. Die letzte Wanderung del' Ost-Slaven verliess ihre alten Sitze, die zwischen dem Mittellauf der Weichsel und dem Gebiet der West-Balten eingeklemmt lagen, wie es die Dbereinstimmungen der Ortsnamen des alten Siedelungsgebietes und des Neulandes bezeugen. Das waren die Stamme del' Radimitschen und Wjatitschen, die aus dem nord-westlichen Teile des WeichselBeckens wohl del' Pripjet entlang na ch Osten gewandert sind, wobei sich die Radimitschen im Dniepr-Becken niederliessen und die Wjatitschen weiter zogen und von den Desna-Quellen auf den Oka-Fluss hiniibergriffen. Diese beiden Stamme und die ihnen verwandten Dregowitschen, die zunachst auf den Nordufern del' Pripjet zuriickbieben und spater gegen Norden vordrangen, waren die Ahnen der Weissrussen und Siid-Grossrussen. Die Ansicht, dass die ost-slavischen Stamme aus Wolhynien, dem volkreichsten nordischen Gebiet des Ostens, auseinander gezogen sind, lasst sich nicht halten. Die Nord-Grossrussen allein haben bis auf die Gegenwart Spuren del' alten sprachlichen Zusammenhlinge mit polabischen West-Slaven bewahrt, was auf eine lange dauernde Nachbarschaft hinweist. Die Lagc dei: alten Sitze der Wjatitschen im Weic:hsel-Becken ist wohl nicht zu bezweifeln. Die Abwanderung del' Radimitschen und del' Wjatitschen ist wohl durch den Druck del' gegen Siiden vordringenden West-BaIten und vor allem del' Jatwjagen verursacht worden. Das war anscheinend eine indirekte Folge ciel' Awaren-Invasion, die eine Verschiebung der Ost-Slaven aus der �987 986 Ukraine gegen Norden \'erursacht hat, wodurch die vielleicht den Letten verwandten Galinden (Goljad) im Osten isoliert wurden und die iibrigen Ost-Balten in der Richtung der Ostsee-Kliste verschoben wurden. Das verursachte weitere VerschiebUngen der West-Balten. Ganz unwahrscheinlich ist die Behauptung von F. Dvornik, dass die Radimitschen und Wjatitschen schon vor del' Awaren-Invasion in ihre spiiteren Sitze gelangten und dem von diesen grausamen Barbaren vernichteten Reiche der Anten angehart haben. Seiner Karte nach sollen sie die Nordmarken dieses hypothetischen Staates bewohnt haben. Es ist viel wahrscheinlicher, dass sie so weit zur Zeit der Chasaren-HerrschaH gewandert sind, da dieser tilrkische Stamm die Besiedelung des beherrschten Gebietes mit s l a v i s c h e n A c ker b a u e r n gefórdert hat. A. A. Schachmatow hielt es fUr wahrscheinlich, dass die Wanderung der Radimitschen und Wjatitschen, die er mit Unrecht fUr polnische Stiimme hielt, eine Folge des Vorstosses Karl des Grossen gegen die West-Slaven gewesen ist. Also auch seiner Ansicht nach gehórte diese Wanderung in eine spiitere Zeit, aIs die Invasion der Awaren. Sehr wahrscheinlich ist dagegen die Ansicht von F. Dvornik, dass die Anten ein Alanen-Stamm waren, der sich die slidlichen Ost-Slaven botmassig machte, aber nachtraglich von ihnen, i n s p r a c h l i c h e r B ez i o h u n g, a s s i m i l i e r t w u r d e, Das gleiche solI sich auch auf die Serben und Kroaten beziehen, die ursprlinglich, seiner Ansicht nach,. den Anten verw~mdte Alanen-Stamme gewesen sein sollten. Die Verschiebung diesel' beiden Stamme nach dem Westen, wobei sie ihren Zusammenhang mit den Anten angeblich bewahrt haben, war anscheinend eine Folge der Hunnen-Inv3fiion. Nach F. Dvornik wurden dort von ihnen slavische SUimme unterworfen. Der Kroaten-Staat umfasste das Gebiet im Norden von den Karpaten und Sudeten, angeblich bis zur Neisse. Das war das bestrittene Chrobatien oder Weiss-Kroaticn. Die Serben unterwarfen die Stammc der Lausitz lmd das sollte das Weiss-Serbien sein. Die Awaren-Zlige zer·schmetterten diese politische Organisation. Weiss-Serbien unterwarf sich Dach in der lVIitte des VII Jahrhunderts Samo, dem Grlinder, wie es sich 'jdzt herausgestellt hat, des Mahrischen Staates, der im IX Jahrhundert den ganzen einstigen Besitz der Serben und Kroaten, im Norden von den Sudeten und Karpaten, unter seine Botmassigkeit gebracht hat. Weiss-Kroatien sollte dabei sehr bewegte Zeiten erleben, Die Awaren-Invasion verursachte anscheinend die Abwanderung dnes Teiles der Serben und Kroaten nach Sliden, wo sie die dortigen s l a v is c h e n S t a m m e von d e r A VI a r e n - H err s c h a f t "b e f r e i t e n" l1nd neue Staaten auf der Balkan-Halbinsel gegrlindet haben. Die unmittelbare Ursaehe der Abwanderung scheint doch der gegen Sliden gerichtete Vorstoss der L e c h i t i s c h e n (Polabischen und Pommerellischen) Slaven gebildet haben. der durch die Schadel aus del' Burg Levy Hradec belegt ist. ) i • Sie schemen die Zerrlittung del' Gebiete del' Kroaten durch die AwarenInvasion ausgenutzt und u::1terworfen haben, Die Kroaten-Herrschatt reduzierte sich auf das kleine Gebiet im Sliden von den Schlesischen Sudeten, das von der Dynastie der Slavniks beherrscht wurde, Die librigen Teile der Kroaten-Herrschaft wurden, nach dem Zusammenbruche de'> Mahrischen Staates, zwischen Bbhmen, Polen und Kiewer Reussen aufgeteilt. Die Staaten der Serben und Kroaten nard lich der Sudeten und Karpaten sind hypothetische Rekonstruktionen, die auf sparlichen Angaben der historischen Quellen beru ben, Es scheint dach, dass man sie mit anthropologischen Ergebnissen unterbauen kónnen wird. Die Schadel der frlihhistol'iscben Hawolanen aus dem hypothetlsehen Weiss-Serbien, die auf das X-XlI. Jahrhund<:rt datierten aus Libiee, der Hauptburg der Slavniks in Nordost-Bohmen, (lie auf das XI. Jahrhundert datierten aus Konskie und Radom, von den Nordmarken des hypothetischen Weiss-Kroatiens (Chrobatiens), cHe aus den Kurhanen Wolhyniens bei Gródek, in der Nahe von Równo und die Schad<'l aus den Sewerjanischen Kurhanen, die man wohl den Anten zuschreiben muss, da sie von denen der auf den Friedhófen des XII Jahrhunderts beerdiglen Autochthonen ganz verschieden sind, weisen eine ganz unerwal'tete Ahnlichkeit ihrer anthropologischen Zusammensetzungen auf. Viellelcht kommt hier die anthropologische Formation der alanischen herrschenden Schicht zum Ausdruck. Sie ist doch ganz verschieden von der charakteristischen anthropologischen Struktur der Alanen des ostlichen Steppengebietes, wo sie dach bessel' ihre iranische Eigenart bewahrt haben, trotz der Infiltration des k,wkasischen (armenoiden) Blutes, die sich im Lemfe del' Zeiten gesteigert hat. Die anthropologische Eigenart . dieser, am kraniologischen Material Cestgestellten Formation, scheint ein,~ weit vorg€schrittene anthropologische Assimilatioll zu bezeugen. Das ist nicht uDwahrscheinlich, da die sprachliche Assimilation der Anten nicht zu bezweifeln ist. Procopius berichtet, dass sie das gleiche Idiom, wie ihrige Unlertanen, sprachen. Das Gh~iche ist wahl auch bei den Serben und Kroaten del' Fall ge,vesen. DaWr wlirde die Tabache sprechen, dass die Tschechen und die Oberlallsitzer Serben, l i n g u i s t i s c h i n d erR ich t un g d e r O s t - S l a v e n a b wei c h e Ił und dass dadurcb die allgemeinen GesetzmassigkE'iten gestiirt werden. Es ist nicht au~geschlossen, d;s:> IN e i s s - K l' o a t i e n e r s t d u r c h die Expansion der Lechiten dem west-slavischen S p r a c h g e b i e t a n g e s c h l a s s e n w u l' d e. Diese Verschiebung lasst sich oi~weilen anchropologiscb. noch nicht belegen. Ihre Ausdehnung bezeugt die von den Nachbarn der Polen im Nord-Osten, Osten und Sliden bcnutzto Bezeichmu;g dieser We3t-Slaven mit den Namen Ljach, Lędzkmin ll:ld ihren Ableitungen. Sie gehoren in die Zeit vor der Expansion des Pia~tE:n-Staates, welche die Bezeichnung Pole, eine Ableitung des Stammes- i I i �989 988 namen der Potjanen, gebracht hat. Wohl diesel' alteren Expansionswel!e gehort del' yom Porphyrogeneten erwahnte stamm del' A'·/:O.'/il~o: an, welchen man bis zuletzt mit den Lutschanen Wolhyniel1s identifiziert hat. Neulich wurde von T. Lehr-Spł3.wińskl hervorgehoben, dass man hier bloss mit de! grieschischen Pluralform des polnischen Worter Lędzianin zu tun hat. Das war~ also die Bezeichnung eines lechitischen Stammes, del' so weit in sud-ostlicher Richtung vorgedrungen ist. Die unzutreffende Angabe des Kiewer Letopis, von welchem im XI Jahrhundert Radimitschen und Wjatitschen den Ljachen, d. h. polnischen Stammen zugeztihlt werden, ist wohl aIs eine R e m i n i s z e n z d e r l e c h i t i s c h e n E x p a n s i o n z u d e u t e n. Die h i s t o l' i s c h e p o 1 n i s c h - r e u s s i s c h e G l' e n z e s t a m m t VI o h 1 Et U s d e m X J a h l' h u n d e l' t und bildete den Saum der von den Petschenegen gegen Nord-Westen vorgetriebenen FlutweIle der aus den Steppen fliehenden Ackerbauern. Sie musste zum Teil aus den weit im Osten gelegenen Nordmarken der Steppen stammen, da sie eine B e i m is c h u n g de s f u l' d i e f i n n o - u g l' i s c h e n Vol ker c h a l' a kt e l' i s t i s c h e n p a 1 a o a s i a t i s c h e n T y p u s e n t h a l t. Den gleichen anthropologischen Charakter hatten aueh die vorher von den Awaren vorwiegend in die Gebiete nordlieh der Pripjet-Silmpfe verdrangtell Flilchtlinge. In den polnischen Landen lassen sieh die beiden nordischen Expansionen - die altere hypothetisehe leehitisehe und die historisehe des PiastenStaates - voneinander nieht absondern. Es ist anzunehmen, dass beide nieht allein die Grenze des alteren und jungeren Diluviums ubersehritten haben, sondern aueh reeht weit, uber die Grenzen des Weiehsel-Beekens hinaus, vorgedrungen sind. Obwohl es wahrseheinlieh ist, dass mit der alteren Expansion das Vordringen del' west-slavischen Sprache zusammenfiel, so lasst es sieh nieht bezweifeln, da ss die gegenwartige dialektologische Differenzierung des polnischen Sprachgebietes von del' Expansion des Piasten-staates stark beeinflusst wurde. Spuren del' fruhhistorischen Germanen lassen sich bloss kraniologisch nachwelsen. In Kord-Polen waren es Goten. In Schlesien und in Bahmen konnten auch Wandalen in Frage kommen. Es lassen sich keine Tatsachen anfUhren. die aIs Beweise del' einstigen Besiedelung des Landes mit Germ,men, von der Gegend der Weichselmilndung abgesehen, gelten konnten. Es scheint, da ss die G o t e n bloss Besatzungen zur Sicherung der Verkehrsstras sen gehalten haben. Die ił j t e l' e I n vas i o n d e r G e l' m a n e n, aus del' Zeit vor del' urgermanischen Lautverschiebung, hat ihre Spuren bIos s in del' Gestalt einiger Flussnamen hinterlassen. Die anthropologisehe Karte der gegenwartigen (1920-1939) Bevolkerung von Polen weist k e i n e D ef o l' m a t i o n e n a u f, d i e m a n a l s S P u r e n d e r B e e i n £ l u s~ u n g s e i t e n s d e l' G e l' m a n e n d e u t e n k o n n t e. Die erzielte anthropologische Erforschung del' gegenwartigen Bevolke- [ ... rung lVIittel-Europas, Z!.lsammen rfut den einstweilen noch nicht zahlreiehen, abel' exakt ge[assten Ergebnlssen del' kraniologischen Untersuchungen, wel(;he libel' die Vorze;t Aufsehluss gebcn, gestatten schon eine allgemeine Orientierung bezuglich der im Laufe der Zeit eingetretenen Umgestaltungen der 2Jlthropologischen Verhaltnisse zu gewinnen. Es ist nicht zu bezweifeln, dass die geg<'nwartige BevOlkerung Mittel-Europas eine Fortsetzung del' jungpalaolithischen bildet, welche im Neolithikum eine starke mediterran e Uberschichtung erhalten hat und gegen das Ende diesel' Epoche durch eine nicht besonders starke Infiltration des armenoiden Elementes bereichert wurde. Spater wurde die am besten fassbare Umgestaltung durch eine anscheinend illyrc-venetische oder vielleieht exakter illyrische kontinen1.,,10 Expansion verursacht. Sie hatte das Aussondern del' Slaven zur Folge. Die noch spatere Expansion del' Germanen, die im Rheinbecken so deu .. tliche Spuren hinterlassen hat, lasst sich auf slavischem Gebiet bloss kraniologisch am vorgeschichtlichen Material nachweisen. Das ist wahl eine Folge davon, dass dort aus dem sehr dunn bevolkerten Skandinavien stammenden Expansionswellen in Frage kamen, die auf wesentlieh dichter bevolkerte Gebiete stiessen. Schliesslich ist es noch zu erwahnen, das die durch Invasionen asiatiseher Nomadenvolker verursachten Umgestaltungen del' anthropologischen Verhaltnisse Ost-Europas die Grenzmarken des polnischen Sprachgebietes kaum beruhrt haben. Die Spuren del' von den russiehen Stammen nach Westen verschleppten finnischen' Beimischungen lassen sich abel' in del' unmittelbaren Nahe der Ostgrenze des polnischen Spraehgebieies feststellen. I: \ \I i 1 ł �i SPIS RYCIN Portret olejny Oskara Kolberga . po str. Kmieć .""ielkopoIsl\i w ubiorze odświętnym Gospodarz z kobietaml z okolic Krotoszyna w drodze na targ Rodzina zamożnych chlopów w ubiorach odświętnych z okolic Poznania Ubiory Cldświętne chłopów z okolic Wrześni i Środy Chlop biedniejszy w ubiorze zimowym z okolic Kórnika Ubiory odświętne f;hłopów z oke-Iic Kórnika Dziecko do pasionki Karbowy i ekonol1'1 Chłopi z powiatu gostyńskiego, z Potaszycy, w odzieży roboczej Ubiory robocze ko;,iarza i pastucha Pastuch Biedniejsza chłopkrt, w ubiorze codziennym, idąca do miasta. K.omorni~a Robocza odzież łet;~ia Ubiory rodziny gospodarskiej z okolicy Kościana Bambrzy, mieszkańcy wsi Jeżyce pod Poznaniem. w ubiorze odświętnym Bamberki, mieszke,nki wsi Winiary pod Poznaniem, w ubiorze codziennym . Fragment drużyny weselnej zamożniejszego chłopa na Rynku w Poznaniu Fodmiehka sprzedawczyni nabiału w Poznaniu Obiory chłopów z przedmieścia Poznania z poł. XIX w. Żebracy Żebracy Szynkarka i muzykanci w karczmie Vbiory codzienne kolo'1istów niemieckich i chłopów polskich Ob~aźnik wiejski - malarz wędrowny malujący obrazy na zamówienie mieszkanców wsi 0dbitka portretu Oskara Kolberga z tomu ,.Przemyskie" po str. Mapa badań Oskara Kolberga w Wielkim Księstwie Poznaóskim po str. Plan domu mJesz1caln€go Plan stodoły Mapa badań Oskan' KCJlberga na terenie Lubelszczyzny. po str. i':Iapa mić;jscowości badanych przez O. KCJlberga \v dorzeczu średniego Sanu . 2 72 74 76 n 73 80 82 81 8il 87 88 90 92 93 94 96 106 101 102 lOS 104 106 107 lOa 110 200 208 235 235 248 30(~ ~ l \ ! I l l -, ; Mapa m12JscoWOEClbadanych przez O. Kolberga w okolicy Dubiecka Mapka I. Miejscowości, z których pochodzą pełne opisy wesel po str. Mapka II. Sandom;erskie Mapka III. Kuja-,vy Mapka IV. Krako\'lskie po str. Mapka V. Poznań~Jde po str. Mapka VI. Lubelskie po str. Mapka VII. Kieleckie po str. Mapka VIII. Radomskie po str. Mapka IX. Łę:::zyc1de IViapka X. Kaliskie po str. Mapka XI. Mazow3ze po str. Mapka XI a. Mazowsze, cz. płn.-wsch. po str. Mapka XII. Chełmskie . po str. Mapka XIII. Przemyskie po str. Mapa miejscowości płn. części guberni augustowskiej po str. Mapa: Państwo Antów, Biała Chorwacja oraz Biała Serbia po str. Karby Ubiór górala z XVIII wieku. Słopiec na wilki Strzyża owiec . Świniobicie Samotrzask na sikorki Klatka kuropatwicza Sidło podrywane zwane cewy Manna Wojownik prusld Strzygoń Panna Łaskawa Strzyga Wabik mieszkowaty zwany przepiór Siekiera Swięcenie ziela Oświadc~yny oryla Węglarka Boginka Wilkołak Lowy z siecJilmi Kozy brat y Dziade;( leśny Bicie masł3 OS-2P . Chleb prądnicki �992 Świniop~s Rzepa Wspinanie się na slup Pociziem,'le skarby . Twardowski na kogucie Upiór Oddział Muzeum Tatrzańskiego Narzędzia do obróbki drzewa Narzędzia do obróbki drzewa w domu "Tea" w Zakopanem 543 549 550 551 552 553 847 849 850 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/49134f1b89ac422fb5652f66b911f9cf.pdf 05720f3c35c7e5656073da3377b435b9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:143 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:123 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1956 t.43 Description An account of the resource LUD 1956 t.43, s.2-8 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ORGAN POLSKIEGO TOV1ARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO ORGANE DE LA SOCIETE ZAŁOŻONY , I OGÓLNEGO ,~ POLONAISE W ROKU ZBIORU D'ETHNOLOGIE 1895 TOM XLIII ZA ROK 1956 I PL 'I i I i WROCł,A'W ,h, POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE W R O C Ł AW 1958 �KOMITET REDAKCYJNY K. ZAWISTOWICZ-ADAMSKA, J. GAJEK, A. KUTRZEBAPOJNAROWA, J. MATUSZEWSKI, K. MOSZYŃ'SKI, A. NASZ, M. ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA, R. REINFUSS, T. SEWERYN, T. SZCZURKIEWICZ SPIS RZECZY 1. Rozprawy , REDAKTOR JOZEF J'ózef G a j e k, Rola polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w polskiej etnografii w latach 1945-1955 Adolf N a s z. Działalność Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w ostatnim dziesięcioleciu w zakresie prac naukowo-badawczych i wydawniczych. Konstanty J u d e n k o, Nowe prądy metodologiczne w etnografii polskiej okresu dziesięciolecia (1945-1955) i ich odbicie w pracach i publikacjach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego . Maria T r a w i ń s k a - K w a Ś n i e w s k a, Życie społeczne w pracach wydawniczych Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie ostatniego dziesięciolecia. Edward Kar w o t, Zagadnienie wierzeń i magii w pracach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego na tle osiągnięć etnografii polskiej w ostatnim dziesięcioleciu Walerian S o b i s i a k, Zagadnienie źródeł archiwalnych w pracach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Anna C z e k a n o w s k a, Badania nad muzyką ludową w ostatnim dziesięcioleciu Bolesław K u ź m i c z, Zagadnienie popularyzacji etnografii . Kazimiera Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a, Dawność i teraźniejszość w badaniach etnograficznych . Tadeusz M a 1i n o w s k i, Zagadnienie współpracy etnografii z archeologią w latach 1945-1955 GAJEK \ .1 f :, ': 1(. I I, II. SOWIETSKAJA t Kojdecka) ~ P O LS K I E T OW A R ZYS TW O LU D O Z N AWC Z E - W R O C Ł A W 1958 Nakład 1819 egz. Obj. ark uszy wyd. 32,0. arkuszy druk, 32,25. Oddano do składania 15. n. 1958. Podpisano do druku 14 VlI 19[8, Druk ukończono w sierpniu 1958 Papier ilu str. kl. V 70 g, 61 x 86, Zam. 4130. R-10. Cena zł 75•...: POZNA~SKA DRUKARNIA NAUKOWA-POZNA~. FREDRY 10 I~ ,~ , k. I .,' I' Recenzje ETNOGRAFIJA, . (Maria 49 63 71 93 122 157 169 183 Pl.: N. ZSRR, 1954, z. 3, 4 (Anastazja 192 . _ ." 225 226 232 wińska-Kwaśniewska) JAHRBUCH 33 i s p r a w o z d a n ia S. A. W y s z n i e p o 1 s k i, Mfr~~je morskije puti i sudochodstwo (Oczerki), Moskwa 1953. (Tadeusz Delimat) . CESKY LID, Ceskoslov. Akad. Ved., Praha 1954 (Emilia Fischerowa) . ZEITSCHRIFT FUR OSTFORSCHUNG. LANDER UND Vl)LKER 1M OSTLICHEN MITTELEUROPA, R. 1954, z. 1. Marburg. (Maria TraDEUTSCHES 9 FUR VOLKSKUNDE Trawińska-Kwaśniewska) . R. 1: 1955, z. 1 2, 236 �7 .6 \ ., K. H. O t t o, Archaologische Kulturen und die Erforschung der konk:eten Ges~hich~e von Stammen und Volkerschaften. "Ethnographlsch-ArchaologIsche Forschung", Berlin, 1953, nr 1. (Jerzy Wielowiejski) • . . . . G. R. G a y r e, Teuton and Slaw on t~e P~lish' Fro~tier: (Wacław Petsch) . G. 241 J. Lo~don '1954: . E. Leopold S c h m i d t, Volkskunde' Zwi~che~ Wi~tsc~afts~esch'icht~ und Kulturgeographie. "Osterreichische Zeitschrift fUr Volkskunde" N. S. B. 9 Gesamtserie B. '58 Wien 1955 Heft 1-2 (Krzysztof Kwaśniewski) .l o h a n n a N i c k e l, Sprawozdanie z prac etnograficznych w Niemieckiej Republice Demokratycznej za lata 1945-195'5 Maria. ~ n a m i e r o w s k a - P r li f f e r o w a, Przyczynek do z~ajo~ mOSCI ludoznawstwa w Szwecji, Norwegii, Danii i Finlandii • RICERCHE SLAVISTICHE t. 2, Praha 1953 (Arturo Cronia) rec. (J. Holub i F. Kopecny), Etymologicku slov·nik jazyka ceskeho Praha 1952. (Helena Przeslawska) • • • . • . . : L. D u m o n d, La Tarasque. Essai de description d'un fait local d'un point de vue ethnographique. Gallimard, 4e edition. (Wanda Gajzlerawa). . . ENQuETES DU MUSE~ DE' LA 'VIE' WA~ON~E, ~ull~tin-Ques~ion~ naire Janvier-Decembre 1954, tome VII-31° Annee N°s 73-76 60 ilustr., 1 mape (Krzysztof Kwaśniewski) • . •' . • . P. R i vet e t G. D e C r e q u i - M o n t f o r t, Bibliographie des langues aymara et kicua, Vol. 2 (1876-1915), publie avec Ie concours du Centre National de la Recherche Scientifique. Paris. 1952, (Tadeusz Milewski) • PAPERS OF THE MICHIG~N A~AD~M; OF 'SCI~NC~, A~TS ~~ LETTERS: L. A. W h i t e, Ethnografic notes on Sandia pueblo, New MeXICO, vol. 31 : 1945, PUblished 1947. (Anna Kowalska-Lewicka) " CH. S. B r a n t, Preliminary 'data' on ~esq~e p~eblo: Ne":" M~Xico: vol: 34: 1948, Published 1950. (Anna Kowalska-Lewicka) . . • • R. N. A d a m u s, Half house: a pithouse in Chaco Canyon, Vol. 35=1949, Published 1951. (Anna Kowalska-Lewicka) . . B. ~. M e g g e r. s, The Beal-Steere collection of pottery from Marajó Island, BraZIl, vol. 31 : 1945, Published 1947 (Anna Kowalska-Lewicka) . L. A. W h i t e, Miscelleaneous notes on th~ Ke~esa~ PU~blos', vo;. 32 :' 1946, Published 1948. (Anna KowalskaLewicka). . • • F u n k and Wag n a 11s, Standard Dictionery of Folklore, Mythology and Legend, v. 1, 1949, v. 2. 1951, Nev York. (Ryszard Szczepański) A. W. M a c J. S. 253 ci o n a l d, A propos der 2UO 272 Asiatique" Zyga). . Zwolakiewicz) 274 III. 280 282 283 284 1'j 285 286 ) 288 "Journal W. C i ch o w i c z i J. O rań s k a, Wielkopolska w grafice K. W. Kielisinskiego, Kórnik 1952 (Adam G/,apa) J. M. S o b i e s c y, Szlakiem kozła lubuskiego. Pieśni i muzyka instrumentalna Ziemi Lubuskiej, Kraków, 1954 (Aleksander Pawlak) WIERCHY, rocznik 24, Kraków 1955 (Anna Kowalska-Lewicka) . ATLAS POLSKICH STROJOW LUDOWYCH. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze (Janina Rosen-Przeworska) . POLSKA SZTUKA LUDOWA. P.I.S. R. 8: 1954, Warszawa (Henryk 255 287 de Prajapati. tom 240: 1952 (Ludwik Skurzak) . F. I l i n, Szudry i Raby w drewnieinijskich sbornikach zakonow, "Westnik Drewniej Istorii", 1950, nr 2 (Ludwik Skurzak) • C z e k a n o w s k i, Uwagi dotyczące makiety I tomu Historii Polski. Instytut Historii P.A.N. Warszawa 1955 • Kar w o t, Katalog magii Rudolfa. Źródło etnograficzne XIII w. Prace Etnograficzne t. IV. Wrocław 1955 (Ryszard Gansiniec) B u r s z t a, Szkice z dziejów wsi. L.S.W. 1955 (Wojciech Hejnosz) C z e r n i k, Chłopskie pisarstwo samorodne. P.I.W. 1954. (Aleksan- ,~ I '" i .;. . Muzeum Muzeum Muzeum Muzeum Muzeum Muzeum Muzeum Muzeum Muzeum Muzeum Muzeum Muzeum Muzeum Muzeum Muzeum 298 300 314 323 325 331 332 333 337 345 Muzea w Bielsku-Białej (Stanislaw Bronicz) Górnośląskie w Bytomiu (Ludwik Dubiel). Górnośląskie w Chorzowie (Janusz Modrzyński) w Cieszynie (Ludwik Brożek) w Częstochowie (Helena Hohensee) w Gliwicach (Andrzej Duma) Górnicze w Sosnowcu (Maria Zywirska) w Brzegu (Leon Polczyński) . w Nysie (Stanislaw Kramarczyk) w Opolu (Longin Malicki) . w Raciborzu (Halina Urbanowicz) w Kaliszu (Wacław Klepandy) . w Lesznie (Stanislaw Chmielowski) w Rogalinie (Stanislaw Blaszczyk) Instrumentów Muzycznych w Poznaniu (przemysław 359 361 303 354 3e6 368 369 372 373 375 378 379 381 382 Micha387 lowski) .Muzeum Muzeum :muzeum Muzeum Muzeum 296 w w w w Jarosławiu (Kazimierz Gottfried) Przemyślu (Krzysztof Wolski) . Rzeszowie (Franciszek Kotula) Sanoku (Stefan Stefański) w Szczecinie (Tadeusz Delimat) . 388 3£10 3aL395 396 �8 o R Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie (Tadeusz De!imat) . Muzeum w Jeleniej Górze (Zbigniew Michniewicz) Muzeum w Kamiennej Górze (Stanisław Sabak) • Muzeum we Wrocławiu (Leszek Itman) • Muzeum w Międzyrzeczu Wielkopolskim (A. Kowalski) . Muzeum w Zielonej Górze (Maria Przybylska) . Zbiory Etnograficzne w Gdyni (Bożena Stelmachowska) . Muzeum w Golubiu (Władysław Łęga) . Zbiory Sztuki Ludowej Centralnego Zarządu Sztuk Plastycznych i Ministerstwa Kultury i Sztuki (Kazimierz Pietkiewicz) . Wzorcownia Krajowego Związku Spółdzielni Przemysłu Ludowego i Artystycznego w Warszawie (Janina Orynżyna) 398 405 408 411 413 413 415 419 JOZEF Halina B i t t n er - S z e w c z y k o w a, Materiały do bibliografii grafii polskiej (1945--1954). Suplement do 43 t. Ludu. etno- R A w y GAJEK ROLA POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO W POLSKIEJ ETNOGRAFII W LATACH 1945-1955 * 419 421 424 427 431 435 441 442 447 451 459 464 472 487 497 500 505 510 p 1 IV. Kronika Prof. Zygmunt Wojciechowski (Jan Czekanowski) Wspomnienie o Tadeuszu Henzlu (Franciszek Wokroj) Prof. Marian Lewicki (Stanisław Kałużyński) . Prof. Jan Mydlarski (Franciszek Wokroj) . W. J a c o b e i t, Sprawozdanie z sesji etnograficznej Berlińskiej Akademii Nauk B. G a r y g a, Międzynarodowa konferencja w sprawie badań nad narzędziami do orki . Z konferencji paremiograficznej w Cieszynie (Stanisław Swirko) K. P i e t k i e w i c z, Ważniejsze imprezy i wystawy sztuki ludowej Ministerstwa Kultury i Sztuki w 1954 r .. K. P i e t k i e w i c z, Ważniejsze imprezy Ministerstwa Kultury i Sztuki w zakresie sztuki ludowej w 1955 r .. J. L i g ę z a, Przegląd prac nad, folklorem muzycznym Sląska w latach 1945--1955 Polemika E. Kar w o t, Odpowiedź na recenzję. Wyciąg z protokołu z XXXII Walnego Zgromadzenia w Warszawie (O. G.) Sprawozdanie z seminarium poświęconego zagadnieniom afrykanistycznym (Halina Gorczyńska) J. G a j e k, Uwagi w sprawie sprawozdania Dyrekcji Instytutu Historii Kultury Materialnej za rok 1955 . Streszczenia: J. G a j ek, Polskoje etnograficzeskoje obszczestwo w 1945--1955 g. J. G a j e k, The Polish Ethnographic Society 1945--1955 . z ) f Minęło 10 lat od chwili, gdy w 1945 'r. na pierwszym powojennym a XXI z kolei Walnym Zgromadzeniu w Lublillie Towarzystwo Ludoznawcze podjęło dawną działalność w nowych warunkach historycznych, jakie zaistniały w wyniku II wojny światowej w Polsce Ludowej. Zgrom"dzenie to przekształciło nazwę Towa'rzystwa Ludoznawczego na Polskie Towarzystwo Ludoznawcze i 'rozpoczęło pracę nad sporządzeniem nowego programu działalności naukowo~badawczej i wydawniczej. Za główne zadanie badaiwcze uznano już w 1945 r. Polski Atlas Etnograficzny, w zakresie zaś wydawniczym kontynuowanie wydawania czasopism: Lud, Prace i Materiały w Etnograficzne oraz prowadzenie nowych wydawnictw: Prace Etnologiczne i Atlas Polskich Strojów Ludowych. Tych 5 tytułów wydawniczych Towarzystwa stało się ośrodkiem organizującym pracę etnografów polskich. Dorobek naukowy i wydawniczy Towarzystwa, a zwłaszcza prace nad przebudową etnografii w ciągu minionego dziesięciolecia, warto podsumow1a:ćnie tylko z Tacji jubileuszowego roku, ale również i ze względu na konieczność wytknięcia nowych dróg własnej działalności, która w obliczu dokonanych przemian musi również nadążać za postępowymi formami życia w nowoczesnym państwie. Referat wygłoszony w dniu madzeniu Polskiego Towarzystwa 28 XI 1955 r. na XXX Walnym Ludoznawczego w Warszawie. Zgro- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/207e06d11615f2ccdb32db153708689a.pdf 35e20f41e5d17164c4da12959b4b3f6d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:140 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:120 Title A name given to the resource Recenzje i sprawozdania / LUD 1955 t.42 cz.2 Description An account of the resource LUD 1955 t.42 cz.2,s.607-800 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text RECENZJE I t- SPRAWOZDANIA tAKt:'\::' Er~:I-:{JRA,rH p-o,., " V\'" KRATKIJE NAUK SOOBSZCZENIJA SSSR, z, VI-VII, INSTITUTA X, XIII-XV, ETNOGRAFII XVII-XX, AKADEMII Moskwa-Leningrad 1949-1954 J, f, IJ' " Wydawane przez Instytut Etnograficzny Akademii Nauk ZSRR "Kratkije Soobszczemja" (Sprawozdania) przynoszą wiele cennego materiału z dziedziny ludoznawstwa w postaci artykułów i streszczeń rozpraw kandydackich. W niniejszym przeglądzie uwzględniono tematykę dotyczącą głównie ludów pochodzenia wschodniego. Na treść zeszytu VI składają się: sprawozdanie G. G. S t r a t a n o w i c z z ekspedycji do Dunganów grupy Oszskiej - jest to opis życia tego ludu na terenie Kirgizji; S, P. R u s i a j k i n a zajmuje się narodowym strojem i ornamentem Tadżyków z okręgu Garmskiego; T. A. Ż d a n k o informuje o strukturze rodowoplemiennej i o rozsiedleniu Karakałpaków w dolnym biegu Amu-Darii w XIX i na pocz, XX w.; A. S. M o r o z o warozpatruje resztki niewolnictwa w Turkmenii w XIX w. Artykuł E. R. B i n k i e w i c z a przynosi wyniki jego badań nad rozplanowaniem i architekturą domostw czerkieskich. W zeszycie VII I. P. S t r o g a n o w a pisze o literaturze i folklorze ludu Suahili, A. I. P e r s z i c omawia organizację rodowoplemienną i skład szczepowy koczowników Arabii pólnocnej w XIX-XX w.; Z. A. N i k o l s k a analizuje rodowe formy i stosunki u Awarów (w Dagestanie) w XIX w.; G. P. Was i l i e w a opisuje szczep Turkmenów nochurskich. Zeszyt X przynosi artykuły: J. A. S z i b a j e we j, Rys historyczny mieszkania u Chakasów; A. P. D u l z o n a, System liczenia czasu u Tatarów czulymskich; A. N. B e r n s z t a m a, Materiały do badań architektury Kir·· Oizów i Kazachów XVIII-XIX w. ~J.) Siedmiorzeczu; L. I. Ł a w r o w a, Rozsiedlenie Swanów na Kaukazie pólnocnym do XIX w. W zeszycie XIIIB. O. D o ł g i c h pisze o urządzeniach obrzędowych u Nganasanów i Enów. Chodzi tu o tzw. "bramę kamienną" dla ochrony przed złymi duchami; A. N. P e r s z i c rozpatruje patronimia u Arabów; J. S. S m i r n o w a zestawia życie kobiety abchaskiej w czasach przedrewolucyjnych i w epoce radzieckiej. W XIV zeszycie S. S. G a d ż i j € W a analizuje kwestię tuchumu i dużej rodziny u Kumyków kajakenckich. W zeszycie XV M. G. L e w i n referuje prace nad Atlasem etnograficz-" nYm Syberii; S. W. I wan o w wskazuje na ornament ludów Syberii jako �608 609 na źródło historyczne; N. F. P r y t k o w a omawia typy ubrań u ludów syberyjskich. W zeszycie XVII N. A. K i s l a k o w przedstawia wyniki badań nad rodziną i małżeństwem u Tadżyków; B. Ch. Kar m y s z e w a kreśli szkic etnograficzny hodowli bydła u Łokajów. Zeszyt XVIII przynosi artykuły: Z. A. N i k o l s k i e j .i E. M. S z i 11 i n g a o żeńskim stroju ludowym Awarów; P. 1. Kar a l k i n a, Kumandynawie, zawierający materiały etnograficzne z życia Ałtajczyków północnych; B. O. D o ł g i c h 2 o danych dziejach Buriatów zachodnich; N. N u r d ż an o w w~kazuje, jaką rolę przy powstawaniu teatru ludowego u Tadżyków odegrali śpiewacy i muzykanci. W zeszycie XIX S. S. G a d ż i j e watraktuje o stroju narodowym u Kumyków kajakenckich; G. E. M ark o w dostarcza materiałów do etnografii Gagauzów, głównie z dziedziny budownictwa i stroju. W zeszycie XX zamieszczono następujące artykuły: B. O. D o ł g i c h, Stare zwyczaje Enów, związane z urodzinami dziecka i nadaniem mu imie- S. S. G a d ż i j e w a, Kumycy kajakenccy w XIX-XX w. (streszeze·· nie pracy kandydackiej); 1. W. Z a c h a r o w a, Kultura materialna Uj gurów 'Ul Związku Radzieckim; S. P. R u s i a j k i n a, Strój ludowy Tadżyków okręgu Garmskiego; R. K o s b e r g e n o w, Polożenie ludności karakalpacnia; kiej w Cha.nacie Chiwańskim na przełomie XIX-XX w. Wlodzimierz Zajączkowski SREDNIEAZJATSKIJ ETNOGRAFICZESKIJ SBORNIK (Collectanetl z etnografii Azji Środkowej) Trudy Instituta Etnografii Akademii Nauk SSSR im. N. N. Mikłucho-Makłaja. N. S. t. XXI, Moskwa 1954, ss. 413 z tab!. i ryc. Uczeni radzieccy w swoich licznych rozprawach drukowanych w serii wydawnictw Instytutu Etnograficznego AN ZSRR sporo uwagi poświęcają ludom Azji Środkowej. Dotyczy to również i referowanej pracy. J. P. W i n n i k o w podjął się opracowania zagadnienia przebudowy socjalistycznej gospodarki i życia Dajchanów, zamieszkujących okręg Maryjski Turkmeńskiej SHR. Autor w oparciu o bogaty materiał historyczno-etnograficzny wykazuje zmianę kultury i źycia Turkmenów-kołchoźników, która nastąpiła w wyniku budownictwa socjalistycznego. Turkmeni tekińscy w końcu XIX w. opanowali teren oazy Murgab, gdzie nastąpił rozdział ziemi i wody w ramach organizacji rodowo-plemiennej, co hamowało rozwój gospodarstw d.ajcha11skich. Zn~czne zmiany w aule turkmeńskim nastąpiły dzięki rewolucji październikowej, która przyniosła reformę rolno-wodną. Z wprowadzeniem gospodarstw kolektywnych zaczęła wzrastać produkcja, a w związku z tym podniósł się poziom kulturalny ludności. Monografia G. P. Was i l i e w e j traktuje o Turkmenach nochurskich Po dostarczeniu wiadomości o rozdzieleniu tego ludu, który zajął połud- niow· .... achodnią część okręgu Aszchabadzkiego Turkmeńskiej SRR autorka zastana:via się nad p~oblemem pochodzenia opisywanej grupy ~tnicznej. Z koleI charakteryzuje rolnictwo, rzemiosło, zajęcia domowe i handel. W rozdzial: o kulturze materialnej zawarte są dane o domu, budynkach g?spodarsklch, pożywieniu, ubraniu. Wielką wartość przedstawiają materIały dla charakterystyki organizacji społecznej i życia Turkmenów nochurskich na przełomie XIX i XX w. Dalej traktuje o rodzinie małżeństwie. wierzeniach religijnych i obrzędach. '. Monografia Was i l i e w e j jest mało dotąd badanego ludu. cennym wkładem do znajomości tego i spoJest to wartoSC1~Wyp:zy~zynek d~ ba.d~ń nad środkowo-azjatycką architekturą ludową, ktora dZiękI coraz l!czmeJszym ekspedycjom jest wszechstronnie opracowywana. Kolejna rozprawa ~o.by k07J,strukcyjne to A. K. P i s a re z i k a: Materiały majstrów ludowych doliny budowlane Fergańskiej. O. A. S,u c h a.:: e watraktuje o cechach dawnych w formach okrycia gło,":y ludow A;ZJI Środkowej. Po wnikliwym zanalizowaniu naj starszych koblecych.okryc gł?wy: zawoju (czalmy), czapeczek o różnych kształtach o~az męskich: z~WOJU.cczalmy), czapek futrzanych, czapek filcowych, kołpa~ow oraz tzw. ttUbeteJek dochodzi autorka do ciekawych wniosków o wzaJemnych Wpł!w.ach rozmaitych lu:iów. Badania i analiza ich mogą dopomóc ": rozst~~ygmęc1U szeregu zagadnień etnogenezy i historii kultury mieszkańcow AZJI Środkowej. Ar~Y.kuł W. W. G i ~ z b u r g a dotyczy antropologii i traktuje o dawnej l~dnoscl centr~lneg~ TIan-szanu i Ałtaju na podstawie danych antropologIcznych (I tysiąclecie p. n. e. - I tysiąclecie n. e.). Włodzimierz Zajqczkowski SBORNIK MUZlEJA ANTROPOŁOGII I ETNOGRAFII, T. XIV, Wyd. Ak. N~uk ZSRr: Moskwa-Leningrad 1953. Instytut Etnografii im. Mikłucho MakłaJa. Kol~glUm Redakcyjne: S. P. Tołstow, L. P. Potapow, S. W. Iwanow, N. A. Klslakow, D. A. Olderogge. "S~o:nik Muzieja Antropołogii i Etnografii" ("Rocznik Muzeum Antropologu I Etnografii") zawiera prace teoretyczne i opracowania zbiorów muzealny.ch; n:a on :vspólny cel, jakim jest wyjaśnienie problemu etnogenezy n~rodo~. aZJatycklCh, wykrycie łączącej je niegdyś więzi, zachowanej w termmologu lub fragmentach zjawisk kulturowych. P~szczególne opracowania omawiają geograficzne rozmieszczenie narodo'w oraz Ich .. h' t . . rozwol loSoryczny, ekonomiczny i społeczny. Na takim tle podany ~est OPiS poszczegolnych eksponatów, oparty częściowo o metryki muzealnp ! badanIa autorów O . ł '" . . . pisy uzupe DlaJą piękne, Jedno lub wielobarwne reprod u k cJe. Z zakresu etnografii ' zwracają uwagę prace L. P. P o t a p o w a, W. W. 39 "Lud", t. XLII �6lO 611 A n t l' o P o we j, O. A. S u c h a l' e w e j, E. D. P l' o k o f i e we j, E. G. H a ff e n b e l' g a, S. M. A b l' a m z o w a i E. W. Z i b e l' t a. Rozpowszechnione niegdyś wśród Koriaków, dziś prawie zupełnie wyszły z użycia, podobnie jak i u Ajnów z Wysp Kurylskich. J o c h e l s o n w pracy The Yukaghir and the Y1ikaghirized Tungus (Memoir of the ArneI'. Mus. of Nat. Hist. v. IX. Leiden-New York 1926, s. 387) wspomina o istnieniu ich u Jukagirów. Ajnowie sachalińscy używali nart siatkowych innego typu; wnętrze ramki viypełniały skrzyżowane poprzecznie rzemienie. Przedni koniec był nieco podniesiony w górę. Stopę przymocowywano za pomocą dwóch pętli. Narty ślizgowe miały największe zastosowanie u mieszkańców Sybiru. Konstrukcyjną ich podstawę stanowi drewniana listwa (dł. ca 130 cm, 'szer. 12-35 cm); przedni jej koniec jest nieco podniesiony w górę i zaostrzony. Autorka dzieli narty ślizgowe na proste i wygięte. Różnica ta pociąga za sobą szereg innych cech; narty o równej podstawie nie wymagają podszycia futrem, ponieważ nie są tak cienkie i łamliwe jak narty o podstawie falistej; te ostatnie są natomiast elastyczne i lekkie i są używane przez myśliwych. Narty o równej podstawie były używane przez wszystkie sajanoałtajskie narody. Wyrabiano je z brzozowego i czeremchowego drzewa, jodły, ,jarzębiny lub wierzby. Koniec narty obity jest zwykle blachą lub korą brzozową, czasem zwykłą deseczką. Narty podszywa się skórą z nóg końskich, krowich lub reniferowych. Istnieją cztery sposoby przymocowania podszycia: przybija się je drewnianymi gwoździami, przyszywa sznurkiem przeciągniętym przez otwory w desce, przysznurowuje się skórę drutem lub sznurem, wreszcie przykleja się skórę do nart. Niwchowie przybijali do skóry listewki z fiszbinu na całej długości, co zwiększało szybkość. W. W. A n t I' o P o w a, Narty ludów Syberii (s. 5-36). Narty stanowią nieodzowny element kultury materialnej mieszkańców północy; powstanie ich wiąże się z twardymi warunkami życia sybirskich ludów. Brak materiału archeologicznego utrudnia wyjaśnienie historii powstania nart, najwcześniejsze zabytki w postaci rysunków na szabalińskich skałach pochodzą z VII-IX w. Źródła historyczne poświadczają, że narty były znane jeszcze wcześniej. Kroniki chit'lskie wspominają o istnieniu nart w VII w. vlśród plemio:J. Wzgórz Sajai1skich i Sajano-Ałtajskich. Nazwa nart przytoczona przez R a s z i d - a d - d i n a z XIII-XIV w. odpowiada całkowicie ndzwie używanej pr<lwie przez wszystkie ludy sajano-ałtajskie. W notatkach podróżników z XVII w. spotykamy częste wzmianki o nartach; mówi o nich L a m a l' t i n i e 1', W i t s e n i in. Ogólnikowe opisy nie pozwalają niestety przedstawić ich kształtu, dopiero materiały etnograficzne rosyjskich podróżników z XVII i XVIII w. zawierają rysunki i opisy w dostatecznym stopniu wiarygodne i jasne, a zbiory muzealne z XIX w. pozwalają na ogólny ich opis. Praca W. W. A n t l' o P o w e j opiera się na opisie kolekcji nart, znajdującej się w Muzeum Antropologii i Etnografii w Moskwie; wykorzystano również zbiory Państwowego Muzeum Etnografii narodów ZSRR w Leningradzie i źródła historyczne. Za podstawę klasyfikacji nart uważa autorka cechy konstrukcyjne najbardziej stałe i w pewnym stopniu warunkujące kształt nart i technikę poruszania się na nich. Wszystkie narty używane przez narody syberyjskie dzieli na dwie grupy: narty ślizgowe i narty do chodzenia, znane u nas pod nazwią karpli. Obie grupy podlegają dalszym podziałom na typy, zależnie od cech konstrukcyjnych, jak sposób umocowania stopy i materiał, z którego są wykonane. Dodać należy, że ludy spokrewnione etnicznie posiadają narty jednakowego typu. Charakterystyczną cechą nart do chodzenia (karpli) jest rama lub owalna obręcz, która miewa czasem kształt półowalny lub okrągły (niekiedy formę ósemki). Wnętrze takiej ramy wypełniają skrzyżowane rzemienie, przymocowane czasem poprzecznie; tego rodzaju narty zapobiegają zapadaniu się nóg w głębokim śniegu. Karple znane są prawie wszystkim narodom świata, zwłaszcza w wysokogórski'ch częściach Azji Centralnej, w Japonii, Ameryce itp. Na Sybirze rozpowszechniony jest typ rakietowy, czyli siatkowy. W życiu codziennym noszą one nazwę łapek, termin używany i w literaturze naukowej. Ramka wykonana z dwóch listewek drewnianych ma kształt jajowaty, wnętrze jej wypełniają drewniane poprzeczki i rzemienna siatka z foczej skóry. Przedni koniec łapek jest szerszy i bardziej tępy od tylnego; wymiary ich są różne (60-100 cm dł. i 15-25 cm szer.). Narty siatkowe znane są tylko w płn. części Sybiru, używają ich do dziś Czukcze i Eskimosi. I ,~[\ .. ~.".: Narty podszyte futrem były używane podczas zimowych łowów, narty bez podszycia, golice - podczas łowów wiosennych; w niektórych okolicach nie uważano ich za prawdziwe narty. Narty podszyte futrem używane są przez Ajnów na równi z golicami, tak samo jak i przez Niwchów, Nanajów, Ulczów i Ewenków. Narody tunguzo-mandżurskie posługują się nartami wygiętymi z drzewa brzozowego lub jodłowego. Po uprzednim rozgrzaniu drzewa nad ogniem i zwilżeniu go wodą narty wyginano. Narty Tunguzów mają 150 cm dL Ob3 ich końce są zaostrzone; przedni zawsze, a tylny czasem podniesiony w górę. W. B o g o l' a z twierdzi, że szybkość biegu Ewenka na nartach dorównuje szybkości biegu renifera. Takie narty używane były przez Jukagirów, Ketów i Dołganów. Spotykało się je również u sąsiadujących z Ewenkami i Ewenami Chantów i Jakutów, a także wśród niektórych grup Tatarów syberyjskich. Narty nadamurskie są pod wieloma względami podobne do nart ewenkijskich u Nanajów i Ulc~ów. Niewiele wiemy o nartach Oroczów i Ugedejów; sądząc z paru eksponatów znajdujących się w muzeum, różnią się one wymiarami, dochodzą bowiem do 2 m dL Wyrabiano je z dębu lub wiązu, a podszywano skórą kozicy. Prócz opisanych dwu zasadniczych typÓW nart spotyka się jeszcze w z.a38" �612 613 chodniej Syberii u północnych Mansi, północnych i wschodnich Chantów inne formy nart, które z braku materiału trudno jest sklasyfikować. Charakterystyczne jest ich specjalne wzniesienie dla stopy oraz znaczna długość (ponad 2 m). Do hamowania biegu przy schodzeniu z góry służy kij narciarski, zaopatrzony na końcu w kółko lub rodzaj łopatki, najczęściej zaś w żelazny haczyk. Autorka podkreśla, że ludy syberyjskie używają również nart rosyjskich; znane są one w zach. Syberii, w Jakucji, na Kamczatce oraz wśród Neńców, Chantów i Mansów. W zakończeniu artykułu omawia terminologię; jest ona u ludów tunguzomandżurskich bardzo zbliżona. Wyjątek stanowi nazwa nart u Ewenków meregte, podczas gdy we wszystkich innych językach nazwa ta brzmi suksitla, sokselta, sulta, sochai!la itp. Szereg innych terminów związanych z nartami przemawia za tym, że Ewenkowie posiadali wspólny źródłosłów tunguski. Terminologia ludów sajano-ałtajskich jest bardziej urozmaicona, dotyczy ona nazw golic i nart podszytych. Charakterystyczne, że wszystkie narody syberyjskie używają różnych nazw dla nart podszytych i golic. Wśród plemion tiurskich nazwa nart i sanek jest zbliżona. Przeprowadzona analiza typów nart używanych na Sybirze pozwala na stwierdzenie, że: 1. różnorodne typy mają ściśle zakreślone zasięgi geograficzne; 2. typy nart są ściśle związane z pewnymi grupami etnicznymi; 3. istnieje wyraźna zależność poszczególnych typów nart od kierunku gospodarczego ludności, np. narty typu siatkowego używane do chodzenia były rozpowszechnione na terenie tundry wśród paleoazjatów płn.-wsch., gdzie ułatwiały poruszanie się na nierównym terenie. Brak odpowiedniego materiału do wyrobu długich desek odgrywał w tym również niemałą rolę. Plemiona łowieckie używają nart ślizgowych na terenie tajgi i pasa leśno-tundrowego Sybiru. Narty tych plemion zdumiewają doskonałością swych proporcji i wykonania oraz praktycznością szczegółów. Narty wygięte rozpowszechnione są w pasie tajgi, ciągnącym się od Uralu do Kamczatki. Trzy odmiany wygiętych nart występują wyraźnie wśród trzech etnicznych grup: szerokie i krótkie spotyka się u Ewenów i Ewenków; długie i wąskie, zaopatrzone specjalną główką u ludów nadamurskich (Oroczów, Nanajów, Ulczów i Ugedejów); u Selkupów, częściowo u Chantów i Mansi spotyka się narty dość długie, stopniowo zwężające się ku tylnemu końcowi. Zagadnienie pochodzenia nart jest trudne do rozwiązania. Łączy się ono ściśle z ogólnym problemem etnogenezy narodów sybirskich; zdaniem autorki można przypuszczać, że wygięte narty ślizgowe narodów nadamurskich powstały z wygiętych nart używanych przez tunguskie narody, lecz posiadają bardziej udoskonaloną formę, rozwiniętą pod wpływem Niwchów, naj dawniej szych mieszkańców tej krainy. Trudniejszy jest problem genezy wygiętych nart zachodnio-syberyjskich. Autorka podkreśla różno- rodność golic i zmienność ich w porównaniu z ustaloną formą nart podszytych. Przed Rewolucją Październikową narty miały szerokie zastosowanie u ludów trudniących się łowiectwem. Zmiana ustroju, przejście od łowiectwa do hodowli i rolnictwa stopniowo wpłynęły na mniejsze ich użycie. Obecnie wraz z przejściem gospods.rstwa na nowe tory narty przetrwały w kołchoźniczych brygadach myśliwskich. L. P. P o t a p o w, Pożywienie AUajczyków (s. 37-71). L. P. P o t a p o w jest autorem pncy pt Oczerki po ist01'ii AUajcew, Nowosybirsk 1948. Szkic o pożywieniu Ałtajczyków jest owocem długoletnich studiów i obserwacji nad życiem Ałtajczyków. L. P. P a t a p o w opracował zagadnienie dotychczas całkowicie nie zbadane; zanalizował rodzaje pożywienia i sposoby jego przygotowania, podał terminologię ludów ałtajskich, związaną z tą dziedziną, dając w ten sposób cenny przyczynek do badań skomplikowanego procesu etnogenezy tego narodu. Autor rozpatruje pożywienie Ałtajów, posługując się danymi archeologicznymi i nielicznymi źródłami piśmiennymi. Zabytki archeologiczne pochodzą z neolitu lub wczesnego brązu, z cmentarzysk typu afanasjewskiego. Głównym pożywieniem ówczesnych mieszkańców Górnego Ałtaju było mięso dzikich zwierząt (kozica, chomik, zając, lis, maral), mimo że w znaleziskach tego okresu znaleziono kości zwierząt domowych, jak pies, koń, owca. Obok mięsa spożywano korzenie, kłącze i łodygi roślin jadalnych, owoce, jagody i orzechy. Zboża znane były na podgórzu Ałtaju nieco później w okresie andronowskim. Z podgórza mogła znajomość ta przeniknąć do mieszkańców Górnego Ałtaju. Brak natomiast wiadomości i śladu używania w tym czasie nabiału. Mięso spożywano pieczone w popiele lub nad ogniskiem, albo gotowane; istnieją bowiem naczynia typu afanasjewskiego, kotły z brązu scytyjskiego i typu karasukskiego. I ~. l j Dane z pierwszej połowy I tysiąclecia p. n. e. pozwalają wnioskować, że głównym pożywieniem ówczesnych pasterskich plemion ałtajskich był nabiał i mięso domowych zwierząt. Źródła chińskie podają, że Hunowie umieli wyrabiać sery i inne przetwory mleczne; to samo twierdzi H e r od o t, wspominając o wyrabianym przez koczowników kumysie. S. J. R ud e n k o znalazł w niszy grobowej w kurhanie Pazyrakskim II worek doskonale zakonserwowanego sera, który tam przeleżał dwa tysiące lat. Znalezisko to świadczy o pożywieniu starożytnych mieszkańców Ałtaju. Koczowniczy tryb życia sprzyjał wyrabianiu kumysu przez wstrząsanie i fermentację mleka klaczy nalanego do worka z koziej skóry. Naczynia o wąskich szyjkach znajdowane w mogiłach ałtajskich napełniane były zawsze kumysem, który stawiano nieboszczykom obok dań mięsnych. Baranina była również znana, o czym świadczą resztki kości. Kości te nie noszą śladów ognia, �614 615 a więc mięso gotowano, nie pieczono. W tymże kurhanie znaleziono ziarna jęczmienia. We wczesnym średniowieczu, kiedy mieszkańcy Ałtaju należeli do tiurskich kahanatów (VI-VIII w.), podstawą pożywienia był kumys i mięso. Kroniki chińskie mówią o kumysie jako o napoju upajającym, obrzędowym. Współcześni Ałtajowie częstują gości wódką wyrabianą z mleka, tzw. arakq. Kronikarze chińscy wspominają o chlebie znanym tiurskim koczownikom i o mące ze zmielonych kości zwierzęcych w latach głodu. W literaturze podróżniczej z XIX w. znajdują się wzmianki, że biedota ałtajska zbiera kości ogryzione, rozbija je na 'drobne kawałki i gotuje przez czas dłuższy w wodzie. W pierwszej połowie XII w., kiedy Ałtaj należał do państwa Kara-chińskiego, rozpowszechnione było spożywanie chleba i pożywienia zbożowego. Ciekawe materiały o pożywieniu Ałtajczyków dają rosyjskie źródła z XVII i pierwszej połowy XVIII w. Źródła te mówią, że północni Szorcowie uprawiali rośliny zbożowe w I ćwierćwieczu XVII w. Mięso zwierząt, ryb, rośliny dziko rosnące uzupełniały ich pożywienie. W tym czasie siano głównie jęczmień, czasem pszenicę. Rosyjskie źródła stwierdzają, że płd. Ałtajczycy oprócz jęczmienia jedli korzenie peonii i sarany oraz korzenie innych roślin. Ponieważ mięso zwierząt domowych nie wystarczało (lo wykarmienia rodziny, a raczej rodu, Ałtajczycy szli za stadem dzikich kóz lub marali, polując na nie w razie potrzeby. W ałtajskim folklorze przechowały się liczne wspomnienia o pożywieniu; podania i epos heroiczny mówią o mięsie dzikich zwierząt i o roślinach jadalnych, o saranie (Lilium marta.gon) i o kandyku (Erythronium dens cQ,nis). Kłącze peonii (Paeonia anomala) zbierano na wiosnę, suszono, tarto na mąkę i robiono z niej placki lub kaszę. Na ogół nie groził w zimie głód tylko tym Szorcom, którzy zakonserwowali dostateczną ilość kłączy peonii. Robiono również zapasy orzechów cedrowych, które tłuczono ze skorupką i mieszano z jęczmiennym t.luknem. W folklorze Teleutów i pld. Ałtajczyków opiewa się "góry mięsa i rzeki wódki zwanej araka". Tłuszcz z końskiego podbrzusza porównują do obłoków, araka nosi nazwę "wielkiego jedzenia". Wspomina się też o mlecznych produktach, jak kumys i sery, masło i t.waróg. Stare opowie.ści wspominają a mleku łosia i ·renifera. W legendach myśliwskich duchy -- gospodarze gór -- doją samice renifera. Mięso jednak jest największym przysmakiem Ałtajczyków. Najbardziej używanym zbożem byl jęczmień, spotykany w postaci ta/kana (tlukna). Polewka z całych ziaren :nosi nazwę kocza. Prócz kandyku, sarany i peonii spożywano barszcz (He7'C1Cle1nn sphond.), jagody i rzewień. W folklorze znajdujemy wzmianki o ulum czikir lub czikir (cukier lub słodycze). Dane te świadczą, że pożywienie Altajczyków nie ulegało większym zmia~ nom w ciągu dziejów. Po7.ywienie ludów aJt.c.jskich zacho\vało dawne zasadnicze skladniki; s;l . , . ' f ; ł , to: mięso i nabiał. Potrawy mączne i chleb odgrywały niewielką rolę, natomiast mleko i przetwory mleczne (kumys, sery itd.) stanowiły obok mięsa pożywienie Ałtajów-pasterzy. Kiszone mleko, znane u Mongolów pod nazwą kumys, Ałtaje nazywają czegeń, inne plemiona mówiące językiem tiurskim nazywają je aj ran, np. terminem tym poslugują się Chakasi-kaczyńcy. Zakwaszanie mleka odbywa się wczesną wiosną; jako zakwasu używają wędzonej kości ogonowej lub żyły końskiej, czasem wędzonego sera, zwanego kurut. Mleko zlewają do wielkiego worka skórzanego, po czym dole-o wają każdorazowy udój. bo mieszania służy kij z podziurawionym krążkiem na końcu. Nazwa worka do mleka, saba, przetrwała do dziś u Tubularów, którzy używali jej do określenia naczynia z kory brzozowej, służącego do gotowania jęczmiennej brahi, napoju ofiarnego z tlukna i sfermentowanego jęczmienia. Czegeń stanowi podstawę letniego pożywienia Ałtajczyków. Z resztek czegenia sporządzają wódkę i kwaśny ser, zwany kurut. Ususzony kurut nawlekają na sznurki i wieszają na ścianach jurty. Przed Rewolucją Październikową kurut zastępował chleb i ratował przed śmiercią głodową. Bogacze dzieląc się zapasami kuru tu z biedotą ściągali od niej haracz w formie robocizny. Wedle obliczeń rodzina ałtajska złożona z 5 osób potrzebuje trzech kawałków kurutu dziennie. Kurut jedzą popijając herbatą gotowaną z mlekiem i odrobiną masła z solą. W zimie kurut rozpuszczają w wodzie i gotują rodzaj polewki, którą zasypują jęczmiennym tłuknem. Bogacze jedzą kurut ze śmietaną, a nawet z miodem . Innego rodzaju serki wyrabia się z resztek czegenia: twarożek osiadający na ścianach skórzanego miecha, w którym przechowuje się czegeń, składa się do krowich pęcherzy, dolewa trochę masła i zamraża na zimę· Altajczycy prócz kwaśnych sporządzają też i słodkie sery, dodając odrobinę czegenia do gotującego się słodkiego mleka, które po krótkim czasie ścina się na ser czerwonawego koloru. Ser ten nosi nazwę edegej lub ezegej . Zlewają go do worka płóciennego i kładą pod prasę. Autor nadmienia, że tylko południowi Ałtajczycy wyrabiali sery, północni natomiast serów nie przyrządzali. Maslo, czyli sardiu, wyrabiano z małymi wyjątkami w sposób nader prymitywny: zbierano śmietankę, dodawano do niej wodę zaprawioną tłuknem lt:b mąką. brome składa się potem do żelaznego naczynia i po 10 dniach wyjmuje i ściska się rękoma. Z otrzymanej masy wytapia się masło i przechowuje w pęcherzach zawieszonych pod stropem jurty. Do mlecznych produktów zalicza autor wódkę z mleka sfermentowanego. Ałtajczycy posługują się w tym celu bardzo prymitywnym aparatem destylacyjnym. Ałtajczycy północni nie używają wcale mlecznych produktów płynnych. Autor podkreśla fakt, że przygotowanie potraw i wyrobów mlecznych bylo zawsze zajęciem kobiet. �617 616 Istotne jednak znaczenie w odżywianiu się Ałtajczyków miało mięso. Południowi Ałtajczycy jako pasterze żywili się głównie mięsem zwierząt domowych, północni natomiast używali mięsa zwierząt dzikich. Przeważało jednak spożywanie mięsa bydła domowego: bogacze gotowali olbrzymie kotły mięsiwa, gdy biedacy rzucali się łapczywie na odrzucone przez nich kości. Ałtajczycy jedli dawniej mięso surowe; zwyczaj ten istnieje dziś jeszcze wśród myśliwych, którzy uważają za przysmak surowe nerki, wątrobę i ścięgna nóg ubitego zwierzęcia. Piją również chętnie ciepłą krew. Najulubieńszym gatunkiem mięsa jest u Ałtajczyków baranina, gotowana bez soli w wielkich kotłach. Północni Ałtajczycy gotowali mięso w naczyniu z kory brzozowej za pomocą rozpalonych kamieni. Znane było również smażenie mięsa na rozżarzonych węglach lub pieczenie nad żarem małych kawałków baraniny, nawleczonych na drewniany rożen. Zabijanie barana odbywało się podług starego rytuału, podobnie jak zdejmowanie skóry i podział mięsa. Z mięsa sporządzali kiełbasy i krwawe kiszki. Nawet jelita zjadali, np. jelita proste konia zjadali biedacy ałtajscy w okresie przedrewolucyjnym. Prócz baraniny Ałtajczycy jedzą również koninę i mięso krowie. Za najlepszy sposób konserwowania uchodzi zamrażanie drobno pokrajanego wraz z tłuszczem mięsa, zaszytego w żołądek lub jelita. Najdogodniejszy sposób konserwowania mięsa polega na suszeniu lub wędzeniu go; znane jest także solenie. Do przechowywania mięsa mrożonego służą specjalne budynki palowe. Północni Ałtajczycy, trudniący się myślistwem, jedli mięso wszystkich upolowanych zwierząt, nie wyłączCljąc wiewiórki. Południowi Szorcowie, naj ubożsi z Ałtajczyków, zjadali mięso borsuka, wydry, tchórza, sobola itp. Pieczenie mięsa stosowano bardzo rzadko, istniały co do tego zakazy sakralne, zapach bowiem pieczonego mięsiwa nie jest miły leśnym "gospodarzom tajgi". Nie gardzono mięsem cietrzewi, dzięciołów, głuszców. Jedzono też ryby suszone, gotowane i pieczone. Południowi Ałtajczycy nie jedli ryb. Spożycie produktów zbożowych rozpowszechnione było u Ałtajów pozostających pod wpływem rosyjskich rolników. Ałtajska uprawa zboża ograniczała się do jęczmienia, czasem pszenicy. Mąka, z' prażonego jęczmienia, tzW. talkan, zmielona na żarnach, gotowana na mleku, herbacie lub wo·· dzie z domieszką tłuszczu, stanowiła zasadnicze ich pożywienie. Odmianą tego był tomon, kasza z ziarnem prażonego jęczmienia. Myśliwi składali w ofierze tałkan zmieszany z tłuczonymi orzechami cedrowymi. Bryja zwana salamat,. gotowann na mleku z tałkana z masłem, była przysmakiem. Ałtajczycy przed Wielką Rewolucją nie znali wcale chleba pieczonego na kwasie i jedli przaśne placki z jęczmiennej mąki. Tylko nieliczni spośród .nich, sąsiedzi rosyjskich chłopów, umieli wypiekać chleb kwaśny. Dzisiejsza nazwa chleba kalasz świadczy a rosyjskim pochodzeniu umiejętności wy- tl t< I f i ! pieku chleba. Ostatnio weszło w użycie proso, z którego robią tal kan i kaszę. Kasza, bryja i makaron weszły niedawno w użycie. Ałtajczycy umieją sporządzać piwo z jęczmiennego słodu. Myśliwy nie 'wejdzie do tajgi, nie wypiwszy przedtem sbyrtki, czyli fermentującego napoju ze słodu. Najdawniejsza jest braha, wyrabiana z kłączy kandyku (Erythronium dens canis). Napój ten był w użyciu jeszcze przed 60-70 laty u północnych Szorców. Północni Ałtajowie umieli też pędzić samogonkę. Rośliny dziko rosnące przechowywali północni i południowi Ałtajowie na zimę lub spożywali je na surowo. Zwyczaj ten rozpowszechniony w latach przedrewolucyjnych przetrwał nawet czas jakiś w kołchozach, gdzie początkowo organizowano specjalne brygady do zbierania kłączy, cebul, pędów i owoców leśnych. Pierwsze miejsce zajmował wśród roślin kandyk, inaczej. zwany psi ząb. Gotowano go na mleku lub wodzie, na zimę suszono. Sarana (LHium martagon), której cebulę pieczono w popiele, gotowano na mleku lub suszono i mielono na mąkę. Do czasów dzisiejszych przetrwało zbieranie kałby (Allium victorialis), rośliny a wielkiej ilości witamin. Kałba nadaje się do jedzenia surowo, gotowana i suszona. Spożywa ją ludność ałtajska i rosyjska. Kałbę zbierają w tajdze i wywożą na targ jako środek przeciwszkorbutowy. Korzenie peonii (Paeonia anomala), zwanej przez Szorców "niebiańskim grzmotem", są również jadalne; suszone i zmielone na mąkę z dodatkiem tałkanu ratowały od głodu biedną ludność. Z innych roślin dziko rosnących spożywano czosnki i cebule, jak dziką cebulę (Allium schoenoprosum L.). czosnek górski (Allium montanum L.), barszcz (Heracleum sphond.), groszek żurawi (Vicia sativa) oraz roślinę zwaną aszenezi, czyli "matka chleba" (wg We r b i c k i e g o Crepis Sibirica). Nazwa ałtajska przypomina nazwy roślin używane wśród ludu polskiego, np. "matka ziela wszelakiego", "ciotka ziela wszelakiego", odnoszące się do macierzanki itp. Zbieranie i przechowywanie oskoły jest również znane. Z jagód leśnych spożywano jagody czeremchy (suszone, mielone mieszają z masłem i miodem i zamrażają na zimę). Przechowują również owoce kaliny i jarzębiny. Do najpożywniejszych należą orzechy cedrowe. Ałtajczycy używają również herbaty cegiełkowej, biedniejsi piją wywar z liści malin, porzeczek lub spirei (Spiraea ulmaria), zwanej "synem herbaty". Ustrój socjalistyczny wprowadził ważne zmiany w pożywieniu narodów ałtajskich. W skład ich pożywienia weszły nie znane dawniej jarzyny, jak ziemniaki i cebula. Podstawę codziennego pożywienia stanowi chleb; spożycie mięsa wzrasta w zimie. Jednakowe nazwy i sposoby przetwarzania nabiału u Ałtajczyków i innych tiurskich narodów odzwierciedlają prastare związki kulturowe, jakie niegdyś łączyły południowe plemiona ałtajskie z oddalonymi od nich po~ krewnymi plemionami. Jedność kulturowa Ałtajów i plemion tiurskich, a nawet ·mongolskich. wyrażająca się nie tylko w nazwach i sposobach przy- �619 618 E. W. Z i b e gotowania pokarmów z mleka i w ceremoniale picia kumysu czy też w dzieleniu mięsa i zdejmowaniu skóry z ubitego zwierzęcia (lub zwyczaju zbierania i przechowywania pe\vnych roślin, zwłaszcza sarany i kandyku) świadczy o jednakowo niskim poziomie sił wytwórczych i materialnych warunków wszystkich tych plemion. Podobne warunki środowiska geograficznego wywarły hamujący wpływ na rozwój etnograficznych różnic w ich kulturze. Postęp i kształtowanie się etnograficznych właściwości kultury i bytu plemion ałtajskich rozpoczyna się dopiero w XVII w., z chwilą kiedy Ałtajskosajańskie Góry przeszły pod władzę Rosji i kiedy, dzięki kontaktom z rosyjską ludnością, zaczął się podnosić ogólny poziom życia Ałtajczyków. E. G. H a f f e n b e l' g, Jurta chazarska (s. 72-92). Autor daje opis jurty, istniejącej uChazarów afganistańskich. Dzielą się oni na dwie różne pod względem ilościowym grupy: liczebnie większa B e l' b e l' i w środkowej części Afganistanu między Kabulem i Geratem, w górskim obszarze zwanym Chazaradżet lub po prostu Chazara i druga grupa, mieszkająca w północnozachodnim Afganistanie na południowym wschodzie Płaskowyżu Badgijskiego, należy do części narodów nieafgańskich, pochodzenia mongolskiego i irańskiego, jak Dżemszydzi, Firuzkui, Tejmanowie, Chazarowie i inm. Zdaniem B a r t o l d a, są oni potomkami mongolskich wojsk Dżingis-chana, pozostawionych w garnizonach pilnujących Afganistan. Z biegiem czasu potomkowie ci, odcięci od swej mongolskiej ojczyzny, wynarodowili się i zasymilowali z Tadżykami. Jurta opisana przez Haffenberga, a zakupiona w 1928 r. przez członków ekspedycji środkowo-azjatyckiej Bukinicza i Haffenberga, stanowi własność M.uzeum Antropologii i Etnografii. Bogato ilustrowana rozprawa daje szczegółowy opis jurty, która zdaniem autora zachowała w swej konstrukcji podobieństwo do grobowca Dżingischana, majdującego się do dziś '.v Ordosie. Zewnętrzne podobieństwo potwierdza fotografia tego grobowca, umieszczona w jednej z prac B. N. P ot c; n i n a; niestety, nie podaje on konstrukcji drewnianego szkieletu tej zabytkowej budowli. Podobieństwo jurt Chazarów z grobową jurtą Dżingischana zdaje się podkreślać znany w historii fakt. że formy zarzucone w życiu codziennym nie przestają trwać w dziedzinie kultu. a także iż grupy ludności odizolowane od swej ojczyzny zachowują w nowym otoczeniu pewne cechy swej rodzimej kultury. Z tego powodu autor słusznie może uważać jurty Chanai Chyrga, nazywane prz.;z sąsiadów Chana i Chazara, za przeżytel( jurty Mongołów z XIII W., zachowany w środowisku bogatych Chazarów 'N warunkach całkowitej izolacji od ich mongolskiej ojczyzny. Odkrycie dawnego typu mongohkiej jurty przemawia na korzyśC:: teorii W. W. Bartolda o roli Mongołów w etnogenezie Chazarów. l' t, Naczynia z wymienia. krowy w zbiorach Muzeum Antro- i Ameryki Południowej Muzeum znajduje się 7 naczyń z krowiego wymienia. Ponieważ w literaturze etnograficznej brak opisów tego rodzaju naczyń, autor stara się wypełnić istniejącą lukę swoją ciekawą rozprawą· W dziale Ameryki Południowej znajdują się trzy naczynia araukańskie. Przed inwazją hiszpańską pasterstwo w Chile było słabo rozwinięte, jedynym zwierzęciem domowym była lama. Araukanie mieszkają obecnie w rezerwacie w płd. części centralnego Chile. Obok naczyń metalowych używają również glinianych, drewnianych i skórzanych, do których zaliczyć należy wspomniane naczynia z wymienia krowy. Służyły one do przechowywania suszonego ziarna kaszy, grochu lub mąki. Naczynia te nie posiadają szwów, górny brzeg jest przymocowany do pałąka. Skóra nie jest wyprawiona i zachowuje owłosienie. Sutki służą jako podstawki. Naj ciekawsze, że w tych samych zbiorach znajdują się naczynia drewniane, zrobione na podobieństwo takich skórzanych naczyń. Naczynia ałtajskie z Sybiru, zrobione z wymienia krowy lub klaczy, różnią się od araukańskich tym, że posiadają szwy; skóra jest wyprawiona i pozbawiona włosia. Nosidła są z rzemienia. Przechowywano w nich przybory do szycia, igły, naparstki i nici. Wiaderka z wymienia służyły do przechowywania soli i korzeni kandyku. Tunguzi, Buriaci i Mongołowie przechowywali suche produkty w skórzanych workach; masło, tłuszcz rybi i reniferów trzymano w workach zrobionych z żołądka, pęcherza lub jelit. Warunki istniejące na Północy, gdzie brak odpowiedniego surowca, wpłynęły na gezenę naczyń skórzanych lub z wewnętrznych organów zwierzęcych. W zakończeniu swego artykułu cytuje autor słowa L. P. P o t a p o w a: "Przewagę skórzanych naczyń tłumaczą warunki życia pasterzy i gospodarki ich zastosowanej do bezleśnej okolicy i stepów. Konieczność ciągłej zmiany miejsca wpłynęła na ilość, rozmiary i materiał domowych sprzętów i naczyń. Skórzane wyroby Kazachów świadczą o umiejętności koczownika wyzyskania wszystkiego tego, co można otrzymać od bydła, nie wyłączając jego żołądka, a nawet otrzewny". pologii r I i Etnografii AN ZSRR. W dziale Syberii O. W. H i r s z f e l d, Miotacze w materiała.ch etnograficznych muzeów i Moskwy (s. 98-118). Autor daje klasyfikację miotaczy oszczepów. Zbiór miotaczy znajduje się w muzeum moskiewskim i leningradzkim i składa się ze stu trzydziestu kilku eksponatów. Większość posiada dokładne metryki, te zaś, które ich nie posiadają, mogą być z łatwością określone na podstawie analogii; każdy bowiem naród posiada ustalony i wyrażny ich typ. Literatura odnosząca się do miotaczy jest uboga, podaje opis kształtu, sposoby użycia i geograficzny zasięg. Wyjątek stanowi praca F. H. C us h i n g a i F. Kra u s e. Pierwszy stara się wyjaśnić ewolucję miotaczy pierLeningradu �621 620 wotnym używaniem drewnianych lub skórzanych ochraniaczy dłoni z otworami na palce. Podobne otwory posiadają deseczki Indian kalifornijskich i meksykańskich, a jeszcze bardziej zbliżają się one do południowo-amerykańskich miotaczy. C u s h i n g twierdzi, że miotacze oszczepów są prototypem łuku, i poszukuje form przejściowych. Radziecki uczony A. P. Ok ł a·· d.n i k o w widzi początek łukl\ w zachowanej u Dołganów dziecinnej z"bawce w postaci strzały ciskanej przy pomocy laseczki ze sznurkiem, do którego przywiązywano strzałę. Ta wylatywała dzięki elastyczności drzewa i prężności naciągniętego sznurka. Zdaniem O kła d n i k o w a jede~ tylk~ krok dzieli ten przyrząd od łuku; pozostawało jedynie przymocowac drugI koniec cięciwy. Miotacze oszczepów istnieją w płn. Ameryce, będącej klasycznym krajem łuku. Mieszkańcy Alaski i Wysp Aleuckich używają na ladzie łuku, do polowań na morzu -- miotaczy. Podobnie Czukcze posługi\\:ali się jeszcze w połowie XIX w. łukiem, lecz i miotacz był również i~ znany, tak jak Aztekom, Inkasom i Mayom. Wśród plemion płd. Brazylll miotacze są używane na wojnie i podczas rytualnych tańców; przetrwały t£\m, gdzie zastosowanie ich było bardziej celowe niż użycie łuku, np. na polowaniu na morzu. W Afryce nie natrafiono dotychczas na ślady miotacza. Miotacze oszczepów spotykało się nie tak dawno na wyspach Pacyfiku w trzech regionach: północnym, równikowym i południowym. Do pierwszego autor zalicza płn. wsch. Azję, płn. wsch. Amerykę i Grenlandię. Region ekwatorialny obejmuje płd. zach. część Ameryki Półn., Amerykę środkową, Brazylię środkową i płn. z:lch. część Ameryki Połud. Region południowY stanowi Australia i częściowo Melanezja. Autor ilustruje pracę rycinami miotaczy. Służą one do ciskania oszczepu, dzirytu lub harpuna. Różnice kształtu są znaczne. Funkcja miotaczy nie ogranicza się do pola bitwy lub łowów, posługują się nimi np. w Australii przy przenoszeniu wielkich przedmiotów, nieceniu ognia; zastępują one nawet nóż dzięki ostremu krzemieniowi, umieszczonemu w rączce. podczas tańców rytualnych uczestnicy śpiewają "pieśni miotaczy". Czasem miotacz służy podobnie jak łuk za narzędzie muzyczne. Miotacze wyrabiają prze-o ważnie z drzewa h.b kości, są często ozdobione malowanym lub rzeźbionym ornamentem. F. Kra u s e dzieli miotacze na męskie, kobiece i mieszane, zależnie od tego, czy są zaopatrzone w rowek, czy w podpórkę do oszczepu, czy też mają jedno i drugie. Nomenklatura jego jest chybiona, lecz sama zasada podziału według punktu oparcia może być uważana za słuszną· O. W. H i r s z f e l d klasyfikuje miotacze znajdujące się w muzeach radzieckich na podstawie geograficznego areału ich zasięgu. O. A. S u c h a r e w a, Z dziejów artystycznego przemyslu w Uzbekistanie Wyrób tabakierek (s. 119-139). Wyrób ozdobnych tabakierek z tykwy jest stosunkowo nowym działem w artystycznym przemyśle Uzbekistanu. ':" 1 W wykopaliskach brak tabakierek; milczą o nich podróżnicy XVII i XVIIIw. jak i inne źródła historyczne. Prawdopodobnie weszły one w użycie wraz ze zwyczajem używania tartego tytoniu zmieszanego z wapnem i tłuszczem. Zakaz bowiem palenia tytoniu, obowiązujący Mahometan, nie dotyczy tego sposobu używania go. Tabakierki mogły służyć do przechowywania sproszkowanego tytoniu. Wedle relacji majstrów przemysł ten rozwinął się w końcu XIX w. w związku z uprawą tykwy drobno owocowej, nadającej się do ich wyrobu. Przedtem używano tabakierek drewnianych, a w Taszkencie i Ferganie - rogowych lub metalowych. Właściciele działek uprawiali tykwy i jednocześnie byli wytwórcami tabakierek. Zbiór z 1/. ha wynosił około 3000 tykw odpowiednich do przerobienia na tabakierki, reszta szła na opał lub wyrób rakiet. Jak głosi tradycja, rozwijający się przemysł przysparzał wytwórcom wiele troski, brak bowiem było mitycznego założyciela; po długich poszukiwaniach postanowiono obrać na patrona Hodżę Bachowadlina Nakszbanda, który jest opiekunem żebrzących derwiszów, używających zamiast miseczek tykw. Od tego czasu część dochodów wpływa do kierownika derwiszów żebrzących. O niedawnym stosunkowo powstaniu tego rzemiosła świadczy brak obrzędów i zwyczajów tak charakterystycznych dla dawnych rzemiosł. Tabakierki uzbekistańskie są ozdobione bogatym ornamentem batikowym; wosk zastąpiony jest przez ci~sto lub warstwę gęstego kleju. Tykwę w ten sposób przygotowaną kładą do wody lub gorącego popiołu. Inny sposób wykonania ornamentu polega na gotowaniu w tykwie lnianego oleju, który barwi na brązowy kolor te miejsca tykwy, z której wycięto wierzchnią warstwę naskórka. Najpiękniejsze jednak są tabakierki taszkienckie lub bucharskie ozdobione grawerunkiem. Autorka po długich poszukiwaniach znalazła zaledwie 4 osoby znające tę technikę. Kobieta Chikojat-Oj, licząca wówczas 65 lat, pracowała z zadziwiającą wprawą i zręcznością· Ulubionym motywem powtarzającym się był ptak-feniks o ludzkiej twarzy. Z motywów współczesnych najczęściej występował samolot, elementy roślinne w postaci krzaków, drzewka granatu z owocami, rozetki. Często również' w ornamencie występuje nóż, zwrócony ostrzem ku górze. Motyw ten posiada wedle wyjaśnień artystki znaczenie magiczne, odpędza złe duchy. Wśród pozostałych wytwórców tabakierek wyróżnia się Esambaj Chamrajew subtelną linią ornamentu i doskonałością rysunku. Zdobienie tabakierek posiada odległe tradycje, które łączą je z innymi działami sztuki stosowanej starożytnej Azji. Dzięki jednak stosunkowo późne·mu powstaniu tego artystycznego rzemiosła tradycje te rozwijają się dalej, lecz nie są skrępowane przepisami islamu; tym należy tłumaczy'': cechujący je realizm, tak niezwykly w sztuce stosowanej ostatnich stuleci. S. M. A b r a m z o n, (3. 147-193). W zbiorach Etnograficzny album Muzeum Antropologii P. M. Koszarowa (1857) i Etnografii im. Piotra Wiel- �622 623 kiego znajduje się album etnograficzny wykonany przez artystę-malarza P. M. K o s z a l' o w a, członka naukowej wyprawy do kraju Kirgizów. Prócz albumu w zbiorach znajdują się szkicowniki jego zawierające rysunki odzieży, przedmiotów codziennego użytku, typy Kirgizów, pejzaże, napisy tybetańskie, narzędzia rolnicze itp. Rysunki te sprzed wieku pozwalają odtworzyć dawne formy ż.ycia Kirgizów i Kazachów i poznać ich kulturę. Odznaczają się one artystycznym wykonaniem i zaopatrzone są w opisy. K o s z a l' o w ofiarował swe dzieło Akademii Nauk w 1879 r. W okresie powstawania albumu Kirgizi przeżywali chwile decydujące o ich dalszym narodowym życiu. Poszczególne ich plemiona gnębione przez mandżursko-chińskich f'2udałów i kokandzkich chanów zwróciły się do Rosji z prośbą o opiekę. Plemię Bllgu w 1855 r. przyjęło dobrowolnie obywatelstwo rosyjskie, a w parę lat potem przybyła nad Issyk-Kul ekspedycja naukowa Semenowa i Koszarowa. W rosyjskiej nauce nie brak prac odnoszących się do kultury i życia Kirgizów w tym okresie: do tych należą prace kazachskie uczonego CzoJcana Walichanowa, podróżnika, W. W. Radłowa, A. Gołubiewa, M. Weniukowa i in. Ustrój społeczny Kirgizów nosił cechy patriarchalno-feudalne. Społeczeństwo dzieliło się na warstwę feudałów, tzw. bajów i mananów, oraz warstwę wyzyskiwaną, zwaną bukara. Feudalna arystokracja i bogaci właściciele ziemscy posługiwali się niewolnikami. Gminne pastwiska i bydło znajdowały się w rękach bogaczy. Ugrupowania feudalne toczyły nieustanne Vlojny w celu zdobycia lepszych pastwisk, władzy i wpływów politycznych. Semenow-Tiat.-Szański i Koszarow byli świadkami takiej wojny, toczonej między Bugu i Sarybagysz. Uczony uwiecznił to w swych wspomnieniach, artysta - w rysunkach. Kultura Kirgizów i Kazachów posiada dużo wspólnych cech, co należy tłumaczyć wspólnotą poszczególnych faz rozwoju, stycznością obu narodów w ciągu wielu wieków, a przede wszystkim jednakową gospodarką pastersko-rolniczą· Plemię Bugu posiadało pola nad brzegami jeziora Issyk-Kul, a plemię Sarybagysz - nad rzekami Kyrmet i Kissingir. Kirgizi starannie uprawiają rolę, stosując przy tym sztuczne nawadnianie. Kara-Kirgizi sieją pszenicę, jęczmień i proso. Takie same wiadomości znajdują się w kronikach chińskich z XVIIIw. Koszarow uwiecznił w swym albumie niektóre narzędzia rolnicze, jak np. bronę z gałęzi i radło. W albumie znajdują się rysunki przedstawiające budownictwo Kirgizów, ich odzież, broń, sprzęty domowe, naczynia itp. Piękne rysunki Koszarowa dają pojęcie o zmianach, jakie za~zły w odzieży Kirgizów. Sądząc z rysunków jego zmienił się krój niektórych części odzieży, inn2 wyszły również z użycia, jak np. czerwone buty na wysokim obcasie. Wyszły również z użycia samodziały wyrabiane przez Kirgizki, zaczęto bowiem nabywać od Rosjan tkaniny fabryczne. Walichanow wspomina, że rosyjskie towary, jak tkaniny i naczynia fabryczne, zaczynają wypierać dawne samodzialy i naczynia wyrabiane z drzewa. Oddawano bydło w zamian za perkale, mitkale, lusterka i inne, zdaniem Kirgizów, luksusowe przedmioty. U podstaw kultury Kirgizów tkwią cechy, które ją wiążą z trzema historyczno-kulturowymi kręgami: srodlcowo-azjatyckich narodów Uzbeków i Tadżyków (obu\de i naczynie), z Dżungarią i wschodnim Turkiestanem (odzież, drewniane sprzęty, terminologia narzędzi rolniczych), wreszcie z Mongolią i Ałtajem (kształt jurty, typ siodła). Istnieją bardziej odległe i głębsze związki wskazujące na wspólność pochodzenia plemion kirgizkich i plemion płd. Syberii i centralnej Azji. Potwierdzają to niektóre elementy kultury materialnej Kirgizów analogiczne do kultury narodów Sintzianu. Artykuł S. M. Abramzona o etnograficznym albumie Koszarowa podaje r0wnież opisy tekstowe oraz uwagi zrobione przezeń do wszystkich tablic i rysunków. Reprodukcje odznaczają się dobrym wykonaniem. E. D. P rok o f i e w a, Materiały do religijnych wierzeń Enców (s. 194niegdyś w rozwoju narody Północy dzięki mądrej polityce Komunistycznej Partii z każdym dniem osiągają coraz to wyższy materialny i intelektualny poziom. Powstające na dalekiej północy centra przemysłowe wciągają w orbitę miejscową ludność, a kolektywna gospodarka łowiecka i rybacka zaopatruje członków w odpowiednie narzędzia. W latach stalinowskich pięciolatek powstała tu sieć instyt,ucji oświatowych, klubów i szkół, dzięki którym oświata dociera do odległych zakątków. Dawniejsi koczownicy prowadzą dziś życie osiadłe, a wyzyskiwani ongiś przez obcych kupców myśliwi są obecnie ludżmi świadomymi swych praw. Przeszkodę do wyzwolenia się z dawnych form życia stanowią przeżytki wierzeń religijnych i dawnej ideologii, trwającej dziś jeszcze w zapadłych miejscowościach leśnych, gdzie ludzie wierzą w potęgę zaklęć szamana i moc złych duchów. Konieczność wykorzenienia dawnych przesądów wymaga znajomości pojęć religijnych tych narodów. Opracowania materiałów do religii Enców podjęli się G. N. Prokofiew i G. D. Werbow. 230). Opóżnione * Encowie znani \\' literaturze etnograficznej pod nazwą jenisjejskich Samojedów należą do nielicznej grupy wschodnich Samojedów która liczyła w 1926 r. zaledwie 378 osób. Dzielą się oni na 3 rodowe grup~: Maddu, Baj l Moggod! lub l\iIongandi. Zmieniają miejsca pobytu zależnie od pór roku i ~ołowów. Oprócz tych B. O. Dołgich wspomina o grupie D'iuczi, o której mJ!czą Werbow i Prokofiew, a także Ostrowski. . .Podstawą religii plemion samojedzkich są pojęcia animistyczne, magia fetyszyzm oraz późniejsze wyobrażenia monoteistyczne. Na zbadanie zasługują pojęcia o duszy-cieniu, o duszy-sobowtórze i o święcie pozagrobowym; są to słabo skrystalizowane wyobrażenia, o czym świadczy brak l �625 624 specjalnych określeń dla duszy-cienia i dla świata pozagrobo:vego, ~odobnie jak pojęcie jednego boga nie znalazło jeszcze odPOwl~dlllka.w. Języku Enców. W materiałach Prokofiewa znajduje się sporo wladomoscl, odnoszących się do szamanów i szamanizmu. . , . Autorka na podstawie zebranych przez Prokofiewa ma.tenałow ~ochO.dzl do wniosku, że religijne pojęcia Enców i innych plemIOn samoJedzkic~, uwarunkowane podobnym środowiskiem geograficznym i typem gospoda~~I, sa bardzo do siebie zbliżone. Encowie, Neńcowie, Nganasanowie ~~prawlaJą niemal identyczne obrzędy pogrzebowe, narodzino\:e i in. ,Zgodno~c ta ~~ze~ jawia się m. in. we wspólnej niegdyś tym plemIOnom lde~logll rehglJ~eJ i w terminologii. Świadczy to o jedności etnicznej poszczegOlnych. ple~?n samojedzkich i o ich wspólnym niegdyś języku. poznanie wierzen rell~IJnych może się więc przyczynić do zbadania etnogenezy tych ple~IO~. Różnice jakie dziś spostrzegamy, wynikły z późniejszego rozszc~eplellla etniczn~j wspólnoty na odrębne grupy, które rozwijały się w odmle~nych warunkach historycznych, a także dzięki asymilacji obcych SamoJedom elementów etnicznych, Materiał porównawczy zaczerpnięty li innych narodów pomaga do w~krycia różnic i dróg, na których powstają te różnice. ,Ja~o pr,z.ykład mo ze służyć porównawcze studium strojów i bębnów .sza~ans~lch ,roznych na:-odów sybirskich. Porównanie to odkryło istnieme plerwlastkow tunguskIch i keckich w strojach szamanów eneckich, , Prócz podobieństw istnieją także różnice w religijnych obrzędach ,Enc0.w' Selkupów i Neńców, jak również różnice językowe między Selkupaml a połnocnymi grupami samojedzkimi. Porównawcze badanie historii religii znajdzie w poznaniu religijnych wyobraże1'1 Samojedów, "SBORNIK MUZlEJA ANTROPOLOGII również I ETNOGRAFII", pewne oparcie t. XV, 1953. 'b k" Cz'Ukczów i EskiW. W, A n t r o p o w a, Współczesna rzez a w oset 'U " 'du' c , ( 5-122) Autorka opracowała zbiór wyrobów z koscI, znaJ Ją Y mosow s. . " t b' się w Muzeum Antropologii i Etnografii A, N. ZSRR. Wartosc :go z ~oru polega nie tylko na ró7.norodności Wytworów, lecz przede ,,:szystktm ~a ~ego artystycznym poziomie, Wszystkie rzeźby pocho~zą ~ kombmatu Uelens~lego i powstały w latach 1945--1949, Wszystkie posiadaJą dokładne metrykI, co pozwala dzięki nazwiskom wytwórców, wyryt!m częst~ ,na ekspona.tach, n: określenie indywidualnych właściwości rzeźbiarzy, ZblOr sldada SIę z 35 r-eźb wykonanych na kłach morsów; są to rzeźby wypukle, azurowe, pła'-k 'by i grawerowania. Zbiór zawiera drobiazgi toaletowe, kałamarze. s orzez . k,·t 'e do rozcinania papieru, szachy, fajki, pudermcz l I p. It noz ' . d' " 'ch ku urze Rysunki zawierają sceny z życia Czukczow I aJą pOJęcIe o ~ " " 'b' rska Czukczów i Eskimosów ma odległe tradycJe; sWladczą Sztu k a rzez Ja o tym znaleziska archeologiczne (figurki ludzi i zwierząt). Rzeźby te odznaczają się realizmem (starożytna kultura Punuk. po beringa-morskiej kulturze). Źródła historyczne z XVIlI w. wspominają o rozpowszechnionej wśród mieszkal'lców Półw,vspu Czukockiego rzeżbie w kości, jak również i o rysunkach na kłach morsów. Kraszennikow pisze z podziwem o łańcuszku wykonanym z kości; Merck, członek płn.-wsch. ekspedycji kap. Billingsa, również wspomina o nich, zwłaszcza a rysunkach, którymi ozdabiano żebra wieloryba, stanowiące podstawę czukockich dachów i eskimoskich ziemianek. W drugiej pol. XIX w. amerykańscy i angielscy podróżnicy i badacze zwracają uwagę no rz.:źbę Czukczów. W. H o f f m a n i B. G r li n wed e l dają wartościowe opracowania sztuki Czukczów i Eskimosów. Zaczynając jednak od połowy XIX w. sztuka ta zaczyna upadać z powodu zetknięcia się Czukczów z amerykańskimi kupcami. Czukoccy rzeźbiarze zaczęli stosować się do niewybrednego gustu odbiorców i wyrabiali przedmioty naśladujące europejskie guziki, łyżki, widelce itp. Rzeźba Czukczów i Eskimosów zatraciła w ten sposób swe artystyczne walory, Autorka podkreśla dwa kierunki cechujące t~ sztukę w pierwszej połowie XIX w.; rzeźby z tego okresu wyk8.zują tendencję do uproszczonego przedstawiania zwierząt i ludzi. ale nie brak rzeźb realistycznych Sztuka grawerowania na kości kwitnie wśród Eskimosów; Czukcze uprawiają raczej rzeźbę, rozwój tej sztuki rozpoczyna się w końcu XIX w. i łączy się, jak przypuszcza S. 'vV. I wan o w, z rysunkami na kościach i kłach, W pIn. Ameryce istniał ten sposób zdobienia kości w kulturze Tule, która jest odpowiednikiem kultury Punuk na wybrzeżu azjatyckim. 'Gravverowanie kości rozwinęło się w latach ustroju socjalistycznego. Wspaniały rozwój sztuki rzeżbim'skiej Czukczów i równoczesny zanik ,iej u amerykańskich Eskimosó\v świadczy wymownie, że sztuka ludowa może kWItnąć jedynie w warunkach ustroju socjalistycznego dzięki ogólnemu dobrobytowi, jakim obecnie cieszą się opóźnione niegdyś w roz\voju narody. N. F. P l' Y t k o w a, Odzież Chantów (s. 123-233). Chantowie (Ostiacy) z<1mieszkują dorze~ze Obi; granicę ich siedzib stanowi ujście Obi, rzeka Alimka, dopływ Irtysza, na płn.-wschód rzeka Waśjugan. Największe zagęszczenie ludności jest \\' okręgu Chanty-mansyjskim. Chanto'Nie mieszkają w Jamalo-nenieckim okręgu i na płn. wsch. w okręgu Narymskim. Dzielą się oni na rybaków i myśliwych, częściowo na hodowców renów, według zaś różnic dialektycznych podzielić ich można na trzy grupy: północną. południową i wschodnią· Kultura materialna Chantów, zwłaszcza odzież, dzieli się równieź na trzy grupy, odpowiadające terytorialnie wymienionym grupom językov.'Ym: grupę północną stanowią Chantowie obdorscy. Szuryszkarscy i kazymscy, do grupy południowej należą Chantowie z samarskiego i kondyńskiego okręgu nad środkov..-ym i dolnym biegiem rzeki Kondy. dolnym biegiem Irtysza Nazyma. grupa \\'schodni3 obejmuje -,i;1 ~.LlId.;·, t. XLII �266 Chantów nad rzekami Ob. Jugan, Fim, Trom-Jugan. Agan oraz Chantó\\' vischodnich. Liczne wiadomości o odzieży Chantów, czyli Ostiaków, znajdują się w opisach dawnych kronikarzy i podróżników. Poważne miejsce zajmują opisy ostiackiej odzieży w sprawozdaniach naukowych ekspedycji. Wszystkie jednak te materiały pochodzą naj wcześniej z XVII w. Brak natomiast zupełny materiału archeologicznego. W zbiorach muzeów radzieckich spotyka się liczne okazy stroju Chantów, lecz metryki ich są niedokładne. Autorka opiera się na materiale muzealnym i historycznym. Wzmiankę o odzieży Chantów spotyka się w kronice .Jesipowskiej i w rękopisie wydanym przez A. T i t o w a. Wzmianki te, zarówno jak i opisy P a 11 a s a i' Z u j e w a mówią, że Chantowie nosili odzież ze skóry jesiotrów, sumów i miętusów Chantowie, hodowcy renów, używali skór takż" do wyrobu odzieży letniej; natomiast w tych okolicach, gdzie skóra renó',v była importowana, skóra ryb była jedynym surowcem, z którego wyrabiano też odzież zimową. Chantowie-myśliwi używali prócz tego skór wiewiórek i gronost.ajów oraz skórek ptasich, np. łabędzi lub gęsi. Wschodni i południowi Chantowie wyrabiali płótno z pokrzywy. Trudniły się tym kobiety i dlatego na ich mogiłach stawiano zwykle ostiackie wrzeciono z drewnianym ciężarkiem. Warsztat tkacki zbliżony jest do warsztatu tobolskich Tatarów. Do sporządzania niektórych części odzieży Chantowie używali kory brzozowej, np. na pasy kobiece zw. wen;p. Wyrób odzieży był zajęciem kobiecym. toteż rodzice odmawiając swatom twierdzą, że ich córka nie umie szyć ani kroić, a rodzice starającego się odpowiadają, że nie będzie ona musiała szyć skór sobolowych ani bobrowych. Czauki i odzież dziecięcą szyje się ze skóry rena, zwanej peszka. Niepluj, c~Yli s]{óra 3-5 miesięcznego rena, była używana do sporządzania odzieży kobiecej. Zamsz wyrabiano z najcenniejszego niepluju z 3-miesięcznego cielęcia. Skóra rena nazywała się pośtiel. Skóry tak wyprawiano, by uzyskać ich miękkość, elastyczność i odpowiednią cienkość. Autorka omawia szczegółowo wszystkie te zabiegi. Używano też specjalnego struga do usunięcia miazdry i skobla zrobionego z rogu rena, którym zmiękczano skórę. Nad rzeką Kazym przetrwał do dziś dawny sposób wyprawiania skór rybicl1. o których wspomina A. Titow i J. Georgi. Zakazy religijne nie pozwalały kobietom zdejmować skóry z miętusa. Skóra ryb, używana w XVIII w. do różnych wyrobów, już w XIX w. służyła tylko jako podszewka do ubrali sporządzanych z ptasich skórek. Obecnie wyrabia się z nich worki na mąkę. Chantowie farbowali skóry roślinnymi barwnikami, wyrabianymi z kon' modrzewia, czeremchy i z bieli brzozowej. Przykrawanie skóry wymagało dokładności i starania. Ze skóry z nóg szyto obuwie, z grzbietu sporządzano plecy ubrania, z szyi - rękawy, czapki i dziecinną odzież .. 627 Skórki ptaków, używane dawniej na odzież, służą dziś tylko jako podszycia zimowej odzieży kobiecej lub jako wierzch dziecinnych futerek. Do kraiania skór służył nóż o wąskim osll'ZU i drewniane.i oprawie oraz specjalna <Je.ska. Autorka daje opis obróbki pokrzywy. Z takiego płótna szyto koszule Gotową przędzę bielono za pomocą gotowania jej w ługu z popiołu osiny. Płd. Chantowie farbowali pokrzywę w odwarze korzenia mareny. Wyrób płótna z pokrzywy istniał w XVIII Vi. W początkach XX w. było zaledwie kilka specjalistek w tej dziedzinie. Do szycia odzieży używano ścięgien łosia i rena oraz igieł zrobionych 7. kości łapek wiewiórki. PosługiwarlO się również kościanym szydłem. Przyrządy do szycia przechowywano w igielnikach lub haftowanych woreczkach ~ tkaniny lub skóry, tzw. szwejkach, albo w pudełeczkach z kory brzozowej. W podobnych pudełkach większych rozmiarów przechowywano odzież, trzer)<,ną za pomocą L'zepaczek zwanych nal'ep. Do przechowywania większei ilości odzieży służyły specjalne przybudówki i worki. Do stroju zalicza również autorka ozdoby lane z ołowiu. P r v t k o w a omawia odzież męską i kobiecą, posługując się opisami I.hldróżników, np, z 1692 l'. posła w ChinClch Izbranniedesa. Owczesna odzieL męska, nie wykluczając butów i pończoch, wykonana była całkowicie ze skóry jesiotra lub miętusa, Opis ten dotyczy płd, Chantów, płn. bowiem ncsili odzież futrzaną rozciętą na piersiach lub odzież zamkniętą, z kapiszonEm zwanym kapo)'. Warstwy uboższe zadowalały się odzieżą ze skóry ry\) nawet w zimie. W XIX-XX w. odzież Chantów składała się ze spodni, koszuli, odzieży wierzchniej, butów i pończoch, szytych ze skóry renów lub ryb. Odzież była ozdabiana haftem paciorkowym, który zastąpiono w czasach późniejszych wycinanką z kolorowych tkanin bawełniClnych. Wycinankę stosują jeszcze i dziś; do naj piękniejszych należą aplikacje z okręgu Kazym. Liczne zdjęcia eksponatów dają czytelnikowi pojęcie o ornamentyce Chantów, o kroju icn odzieży (poncho i j2go przeobrażenia), Na koszulę wkładano zwykle malicę, czyli 9UŚ, która była uszyta z całej skóry rena. Bardziej skomplikowanym ]{rojem wyróżniały się kl1mysze, uszyte z kilku skór, Obok kumyszów i gusiów używają rosyjskich tulupów i kożuchów. Malicę i kumysz przepasują pasem z szerokiego rzemienia i zaopatrzonym w metalową lub kościaną sprzączkę· W lecie na koszulę wkładają Chantowie chałat, zrobiony z kupnej tkaniny, przeważnie jednak noszą zniszczoną odzież zimową. Opisy odzieży kobiecej zClopatrzone są w liczne ilustracje. Odzież kobieca Po~obnie jak męska odznacza się krojem p o n c h o. Krój koszul Chantów sWladczy o etnogenetycznych związkach z Mordwinami i narodami w dorzeczu Wołgi. Znać również wpływy rosyjskie w sposobie ubierania się, np noszenie spódnicy, przyszywani€ falbany do koszuli, używanie kaftanika itp. �629 628 Najbardziej char.ótkterY3tyczną część odzieży kobiecej stanowil pas z kory brzozowej zwany weryp. Jest to zarazem najstarszy element odzieży kobiet chantyjskich, noszony niegdyś przez nie do późne,i starości. Kobiety południowej grupy Chantów przytrzymywały obuwie za pomocą tego pasa i przywiązanych do niego łańcuszków, Pas zastępował nie używane dawniej przez kobiety chantyjskie spodnie, które zjawiły się znacznie później; obyczajowo spełniał rolę cingulum castitatis. Dziecięca odzież zachowała elementy dawnej odzieży Chantów. Odzież Chantów w XVII i XVIII w. ulegała nieznacznym i stopniowym zmianom, szczególnie u Chantów znad Obu i Irtysza, gdzie ludność miejscowa spotykała się z rosyjskimi kupcami i osadnikami; większym zmianom L;]egała odzież męska niż kobieca. Północna grupa Chantów zachowała do dziś futrzaną zamkniętą odzież typu guś. Południowi Chantowie zatracili swój dawny strój, wschodni zaś Chan towie zachowali zasadnicze elementy dawnej odzieży. Większość narodów wschodniej i zachodniej Syberii używała odzieży rozciętej z przodu, tzw. raspasz1wj;w H!spaszku, i nie używała wcale odzieży spodniej. Nie istniały również różnice między odzieżą kobiet i mężczyzn. Najbardziej trwałe elementy przetrwały w stroju kobiet, np. pas, chustka na głowę. ozdoby z ołowiu i paciorków oraz obuwie zbliżone do pończoch. Stosunki handlowe z Rosjanami, Neilcami i ludami nadwołżańskimi, wymiana towarów za futra i skóry przyczyniły się do zmian w stroju Chantów, S. W. I wan o w, Orna mentyka budowli znad Amuru (str. 234-290). Dokładne zaznajomienie się z ornamentyką budowli narodów Związku Radzieckiego, a więc w tej liczbie i narodów syberyjskich, ma obok wartości historycznej i etnograficznej również znaczenie praktyczne. Wspaniale rozwijające się budownictwo radzieckie, domy mieszkalne i budynki społeczne wymagaj a znajomości rodzimych pierwiastków architektonicznych. Niewyczerpane bogactwo pomysłów zdobniczych, dających się zastosować w nowej architekturze radzieckiej, znajduje się w rzeźbie, zdobiącej zrębowe budowle Mansi i Chantów i wielokątne jurty Chakasów. Nie brak też motywów ornamentacyjnych w starych domach jakuckich na bogato rzeźbionych drewnianych przegrodach, dzielących ich wnętrza. Podobne boga .. ctwo ornamentu zdobi drewniane budowle Niwchów, Nanajów i Ulczów'. S. W. I wan o w, autor dzieła Materialy po izobrazitelnomu iskusstw1t narodow Sibiri XIX -- nacza/a XX w. (wyd. A. N. ZSRR 1954) omawia architekturę (i ornament) narodów dolnego Amuru, tj. G01dów, Ulczów i Nanaj ów, które badał podczas ek~pedycji. w 192, r. Badania te objęły również "VV <:rchiwum Pol. Towarzyshva Ludoznawczego we Wrocławiu znajdują się w zbIOrach po prof. Stanisławie P o n i a t Ow s k i m rysunki ornamentów zdobiacych odzież GO~dÓV.', Oroczó\ov i Ulczó\\'. Polski dzienniku podcó7.~·· po kra.~aC'h nadatlltll'skich uczony \\" 19H nie L D wspornina jednak ornan'ent~vce budo\vli S·WYITI Goldóv.-. \V bLido\\'nictwo kultowe i budynki gospodarcze, jak spichrze, które są jednocześnie letnim mieszkaniem Ulczów i Niwchów. Jedni i drudzy dbając o estetykę tych budowli zdobią je ze\'.·nątrz i wewnątrz piękną rzeźbą. Z zalaczonych ilustracji P. Szymkiewicza widać, że ozdobą dachu są śparogi, p~kryte u Nal".ajów bogatą rzeżbą. W budownictwie narodów nadamurskich zwracają uwagę dach slegowy, socha i ślemię, zrąb zbudowany z okrąglakóW o węgłach złączonych na robłap, nic brak też ścian przysłupowych. które w;dac na rysunku Schrenka z poł. XIX w. Konstrukcję slegową i dach na sochę i ślemię spot.yka się w domach mieszkalnych, spichrzach, domkach nagrobnych Ulczów i Niwchów. Iwanow zbadał spichrze Ulc;>:ów i Niwchów, które służą im za letnie mieszkanie. Są to budynki palowe, przeznaczone do przechowywania żywności, narzędzi rybackich, łowieckich i odzieży. Ulczowie przechowywali w nich I'aczynia rytualne, używane podczas święta niedźwiedzia. Wejście do "pichrza dozwolone było tylko członkom rodziny. Czasem w spichrzu mie,zkała obdarzona artystycznymi zdolnościami dziewczyna, którą zwalniano od zajęć domowych. Wejście do spichrza mieści się w ścianie frontowe]. Spichrze były niegdyś znane wszystkim narodom z dorzecza Amuru. Autor d~lje rysunki konstrukcji spichrzów i ornamentu. Rzeźba bywa w wielu przypadkach polichromowana; przeważa kolor czarny i biały. Dawniejsi hadacze nie zwrócili uwagi na sakralne budownictwo Nanajów i Ulczów reprezentowane przez domki nagrobne, budowane tak samo jak :;pichrze i domy mieszkalne na sochę i na ślemię; mają one śparogi lub p,lzdur, ściany zaś ~ą przewaźnie ażurowe. Specjalnie ozdobne są domki nagrobne szamanów, a w ornamencie ich przeważają emblematy szamańskie .. ,i'lk żmija, żaby itd. Końce belek wystają daleko poza węgły i są pokryte rzeźbą. W ornamencie nadamurskim są motywy zoomorficzne, choć przeważają motywy geometryczne: trójkąty, kółka, rozety, łańcuchy, wstęgi i spirale. Wykorzystując Idka nieskomplikowanych motywów rzeźbiarze nadamurscy stworzyli niesłychanie bogatą ornamentykę. Ornament wstęgowo-spiralny spotyka się też na wyrobach z kości, drewnianych naczyniach i sprzętach. Iwanow zwraca uwagę, źe ornament. wstęgowo-spiralny, charakterystyCl.ny n2. terytorium zamieszkałym przez Nanajów, Ulczów, Niwchów sachalińskich i omurskich orr-z Negidalów. wiąże się ściśle z artystyczna obróbką drzewa i kości, co było i jest zajęciem mężczyzn. Ornament wstęgo\'.'o-spiralny, który osiągnął tak doskonale formy nad dolnym Amurem, .I('st ja!( gdyby kontynuacją ornamentu sznurowego i siatkowego, którym w neolicie ludy w dolinie Amuru i na wyspach japońskich zdobiły ceramikr:. Technika rzeżby nadamurskiej przyniesiona tu została, zdaniem Iwanowa, przez EwenkÓw. A,inowie, najbHżsi sąsiedzi Niwchów sachalińskich. nie stosUJą tej techniki. J8P0l1CZYcy rzadko. �631 630 N. A, K i s I a k o w, Zasiany ~ldbl)e kobiet Wcliycldch (s. 29l-3lt»). Kjs18kow ;:.pbujE' zbiór w~selnycl1 zasłon. Tadżyczek z Muzeum Antropologii i Etnografii w Leningradzie. Jest to 10 zasłon, reprodukowanych Sborniku" . Tadżyckie zasłony weselne zwane rubancly (od ru-twarz, bcmd-zakrywać; wychodzą 7. użycia. Sądząc z opisu podróżników XIX w. i XX w. rubandc' można było znależć wśród bogatszych rodzin. A. A. Bobrinski. posiadacl. 7naCZnC,I kolekcji zasłon. zaznacza w swej pracy o ornamencie Tadżyków '(Górna Buchara), że rubandy były używane tylko podczas wielkich uroczy\I' .. stości. Kislakow podaje zasięg zasłon kolekcji leningradzkiej; pochodzą on,' 'l. doliny rzeki Chingou z okręgu V'lahia. Reszta zasłon została nabyt'\ w Darwazie, kilka w regionie przypamirskim, trzy w dolinie Wandża w górnym biegu rzeki Jach-su i w dolinie Karatagin. Wytwórcami zasłon byli mieszkancy Darwazu, lecz głównym centrum wyrobu ich mogła być dolina rzeki Chingou w środkowym i górnym jej biegu. Po tym wstępie autor daje opis zasłon z leningradzkich zbiorów oraz dwu ze zbiorów własnych. Wszystkie rubandy wykonane są z kwadratowych lub prostokątnych kawałków bawelnianej tkaniny. W górnej części znajduje się wycięcie /. wsta"vioną siatką (file). Jest to otwór na oczy. Do górnych naroży przyszyte są tasiemki, za pomocą których przymocowuje się je do stroju głowy panny mlodej. Zasłona jest całkowicie pokryta jednostronnym haftem. Kompozycja ornamentu nie wykazuje różnic pomiędzy poszczególnymi zaslonami. W środku każdej znajduje się prostokąt podzielony na kilka pasów i otoczony 1-2 szlakami. Zasadniczym motywem ornamentu są koguty, pawie, ornamenty w kształcie drzewek trójkątów i rozet. Przeważa kolor czerwony, zwłaszcza w hafcie przedstawiającym ptaki. Ptaki są umieszczone po obu stronach drzewka, a podstawę ich tworzy trójkąt. Wyjątek wśród tych barwnych zasłon weselnych stanowią rubandy białe. wykonane techniką file lub ozdobione białym haftem, które pochodzą z okręgu pamirskiego. Rubandy służył." jako zaslony wkładane przez pannę młodą podczas jej przeprowadzki do domu męża. Kislakow jest zdania, że zarzucanie zasłony na twarz nowozaślubionej nie ma związku z panującym wśród mahometan zwyczajem stałego zasłaniania twarzy. Po przyjeżdzie do domu małżonka zdejmuje się zasłonę z twarzy oblubienicy koncem strzały, wałkiem do ciasta lub zwyklą pałeczką. Czynność tę wykonuje zwykle teść lub mały chłopak z rodziny męża. Autor przypuszcza, że zasłona odgrywa w obrzędzie weselr.ym magiczną rolę. Obrzęd odrzucania zasłony nosi nazwę rubinik, tzn. ogląd~\nie twarzy oblub:enicy, O magicznym znaczeniu zaslony świadczą motyW:' zdobiącego ornamentu, ,iak kogut, drzewko, rozety symbolizujące plodnoś~ i siłl{ witalną, Kogut by! uważany w wielu religiach Wschodu za ptak" l:-ó-1\\'a zwalczającego demon .v I' złe siły. Pianie I . słoneczneg()', kogutó'X \,:g \:sląg Zoroastra z epoki Sasanidów odstrasza złe duch t nie posIada krzyk pawia i gdakanie kury. Czerwien ,y, ~ s~mo znacze. 'iaże sio z pOJ'ę i a' V. POJęCIU ludowym ,I,... c.em o",nla. dlatego u większości narodo' \\' weselne zasłon,'" ',da] .'" a b ))(.;, " anvę czerwoną, np. rzy mskie .f/anielim. Zo,1'ia Maleu,ska SOWIETSKAJA l\loskwa. ETNOGRAFIA, 1954 l' .,. zeszyt 1 i 2. wyd. A N . ZSRR. Oba '. I' zeszyty "Svwiebkoj Etnografii" zawieraJ'ą. prace , l'fe era"t,' I al .tv_ ". on,awJa.1ące problematvkę ukrail1ska co S'lę "'1' ąze . . z t'rzec h setn:l rocl1lcą połqczel1lR Ukrall1Y z pal'l'ilwern rosyjskim t k ł JiórR E K 1'a we' .. ., np, ar y u wstępny I .. C I A. K u n I c k I e g o pt. Nieruszimaja dl'użba dwuch b ra1SK:1C narodowo h Inne prace omawiają zagadnienia antropologiczne lub f e tnoora lczne A A F Or m o z o w re f'eruJe sprawę odnalezienia śladów człOWIeka z epokI mustIerskiej w Staroselju na Krymie M M G . 1'10 v' '.. b' . , . . e l' a s 1, \,' wY.1aSl1laprze leg wykonanych prac J J R o g" k' . f o' •. •. ' •. I n s l pIsze o morolo",lcznych własclwosclach odnalezionego szkieletu ' L I'n' - G a n' porusza d' . zab~ l1Iel1le etnogenezy Dunganów. Artykul ten jest tłumaczeniem z języka chll1sklego pIerwszej części pracy L i ń - G a n pt. Próba zbadania pochodzeJl~Ci 1 ukszta.ltowania się Dunganóu;, opublikowane; w 1952 l' w chin" lm czasopIśmie "Sit'l tziat'lsze" B O D I" h" .. mikt; z S. A ,_,' ., . . o glC plowadzI dalszą pole",. A . ~ .. kar I e w e m na temat etnogenezy Buriatów. Artykuły ",. .~,P e t l' "o waporusza' ; ," ,', .. Ją wazne zagadmel1la związane z kształtowaniem .. _J(~. nUl',ych rorm zyCJa w ustroju socjalistycznym T e l' e n t i e ., zmlanv ON· ; L t " .. . wa OmaWIJ, p t' zyc.u o ySZ(,W wraz z przeJsciem ich do kołchozowe; gospodarki rRow za~tanawia si(~nad nowymi formami zawierania małże~stw w Chin: ej . epublIce Ludowej I K' . w bułgarskich pI'es'nl'a h' h' . o J e w PIsze o rewolucyjnych tradycjach c erOJcznych M G I' . antropologicznych prac K M B . .. . ..• e w I n omawIa znaczenie zitiskiej gminy rOdzinnej.' . e r a, a R. L. C h a l' a d z zagadnienie gruhU:• '7 . " b. ~. .' ., YO ..... O' Sk: . Pozostała część zes t 1 '. Zeszvt ') J'est"całk " zy ~ . wypell1la kronika, sprawozdania i krytyka. • ~ OWICIeposwlecon . inę z Ros" .' .' y zaga' d'l1IenlOm związków łączących UkraV '. Ją I wykaZUje wspolne cechy w kulturze obu bratnich narodów. w kronice sprawozdani . . S€sji mlE'SZczone V' d .. . e z archeologIczno-etnografIczne; . , y z. l-l!stor;Y'cznego A. N. ZSRR w dn 23-26 1\7 .. ., o Uczestni t . . zawIera wzmlanke sel. '~Ó'f c wIe przedstawicieli polskiej archeologii i etnografii (Witold H€n~ Ze •. Ga,lek, ZdZIsław Rajewski), �633 632 A. 1. K o z a c z e n k o pisze na temat: Starorliska )]orodou:ość (zeszyt 2, s. 3). Kronika ruska z IX w. nosząca nazwę powiesi wremiennyc~ Let zaczyna się zdaniem "Otkuda jest poszła Russkaja zemła'!"; słowami tyrru rozpoczyna swój referat A. 1. K o z a c z e n k o, zastanawiając się nad problemem pochodzenia narodów wschodnio-słowiańskich. ..' Kształtowanie się narodowości staroruskiej formowało Się, J.ak potwierdzają znaleziska archeologiczne, w dorzeczu D~iepru. .wytworczo-ekon~miczną podstawę tego procesu stanowiły: rozwOJ rzemiOsł, u~osko~al~ma w zakresie rolnictwa, wytwórczość towarowa, powstame feudallzmu l pierwszych państw. . Historyk radziecki B. A. It y b a k o \V podkl:eśla, że w kulturze sta~oruskiej istniało wiele zjawisk sięgających swym początkiem epo~l A.ntow (język, rolnictwo, hodowla, zwyczaje pogrzebow.e itp.), co p~zwala n~e~torym, jr,k np. B. D. G r i e k o wow i, utożsamiać Antow z RosamI. AntowIe Jedn~k, . _. p N T r e t l' ~ k o waskładali się z połudmowo-zachodmch zdanlen1 .' ~ , . plemion słowiańskich, Rosowie, inaczej Rusowie, zaś z połudm~wo-wschOdnich, wchłonąwszy z czasem olbrzymią masę Słowian wsc~odmc.h. . . _ W początkowym stadium kształtowania się naro~owosCl .n~Jw~zmeJszą rolę odgrywała wspólność językowa i terytorialna. Ogoln~słowlans~l.e pok~ewieństwo językowe było podstawą ułatwiającą n~wiąz.ame. :ącznoscl pO.ffilę~ dzy słowiańskimi plemionami wschodnimi; wywyzszeme KIjowa do po.zlOmu st~licy ziem ruskich również przyczyniło się do rozwoju narodowego Języka wschodnich Słowian, Wraz z rozwojem pisma powstał staroruski język literacki, niezbędn~ w handlu i w stosunkach państwowych. Jednocześnie ze wzrostem językoweJ łaczności ',""zrasta łączność terytorialna pod wpływem zmian, j~kie zaszły \~raz z przejściem Słowian do życia osiadłego i ro~nictwa .. Gmma rod~wa zamienia się w terytorialną (tzw, werwb). EkonomIczną ~e.Jyodst.awą ~est rołnictwo. Z biegiem czasu powstaje feudalna klasa własclcleh zle~skich. Więż rodowa pozostaje jeszcze w formie zanikającej na wsi, w ~mastach natomiast powstaje i krzepnie więź terytorialna, a w dalszym rozwOJU społeczeństwa zjawia się łączność ekonomiczna. . .. . Budzi się również poczucie narodowej łączności, przeJaw~aJące SIę w patriotyzmie. Pojęcie Ruś zastosowane do łudnoś~i i .terytorIum w sto~unku do wszystkich Słowian wschodnich było Odzwlercledlemem poczucia Ich wspólnoty. . l ., Materiałv archeologiczne wykazują wspólne elementy wschodnlO-s OWlanskiej gospodarki, domowego życia, zwyczajów i twórczości. W VII-IX w. kształtują się formy życia Słowian, charakterystyczne dla dalszych ~t~le~l. Do tych elementów zalicza się np. izbę zrębową z piecem przy tyln~J SClame. domowe sprzęty wykonane z gliny i drzewa, łubu i kory brzozoweJ; ozdo?y, .iak sprzączki, zapinki. zausznice, naramienniki, ~ie uległy większym Z~l~~ nom. w ciągu wieków i stanov,'ily przejawy orygmalne.1 wschodmo-słowlanslde.i. czyli ruskiej kultury, która była kulturą Antów. Obyczaje i \'.:iara wschodnich Słowian uległy zmianie wraz z zanikiem rodowego ustroju. Chrześcijaństwo, które zjawiło się na Rusi jeszcze przed X \\' .. uległo w pewnym stopniu r u s y f i k a c j i. Chrześcijańskie pojęcia docierając do odległych zakątków wiejskich zlewały się z pogańskimi przeżytkami, dając w rezultacie nową, synkretyczną wiarę. Wzmocnienie językowych i terytorialnych więzów wzrastało wraz z rozwojem staroruskiej kultury. W IX-XII w. Ruś osiągnęła niezwykly poziom; najpiękniejszym dowodem rozkwitu artystycznej i politycznej literatury jest Słowo o pułku Igora (1187). wysoki poziom osiągnęła sztuka staroruska. O rozkwicie budownictwa świadczą takie zabytki, jak kościoły św. Zofii w Kijowie i Nowogrodzie W, ivIalarsl wo fresko\ve, muzyka, pieśni wyróżniają się swą artystyczą perfek· C.lą Kwitnie życie ,umysłowe, o czym świadczą kroniki; np. w rostowosuzdalskiej ziemi pod koniec XIII w. ukazują się kroniki, w których zapisuje się wydarzenia z całej ziemi ruskiej. Skonsolidowaniu staroruskich narodowości pomogła ekonomiczna więź pomiędzy poszczególnymi ziemiami ruskimi. Mapa rynku zbytu owruckich przęślic z różowego łupku w XI-XIII w. umieszczona w pracy B. A. R yb a k o w a świadczy, iż granice zasięgu tych przęślic odpowiadają etnograficznym granicom ruskiego osadnictwa (B. A. R y b a k o w, Istorija kuLtury driewniej Rusi). Podobny zasięg miały szklane paciorki wyrabiane w Kijowie i inne przedmioty należące do kultu lub stroju. Nie istnieją żadne podstawy do twierdzenia, że feudalizm doprowadził do podziału staroIllskiej narodowości na trzy nowe narody: wielkoruski, białoruski i ukraiński. Dopiero w XIII w. następuje ten podział wskutek specy[icznych warunków tego wieku. Poszczególne ziemie staroruskie oderwane od macierzy stały się własnością Polski i Litwy, a następnie zaborcó~ tureckich i tatarskich. Północno-wschodnia Ruś nie przerwała swego rozwoju etnicznego. Z jej rdzenia powstaje nowy naród wielkoruski i zaczyna odgrywać przodującą rolę wśród wschodnio-europejskich Słowian. Stopniowo z tego samego rdzenia powstają narody ukraiński i białoruski. Wewnętrzna cechująca je odporność uwarunkowana była wysokim poziomem kultury i etnicznego rozwoju staroruskiej narodowości. . Bez względu na wielowiekową izolację trzy bratnie narody zachowały sWladomość łączącej je więzi etnicznej, bliskości kultury i pokrewieństwa Językowego. Pod przewodnictwem starszego narodu rosyjskiego prowadziły bratnie narody ukraiński i białoruski. wałkę o wyzwolenie i o złączenie się z narodem rosyjskim. . S. A. T o kar i e w. O wspólnocie ku[turowej nal'Odów wschodnio-slolt:'ańskich (s. 21) a:lalizuje w swym artykule zjawiska kultury materialnej, :'po!ecznej i duchowej przejawiające się w zbieżnych formach trzech bratn:ch narodów wschodnio-słowi"ńs!<icl1: Rosjan, Białorusinów i Ukraińców. �635 634 t:ażdy 7, tych narodów stworzył swoistą kulturę. złączoną mimo swej narodowej specyfiki z kulturą bratniego narodu. Kułtura b i a ł o r u s k a .posiada wspólne cechy z rosyjską i ukraińską, l' o s Y j s k a - z ukramski-j i białoruską, uk r a i ń s k a zaś kultura wiąże się ściśle z rosyjską i białoruską. Wspólne cechy nosi przede 'wszystkim rolnictwo, narzędzia typu ,,\os{;hodnio-slowiallsidego: socha, radło, soszl{a; wielkorosyjska czerkusza l~ie posiada płozu, sierp wschodnio-słowiański jest zawsze ząbkowany w przeciwieństwie do sierpa używanego na zachodzie. N. J. L e b i e d i e w a, znawczyni przemysłu tkackiego, ustala jednakie u wszystkich Słowian narzędzia do obróbki lnu i do tkania. Technika tkacka też jest jednakowa. Inne dziedziny wytwórczości nie są jeszcze należycie zbadane i nikt z etnografów nie zdołał ustalić charaktel'ystycznych dla SłOWIan 'Aschodnich narzt;dzi do obróbki gliny, drzewa, skóry itp. surowców. T o kar i e w rozpatruje między innymi osadnictwo wschodnio-s.ło:viańskie, budownictwo, sprzęty domuv,e, odzież i podkreśla podoblenstw(). a nieraz identyczn0ść form. Zycie społeczne Słowian wschodnich posiada również pewne cechy "vspólne. podobieństwo przejawia się w obrzędach narodzi~OwYCh, ,,;,eselnych i pogrzebowych. W obrzędach narodzinowych zaznaczaJą SIę trzy głowne momenty: zwyczaje przednarodzinowe, przyjęcie noworodka do grona rodzmnego, wreszcie obrzędy oczyszczalne. W rytuale pogrzebowym tych Słowian zwraca uwagę stosunek do zmarłych nagłą śmiercią i lęk przed osobą zmarłego, w weselnych zaś ob~·zędac.h kładzie się nacisk na zapewnienie płodności i bogactwa oraz zabezpIeczenIe młodej przed złym spojrzeniem. W życiu rolników wschodnio-słowiaóskich odgrywa znac.zną ~olę cykl obrzędów solarno-agrarnych. Cykl ten rozpoczynają w okreSIe Bo~ego Narodzenia ukraińskie koLadki i szczedri'lvki, u Wielkorosjan tzw. wmogradw i owseń. We wszystkich tych zwyczajach niemałą rolę odgrywają wróżby. czary i magia, których nie wytępił prawosławny koś~iół. .., . .. W dziedzinie duchowej kultury narodów wschodmo-slowlansklch rowmez spotyka się podobieństwa i wspólne rysy. Wprawdzie folklor tych .na~o~ów nie jest jeszcze dokładnie zbadany, lecz poszczególne prace omlawlaJące poezję białoruską, ukraińskie dumy i ruskie byliny, pozwalaj~ wnioskować. i.e łączy je wspólne umiłowanie wolności i kult bohaterow ludowych: Chmielnickiego, Dorosza, Gajdy, Karmeluka i innych walczących o wyzwolenie z przemocy feudalizmu i carskiej niewoli. S. A. T o kar i e w uważa, że należałoby zbadać epos heroiczny i historyczny narodów wschodnio-słowiańskich, ich muzykę i pieśni. poc~ątek. tym badaniom dal Iwan P r a c z (1790), a L. M a s ł o W w 1913 1'. stwIerdzIł, ze niektóre pieśni ukraińskie zbliżone są do rosyjskich. Te same rezultaty da,ją badania sztuki plastycznej. L. A. D i n c e s pod- !,.!·(..~!a historyczną jedność ludowego stylu artystycznego, przejawiającego "ię ". różnych działach sztuki ludowej. Archaiczny ornament geometryczny Vze.rwał we wzorzystych tkaninach i haftach u zachodnich Ukraióców. Białorusinów, południowych Wielkorusów, a częsciowo \•...Karpatach. Na tej nilj'larszej warstwie powstaje i rozwija się u każdego narodu odrębny. beli'Gzie,jskomplikowany styl: Ukraina w swym środkowym pasie wyróżnia ,i;;; ornamentem roślinnym, północni Wielkorosjanie swoistą, symetrycznie tiguralną kompozycją. Działały rzecz oczywista i obce wpływy, np. Bizanr.ium. rpnesans i barok. * S. A. T o kar i e w kończy swój artykuł dość gorzkimi slowami wyrzutu pod adresem etnografów, którzy w porównaniu z historykami, archeologami i lingwistami spóżnili się mocno w zbadaniu historycznej łączności wschodnio-slowiańskich narodów, a jeszcze bardziej wszystkich narodów słowiańskieJl. Na,ibliższym i najważniejszym zadaniem etnografów radzieckich jest historyczno-porównawcze badanie ludowej kultury Rosjan, Ukraińców, Bialorusinów i wyłowieniE' naj dawniejszych i naj istotniejszych wspólnych cech w kulturze tych narodów. G. S. M a s ł a w a, Hi,st()l'yczn(l-kulturo~ve c(izieży więzi z.achowane w ludowej (s. 42). Zagadnienie historyczno-kulturalnych związków, jakie łączyły i łącz') w;.chodnio-słowiań3kie narody, jest na.lwazme.lszym zagadnieniem słowiańskiej etnografii. Kwestia kulturowej łączności narodów ukraińskiego i rosyjskiego niejednokrotnie interesowała etnografów. G. S. M a s ł o w a zwraca uwagę na poważne znaczenie badań nad ludową odzieżą w XIX w. W artykule swoim stara się wykryć wspólne cechy odzieży ukraińskiej i rosyjskiej, pomi,iając różnice klasowe, które znajdują swe odbicie w stro,iu ludowym. Odzież ludu rosyjskiego i ukraiilskiego zachowała w XIX w. tradycyjn<; rysy dawnego przyodziewku staroruskiego, mimo iż uległa w tym czasie znacznym zmianom pod wpływem rozwijającego się w Rosji kapitalizmu. Wspólne rysy w odzieży trzech narodów wschodnio-słowiańskich występują wyrażnie nie tylko w dawnej, lecz i w nowszej odzieży. Jednakże warunki geograficzne i gospodarcze zadecydowały o materiałach używanych na odzież; szyto ją przeważnie z lnianego i konopnego płótna lub z wełnianego samodziału. Na północy używano płótna lnianego, na południu konopnego. Tkaniny miały splot bardziej lub mniej skomplikowany. Wśród Ukraińców rozpowszechniona była tzw. technika zakladnaja lub palasnaja, stosowana przy tkaniu zapusek, kilimów i innych bardziej ozdobnych tkanin, ROSjanie znali również te rodzaje techniki tkackiej i stosowali je do upięk·· sl<tnia koszul i szuszpanów. Podobie!istwo zaznaozało się także w sposobacil '1.:'Cia i haftu: Ukt'8il'Jska technika liii wykazuje analogię do rosyjskiego �637 636 Dcl\\TJY lO.;;yj5ki dwustronny szew, zwany na południu dosiulny, 1.JkrainJd nazywały sztopiu:ka. Ukraińskiej mereżce. zwanej wirizllwanni, odpowiadała rosyjska nazwa u;yrezy. Sposoby farbowania tkanin również wykazują wiele analogii; narod~ wschodnio-słowiańskie posługują się w tym celu jednakimi barwnikaml roślinnymi, zwierzęcymi lub mineralnymi, jak korzeń marzanny ~maruny), czerwiec (koszenila) i lIl. W wielkorosyjskiej nazwie sarafana barwlOnego na kolor czerwony, zwanego merc,wi!;: lub maturnik, krY.ie się nazwa rośliny naboru. bawiącej. Ukraińcy, Białorusini i Wielkorusi używali na odzież płótna drukowanego domowym sposobem. Płótno to nosiło nazwę wybojka, ukr. wybijka, nabojka łub pieczatka (na Lubelsz('zyźnie: drukowanka, malowanka). Odzież Ukrainki składa się w swej pierwotnej postaci z koszuli płóciennej i umocowanej w pasie dergi albo zapaski. Analogiczna jest odzież Wielkorosjanki, złożona z koszuli i wełnianej poniowy, która zastępuje spódnicę· Koszula kroju poncho znana była w Rosji, lecz uważana za przeżytek. Ukrainki nosiły właściwie dwie odmiany koszul: jedna miała wstawki na ramionach ~rzyszyte równolegle do nitek osnowy górnej części koszuli, inny natomiast krój miały koszule z rękawami, tzw. suciLnymi, przyszytymi do obszewki, co odpowiada wielkoruskiej nazwie koszuli uszytej z jednego k"wałka plótna - sucilna lub iscelnica. Zwykłe górna część koszuli uszyta była z cienkiego płótna, dolna z grubego. Ramiona koszuli irękawy zdobił zwykle haft. Ornament układano w poprzeczne, rZHdziej podłużne pasy. Męskie koszule miały haftowane przody, r0zciete na środku lub z lewej strony; w tym przypadku koszula nosiła nazw~ kosoworatki. Koszule Ukraińców i Rosjan miały krój poncho, noszono ie' "na wypust". Kosoworotki rozpowszechniły się u Wielkorosjan razem z wierzchnią odzieżą dwupołową, zapinaną na lewym boku. Charakterystyczną częścią odzieży kobiecej jest ukraińska plachta .. u Wielkorosjanek poniowa. I płachta, i poniowa składają się z pionowo ustawionych dwu płatów tkaniny, w przeciwieństwie do mołdawskiej katrinty i południowo-słowiańskiej joty, sporządzonych podobnie jak ukraińska obhortka z jednego, poziomo ułożonego kawałka tkaniny. Wzór tkaniny na poniowie czy też na płachcie tworzy kratka lub szachownica; materiał jest wełniany granatowej lub czerwonej barwy, stąd pochodzi nazwa siniatka lub czerwona, używana do określania tej części odzieży na Ukrainie i Wielkorusi. Prócz tego istnieje pewna odmiana, nazywana przez autorkę poniowqplClchtq, ponieważ łączy w sobie oba typy. Poniowę-płachtę spotyk.a się \'.' gub. orłowskiej i kurskiej oraz smoleńskiej pod nazwą snowan.kt, koiyszki i poniowy. Strój ten był również znany na terenach pogramcznych Białorusi. Inna częścią kobiecej odzież~' u!uaińskiej bezręk~wka. złożona z krótkiego staniczka jest gorset zwany kirsetka, czyli i prz~'szytej dOI) falbany, posze- Tzonej \\' biodrach. Kirsctkc: weszla \\' modę !la począlku XIX w. Gorset, cz\'li kirsetkę, nosiły również południowe Wielkorosjanki. wkładając go na sa~afan albo do poniowy. Do stroju obrzędowego Ukrainek należał tzw. SZUSZUl1, długi kaftanik perkalowy, z okrągłym kołnierzykiem zakoóczonym falbanką. Szuszun noszono jeszcze w drugiej połowie XIX w. Był to strój świąteczny i weselny. Wielkorosyjski szuszun różnił się od ukraińskiego krojem poncho i materiałem: szyto go z wełny. Najbardziej jednak charakterystyczne były stroje głowy dziewcząt i kobiet. Mężatki zakrywały włosy, dziewczęta nosiły czółka, wianki, czasem wstążki. Do najdawniejszych strojów głowy kobiet zamężnych należała namitka (nazwę tę spotyka się w żródłach z XI w.). Strój ten przetrwał do XIX w. Był to długi ręcznik z cienkiego, białego płótna, umocowany na sztywnej hamełce wykonanej z łubu. strój ten uzupełniała siatka. Podobny strój głowy znany był w północnej Wielkorosji, zwany też kibałka lub kibała .. znany na Ukrainie w brzmieniu kimbCiłka. Nazwa ub rus, oznaczająca staroruski płócienny ubiór głowy, istnieje dziś jeszcze na Ukrainie w zachodnich jej regionach jako obrus. Inne stroje głowy znane pod nazwą oczipok, sied/ok, u Rosjan szełomok i kokosznik pochodzą od jednego prototypu. Do nowszych należy wielkoruski powojnik i ukraiński oczipek. Ukraińskie paciorki i szklane perły splecione w monisto lub namisto znane są również i Wielkorosjankom. Do najdawniejszych należą ozdoby z piór. noszone na Ukrainie jeszcze w XIX w. Do ozdób należały również tzw. staroruskiE' kolty, czyli kolczyki, wykonane z metalu lub szkła. Strój męski skladał się z koszuli i płóciennych spodni z OCZ kurem. Podobieństwo w odzieży Ukraillców i Wielkorusów zachowało się w większym stopniu na zachodzie niż na wschodzie. Świta, kożuch, japończyca (opończa) są dawnymi terminami oznaczającymi odzież wierzchnią. Dawne wielkoruskie kaftany i ukraińskie świtki szyto z samodziału; krój miały one prosty o całkowitych plecach i bocznych klinach. W XVIII w. plecy byJy cięte, a w pasie przyszywano sfałdowaną część dolną, zw. fałdy, tl'umarka, jubka (wpływ polski), Wielkorosjanie lJoddiowka. Odzież ukraińska i wielkorosyjska posiadała dwie poły zachodzące jedna na drugą. Z futra szyto u Wiełkorosjan poluszubki, u Ukraińcćw kożuchy. Do wierzchniej odzieży wkładanej podczas zimy nałeżały płócienne balachony, u Ukraińców plótnianki. Włosy strzyżono na Ukrainie w makitrll, na Wielkorusi -. w gOl szok, a głowy pokrywano barankow~ czapką stożkowatego kształtu, bialoruska magrelka lub ukraińska magirko . w lecie noszono słomkowe kapelusze. Wielki bezwarunkowo wpływ wywarło na rozwój odzieży ukraińskiej zjednoczenie się Ukrainy z Rosją. Ścisła łączność kulturowa obu narodów zllalazła swe odbicit w stroju. Specjalne zbliżenie widać w odzieży ludności mieszkającej na pograniczu rosY.isko-ukraińskim. Rozwó.i nowych warunkó\\' �639 638 ekonomicznych i zwiększony dobrobyt wpłynęły ogro:T,nie na odzież ludo'są Kupcy ukraińscy przywozili do Rosji skórę, wełnę, konopie, kilimy, haf toWeine r~czlliki, wywożąc w zamian wyroby środkowych guberni rosyjskich. Rozwój przemysłu rosyjskiego w XIX w., zwłaszcza produkcja bawełnianych tkanin zaczęła wypierać domowe samodziały. G. S. S u c h o b l' U S w artykule o zasadniczych rysach podobiet1stwa 1'0syjskie.i i ukraińskiej twórczości ludowej, umieszczonym w 2 zeszycie "Sowieckiej Etnografii" za rok 1954. s. 60, mówi o wspólnym rdzeniu, JakIm był:, folklorystyczne tradycje staroruskiej ludności w historii rozwoju wschodmoslowiat'J.skich narodów. Bohaterowie rosyjskich bylin są chłopskimi synami, jak np. Ilia Muromec. i walczą o zjednoczenie ojczyste.i ziemi, występują w obronie uciśnionych mas ludowych, toczą walki o Ki.iów. Wyzwołencze idee i głęboki patriotyzm bylin przyswo.ione zostały przez folklor wschodnio-sło\\rianski. W eposie ukraińskim ,:""ystępują posta:lc legendarne Iwasia Konoczenki, Nikity Kożemiaki, zwycięzcy Pleczyngow, dzielnej kobiety-rycerza Perepietychy. Wspólna walka narodów ukraińskiego i rosyjskiego wzmacniała węz l;,' przyjaźni łączące od wieków oba te narody. Najbardziej rozpowsze~hmonym tematem utworów ludowej poezji ukrail1skiej są powstania chłopskIe i walkI wyzwoleńcze. Obok legendarnych bohaterów zjawiają się wzięte z rzeczywistości postacie, uznane w oficjalnej historii carskiej Rosj i za bandytóW i opryszków. W utworach ludowych występują oni jako obrońcy i bo~aterscy wodzowie chłopów walczących o wyzwolenie. Pugaczow, Steńka RazIn, PallI, Dowbosz, Płatow, wreszcie Bohdan Chmielnicki w pieśniach i dumach są przedstawieni jako mściciele krzywdy społecznej. .. . . Ideowa wspólność ludowej poezji ukraińskiej i rOSYJskIeJ pogłębIła się jE:>zcze bardziej wraz z rozwijającym się rosyjskim ruchem rewolucyjnym. Przyswajano sobie również polską rewolucyjną poezję. Zasadnicze tł? stanowiłv pieśni rewolucyjne: Warszawianka, Czerwony sztandar, Mu;dzyJlJrodóu:ka, MarsyLianka. Od 1905 r. zaczęto śpiewać na Ukrainie pieśni rewolucyjne na nutę Marsylianki, lecz różniące się swym proletariackorcsyjskim charakterem. Wielka Rewolucja Październikowa skierowała uciśnione narody carskie.i Rosji na drogę, jak mówił Lenin, "samodzielnego tworzenia nowego życia". F. J. Ł a w l' o W \V artykule zatytułowanym Przyjaźń narodów ZSRR w ukraińskiej twórczości narodowo-poetyckiej przytacza liczne fragmenty poezji ukraińskiej, w których naród ukraiński wyraża w zdecydowany sposób swą przyjaźń dla narodu rosyjskiego, a Związek Radziecki za prawdzlwego przyjaciela i obr0l1cę mas uciśnionych. A. M. K i li k o w z\'.'iezłym artykule omawia znaczenie grała \If poezji ukrail1skiej postać Bohdana Chmielnickiego. rolę. jaką od~- W swych pieśniach i dumach uwieczni! naród ukraiński walkę z zaborcami i jej głównych wodzów: Dymitra Wiśniowieckiego, Samuela Kiszkę. Bajdę, Chmielnickiego i Ostrianicę. W dumach tych znalazła wyraz serdeczno; przyjaźń narodu ukraińskiego dla Rosji i zrozumienie wspólnego celu \,. zwalczaniu najeźdźców. Chmielnicki jest i teraz bohaterem wielu pieśni poświęconych trzechsetnej rocznicy przyłączenia Ukrainy do Rosji. Kołcho7.0'\' i poeci nadają 'oardziej wspóiczesne rysy swemu narodowemu bohate,'O\Y1 i czynią z niego bojownik," o wieczny i trwały pokój, o wolność i równoŚĆ wszystkich narodów. B. B u 1:n i k - S i we r s k i, Sztukc/ [';clOWCI Ukrain'iJ (s. 91). Badania nad sztuką ludową Ukrainy wykryły niezwykle szybki i wspaniały jej rozwój w okresie walk wyzwole:'1czych. Ludowa sztuka Ukrainy tkwi swymi korzeni"mi \If sztuce Rusi Kijowskiej, kolebce trzech bratnich narodów wschodnio-słowiańskich; rozkwit jej potęguje się z chwilą przyłączenia się Ukrainy do Rosji. a wznosi się na najwyższe szczyty po wprowadzeniu ustroju radzieckiego. Stan majątkowy chlopów ukraińskich w okresie kapitalizmu nie sprzyjał rozwojowi sztuki. Artystyczny przemysł ludowy kierowany przez kapitalistycznych odbiorców,. mimo wpływów kap italistycznych miłośników sztuki ludowej, nie zatracił swych cech narodowych i pozostał nadal wyrazem artystycznych zamiłowań i dążeń ludowych twórców ukraińskich. Na tle tego dziedzictwa szybko powstaje i rozwija się radziecka sztuka wolnego narodu ukraińskiego, która opierając się na dawnych tradycjach tworzy nowe całkiem wartości. Sztuka w pojęciu radzieckim jest potężną bronią walki ideowej. Dlatego w latach naj gorętszych bojów z najazdem obcych interwentów i walk z kontrrewolucjonistami Partia wydała szereg z<JrządzEl1odnoszących się do tzw. kustarnego proizwodstwa, czyli ludowego przemysłu artystycznego. W. l. L e n i n podpisuje dekrety o zastosowaniu odpowiednich środków w zakresIe przemysłu ludowego. W myśl tych dekretów ustanowiono Radę Narodowej Gospodarki Ukrainy i zorganizowano urząd, któremu podlegały dotąd wszystkie szkoły przemysłu artystycznego i pracownie artystyczne. Wywarło to zdecydowany wpływ na rozwój przemysłu ludowego i zapewniło ogólne podwyższenie jego poziomu. W istniejących JUż przedtem ośrodkach zorganizowano pracownie kobiernicze, ceramiki artystycznej, hafciarnie, drukarni\:! płócien, tkalnie itp. W 1919 r. Powstało na Ukrainie przeszło 200 pracowni przemysłu artystycznego, szkoły instruktorskie i szkoły obróbki drzewa. W maju 1919 r. urządzono wystawę ukraińskiej sztuki ludowej. Osobliwością tej wystawy i zarazem przejawem nowego ustroju były dzieła artystów ludowych podpisane przez twórców. np. rzeźby Iwana G o n c z a l' a oraz hafty i dekoracyjne malowidła Hanny S o b a c z e n k o. Główne zasady. na których opierCl się sztuka radziecka, są następując::,: 1) Zasada podtrzymywania i dalszego rozwoju najlepszych tradycji dawnej �641 640 sztuki ludowej. 2) Stworzenie 1. rozwój artystycznego przemysIu istniejącego w dawnych ogniskach na nowej :oodstawie ekonomicznej, wskazanej przez W. 1. L e n i n a w dekrecie o kooperacji. 3) Aktywne podtrzymywanie indywidualnej twórczości ludowych mistrzów, tworzących dzieła odpowiadające potrzebom i interesom socjalistycznego spoleczeństwa, oparte na najlepszych tradycjach sztuki ludowej. Ukraińska sztuka ludowa w latach powojennych rozwijała się zgodnie z tymi założeniami. Ożyły dawne ogniska przemysłu kobierniczego w Reszetiłowce i Dehtiarach, czynne są obecnie dawne tkalnie w Królewcu. w Oposznie i Chomytce zorganizowano pracownie ceramiki. Wszystkie wytwory sztuki ludowej stosują w swej ornamentyce radziecką emblematykę. W 1936 1', urząd;:ono w Moskwie wystawę ukraińskiej sztuki ludowe,i. K. W. C z i s t o w pisze o pewnych zagadnieniach folklorystyki w związku z artykułem B. S. B a c h t i n a pt. Oczerki russkogo narodnogo poeticzeskogo tworcze<;twa sowietsKo,i epochi ("Sow. Etn:', z. 2, 1953). A. F. B u d z a n omawia ukraińską rzeźbę w drzewie. Rzeźba ta posiada odległe tradycje, sięgające czasów wczEsnohistorycznych i rozwija się wspaniale w warunkach ustroju radzieckiego. Autor przytacza nazwiska artystów l opisuje różne sposoby obróbki artystycznej drze\~a, stosowane u Hucułów, np. lnkrustację z paciorków i metalu. Artykuł zdobią liczne ilustracje, przedstawiaiące motywy i ornamenty stosowane przez rzeźbiarzy ukraińskich. A. S. B i e ż k o w i c z pisze o dekoracyjnym malarstwie ściennym na Ukrainie, które podobnie jak i rzeźba posiada stare tradycje, na tle których rozwija się nowe malarstwo radzieckiej Ukrainy. W dziale kroniki po sprawozdaniu z sesji jubileuszowej Instytutu Nauk USRR i sesji AN ZSRR, poświęconych 300-leciu przyłączenia Ukrainy do Rosji, najbardziej interesujące dla polskich etnografów jest sprawozdanie z posiedzenia Naukowej Rady Instytutu Etnografii im. Mikłucho Makłajo, w którym uczestniczyli przedstawiciele wielu innych pokrewnych nauk. Posiedzenie to odbyło się w dniach 16-17 II 1954 r. Zebrani obradowali nad przygotowawczymi pracami do atlasu historyczno-etnograficznego, jako pracy mającej dać ogólne ujęcie rosyjskiej kultury ludowej i ukazującej jej wszystkie specyficzne właściwości, rozmaitość form i granic zasięgów. P. 1. K u s z n i e r wygłosił referat o zadaniach i programie prac nad atlasem. Referat poddano wyczerpującej krytyce. Fakt organizowania w Związku Radzieckim prac nad atlasem etnograficznym świadczy wymownie o aktualności i poważnym znaczeniu tego rodzaju pracy. Etnograficzny materiał zebrany do atlasu oraz materiały z pokrewnych dyscyplin pomogą wyjaśnić genezę wielu zjawisk kultury materialnej i duchowej, sięgającej w głęboką paeszłość narodu. W dyskusji zabierał głos R. I. lI.·s a n i e s o w. podkreślając ważne znaczenie atlasu etnograficznego: u\\'ażal. że II' prac~' nad nim zaintere- sowani są zarówno etnografowie, jak i historycy, historycy kultury i lingwgci rosyjscy. Awaniesow proponował ograniczyć prace nad atlasem do terytorium, na którym kształtowała się rosyjska narodowość, ponieważ głównym i zasadniczym celem atlasu jest wyjaśnienie problemu kształtowania sie i rozwoju tej narodowości; podkreślił w swym przemówieniu, że zasadnicze kategorie z historii zjawisk językowych i dialektologicznych znajdują potwierdzenie w faktach etnograficznych. Dlatego proponował nawiązanie ścisłego kontaktu między insty~utem etnograficznym a lingwistycznym. W dalszej dyskusji zabierał głos S. P. T o ł s t o w, który podkreślił, że w pracach nad atlasem należy wykorzystać krytycznie wszystkie naj cenniejsze wartości zdobyte przez rosyjskich etnografów, sprzeciwił się prop0!10Wanemu przez Awaniesowa ograniczeniu atlasu do terytorium rosyjskiego, poni~waż obok problemu kształtowania się narodowości rosyjskiej stoją inne jeszcze zagadnienia związane z formowaniem się burżuazyjnego narodu. Tołstow ubolewał, że prace nad atlasem nie objęły również Sybiru, P. 1. K u s z n i e r odpowiedział, że nie jest łatwo prowadzić równoległe prace nad kilkoma naraz zagadnieniami. Zgodził się z propozycją S. P. Tołstowa, aby atlas objął również Syberię, niestety. brak materiału etnograficznego z tego kraju nie pozwala na natychmiastowe włączenie Sybiru, który trzeba będzie opracować w następnym wydaniu atlasu. Z kolei pracownicy atlasu referowali poszczególne działy: G. S. M as ł o IV a przedstawiła stan prac nad odzieżą rosyjską. Materiały pochodzą l. trzech źródeł: z badań terenowych, zbiorów muzealnych, z archiwów i literatury. Materiały w ilości 7000 zdjęć tworzą kartotekę ułożoną wg guberni, 11 IV ich obrębie powiatami. Materiał będzie ujęty w przekroju czasowym. Skartografowaniu ulegnie też terminologia odzieży. E. E. B ł o m k w i s t referował rosyjskie budownictwo ludowe. Mapy będą obejmować 15 tematów, m. in. rozprzestrzenienie typów mieszkal1 wg materiału, techniki wykonania, sposobu połączenia domu z podwórzem, usbwienia domu do ulicy, rozplanowania wnętrza itd. Najwięcej miejsca zajmą w atlasie narzędzia rolnicze. Dział ten obejmie materiały odnoszące się do techniki rolniczej przed Rewolucją Październikową. W drugiej części znajdą się materiały wykazujące lokalne właściwości narzędzi rolniczych. W tym też dziale umieszczonych będzie 21 map oraz album z materiałem 'ilustracyjnym. Całość wyjaśni etapy rozwoju historycznego techniki rolniczej Rosjan, wskaże wpływ naturalnych warunkow na gospodarkę rolną i wzajemne wpływy jej form. Etniczne tradycje i kulturowo-historyczne związki narodu wycisnęły swe piętno na tym materiale. S. K. Z e g a ł o waz Państwowego Muzeum Historycznego zaproponowała opracowanie chłopskiego przemysłu, odgrywającego k:edyś powaźn~ rolę na nierolniczych t.erenach. N. L L e b i e d i e w a i K. W. S i w k o w łl "Lud", t. XLII �.... _ _ _.,' __ .....o...--:...~ ---_.'_ • . .._" ~_, __ •.__ 643 642 zarzucili dość pobieżne i skąpe traktowanie niektórych zagadnień atlasowych, np. w dziale budownictwa i narzędzi rolniczych; kartografuje sią tylko różnice, pomijając podobieństwa. S. P. T o ł s t o w podkreślił wielkie znaczenie atlasu dl<l opracowań historycznych zagadnień kultury rosyjskiej. P. 1. K u s z n i e r podkreślił konieczność nawiązania kontaktu z innymi instytucjami naukowymi, pragnącymi uczestniczyć w pracach nad atlasem. Atlas zaznajomi Rosjan z niebywałym bogactwem rosyjskiej kultury ludowej i stanie się pomocą w budowie komunizmu. W tym też celu należy poszerzyć jego historyczne ramy aż po dzień dzisiejszy. Materiały do tego okresu należy zebrać drogą naukowych ekspedycji i sieci korespondentów, do której należy włączyć muzea. W dalszym ciągu kroniki znajdują się sprawozdania z narad ukraińskich etnografów we Lwowie w dniu 23-26 II 1954 r., sprawozdanie z sesji naukowej poświęconej historii narodów środkowej Azji i Kazachstanu, sprawozdanie z prac kirgiskiej archeologiczno-etnograficznej ekspedycji w 1953 r. Znajduje się tam również sprawozdanie z prac krajoznawczego muzeum w Tuwie, opis chińskich zbiorów w muzeum kazańskim oraz sprawozdanie z wycieczki do Czechosłowacji w dniach 21-23 X 1954 r. Dział krytyki i bibliografii zawiera ocenę pracy M. O. K o s w e. n a, Oczerki istorii pierwobytnoj kultury, Moskwa 1953, S. J. R u d e n k i, Kultura nasielenija Cornogo Ałtaja w skifskoje wriemia, M. L. 1953 r. oraz L. W. O s z a n i n a i W. 1. Z e z e n k o we j Woprosy etnogenezy narodow srednej Azji w swete dannych antropologii, oceny dokonał B. D o ł g i c h. BIAŁORUSKA SZTUKA LUDOWA. Wyd. AN BSRR Instytut Historii, Sekcja Etnografii i Folkloru, Mińsk 1951 r. Sekcja etnograficzna Instytutu Historii AN na kilka lat przed wybuchem wojny zaczęła organizować kolekcję białoruskiej sztuki ludowej. Szczęśliwym zbiegiem okoliczności ocalała pierwsza część, która została wydana w 1951 r. Album daje dokładny przegląd poszczególnych działów białoruskiej sztuki ludowej, na którą składają się tkactwo, kobiernictwo, koronkarstwo, hafty itp. Odpowiednio do materiału, artystyczne wyroby ludu białoruskiego dadzą się podzielić na następujące grupy: tkaniny, hafty, koronka. Artystyczna plecionka, mereżka stosowana w zdobieniu odzieży lub jako osobne jej elementy. Artystyczna obróbka drzewa stosowana w budownictwie i w wyrobach drobiazgów, inkrustacja, intarsja, mozaika, wyroby z łubu i kory. Wyroby z korzeni w formie plecionek ze słomy i wiór. Artystyczna obróbka skóry, rogu, kości i muszli. Artystyczna ceramika i wyroby z metalu. Malarstwo na szkle, drzewie lub skórze. Druki na płótnie, tzw. nabojki. Zabawkarstwo. Wymienione działy sztuki ludowej Białorusinów znajdują się przeważnie w wydanym niedawno albumie. Widzimy tam szereg barwnych i jednobarw- nych plansz przedstawiających białoruskie kobierce, kilimy, tkaniny, ręczniki ozdobione kolorowym haftem, pasy nicielnicowe, koronki i mereżki, haftowane koszule oraz drukowanki na płótnie, znane również na terenie Polski. Zofia W. W. MA WRODIN, D o o koł a A n i ó w wietskaja Etnografija" 1954, zesz. 2, s. 32-41. P s. Malewska M a u r y c e g o. "So- W nrze 2 czasopisma "Sowietskaja Etnografija" za 1953 r. ukazał się artykuł M. J. B raj e Ż e w s k i e g o pt. O Antach u ps. Maurycego (nie znany, niestety, podpisanemu recenzentowi). Ogłaszając go redakcja zaprosiła również innych badaczy do wypowiedzenia się na ten temat, a omawiany artykuł M a w r o d i n a jest właśnie takim głosem w dyskusji. Autor zgadzając się w zasadzie z tezami poprzednika wnosi doń jednak szereg uzupełnień. Przypomnijmy najpierw fakty stanowiące punkt wyjścia dla wywodów autora. Z przełomu VI na VII w. zachował się nam bizantyński podręcznik sztuki wojskowej przypisywany dawniej powszechnie cesarzowi Maurycemu (582-602), dziś uważany raczej za anonimowy (stąd nazwa pseudo-Maurycego), ale nie powinno ulegać wątpliwości, że powstanie jego przypada na 'czasy tego władcy. Rozdział 5 księgi XI dziełka mówi o tym, Jak należy wojować ze Sklawami, Antami i innymi podobnymi szczepami (przekład polski podpisanego w zbiorze Creckie i lacińskie źródla do najstarszych dziejów Słowian, Poznań-Kraków 1952, s. 91-99, oraz u G. L a b u d y, Slowiańszczyzna pierwotna, Warszawa 1954, s. 81-86). Przy udzielaniu wskazówek wojskowych autor rozwodzi się szerzej nad charakterem i zwyczajami przeciwników, tj. w tym przypadku plemion słowiańskich, i dlatego uwagi jego są od dawna uznane za jedno z najcenniejszych źródeł do dziejów Słowian w tej epoce. Co do Antów z kolei, to występują oni w źródłach pisanych po raz pierwszy w połowie VI w. u Jor d a n e s a (5, 34-35 i 23, 119) oraz u P rok o p i u s z a (passim). Pierwszy z tych autorów poświadcza wyraźnie w obu cytowanych miejscach ich słowiańską przynależność szczepową, tj. pokrewieństwo etniczne ze Sklawinami i WenedamL oraz określa ich sledziby jako rozciągające się pomiędzy dolnym Dniestrem a Dnieprem. Wiadomości te pochodzą z historii gockiej słynnego K a s j o d o r a, powstałej w latach 526-533, ale odpowiadają zapewne nie współczesnemu jej, lecz Wcześniejszemu sta:1owi rzeczy, prawdopodobnie ze schyłku V w. Prokopiusz bowiem stwierdza obecność Antów nad dolnym Dunajem już w trzecim dziesiątku lat VI w., czyli że Dniestr stanowiący jeszcze u Jor d a n e s aK a s j o d o r a ich południowo-zachodnią granicę był już wówczas przekroczony, z czego wnioskujemy, że relacja tych dwu autorów mówi o faktach vlcześniejszych od opisanych przez Prokopiusza. Z drugiej strony tenż9 P;-okopiusz mówi o "niezliczonych plemionach Antów" siedzących na płn. od Morza Azowskiego, a więc nad dolnym Dnieprem. Najwięcej wiadomości o Antach znajdujemy u tych dwu autorów. Później wspominają o nich tylko �645 644 sporadycznie M e n a n d e r P r o t e k t o r (druga połowa VI w.) oraz znany nam już ps[eudo]-M a u r y c y. Od początku zaś wieku VII imię Antów ginie z naszej tradycji literackiej. Szczupłe te wiadomości przekazane przez pisarzy bizantyńskich usiłuje M a w r o d i n rozszerzyć głównie za pomocą danych archeologicznych. utożsamia mianowicie Antów z ludem, który w III i IV w. stworzył i rozwinął tzw. kulturę czernichowską nad Dniestrem, południowym Bohem i na nizinach naddnieprzańskich. Wyraża nadto przekonanie, iż docierali oni już wówczas, a więc znacznie wcześniej, niż zapisała to tradycja literacka, nad Morze Czarne i do ujść Dunaju. Był to jego zdaniem szczep kulturalny, rolniczo-pasterski, o zróżnicowanym stopniu rozwoju gospodarczego i społecznego. W tych to Antach upatruje Mawrodin przodków póżniejszych ruskich Siewierzan, którzy imię swoje mieli zawdzięczać huńskiemu szczepowi Sawirów, który rozpłynął się w masie ludności słowiańskiej pozostawiając jej jedynie swoje miano, podobnie jak to miało póżniej miejsce z ałtajskimi Bułgarami wśród Słowian południowych. Tezy te są bardzo interesujące i będzie rzeczą. ciekawą przekonać się, Cz)' i w jakim stopniu utrzymają się w ogniu dalszej dyskusji. Pozostają jeszcze bowiem do wyjaśnienia niektóre sprawy, jak stosunek datowanego tak wcześnie osiedlenia Słowian nad Morzem Czarnym do faktu obecności tam właśnie w III i IV w. Gotów, następnie naświetlony ułamkowo, lecz wyraziście, przez M e n Do n d r a Protektora proces tarć pomiędzy Antami i Awarami w drugiej połowie w. VI, na koniec zaś wyróżnienie w tradycji zachowanejprzez ps. Maurycego szczegółów odnoszących się do Sklawinów i Antów, ponieważ autor bizantyński mówi ogólnikowo o obydwu tych szczepach słowiańskich. Sprostowania wymagają natomiast takie szczegóły, jak wiadomość, jakoby niejaki D o b r o g o s t (Anta wspomniany przez A g a t i a s z a III 7 i 21) był dowódcą bizantyńskiej floty czarnomorskiej, gdyż był on oficerem wojska lądowego i tylko przygodnie dowodził w 555 r. kilku okrętami na rzece Rion - albo jakoby Anta C h i l b u d i u s z (Mawrodin czyta C h wal i b u d) był w tl'zydziestyeh latach VI w. dowódcą bizantyńskich wojsk nad dunaj skich bo generał tego imienia był wedle P rok o p i u s z a (Wojna gocka III 14) osobistością zupełnie różną od młodego Anty tego samego nazwiska. Marian BADANIA ETNOGRAFICZNE NAD KULTURĄ KLASY W ZWIĄZKU RADZIECKIM Plezia ROBOTNICZEJ Wstęp Nauka radziecka przywiązuje dużą wagę do badań nad klasą robotniczą Jest to zupełnie zrozumiałe. Przed Rewolucją Pażdziernikową bowiem na barkach klasy robotniczej spoczywał ciężar walki z caratem o wyzwolenie społeczne, o zniszczenie kapitalizmu. Po zwycięskim zaś obaleniu starego ustroju klasa robotnicza ZSRR odgrywa przodującą rolę w budowie nowego społeczeństwa i nowej socjalistycznej kultury. Kultura klasy robotniczej staje się obecnie syntezą wszystkiego, co postępowe i przodujące w kulturze narodów radzieckich. Toteż rozwój klasy robotniczej był od dawna przedmiotem zainteresowań historyków, w pewnej mierze ekonomistów i filozofów ZSRR. Etnografowie radzieccy natomiast stosunkowo słabo uwzględniali w swoich badaniach zagadnienia kultury robotniczej. W okresie międzywojennym podjęli je głównie w odniesieniu do problematyki folklorystycznej. Dopiero lata powojenne przyniosły znaczne rozszerzenie tematyki. W oparciu o sformułowane jeszcze przed wojną marksistowskie ujęcie przedmiotu i zakresu etnografii podjęto na dużą skalę badania nad socjalistyczną kulturą i bytem ludów Związku Radzieckiego. Badania te dotyczyły początkowo środowiska wiejskiego, przeobrażeń, jakim podlega kultura ludowa pod wpływem kolektywizacji, z biegiem czasu rozszerzono je także na środowisko robotnicze. Artykuł niniejszy ma na celu zaznajomienie czytelnika polskiego z założeniami teoretycznymi badań nad kulturą klasy robotniczej i opublikowanymi wynikami. W literaturze polskiej pojawiło się wprawdzie szereg artykułów i recenzji informujących o drogach rozwoju etnografii radzieckiej, nie zajmują się one jednak problematyką robotniczą lub poruszają ją tylko marginesowo 1. Artykuł niniejszy ma charakter sprawozdawczy i nie wyczerpuje tematu. Opiera się na materiałach dostępnych w bibliotekach krakowskich. I. Rozwój r ob ot n iczą badań etnograficznych w ZSRR wok r esie nad klasą m i ę d z y woj e n n y m Rozwój badań etnograficznych nad klasą robotniczą w ZSRR pozostaje w ścisłym związku zarówno z kształtowaniem się etnografii jako nauki, ~ ewolucją poglądów na jej przedmiot, zakres, zadania i metody, jak też z potrzebami społecznymi, z wymogami, jakie stawiało życie. l Podajemy najważniejsze z tych prac. Opracowania ogólne charakteryzujące etnografię radziecką: E. F r a n k o w s k i, Etnografia radziecka, "Lud", t. XXXIX, Kraków-Poznań 1952, s. 1-42; A. K ł o s k o w s k a, J. L u t Yń s k i, Z zagadnie1'/, teorii i metodologii wspó!czesnycn badań nad spo!ecze"stwami pierwotnymi, cz. II: Problemy i metody radzieckiej etnografii, "Przegląd Nauk Historycznych i Społecznych", t. l, Łódż 1951, s. 298-327. Studia specjalne: E. F r a n k o w s k i, Zagadnieme metodologii badań nad sztukq ludowq, "Materiały do studiów i dyskusji z zakresu teorii i historii sztuki i krytyki artystycznej oraz metodologii badań nad sztuka" . b' '.' Warszawa 1951, t. V, s. 369-382 (W artykuie tym autor charakteryzuje m. in. ~dal1la nad sztuką ludową w Związku Radzieckim); J. K u l c z Y c k i recenzja pracy Z.. lOt'Owe,J etnografów radzieckich pt. Anglo-amerykańska etnogr~fia w s!użbip ł,n~enaltZ1nu, c "Zycie Nauki" 1952, nr 5, s. 133-153; J. L li t Y ń s k i, Zagadnieniz p rlOclY7acji h' t .. . cZnych -. lS or" p'erwotnej UJ radzieckiej etnografii, "Przegląd Nauk History1 Społecznych", t. III, Łódż 1953, s. 308-341; J. S z c z e p a ń s k i, Dyskusja �646 W pierwszych latach po Rewolucji Październikowej głównym przedmiotem badań etnografii był ustrój rodowy i jego pozostałości u różnorodnych ludów Związku Radzieckiego. To stanowisko programowe, przejęte w spadku po etnografii burżuazyjnej, zostało rozwinięte przez szereg wybitnych uczonych, przede wszystkim M a r r a i jego uczniów. Zarówno na naradzie etnografów w 1929 r., jak na zjeździe archeologów i etnografów W 1932 r., które odbyły się pod kierownictwem współpracowników M a r r a, kwestionowano możliwość utworzenia marksistowskiej etnografii jako samodzielnej nauki. Etnografia miała być jedynie nauką pomocniczą historii!. Redaktor czasopisma "Sowietskaja Etnografij a", które powstało w 1931 r., M a t o r i n, tak formułował zadania etnografii: "Etnografia powinna zajmować się tą częścią' poznania historycznego, która związana jest ze społeczeństwem przedklasowym i jego przeżytkami, o ile można je badać drogą bezpośredniej obserwacji" 3. Jeszcze u schyłku lat trzydziestych akademik S t r u we, również redaktor "Sowietskoj Etnografij i", wyrażał pogląd, że zadaniem etnografii jest zajmowanie się tymi ludami, które nie przekształciły się jeszcze w narody i są na poziomie ustroju rodowego lub wczesnoklasowego. O ile zaś etnografa interesuje kształtowanie się narodów socjalistycznych, to w badaniach swoich powinien uwzględnić tylko te zjawiska kultury, które genezą swą sięgają w daleką przeszłość, zwłaszcza gdy mają charakter przeżytków hamujących dalszy rozwój 4. W tym samym czasie kształtują się jednak także inne poglądy na przed~ miot i zadania etnografii, nawiązujące do postępowych tradycji etnografii rosyjskiej z połowy XIX w. Krystalizują się one w toku licznych dyskusji i polemik, a do ich ostatecznego sformułowania przyczyniają się postanowienia partii i rządu w sprawach historii (1934) 5. W myśl tych nowych założeń przedmiotem etnografii jest lud w całym jego historycznym rozwoju od ustroju wspólnoty pierwotnej aż do komunizmu. Dlatego badań nad współczesnością nie ogranicza się do analizowania tylko przeżytków i ich ujemnej roli dla dalszego rozwoju kultury. Etnografia winna ogarniać szemetodoLogią etnograficznego badania kołchozów w Związku Radzieckim, "Przegląd Nauk Historycznych i Spolecznych", t. III, Łódź, 1953, s. 341-368. Ponadto ukazały się tłumaczenia artykulów etnografów radzieckich. Na specjalną uwagę zasługuje praca zbiorowa poświęcona przede wszystkim badaniom nad współczesnością, pt. Nowe drogi etnografii radzieckiej, "Archiwum Etnograficzne", nr 6, Poznań 1954, Wyd. PTL. , S. P. T o l s t o w, Sowietska]a szkoła w etnografiji, "Sowietskaja Etnografija", 1947, nr 4, s. 12-13; S. A. T o kar i e w, Osnowny je etapy razwitija russkoj dorewolucjonnoj ; sowietskoj etnografij!, "Sowietskaja Etnografija", 1951, nr Z, s. 176-177; O. A. K o l' b e, O rabotie żurnała "Sowietskaja Etnograftja«, "Sowietskaja Etnografija" , 1951, nr 4, s. 211-21Z. , Ch. M. M a t o l' i n, Sowremiennyj etap i za.daczi sowietsKoj etnografiji, "Sowletskaja Etnografija", 1931, nr l-Z, s. 20-Z1. • S. M. A b l' a m z o n, Plenum Instituta Etnografij;, "Sowietskaja Etnografija", 1938, nr 1; s. 230-Z32 (referat Struwego). , S. P. T o ł s t o w, o. c.. s. 13. nad 647 rokie dziedziny kultury i uzyskać ścisłe powiązanie z życiem, z aktualnymi zagadnieniami przebudowy społecznej. Na tle takiego rozwoju etnografii badania etnograficzne nad klasą robotniczą w pierwszych latach po Rewolucji nie miały korzystnych warunków rozwoju. Zarówno założenia teoretyczne, jak i potrzeby życia praktycznego kierowały zainteresowania etnografów ku badaniom nad ludami prymitywnymi, które wchodziły w skład państwa radzieckiego. Do najważniejszych bowiem zadań, jakie stanęły przed władzą radziecką, należało pokonanie zacofania gospodarczego i kulturalnego tych ludów i włączenie ich w ogólny nurt budownictwa socjalistycznego. Dla zrealizowania tego celu konieczne było gruntowne poznanie ich kultury poprzez systematyczne badania etnograficzne. Z biegiem czasu, gdy pierwsze trudności zostały pokonane, gdy niektóre ludy od ustroju wspólnoty pierwotnej lub stosunków feudalnych przeszły wprost do socjalizmu, zakres etnograficznych badań radzieckich zaczął się stopniowo rozszerzać. Niezależnie od oficjalnych sformułowań teoretycznych etnografowie radzieccy podjęli na razie nieliczne i wycinkowe studia nad kształtowaniem się kultury socjalistycznej. Taki kierunek prac narzucało samo życie. W okresie realizowania .kolejnych planów pięcioletnich i szybkiego rozwoju kolektywizacji wsi nie można było pominąć aktualnie zachodzących przeobrażeń kulturalnych, tym bardziej że badania nad nimi miały doniosłe znaczenie praktyczne. Badania nad kulturą klasy robotniczej zapoczątkowali folkloryści, którzy wcześniej od innych etnografów skierowali swe zainteresowania ku życiu współczesnemu mas pracujących. Opierając się na marksistowskiej koncepcji twórczości ludowej, sformułowanej przez Gorkiego, rozpoczęli oni zbierać i badać folklor miejski. Zerwali w ten sposób z dawnymi zapatrywaniami, w myśl których twórczość robotników jest produktem rozkładu tradycyjnej kultury ludowej. Wykazali natomiast, że pieśni i opowiadania rcbotników są przejawem ich swoistych uzdolnień i w równej mierz~ z6.sługują na uwagę jak analogiczna twórczość ludu wiejskiego 6. W 1925 r. pojawił się niewielki artykuł wybitnego folklorysty radzieckiego J. M. S o koł o w a Pieśni fabryki i wsi 7, który wzbudził powszechne zainteresowanie. W niedługi czas potem w wielu ośrodkach przemysłowych ZSRR (przede wszystkim w Moskwie i Leningradzie) rozpoczęto badania nad folklorem robotniczym 8. W toku tych badań zbierano pieśni i opoWieści dawne, przedrewolucyjne, które w nowych warunkach życia szybko zanikały. Przedstawiały one ciężką dolę robotników w ustroju kapitalistycznYm, odsłaniały ich dążności rewolucyjne. Ponadto zaczęto zbierać także utwory nowe, które odzwierciedlały wydarzenia lat ostatnich - opiewały Wielką Rewolucję Październikową oraz osiągnięcia budownictwa socjalistycznego. Badanie twórczości współczesnej pozwoliło na głębsze wniknięcie w dynamikę jej kształtowania się i na pełniejsze oświetlenie roli, �649 648 jaką twórczość ta spełnia w życiu społecznym. Studia folklorystyczne wykazały, że twórczość literacka ludu pracującego nie tylko odzwierciedla przeobrażenia społeczne, ale staje się również jednym z czynników, który może sprzyjać postępowi społecznemu lub hamować go. Stąd pochodzi duże znaczenie praktyczne badań nad folklorem 9. W wyniku badań przeprowadzonych w latach dwudziestych i trzydziestych opublikowano szereg prac poświęconych pieśniom, poezjom, opowieściom tworzonym przez robotników lub powstałym w innych środowiskach społecznych, ale przez robotników twórczo przekształconym 10. Należałoby jeszcze podkreślić, że oprócz prac zajmujących się wyłącznie folklorem robotniczym pojawiły się publikacje ogólniejsze, obejmujące zarówno twórczość robotników, jak ludności wiejskiej i inteligencji pracującej. Należy do nich np. szereg opracowań i wydawnictw źródłowych dotyczących folkloru rewolucyjnego względnie folkloru z czasów wojny domowej It. Na uwagę zasługuje również obszerna publikacja, powstała z inicjatywy G o rkiego, Twórczość ludów Zwiqzku Radzieckiego (1937). Po 1930 r. zainterę~owania problematyką robotniczą w etnografii radzieckiej wzrastają i ogarniają stopniowo także inne dziedziny kultury poza folklorem. Już w 1931 r. na łamach "Sowietskoj Etnografiji" wysunięto postulat (wbrew poglądom M a t o r i n a), iż badania nad życiem i kulturą robotników powinny stanowić jedno z głównych zadań etnografii. W związku z opracowywaną w tym czasie wedle projektu G o r k i e g o historią zakładów przemysłowych podkreślono konieczność ścisłej współpracy etnografów z historykami. Domagano się, aby historycy zajmowali się życiem robotników nie tylko w ustroju kapitalistycznym, ale także w okresie tworzącego sic: socjalizmu. Do istotniejszych problemów, które powinny być przedmiotem etnografii, zaliczono zagadnienie powstawania klasy robotnicznej z lud• Zob. np. M. A z a d o w s k i, Przedmowa, ,,8owietskij Folklor", 1934, nr l. s. 3-8; A. M. A s t a c h o w a i P. G. 8 z Y l' a j e w a, StaTaja Taboczaja piesnia, ,,80wietskaja Etnografija", 1934, nr 1-2, s. 201; A. Ł. D Y m s z Y c, Nielldacznyj opyt, "Sowletskij ~olklor", 1935. nr 2·-3, s. 385. , "Wiestnik Proswieszczenija", 1925, nr 4, s, 109-124. , Zob. np. A. M. A s t a c h o w a, Z. W. J e wal d, otcziot o Tabotie bTygady po iZllczeniju. j()tklom roboczej STeely, "Sowietskaja Etnografija", 1932, nr 2, s. 4; A. M. A s t a c h O w a, FolkcoTnaja sekcija Instituta, "Sowietskaja Etnografija", 1936, nr L, s. 147-149. 'M. Azadowski, o. ~., s,." u Należy tu wymienić prace następujących folklorystów: S o b o l e W (np. wydana pod jego redakcją większa praca pt. Folk/OT fabTiczno-zawodskich. raboczic/ł, Staty i materialy, Smoleńsk 1934, która spotkala się jednak z ostrą krytyką), J. M, S o k o lowa, P. S. L i p i e c, A. W. G u l' i e w i c z, A. Z. D y m s z y c, A. M. A s t a c h o w a i ir.ni. tl Np. A. M. A s t a c h o w a, Folklor graźdanskoj wojny, "Sowietskij Folklor", (1934), nr l, s. 9-39; J. A. S a ni a l' i n, Ukmi.nskij reu:olucjonnyj folklor, "Sowietskil Folklor", 1934, nr 1, S. 53-BO n . •... _--~---- --_._ •.... _.'~--..._ ..-._., .. - ności pochodzenia wiejskiego oraz problem jej uczestnictwa w realizacji planu pięcioletniego 12. Sformułowane w 1931 r. postulaty zaczęto realizować już w okresie międzywojennym. Badania nad klasą robotniczą były prowadzone między innymi w ścisłym powiązaniu z organizowaniem muzeów i wystaw. W wielu republikach Związku urządzano wystawy poświęcone poszczególnym ludom w okresie ich walki o socjalizm. Dla uzyskania potrzebnych danych tworzono ekipy badawcze, które w szerokim zakresie uwzględniały problematykę robotniczą· Tak na przykład w związku z organizowaną w 1932 r. wystawą Budownictwo socjalistyczne Republiki Ukraińskiej zostały przeprowadzone badania nad życiem i kulturą robotników niektórych zakładów przemysłowych Donbasu. Zwrócono przy tym uwagę zarówno na położenie ldasy robotniczej w dobie kapitalizmu, jak też poprawę warunków bytu po Rewolucji Październikowej. Zebrano ciekawe materiały dotyczące kultury materialnej i duchowej górników, zbadano problem przechodzenia kołchoźników w szeregi klasy robotniczej 13. Podobnie zorganizowana w 1934 r. przez Państwowe Muzeum Ludów Związku Radzieckiego ekspedycja jakucka, pozostająca pod kierownictwem prof. T o kar i e w a, przeprowadziła badania nad rozwojem przemysłu i nad kształtowaniem się klasy robotniczej w Autonomicznej Republice Jakuckiej oraz nad walką robotników o realizację planu pięcioletniego 14. U schyłku okresu międzywojennego pojawiło się szereg monografii przedstawiających rozwój gospodarczy i kulturalny różnych ludów Związku Radzieckiego po Wielkiej Rewolucji. Czasopismo "Sowietskaja Etnografija" wprowadziło nawet w 1938 r. specjalny dział poświęcony tym zagadnieniom, pt. "Ludy Związku Radzieckiego po Październiku". Niektóre monografie przedstawiają, najczęściej zresztą w sposób bardzo sumaryczny, dzieje klasy robotniczej na tle rozwoju przemysłu 15. W porównaniu ze studiami nad klasą robotniczą o wiele intensywniejsze były w tym czasie badania poświęcone przeobrażeniom wsi pod wpływem k?l~ktywizacji. Ogółem jednak badania nad kształtowaniem się kultury socJahstycznej były w okresie międzywojennym (pomijając prace folklorystów) stosu~ko,:",o nieliczne i fragmentaryczne. Pozostawały one jak gdyby n~ margmesle podstawowej tematyki etnograficznej, która dotyczyła, jak v.:sPomniano, głównie zagadnień reliktowych. Dopiero lata powojenne przyniosły w tym zakresie zasadniczy zwrot. A., KS. nowym 1931,"S. nr 3-4, 1-3. zadaczam sOlvl'etsko' ' . e t nogra f'"111, "Sowletskaja Entogl'afija" fIJa"" J. S a m a l' i n, Socjalisticzeskoje stroitielstwo USSR, "Sowietskaja Etnogra, 1933, nr 3-4, s. 204-211. sss~' S. o kar i e w, Jakutskaja ekspedicija Gosudarstwiennogo Muzeja Narodo'U.' ,: "Sowletska)a Etnografija" , 1935, nr 2, s. 177-180. SOW,!. M. L e k o m c e w, Socjal'isticzeskoje stroitielstwo sredi narodow powo/źja, ..• letskaja Etnografija" , 1937, nr 2-3, s. 3-14. ? �651 650 II. Z a ł o ż e n i a t e o l' e t y c z n e graficznych nad p o woj e n n y c h klasą robotniczą b adań etn 0- Konieczność odbudowy kraju po zniszczeniach wojennych i przeJscla do nowego etapu, budowy komunizmu, postawiły nowe wymagania przed etnografią radziecką. Rozpoczął się okres, w którym na czoło wysunęły się badania nad życiem współczesnym. O tym, jak wielką wagę przywiązuje się po wojnie do tych badań, świadczy między innymi artykuł od redakcji "Sowietskoj Etnografiji", z 1951 r. Jego autor podnosi, że "W ostatnich latach w etnografii radzieckiej nastąpił zasadniczy przełom. Od badania wyłącznie archaicznych form kultury i przeżytków ustroju pierwotnego etnografia zwróciła się do badania współczesnego życia narodów ZSRR i współczesnych narodów za granicą. Ten przełom zakończył kształtowanie się radzieckiej szkoły etnograficznej, której główną zasadą jest pełny historyzm, wierność jedynej naukowej metodzie materializmu dialektycznego i historycznego, związek badań naukowych z zadaniami praktycznymi utworzenia nowego komunistycznego społeczeństwa" '0. Historyzm etnografii radzieckiej nie pozostaje w sprzeczności z zainteresowaniami współczesnością. "Etnograficzne badanie tylko wtedy stanie się historycznym [cytuję słowa L e w i n a ze sprawozdania z. badań terenowych Instytutu Etnografii w 1947 r.], jeżeli nie będzie się ograniczać do notowania form archaicznych, czym tak często grzeszyły dawne prace. Każde zjawisko powinno być zbadane w całej jego złożoności, odbijającej obumieranie starego i powstawanie, i rozwój nowego" 17. "Tylko wszechstronne, doprowadzone do współczesności badanie kultury i życia ludu - podnosi Kor b e w analogicznym sprawozdaniu z 1948 r. - daje możność odkrycia dialektyki procesu rozwoju poszczególnych zjawisk, wyjaśnienia ich pochodzenia, prawidłowego ujęcia '!V tzw. etnograficznych przeżytków" 18. Pomijając badania folklorystyczne, wyróżnić można w powojennych studiach nad kształtowaniem się kultury socjalistycznej trzy zasadnicze kierunki. Na przełomie 1947/1948 r. zapoczątkowano na dużą skalę badania terenowe nad życiem i kulturą mieszkańców kołchozów. W latach następnych w "Sowietskoj Etnografiji" pojawiło się szereg prac referujących dotychczasowe wyniki badań na tym odcinku. Prace można podzielić na dwie grupy. Jedne są próbą monograficznego ujęcia całokształtu kultury kołchozu lub kilku kolchozów, inne zajmują się analizą tylko jednej kategorii zjawisk, np. mieszkania, odzieży, pewnych typów zdobnictwa na określonym terenie. Zarówno badania monograficzne syntetyczne, jak specjalne, tzw. " K nowym uspiecham sowietskaj etnografiji, nr 2, s. 3. 11 M. L e w i n, polewy je issledowanija kaja Etnografija" , 1948, nr 3, s. 139. "o. Kor b e, Sessija poswiaszczenaja "Sowietskaja Instituta itogam Etnografija" , 1949, nr 3, s. 208. "Sowietskaja Etnografii Etnografija", w ekspedicjonnych 1951, 1947 g., "Sowietsrabot 1948 umatyc.zne, stawiają ~obie za cel prześledzenie przeobrażeń, jakim podlega tradycYjna kultura wiejska pod 'wpływem ustroju socjalistycznego, przede wszystkim na skutek wprowadzenia kolektywizacji. Podobne badania terenowe nad kulturą klasy robotniczej rozpoczęto dopiero n~ pr.zełomie 1949 i 1950 r. Celem ich było zaznajomienie się z przeobrazemaml kultury robotniczej w ustroju socjalistycznym a zwłaszcza w okres~e przejścia od socjalizmu do komunizmu. Ponieważ jednak zainteresow~me problematyką robotniczą w dotychczasowej etnografii radzieckiej, a takze w przed~ewolucyjn:j rosyjskiej, było stosunkowo słabe, zaś prace z tego zakresu mehczne, me można było ograniczyć tylko do badań nad współczesnością, kcnieczne okazało się odtworzenie kultury robotniczej także w ustroju kapitalistycznym. Trzeci kierun~k. b.adań nad kształtowaniem się kultury socjalistycznej ma charakter ogolmeJszy, w pewnej mierze syntetyczny. Należą tu badania na~ ~szt~łtow~niem się narodów socjalistycznych i ich kultury. W szczególnOSCI zajęto s~ę p~.oblemem ludów, które ominęły kapitalizm i u których proces konsohdacJI narodowej rozwinął się dopiero w ustroju socjalistycznym. Doniosłe jest z natury rzeczy zagadnienie teoretycznych założeń na których opie~ają się badania nad współczesnością, a zwłaszcza nad klasą robotmcz.ą. MIes.zczą. s.ię one w ramach podstawowych założeń programowych etnogra~ll radZieckieJ:. myśl tych założeń, jak wyżej Wspomniano, przedmIOtem e~nografll Jest lud, jego życie i kultura w całym jego history;cznym roz:"oJu 19. Etnografowie radzieccy podkreślają, że kultury nie nalezy odrywac od konkretnego ludu, który jest jej twórcą i nosicielem 20 Kulturę ~tanowi z.arówno proces pracy i twórczości 21, jak i jego wyniki w nagromadzonych elementów społecznego dorobku . Ob'eJmuJe. ona tr postaCI d' . . zy .uze .dzlał.Y: kulturę matenalną, ustrój społeczny i kulturę duchową %Z. O.pIeraJąc Się na założeniach materializmu historycznego etnografowie radZieccy podkreślają zależność kultury od materialnych warunków życia, g., lit" IS s '. P 'zmam w T o l' s t o w, o. c.; takzi' 1. l. P o t i e c h i n, Zadaczi borby etnografii, "Sowietskaja Etnografija" 1949 nr 2 s 7 n z kosmopo- "Dob't ' ' , ,. . Etnog' f.' I me podkreśla to Tołstow na sesji poświęconej ocenie pracy Instytutu tHta ~: u. Por. T. A. Z d a n Ie o, Obsużdenije nauczno-issledowatielskoj raboty Insti , nografii A. N. SS5R, "SowietskaJa Etnografija" 1949 nr 1 s 171 .l S. A T o k a' Z' ' • ,. . Krak" r I e w, agadnIenie etnogenezy w etnografii Lud" t XXXIX O\V-Poznań 1952, s. 92. ,,, 'o , " P. 1. K u s Z . .. Clenije dla . n ~.e r, Uc~en'.1e Stalma o nacji i nacjo1talnoj kulture i jego zna- K am etnografa, "SowJetskaja Etnografija" 1949 nr 4 s 11' ostatnio M D m a r l w drug' d i . " ,., . .. 1954 s 127 d Im wy an u dziela zbIorowego Istoriczeskij matierializm Moskwa tego ~low' al na~tępującą definicję kultury: "Przez kulturę w szerokim ;naczenlu Wytworzo:y~OZUmlemy całokształt materialnych i duchowych dóbr, czyli wartości rażających st' pr~ez. ludzkość w procesie jej społeczno-historycznej praktyki i wyponadto K a m oplen , l ,.. SIłamI przyrody i spoleczenstwa". m a" Jej władzy nad ży, WIOowymI Ustalić stosun k r I analizuje pojęcIe kultury materialnej i duchowej i stara sili e poszczególnych elementów kultury do produkcji, bazy i nadbudowy. �653 652 w szczególności od sposobu produkcji charakterystycznego dla danej formacji. Ze zmianą sposobu produkcji zmienia się treść kultury. Po kulturze pierwotnej, związanej z ustrojem wspólnoty pierwotnej, następuje kultura niewolnicza, feudalna, kapitalistyczna i socjalistyczna. Treść kultury jest ściśle powiązana z podziałem klasowym. Odbijają się bowiem w niej sprzeczności charakterystyczne dla społeczeństwa klasowego. Zagadnienie to w następujący sposób przedstawia K u s z n i e r, opierając się na pracach Lenina i Stalina ~3. Masy ludowe, które są twórcami i nosicielami kultury, tylko w pewnej mierze korzystają z wyników swej pracy. Wyniki te przypadają bowiem w udziale przede wszystkim klasom panującym. Jeżeli społeczeństwo klasowe jest w okresie rozwoju i klasy panujące odgrywają rolę postępową (tzn. likwidują dawne stosunki społeczne i otwierają drogę do rozwoju nowych sił wytwórczych), to kultura takiego klasowego społeczeństwa na ogół ma charakter postępowy i jej osiągnięcia mogą być zachowane przez całe wieki. W okresie jednak zarysowywania się coraz silniejszych sprzeczności między siłami ,wytwórczymi a stosunkami produkcji zaznaczają się w kulturze tendencje schyłkowe, zwłaszcza w tych jej dziedzinach, które bezpośrednio zależą od klas wstecznych. Dochodzi do władzy nowa klasa, postępowa, a z nią nowa kultura. W każdym klasowym społeczeństwie można więc wyróżnić dwie tendencje kulturowe i dwie kultury, różne co do swej treści. Od treści kultury należy odróżnić jej formę· K a m m a r i zastanawia się nad istotą tego pojęcia i definiuje je w następujący sposób: ,.Narodowa forma kultury _ to przede wszystkim język narodowy, jak również specyficzne formy narodowej sztuki i kultury, w których przejawia się układ psychiczny narodu i które odzwierciedlają cechy szczególne bytu narodowego. Marksizm-leninizm uczy, że każdy naród ma swe jakościowe cechy szczególne, uwarunkowane całym jego rozwojem historycznym, przejawiające się v: specyficznych właściwościach jego kultury narodowej. Każdy naród - za'równo wielki jak i mały - wnosi własny, swoisty wkład do ogólnej skarbnicy kultury światowej, uzupełnia ją i wzbogaca" 24. Forma kultury jest więc wyrazem drogi rozwoju, jaką przechodzą poszczególne narody, jest odbiciem specyficznych cech etnicznych, które kształtują się w ciągu wieków. Przechodząc do kultury robotniczej należy zastanowić się, jakie miejsce zajmuje ona w kulturze całego społeczeóstwa w ustroju kapitalistycznym i socjalistycznym. W ustroju kapitalistycznym, analogicznie jak we wszystkich społeczeństwach klasowych, istnieją dwie kultury: kultura klasy wyzyskującej i wyzyskiwanej, L e n i n polemizując z burżuazyjnym hasłem, kultury narodowej tak ujmuje powyższe zagadnienie: "W każdej kulturze narodowej są, choćby nawet nie rozwinięte, elementy kultury demokra- tycznej i socjalistycznej, ponieważ w każdym n d' . i wyzyskiwane, których warunki życiowe nieuch:~~n~: :O~zmais: pra~uJące mokratyczną i socjalistyczną. Ale w każdym narodzie ist .. ą .eol~g~ę detura burżuazyjna (u . k .. meJe rowmez kul, . Wlę SZOSCIponadto czarnosecinna i klerykalna) - . t me w pos~acl samych tylko »elementów«, lecz w postaci kultur a ,I? Dlatego tez »kultura narodowa« w ogóle 'e t kl' ,y p nUJąceJ. burżuazji" 25. .l s u turą obszarmkow, klechów, Kultura burżuazyjna i proletariacka kształtowały się w d' h runkach Burżuazja ja! o kI k o mlennyc wajuż w ~stroju feudaln~m ~~:s: :~~o~t~jąca, mogła rozwijać swoją kulturę ~~~i:~~:~Y::~~mm~~:~:~i ~e~~~:jU ok:I~~t:~i~~;~:i;:'2r~ S;:ł~::~:;;;~ podstawy materialne i ideowe rodz pr~es. a~KI ~~!tur~ s~cjalistycznej, jej ą WielikiegO przemysłu powstaje' klasa r~~o~~JiC~~sl~~~:t~li~:~:c:i'ę Z. ~o~w~j~m pog ąd rewolucyjny oparty na nauko ' J JeJ sWla 0kapitalistycznym powstaje nowa m~~~ ~~dstawach .. W walce z uciskiem estetyka, literatura i sztuka K It nosc .proletarIacka, socjalistyczna , • . u ura proletarIacka nie . d k kow pełnego rozwoju 27. ma Je na warunW ustroju kapitalistycznym zaznacza" , . między kulturą burżuazYJ'ną 'l t . Ją SIę wyrazme sprzeczności po. . a pro e anacką Pierwszą h' k SCIprywatnej i dążenie do . d .,.. cec ule ult własnodrugą _ szacunek dla racW~gO y zY~lOweJ k~sztem mas eksploatowanych, trosk materialnych i wyPZVS!yI humamstyczna Idea uwolnienia ludzkości od ' J m gospodarczego Odmienn . t t k' das posiadających i wyz k' . Y Jes a ze stosunek I ys Iwanych do zagadnień na d wysuwa hasła narodowe za ' ro owych. Burżuazja nych narad' ,' pomocą ktorych rozdzielić chce proletariat różow na wrogie obozy rozbić . . jego działania Ta sama p t ' b . Jeg.o sOJusz, a przez to osłabić siłę . rzy ym urzuaz]a sprzymie . , z burżuazją innych kraJ'ów P l t . , rza Się rownocześnie , . ro e anat natomiast wy h ł mIędzynarodowej która wchła . . b" suwa as o kultury kolwiek bądź kol~kt " d ma w SIC::Ie me »kulturę narodową« (jakiegoywu nar o owego) w całości Ie . b' narodowej wyłącznie jej kon k t. ,cz lerze z każdej kultury men ty" 28. se wen me demokratyczne i socjalistyczne eleProletariacka, socjalistyczna kultura ' dopiero w wynl'k .. . moze wszechstronnie rozwinąć się u ZWYCIęskIe] rewol " . l' tury proletariatu. Przewrót olit c UC]I,soc]a Istycznej, na gruncie dyktaprzeobrażenia kulturalne KuPlt y zn~ II.społeczny musi więc wyprzedzić Lą' . ura soc]a Istyczna nie zry , . czą SIę w niej postępowe d k t . wa z przeszłosclą, z Iilteresami lud . '.' emo ra yczne, rewolucYJne tradycje narodowe Zl pracuJących wszystkich krajów. :ow P. 1. K u s z n i e f, Q. C., s. 12 n. " Socjalistyczne narody ZSRR w waTlml<.ac/' Vrzecnodzenia od socjalizmu do leO, m-unizmu, "Zeszyty Filozoficzne" (Nowych Dróg), Warszawa 1954, z. 1 (11), s. 27. !~ ' " J . L L e n 1 n, DZiela, t. XX S 9 ·W· ' .. . S t a 11 n, DZiela, t. XI, s. 50. "W . Berestnie "EolszeWik" " W '" kulture w, O socJaLlstlczeskoj nr lO, s. 23. . L e n 1 n, DZiela, t. XIX, s, 242. ,1951, i kulturnaj rewolucji w SSSR, �65~ 654 . . .' ednolita co do swej treści. Jedność socjaliKultura soc)allsiyczna Jest) Z. k Radzieckiego uwarunkowana stycznej treści narodowyc~ kultur d . lv.:lą~ gU ~ame"o ustroju społecznego 'l ,. teJ' same) gospo ar n, e o ~ '" d' jest wspo nOSClą .., l'. Kulturę w<zystkich naro ow · amej ideologu l ce ow. " . t i państwowego, ej s , l' lka o zwycięstwo komumzmu, 'k . den wspolny ce. wa .. Zwiazku przem a Je .' tków i pozostałości ideologu . k zenienie wszelkich przezy. t o ostateczne wy Ol' ,. d' d' nkich Kultura socjalistyczna s wo. . iadomoscl lu Zl ra Zle_ . burżuazyjnej w sw . l' l d Cechu)'e ją troska o człowieka pracu. t ez sam lud l d a u u. . . t "' rzona )es' prz , d' . do zapewnienia pokoju SWla owego - . b 'ego interesow, ązeme jącego, o rona) ." ultura socjalistyczna występuje jednak Jednolita co do swe) trescl k h N' . st bowiem prawdą, jak pod.. d h formach narodowyc. le Je w roznoro nyc . '~l' t ym różnice narodowe od razu , l" w ustroju SOC]alS yczn • . .. kresla S t a l n, ze . . . l'zmu nastąpi pełny rozwoJ l rozznikną. W pierwszym etaple rozw~]u sOdcJa. lOW drugim etapie światowej . ., h dotad narodow opler ~o kwit uClemlęzonyc , . ' . anil-anie różnic narodowych' . l t 'atu nastąpl stopmowe z .•. h dyktatury pro e an .' " ltur .31 to całokształt tych specyficznyc Narodowa forma SOCJallstyczne.J ku :Y d . treści kultury socjalistycznej , . f rażania mlędzynaro owej . .. sposobow l orm wy. .. '0.' . od form i sposobów wyrażama te)ze u danego narodu, ktore ,odrozm Ją )o~.m głównym czynnikiem wyznaczakultury u innych narodowo p~tdsta,,: t Yna~odowy język. Poza tym decydują jącym tę narodową formę ku ury .)es t k' literatury muzyki architektury . k' drębności narodowe) sz u l, , ., . o nie) ta ze o . d o narodu wiąże się wzbogaceme itd. Z rozkwitem kultury, narodowe] Kaz eg skład Związku Radzieckiego 32. h kultur wszystkich narodow wchodzącyc w . . ł St alin . .. k lt ry w ustroju socjallstycznym UJą Stosunek formy l tresCl u u ,.. b' studentów Komu'b swym przemowlemu na ze ram u w następujący sp oso w . h Wschodu w 1925 r. Mówiąc . U . ersytetu Mas Pracu]ącyc . mstycznego mw d . twa socjalistycznego zapytuJe: o stosunku kultury naro~o:vej do bu O;:l~ia? Oczywiście, że nie ma! Bu, CZy nie ma tu sprzecznoscl me do pogo z .. słuszne Słuszne jest jednak duj~my kulturę proletari~c~~. J.es~ ~o :~~:~~::yczna co' do treści, przybiera również to, że kultura plO e an~cK.,. ma'tY'ch narodów, wciągnię. by ujawmama Slę u roz , rozmaite formy l sposo. . ależności od różnic języka, obyczatych do budownictwa SOCJa1Jstyc~n.ego.w ~wa co do formy _ taka jest kultura jow itp. proletariack~ ~o .tres~~":l~::d Kultura proletariacka nie niweczy ogólnoludzka, ku ktore] ldZle s .] .,. d' t kultura narodowa nie . l daje jej tresc I na o wro , kultury narodowe), ecz. .. da'e 'e' formę. Hasło kultury naroniweczy kultury prolet~nackleJ, lec~ ,~. J Jsteru władzy stała burżuazja,' dowej było hasłem burzuazy)nym, opo l u L 1 • . : _ C? '10 J. S t a l i n, Dzie!a, t. XI, s. 346-347. Zagadnienie . . kultu'. "J. S t a l i n, Marksizm a kwestia narodowo-kolonialna, Warszawa, 1949, S. 210. Zagadnienie stosunku treści i formy kultury w ustroju socjalistycznym omawia !'ównież S t a l i n w pracy Markisizm a zagadnienie językoznawstwa, Warszawa 1950, s. 19-20. to omawia także K a m m a r t we wspomnianej już pracy zbiorowej. "J S t a l i n, Dzie!a, t. XI, s. 348-35B. . K a m m a r i e g o. 01 Z·ob. przyp. 22 - określenie tego POJęcl.a przez _. . obogaszczenije A E Mo r din ow Rascwtet i w.al1nno]e " Zob. np. . . , 11 25 narodów SSSR, "Woprosy Fiłosofii", 1951, nr 6, S. -. a konsolidacja narodów dokonywała się pod egidą reżimu burżuazyjnego. Hasło kultury narodowej stało się proletariackie, kiedy u władzy stanął proletariat, a konsolidacja narodowa poczęła dokonywać się pod egidą władzy radzieckiej" 3". Wypada z kolei zastanowić się nad rolą klasy robotniczej w tworzeniu nowej, socjalistycznej kultury. Dziełem tej klasy jest przede wszystkim obalenie ustroju kapitalistycznego, które było, rzecz jasna, podstawowym warunkiem rewolucji kulturalnej. Klasa robotnicza pod przewodnictwem swojej partii kieruje dalszą przebudową gospodarczą i społeczną ustroju, stwarzając przez to odpowiednie warunki do rozwoju jednolitej co do swej treści kułtury socjalistycznej w całym Związku. Pod jej kierunkiem dawne narody burżuazyjne przekształcają się w socjalistyczne, przy czym równocześnie dokonuje się proces konsolidacji narodowej ludów, które ominęły kapitalizm. Rozwój nowych narodów socjalistycznych jest zasadniczym warunkiem rozkwitu kultur narodowych pod względem ich formy. Klasa robotnicza, powstała z różnorodnych klas, warstw społecznych i grup etnicznych, wchłania w siebie różnorodne elementy kulturalne i prze .• pracowuje je w jednolitą całość. Dokonuje jednak przy tym pewnej selekcji - dąży do przejęcia najlepszych, postępowych tradycyj narodowych, \'valczy zaś z ujemnymi przeżytkami ustroju klasowego 34. Stąd też klasa rcbotnicza jest i\'1órcą najbardziej rozwiniętych form kultury socjalistycznej i pod tym względem wyprzedza jeszcze ciągle socjalistyczną wieś. Czołowa roła klasy robotniczej w walce z uciskiem kapitalistycznym () wyzwolenie ekonomiczne, polityczne i ideologiczne, jej decydujący udział w tworzeniu nowej kultury mas pracujących po zwycięskiej Rewolucji Październikowej nałożyły na nauki historyczne obowiązek intensywnych badań nad jej przeszłością i teraźniejszością. W związku z tym historycy radzieccy już od dawna prowadzą badania nad kształtowaniem się klasy robotniczej i rozwojem ruchu robotniczego w ustroju kapitalistycznym. Nie omawiając bliżej osiągnięć nauki radzieckiej na tym polu, należy podkreślić, że w ostatnich latach badania te przybrały na sile i intensywności. Na uwagę zasługuje m. in. fakt, że zapoczątkowano wiełkie wydawnictwo źródłowe dotYCzące ruchu robotniczego w Rosji w XIX w., pod redakcją A. M. P a n- " S t a l i n już w 1913 r. polemizował z tezą, że kultura socjalistyczna ma zachować Wszelkie narodowe właściwości. W pracy Marksizm a kwestia narodowa; Dzieła, t. II, S. 334-335). pisze: "Pomyślcie tylko: "zachować" także "właściwości narodowe" Tatarów zakaukaskich, jak samobiczowanie siG w święto "Szachsiej-Wachsiej"! "Rozwinąć" takie ,,\vlaściwości narodowe" Gruzinów, jak lIprawo zemsty! ... et Zna- Czenie kultury robotniczej jako syntezy wsz~'stkiego co najiejsze w kulturze danego narodu podkreśla artykuł redakcYjny "Sowietskoj Etnografii Poświęcony znaczeniu XIX zjazdu dla rozwoju etnografii, 1952, nr 4, S. 7-8. �()56 65'1 kra t o w e j. Ponadto duży nacisk położono na przeobrażenia klasy robotniczej w ustroju socjalistycznym, zwłaszcza na problem współzawodnictwa pracy i sojuszu robotniczo-chłopskiego. Natomiast zarówno zagadnienie warunków życiowych mas ludowych, jak kształtowania się ich kultury było dotąd w badaniach historyków słabo uwzględnione. Na tym odcinku konieczna okazała się współpraca historyków z etnografami 35. W etnografii radzieckiej badania nad kulturą klasy robotniczej są jednak na razie w fazie początkowej. Nie ustalono jeszcze do tej pory w sposób dostatecznie ścisły zadań, celów i metod badania kultury klasy robotniczej, nie przeprowadzono wyraźnej granicy pomiędzy uprawnieniami i obowiązkami historyków a etnografów w tym zakresie 3G. Tematyka badawcza kształtuje się w samym procesie badania pod wpływem potrzeb życia. Niemniej pojawiły się zarysy programu etnograficznych badań nad klasą robotniczą. Na szczególną uwagę zasługuje program przedstawiony przez W. J. K r up i a ń s k ą w jej studium o robotnikach uralskich. Zdaniem K l' u p i a ń s k i e j "pierwszym krokiem w etnograficznych badaniach nad klasą robotniczą jakiegokolwiek zakładu lub ośrodka przemysłowego powinno być przebadanie historii kształtowania się jego kadr robotniczych, wyjaśnienie ich terytorialnego i społecznego pochodzenia. W ślad za tym powinno się wykazać, jakie kulturalne nawyki i tradycje przynieśli ze sobą przedstawiciele poszczególnych warstw społecznych i grup etnicznych. Główne wreszcie zadanie pracy polega na starannym zbadaniu tego, w jaki sposób z różnorodnych właściwości kulturalnych powstają wspólne formy kultury i życia" 37, Obok K I' u P i a ń s k i e j także C z e b o k s a I' o w, autor pracy o robotnikach moskiewskich, opracował ogólne wytyczne badań nad kulturą robotniczą w dobie socjalizmu. Jego zdaniem, głównym celem badań powinno być wykrycie nowych cech kultury robotniczej, kształtujących się na gruncie przeobrażeń ustrojowych. Należy zwracać uwagę na zmiany, jakie zachodzą w całokształcie życia zawodowego, społecznego, rodzinnego robotników, a także na rozwój nowej, socjalistycznej świadomości - świadomości aktywnych budowniczych społeczeństwa bezklasowego 38. . Referując program badań etnograficznych nad klasą robotniczą należy podkreślić, że pauka radziecka przywiązuje zasadniczą wagę do ich znaczenia praktycznego. Jednym z warunków przejścia od socjalizmu do komu" Za tiesnoje sotrudniczestwo etnografow 1053, nr 3 ,s. 3-4. u P. 1. K u s z n i e r, Ob etnograficzeskom ! istorikow, izuczeniji "Sowietskaja Etnografija" socjalisticzeskoj kultury i by ta narodow SSSR, "Sowietskaja Etnografija", 1953, nr 1, s. 17; W. J. K r u p i a ns k a, Opyt etnograficzeskogo izuczenija uralskich raboczich wtoroj połowiny XIX w., "Sowietskaja Etnografija", 1953. nr 1, s. 64. " W. J. K r u p i a ń s k a, dz. cyt., s. 65, 66. " N. N. C z e b o k s a r o w, Etnograficzeskoje izuczenije kultury i by ta moskowskich. raboczicn, "Sowietskaja Etnogra!ija", 1950, nr 3, s. 107, 108. ~~:m~ jest podniesienie ~oziomu kultury społeczeństwa. Do urzeczywistnieego postulatu komeczna jest zarówno znaJ'omo" d t 11 . stanu kultur 'ak' . . . sc o yc czasowego ł' . . y, .l 1 prawldłowoSCI rządzących jej rozwojem. Na tIe takiega ~a oz:ma Jasno występuje doniosłość praktyczna badań etnograficznych rzy oczmy konk~etn~ przykład. Dla polepszenia warunków mieszkanio~ WYdCh ?rzebudow~Je Się obecnie wiele osiedli kołchozowych i robotniczych' B a 'Ima etnograficzne wskazuJ'ą . k' t b' . . . ' .la I yp udownictwa jest przez ludnoś'" d anego t erenu cemony i . k' h . . \; . . . . z.la IC przyczyn, Jakle panują w tej dziedzinie nawyki I tradYCJe, o Ile są one szkodliwe lub pożyteczne. Materiał dostarczony przez etnografa staje się podstawą działalności praktycznej 3~. nI. l l Przebieg i wyniki powojennych badań f i c z n y (' h n a d k l a s ą r o b o t n i c z ą. etnogra_ Po drugiej wojnie światowej przystapiono do k t . . rozpoczętych studiów nad folklorem rOb'otniczym 40 °snzeYrnSzUeowbaandla .dawtllleJ "rafi . . . ama e nooczne pOswlęcone klasie robotnicz·ej jej życiu i kult '. wspomnieliśmy, na przełomie 1949 i 19"0' Z t b ~rze, podJęto, Jak . ;) r. a eren adan obrano nai . przoduJące zakłady przemysłowe Moskwy i Lenin"radu 41 • _pier:, t':l przerzucono na ośrodk' o • Z kolei badamtl l przemysłowe Uralu węgl b . moskiewskiego Uzbekistanu 42 Uk . 43 ' owego asenu po:l. ,ramy , a w 1951 r r' wmez " R . Łotewskiej, Armeńskiej i GruzińskieJ' (cziatursk' . °ł epubhkf O t t . l przernys manganow) 44 S a m~ lata przyniosły szybki rozwój badań nad kulturą robot . y: wszystkIm w Republice RosyjskieJ Armeńskie' i '" ~~:zą przede wszelkiego prawdopodobieństwa w ~iedłUgl' J. Gruzm~kleJ . Według k b' . .. m czasie zostame WYdany . szy z 101' studlOW jako rezultat tych bada' D te. Wlęy kilka prac, które podsumowuJ'ą dotych n. o .,1 ?or ukazało siE: tylko . czasowe wymkl badań Juz w 1950 r. pojawiła się praca C z e b o k s ar' . rze i ';vciu robotników ra . . o w a Poświęcona kultuprzedstawia w niej życfe r~;~c~~~ w dwoch fabrykach moskiewskich. Autor. do przeobrażeń ustrojowych S;~i~~ na tle ich zakładów?racy. NawiązująC za poprawę warunkow pracy robotni- :c 1. u s z n i e r, Ob etnograficzeskom izuczenii s 19 mawIamy Je przy końcu tego rozdziału. '" . . O. Kor b e, Sessija uczenogo so . t I t· • gam ef:spedicjonnych isstedowanij 19t~'e a ns lt.uta Etnografii poswtaszczenaja it'O" lC5-1(6. g., "SowletskaJa Etnografija, 1950, nr 3, •• ::~. •• " T. A. Z d a n k o, Rabota Instituta 1951, nr 2, s. 214. Etnografija", E tnograf" .. A N SSSR w 1950 g., "Sowletskaj:ł '. "Ł. S t a r c e w a, Koordinacjonno'e . .. nIlu soclalisticzeskoj kuttu,'y i byt J. sowleSZCZa1llJe poetnograftezeskom fzucze~ nr 1, s. :-5. a na? odow SSSR, "Sowietskaja Etnografija", 1951 fi .. ' Ob etnograficzeskoj i antropo!ogiczesko" r' . Czeskogo sowieszczanija 1951 g S J abotte na mtestach posTe etnograG. S. C z i t a j a, Gruzinskaja so·~./~tsCk:I.:tskajaEt~?grafija", 1952, nr 1, s. 201-203; skoJ .Piatiletki, "Sowietskaja EtnOgrafiJ/ le9t5n20graflJaza gody postewojennoj stalin" •• Ł S t ' , nr 3, s. 185 186 . a r c e w a, dz. cyt., s. 175-180. ' . 42 ,.LUd", t. XLII �658 ,, , dnictwa i ruchu stachanowskiego. Praca ków, przedstawia rozwoJ wsp~łza,:o Autor mimo zapowiedzi na wstępie, ma charakter sprawozdawczy I .aPISO:. c 'ne" kultury robotniczej, powstaoie uwzględnia walki elementowI tr Y YJ. nJo\"eJ' kultury socjalistycznej. t . k ·t r mu z e emen ami 'v łej w okresie api a IZ, . d h trudności Praca C z e b o k s a " .,. k gdyby bez za nyc . RozwoJ dokonUje Się Ja k d dyskusji przeprowadzonej r o waspotkała się z ostrą' kryty .ą po czas w związku z badaniami kołchozowymI. d ne w 1953 r. . t· dwie nowsze prace wy a Wyższy pozIOm reprezen UJą . . . znać z ich . d' ło" tematu i ciekawe wymln warto Się zapo . Z uwagi na om os sc . , k ą to wspomma. h brl owana przez K l' UP I a n s , treścią· Pierwsza z mc , opu .1 { b d' robotników uralskich, Opiera na już wyżej Pró.ba etnograftezn~go rz:z :~~edycję zorganizowaną w lecie się ona na materiałach zebrany.~ Pk demii Nauk Związku Radzieckiego. 1951 r. p:zez Instytut Et~o;:a~~d~ni: nad zespołem robotniczym pracująEkspedycJa ta pr~epro.wa Zl . K 'byszewa w Niżnym Tagile, która cym w metalurgicznej fabryce Im. UJ należy do najstapr:;:~~ił~a::~:r::~;~~~:' charakterystyką rozwoju górnictwa Pracę swą po k . w ZWiązku . z t ym d'zle ł o L e n i n a . Rozwój kapitaltzmu na RUra.~u'g:~:Y:u;~: uwydatnił specyficzny charakter ~órnic~wa u:al~kiegho, w oSJt, , d inn ch młodszych osrodkow gormczyc . jego zacofame w stos~n.ku U :IU _ ~odkreśla L e n i n _ było poddaństwo; ~~~~:i~l~r~;~~;~i:a~u~~CZ;Ch byli .jedn~cześnie i obsz~rn~eam~~ ik:~~:~;; . , ł ·ch oplerah swe panowame zakładow przemys owy , . . ładania" 46 To stało .. l monopolu I na swym prawie w ' i konkurenCJI, ecz na. 'l uralskim i niewolniczego . owodem zacofania techmcznego w przemys e , , cielaml ~~ł~enia robotników, Wpływ ustroju poddańczeg~ na ż~~~~a~~:tn~~~;\;:-, znaczył się jeszcze z k0l1cem XIX w. Jednym z Jego p J. .. h do .' dl zdob cia sił najemnych i przywlązama IC odrobIn. przemysłow~y a bY'" zarobków umożliwiali robotnikom h fabryk a takze celem o mzema . . lk' swyc .'.. . twisk i lasów za darmo lub za mewie ą użytkowame Ziemi fabrycznej, pas . l . os" od swych . w za eznm c obniżkom. opłatą. Robotnicy, ktorzy otrzyma l'I na d'Zl~ły, popadah ., , ł ich ulegała rownoczesme znaczny . . zakładow pracy, a p a~a ., ły t ch przeżytków pańszczyzmaL e n i n podkreśla d~blt~le, u~edmny ~P k;:so~ej i kultury uralskich robotnych na kształtowame Się sWla omoscl ników. . . s osób szczególnie interesujący na Zagadnienie powyzsze występuJe w .P h N" nego Tac1iła powstały . .. kł d' metalurglcznyc IZ ",. przykładzie hIstora za a ow .d y c h 47 Pierwsi one w 1726 r. jako własność bogatej rOdZ~ny .D e ~~łY o ~oskWY . i innych rzemieślnicy i majstrowie zostali sprowa zem z , ., Rosji Warszawa 1953, s. 494. " L e n i n, ROZWÓj kap,taltzmu w , . l leżących do rodziny Demi"Rozwój przedsiębiorstw przemysłowych Ula Ul tnal'a chozia;stwa Demidowych . K f' g a U s w pracy s or ] , dowych przed"tawił n. B. a: e n d 1949 Dotychczas wyszedł tylko I tom dotyczący w XVIII-XIX w., Moskwa-Lemngra . . XVIIIw. 65!) większych ośrodków, natomiast robotnicy niekwalifikowani rekrutowali się z ludności wiejskiej z okolic nadwołżańskich. W pierwszej połowie XIX w., gdy odkryto w Niżnym Tagile pokłady rudy miedzi, złotonośnego piasku i platyny, D e m i d o w i e sprowadzili około 11 tysięcy chłopów z Ukrainy i środkowych guberni Rosji. Zagadnienie kształtowania się klasy robotniczej w Niżnym Tagile w drugiej połowie XIX w. jest stosunkowo słabiej znane. Można przypuszczać, że na skutek nieznacznego jedynie rozwoju zakładów imigracja nowych sil ~oboczych była niewielka. Zachowały się źródła, które świadczą, że w latach osiemdziesiątych przybyła tu grupa biedoty tatarskiej z guberni symbirskiej-. Tak więc wśród robotników Niżnego Tagiła przeważała ludność rosyjska; pozostała zaś, np. ukraińska (z wyjątkiem świeżo przybyłych Tatarów), łatwo ulegała asymilacji. Badania przeprowadzone w 1951 r. wykazały, że wśród starszych robot~ ników fabryki, mających za sobą od 6 do 40 lat pracy, przeważają miejscowi (516/n), 20% pochodzi z pobliskiego świerdłowskiego okręgu, a 29% z okolić dalszych. Wśród młodszych natomiast miejscowi stanowią tylko 8%. Znaczna część robotników starszych pochodzi z rodzin, które pracują tutaj od szeregu generacji. Wśród tych rodzin właśnie przechowało się sporo elementów dawnej kultury tradycyjnej. W strukturze klasy robotniczej Niżnego Tagiła następują obecnie szybkie zmiany. Gwałtowny rozwój przemysłu, budowa fabryk-gigantów przyciągają nowe siły robocze, rekrutujące się z różnorodnych narodowości, z różnych republik Związku. W warunkach życia robotników uralskich przed rewolucją można wy:' różnić kilka etapów rozwojowych. Reforma z 1861 r. wywołała kryzys w tych fabrykach i kopalniach, które opierały się na pracy przymusowej. Liczni robotnicy opuścili wówczas swe warsztaty pracy, przenosząc się do innych zakładów, najczęściej zaś wracając do swych wsi rodzinnych. Dawna izolacja wsi poddańczej uległa załamaniu, coraz częstsze stawały się małżeństwa pomiędzy przedstawicielami różnych grup etnicznych, stopniowemu rozpadowi ulegały Jawne wielkie rodziny, które prowadziły wspólną gospodarkę. Narastała ekonomiczna emancypacja kobiet i młodzieży. Starsze pokolenie górników w tym czasie było jeszcze silnie związane z ziemią i pracą na mli. II młodych natomiast. zwłaszcza u kobiet, coraz wyraźniej występowała dążność do zerwania z gospodarką rolną. Dalsze zmiany w kulturze robotniczej pozostają w ścisłym związku z kształtowaniem się świadomości klasowej, z rozwojem ruchu robotniczego. Druga połowa XIX w. przynosi szereg buntów i strajków, w których robotnicy wysuwają żądania podniesienia płacy, zniesienia kar pieniężnych, znie.,. ~ienia pracy w dni świąteczne itp. Pewne pozostałości ideologii chłopskiej hamują jednak rozwój klasowej świadomości robotniczej. Dalszy rozwói ruchu robotniczego przypada na początki XX w., gdy w ośrodkach przemy~hwych Uralu pojawiRją się pierwsi działacze bolszewiccy. �661 ()60 k?W Wszystkie te przeobrażenia świadczą jasno, że wśród pracowników zakładów metalurgicznych Niżnego Tagiła narastają nowe, odmienne od chłopskich, formy życia i pracy, nowe stosunki rodzinne i społeczne. Sami robotnicy stop:J.iowo uświad.amiają sobie swoją odrębność, a kulturę swoją oceniają jako bardziej postępową od chłopskiej. Położenie robotników uralskich w drugiej połowie XIX w. było bardzo tiqżkie. Zarobki ich były niższe w porównaniu z płacami w innych częściacn Rosji. Robotnicy południowo-rosyjscy zarabiali na przykład dwa razy więcej. Mały kawałek ziemi, który przydzielała fabryka. nie wyrównywał tej różnicy, a wiązał robotnika z zakładem pracy. Na tle niskich zarobków olbrzymie rozmiary przybrało tUlaj zjawisko pracy dzieci. Warunki życia robotników w Rosji carskiej - niskie zarobki, długotrwały czas pracy, brak możliwości kształcenia się - nie sprzyjały, rzecz jasna, rozwojowi ich kultury. Przedstawiwszy warunki społeczno-gospodarcze robotników autorka omawia z kolei ich kulturę materialną, w szczególności sprawę mieszkania, odzieży, pożywienia. Już w połowie XIX w. Niżnyj TagH był największym miastem Uralu, liczącym 21 tysięcy mieszkańców. Stanowiło ono ośrodek administracyjny dużego okręgu górniczego, a zarazem ważne skupienie handlowe. W pierwszej połowie XIX w. dużą rolę odgrywało tutaj chałupnictwo, przemysł nie pochłaniał bowiem wszystkich rąk robo'czych, a rozwój rolnictwa stwarzał zapotrzebowanie na towary przemysłowe. Położenie ekonomiczne chałupników było korzystniejsze niż robotników, gospodarstwa ich były większe. Z rozwojem kapitalizmu w drugiej połowi·e XIX w. zaznacza się jeszcze wyraźniej proces społecznego rozwarstwienia. Wielu chałupników staje się bogatymi przedsiębiorcami i posługuje się liczną siłą najemną· W tym czasie ludność Niżnego Tagiła szybko wzrasta. W 1889 r. wynosiła już 32 tysiące. Charakterystyczny jest fakt, że większość robotników czasie swe własne domy i małe gospodarstwa. Tylko ci, przybyli do miasta, mieszkali jako podnajemcy. Dążyli oni dania własnej zagrody, choćby kosztem wielu wyrzeczeń u miejscowych bogaczy. Posiadanie gospodarstwa, jak już bowiem niezbędnym uzupełnieniem zarobków, jakie posiadała w tym którzy niedawno jednak do posiai zadłużenia się wspomniano, było przynosiła praca w fabryce. Osiedle robotnicze zachowało do chwili obecnej plan charakterystyczny dla budownictwa uralskiego z początku XVIII w. Typy zabudowań mieszkalnych i gospodarczych wiązały się z tradycyjnymi wzorami, przynoszonymi przez różnorodne fale osadnicze. Przeważał typ budownictwa środkoworosyjskiego z szeregiem jednak swoistych cech lokalnych. Prawie do końca XIX w. mieszkania robotników nie różniły się od mieszkań chłopskich. Dopiero na przełomie XIX i XX w. zaznaczył się w nich silniejszy wpływ kultury miejskiej. Pojawiły się wówczas nowe meble, dotąd przez robotni- nie u~ywane,. jak kanapy, kredensy. W zamożniejszych rodzinach robotmczych n:leszkama zdobiono różnymi makatami, serwetkami, figurkami fa?ryczn~J ~oboty. Zmiany te kształtowały się pod wpływem środowiska mleszczanskl~go .. Ciężkie położenie materialne robotników. brak warunków do ksz~ałcema SIę, uniemożliwiały rozwój samodzielnej twórczości artystyczneJ. Proces wzajemnego oddziaływania tradycyj kulturalnych, reprezentowan~ch p:~ez różne grupy etniczne, z jakich składała się ludność ro~~tl1lcza NIZnE'go Tagiła. a także oddziaływanie miasta na ludową kultur~ ml.eJscowych robotników w sposób charakterystyczny występuje na przykładZie ublOr.u. Autorka analizuje zmiany, jakie zaszły w drugiej połowie XIX Vl. w stroJu. kobie.cym, i podkreśla znaczenie wpływów miejskich zwłaszcza w lab ch OSIemdZIesiątych i dziewięćdziesiątych. Warunki bytu robotników u~a~sk~ch odbijają się między innymi na ich pożywieniu. Było ono typowo wleJs,kle, bardzo prymitywne, a uległo zmianie pod wpływem miasta dopiero z konc.8n;- X~X w. Ni:mni~j jednak było stosunkowo lepsze od pożywienia robotmkow mnych osrodkow przemysłowych, gdyż znaczna część robotni~ów. uralskich posiadała gospodarstwa, a żony ich nie pracowały w fabryce l zajmowały się wyłącznie domem. W zakończeniu swej pracy podkreśla autorka, że materialna kultura robotników Niżnego Tagiła, pomimo ich różnorodnego pochodzenia etnicznego, była .w .drugiej połowie XIX w. stosunkowo jednolita. Największym przeobrazemom uległa ona na przełomie XIX i XX w., gdy pod wpływem ruchu ~ewolucyjnego zaczęła wchłaniać nowe elementy kultury s~cjalistycznej. Podobną problematykę spotykamy w pracy etnografa gruzińskiego R, o b a k i d z e 48. Przedmiotem jego studium jest ludność górnicza wielkiego os;:ocJ.kaprzemysłowego Gruzji. produkującego rudę manganową - Cziatury. O.srode~ ten rozwinął się dopiero w drugiej połowie XIX w., już po zniesien.lU. panszczyzny. W związku z tym ustrój pańszczyźniany nie zaciążył tak SlIme na doli robotników, jak to miało miejsce na Uralu. Następstwem reformy agrarnej z 1861 r. był napływ licznych chłopów z okolic Cziatury do pracy "': kopal~iach. Na chłopach tych ciążył obowiązek zapłacenia wykupu Z'l. ,nadziały .. kt.ore otrzymali w wyniku reformy. Potrzeba im było pieniędzy, ktoro stara11 Się zdobyć pracą w przemyśle. Praca w przemyśle jako źródło do~atkowego dochodu w gospodarstwie rolnym była powszechnym zjawiskIem jeszcze w końcu XIX w. Uważano ją za ważne uzupełnienie niedostatecznY~h dochodów, jakie przynosiła rola. Cziaturscy robotnicy-chłopi pra~owah w kopalni nie więcej niż 150 dni w roku, w okresach gdy nie było ro?o: polnych. Kiedy wraz z rozwojem kapitalizmu następowało coraz wyrazmeJsze rozwarstwienie wsi podmiejskiej i rosły szeregi ludności bezrolnej, . ., A. 1. R o b a k i d z e, Niekotoryje cZ'lesty slemiejnogo nmkow, "Sowietskaja Etnografija", 1953, nr 4, s. 20-29. by ta cziatuTskich gor- �~62 ta ostatnia zaczęła przenosić się do miasta i stała się głównym zrębem proleiariatu cziaturskiego. Schyłek XIX w. przynosi szybki rozwój ruchu robotniczego w Cziaturze. Na szczególną uwagę zasługują tzw. "Cziaturskie dyskusje" (mityngi), organizowane przez St a l i n a. Przodujący robotnicy-aktywiści rozwijali działalność polityczną wśród okolicznych chłopów. Proces kształtowania się cziaturskiej klasy robotniczej odzwierciedla się w historii następujących po sobie generacji w ramach poszczególnych rodzin. 'Przedstawiciele naj starszego pokolenia byli wyłącznie rolnikami, ich dzieci miały już zajęcie dodatkowe związane z górnictwem: pracowały przy transporcie manganu. Wnuków spotykamy jako niewykwalifikowanych robotników w kopalni. prawnuków zaś <:zęsto jako wykwalifikowanych górników. Charakterystyczne są skutki impaktu ustroju kapitalistycznego na życie górników. W wielu okolicach chłopi-górnicy żyli w wielkich patriarchalnych ~'odzinach skupiających trzy. cztery pokolenia, a więc często ponad dwaIdzieścia osób. Mężczyźni w sile wieku pracowali w przemyśle, pozostali zaś 'członkowie rodziny wspólnie prowadzili gospodarstwo. Zarobki mężczyzn wydatkowano na potrzeby całej rodziny. Gdy dochody z rolnictwa coraz bardziej malały, a dochody z pracy w przemyśle stawały się podstawą utrzymania, wielka rodzina zaczęła się rozpadać na szereg małych, indywidual'nych rodzin. Proces ten zaznacza się niejednokrotnie dopiero z początkiem 'XX w. Cziaturska kiasa robotnicza kształtowała się podobnie jak na Uralu 'z ludności chłopskiej i utrzymywała przez dłuższy czas właściwości jej kultury. W epoce socjalizmu nastąpił gwałtowny rozwój przemysłu. Wzrosła ilość 'robotników nie posiadających gospodarstw i prowadzących styl życia ~iejski, przeważa jednak nadal typ robotnika-właściciela małej zagrody, 'która dostarcza mu produktów do własnego spożycia. Robotnicy ci mieszkają we wsiach podmiejskich razem z kołchoźnikami i niejednokrotnie z nimi ·Współpracują. Rozwój budownictwa mieszkaniowego poszedł w dwóch lde(runkach. We wsiach nadal przeważają domy chłopskie typu zachodnio'gruzil1skiego, ale dostosowane do nowych wymogów życia. W mieście 'natomiast domy robotnicze mają charakter typowo miejski, podtrzymują jednak ludowe tradycje zdobnicze. Urządzenia wnętrz zarówno na wsi, jak 'w mieście mają charakter miejski. O ile kultura materialna zachowała jeszcze niektóre dawne formy, na ogół zresztą przekształcone i dostosowane do nowych warunków, to w życiu społecznym nastąpiły zasadnicze przeobrażenia. Praca w przemyśle stała się głównym źródłem dochodu rodziny robotniczej, podczas gdy dawniej była tylko ubocznym. uzupełniającym dochody z gospodarstwa rolnego. Nastąpiło 'równouprawnienie gospodarcze i społeczne kobiet, a przez to wzrosło ich znaczenie zarówno w rodzinie, jak też w szerszym środowisku. Pojawiła się nowa, socjalistyczna inteligencja, pochodząca przeważnie z rodzin górniczych. 663 Są jednak takie ludy, u których rozwój przemysłu a w związku z tYm także kształtowanie się klasy robotniczej nastąpiło dopiero po Rewolucji Pażdziernikowej. Należą do nich między innymi mieszkańcy południowe~ Syberii, Szorcowie, którym wybitny znawca stosunków południowo-sybe':' ryjskich P o t a p o w poświęcił ciekawe studium 49. Szorcowie byli do nie .•. dawna ludem myśliwsko-zbierackim, w pewnej mierze rolniczym, eksploa-:towanym przez starostów, bajów i szamanów, a przed rewolucją także przez carat. Lud ten prowadził tryb życia koczowniczy, mieszkał w prymitywnycJ:!. jurtach, nie posiadał pisma. Wyzwolenie Szorców spod zależności bajó"y napotykało duże trudności z powodu niskiego poziomu rolnictwa. Wprowadzenie kolektywizacji, wysunięcie rolnictwa na pierwszy plan w życilf gospodarczym, rozwój hodowli bydła pokonały stopniowo te trudności. Podniósł się poziom życia Szorców, na miejsce dawnych jurt wprowadzono domy mieszkalne, opracowano alfabet szorski, pojawiła się rodzima literatura, wyrosła z tradycyjnej twórczości ustnej. Ponieważ w sąsiednim Zagłębiu Kuźnieckim powstały wielkie zakład)i przemysłowe, a na terenie samej Szorii zbudowano szereg kopalń, wielu Szorców przeszło do pracy w przemyśle i górnictwie. Okazali oni dużą zdol-:ność przystosowania się do nowych zajęć, a wielu z nich (m. in. kobiety) uzyskało wyższe kwalifikacje zawodowe, nieraz nawet stopnie inżynierskie. Na uwagę zasługuje wielkie zainteresowanie, jakie budził wśród Szorców rozwój przemysłu w sąsiednim Kuzbasie. Szorec S k w o r co w, który już przed Rewolucją Październikową odkrył pokład rudy nad rzecz.ką Tasztagoł, na wiadomość o budowie wielkiego ośrodka przemysłu socjalistycznego w Kuźniecku zawiadomił w ] 930 r. o swym odkryciu władze radzieckie, przyczyniając się tym do uruchomienia nowej, wielkiej kopalni. Inny Szorec, S z a r o g a s z e w, przeszedł piechotą 200 km, żeby zobaczyć budowę wielkiej fabryki w Stalińsku. Dowiedziawszy się, że fabryka będzie czerpać rudę żelazną z Uralu, zwrócił uwagę na to, że o wiele bliżej, w Szorii, znajdują się wielkie pokłady rudy. Nowopowstałą kopalnię nazwano jego imieniem. Prace powyższe, poświęcone problematyce robotniczej, stanowią charak,. terystyczny przykład nowego kierunku w etnografii radzieckiej. Zapowiedziane są dalsze studia z tego zakresu. Na konferencji poświęconej etnograficznym badaniom nad socjalistyczną kulturą i bytem ludów Związku Radzieckiego, która odbyła się z końcem 1952 r., przedstawiono plan publikacyj na najbliższą przyszłość. Etnografowie ormiańscy przygotowali w 1952 r. dwie prace: E. T, Kar a p e t i a 11, Byt robotników jerewiańskiej fabryki obrabiarek im. Dzierżyńskiego i W. S. T e m u dr ż i a n. Kultura i byt robotników przemysłu tekstylnego Armenii. Na 1953 r. została wówczas zaplanowana monografia pt. Byt robotników przemysIu konserwowego, której celem było •• L. P. P o t a p o w, Szorcy Etnografija", 1950, nr 3, S. 123-136. Tla puti socjaListiczeskogo razwitija, "Sowiet~kaj. �665 ()64 przedstawienie zmian zachodzących w życiu rodzinnym i zawodowym robotników i prześledzenie procesu walki elementów kultury tradycyjnej z eleJllentami nowymi. Etnografowie ukraińscy prowadzą od 1950 r. systematyczne badania nad kulturą i bytem robotników kilku dużych zakładów przemysłowych Ukrainy. Specjalnie aktywny, o ile chodzi o pracę nad problematyką robotniczą, jest ()środek gruziński. W 1953 r. rozpoczęto badania nad górnikami pracującymi W kopalniach węgla, a także nad robotnikami zatrudnionymi przy nowych wielkich budowlach socjalizmu na terenie republiki. Etnograf kazański W o r o b i e w prowadzi badania nad życiem robotników fabryki chemicznej Bondińskiego w Kazaniu. Tematyka jego badań .obejmuje historię powstania przedsiębiorstwa, kształtowania się kadr robotniczych, ruch rewolucyjny, skład narodowy robotników, wzrost ich świado-tllOści socjalistycznej, udział w życiu społecznym fabryki itp. 50 Fakty powyższe świadczą o szybkim rozwoju etnograficznych badań nad kształtowaniem się klasy robotniczej i jej kultury w licznych republikach 'Związku. Coraz więcej etnografów zdaje sobie sprawę z doniosłego znaczenia tych badań dla zrozumienia życia współczesnego i działalności praktycznej. 'Także badania folklorystyczne nie pozostają w tyle za innymi działami Etnografii. W latach powojennych kontynuuje się dawniej już rozpoczęte ł;tudia nad folklorem robotniczym. Idą one zarówno w kierunku dalszego 'zbierania materiałów, jak opracowania już zebranych źródeł. Do ciekawszych pracz tego zakresu, wydanych po wojnie, należy wybór tekstów przedrewolucyjnego folkloru południowo-uralskiego pod redakcją W. M. i d i e l n i k o w a 51. Wybór ten zawiera oprócz utworów chłopskich także pieśni, bajki i czastuszki ułożone przez robotników. Interesująca jest również praca A. P. P r u s a k o w a o współczesnym folklorze robotniczym fabryk moskiewskich, opublikowana w 1949 r. w "Sowietskiej Etnografii" 52. W opar~iu o materiały zbierane od 1929 r. przedstawia ona rozwój twórczości robotniczej od końca lat dwudziestych do chwili powstania pracy. Autor omawia ,tematykę utworów robotniczych i jej zmiany w zależności od aktualnych wydarzeń. W pieśniach, opowieściach i przysłowiach robotników znajdują oddźwięk: rozbudowa stolicy w latach pierwszych pięciolatek, masowy ruch współzawodnictwa pracy, radość z ustanowienia Konstytucji Stalinowskiej, wreszcie walka z najeźdźcami w okresie Wielkiej Wojny Ojczyżnianej i entuzjazm dla odbudowy ojczyzny w latach pokoju. Autor podkreśla bogactwo ł różnorodność twórczości robotniczej, jej wysoki poziom ideologiczny i war~ość artystyczną. Zwraca również uwagę na zanik niektórych dawnych form .s Wszystkie " Narodnoje $O powyższe informacje pcdaje tu:orczcslwo }llżnugo Urala, S t a l' zapisał C e w a, dz. cyt., s. 173-180. 1. S. Z a j c e w, pod redakcjoj Z przedmową W. M. 8 i d i e 1 n i k O w a, Czelabińsk 19·18. •• A. P. P r U s a k O w, Sowriemiennyj FolkloT moskowskich Taboczich, wietskaja Etnografija", 1949. nr 3, s. 201-207 (tłum. polskie w tygodniku "Wieś", nr 43, s. 4). ,,801949. twórczości i powstawanie nowych. Z innych opracowań na uwagę zasługuje praca N. Jaś k i dotycząca twórczości robotniczej w Zagłębiu Donieckim 5~. Po ostatniej wojnie napłynęła do Donbasu znaczna ilość młodzieży, która miała pomóc w odbudowie zniszczonych zakładów przemysłowych. Młodzież ta w pieśniach, opowiadaniach. wierszowanych listach do rodziny daje wyraz swojej radości z wyjazdu do wielkiego ośrodka przemysłowego, przedstawia nowe warunki życia, opiewa przodowników pracy i stachanowców. Oprócz opracowań poświęconych specjalnie folklorowi robotniczemu wydano szereg innych publikacji o ogólniejszym znaczeniu. Niektóre z nich przedstawiają twórczość ludową w jej historycznym rozwoju, zwłaszcza w latach władzy radzieckiej, inne dotyczą wyłącznie folkloru Wielkiej Wojny OjczYźnianej względnie okresu powojennego. Do pierwszych należy na przykład praca zbiorowa wydana w 1952 r., poświęcona twórczości poetyckiej ludu rosyjskiego 54. Praca ta obejmuje również materiały robotnicze. Stała się ona punktem wyjścia prowadzonej na łamach "Sowietskoj Etnografiji" dyskusji, która dotyczyła zasadniczych problemów folklorystyki. Bardzo bogaty jest folklor Wielkiej Wojny Ojczyźnianej. Przejawiał się on w różnorodnych postaciach, przede wszystkim jako folklor frontowy i partyzancki. ponadto jako twórczość jeńców wojennych i ludności zamieszkującej terytoria okupowane. Odsłaniał on patriotyzm ludzi radzieckich, wiarę w zwycięstwo socjalizmu. Charakterystyczną cechą tego folkloru był związek z literaturą, przejmowanie przez lud szeregu pieśni znanych poetów i kompozytorów i twórcze ich przekształcenie 55. Twórczość ludową okresu powojennego charakteryzuje nie spotykana dotąd masowość, rozmaitość form i rodzajów literackich, a przede wszystkim coraz wyższy poziom ideologiczny. Folkloryści radzieccy starają się uchwycić wszelkie przejawy twórczości ludowej, zbadać mechanizm jej powstawania i rozwoju G6. Do specjalnie interesujących jej przejawów należą pieśni o pokoju, wyrażające dążność społeczeństwa radzieckiego do utrzymania pokoju światowego. Autorami ich są prości robotnicy i kołchoźnicy, przedstawiciele "N. różnych Jaś.k o, narodów Związku Socjalistlczesk.ij 57. Donnas W nctTodnom poeticzeskom tworczestwie l'Owietskogo Zakaj·paLi.ia, "Sowietskaja Etnografija" , 195t, nr 3, s. 153-157. " Redaktorzy: A. M. A s t r a c h o w a, 1. P. D m i t rak olw, A. N. Ł o z a n O w a. " w. 1. C z i c z i e r o w, Matierialy k istorii sowietskogo folkloTa, "sowietskaja Etnografjja", 1949, nr 4, s. 33-40; 8. M. Mi n c a, Forklor Wielikoj Otieczestwiennoj Wojn'y w moskowskich archiwach., "Sowietskaja Etnografija", 1946, nr 2, s. 188-192. L D a n i l e w i c z, Muzyka na frontach Wie Ukuj Otieczestwlennoj Wojny, MoskwaLeningrad 1948: W. Kra w c z i n s k a i P. S z Y r i a j e w a, Czastuszki Wielik01 Otleczestwlcnnoj Wojny, "Sowiets"aja Etnografija", 1949, nr l, s. 58-66 n. "Zob. np. W. J. KT U P i a n s k a, Narodnoje pieslcmwje tworcezstwo poslewojennogo pip.rioda, u W. K. S o koł ,.Sowietskaja "Sowietskaja Etnogl'afija", 1951, nr 3, S, 64-85 . o w a, Narod.noje poeticzeskoje tworczestwo w bOT'be za Etnografija", 1952, nr l, s. 9-21. miT. �666 667 W zakończeniu wypada parę uwag poświęcić zagadnieniu techniki badawczej stosowanej zarówno przez folklorystów, jak i innych etnografów radzieckich. Wszystkie prace opierają się na badaniach terenowych prowadzonych przez specjalne ekspedycje złożone zwykle z kilku osób i pozostające pod jednolitym kierownictwem. Utrzymują one zazwyczaj stałą łączność z badanym przez siebie terenem przez korespondentów, którzy donoszą a aktualnych wydarzeniach. Oprócz materiałów terenowych etnografowie radzieccy posługują się wszelkimi innymi dostępnymi źródłami. Do źródeł tych należą: rr.ateriały archiwalne, źródła urzędowe, prasowe, dane statystyczne, zabytki materialne itp. Na uwagę zasługuje stałe dążenie do doskonalenia techniki badania terenowego. Danuta CESKY LID R. XXXIX-XL, CSAV, PRAHA Dobrowolska 1952-1953. "Czeski Lud" ("Cesky Lid") wydawany przez Czechosłowacką Akademię Nauk (CSAV), redagowany obecnie przez Olgę Skalnikową jako dwumiesięcznik, cieszy się już od swego założenia wielką popularnością. Jego znaczenie wzrosło zwłaszcza po pierwszej ogólnopaństwowej konferencji ludoznawczej w 1949 r., która stanowi datę przełomową w czeskiej etnografii. W czasie między pierwszą i drugą konferencją wyjaśniona została podstawa ~deologiczna prac etnograficznych i przedyskutowane poglądy na przedmIOt, zakres i cel etnografii. Druga ogólnopaństwowa konferencja ludoznawcza postawiła za wzór ~race etnografów radzieckich, którzy badaniami życia wsi kołchozowej l klasy robotniczej ZSRR pomagają przy przebudowie kultury i życia w przejściowym okresie od socjalizmu do komunizmu. Konferencja z wdzięcznością przyjęła propozycję powołania gabinetu etnograficznego w ramach Czechosłowackiej Akademii Nauk. Żywa dyskusja ujawniła szereg dotychczasowych braków w pracy ludoznawczej i wytyczyła wyraźny program dalszych badań etnograficznych. Za pilne zadanie uznano podjęcie badań nad żYci~m klas! robotniczej, któremu zaczyna się poświęcać uwagę dopiero w os:atmm c~asle: Konferencja przyjęła również rezolucję, wzywającą etnografow czeskich I słowackich do podjęcia walki z nacjonalizmem burżuazyjnym i kosmopolityzmem. Tr~ść obu omawianych roczników "Czeskiego Ludu" świadczy o tym, że wstą~lł .. on n~ drogę wytyczoną przez obie konferencje. Treść tę można podzlehc na kilka grup. Najobszerniejszą stanowią prace z dziedziny historii ludu czeskiego zajmujące się ludową twórczością oraz sprawozdania na temat doświadczeń z etnograficznych badań w Związku Radzieckim i w państwach demokracji ludowej. Dalszym ciągiem dyskusji z 1951 r. o powstaniu feudalizmu na czeskich zie~iach jest przyczynek Karola C e r n o h o r s k i e g o pt. Ceramika i feudaltzm (z. XXXIX, z. 9-10; R. XL, z. 1), poruszający stronę techniczną produkcji ceramicznej. Autor na podstawie literatury archeologicznej i materiału ceramicznego występuje przeciwko twierdzeniu B o h m a, że szybko obracające się nożne koło garncarskie, istniejące na czeskich ziemiach rzekomo już w pierwszej połowie IX w., dowodzi istnienia specjalnej ceramicznej produkcji rzemieślniczej. Dokładny opis poszczególnych naczyń w pracy J. P o u l i k a Starosłowiańskie Morawy służy Cernohorskiemu, badającemu znaki techniczne produkcji rzemieślniczej naczyń, do sformułowania twierdzenia wręcz odmiennego, tj. że ceramika ta produkowana była za pomocą mniej doskonałego ręcznego koła garncarskiego. Wysoko rozwiniętej ceramiki typu blucinskiego, z końca VIII i początku IX w., nie można uważać za produkcję masową. Cernohorsky powołuje się na metodę stosowaną przez B. A. R y b a k o v a w pracy Riemiesło driewniej Rusi. W drugiej części artykułu podana jest analiza znaków słowiańskiej ceramiki, tzw. grodowej. Autor nie zgadza się z ogólnym poglądem, że owe znaki są gmerkami. Garncarze mieli rzekomo brać tylko udział w ich stosowaniu. Autor wyróżnia dwa rodzaje znaków. Pierwsze z nich w postaci płytkiego okrągłego dołka albo okrągłej wypukłości nie są w rzeczywistości znakami, tylko rezultatem użycia wadliwego narzędzia produkcji, tj. koła garncarski~go. Zabiegi garncarza nad zużytym kołem sprowadzały się początkowo do tymczasowego, później do trwałego umocowania na środku pierścienia koła garncarskiego okrągłej nasady, która ułatwiała formowanie dna. Znaki pojawiające się w czasie od VIII do XIII w. stopniowo wypiera bardziej doskonałe nożne koło garncarskie. Przykra dysproporcja nieoznaczonych i oznaczonych naczyń (ostatnich jest o wiele mniej) jest głównym zarzutem przeciwko tłumaczeniu ich jako znaków własnościowych. Socjalne położenie garncarzy niewola feudalna, przeczy możliwości istnienia prywatnego, rodzimego prz·emysłu. C e r n o h o r s k y w przeciwieństwie do J. K o s t l' Z e w s k i e g o podaje. że wyrobów garncarskich przeznaczonych dla najbliższego otoczenia nie trzeba było oznaczać własnymi znakami. Wprost odwrotnie, znaki na dnie naczyń ceramiki grodowej stosowane były na życzenie konsumenta i garncarz kierował się przy ich wykonywaniu życzeniami odbiorcy. Dalszym przyczynkiem dyskusyjnym do zagadnienia powstania feudalizmu na ziemiach czeskich jest artykuł historyka V. H u s Y (R. XL, z. 2), zawierający podsumowanie dotychczasowych wyników. Franciszek G r a u s w pracy Rzesza Wielkomorawska (R. XL, z. 4) stara się wykazać, że nie możemy udowodnić w tym państwie istnienia stosunków feudalnych, choć musimy wychodzić z takiego założenia. Dowodami przeczącymi feudalnemu charakterowi Rzeszy Wielkomorawskiej są źródła piśmienn'2 (Legendy panońskie). a także etniczna niejednolitość ludności tego państwa i wreszcie mała trwałość Rzeszy Wielkomorawskiej. Graus uważa Rzeszę Wielkomorawską za przedfeudalną formację państwową i byłby gotów oznaczać ten okres jako protofeudalny. �668 669 Artykuł B o h m a Zagadnienie powsta.nia feudalizmu na terytozamknięciem dyskusji wszczętej na konferencji w kwietniu 1953 r. w Liblicach. Zgodnie z F. G I' a u s e m B o h m uważa za niewłaściwe mówienie o czysto feudalnym charakterze ziem czeskich w X w., natomiast uważa za słuszne stosowanie analogii dla udowodnienia feudalnego charakteru Rzeszy Wielkomorawskiej. Szerzenie chrześcijaństwa na terytorium tego państwa zaczęlo się jeszcze przed misją Konstantego i Metodego, która może oznaczać tylko wzmocnienie feudalnego charakteru społeczeństwa. Jądro sporu Bi:ihma z Grausem tkwi w pytaniu, czy wolno archeologicznie udowodnioną dyferencjację majątkową w IX w. utożsamiać z klasowym zróżnicowaniem społeczeństwa o mniej wyraźnych stosunkach feudalnych. Wypowiedzi Cernohorskiego Bohm uważa za ważne, lecz nie za przekonywające. Wielkie Morawy jako państwo z wieloma feudalnymi cechami mogą być uznane za protofeudalne. lecz nie (jak sądzi Graus) za związek plemion bez własnej bazy gospodarczej i jedności etnicznej. Pomimo różnych aspektów, z jakimi poszczególni dyskutanci przystępowali do wyjaśnienia problematyki, dyskusja okazała się bardzo pożyteczna i stanowi krok naprzód w badaniach nad powstaniem i początkami feudalizmu na ziemiach czeskich. Artykuł F. G I' a u s a Lenne prawo w Czechach (R. XXXIX z. 3--4), wychodzący równocześnie w polskim czasopiśmie "Sobótka", dzieli się na dwie części: na rozważania na temat ustroju lennego i różnic między pojęciem feudalizmu a lenna oraz na rozważania o tym systemie u ludów słowiańskich, przede wszystkim zaś li .Czechów. System lenny jest wyrazem słabo rozwiniętej władzy feudałów, którzy są zmuszeni do organizowania się, aby móc panować nad swoimi poddanymi. Okres, kiedy lenna zmieniają się w dziedziczne dzierżawy lennych panów, jest końcem systemu lennego. W Czechach przejawił się on podobnie jak w innych krajach w różnych modyfikacjach, niezależnie od niemieckich lub innych wzorów. Rozwijał się tu zupełnie samodzielnie i organicznie, tylko dodatkowo zostały na grunt czeski przeszcz·epione pewne formy obietnicy lennej. Artykuł ma być bodźcem do otwarcia dyskusji. Interesująca rozprawa Z. D I' o b n e j, Czeskie życie wieku XV w zwierciadle Jeńskiego Kodeksu (R. XXXIX. z. 1-2, z. 5-9), informuje czytelników o darze prezydenta NRD Wilhelma Piecka złożonym prezydentowi CSR Klementowi Gottwaldowi podczas jego wizyty w Pradze w 1951 r. Uwaga autorki skupia się na historycznie bardzo cennym uzupełnieniu kodeksu. na jego miniaturach, które są żywymi ilustracjami życia w drugiej połowie XV w. Chociaż tematyka miniatur ogranicza się przeważnie do pierwiastków religijnych, możemy znaleźć i tutaj dużo żywych i plastycznych posta:i. Kodeks całą swoją treścią jest husycki, lecz ma sz reg postaci mieszczańskich, które umożliwiają badanie ich stroju i odzieży. Obrazy przedstawiają sceny z walk husyckich, pokazują też husytów w stroju rycerskim rium Jarosława CSR (R. XL, z. 4) jest ., I z końca XV w. Miniatury odzwierciedlają średniowieczne prawo z jego przepisami oraz zupełnie swiecki motyw ówczesnej łaźni. Praca Józefa M a c k a, Koniec ludowego Tabara, napisana została z okazji 500 rocznicy poddania się Tabora królowi Jerzemu z Podiebradu (1 września 1452 r.), kiedy Tabor przyłączył się do ostatnich miast królewskich, uznał zwierzchnosć feudałów i wydał niegdyś rewolucyjnyc~ kazn~dziejów (Konrada, Biskupca). Macek opisuje chciwą politykę mle~zczansiwa taborskiego podczas walk husyckich. Rocznica klęski taborsklej J.est śwwdectwem, że ostateczne zwycięstwo ludu gwarantuje tylko rewolUCYjna droga walki. Obszerne studium Otokara N a h o d i l a zajmuje się znaczeniem dziennika podrói:y Marcina K a b a t n i k a z drugiej połowy XV w. (R. XXXIX, z. 7-1! i z. 9-10). Kabatnik był jednym z posłów czeskobraterskiego kościoła miasta Litomy~la. Kabatnik opisuje swą podróż przez Turcję, Palestym;, Egipt i Turkmenię; opisy świadczą o talencie obserwatorskim podróżnika. Omawia rolnictwo, ustrój, stosunki narodowościowe, kulturę i tryb żYCia mieszkańców tych krajów. Jego dane, o Turkmenii, jak wykazuje NahoJil, są historycznie i etnograficznie wie'rne i zupełnie ścisłe. Kabatnik, rzemieślnik z Litomysia, nie znał pisma, dlatego dyktował swój dzienniK podrózy (stąd niektóre błędy, zwłaszcza w imionach osobowych). Chociaz podróL Kabatnika miała czysto religijny charakter, dziennik jest zupełni.;, bezstronny i dlatego jest on ważnym źródłem historycznym; jest to wspaniały zabytek ludowy w dziejach etnografii czeskiej, który można śmiało porównać z rosyjskim dziennikiem podróży twerskiego kupca Afanazija N i k i t i n a. Historią ludu czeskiego na początku XVII w. zajmują się artykuły Wacława H u s y, Placz niewolników z roku 1620 (R. XL, z. 5), i Józefa P e l iŚ e n s k i e g o Nowiny nie każdemu znane o starym Czechu (R. XL, z. 6), dotyczące politycznej publicystyki. Placz niewolników, drobna ulotka, jest podobny do pieśni kramarskich; powstał, według Husy, w środowisku zamo~nych chłopów i jest wyrazem samodzielnej ludowej twórczości literackiej z okresu poprzedzającego bitwę pod Białą Górą. Husa podaje pełne brzmienie tekstu, który jest lamentacją nad położeniem ludu czeskiego. J. P o l i s e n s k y w swej pracy wyraża wątpliwość co do ludowego pochodz~nia tego utworu i udowadnia, że zadaniem Płaczu niewolników nie było zwracanie się do ludu, lecz była to ulotka, która miała wesprzeć wymagania stanów, które ucierpiały wskutek działań wojennych. Historyczne znaczenie dokumentu opisującego cierpienia mas ludowych jest oczywiście n:cwątpliwe. P o l i s e n s k y popiera swoje twierdzenie przykładem innych politycznych druków z owej epoki, zwłaszcza przykładem Nowin nie każdemu znanyclt o starym Czechu z 1620 r. Wkładem do historii ludu na Morawach w XVII w. jest również drugi artykuł P o l i s e n s k i e g o O zadaniach ruchów ludowych we wschodnich �671 670 Morawach w okresie późnego feudalizmu (R. XXXIX, z. 1-2). Dotąd zupelnie nie wykorzy>:tano materialu dotyczącego tej tematyki, toteż autor analizuje i ocenia źródła do historii ruchu ludowego na Wołoszczyźnie. Zwłaszcza druga połowa XVI w. obfituje w źródła, które służą autorowi do oceny ludowej walki w wojnie trzydziestoletniej. W granicach dwóch stuleci reprezentowane są wszystkie rodzaje konfliktów klasowych okresu feudalizmu, walka poddanych z feudałami, walka miast z panami oraz wszystkie formy tych konfliktów (bierny opór, ucieczki, opór indywidualny, zbiorowy). Wacław H u s a zajmuje się powstaniem z 1775r. (R. XXXIX, z. 11-12). Autor krytykuje idealistyczno-reakcyjne stanowisko historyków burżuazyjnyc.~, zwlaszcza Józefa S vat k a. Przytacza kilka nowych dokumentów, jak: pl.esn W~soł~ naprzód dzie!ni Czesi, proroctwo, częściowo szyfrowane, listy kIlku ofIcerow dotyczące powstania, na podstawie których odsłania mało znane szczegóły o przygotowaniach do powstania i jego przebiegu. z. 3, z. 4, z. 6) omawia znaczenie twórczości malarza dla badań nad strojem, życiem i obyczajami ludu. Jego rysunki są ważnym źródłem historycznym dla głębszego poznania ludu czeskiego w 70 i 80 latach XIX w. (husyci, Jan Kozina, ludowi kronikarze, chłopi spod Chlumca). Ilustracje Alesa do pieśni ludowych uzupełniają ludową poezję i przybliżają nam ją. W "Czeskim Ludzie" zamieszczona została również recenzja filmu Mikołaj Ales wyprodukowanego w 1952r. (R. XXXIX, z. 1-2). O znaczeniu pracy prezydenta CzAN Zdenka Nejedlego dla etnografii czeskosłowackiej pisze J. Kra m a f i k w artykule poświęconym 75 rocznicy jego urodzin (R. XL, z. 1). 90 rocznicy urodzin Ludvika K u b y pOswIęcone są' dwa artykuły V. Vy c p a l k a i D. S t rań s k i ej (R. XL, z. 2, 3). Obaj autorzy zwracają uwagę na wkład wielkiego malarza czeskiego, znawcy muzyki ludowej i folkloru do etnografii słowiańskiej, w postaci podstawowego dzieła Słowiań- Do badań nad historią ludu czeskiego należy dołączyć szereg rozpraw o przedstawicielach i wybitnych postaciach kultury i twórczości ludowej. W o?U omawianych rocznikach "Czeskiego Ludu" poświęcono wiele uwagi wYl1lkom prac z dziedziny historii twórczości i kultury ludu czeskiego. szczyzna . O~szern~ ,s~ud.ium .Jar~sława Kra m a r i k a omawia działalność wyb: tneJ ..powlesclOpIsarkI Bozeny N e m c o ve j na Chodsku i jej zasługi dla hIstOru etnografii czeskiej (R. XXXIX, z. 1-2, z. 2-3, 5-6, 7-8, 11-12). Walczyła ona aktywnie o prawa narodowe i postęp społeczny. Kra m a f i k poddaje szczegółowej analizie jej Obrazki z okolicy domazlickiej, opubli~{Q,:ane w latach 1845-1846, w których wykazała umiejętność obserwacji ~ycIa ludu. W. Ob:azkach opisuje dokładnie chodski strój ludowy, obrządki I zwyczaje, hIstOrIę powstania Psiogłowców pod koniec VII w. N e m c o v a zebrała. r,ó:vnież dużo ciekawego materiału do swych Narodowych bajek l· .opOWWSC1: Chociaż zapisy N e m c o v e j nie są wykonane metodą filologIczną, to Jednak zapisy pieśni ludowych, drobne folklorystyczne obrazki, humorystyczne ludowe opowiast.ki i legendarne baśnie mają znaczenie dokumentarne. Bardzo cenne są uwagi jej o pracy i płacach na wsi i w fabrykach. Jej zainteresowanie życiem biedoty wiejskiej i robotników jest w ow~ch cz~sach wyjątkowe. Studium Kra m a f i k a na podstawie do~ł~dneJ analIzy twórczości N e m c o v e j pokazuje czytelnikowi znaczenie Je.] pracy w histori ludoznawstwa czeskiego . .W zes~Ycie 3-4 XXXIX rocznika "Czeskiego Ludu" wspomniano o setneJ ~oczl1lcy śmierci jednego z naj wybitniejszych literatów czeskiego odrodzel1la n~rodowego, F. L. Ć e l a k o v s k i e g o, i jego trwałych zasługach \V badal1lach nad ludową poezją słowiańską. Viery H a s a l o v e j Mikołej A!es spadkobierca i twórca ludoczeskiej sztuki (R. XXXIX, z. 9-10) przypomina o setnej ro;c.znICYuro.dzm sł~nnego. malarza ludowego. Drugi obszerny artykuł pióra te,ze autorkI Czesk1 lud t !udoznawstwo w dziele Mikołaja AleJa (R. XL. Praca WYCh. tradYCji. w swoich pieśniach. Krótkie notatki dotyczą życia i twórczości kilku wybitnych naukowców czeskich. O. S k a l n i k o v a ocenia prace wielkiego socjalistycznego historyka literatury, krytyka i folklorysty Bedficha Va c l a v k a - nad czeską ludową pieśnią (R. XL, z. 2). Tamże W. S 'c h e u f l e r zamieścił krótką notatkę o znaczeniu dorobku Jana E i s n era. Pióra tego autora jest również notatka o całokształcie pracy wybitnego czeskiego historyka sztuki Zdenka W i r t h a. Oba omawiane roczniki "Czeskiego Ludu" zawierają szereg ważnych prac odkrywczych z dziedziny materialnej i duchowej twórczości czeskiego ludu. Prace Ie poświęcone są przede wszystkim badaniom nad budynkami ludowymi, rzemiosłem ludowym, nad pracą domową i strojem ludowym. Kilka artykułów dotyczy budowli ludowych, np. praca Ludvika B ar a n a Do badań nad architekturą ludową. Zawiera ona metodyczne wskazówki: jak badać budownictwo, jak śledzić gospodarcze, kulturalne i socjalne życie rodziny i społeczeństwa. Budynku nie można badać tylko jako gospodarczą i architektoniczną całość, lecz jako żywą i zmieniającą siE: jednostkę w związku z rozwojem dóbr materialnych i stosunków produkcyjnych. Typ domu ludowego jest określony przez stopień i wzrost produkcji (przede wszystkim przez rozwój środków produkcyjnych, technikę i wydajność pracy, położenie geograficzne, typ osiedlenia, ogólny charakter wsi, obszar i jakość gleby oraz typ gospodarki). Starej architektury nie można badać w sposób statyczny. Jedynie słuszną metodą naukową j€'~t badanie domu ludowego jako całości. Za wzór badań nad architekturą ludową podaje Baran radzieckie i polskie prace badawcze z tej dziedziny. Autor opisuje niektóre og6lne zasady zapisywania i notowania architektury lUdowej w terenie, podkreślając konieczność zapisu terminologii przy oznaczaniu typów i konstrukcji domów ludowych. W szczególności autor zwraca uwagę na materiał budowlany oraz konstrukcje ludowych domów drew- �672 nianych. Wreszcie \vYJasma terminologię ludowego domu murowanego. Eyłoby wskazane, aby etnografowie, architekci i historycy sztuki posługiwali się tymi samymi metodami. Krótka wzmianka E. B a l a s a dotyczy wystawy modeli ludowych budynków urządzonej w Pradze w 1953r. (R. XL, z. 3). J. K o p a c opisuje stare drewniane budynki we wschodnich Czechach na Horacku. W tym pagórkowatym zalesionym kraju drzewo było jedynym materiałem budowlanym. Po pierwszej wojnie światowej nastąpił całkowity przewrót i początek zanikania starej po:lgórskiej sztuki budowlanej. Praca K Co P a c a, obfitująca w liczny materiał fotograficzny, podaje różne typy budowli ludowych (R. XXXIX, z. 5-6). Drewnianym wiatrakom poświęcił swoje studium W. Klim a (R. XXXIX, z. 5-6). Ten rodzaj budownictwa ludowego w Czechach już prawie zanikł, lecz zachował się w północnych Morawach w rejon:e Ołomuńca i Ostrawy, lecz w bardzo złym stanie. Są to przeważnie drewniane wiatraki typu niemieckiego. Klima opisuje szczegółowo konstrukcję wiatraków, rozmiary i funkcje poszczególnych części. Drewniane wiatraki, których obsługiwanie było bardzo łatwe i tanie, pochodzą przeważnie z początku XIX w. i niektóre z nich były czynne jeszcze po drugiej wojnie światowej; przerabiały 20-30 q zboża dziennie. M. Z e m k a Żelaźnictwo na Zdarsku (R. XL, z. 1) jest niepełnym przeglądem rozwoju hutnictwa w tej biednej części Wyżyny Czesko-morawskiej. Artykuł Z. D l' o b n e j Skromne rzemioslo (R. XXXIX, z. 1-2) zawiera kilka uwag o ceramice. Ba:lania nad ceramiką średniowieczną były dotychczas pomijane, i to nie tylko dlatego, że dotąd nie ma w Czechosłowacji rozbudowanej archeologii, lecz również dlatego, że średniowiecze pozostawiło tak bogate dzieła artystyczne i rzemieślnicze, że prosta ceramika ludowa badaczy nie interesowała. F'onieważ badania w tej dziedzinie są dopiero w początkach, powstaje szereg problemów, które muszą być rozwiązane, jak zagadnienie związku ceramiki średniowiecznej ze starą ceramiką słowiańską, rozwój szybko obracającego się nożnego koła garncarskiego, powstanie rozwojowego szeregu typologicznego ceramiki ludowej, jej wartość i piękno artystyczne. Autorka analizuje znalezioną ceramikę garncarską, pochodzącą z okolic z Tabora z okresu husyckiego, i bada funkcję poszczególnych rodzajów naczyń. Bogactwo wytworów ceramicznych z XIV-XVI w. jest dziełem artystów ludowych i wzbogaca czeskie rzemiosło ludowe. Ludowej produkcji ceramicznej dotyczy artykuł K. C e l' n o h o l' S k i e g o O początkach produkcji fajansowej na terytorium Czechoslowacji. Autor dokonuje krótkiego przeglądu dotychczasowych badań nad ceramiką. Produkcja wyrobów fajansowych na ziemiach czeskich powstaje w południowych Morawach pod koniec XVI w .. a jej twórcami są religijni sekciarze, tzw. nowochrzczeńcy. Uczeni przypuszczają, że znajomość tej produkcji szerzyła się wśród nich pod wpływem sekciarzy z alpejskich i południowo- 673 niemieckich lub weneckich krajów, któl'ZY osiedlili się w pierwszej połowie XVI w. na Morawach. Na wyrobach fajansowych odbija się niewątpliwie wpływ włoski. Wszystkimi rodzajami ceramiki habańskiej zajmuje się H. L a n d s f e l d (R. XL, z. 5). Habańscy rzemieślnicy byli przede wszystkim garncarzami zdunami, a ich produkty :macznie przewyższały produkcję wytworów fajansowych. Landsfeld zajmuje się ceramiką z lat 1540-1685, analizując pos2Jczególne rodzaje produktów ceramicznych i ich wzajemny stosunek w rozwoju produkcji habańskiej. Podkreśla ścisły związek między produkcją nowochrzczeńców na Morawach i w Słowacji oraz różnice między czeską chałupniczą produkcją ceramiczną a specjalną produkcją habańską. Bardz') cenny jest spis znalezisk skorup ceramiki habańskiej na Morawach i w Słowacji łącznie z dokładnym opisem znalezionych wyrobów. Duża różnorodność wyrobów rzemiosła garncarskiego i zduńskiego zdobionych artystycznie świadczy o znaczeniu tej produkcji. Współczesną produkcją ceramiczną w Kolovcu (zachodnie Czechy), o bardzo starej tradycji, zajmuje się W. S c h e u f l e r (R. XL, z. 6). Prace wykopaliskowe dGstarczają tutaj wiele interesującego materiału z XV w. Przedstawicielem ludowej produkcji ceramiki artystycznej w Kolovcu jest rodzina Rudolfa Volfa, jedna z nielicznych, nawiązujących do starych tradycji ludowych. Produkcję chałupniczą tekstylną opisuje J. S t a n k o v a (R. XL, z. 4). Omawia popręgi nazwane przez wytwórców trakami, które służą do noszenia różnych ciężarów na plecach. Ta osobliwa, prymitywna produkcja znana jest już tylko naj starszej generacji. Tradycja jej wyparta została przez konkurencję maszynową. Produkcja traków należy od naj prostszych podstawowych technik tkackich. W innej pracy zajmuje się J. S t a n k o v a (R. XXXIX, z. 7-8) chałupniczą produkcją powrozów VI Zdarsku na Wyżynie Czesko-morawskiej. Jeszcze do niedawna małorolni chłopi produkowali w tym kraju powrozy z lnu na tzw. wózkach powroźniczych. Dzisiaj narzędzie to stosuje się rzadko i ma wartość dokumentu historycznego. Wózki powroźnicze były znane we wszystkich górskich terenach Czechosłowacji. Podobne narzędzia z terenu Polski notuje K. M o s z y ń s k i w Kulturze ludowej Słowian. Czescy etnografowie podali dokładny opis tego narzędzia i technikę produkcji powrozów. L. B a l' a n a zainteresował typowy dla Słowacji przewóz siana XXXIX, z. 3-4). Autor opisuje nosze, na których odbywa się przewóz siana na krótszych odległościach. Jest to jeden z podstawowych typów ręcznych środków transportowych zwanych włokami, które w niektórych częściach Słowacji składają się tylko z dwóch drągów bez łączących poprzecznic. Siano gromadzi się w specjalnych schowkach a dopiero zimą przewozi do wsi. m. 13 "LuLj·. t. XLII �675 674 R. Ki' i Zk o v a (R. XXXIX, z. 11-12) widzi w badaniach nad strojem ludowym podstawę do współczesnych usiłowań stworzenia mody narodoweJ. W 1948 r. podjęto w Czechach pierwsze próby wytworzenia stroju n.arodowego, lecz najbardziej znamienne dla tych tendencji były lata oSiemdziesiąte XIX w.; ośrodkiem zainteresowań stalo się wtedy czasopismo "Nasz Strój" (M. P l' o c h a z k o va). Drugim ośrodkiem tego ruchu była Praga. W latach 1886-87 powstał tutaj Komitet do krzewienia haftów lu~Owych. Centralną postacią tego ruchu stała się Renata T y l' S o v a, ktora zajmowała się tą problematyką w piErwszych rocznikach "Czeskiego Ludu"; tendencje te nie znalazły szerszego zastosowania. Dopiero obecnie walezy siG o twórczą prz€-mi:1:w postępowych t,adycji stroju l:.tdowego, sbje się on nieoceniunym skarbem przy tworzeniu nowego stylu odziewania się czeskich mas pracujących. W dniach 24-25 marcs 1953 r. odbyła się w Liblicach Pierwsza Ogólnopaństwowa Konferencja Folklorystyczna, która wykazała, że folklorystyka czechosłowacka przystępuje dopiero teraz do rozwiązania zagadnień, które już dawno etnografia w swoim zakresie rozwiązała. Celem konferencji była likwidacja metodologicznej i metodycznej niejednolitości w pracy folklorystycznej. Konferencja doszła do następujących wniosków: 1. Folkloryści czechosłowaccy muszą opanować metodologię marksizmu-leninizmu i będą się nią konsekwentnie kierować w swojej pracy. 2. Roz,:"iną działalność w dziedzinie teorii folklorystyki. 3. Za najważniejsze zadame uznano badanie tych wytworów twórczności ludowej, w których odbija się wspaniały proces budowania społeczeństwa socjalistycznego i powstawanie socjali" stycznych narodów Czechów i Słowaków. 4. Przy badaniach nad folklorem wskazówką będzie aktualność i typowość tematyki (podkreślić i popularyzować postępowe tradycje ludowe; osobną uwagę należy poświęcić bajkom i opowiadaniom). Specjalną uchwałę z Konferencji powzięły sekcje muzyczne oraz piśmiennictwa ludowego. K. K l' a m a r i k w referacie Folklorystyka czeska po roku 1945 (R. XL, z, 3) wskazał zasady, którymi się kierowała folklorystyka czechosłowacka. Rozwój powojennej folklorystyki w Czechosłowacji można podzielić na dwa okresy. Okres pierwszy, do 1948 r., charakteryzuje brak jednolitej podstawy metodologicznej i metodycznej. W okresie drugim, po lutym 1948 1'" przenika do Czech znajomość marksizmu-leninizmu i folklorystyki radzieckiej; w okresie tym masowo wyrasta twórczość artystyczna w fabrykach, na wsi i VI armii. Rozpoczyna się systematyczne zbieranie elementów twórczości współczesnej i twórczości klasy robotniczej w ogóle. W nowszej folklorystycznej literaturze największe pozycje zajmują studia nad pieśni<l ludową. Pomijane są opowiastki i bajki, które będą wymagały również systematycznego zbierania i porządkowania. Bardzo rzadkie są prace z dziedziny h:.tmoru ludowego. Przede wszystkim należy badać nowopowstające zwyczaje (dożynki spółdzielcze, manifestacyjne przypominać i usiłować ożywiać stare, , dostawy zboża), a nie tylko Karol F o j t i k zajmuje się zagadnieniem istoty kultury ludowej (R. XXXIX, z. 1-2, 3-4). Analizuje charakter kultury i sztuki ludowej i dochodzi do określenia jej trzech podstawowych elementów: 1. Postępowa sztuka i kultura, wyrażająca interesy mas pracujących i wyrastająca w walee z wyzyskiwaczami, stanowi podstawę socjalistycznej kultury i sztuki ludowej. 2. Kułacka sztuka i kultura, która powstała jako nadbudowa kapitalistycznych stosunków produkcyjnych, wyraża obce ludowi, importowane poglądy, które nadużywają form ludowych do propagandy ideologii burżuazyjnej, zniekształcają one kulturę ludową i ośmieszają postępowe dążenia ludu. 3. Przeżytki starej kultury i sztuki związane są treściowo z nienaukowym poglądem na przyrodę i społeczeństwo, z przedchrześcijańską religijnością. Nie można w całości odrzucić kultury kułackiej i obrzędowej, ponieważ "kultura proletariacka musi być rezultatem prawidłowego rozwoju tej sumy wiadomości, którą ludność nabyła pod jarzmem społeczeństwa kapitalistycznego" (Lenin). Fojtik podkreśla, że o ile ludowe zespoły świetlicowe na wsi mają dobrze spełniać swe zadania, muszą się stać narzędziem walki klasowej. WzoroVv-ymi zespołami idącymi po właściwej drodze są np. słynne zespoły "Hradiszczan" oraz "Vycpalka". Opracowanie problematyki badań nad robotniczym trybem życia należy do zadań czechosłowackiej etnografii. O. S k a l n i k o v a w pracy O ludoznawczych zadaniach nad życiem klasy robotniczej (R. XXXIX, z. 7-8), analizuje tryb życia robotników w społeczeństwie kapitalistycznym oraz współczesną kulturę i życie klasy robotniczej. Inicjatywa Skalnikovej nie została bez echa.K. F o j t i k napisł Przyczynek do poznania trybu życia klasy robotnicznej w Brnie w drugiej połowie XVIII i pierwszej polowi e XIX w. (R. XL, z. 2, z. 5). Autor wskazuje przyczyny, które odciągały badaczy od studiów nad życiem klasy 1'0botnicznej i opisuje socjalne położenie robotników w Brnie. Nie można jednak ograniczać się tylko do tej jednej strony opisu życia klasy robotniczej. Nie wolno lekceważyć studium kultury materialnej życia proletariatu. zwłaszcza zaś jego bytu (np. jego mieszkań itd.). Druga część pracy poświęcona została opisowi odzieży robotniczej i potraw. V. Kar b u s i c k y w Przyczynku do folkloru robotniczego (R. XXXIX, z. 5-6) dokonuje przeglądu robotniczej twórczości pieśniowej. Autor dochodzi do wniosków, że robotniczy folklor jest jakościowo nowym zjawiskiem. Klasa robotnicza i tutaj sta,ie się opiekunem wszystkich prawdziwych wartości ludowych. P. Va v r u c h w Roczniku XL, z. 3 informuje o Pracy i doświadczeniach dia piśmiennictwa ludowego ULT (Centrala Twórczości Ludowej). W CSR w 1953 r. było 15000 zespołów i kółek ludowej twórczości art ywydzialu 43' �677 676 stycznej (nie licząc dzieci~cych i wojskowych) z ogólną liczbą 300000 członków. ULT kieruje pracą zespołów, pomaga ludowym autorom, (ocenia ich prace, służy im radą i urządza dla nich szkolenie), zaznajamia ogół z ich pracą za pośrednictwem prasy i radia, zajmuje się zagadnieniem ludowych bajarzy, zapisuje nową twórczość ludową. W ludowym piśmiennictwie występują teraz dwa nurty:. pierwszy, mniej liczny, nawiązuje bezpośrednie do tradycyjnego folkloru ludu wiejskiego (bajki, pieśni ludowe), a treść prac wyrasta bezpośrednio z przeżyć życia współczesnego, drugi, znacznie liczniejszy, nawiązuje do starszego folkloru klasy robotniczej. Alois G r e g o l' w studium O zapisywaniu pieśni ludowych (R. XL. z. 3) podaje reguły utrwalenia ludowej twórczości pieśniowej, Zaprzecza dotąd pokutującemu poglądowi, że w pieśniach ludowych decydująca jest melodia i że tekst nie ma takiego znaczenia, Podkreśla wielką potrzebę wprowadzenia jednolitych i ogólni<' obowiązujących reguł dla zapisów pieśni ludowych. Z potrzeb współczesnej twórczości ludowej wychodzi K. R e i n e r w artykule pl. Zadania folklorystyki muzycznej (R. XL, z. 3). Wymienia on zadania folklorystyki muzycznej przy równoczesnym rozwoju zespołów śpiewr,czych i muzycznych w poszczególnych dzielnicach. Zespoły chcą śpiewać pieśni swojego regionu, dlatego potrzebne im są popularne analizy pieśni i wykłady o pieśniach regionalnych. L. Ś m i d (R. XL, z, 1. z. 2) zajął się specyficznym rodzajem twórczości. pieśnią żołnierską, która należy do postępowej twórczości ludowej. Rozwój tego osobliwego rodzaju pieśni ciągnie się już od XV w. Pieśni żołnierskie są odbiciem ówczesnych wydarzeń, są pieśniami społecznymi i stanowymi. Powstawały przeważnie w czasach wstrząsów i prawie zawsze dotyczą jakiegoś konkretnego wydarzenia, Spotyka się w nich świat żołnierza i człowieka wiejskiego, wyrażają one swoisty liryzm oraz tęsknotę. Zołnierska pieśJ'l ludowa stanowi ważny dział czeskiej literatury ludowej. L. K u n z w studium pl. Uwagi do badań nad muzyką ludową i nad instrumentami muzycznymi (R. XXXIX, z, 9-10, z. 11-12) zajmuje się, 'opisem poszczególnych ludowych instrumentów muzycznych i ich podziałem. Cenna jest ta część, w której autor bada funkcje poszczególnych instrumentów. O 70 rocznicy powstania czeskiego hymnu robotniczego i o twórcy jego F. H l a v a c k li wspominają V. K a l' b u s i c k y i F. T i c h y, naświetlając okoliczności jego powstania (R. XL, z. 5). J. S p i l k a dokonuje krytycznego przeglądu zbiorów przysłów, które były dotąd w Czechach publikowane (R. XL, z, 4). Wymienia również przygotov,T)'wany przez siebie spis literatury dotyczące.i przysłów z okresu 1852-1952 1'. O znaczeniu z. 5). monety w ludowych podaniach mówi J. P e t r t y l (R. XL, Artykuł E. V r a b c o w e j Stalinowska konstytucja u; poezji ludowej (R. XXXIX, z. 11-12) analizuje znaczenie pieśni i czastuszek, w których odbijają się sukcesy budownictwa socjalizmu i które pomagają radzieckim ludziom w urzeczywistnieniu ustroju komunistycznego. narodów ZSRR Ciekawą rozprawę zamieścił K. H ł u b u c e k na temat ludowego zwyczaju "Chodzenia z cygrem" (R. XL). Autor opisuje ten stary zwyczaj w południowych Czechach na Doudlebsku. CygI' jest to torba pleciona ze słomy, różnych rozmiarów i zdobiona wzorami. Otrzymywała ją panna młoda w dzień pierwszych zapowiedzi i chodziła przed ślubem do krewnych i są"iadów, którzy jej ofiarowywali ślubne dary. Po ślubie wieszano "cygry" na poddaszu. Hłubucek żywo opisuje ten tradycyjny zwyczaj, który znikł z koJ'lcem XIX w. Etnograficzne badania współczesnej, spółdzielczej wsi są jednym z naj\"iażniejszych zadań, wytyczonych przez Ogólnop&ństwową Konferencję Ludoznawczą. O pilności tych badali i potrzebie mówią doświadczenia etnografii radzieckiej, która obecnie poświęca wiele uwagi zagadnieniom badaJ'l etnograficznych w kołchozach (R. XXXIX, z. 1-2, 5-6, 7-8, R. XL, z. 2, z. 4). Dyskusja radzieckich etnografów posłużyła J. Kra m a [. i k o v i za wzór do jego pracy teoretycznej pl. O niektórych zagadnieniach badania wsi spółdzielczej (R. XXXIX, z. 1-2, 3-5). Kramafik podaje, że większość radzieckich prac etnograficznych ma charakter monograficzny. Taka metoda jest prosta, lecz występują tutaj trudności w wyjaśnieniu przyczyn powstawania poszczególnych zjawisk kulturowych. Zbadanie ekonomiki jest ważne, lecz etnografia nie może na tym poprzestać. chociażby dlatego, że tego nie wymaga specyfika jej pracy. Etnograficzne badanie wsi obecnej ma za zadanie wykrywanie sprzeczności klasowych i szerokiej problematyki walki klasowej na wsi. Niezmiernie ważna będzie oczywiście problematyka współczesnej kultury wiejskiej, która ''''Ymaga zupełnie nowej metody pracy. Jednym z podstawowych zadań etnografii jest wskazanie właściwości roz",joju spółdzielczości i wzrostu nowej kultury. Zasięg badań musi się ograniczyć do kilku wsi, najlepiej w ramach jednego powiatu. Zupełnie specyficzny charakter muszą mieć badania w nowoosiedlonych terenach CSR, gdzie są przesiedleńcy z różnych stron, i chociaż na początku będą przeważać prace monograficzne, nie należy omijać prac tematycznych. [ '.:, ,...•i l.~ W 6 numerze "Czeskiego Ludu" z 1953 r. znajdujemy sprawozdanie z przebiegu III ogólnopaństwowej konferencji etnografów czechosłowackich w Liblicach. Konferencja dokonała przeglądu całorocznej pracy. P. L K u s zn i e r za zasadniczy błąd w pracy czeskich etnografów uważa mechaniczne przejmowanie doświadczeń radzieckich i przeszczepianie ich na grunt cze<ki. Ci uczeni zapomina,ią, że w ZSRR już dawno nie istnieją przeciwieństwa klasowe i że na wsi radzieckie.i nie ma kułaków. Następnie Kusznier zwrócił uwagę na metodę badań nO\\ioosiedlonych terenów. Kusznier wy- �679 etnografii słowiailskiej i bad2.ń etnograficznych w państwach ludowodemokratycznych. Również mało uwagi poświęcono krytyce współczesnej etnografii burżuazyjnej, która zaciera pozytywne wnioski z badań nad życiem ludu. Trzeba tutaj jednak wyjaśnić, że te zadania od 1953 r. przeszły do "Ceskoslovenskiej Ethnografii". J. Damborsky i J. Navrati, głosił zasadniczy referat (R. XL, z. 6), w którym scharakteryzowal zadania etnografii i stan badań nad współczesnym trybem życia w ZSRR. W dokładnym studium o pochodzeniu religii podkreśla O. N a h o d i t aktualne polityczne znaczenie tego problemu. Główny nacisk położył autol' na zagadnienia metodologii. Studium myślenia (języka) społeczeństwa pierwotnego nie jest, jak dotąd, w dostatecznej mierze zbadane i opracowane. Takie studium może naświetlić dużo ciekawych problemów, związanych z kwestią powstania religii (R. XXXIX, z. 3-4). Opracowanie problematyki dotyczącej historii etnografii jest jednym z podstawowych braków dotychczasowej pracy; redakcja ,.Czeskiego Ludu" stara się temu zapobiec przez wprowadzenie specjalnego działu "Dokumenty z historii etnografii". Pierwszą pracą z tej serii jest artykuł O. N a h o d i l a Ze spuścizny rękopiśmiennej Lewisa H. Morgana (R. XXXIX, z. 5-6). Następnym dokumentem z historii etnografii pióra tego samego autora jest ocena działalności jednego z założycieli Komunistycznej Partii Czechosłowacji - Bohumira S m e l' a l a, popularyzatora dzieła Marksa i Engelsa. O doświadczeniach z badań w terenie referuje O. N a h o d i l JI artykule Ukraińska ekspedycja i rezultaty jej pracy etnograficznej (R. XL, z. 6). J. Kra m a r· i k i Z. M i s U l' e c (R. XXXIX, z. 7-8) podają rezultaty prac seminarium ludoznawczego na Horsovotynsku i Zdarsku. Badano głównie rozwój spółdzielczości, problematykę nowych osiedli i zagadnienia stanu i rozwój kultury ludowej w tym regionie. Z notatek zamieszczonych wabu rocznikach "Czeskiego Ludu" cenna jest notatka H. J o h n o v a o wystawie ludowej produkcji artystycznej w Pradze (R. XL, z. 1). Notatka H. L a u d o we j (R. XXXIX, z. 3-4) o ogólnopaństwowym przeglądzie zespołów twórczości ludowej w Strażnicach na Morawach w 1952 r.; również B. G u n d y o pracy muzealnej na Węgrz':!ch. referat H. L a u d o v e j o rozwoju i dokumentacji ludowej w Rumunii oraz sprawozdanie H. H y n k o v e j o ludoznawstwie w Albańskiej Republice Ludowodemokratycznej (R. XL, z. 6). "Czeski Lud" zwraca również uwagę na premiery teatralnych i filmowych przedstawień, które realizuje od strony etnograficznej i folklorystycznej (dramat NI a h p n a o słowackim bohaterze narodowym J a n o s i k u (R. XXXIX, z. 1-2), film o słynnym czeskim podróżniku E. H o l u b i e (R. XL, z. 1). W dziale krytyk i bibliografii zamieszczono recenzje niektórych nowych wydawnictw radzieckich i czeskich z dziedziny etnografii i folklorystyki. Niesposób pominąć ocenę strony graficznej czasopisma. "Czeski Lud" drukowany jest na kredowym papierze z licznymi reprodukcjami oraz wielu barwnymi ilustracjami. W sumie można powiedZieć'. że czasopismo odzwierciedla twórczą pracę etnografów czechosłowackich. Do stałych braków nałeży ciągłe pomijanie l (Olomouc) [ CESKOSLOVENSKA ETHNOGRAFIE, wyd. Ceskoslovenska Akademia Ved, Praha R. I, 1953, R. II 1954. Otwarcie Czechosłowackiej Akademii Nauk 29 X 1952 r. stworzyło nieograniczone możliwości pełnego i bogatego rozwoju wszystkich gałęzi wiedzy w ludowodemokratycznej Czechosłowacji. W ramach tejże CzAN (CSA V) wyłoniły się także szerokie perspektywy rozwoju badań etnograficznych. Powstał gabinet etnografii CzAN, który organizuje naukową pracę etnograficzną na podstawie wspólnego planu i pod wspólnym kierownictwem. Równocześnie utworzony został gabinet etnografii w Słowacji. Oprócz tych nowych organów istnieje dawniejsze Towarzystwo Etnograficzne Czechosłowacji. Organizacja i koordynacja pracy tych instytucji w CzAN dzięki jednolitemu kierownictwu daje gwarancję pomyślnego rozwoju etnografii w Czechosłowacji. Wyłoniły się także nowe możliwości wydawnicze. W 1953 r. gabinet etnografii zaczął wydawać wspólnie z gabinetem pieśni ludowych przy CzAN i przy współpracy z Gabinetem Etnografii Słowacji nowe, ogólnopaństwowl' kwartalne czasopismo etnograficzne "Ceskoslovenska Ethnografie". Ten nowy organ, skupiający pracowników w dziedzinie etnografii pod redakcją Otakara N a h o d i l a, ma bardzo odpowiedzialne i zaszczytne zadanie stać się ośrodkiem twórczej pracy i drogowskazem naukowego poziomu oraz dążeń etnografii w Czechosłowacji. Zbędne byłoby podkreślać, jak wielka była konieczność wydawania takiego czasopisma. Dotychczasowe organy prasowe naClkowych czasopism .,Cesky Lid" i słowacki "Narodopisny Sbornik", obecnie "Slovensky Narodopis", nie potrafiły mimo swego wysokiego poziomu w dostatecznej mierze służyć pracownikom naukowym z dziedziny etnografii w kierunku zaspokojenia ich dążeń publikacyjnych. Z uchwał II ogólnopaństwowej konferencji czechosłowackich etnografów wyłoniły się zręby programu nowego czasopisma. Za główne zadanie przyjęto studium przeszłego i współczesnego życia kultury narodów Czechosłowacji z punktu widzenia marksistowskiego. Konferencja wskazała przede 'wszystkim braki w wiadomościach teoretycznych. Czasopismo podzielono na następujące działy: 1. Problemy teoretyczne. 2. Etnografia Czechosłowacji, 3. Etnografia krajów obcych; utworzono (1954 r.) dwa nowe działy: etnografia i folklor ZSRR i etnografia słowiańska. 4. Zagadnienia metodyki etnografii, 5. Historia nauki, 6. Wiadomości z badań w terenie. 7.Kronika. 8. Krytyka oraz bibliografia. �680 681 W dziale pierwszym wydrukowany jest artykuł O. N a h o d i l a, poświęcony krytyce burżuazyjnych teorii o pochodzeniu religii; jest on przykładem bezkompromisowego stanowiska i walki ze starymi idealistycznymi poglądami na religię. Autor poddaje krytyce kilka najbardziej znanych burżuazyjno-idealistycznych teorii o powstaniu religii. Na uwagę zasługuje Teodol' W a i t z, który swoim pojmowaniem zbliża się do materialistycznych poglądów na powstanie i zadanie religii. Poważną była również teoria animizmu E. B. T a y lor a, która zadała cios teorii degeneracyjnej. Metafizyczna i niehistoryczna nauka F. M. M u II e r a musiała z konieczności skończyć agnostycyzmem, podobnie zresztą jak i poglądy E. L e h m a n a. Również preanimistyczne teorie M a r e t t a, P r e u s s e g o i V i e r k a n t a są anty historyczne. Po pewnych początkowych osiągnięciach nauki idealistyczne,; następuje w tej dziedzinie (W a i t z, T a y lor) upadek. Pracą S c h m i d t a, Der Vrsprung dcr Gottesidee (Munster, 1953, s. 508), w duchu teorii pramonoteizmu, kończy się w etnografii burżuazyjnej dyskusja o początkach religii. O. N a h o d i l stwierdza, że cechą idealistycznego poglądu na te zagadnienia jest szczególne pojmowanie religii jako jakiejś "wiecznej" kategorii; nie wysuwa się w ogóle pytania, kiedy i w jakich warunkach religia powstała. Charakterystycznym wynikiem i znakiem burżuazyjnego studium tego problemu są antyhistoryczność, socjologiczne schematyzowanie i agnostycyzm. W 1953 !" owa ważne wydarzenia stały się punktem woju czechosłowackiej etnografii i folklorystyki. zwrotnym w roz- W marcu 1953 1'. odbyła się w Liblicach II ogólnopaństwowa konferencja czechosłowackich folklorystów. Zadaniem jej było usunięcie metodologicznej i metodycznej niejasności w pracach folklorystycznych, otwarte ujawnienie stanu współczesnej czechosłowackiej folklorystyki, jej osiągnieć i braków, i na tej podstawie opracowanie planu dalszej pracy badawczej w danym dziale. Konferencja oceniła znaczenie Zdenka N e .l e d l e g o jako twórcy i ojca duchowego współczesnej czechosłowackiej folklorystyki. Podkreślono, że nie wystarczy samo wydawanie materiałów i pomijanie zasadr.i~7.ych problemów, lecz trzeba będzie koniecznie wyrugować tradycje kosmopolitycznej szkoły wiedeńskiej, tradycje dzieła Jerzego P o l i v k i, przedstawiciela kryzysu folklorystyki burżuazyjnej. Czechosłowacka folklorystyka ma bogate i sławne tradyc'!e (S a f a !' i k, N e m c o va, N ej e d l y, Va c l a\' e k), które dzisiaj mogą służyć za wzór. Konferencja dowiodła, że współczesna folklorystyka w Czechosłowacji ma wszystkie realne warunki do pracy w nowym duchu. Trzeba tylko gruntownie opanować metodologię marksizmu-leninizmu, rozwinąć studium zagadnie!l teoretycznych, a przed,: wszystkim studiować te ut\'/ory ludowe, 'w których odzwierciedla się proces powstawania społeczeństw2- socjalistycznego I formowania się socjalistycznych narodów Czechów i Slowaków. Dużo uwagi poświęciła konferencja kweSTii studium n(lw'~go działu, folkloru robotniczego. Przykładem musi być walk:~ szkoly radzieckiej przeciwko tzw. \\'iedeńskiej historycznej i mitologicznej szkole. W pażdzierniku 1953 r. odbyla się III ogólnopaństwowa konferencja czechosłowackich etnografów w Liblicach, gdzIe oceniano wyniki naj nowszych prac badawczych, prowadzonych na podstawie uchwał II ogólnopaństwowej konferencji etnograficznej. Chodzi tu o badania współczesnego sposobu życia i kultury tak w okręgach rolniczych, głównie w gromadach spółdzielczych (okręg horszowskotyński), jak również w okręgach przemysłowych (Kladno, Rosice-Oslavany). Znaczenie konferencji podniósł udział radzieckiego etnografa prof. P. I. Kuszniera, który w swoim referacie o współczesnym wiejskim sposobie życia w ZSRR wskazał czechosłowackim ctnograf0m nowe drogi i nowe metody terenowej pracy etnograficznej. Konferencja wykazała, że czechosłowacka etnografia uczyniła w ostatnich latach znaczny krck w przód, przede wszystkim dzięki temu, że marksistowsko-leninowska teoria stała się podstawą pracy badawczej większości pracowników etnograficznych. W czasopiśmie "Ceskoslovenska Ethnografie" w numerze 1 z 1954 r. przedrukowano referat P. L K u s z n i e r a, Etnograficzne studium współczesnego wiejskiego życia w ZSRR, w oryginalnym rosyjskim brzmieniu, w którym autor mówi o przedmiocie etnografii. Dawniej etnografowie interesowali się wyłącznie narodami, których obyczaje i życie różniły się od obyczajów i zwyczajów własnego narodu, np. afrykańskie, australijskie. W okresie formowania się narodów burżuazyjnych i zaostrzenia zagadnień narodowościowych, etnografia skierowała się do studiów nad innymi narodami, wytyczając sobie za główne zadanie określenie granic narodowościowych. Etnografowie reakcyjni i rasiści dzielili etnografię na 2 gałęzie: studium narodów pierwotnych i narodów kulturalnych. Ograniczenie studium do narodów pierwotnych znajdziemy początkowo również u niektórych etnografów radzieckich. Dopiero narada etnografów w Leningradzie w 1938 1. "'ysunęła decydującą tezę, że najważniejsze jest badanie kultury narodowej współczesnej. Badanie życia ludu pracującego jest właściwie w systemie soc:ialistycznym studium całego społeczeństwa. Ale przede wszystkim trzeba szczególowo poznać życie miasta i wsi. Aż do ostatniej chwili zajmowali się radzieccy etnografowie przeważnie studiowaniem życia rolników. To studium ma już wieloletnią tradycję. Pierwsze prace dotyczyły losów wspólnoty gminnej. Etnografia odegrała również bardzo ważną rolę w rozbiciu narodników. Póżniej pojawił się pozytywizm, który nie traktował etnografii .lako całości, lecz badał tylko poszczególne czynniki, np. odzież, mieszkanie, które wydawały się charaktErystycznE:. Pozytywizm oddziaływał .leszcze do trzydziestych lat XX w. Ku" z n i € r mówi! o konkretnym prowadzeniu badań współczesnego wiejskiego sposobu życia w ZSRR. W chwili obecnej badanie koncentruje "i~ w guberni worcneskie.i i tambowskiej stosując system brygad. Głównym zadaniem studium jest badanie ",,'pływu soc.ialistycznych społeczeństw, �683 zwłaszcza systemu lwłchozowego, na życie rolników, na życie rodzinne, poziom kulturalny obywateli, ich moralne poglądy. Szczególnie studiuje się kwestię inteligencji wiejskiej i artystyczną twórczość ludową. Ważne i interesujące jest studium wielostronnego wpływu miasta na życie wsi. Najważniejszym czynnikiem współczesnego życia wiejskiego jest kołchoz' dlatego etnograf musi zaznajomić się z jego urządzeniami, by zbadać, w j;kim stosunku pozostają one do życia rodzinnego. Etnograf musi z~ać ekonomikę kołchozu, technologię i mechanizację procesów roboczych. Wazne jest również zagadnienie preliminarza całego kołchozu i pojedynczego rolnika. Autor wreszcie dochodzi do konkluzji, że zadaniem etnografa Jest przedstawić sposób życia ludu jako wynik skomplikowanego dialektycznego procesu socjalnego rozwoju. Etnografia jako wiedza o codziennym życiu mas ludowych może się rozwijać tylko w tym wypadku, jeśli będzie przepojona humanistyczną ideą reform socjalnych i troską o dobro mas pracujących. Pomoc naukowa służąca do wytworzenia lepszych warunków życia zawsze była i będzie głównym celem prawdziwej nauki, Do tego celu zmierzają także wszystkie usiłowania radzieckich etnografów. Prace słowackiego etnografa Soni K o wac z e w i c z o we j dotyczą teoretycznych problemów bad8.ń na polu ludowego sposobu ubierania si~. Główna uwaga czeskich i słowackich etnografów i folklorystów jest dZIsiaj skierowana na studium współczesnego sposobu życia i kultury czes.~ego oraz słowackiego ludu, dlatego w rozdziale "Etnografia CzechosłowaCJI są przedrukowane poszczególne artykuły naświetlające przeszłość. kult~ry i sposobu życia czeskiego oraz słowackiego ludu. Celem cza~oplsma J~st publikowanie studium o postępowych i demokratycznych tradYCJach w dZlejach czeskiego i słowackiego ludu, o tradycjach walk z uciskiem socjalnym, narodowym i duchowym. Jitka S t a n k o v a w Ręcznym tkactwie na Hornacku omawia wyroby ludowe hornackich tkaczy w południowo-wschodnich Morawach; wyroby te tworzą przejście między jednokolorowymi albo pasiastymi tkaninami (płótna, kanafasy, party) i słowackimi, bardziej zdobnymi i pstrymi "płatny preberanymi". Autorka skupia swoją uwagę na samych wyrobach, ich kolorowych wariantach i ornamentach. Analizuje bardziej skomplikowane wzory czeskich i morawskich tzw. "rypsowych" kanafasów, z którymi spokrewnione są poszczególne formy wzorów hornackich. Najbardziej rozpowszechnioną formę przybiera na Hornacku XX w. podstawowy materiał w pręgi, z nowym ornamentem, bardzo zbliżonym do wzorów słowackich. Na starszych poszwach, na pasach spódnic z błękitnego płótna są drobniejsze, prostsze i mniej pstre wzory niż na tych przedmiotach z okresu nowszego. Tkanie za pomocą igły drewnianej z "nabirackiem" jest rozpowszechnione u wszystkich narodów słowiańskich, Rumunów i Węgrów, a na Hornacku jest najbardziej zachodnim wyrazem tej techniki, podczas gdy gdzie indziej na Morawach i w Czechach tego nie znajdujemy. Głównym ośrodkiem tego wzorowego tkania była prawdopodobnie wschodnia częś"· Europy. Artykuł J. S t a n k o w e j ilustrowany jest licznymi zdjęciami wzorów poszczególnych typowych tkanin. Rozprawa Ludwika K u n z a, Kobza, jest przyczynkiem do badania ludowych instrumentów muzycznych. (Zob. "Lud", t. XLI, s. 934-935). Przyczynek do historii czeskich budynków wiejskich daje Jaroslav K I' a m a f i k w artykule Sto~unki budowlane na chodskiej wsi w 30 i 40 latach XIX w. Autor, znawca Chodska, zaznajamia czytelnika z dokumentami dotyczącymi rozwoju południowo-czeskich budowli wiejskich, mianowicie z suplikami i petycjami poddanych do zwierzchności o pozwolenie na budowę. Zajmuje się stosunkami prawnymi, a przede wszystkim rozporządzeniami dotyczącymi budowania domów w południowych Czechach na początku XVIII w., w świetle których trzeba zrewidować niektóre wnioski dotyc;hczasowych badań o przeszłości budowli wiejskich. Supliki i petycje są cenne przede wszystkim dlatego, że do nich dołączano plany budów i z prawnych pertraktacji można uzyskać ważny materiał do badań nad historią wsi. o Na ludowe budowle z innego kranca Czech, mianOWICIe z Pojeziera, zwrócił uwagę w swojej pracy J. S c h e y b a 1. Autor usiłuje wykazać złożoność północno-czeskiej architektury wiejskiej i wytyczyć jej główną problematykę. Przyrodnicza i etniczna niejednolitość kraju przejawiała się od samego początku również w kulturze ludowej, w budownictwie. Ludowe budowle :l okolic Frydlantu i Liberca są typami górno-łużyckimi (Zytawa). Bliskie stosunki gospodarcze i kulturalne między nazwanymi terenami w przeszłości dały możność powstania budynków tego samego typu. Ludowy dom w okolicach Jabłonnego należy już konstrukcją i zdobnictwem do środkowo-górskiej architektury, typowej dla Litomei'icka. Następnie określa Scheybal izerski i podkarkonoski typ (okolice Rychnowa i Jablonca) szerokich, przestrzennych budowli z wieloma izbami i stryszkami na siano. Ponieważ kraj jest tutaj mało urodzajny, więc budowle gospodarcze mają małe znaczenie. W urodzajnej okolicy Mnichowe HradiSte znajdujemy typy środkowo-czeskiego domu rolniczego z typowo czeskim planem (izba-sień, komora-chlew). Między tymi terenami leży typ poizerski (turnowski) w Czeskim raju, który jest naj bogatszy i naj rozmaitszy, ponieważ jest mieszaniną wszystkich poprzednich typów. Charakterystyka i określenie głównych typów przez autora jest podstawą do poszczególnych regionalnych monografii, które będą się zajmowały pólnocno-czeskim ludowym budownictwem. Artykułem programowym jest rozprawa Olgi S k a l n i k o w e j, Do badań nad kulturą i trybem życia czeskich i słowackich górników. Badania nad trybem życia klasy robotniczej rozwijają się w Czechosłowacji pomyślnie i planowo. Instytut etnografii i folklorystyki Czechosłowackiej Akademii Ns.uk przy tych badaniach zwraca uwagę przede wszystkim na zagłębie kladenskie. które staje się z pierwotnie mało osiedlonego �684 terenu rolniczego, podczas narastania i rozwijania się kapitalizmu, zagłębiem przemysłowym z wysoko rozwiniętym ciężkim przemysłem . .o., S.k a In i k o w a zajmuje się mieszkaniem robotniczym na Kladensku, sClsleJ stosunkami mieszkaniowymi górników i hutników w kladenskich osiedlach Bradysek - Olsany w latach 1860-1910. Szybki rozwój tego kraju przy~osi kryzys mieszkaniowy, który kapitaliści starali się zlikwidow~ć budo,,;amem kopalni. Warunki ekonomiczne określały charakter domow rodzmnych, które sobie budowali niektórzy robotnicy. Budynek mieszkalny na Kladensku różni się bardzo od mieszkania wiejskiego; staje się on typem domu mieszkalnego bez pomieszcze6 gospodarczych, z mieszkaniami dzierżawnymi, z małym podwórkiem bez ogrodów mieszczącym się. na ~ardzo małej przestrzeni. Podstawowym rysem mieszkania robotmczego .Jest jego dostoso\'lanie do życia kolektywnego mieszkal1ców, tak w k~lomac~ robotniczych, .iak w rodzinnych domach ciasno stojących przy soble. TakI kolektyw reprezentował nie tylko przyjacielskie i rodzinne związki, lecz przede wszystkim więzy solidarności klasowej. Jako przykład podobnego charakteru podaje Skalnikova kolonię Brandysek; można się z tym jednak spotkać również w innych miejscowościach. Do artykułu dołączono plany po~zczególnych domów górniczych (fasada na pierwszym planie nie zgadza się z planem tego samego domu). Obszerne studium O. N a h o d i l a, Do zagadnienia wielkorodziny i Je; mzk/adu u wschodnio-słowiańskich Ukraińców, zajmujące się mniejszości.l narodowościową w Czechosłowacji, zawiera rezultaty ekspedycji z sierpnia 1953 r. która przeprowadzała badania ukrail1skich wsi we wschodniej Słowacji 'w województwie preszowskim. Chociaż wielkorodzina u ludności ukraińskiej we wschodniej Słowacji jest do połowy wieku minionego w rozJdadzie, to była ona jednak jeszcze do lat 40 naszego stulęcia bardzo rozpowszechnionym przeżytkiem, który istniał w związku ze znacznym społeczno-gospodarczym zacofan,iem. Jeszcze do dzisiaj dochowały się niektóre wiełkorodziny, przede wszystkim w oddalonych i trudno dostępnych osiedlach. Autor zgromadził obszerny materiał, który świadczy o tym, że zagadnienie ukraińskiej wielkorodziny w Słowacji wschodniej musi być uzupełnione jeszcze w dalszych ekspedycjach. Ważne jest również badanie terminologii; na t.ych terenach dochowały się bowiem najstarsze nazwy dotyczące st.osunków plemiennych i rodowych. Autor jest przekonany, że badania tych nazw mogą się przyczynić w dużej mierze do wY.iaśnienia zagadnienia rodowych z\viązków u dawnych Słowian. Trzy prace dotyczą czeskiego i słowackiego folkloru. A. M e l i c h e re; k \" artykule Slo wacka historyc.zna pleśń z XVI i XVII w. omaWla role. jaką odegrała '1\' tych wiekach słowacka pieśń historyczna, jak się w je i treści odbiiała sytuacja historyczna. J. H o rak \V Parodii w czeskich i s!ou;c:ckich pieśniach ludow'ych analizuje 14 pieśni kJas~'ka literatury czeskiej Karola Jaromira E r b e n a, 685 które przedstawiają podstawowe typy ludow'ej pieśniowej parodii mił03ne,i. politycznej, pracowniczej, religijnej (porównaj z folklorystą polskim W. K o s i ń s k i m i innymi). Autor zalicza czeskie i słowackie parodie do grupy parodii komicznych, chociaż i tutaj przedstawiona jest parodia społeczno-polityczna. Te stare ludowe parodie były żródłami, z którego czerpali wielcy poeci C e l a k o v s k)' i H a v I i c e k, a do których nawiązywał," rów'nież pieśni robotnicze. Czasopismo "Ceskoslovenska Ethnografie" kontynuuje również wielka tradycję czeskiego i słowackiego ludoznawstwa w dziedzinie etnografii słowiańskiej i zamieszcza liczne materiały, dotyczące zagadnień wspólnoty historycznej, kultury i trybu życia narodów słowiańskich i narodów ZSRR. zagadnień etnogenezy Słowian i historii etnografii słowiańskiej. Rozprawa D. K a l' o n d ż a ł o v a Madarski jeździec omawia podstawowe' problemy etnogenezy Bułgarów (zob. "Lud" t. XLI, str. 935). O. N a h o d i l na podstawie materiału etnograficznego tungusko-mandżurskich ludów ZSRR zajmuje się zagadnieniem totemizmu. Nauka burżuazyjna wychodziła tutaj przede wszystkim z kryteriów psychologicznych i nagromadzony materiał analizowała w oderwaniu od życia gospodarczego i społecznego pierwotnego kolektywu ludzkiego. Według N a h o d i ł a totemizm powstaje jako jeden z wyrazów narastającej t'eligii matriarchatu. wspólnej całej ludzkości. Totemizm stopniowo zanika 'N związku z przejściem do patriarchatu, kiedy totemy i żel1scy przodkowie ustępują miejsca rozwiniętej genealogii patriarC'halnej. W okresie patriarchatu wyobrażenia totemistyczne ulegają zmianom. Druga część pracy poświęcona została przeżytkom totemizmu u tungusko-mandżurskich ludów. Artykuł L H r b k a Nowe arabskie źródła o wschodniej i środkowe} EUTOpie omawia dziennik podróży hiszpańskiego Araba A b u H a m i d a al A n d a l u s i e g o. który odwiedził w XII w. Rosję i Węgry. Trzeba podkreślić, że z arabskich dzienników podróży, które są niezmiernie cenne dla badań nad najdawniejszym okresem historii słowiańskiej, korzystała czechosłowacka archeologia i etnografia bardzo mało, natomiast w ZSRR i w Polsce poświęca się im wiele uwagi. Praca A b u H a m i d a była d" niedawna nieznana; w 1953 r. wydał ją C. E. D u b l e r w Madrycie, Wydawca napisał obszerny komentarz i dołączył słownik terminów; w pracy uderza nieznajomość języków słowiańskich oraz pomijanie nowych prac radzieckich, które mogłyby mu w wielu wypadkach pomóc, A b u H a m i d przebywał u Kamskich Bułgarów, zwiedził całą Rosję i Węgry. W jego opisie podróży jest wiele ciekawych, cennych wzmianek. ważnych dla zapoznania się z życiem Słowian. Ewa V l' a b c o va mówi o pieśni radzieckiej o S t a l i n i e i L e n i n i e. V. H a s a lo v a omawia wkład w etnografię czechosłowacką twórczośd malarza Vaclava F i a l y, który w latach 1936, J937 zwiedził Zakarpacką Ukrainę. gdzie pracowR\ we wsiach Sirokij Lug i Nowoselica, Jego wy- �686 687 kresy, grafiki i obrazy z tego kroju są nieprzebranym źródłem badań etnograficznych terenów wzdłuż rzeczki Lużanki zamieszkałych przez Bojków. Obrazy F i a l y ilustrują zręby, chaty bez kominów, małe młyny i drewniane kościoły, wnętrza poszczególnych izb i typy mieszkańców. Prace te dają wgląd w stosunki, jakie panowały w Zakarpackiej Ukrainie do czasu jej wejścia w skład wielkiej rodziny narodów radzieckich. Dotychczas prawie nieznane są prace o dużej wartości prof. A. M u s i l a, prof. O. P e l' t o l d a, prof. C. L o u k o t k i, które musiały być wydawane na obczyżnie. Dlatego czasopismo poświęca teraz wiele uwagi tym pracom w dziale etnografii egzotycznej. Jedną z nich jest rozprawa O. P er t o l d a, Artystyczno-rzemieślnicze opracowanie metali na Cejlonie. Druga rozprawa O. P e l' t o l d a dotyczy resztek starego rolniczego sposobu uprawy ziemi na Cejlonie. Autor omawia prymitywny sposób uprawy ziemi, tzw. czhinnów, charakterystyczny dla synhalskich szczepów wyspy, który prźetrwał do XX w. obok rozwiniętego indyjskiego sposobu rolnictwa l. P e l' t o l d uzupełnia uwagi Anglika J. E. T e n n e n t a własnymi spostrzeżeniami, uzyskanymi na Cejlonie w 1910 i 1922 r. Uprawa chinnów jest pierwszym stopniem przejścia od zbierania do orania ziemi. Północno-wschodnie tereny Brazylii są jak dotąd pod względem etnograficznym i językowym zupełnie nie zbadane. Ćestmir L o u k o t k a wykonał ważną pracę gromadząc i porządkując istniejący materiał o indiańskich szczepach Brazylii. Autor podaje również mapę z rozmieszczeniem Indian. Druga praca L o u k o t k i poświęcona została ceramice południowoamerykańskiej. Autor podzielił znalezioną ceramikę na trzy grupy: 1. na znalezione rzeczy archeologiczne, 2. na wyroby historycznych wymarłych szczepów i 3. na wyroby dzisiejszych Indian. Jest to ceramika tylko zdobnicza i użytkowa. W artykule o mowie papuańskiej w dziele N. N. M i k ł u c h o - M a kła ja autor uzupełnia materiał filologiczny podany w 3 tomie dzieł M i k ł u c h oM a kła j a nowszymi danymi. Na tej podstawie szczegółowo opisuje dialekty papuańskie wysp Nowej Gwinei i podaje ich klasyfikację; mapka uzupełnia materiał podając rozmieszczenie języków papuańskich na wybrzeżu przy zatoce Astrolabe i na pobrzeżu Makłaja. Dołączony jest również mały słownik. Praca K. Z vel e b i l a O rozwoju niektórych szczepów poludniowoindyjskich dotyczy tych ~zczepów, którym dotychczas poświęcano mało uwagi. Autor opisuje różne mniej czy więcej rozwinięte stadia desyntegracji u szczepów Otarów, Malaialiów, Kallarów, Marvarów, Malasanów,Kanikkarów i Kadarów. V. M a t l' e k Czhinn _ 'akiejko!wiek w Mieszkaniach wyrąbane uprawy mie,isce roli. i budowach w dziewiczym li lesie. Lapoń.czyków (w południo- obsadzone ,ieden tylko rok, bez \ ~ u;ej Szu;ecji i Noru;egii) opisuje przede wszystkim stare typy mieszkań lapońskich, tzw. koty (lekkie, przenośne namioty kryte płótnem albo materiałem wełnianym, lub izby kryte korą brzozową albo darniną), których dotychczas używają obok nowych typów izb i zrębów. Autor wyróżnia dwa typy kotów; zajmuje się też niektórymi innymi rodzajami budowli lapońskich: tzw. gammą, służcą dziś za budowlę gospodarczą, i innymi budowlami tego rodzaju. Daje też szczegółowy opis życia Lapończyków. W dziale metodycznym czasopisma zamieszczony został artykuł L. B ar a n a (wykonawcy doskonałych zdjęć kolorowych w "Czeskim Ludzie") o znaczeniu fotografii kolorowej dla etnografii. Podobny charakter ma przyczynek J. V. S c h e y b a 1 a O roli rysunku przy badaniach etnograficznych. Krótka notatka w dziale "Historia nauki" (tylko w 1953 r.) poświęcona została życiu i twórczości etnograficznej czeskiego badacza Vaclawa S v ob o d y (1850-1924), który jako lekarz okrętowy zwiedził kraje Dalekiego Wschodu, uzbierał i uporządkował cenny materiał ludoznawczy. W drugiej notatce ocenia M. P l' o k o p e c tylko część dorobku znakomitego antropologa czeskiego Alesza H l' d l i c k i (t 1934) podając również bibliografię jego prac. Artykuły jubileuszowe poświęcone zostały 70 rocznicy urodzin prof. Otakara P e l' t o 1 d a, znakomitego orientalisty czeskiego, i 10 rocznicy śmierci Lubora N i e d e l' l e g o, autora epokowego dzieła Slowiańskie starożytności i Życie dawnych V. P Słowi·an. w artykule Terenowe badania nad czeską architekturą lusprawozdanie o organizacji badań w Towarzystwie Ludoznawczym w 1952 r. Badania, które się ograniczają do 6 obwodów i swoją treścią są zasadniczo kompleksowe, planuje się na sześć lat; obejmują one prace badawcze w terenie, opracowywanie i uporządkowanie uzyskanego materiału dokumentarnego (fotografii, planów, rysunków i opisów). Dwie notki E. B a l a s a dotyczą architektury ludowej na Votocku i Vlasimsku w Czechach środkowych i konkretnych rezultatów badań terenowych, które w 1953 r. przeprowadzał gabinet ludoznawczy. Autor opisuje rajciekawsze budowle ludowe oraz metodę, przy której pomocy opracowuje się uzyskany materiał. dową l' a żak i jej spis podaje O. N a h o d i l i V. S c h e u f l e l' podają informacje o badaniach etnograficznych na Horsovskotyńsku w południowych Czechach u przesiedleńców czeskich z Wołynia. Sprawozdanie E. V r a b c o v e j opisuje pracę grupy folklorystycznej ukraińskiej ekspedycji kompleksowej w 1953 r. do wschodniej Słowacji. Kronika zawiera ciekawy materiał o pracy Gabinetu Etnograficznego CzAN i Wydziału Etnograficznego Muzeum Narodowego w Pradze. Z pracą i zbiorami Muzeum im. Naprstka w Pradze zapoznają czytelników :utykuły Ć. L o li k o t k i i V. S o l c a. . �688 Sprawozdanie z przebiegu konferencji o ludowości w literaturze czeskiej 7: lutego 1!J54 r. naIJisal J. J e c h. Potrzebami ulepszenia pracy etnograficznej w muzeach zajęła się konferencja etnografów-muzeologów w Martinie w maju 1954 r., o której komunikuje V S c h e u f I er. Z wiadomości o etnografii zagranicznej wielkie znaczenie ma artykuł J. Kra m a ["i k a poświęcony przeglądowi dorobku etnografów radzieckich za 1953 r., opierający się zasadniczo na materiałach z konferencji archeologów i etnografów radzieckich w Moskwie w kwietniu 1954 r. J. Kra m a f i k podaje również sprawozdania z działalności etnografów niemieckich i łużyckich. Obszerny dział "Krytyka i Bibliografia" stanowi ostatnią część czasopisma. ZawiEra on 3zereg recenzji najważniejszych prac krajowych i zagranicznych. Z prac czeskich i słowackich autorów są tu krytycznie rozpatrywane L. N i e d e r I e g o Podręcznik słowiańskich starożytności; Zdenka N ej e d l e g o Stare opowieści czeskie A. Jiraska jako źródło historyczne i O kulturę ludową i narodową; O. N a h o d i I a i J. Kra m a f i k a J. V. Stali,l i etnografia; trzytomowa praca słynnych podróżników czeskich J. H a nz e l k i i M. Z i k m u n d a Afryka snów i rzeczywistości, następnie "Narodopisny Sbornik" Słowo.ckiej Akademii Nauk, XI, 1952 i inne. Z radzieckich prac omawiana jest książka Anglo-amerykańska etnograj'iG w służbie imperia1.iz·/n1L, N. K o l p a k o w ej Ksiqżka o rosyjskim folklo?·",·? oraz czasopismo "Etnografia Radziecka" za 1953 r. L. H c I it omawia X i XI tom ".Jahrbuch des Muzeum fUr Volk~kunde" i V. S t a n o v s k y Fiń.~!:i epos KaLevala. Przegląd bibliograficzny R. B e .. d n a f i k a dotyczy literatury etnograficznej na Węgrzech w latach 19381948. Wreszcie specjalna bibliografia 1. S v i t a k a obejmuje prace Karola M ark s a i Fryderyka E n g e I s a. Jak wynika z przeglądu obu roczników czasopisma (1953, 1954), redakcji udało się pomyślnie rozwinąć pracę umożliwiając wszystkim ośrodkom naukowym i wszystkim dziedzinom nauki ludoznawczej jak naj szersze publikowanie rezultatów. pracy badawczej. Czasopismo "Ceskoslovenska Ethnugrafie" stało się zwierciadłem bogatej i płodnej pracy etnografów czechosłowackich. Redakcji jednak nie udało się pozyskać współpracowników ZSRR i państw demokracji ludowej. Również informacje o stanie badań etnograficznych, o pracy etnograficznej w ogóle u bratnich narodów i u innych narodów przedstawiają się ubogo. Przy omawianiu czasopisma nie można pominąć jego szaty zewnętrznej. która jest na wysokim poziomie, zwłaszcza o ile chodzi o jakość druku i papieru, o doskonałe reprodukcje. przede wszystkim kolorowe. Większą uwagę należałoby jednak poświęcić obcojęzycznym streszczeniom. J. Damborsk.y i J. (Olomouc) Navratil l 689 ETHNOGRAPHL\.. A Magyar Neprajzi Tarsasag Folyoirata. Rocznik 1953. Redaktor główny G. Ortutay, redaktor 1. Balassa. Budapest, wydawnictwo Akademia i Kiadó Budapest, s. 476. LXIV Wydawane od wielu lat zasłużone czasopismo etnograficzne węgierskie "Ethnographia" przeszło w ciągu ostatnich lat znamienną ewolucję. Ewolucja ta,. an~logicznie do procesu zachodzącego w innych dyscyplinach nauki, wyraza Slę a) w zwróceniu większej uwagi na zagadnienia współczesne, ze szczególnym uwzględnieniem naj nowszych przemian zachodzących w związku z procesem socjalizacji wsi, b) w ujmowaniu pewnych zjawisk kompleksowo. łącznie z wynikami innych dziedzin nauki, c) w oparciu metody badań o zasady materializmu, d) w traktowaniu nawet tematyki przyczynkowej na szerokiej bazie pewnych ramowych, wysuwających się na czoło zagadniell kluczowych, co pozostaje w związku z zarysem planowania. Rocznik otwiera przekład artykułów znanego radzieckiego badacza P. 1. K u s z n i e r a O etnograficznych badaniach socjalistycznej kultury i bytu narodów ZSRR. Dwa obszerne artykuły zajmują się przemianami we współczesnej wsi węgierskiej. Pierwszy z nich F. B a k ó, Przyczynki do dziejów socjalistycznego budownictwa wsi, zajmuje się nową wsią powstałą na byłych dworskich polach, wchodzących dotychczas w zakres kilku gmin wiejskich w okolicy miasta Sarospatak, na terenach, gdzie były rozrzucone tzw. tanya, tj. rodzaj odosobnionych folwarcznych zabudowań, zbudowanych u schyłku XIX w. Lepsze z tych budynków zamieszkane były przez oficjalistów d";"orskich, mniejsze przez biedotę folwarczną. Zależność od dworu była duża: wszyscy mieszkańcy tanya zobowiązani byli do rozmaitych posług we dwor~e .. Byt tej ludności był nędzny, mieszkania prymitywne, stan kulturalny mskl; prenumerowanie dzienników było podejrzane w oczach dworu a nauczyciel, który poza nauką zajmować się chciał działalnością oś~iatową, wpadał w niełaskę i bywał zwykle przeniesiony do innej wsi. .•~ Po wyzwoleniu w 1945 r. ludność tych osiedli otrzymała ziemię. Ponieważ dotychczasowe zabudowania nie wystarczały, zbudowano nowe domki i tym sposobem powstała nowa wieś. Domy budowano prywatnie mając możność uzyskania na ten cel pożyczek państwov.'Ych. Większość {udnośei posiadała własne n3rzędzia. Domy budowano, według dostarczonych wzorów. z drzewa, cegły, a niektóre budynki gospodarcze z gliny zmieszanej ze słomą. Przy budowie korzystano z pomocy sąsiedzkiej lub z pracy rzemieślników budówlanych. W roku 1953 przekształcono nowe osiedle w gminę, ale z nazwą nowej gminy były kłopoty; okoliczni kułacy lub byli oficjaliści dworscy Zł~śliwie nazwali ją "Betyarszallas" (Osiedle rozbójników), poszczegółne uhce przezwano od nazwisk, przezwisk, cech charakterystycznych itd. We wsi kształtowało się nowe życie, powstała komórka partii, zaprenumerowano wiełe dzienników i tygodników. Uwagę zwraca fakt. że wieś nie uczyniła H .,LUll'·. t. XL!! �691 690 dotąd żadnego kroku na drodze do socjalistycznej gospodarki. Autor tłumaczy to dawną nieufnością wzajemną ludzi, celowo rozniecaną przez dwór, a potęgowaną przez ciągłe przerzucanie czeladzi dworskiej z jednych osiedli do innych, co nie sprzyjało wytworzeniu się poczucia wspólnoty. Wpływał na to również niski stan świadomości, brak przeszkolenia politycznego i brak agitacji; nowi lokatorzy wsi i nowi posiadacze ziemi "nie widzieli różnicy między gospodarką pańską a spółdzielczą ... We wstąpieniu do spółdzielni produkcyjnych widzieli powrót do sytuacji podobnej do stosunków z czasów pańskich i tego się lękali". a ile w tej wsi istniały tego rodzaju opory, to w innej nowej wsi, Ebes, w komitecie Hajdu, opisywanej w artykule L. S z o l n o k y, Uwagi etnograficzne w związku z utworzeniem nowej socjalistycznej wsi, warunki ukształtowały się odmiennie. Poprzednio w Ebes, leżącym blisko miasta Debrecen, istniała również nędzna tanya. Po 1945 r. osadnicy, którzy otrzymali tu ziemie podworskie, postanowili założyć nową wieś. Założono ją według ustalonych z góry planów, przy czym wprowadzono całkowicie plan geometryczny wsi z prostymi ulicami i kwadratowymi parcelami. Nie wszystkim to się podobało. "Znam wiele wsi ... Słyszałem, że w Ameryce są takie proste, równe ulice i jednakowe wszystkie domy. Ale przecież my nie jesteśmy '. w Ameryce ... " - mówiono. Oczywiście przy wykończeniu szczegółów bu'dowy nastąpiło zróżnicowanie, dostawiano rozmaite budynki gospodarcze; jedni stawiali na polu piec gliniany, inni otaczali dom płotem plecionym z wiklin, inni jeszcze malowali domy we wzory itd. Artykuł szczegółowo opisuje kulturę materialną obecnych mieszkańców wsi i ich życie kulturalne, podkreślając wytwarzanie się nowej świadomości. W Ebes nastąpiło zresztą znaczne zróżnicowanie: z tych, którzy w 1945 r. otrzymali ziemię, jedni wykorzystali pomyślną wówczas koniunkturę i znacznie się wzbogacili, inni zaś pozostali w niezmienionych warunkach. Wkrótce po wszczęciu akcji zmierzającej do podniesienia poziomu techniki rolnej zawiązała się w Ebes spółdzielnia produkcyjna. Dobremu funkcjonowaniu spółdzielni produkcyjnej stało na przeszkodzie oddalenie mieszkaniowe jej członków, rozdzielonych na odległych tanya; wówczas postanowiono wybudować całkowicie nową wieś, która stała się wsią socjalistyczną od swego założenia. L. T 1\ k a c s w artykule Do spra.wy wędrownych śpiewaków z obrazkami podaje, że szereg tekstów, w które zaopatrywane były aż do XIX wieku obrazki pokazywane na jarmarkach, odpustach itd. przez wędrownych śpiewaków, było spisanych na druczkach. Teksty te składały się z dwóch części, z których jedna, pisana prozą, podawała treść rozmaitych, zazwyczaj mrożących krew w żyłach wypadków; drugą część, pisaną wierszem, śpiewak rozdawszy druczki publiczności śpiewał razem ze swoją rodziną i z otoczeniem; równocześnie rozwiesiwszy na ścianach obrazki wskazywał kijkiem odpowiadającą danej zwrotce ilustrację. Jak stwierdza analiza autora teksty te, pisane dla publiczności drobnoburżuazyjnej, opisują rozmaite morderstwa, kradzieże itp. zbrodnie. Pisane są złą węgierszczyzną, przypuszczalnie nie są ta utwory rodzime, ale tłumaczenia, i to głównie z języka niemieckiego. Nawet te teksty, które tematycznie związane są z Węgrami, np. a zbójniku Rózsa z połowy XIX wieku, nie odpowiadają ujęciu tej samej postaci w węgierskiej tradycji ludowej i balladzie. M. B e l e n yes y w artykule Rybolówstwo w XIV w. podaje wiadomości zaczerpnięte z źródeł historycznych i ikonograficznych, dotyczących rybołówstwa na Węgrzech. Łowienie ułatwiały wówczas zapory na rzekach oraz sltuc.~ne jeziora wykopane na terenach bagnistych itp. Do łowienia ryb służyły głównie sieci rozmaitych rodzajów. Łapano również ryby do "klauz", których wyższą formą były tzw. szegy (czytaj sedź, słowo siedź lub turec. siike, siigen?), rodzaj specjalnie konstruowanego sprzętu do łapania ryb, przenośnego i wymagającego stałego pilnowania. Obok tego występuje vejsze, rodzaj wmontowanej w brzeg pułapki na ryby. Artykuł znanego iranisty węgierskiego J. H a I' m a t t a, Dane irańskie do dziejów chleba, jest z pogranicza zagadnień językoznawczych. Autor wskazuje na to, że u pierwotnych plemion irańskich. z początkiem I tysiąclecia p. n. e. był znany chleb wypiekany w popiele, zwany w języku staroilańskim nikiina, tj. "zakopany" (= w popiele), skąd ormiańskie .nkan=chleb i w języku brahui nikan = jedzenie. Widać z tego, że plemiona te znały wypiekany w popiele chleb, który niemiecki badacz dziejów pożywienia Maurizio porównuje słusznie z polskimi podpłomykami. Inna grupa wyrazów na oznaczenie chleba pochodzi z jakiegoś staroirańskiego nayna (porównaj pols. nagi, niemiec. nackt) = goły, nagi, to znaczy nie zakopany w popiele i nie pokryty (popiołem); stanowi przeciwstawienie poprzedniego określenia i oddaje już pojęcie chleba pieczonego w piecu, co zapewne przejęły ludy irańskie od ludów semickich. Od tego wyrazu pochodzi niechybnie nowoperski nan = chleb, baluczi nagan oraz szereg wyrazów w językach ug~ofińskich, jak nań, tureckich, np. nan, itd. Niezależnie od tego znany jest w Języku chorezmijskim wyraz pakand « staroirańs. upa kanta = w dole zakopany), od którego pochodzi oguski bakand, cytowany przez Ibn Fadlaf'a), i prawdopodobnie baszkirski beketey. Autor poza sprostowaniem wielu my~nych dotąd etymologii (wyrazy bowiem pochodzące od nayna i od nikana chCIano wyprowadzić ze wspólnego jakiegoś pnia), wskazuje na doniosłe wnlOski, jakie można stąd wyprowadzić o rozprzestrzenianiu się rozmaitych sposobów wypieku chleba. L. K i s s w artykule Stożkowate piece w Hodmezovasarhely pisze. że zbudowane z gliny i cegły bielone piece o stożkowatym kształcie służą do ogr.ze:-rania mieszkania oraz do. wypiekania chleba; umieszczone są zwykle w kąCIe Izby i koło nich koncentruje się w zimie życie mieszkańców chałupy. Kszt~łt takiego pieca bywa okrągły, opływowy, gruszkowaty, czasem przypomma czworokątny, ścięty z góry ostrosłup. Piece te obecnie zanikają Już w XIX wieku wyrugowały je piece kuchenne z płytą i piece kaflowe. ~utor 44' �692 693 oprócz opisu pieców i narzędzi służących do ich budowania daje opis sprzętu piekarniczego. B. Kor o m p a y w Północnych bylinach zapoznaje Węgrów z tym rodzajem rosyjskiej twórczości ludowej. Inną niezmiernie ciekawą dziedzinę ludoznawstwa omawia L. V a j d a w artykule Walka Pigmejów z żurawiami. Artykuł ten wchodzi w zakres dziejów ludowej, legendarnej, tradycyjnej geografii średniowiecza, w zakres owych podawanych z ust do ust wątków o ludach karłowatych, ludziach z jednym okiem, rybach o głowach mnicha itd. Autor podaje ustęp z opisu wysłanego do Tur-;:ji dyplomaty siedmiogrodzkiego Borsosa z początku XVII w.; w opisie tym po skreśleniu dość dokładnego obrazu krajów arabskich Borsos podaje, że gdzieś za Indiami znajduje się kraj antypodów, karłów, dokąd lecą od nas żurawie i walczą tam z antypodami. Niechybnie wyobrażenie o antypodach, czyli karłach, powstało na gruncie wiadomości o Pigmejach, których tradycja przenosiła często z Afryki do Indii. Borsosczęść wiadomości zebrał w Konstantynopolu, ale zmieszał je z wiadomościami zaczerpniętymi z legendy ludowej, w której wątek o wędrówkach ptaków na kres ziemi (mającej według dawnej ludowej kosmografii kształt plaskiego dysku) oraz o walce z zamieszkującymi tam karłami spotykany jest nie tylko u ludów ugrofińskich dalekiej północy, lecz również u Indian północnej Ameryki i jest może odbiciem pewnych wydarzeń z okresu wspólnoty pierwotnej i struktury rodowej. W dziale materiałów i komunikatów gotowanej przez siebie większej pracy A. B e l' e s podał fragment z przyo kijach pasterskich pt. Przyczynki do wyrobu i używania kija pasterskiego w komitacie Hajdu-Bihar. Pasterze owiec używają tam szczególnego kija pasterskiego o haczykowatym zagięciu, zwanego kampó. Zagięcie to, ,vykonane z żelaza lub miedzi, często ozdobne i osadzone na wysokim kiju, służy do chwytania owcy i wyciągania ki za nogę tylną ze stada. F. B o d g fi.1 w artykule Przemiany jednej piosenki robotniczej podaje rozmaite warianty dawnej pieśni wędrownych rzemieślników; w pieśni tej odbijały się losy przemian węgierskiej klasy robotnicznej. K. L u k fi.c s publi\ kuje szereg materialów Do dziejów rybołówstwa w okoLicach jeziora FertO i Rabakoz, na podstawie danych z XV w. o narzędziach rybackich i położeniu socjalnym rybaków. S. B a l i n t zaznajamia ze Starymi tradycjami ó nieśmiertelności Rakóczego i o jego mars;;u w okolicach Szegedu. G. T a k a t 3 opisuje ostatnią dawnego typu szopę na zboże i siano w Somogyjfl.d. Bek e pisze O pewnej nazwie ducha leśnego u ludu Korni podając, że lud Komi unika nazwy ducha leśnego uważając ją za tabu i używa peryfraz, jak kuź (długi) r:..: ku, '" (węgierski) hosszu. V. D i ó s z e g i zajmuje się pewnymi tradycjami szamanizmu, których pozostałością jest czasownik rejtez "" revii.1 (skryć), wyrażający kontakt z ponadnaturalnymi istotami. O: Następny dział czasopisma to "Przyczynki do dziejów etnografii". I S a n d o r ~m~eszcza tu dłuższy przyczynek: Poczqtki naszej muzeologii etnograftczne? Sięgają one lat 70-tych XIX wieku i reprezentowały wówczas pewną funkcję społeczną; były to na początku kolekcje osobliwości, zbieran~ch . p.rzez prywatne osoby, oraz zbiory szkolne. Pewną rolę odegrały tu rowme.z wystawy przemyslowe i rolnicze oraz wielkie wystawy światowe, na ktorych. eksponowano przedmioty węgierskiego przemysłu ludowego, wzory tkanm, modele chat, gospodarstw chłopskich itd. Eksponaty wystaw daw.ałY .zw:k~e pocz~tek zbiorom stałym. U schyłku XIX w. rozpoczyna się realIZaCJa .Idel muz:ow etnograficznych; na tym polu wielkie zasługi połozyl1 J.. X a n.t u s I F. R ó m c r. Z okazji wystawy wiedeńskiej w 1873 r. zorgal1lzowal1 oni wystawę eksponatów węgierskich; była to pierwsza węgIerska wystawa etnograficzna; stała się ona zaczątkiem Muzeum Rzemiosła Artyst~cznego.;V Budapeszcie, podczas gdy zebrane przez podróżników kolekcJe, ~ ~a~ow egzotycznych złożyły się na zbiory Muzeum Etnograficznego: ~ozr.ozm.em~ to, charakterystyczne dla epoki kapitalizmu, wyrażone jasno \,,: n:emlecklm Języku. przez "Volkskunde" i "Volkerkunde", rozdwoiło drogi \\ęglersklego muzealmctwa etnograficznego, podobnie zresztą jak i polskiego. , W dziale dyskusyjnym zamieszczono cały szereg przyczynków języko~naw:czyCh, o. s~stemat~zaCJi gier: dziecięcych; w obszernym artykule pt. J rze]a.wy s~c]a~tstyczne] kultury i sposobu życia w naszych wsiach L. K a rd o s s nawIązuJe do umieszczonego w .,Etnographia" '" 1952 nr 3-4 programowego. artykułu 1. B a l a s s a, O pewnych zagadnieniach z zakresu badań Pt~ogra!tcznych nad budowaniem życia socjalistycznego w naszej wsi, W,SKaz.uJąCn~ potrze,bę ~runtownych badań nad przemianami kultury nie tJil.ko we WSiach społdzlelczych, ale i we wsiach nie posiadających spółdZlelm. . . W dziale "Wiadomości etnograficzne" umieszczone są notatki: Ekono~~~c~ne p.ro.blemy soc!alizmu w ZSRR J. Stalina jako drogowskazy dla ,g erskte] etnografII, "Prace etnograficzne w 1952 r." (prace Komitetu ~:~~grafiCZn~gO, W. A. N., Towarzystwa Ludoznawczego: wydawnictwa, zbiema.tenało~, przygotowanie bibliografii, wystawy, filmu), Uczcze70-te] roczmcy urodzin Z. Kodcily przez Węgierskie ., Towarzystwo L"ltOZnawcz . •.• . . e, O go'l no k raJowy konkurs etnograficzny w 1952 r. w zakresie sztUkI /'Jdowe.' ( .. . d' . . Nauk ZŚ. J z lIcznymI z. Jęciami), Prace Instytutu Etnografii Akademii nija" x_rRR, -;'luas et-;wgraflczny Syberii (przekład z "Kratkije Soobszcze, . \, 1952). W dZIale tym zamieszczono przekład artykułu M L e . o polskie t f" ... . W l n a J. e nogra 11 ("Kratkije Soobszczenija", XV 1952) notatkę o zjeździe k rakowskim PTL z 1951 r. prze ł ozoną . z "Ludu" " oraz sporządzony przez znanego nam z Ludu" (t XXXVI śk . " . , 1946, s. 405-407) Christo W a kar e lgo wyczerpujący • prze g l ą d bł'u gars k"lej lIteratury . JataI e1943 etnograficznej za -1951 (do 19~3 . t . . . 5chrift f" . r. IS meJą łatwo dostępne przeglądy np. w ooZeitUl' slavlsche Philologie"). n:e e �695 694 próbę syntetycznego ujęcia, której autorem jest Richard Wei s s. Jakkolwiek od ukazania się jego dzieła upłynęło już dziesięć lat, zasługuje ono na szersze omówienie. Autor nie ogranicza się bowiem do zobrazowania kultury ludowej dzisiejszej Szwajcarii, ale przytacza również szereg wywodów na tUry teoretycznej i metodologicznej. Obszerne, starannie wydane dzieło Wei s s a, autora m. in. cennego studium o szałaśnictwie alpejskim (vas Alpwesen Graubiindens, Wirtschajt. Sachkultur, Recht, Alplerarbeit und Alplerleben, Erlenbach - Zurich, b. r.), ma specyficzny charakter. Przynosi ono bowiem nie tylko usystematyzowany przegląd dotychczasowego dorobku badawczego etnografów szwajcarskich, ale ustala też określony program zadań badawczych, który zawarty jest z3.równo W części teoretycznej, jak i w ustępach opisowych. Zasadnicza treść części ogólnej dzieła (s. 3-67) stanowi prńbę odpowiedzi na pytania, co jest przedmiotem etnografii, na czym polega jej stosunek do innych nauk i jaka jest jej metodologia. Autor stara się, niestety w sposób nie dość jasny, stworzyć taką koncepcję etnografii, która byłaby dostosowana do specyficznych warunków Szwajcarii. Odnośne wywody Wei s s a ująć można w następujący sposób. Autor wychodzi z założenia, że "etnografia z historycznego pojęcia narodu, z pojęcia społeczeństwa wchodzącego w ramy państwa wyodrębniała swoje własne, pozahistoryczne i pozaklasowe pojęcie ludu" (s. 3). Istota tego, co ludowe (das Volkstiimliche), wyraża się, zdaniem We i s s a, w dwóch zasadniczych elementach. Element pierwszy powstaje przez to, że działania jednostki czy kręgu jednostek warunkowane są określonymi więziami, wynikającymi ze współżycia ludzi w ramach jakiejś wspólnoty (Gemeinschaft). Przez pojęcie wspólnoty, którego autor bliżej nie definiuje, rozumie on nie tyle określoną grupę społeczną, co raczej pewną trwałość jakiegoś zespołu wartości kulturalnych, kontynuowanych w drodze tradycji ustnej. Drugi element tego, co ludowe, to wspomniana już tradycja, której zadaniem jest umacnianie wspólnoty. W nowoczesnym społeczeństwie, dowodzi Wei s s, tyl~o pewne wartości kulturowe i tylko w pewnych klasach społecznych maJ~ charakter ludowy. Istnieje poza tym zespół dóbr kulturowych, których przYJmowanie, kontynuowanie lulc odrzucanie jest indywidualną sprawą osobnika. W każdym człowieku, niezależnie od jego zawodu czy przynależności klasowej, toczy się walka między elemeJ1tami kultury opartej na wspólnocie i tradycji a elementami kultury indywidualnl.'j (Individualkulturl, ~pecyficznej dla każdego człowieka. Zadaniem etnografa jest uchwycenie we współczesnych warunkach elementów tak pojętEej kultury ludowej, która .Jest częścią ogólnej kultury (der Kultur i.\berhaupt). W dziale recenzji umieszczono omówienie III wydania dzieła Z. K o d a l y, Węgierska muzyka ludowa, L. Var g Y a s a Rytm wiersza węgierskiego, zbioru pieśni ludowych poety J. A l' a n y, Księgi zbiorowej ku uczczeniu 70-lecia Z. Kodaly, pracy L. D e g h O poezji ludowej opiewajqcej walki a wolność z 1848 r., pracy M. Z s i r a i a O pionierach językoznawstwa porównawczego ugrofi1'Lskiego z XVIII w., Węgrach Sajnovicsu i Gyarmathim, pracy A. A n i s i m o w a, O kulcie niedźwiedzia u Ewenków, oraz recenzje kilku dzieł zagranicznych, jak "Jahrbuch des Museums fUr Vólkerkunde" (Lipsk), A. R. R a d c l i f f e - B l' o w n and D. Forde, African Systems of Kinship and Marriage i G. P e e l, Isles of Torres Stvaist (między Australią a Nową Gwineą). Artykuły zaopatrzone są w krótkie streszczenia rosyjskie i francuskie, angielskie lub niemieckie. Widzimy tu dużą rozpiętość tematyki, śmiałe i nowatorskie tendencje do poruszania wciąż wyłaniających si«: nowych zagadnień, do rozszerzenia tradycyjnych ram dawnej etnografii i otwierania dla niej nowych, śmiałych perspektyw. Niektóre artykuły w metodzie i tematyce mogą zawierać i dla nas wiele pouczającego materiału, mogą nasunąć nam pewne analogie, zwrócić uwagę na pewne gałęzie etnografii mniej pielęgnowane. Ponieważ pod względem merytorY'cznym materiał zawarty w "Etnographia" zawiera wiele danych przydatnych bezpośrednio dla naszych prac, np. dane o dawnym rybołówstwie, o pożywieniu, bliższy kontakt z węgierską etnografią, jest przy dzisiejszym kierunku prac ludoznawczych w obu krajach postulatem aktualnym. 'Nie trzeba jednak sądzić, że dla "Etnographii" mamy same tylko pochwały. Artykuły są na nierównym poziomie, co wynika choćby z tego, że redakcja publikuje róvmież niezupełnie wypracowane lepsze prace ludowych zbieraczy. Redakcyjnie układ czasopisma sprawia wrażenie nie przemyślanego. Na podstawie tej recenzji czytelnik mógłby sądzić, że np. dwa obszerne artykuły o budownictwie wsi socjalistycznej są umieszczone obok siebie. W istocie tak nie jest, albowiem są one przedz'ielone małym przyczynkiem o wędrownych handlarzach obrazkami. Czy nie byłoby bardziej celowe umieścić je obok siebie, kierując się w układzie tematycznym czasopisma pokrewieństwem zagadnień? Redaktorem głównym czasopisma jest G. O l' t u t a y, znany etnograf, autor dzieła o węgierskiej sztuce ludowej, po wyzwoleniu minister oświaty, obecnie dyrektor Instytutu Etnografii Uniwersytetu w Budapeszcie. Redaktorem naczelnym jest L B a l a s s a, nasz zeszloroczny gość i organizator wystawy węgierskiej sztuki ludowej w Warszawie. Jan Reychman R. WEISS, Vol k s k u n d e d e l' S c h wei z. Grundriss mit 10 Tafeln, 8 PHinen und 3l4Abbi:dungen. Erlenbach-Zi.irich(1946). S. XXIV+436+4 nlb. Etnografia szwajcarska wzbogaciła się w okresie powojennym o nową ,, ~a tle takiego uj ęcia definicja etnogrć'lfii, jaką sformułował We i s s, staja się niECOj3~!1iejsza: "Etnografia jest nauką o życiu ludu (Volk31eben). Na życie ludu składają się wzajemne stosunki zachodzące pomiędzy ludem a kulturą ludową. o ile określone są wspólnotą i tradycją" (s. 11). Aby uchro- �:c 696 nić się przed zarzutem zwężc..nia programu badań etn()graficznych do coraz h::trdziej kurczącej się sfE'r,r zjawisk dawnE'j kultury tradycyjnej (co, praktycznie biorąc, oznaczałoby systematyczną likwidacje; żywego przedmiotu zainteresowań badawczych etnografii), autor wypowiada następuj ący pogląd: "W przeciwstawieniu do tendencji ujmowania etnografii jako antykwarskiej nauki muzealnej należy wykazać, że etnografia posiada charakter nauki o współczesności" (s. IX). Wyraża również przekonanie, że także we współ·. czesnej rzeczywistości kulturo'vej rodzi się ustawicznie kultura oparta na wspólnocie i tradycji. "Obserwacja procesu stawania się jest płodniejsza od badań nad tym, co się już dokonało. Etnografia skierowana ku poznawaniu teraźniejszości nigdy nie utraci przedmiotu badań" (s. IX). Nasuwa się z kolei pytanie, w jakim stosunku pozostaje etnografia do historii, skoro przedmiotem jej baoań jest aktualna rzeczywistość. We i s s wyraźnie podkreśla, że etnografia posiada wiele wspólnych cech z innymi dyscyplinami humanistycznymi (Geisteswissenschaften), zwłaszcza z poszczególnymi naukami historycznymi, zajmującymi się tym czy innym działem kultury. "Jednak w przeciwstawieniu do nauk o kulturze, posiadających wyspecjalizowany przedmiot badań, etnografia obejmuje całokształt zagadnień kultury ludowej, pojętej jako nierozerwalna całość. W tym leży uzasadnienie, dlaczego ogarnia ona swym przedmiotem naj różnorodniejsze dziedziny kultury ... " (s. 45). Mimo pokrewieństwa z naukami historycznymi We i s s nie traktuje etnografii w sposób wyraźny jako części historii. Jego zdaniem bowiem metoda historyczna znajduje w etnografii o tyle zastosowanie, Q ile zachodzi potrzeba odnajdywania w przeszłości korzeni teraźniejszości. Tak w ogólnym zarysie przedstawiałaby się koncepcja etnografii w ujęciu We i s s a. Budzi ona szereg zasadniczych zastrzeżeń. Dotyczą one przede wszystkim kwestii, czy istota kultury ludowej, jej trwanie i rozwój uwarunkowane są jedynie wspólnotą i tradycją. Dalej, czy możliwe jest wyodrębnienie tak pojętej kultury ludowej z całokształtu zjawisk kulturowych, związanych z masami ludowymi? Sądzę, że na obydwa pytania odpowiedzieć musimy przecząco. Jest bowiem rzeczą oczywistą, że kultura mas ludowych rozwijała się w okresie feudalizmu, a później kapitalizmu, pod przemożnym wpływem warunków ustrojowych, które determinowały możliwości i kierunek jej rozwoju. Kultura ludowa nigdy nie stanowiła jakiegoś autonomicznego kompleksu zjawisk kulturowych, lecz rozlicznymi więzami powiązana była z ekonomiczno-społeczną podstawą społeczeństwa, z jego sposobem produkcji. Ni~dostrzeganie tych faktów musi prowadzić w konsekwencji do tego, iż obraz kultury ludowej składa się z wycinków różnych zjawisk dawnej kultury tradycyjnej, nie powiązanych ze sobą w jedną nierozerwalną całość. Wydaje się przeto, że studiów etnograficznych nie można ograniczać jedynie do dawnej, tradycyjnej kultury mas pracujących czy też do tych ,'.:spółczesnych elementów kulturov.rych, które tradycyjnego 697 charakteru nabrały w zupełnie niedalekiej przeszłości. Etnografia winna dążyć do pełnej rekonstrukcji minionych czy aktualnych procesów kulturowych toczących się w łonie mas ludowych. Ze przy tym etnograf może nieraz wkroczyć na teren sąsiedniej dyscypliny naukowej, z tym faktem trzeba się pogodzić. Przecież postulat ścisłego przestrzegania zakresu danej nauki traci coraz \V'}'raźniej swą moc obowiązującą (por. chociażby fakt pogłębiania się współpracy różnych dyscyplin, np. etnografii i archeologii). Tendencja do rozszerzenia problematyki badawczej etnografii ma swoje wyrażne uzasadnienie w teorii i metodologii materializmu historycznego. W tym też kierunku wyraźnie zmierza etnografia radziecka. Mimo wyrażonych wyżej zastrzeżeń trzeba jednak stwierdzić, że pewne postulaty autora nie są pozbawione wartości. Tak np. domaga się on, aby badania etnograficzne ogarnęły inne, poza chłopstwem, klasy społeczne. Pierwsze, skromne zresztą rezultaty badań etnograficznych, obejmujących także ludność robotniczą czy drobnomieszczańską, uwzględnił Wei s s w części szczegółowej swej pracy. Dalszy pozytywny dezyderat dotyczy sposobu rozpatrywania przez badacza zjawisk kultury. Wei s s usilnie i w wielu miejscach domaga się, aby w badaniu kultury dostrzegać nie tylko dany wytwór kulturo\>vy, ale i człowieka, który tym wytworem w określony sposób się posługuje. Zadaniem etnografa ma być badanie kultury w jej rozlicznych powiązaniach z człowiekiem. Należy tu jednak zauważyć, że Wei s s w stosowaniu tego postulatu ogranicza się przede wszystkim do związków najbardziej rzucających się w oczy, a pomija przyczyny głębsze, nieraz ukryte, ów szerszy kontekst zjawisk, w obrębie którego mogło dojść do wykrystalizowania się tych powiązań, mianowicie ustrój społecznoekonomiczny. W związku z tym obraz niedawno minionej i współczesnej kultury ludowej Szwajcarii, jaki zarysowuje We i s s w części szczegółowej swej pracy, zawieszony jest w gruncie rzeczy w próżni, co nie pozwala na uchwycenie i zrozumienie mechanizmu rozwojowego badanych przez niego zjawisk. Wreszcie, niewątpliwie słusznie, nawołuje Wei s s do podejmowania badań nad współczesną rzeczywist.ością. Trafnie ocenia on wielką wartość bezpośredniej obserwacji aktualnie toczących się procesów kulturowych dla wzbogacenia naszej wiedzy. Kończąc uwagi poświęcone części ogólnej dzieła We i s s a należy zauważyć, że wachlarz poruszonych przez niego zagadnień ogólnych jest o wiele szerszy (np. szczegółowo został w pracy przeanalizowany stosunek tradycji do postępu). Marginesowo dodam, że pod względem metodologicznym autor reprezentuje wyraźny eklektyzm. Etnografia, zdaniem autora, nie ma jednolitej, ogólnej metody, lecz posługuje się różnymi metodami, mianowicie historycznO-filologiczną, geograficzną, socjologiczną i psychologiczną. Część szczegółowa dzieła (s. 71-366) oparta została na materiałach zawartych w licznych studiach i przyczynkach, które przytoczył autor w przypisach. Nadto wykorzystane zostały nie opublikowane materiały. zebrane �-t i 699 698 w związku attasu z przygotowanym wydaniem kolejnych tomów Szwajcarskiego oraz własne materiały autora. Jeśli chodzi o wy~ostarszych źródeł, to składają się na nie w dużej mierze materiały etnograficznego rzystanie ikonograficzne. Na część szczegółową składa się dwanaście rozdziałów, któr: poświęco.ne zostały następującym zagadnieniom: 1. osadnictwo; 2. budowmctwo i mieszkanie; 3. gospodarka i kultura materialna; 4. pożywienie; 5. ubiór; 6. zwyczaje i uroczystości; 7. zabawy i sport; 8. widowiska i taniec; 9. muzyka i śpiew; 10. język; 11. wierzenia i wiedza, wreszcie 12. państwo, prawo i charakter narodowy. W przytoczonej klasyfikacji zjawisk kulturowYch uderza brak logicznego układu zagadnień, tak jasno sprecyzowanego przez materializm historyczny. Charakterystyczny jest również brak osobnego działu dla problematyki dotyczącej różnych instytucji społecznych, przede wszystkim rodziny. Wprawdzie uwagi o rodzinie czy innyC~. instytu:j~ch na wsi (kręgi pokrewieństwa, sąsiedztwo) powtarzają się w roznych miejscach, w nawiązaniu do tych czy innych działów kultury, nie może to jednak zastąpić osobnego, chociażby tylko zwięzłego omówienia. Opisy zawarte w części szczegółowej są zwięzłe, pozbawione balastu mniej ważnych szczegółów. Każdy rozdział poprzedzają uwagi teoretycz~e, w których autor stara się określić, na czym, jego zdaniem, polega specy~~a badań etnograficznych nad tą czy inną dziedziną kultury. Tekst uzupełmaJą liczne materiały ilustracyjne (przede wszystkim fotografie) oraz kartogramy. Omawiając pokrótce treść rozdziałów części szczegółowej poświęcę nieeo więcej uwagi problematyce kultury materialnej. Część opisową dzieła rozpoczyna Wei s s uwagami o o s a d n i c t w ~e. Autor nie sprowadza etnograficznych studiów nad osadnictwem do OPiSU tylko form podstawowych. "Nie miasto ani wieś, lecz l.udność mia~t i ludność wsi, jej stosunek do rodzinnych osad jest prze~ffilotem .badan :t.no~raficznych" (s. 71-72). Analizę poszczególnych rodzajow osadmctwa wleJ~kiego wiąże autor z odpowiednimi typami ustrojów gruntowych oraz z panującym na danym terytorium typem gospodarki. Interesujące są uwagi poświę.co~e związkom, jakie zachodzą między rodzajem osady a życiem jej mieszkancow (np. analiza zjawiska gościnności). W rozdziale poświęconym b u d o w n i c t w u i m i e s z k a n i u autor zwraca przerle wszystkim uwagę na konieczność wiązania charakteru budownictwa z jego przeznaczeniem (aspekt użytkowy) i możliwością stosowania takich czy innych surowców lokalnych (aspekt geograficzny). Autor zrywa z tendencją do rozpatrywania konkretnych budowli pod kątem tego czy innego stylu budownictwa. Szczególnie stara się odgrodzić od tych koncepcji etnografii niemieckiej, które we współczesnym lub niedawno minionym budownictwie upatrywały kontynuację stylów budownictwa germańskiego (np. alemańskiego). Wprowadzając typologię wedle kryterium surowca i kryterium przeznaczenia We i s s tworzy w rezultacie obraz budownictwa, który odzwierciedla zarówno właściwości naturalne poszczególnych części kraju (budownictwo kamienne na południu, drewniane na terenach alpejskich i szachulcowe w rejonach centralnych), jak i współistniejące z nimi warunki ekonomiczne (budownictwo przystosowane do celów gospodarki rolnej: zagrody jednobudynkowe; budownictwo związane z gospodarką pastersko-hodowlaną: zagrody wielobudynkowe, rozrzucone). Omawiając w n ę t r z e domu chłopskiego, jego strukturę wewnętrzną, wyposażenie i sposób użytkowania zwraca autor uwagę m. in. na dwa charakterystyczne zjawiska. Po pierwsze wskazuje na coraz wyraźniejszy upadek dawnej wspólnoty mieszkania; na miejsce jednej izby, stanowiącej w dawnej kulturze tradycyjnej główne pomieszczenie dla rodziny, wprowadza się szereg izb mieszkalnych o specjalnym przeznaczeniu (np. izba dla rodziców, dla dzieci itd.), na wzór miejski. Po drugie poziom techniczny wyposażenia wnętrza uległ daleko idącej modernizacji ("die zunehmende Individualisierung im Menschlichen und die Technisierung oder Spezialisierung im Sachlichen", s. 98). W rozdziale poświęconym g o s p o d a r c e i k u l t u r z e m a t e r i a In e j (die Sachkultur) godne uwagi są poglądy autora na zadania etnograficznych badań nad zjawiskami gospodarczymi. Jego zdaniem etnograf stara się nie tylko uchwycić wpływ gospodarki na kulturę, ale także poznać właściwy proces produkcji i jego rezultaty (= kultura materialna), a ile przebiega on w ramach tradycyjnych wzorów. W szczególności winien etnograf poznać "formy produkcji, procesy pracy oraz narzędzia" (s. 103). Niestety, zagadnienia te nie znalazły dotąd, w świetle pracy We i s s a, swej należytej realizacji. W rozdziale tym znajdujemy natomiast wiele uwag a wpływie czynników gospodarczych na kształtowanie się świadomości społecznej poszczególnych kategorii zawodowych ludności wiejskiej, co w dużej mierze winno wchodzić w zakres rozważań o strukturze gospodarczej i klasowej wsi szwajcarskiej, których brak, jak już podkreśliłem, daje się odczuć. W rozdziale o p o Ż y w i e n i u analizuje autor poglądy chłopstwa na jedzenie i picie, ich znaczenie dla utrzymania sprawności fizycznej i umysłowej oraz dla samopoczucia. Interesująco jest uchwycona problematyka społeczna czynności związanych z zaspokajaniem głodu. Autor wskazuje, jak na gruncie konsumpcji wytwarzają się różnorodne więzi społeczne: wspólnota domowa, szersze związki rodzinne, kręgi znajomych itd. Korzystając z materiałów Szwajcarskiego atlasu etnograficznego autor przedstawia rozprzestrzenienie poszczególnych rodzajów pożywienia ludu, starając się łączyć je zarówno z warunkami naturalnymi terenu, jak i panującym typem gospodarki. Podobnie jak w innych rozdziałach, tak i rozważania o u b ior ze ludności wsi szwajcarskiej poprzedza autor szeregiem uwag o charakterze ~ostulatywnym. I tak przestrzega on przed wysuwaniem w badaniach nad �701 700 strojem na plan pierwszy problematyki estetycznej. Podkreśla konieczność rozszerzania dotychczasowych zainteresowań strojem również i na sprawy współczesnego ubioru ludowego. Szczególne znaczenie przypisuje autor badaniom nad sposobem noszenia stroju. Wyróżnia, a następnie omawia cztery zasadnicze kategorie stroju ludowego: 1. stroje świąteczne i uroczyste, których funkcja polega na zmienianiu codziennego wyglądu człowieka w związku ze zwyczajami i obrzędami; 2. stroje, które podkreślać mają wiek, płeć i stan cywilny człowieka: 3. ubiór zawodowy, który wyraża zróżnicowanie zawodowe; 't. stroje miejscowe, których geneza tkwi w lokalnych warunkach i tradycjach (s. 141142). Przedstawiona systematyka stroju pomija niestety tak silnie przejawiające się w ubiorach zróżnicowanie klasowe. Problematyce z w y c z a j ó w i o b l' Z ę d ó w poświęca autor następny rozdział. Uważa, że problematyka ta zajmuje szczególnie ważne miejsce w badaniach etnograficznych. Świat zwyczajów i obrzędów ludowych stanowić ma bowiem węzeł, który splata kulturę materialną i kulturę duchową w jedną całość. W badaniach nad zwyczajami i obrzędami wyróżnia autor ich stronę formalną i stronę znaczeniową. Pierwiastki formalne, zdaniem autora, są bardzo istotne. Niemniej nie klasyfikuje on i nie rozpatruje zwyczajów czy obrzędów wedle ich cech formalnych, lecz wedle roli, jaką pełnią w życiu społecznym wsi. W związku z tym wyróżnia: 1. zwyczaje i obrzędy odnoszące się do poszczególnych okresów życia człowieka; 2. zwyczaje i obrzędy doroczne, wreszcie -3. zwyczaje i obrzędy, których termin realizacji nie jest z góry oznaczony (np. różne zwyczaje związane z produkcją, wymianą, życiem towarzyskim itp.). W ramach trzech dalszych rozdziałów omawia autor takie zjawiska kulturowe, jak z a b a w y i s p o l' t, w i d o w i s k a i t a n i e c, m u z y k ę i p i e ś ń, aby z kolei przejść do problematyki j ę z y k a oraz w i e l' z e ń i w i e d z y l u d o w e j. Szczególnie ten ostatni dział zagadnień zasługuje na uwagę. Wei s s traktuje zarówno wierzenia, jak wiedzę ludową jako dwa zasadnicze składniki tradycyjnego światopoglądu ludu. Światopoglądowi temu poświęcono dużo uwagi, gdyż wyraża się w nim stosunek człowieka do wszelkich elementów otaczającej go rzeczywistości. W sposobie widzenia tej rzeczywistości i jej wyjaśniania splatają się zawsze, w ramach kultury tradycyjne.i. pierwiastki irracjonalne, wierzeniowe oraz pierwiastki racjonalne, oparte na doświadczeniu. Część szczegółową kończą uwagi o p a ń s t w i e, p l' a w i e i c h a l' a kt e r z e n a l' o d o w y m. Autor wyraża pogląd, że studia etnograficzne skierowane ku poznaniu człowieka winny być uwieńczone rozpatrzeniem tharakteru narodowego. Wprowadzenie zaś problematyki państwa do swego dzieła stara się autor uzasadnić specyficznymi warunkami szwajcarskimi. "Państwo ze swymi urządzeniami i działaniami stanowi jedyną więź, która spaja wszystkich Szwajcarów, i to odróżnia ich od innych narodów. W pań- .stwie też tkwi najważniejszy czynnik, który formował ogólnoszwajcarskie rysy charakteru narodowego" (s. 331). Autora interesuje szczególnie problem stosunku mas ludov.rych (a więc nie tylko proletariatu miejskiego) do państwa i jego prawa jako tych czynników, które ukształtowały, jego zdaniem, w toku procesu historycznego wspólnotę szwajcarską. Niestety, analiza owego stosunku niewiele ma wspólnego z marksistowską analizą ustroju kapitalistycznego. W rozważamach swych nad charakterem narodowym autor zaleca daleko idącą ostrożność, a to nie tylko ze względu na specyficzne stosunki szwajcarskie, ale i stan dotychczasowych studiów nad charakterologią narodów W analizie zaś konkretnych cech charakteru narodowego Szwajcarów zwraca uwagę na takie ich cechy, jak unikanie krańcowości w zachowaniu, brak przesady, realizm w myśleniu, utylitaryzm w działaniu itd. W zakończeniu niniejszych uwag wypada podkreślić, że w świetle dzieła We i s s a także etnografię szwajcarską nurtuje potrzeba poddania rewizji dotychczasowych koncepcji, .określających zadania i metody tej nauki Godne uwagi są projekty autora, występujące jednak niemal wyłącznie na odcinku zagadnień szczegółowych. W świetle tego faktu zarysowuje się wyraźnie pionierska rola etnografii marksistowskiej, zrywającej ze starymi, przeżytymi już założeniami teoretycznymi i metodologicznymi badań etnograficznych. Władysław Kwaśniewicz KULTUR UND SPRACHE, wydane przez Wilhelma K o p p e l' s a przy udziale Roberta H e i 11 e - G e l d e r n a i Józefa H a e k e l a. Nakład: Herold, Wien, 1952. Książka ta stanowi IX rocznik wydawnictwa "Wiener Beitrage zur Kulturgeschichte und Linguistik" i poświęcona została Czwartemu Międzynarodowemu Kongresowi Antropologii przez Instytut Etnologii Uniwersytetu Wiedeńskiego. Obejmuje ona 511 stron druku i zawiera prace z różnych dziedzin wchodzących w zakres etnologii, pojętej według zasad szkoły kulturowohistorycznej P. W. S c h m i d t a i W. K o p p e r s a. Naczelne miejsce w tej pracy zajmuje artykuł W. K o P p e l' s a (Uniwersytet Wiedeński) z dziedziny metodyki etnologii pt. Der historische Gedanke in EthnoLogie und Prahistorie (MyśL historyczna w etnoLogii i prehistorii; streszczenie podajemy niżej). Z dziedziny r e l i g i i i k u I t LI r y artykuły zamieścili: 1. Alojzy C los s (Uniwersytet Graz), w pracy pt. Das Versenkungsopfer pisze na temat ofiary składanej przez zatopienie osoby względnie zwierzęcia; 2. Christoph von F li l' e l' - H a i m e 11 d o r f (Uniwersytet Londyński), omawia kult bóstwa Ayak LI plemienia Kolams. mieszkającego wśród Gondów północnego Hyderabadu; 3. Józef H a e k e l (Uniwersytet Wiedeński), porusza sprawę nagualizmu. tj. wiary w zwierzę jako nieodłącznego towarzysza i opiekuna, po �702 prostu sobowtóra człowieka. W przekonaniu różnych plemion indiańskich Ameryki Środkowej i Południowej sobowtór ten, niby cień, jest tak silnie zespolony z człowiekiem, że na wypadek zranienia lub śmierci człowieka zraniony zostaje lub umiera również jego zwierzęcy sobowtór; 4. Aleksander S l a w i k (Uniwersytet Wiedeński) omawia problem święta niedźwiedzia u Ajnów i u Giliaków, przy czym całkiem słusznie zauważa, że dotychczasowe opracowania opierały się głównie na opisach i wstępnych badaniach badaczy zachodnio-europejskich, a zupełnie pomijały literaturę radziecką i japońską· Niestety i sam autor w ramach niezbyt długiego artykułu nie mógł wypełnić tej luki i obiecuje uczynić to w będącym już na ukończeniu studium o Ajnosach. Wśród prac, z których S l a w i k korzystał, wymienia również Bronisława P i ł s u d s k i e g o, Das Biirenfest der Ajnen auf Sachalin, "Globus", t. XCVI, nr 4, 1909. Z zakresu s o c j o log i i omawiany tom zawiera następujące prace: 1. Stefana F uc h s a (Bombay), o społecznej organizacji Gondów we wschodnim lVIandla w Indiach środkowych. Endogamiczna grupa plemienna ulega tam rozszczepieniu na egzogamiczne podgrupy rodzinne, które są zorganizowan~ dwojako: a) w garb, tj. pokrewieństwo osób wywodzących swoje pochodzenie z jednej i tej samej wsi, oraz b) w gotra (zwanej takźe kut), tj. pokrewieństwo osób wywodzących swój początek od wspólnego przodka z linii męskiej. 2. Walter G r a f (Uniwersytet Wiedeński) daje pewien przyczynek do badań nad indywidualnością muzyków w etnologii muzycznej. Zastanawia się, w jakim stopniu twórcza jest osobowość śpiewaka czy muzyka przy produkowaniu, a zwłaszcza reprodukowaniu utworu posiadającego pewną ustaloną już, przynajmniej w zarysie, formę muzyczną i z grubsza ustalony tekst. 3. Anna H o h e n war t - G e r l a c h s t e i n (Uniwersytet Wiedeński) wypowiada uwagi na temat małżeństwa między rodzeństwem w królewskich rodzinach starożytnego Egiptu. Wiąże ona ten zwyczaj z panującymi tam wyobrażeniami religijnymi i z podobną instytucją znaną u niektórych ludów afrykańskich. 4. Ryszard M e i s t e r (Uniwersytet Wiedeński) omawia początki i wczesne formy wychowania. Jakkolwiek autor przyznaje, że nauka o kręgach kulturowych szkoły kulturowo-history.cznej jest obecnie w toku rewizji, uważa jednak, że przy ostrożnym zużytkowaniu materiału etnologicznego i przy zastosowaniu kryterium pośredniej dokumentacji przez materiał faktyczny, dostarczony przez prehistorię, możliwe jest już teraz urobienie sobie pewnego wyobrażenia o początkach i formach wczesnego wychowania. Za jedną z takich wczesnych form uważa on inicjację. (Podobny pogląd wyraziliśmy w artykule pt. Inicjacja u krajowców Afryki południowozachodniej jako prutotyp instytucji wychowawczej i kształcqcej, "Przegląd Orientalistyczny", t. XVIII, nr 1(9), 1954). Styl artykułu jest szczególnie ciężki; bywają zdania na 20 wierszy druku, np. zdanie obejmujące 19 i pół wiersza na s. 252 i pół wiersza na s. 253. 5. Wilhelm S c h m i d t (Uniwersytet Fryburski, Szwajcaria) pisze na temat społeczeństwa i rodziny 703 UIDęŹczyżnionym" matriarchacie, tj. takim, w którym kobieta spada do ~li' taniej siły roboczej, mężczyzna zaś dziedziczy wprawdzie w linii matki (brat matki, syn lub siostrzeniec po stronie matki), ale równocześnie posiada wYraźną przewagę ekonomiczną, między innymi przez posiadanie wielu żon. S c h m i d t dokonuje tego opisu, jak należało przypuszczać, zgodnie z założeniami swej szkoły, stąd też wywody jego mogą znaleźć należyty oddźwięk jedynie u zdecydowanych jej zwolenników. W dziale m e d y c y n y zamieszczone są dwie prace: 1. Erich D r a b e c (Wiedeń) omawia Medycynę u krajowców Australii, 2. Hans F e r i z (Amsterdam) - Diagnostykę moczu w indiańskiej medycynie ludowej. Obydwaj autorzy wyrażają się z całym uznaniem o ludowej medycynie badanych ludów. F e r i z odnosi się nie tylko z sympatią do badanych przez siebie Indian Quechua (Peru), ale nawet zdobywa się na słowa krytyki pod adresem europejskich intruzów, którzy tych Indios skazali na zagładę. Wbrew przewidywaniom Europejczyków Indianie Quechua nie wymierają, a raczej zanotować można u nich pewien przyrost naturalny. Z drugiej strony nie można zaprzeczyć, źe ich obecna postawa życiowa jest pełna apatii. Podobne spostrzeżenia narzuciły mi się w czasie pobytu w Afryce odnośnie do Hotentotów, z tą różnicą, źe tych cechuje nie tylko owo zobojętnienie i melancholia, ale również ubytek liczby ludności (por. R. S t o p a, Hotentoci, "Lud", t. XXXVIII). W dziale "S t o s u n k i k u l t u r o we S t ar e go i N ow e go Ś w i a t a" znajduje się artykuł: 1. Roberta H e i n e - G e l d e r n a (Uniwersytet Wiedeński), dotyczący niektórych problemów wędrówek ludów na Pacyfiku. Między innymi autor zwalcza skutecznie tezę H e y e r d a h l a, jakoby Polinezyjczycy pochodzili z Ameryki. W dziale j ę z y k o z n a w s t wazamieszczone są prace: 1. Vaast van B u l c k a (Uniwersytet Kisantu, Belgijskie Kongo) i 2. Paula S c h e b e s t y (Akademia Handlu Światowego, Wiedeń). Obydwaj autorzy omawiają problem przypuszczalnego języka pigmejskiego (dokładniejsze streszczenie w oddzielnym artykule). 3. Wilhelm H a v e r s (Uniwersytet Wiedeński) pisze na temat indoeuropejskiego prawa enklizy w modlitwach w Missale Romanum (mszał rzymski); przytacza między innymi wyjątek z listu polskiego robotnika: "to mi proszę napisać" zamiast "proszę mi napisać to", jako przykład takiej antycypacji enklitycznego zaimka los. 1. poj. "mi". 4. Ernst L o c ker (Uniwersytet Wiedeński) rozważa problem rozwoju i rozkładu typu języków indoeuropejskich. Jakkolwiek nie we wszystkim zgadzamy się z autorem, jednak uważamy już samo podjęcie tego rodzaju badań za olbrzymi krok naprzód w dziedzinie językoznawstwa ogólnego. 5. Stefan W u r m (Ośrodek Turkologiczny, Londyn) daje próbę klasyfikacji języków "tonalnych" i zastanawia się, czy nie należałoby uważać za takie również języki tureckie. Wprawdzie uwagi swe ogranicza on do języka Karakalpak, którego stosunki akcentowe (tj. przyciskowe i intonacyjne) są mu stosunkowo dobrze znane, ale �704 705 uważa, że na ogół podobne tendencje i kazachskim. dają się zauważyć w języku uzbeckim W dziale p r e h i s t o r i i: 1. Franz H a n c a r (Uniwersytet Wiedeński) omawia stan hodowli konia w Azji środkowej w pierwszym tysiącleciu p. n. e. oraz jej znaczenie w wymienionym okresie. 2. Karl J e t t m a r (Wiedeń) omawia problem praojczyzny Tunguzów na podstawie dotychczasowej literatury z zakresu etnologii, historii, prehistorii, antropologii i językoznawstwa. Szczególnie bogato jest tu reprezentowana literatura radziecka. Ważniejsze miejsce w omawianym tomie zajmują dwa problemy, które stanowią pewien wkład szkoły kulturowo-historycznej do metod i problematyki tak etnologii, jak i językoznawstwa w ogóle. Pierwszy _ to zagadnienie metody w badaniach etnologicznych, drugi to problem języka pigmejskiego. Wilhelm K o p p e I' s w pracy Der historische Gedanke in Ethnologie und podaje, że już 1. L e i b n i t z (1646-1716) uznał konieczność badania związków między językami (a zatem i między ludźmi), 2. J. F. L a f i t a u (1670-1740) łączył kompleks matriarchalny Lykiów (H e r o d o t) z matriarchatem Irokezów, a 3. B a c h o f e n (1815-1887) ustalił następujący schemat rozwoju społeczeństwa: a) promiskuityzm, b) matriarchat, c) patriarchat. Prahistorie Schemat B a c h o f e n a przyjmuje w zasadzie 4. L. H. M o r g a n (18181881). Niektórzy badacze zwalczają go wskazując, że na początku była rodzina monogamiczna bilateralna (o równych uprawnieniach obu płci). Schemat B a-o c h o f e n - M o r g a n byłby tedy według jego przeciwników k o n s t r u k c j ą. a nie odpowiadającą historycznej rzeczywistości rekonstrukcją. Co do nas, sądzimy, że samo określenie "konstrukcja" nie zdoła jeszcze zachwiać systemu M o r g a n a. 5. H. S. M a i n e (1822-1888), socjolog, sądzi, iż społeczeństwo ludzkie wszędzie przechodziło przez tę samą serię zmian i VI'Ystępuje przeciw przyrodniczo-ewolucjonistycznemu pojmowaniu etnologii. K o p p e r s nie przytacza tu dosyć ważkich argumentów dla poparcia stanowiska M a i.. n a' a. 6. A. B a s t i a n (1826-1905) tworzy naukę o ,.myśli elementarnej", tj. o jedności psychicznej wszystkich ludzi i o podobnym rozwoju kulturowym jako normie. Obok tej "myśli elementarnej" uznaje on "myśl ludów", która geograficzno-klimatycznie, a więc przez wpływ środowiska, kształtuje twory odbiegające od myśli elementarnej". Uznaje on moment pokrewieństwa kulturowego (podobnie jak !VIa i n e), sądzi jednak, że taki związek musi być udowodniony w każdym poszczególnym wypadku. Natomiast G r ił b 11 e l' (historyk) twierdzi, że w większości wypadków non liquet jest najlepszą metodą badań. 7. E. B. T y lor (1832-1917) zajmuje się kwestią, w jakim stopniu "myśl elementarna" odgrywa rolę w powstawaniu tworów kulturowych. a w jakim historyczny związek. Jego stanowisko w tej sprawie jest podobne do stanowiska A. B a s t i a n a. Nie uznaje on promiskuityzmu i uważa, że matriarchat był wcześniejszą formą społeczeństwa. Zbyt często zwraca się do myśli elementarnej (ewol'Jcjonizmu) tam. gdzie wypadałoby raczej zają~ . k o non Liquet. L o w i e charakteryzuje T y lor a . twierdząc, że interstanOWIS . . materiał z jednoczącego stanowiska ewolUCJomstycznego, mlarł on t pre owa. . d d rozsadkiem. 8. F. B o a s (1858-1942) porusza kwestIę, czy w akowane",o , .. k t k' . padku prawdopodobniejsze jest samodzIelne powstame, czy on a o nym wy . . . . . edług niego historyczno-etnologlczme upada zarowno promI-. W It Y ku urow . .., _·t 'ak i nauka o wcześniejszym powstamu matnarchatu. Pokrewlen~kUl yzm, J . . t t ' stwo kulturowe uznaje, jednak tylko w sąsledmch obszarach. Ten os a m punkt krytykuje m. in. G I' a b n e r. B o ~ s .tłurr:aczy rozwój .kultu.ry przez iitner causes i extraneous influences. GdzIe Jest Jednak krytenum, ze w ~a. kompleksie pewn'? elementy należy przydzielić jednym albo dru~lm? ~:ża on egzogamię pokrewieństwa krwi za wcześniejszą niż tote~lzm 9. Emil D u r k h e i m (1858-1917), socjolog, był. przekonany, że b.ezrodzl?ny klan totemowy był praformą ludzkiego społeczenstwa. L e v y - B ~ u h l op~era 'e na nim w nauce o alogicznym lub prelogicznym myślemu prymltySl b' k wów. Obaj jednak zbyt zapatrzeni byli w teorie zrodzone przy lUr u. Australczyków uważa D u r k h e i m błędnie za naj prymitywniejszą for~ę ludów. Według K o p p e r s a klan totemowy jest wtórny, a przed mm istniało już indywiduum i rodzina. 10. Dyfuzjoniści, Elliot S m i t h (1871Hl37) i P e l' r y. S m i t h, specjalista w fizycznej antropologii, był jednak, L.daniem K o p p e l' s a, dyletantem w etnologii. Całą kulturę tłumaczył on po "panegipsku". Według K o P p e I' s a "panbabilonizm" nie utrzymał ~ię tak samo, jak i ,.panegipcjanizm". P e I' r y różni się od S m i t h a o tyle, ze znał i etnologię. L o w i e miesza dyfuzjonistów angielskich z G r a b n e I' e m i S c h m i d t Eo m mówiąc: "The German diffusionists are incomparably supęrior to their British counterparts". 11. B. M a l i n o w s ki (1884-1942), twórca ahistorycznego funkcjonalizmu, w pracy The Australian FamiLy ustala, że na terenie Australii pojedyncza rodzina ma naj starszy zasięg i jest naj starszą formą społeczną. Jego Coral Gardens stanowią ważną zdobycz językową. W Culture and Freedom (1951) !VIa l i n o w s k i wyraża się: "Im dalej wstecz, tym większa wolność jednostki i rodziny". 12, Fritz G r a b n e r (1877-1934), wyszkolony historyk, a później etnolog, kontynuuje myśli B e r n h e i m a w Lehrbuch der historischen Methode und der Geschichtsphilosophie. B e r 11 h e i m uważa, że: "Historische Gesetzmassigkeiten gibt es nich t, wohl abel' gewisse Regelmassigkeiten, darum ist die Auffassung von Homogenitiłt der Entwicklung abzuweisen". Stanowisko G r a b n e I' a dałoby się streścić \V słowach: Historia operuje dokumentami pisanymi, etnologia realiami. Tam gdzie nie Jest możliwe ustaleniE absolutnej chronologii, trzeba zadowolić się chronologią względną. R a t z e l mocno podkreślił paralele kulturowe. F l' ob e n i u s zestawił kultul'ę indonezyjską z zachodnio-afrykańską. Tkwił on jednak jeszcze w myśleniu przyrodniczym (morfologia kulturowa). Związki kulturowe przy braku źródeł piśmiennych należy badać na podstawie realiów. Na podstaWie jakich kryteriów można stwierdzić, że zachodzi związek kulturowy, a nie odrębne, nowopowstałe zjawisko, np. w kwestii rozszerze4> "LUd", t. XLII �706 nia się użycia maty wiszącej w Południowej Ameryce? otóż: 1. common sense mówi, że raczej zachodzi tu związek kulturowy (pokrewieństwo kulturowe) niż oddzielny wynalazek w każdej większej grupie; 2. podobne elementy językowe również przemawiają za genetyczną jednością; 3. w europejsko-przednio-azjatyckim kręgu kulturowym spot~kamy P?zor.nie niezależne paralele literackie, które przy głębszym badamu okazuJą s~ę zgodn~ściami wynikłymi ZE! związku genetycznego. Podobne kry ten a uznają G r li b n e r dla ludów prymitywnych. L o w i e (za B o a s e m) twierdzi, że jeszcze nie udowodniono, jakoby ludzkość była uboga w nowe, samodzielne, podobne wynalazki kulturowe. K o p p e r s jest przeciwnego zdania. Dawniej i L o w i e był innego zd.ania. L o w i e słusznie twierdzi, że nie ma istotnych różnic psychicznych mIędzy prymitywami a ludźmi cywilizowanymi. T y lor, B o a s (B a s t i a n), L o w i e. G r li b n e r są w tym zgodni, że mówią o związku kulturowym tylko wtedy. kiedy go można pozytywnie wykazać. Jednak w razie niemożliwości wykazania istnienia takiego związku T y lor i B o a s wnioskują o samoistnym powstaniu. Według K o p p e r s a trzeba udowodnić samoistne powstanie, tak samo jak genetyczny związek. Jeżeli zaś nie można wykazać ani samoistnego powstania, ani genetycznego związku, to według zasady K o p p e r s a non hquet sprawa nie dojrzała jeszcze do rozstrzygnięcia. Tak np. Jen Y d e twierdzi, że dmuchawka w Południowej Ameryce nie ma związku genetycznego z dmuchawką w południowo-wschodniej Azji. Według K o p p e r s a raczej należałoby tu zastosować zasadę non liquet. H e i ze r i L ow ie przypuszczają niezależne powstanie zwyczaju zatruwania (i ogłuszania) ryb w Starym Świecie, K o p p e r s zaś uważa, że i tu non liquet byłoby o wiele słuszniejsze. Według K o p p e r s a w nauce o kręgach kulturowych pojawił się kryzys (K o P p e r s 1951); należy przeto naukę tę pogłębić i rozszerzyć, gdyż metoda tu zastosowana okazała się dobra. Przy braku pisanych źródeł zarówno ugrupowania kulturowe, jak i moment czasowy i przyczynowy dadzą się niejednokrotnie wykryć tak ze sposobu nawarstwień, jak i z ich układu w geograficznej przestrzeni. Paralele: południowo-wschodnia Australia i Południowa Ameryka, dalej Kalifornia i Północna Ameryka; Pigmeje Afryki i wschodniej Azji pochodzą prawdopodobnie ze wspólnego źródła pólnocno-wschodniej Azji. B o a s odrzuca pogląd o pierwotności (dawności) totemizmu i matriarchatu, utrzymywany ze stanowiska ewolucjonistycznego, i widzi w bilateralnej (równouprawnionej) organizacji rodzinnej starszą formę i niższy stopień rozwoju społeczeństwa; pogląd ten jednak obecnie nie da się utrzymać. Według K o p p e r s a podział na homo diluvialis i homo sapiens (recens) jest niesłuszny (oczywiście K o p p e r s nie ma tu racji, podobnie jak i wówczas, gdy zwalcza ewolucjonizm). Plemię Yamana przybyło z początkiem n. e. do Ziemi Ognistej i potrafiło utrzymać się przy gospodarce przywłaszczającej 707 (::bieracko-łowieckiej) przez 80 pokoleń. Stąd K o p p e r s wYci~~a wniosek. że gospodarcza strona kultury musiała być w starszym paleollcle trwalsza iż rasa. Gdyby nawet tego rodzaju twierdzenie było słuszne dla podanego ~u okresu i wymienionego plemienia, to jego generalizacja, rozciąganie jego wagi na cały starszy paleolit budzi poważne zastrzeżenia. "Człowieczeństwa nie można dzielić", powiada K o p p e r s. "Nosiciele i sporządzacze ~ych narzędzi (mowa o naj prymitywniejszych narzędziach w początkach plelstocenu) musieli tedy być pełnymi ludźmi, którzy posiadali również jakąś odpowiednią kulturę duchowo-społeczną (język, rodzina, religia)". Wyrażenie pełnymi ludżmi" nasuwa mocne wątpliwości, bo wszakże już same anato~iczne cechy zgoła nie umożliwiały owemu praczłowiekowi wydawania dźwięków przedniojęzykowych w rodzaju p (b), t (d), f (v), s (z). Jeśli jakikolwiek język ludzki posiada zawsze trzy aspekty: 1. system fonetyczny, 2. strukturę gramatyczną (morfologia i składnia) i 3. słownictwo, to "język" ten (starszego paleolitu) posiadał niezupełny (ułomny) system fonetyczny. W takim systemie fonetycznym przy minimum trzech szeregach lokalizacji dźwięków dwa szeregi: wargowy i zębowy, są nieobecne względnie istnieją w postaci zarodkowej jako tzw. bloki mlaskowe, a tylko trzeci, gardłowy chodzi tu głównie o dźwięki welarne, faryngalne i laryngalne), jest dostatecznie reprezentowany (k (g), k', g', kx', l']. Struktura gramatyczna wyrażająca się w postaci prawideł budowy grup syntaktycznych (skupień) właściwie jeszcze nie istnieje. Owe bowiem grupy są tylko przygodnymi zestawieniami, i to odpowiednio nie do wartości logicznej poszczególnych członów, ale zgodnie z emocjonalną barwą wy_ rażanych przeżyć. Trzeci aspekt języka - słownictwo, choć ubogie, podobnie jak uboga jest kultura owego okresu, ale istnieje. Byłby to tedy jeszcze nie "pełny" język, ale raczej "mowa" ułomna, stojąca na pograniczu między pseudomową małp a właściwą, pełną i zorganizowaną mową ludzką. Pewien przeżytek z tego okresu stanowią mlaski i niezwykle uboga gramatyka języka buszmeńskiego. Wypada jednak dodać, ż~ w buszmeńszczyźnie bloki mlaskowe przednie są już wariantami odpowiednich dźwięków wargowych i zębowych, ale nie jedynymi reprezentantami czy surogatami o'N'Ych dźwięków, jak to miało miejsce w systemie fonetycznym praczłowieka w paleolicie starszym. "Jeżeli istnieją poszczególni badacze (np. Wei n e r t) - mówi dalej K o pp e r s - którzy przyznają Sinantropowi znane osiągnięcia kulturowe (używanie ognia, narzędzia, broń, polowanie na grubszego zwierza), a równocześnie określają go jedynie mianem "małpolud", "przedczłowiek", to takie postępowanie zdradza jakąś logikę i filozofię, którą nie każdy potrafi zrozumieć i ocenić". Wypada przytoczyć załączoną tu tabelę antropologa B un a k a, Stadia rozwoju kultury, myślenia, mowy i ich wzajemna zależność. aby stwierdzić, że K o p p e r s nie ma racji i zgoła niepotrzebnie miesza tu 45' �709 708 -_ .. --_ ..------ _.- .. _---- S t a d i a l' o z woj ---- ! Wykorzystanie I zewnę-! przedmiotów Społeczeństwo Myślenie 1------------------.---'--trznych i i i I I 1-- -- - _._-- i i .--- T j S"'''naty''"' I I i ic h \\- Z a j e m n a z a I e ż n ość Wyrażenie Mowa Przedstawienie w maksymach wąskiego kompleksu postrzeżeń l Przypadkowe l u k u l t u l' y. m y ś l e n i a, m o w y Sygnały Ku-mowne stadium I i dżwiękowe szerSZY-~l~~~-~rzed- Pierwiastkowe jęcia po- Wyższe małpy Przedmowne stadium Rozmaite i ściślej związane z aktami postępowania szmery wydawane przy spełnianiu funkcyj życiowych ~ cco ~ ~ --- --- -_ Przechodnie formy; paleantroPOlogicznel niewiadome , -'--_. __ .- :::: 'O ~, co o. I Pitekantropy, sinantropy Preszelska I '§ ~ li N Wieloznacz-' ne, nie związane wyrazy - zdania Powiększenie roli średniojęzykowych artykulacji - dźwięków głosowych i wibrantów (płynnych r i 1) Coraz więcej zróżnicowanych wyrazów zdań Początek przyswojenia sobie przedniojęzykowych artykulacji (zębowych itd.) i rozwiniętych m·tykulacji średniojęzykowych w ich formie "diffuse« iii p:; ell .~ '0" ~l I Coraz więcej zróżnicowanych pojęć, w tej liczbie poj. o zjawiskach Q) t: co ~ o 'O .... !il :~::~~~;P~~~~i~!1 ",gani-~~~;:~i" I I , l N ______._____ Związane wysłowienia ~~:~~:r~~:Z:'-do rzucania, plastyczna sztuka, początki życia osiadłego --------------_ ;>, t: <'Q), N tJ ::: Szelska, aszelska I wc::~~o-I rodowa (S~~~~~y) _ - Przechodnie fOrmy! pitekantropów- pale-I antropów, palean, tropologiczne fakty! ało ~ia~oIT1~__-' .1_..: ~ Przewaga mniej grubych płaszczyzn (zgrzebła i szpice); szerokie wykorzystanie Q) o "O Q) ~ ------.------ ;:J _ Określone, ale słabo zróżnicowane artykulacje dźwięków krtaniowych, welarnych i nosowych; również dżwięków wdechowych (mlaskowych) Okrzyki, wezwania Pojęcia o zasadniczych rodzajach działalności Q) Słabo obrobione płaszczyzny i jądra (ręczne ostrza) 'g. Bo ----------1 "-1 'N ~ typ 1 I i-l Fizyczny -'---1 stawień i komplek-: sy postrzeżeń Narzędzia nieustalonego kształtu I Archeologiczne epoki dźwiękowe -----_ .._-----_ 1--- *) i i 'c Mustierska Paleantropy: neandertalczycy typu »La Chapelle«, Eringsdorf i i. I i i 'O Q) Ji I, Sprecyzowanie artykulacji wytw~-=-I pó;:~-;~l~~;it rzanych dźwięków i zróżnicowanie ich według głosowosci i sposobu wymawiania; afrykaty (zwarte. SZczelinowe i t. d.). :-;e~~ntropy: cr~~-i magnon i i. przed- ! stawiciele typu Ho-! mo sapiens. i I II . Zob. .._-------- • Załączoną tu tabelę zaczerpnąłem z mojej recenzji pracy radzieckiego loga W, W, Bunaka "Powstanie mowy według dan~'ch antropologii". antropo- -T------------------ Biul~t;I~-;-OI-S-kl-·~~-O _, owarz:,:st\\'3 Językozna\\ czego. zeszyt XIII. ------------. str. 193-206. �710 711 kwe~tię terminologii, gdzie oczekiwalibyśmy jakichś ważkich kontrargumentów. Jako przeciwnika poglądów H. We i n e r t a stawia K o p p e r s znanego biologa H. M li c ker m a n n a, przytaczając jego wypowiedź: "Tutaj (tj. do ludzkości jako jednostki rozrodczej) odnosi się ten fakt, że naj starszych wskaźników działalności kulturowej w zasadzie nie powinno się inaczej oceniać niż uzdolnienia tych, którzy zbudowali pierwszą maszynę parową i którzy dzisiaj rozsadzają pokrywy kryjące energię atomową. W każdym osiągnięciu kulturowym chodzi zasadniczo o uzewnętrznienie tego samego człowieczeństwa, co potwierdza się również przez jedność świadomości moralnej w całej ludzkości. Tę świadomość należy przypisywać także ludziom najstarszej epoki, mimo że dokumenty ograniczają się tylko do początków kultury materialnej, jak tego dowodzą owe reliktowe ludy prymitywne; jakkolwiek w kulturze materialnej stoją one na poziomie ludzi naj starszej epoki, to jednak przejawiają ową świadomość moralną". Tutaj wywody K o pp e r s a mają charakter wyraźnie apologetyczny i dlatego nie będziemy z nimi polemizować. Między dziś żyjącymi prymitywami a człowiekiem przedhistorycznym i£tnieją dwa paralelizowania, które uczeni stosują: 1. swobodne, tj. bez uwzględnienia związków genetycz:J.ych, i 2. skrępowane, które uwzględniają związki genetyczne. Według K o p p e r s a paralelizowanie, zwłaszcza w sposób drugi, może być owocne, gdyż istnieje pewna jedność człowieka i jego kultury (M e n g h i n, WeUgeschichte der Steinzeit - paralelizuje również, ale dużo z tych paralel krytyka odrzuciła). Co do wzajemnego stosunku prehistorii i etnologii, zdaniem K o p p e r s a, powinny one współpracować. Rozumie się, że obie nauki, etnologia i prehistoria, które zgodnie ze swą naturą są naukami humanistycznymi, z wdzięcznością przyjmują każdą pomoc, której im mogą udzielić na przykład dyscypliny przyrodnicze. Antropologia fizyczna, przede wszystkim zaś paleoantropologia zasługują na odpowiednie uwzględnienie, czego nie trzeba specjalnie uzasadniać. Resztę artykułu K o p p e r s a zajmuje omówienie prac z zakresu metodyki prehistorii. W sumie wypada stwierdzić, że artykuł jest interesujący i napisany ze znawstwem materiału i rozległą erudycją, jednakowoż ze względu na antyewolucjonistyczne stanowisko autora może być przyjęty bez zastrzeżeń jedynie przez zwolenników szkoły kulturowo-historycznej. Roman Stopa FOLK-LIV - ACTA ETHNOLOGICA ET FOLKLORISTICA EUROPEA, t. XIV-XV, XVI. Wydawane w okazałej szacie graficznej przez szwedzką Akademię Nauk Etnograficznych i Folklorystycznych l czasopismo "Folk-Liv - Acta Ethno1 Kung!. Gustav Adolfs Akademien, Uppsala. et Folkloristica Europea" jest dzisiaj jednym z najpoważniejszych pism etnograficznych na terenie Skandynawii. Sk~pia ~no s~eroki odłam myśli etnograficznej, a zarazem stanowi jeden z osrodkow mIędzynarodowego ruchu naukowego. W okresie międzywojennym, na który przypada założenie pisma, w szczególności w latach trzydziestych, gdy na swobodny rozwój nauk etnograficznych pada cień faszyzmu, gdy hitlerowska doktryna rasistowska przekreśla całkowicie wszelką możliwość pracy twórczej etnografa-humanisty, "Folk-Liv", ukazujący się na ziemi skandynawskiej, staje się ostoją dalszego nieskrępowanegc rozwoju etnografii. Pismo staje się od 1938 r. organem Międzynarodowego Stowarzyszenia Etnologii i Folkloru Europejskiego oraz kilku innych organizacji międzynarodowych 2. Prowadzi ono od tej chwili regularną kronikę wydarzeń na polu etnografii i folkloru w różnych krajach 3, informuje o ważniejszych przedsięwzięciach badawczych, a zarazem zamieszcza szereg prac i artykułów o ogólniejszym znaczeniu , które drukuje w językach obcych, inne zaś opatruje obcojęzycznymi streszczeniami. Z chwilą normalizacji stosunków po wojnie pismo powraca do swej dawnej roli organu etnografii, przede wszystkim skandynawskiej. W rocznikach za lata 1950-1952 (t. XIV-XV i XVI) przeważają zainteresowania własnym terenem i własną tematyką regionalną; autorami są badacze skandynawscy. Cele i zamierzenia badawcze na przyszłość ujmuje w swym programowym artykule główny redaktor pisma, wybitny uczony szwedzki Sigurd E r i xo n, dyrektor Instytutu dla Badań Ludoznawczych przy Muzeum Nordyckim oraz profesor uniwersytetu sztokholmskiego. Artykuł E r i x o n a, Wprowadzenie do badań nad życiem ludu lub etnologią nordycką" (t. XIV-XV), zasługuje na bardziej szczegółowe omówienie. Zanim jednak do tego przy·· stąpię, parę wstępnych uwag ze względu na używaną przez autora terminologię, która może się wydać niejasna dla polskiego czytelnika. W skandynawskiej terminologii etnograficznej, obok ogólnie przyjętych terminów "etnografia" i "etnologia", w powszechnym użyciu jest również rodzime wyrażenie folk-liv, co znaczy "życie ludu". Badaniem zaś życia ludu zajmuje się nauka zwana tu "folklivforskning". Ma ona nieco odmienne cele i zakres aniżeli niemiecka "Volkskunde" oraz powstały na gruncie angielskim folklore. Zarówno "Volkskunde", jak i "folklivforskning" nastawione są wyłącznie na badanie stosunków europejskich, na studium rodzimych kultur ludowych, przeciwstawiając się w tym zakresie angielskiej "social anthropology". Ta ostatnia, określana również jako "nauka a człowieku", wysuwa ogólniejsze cele poznawcze i operuje teorią, która rozbudowana została przede wszystkim pod kątem widzenia badania tzw. pierlogica , Jak np. Międzynarodowej Komisji dla Sztuki Ludowej i Folkloru (CIAP). .'. ~rzejmując zadania wydawanego przez Międzynarodowe Stowarzyszenie Etnologu l Folkloru Europejskiego czasopismo "Folk", którego z druku ukazały się jedYnie dwa Zeszyty, I, 1-2, 1937 (Hirzel, Lipsk). �712 wotnych kultur społeczeń~tw pozaeuropejskich. Jeśli chodzi o różnice, to należy podkreślić. że niemiecka "Volkskunde" nastawiona jest przede wszystkim na badanie kultury materialnej, którą traktuje dość wąsko i w sposób czysto opisowy. Natomiast skandynawska "folklivforskning", aczkolwiek kultura materialna stanowi tu również punkt wyjścia, ma pewną socjologiczną orientację (co znów ją zbliża do "social anthropology"), która w odniesieniu do konkretnych historycznych sytuacji pokrywa się pod względem zakresu i metod z socjologią (np. mówi się "African sociology"). Tak więc badanie jolk-liv'u uwzględnia w znaczniejszym stopniu tło społeczne, kładzie nacisk na problemy organizacji społecznej i gospodarczej, interesuje się instytucjami prawno-politycznymi itp. Oczywiście zakres jolkli·u'u jest o wiele szerszy od tradycyjnie pojętego folkloru, który nie jest tu.taj traktowany jako nauka autonomiczna, lecz zawsze ujmowany jest w szerszym układzie kulturowym jako jeden z działów etnografii. Terminologia skandynawska, niejako wychodząca od życia i jego problemów, a w każdym razie przybliżająca etnografię od życia, ma swoje uzasadnienie historyczne. Etnografia i popularne zainteresowania regionalnoludoznawcze odgrywały bardz·:) istotną rolę w procesie demokratyzacji, który w oparciu o uprzemysłowienie i ronlój masowej oświaty doprowadził do ukształtowania się nowoczesnego obJ:',cza narodów skandynawskich na przełomie XIX i XX w. Nie miasta, których było niewiele na wielkim i rzadko zaludnionym obszarze Skandynawii, lecz wieś i małe miasteczko, zorganizowane w pewne rejony kulturowe i polityczne, stały się ośrodkami dynamiki społecznej, nadając skandynawskiej rewolucji burżuazyjnej tak swoiste i charakterystyczne dla niej oblicze. Jest również rzeczą znamienną, że proces ten miał miejsce na terenie Skandynawii nie tylko w krajach par e.1:cellence chłopskich, jakimi były Norwegia czy Finlandia, ale również ogarnął kraje o silnych tradycjach feudalno-szlacheckich, jak Dania i Szwecja. W pierwszym wypC'.dku ruch ten miał charakter zarówno narodowy, jak i społeczny, w drugim przede wszystkim społeczny. Oczywiście dziś, po przeniesieniu się zainteresowań ludoznawczych i regionalnych na uniwersytety oraz do tak licznych na tamtejszym terenie muzeów, z ich rozwiniętymi instytutami badawczymi, wykładana z katedr uniwersyteckich etnografia stała się nauką akademicką i zatraciła wiele ze swego pierwotnego rozmachu rewolucyjno-społecznego (czego nauka burżuazyjna na ogół nie lubi). W tym też środowisku akademickim zrodził się nowy termin naukowy "etnologia nordycka" (nard isk etnologii), który na ogół pokrywa się z bardziej popu·l13rnym jolk-liv. Czym jest dziś folk-Uv i jakie są jego zadania aktualne dlil obecnego stanu etnografii skandynawskiej, informuje artykuł E r i x o n a. W jego ujęciu badanie życia ludowego ma szeroko zakreślone cele badawcze. Pojęte naj szerzej zmierza ono do pogłębienia naszej wiedzy o człowieku, do lepszego zrozumienia go jako istoty tworzącej kulturę i żyjącej w niej. Stanowi ::>no zatem dział etnografii ogólnej czy etnologii, ale 713 może być także nazywane etnografią. Przedmiot badań jolk-liv'u sta·nowi kultura ludzka, która jest zawsze oparta o grupy społeczne czy społEczeństwa, które są jej nosicielami. Kultura - według E l' i x o n a - nie pokrywa się dokładnie z odpowiadającą jej grupą społeczną, lecz może w całości lub w swych pewnych cechach rozciągać się poza granicę terytorium zajmowanego przez jej nosicieli. Fakt ten ogromnie komplikuje zadanie badawcze. Definicja kultury, jej właściwości, podstawowe prawa oraz metoda badania z.iawisk kulturowych są następnie przedmiotem rozważań autora. Poniew«ż jednakże jego poglądy w tym zakresie nie odbiegają od ogólnie przyjętego stanowiska znanego z etnografii ogólnej, ograniczam się do podania jedynie kilku wyjątków. A więc w skład kultury wchodzą: "organizacje, wyposażenia, techniki, wytwory, zachowanie, normy i idee, jakie człowiek ~t'worzył, rozwinął i obrócił na swój użytek i jakie w mniejszym lub większym stopniu stanowią jego pomocnicze sposoby zaspokojenia swych fizycznych i duchowych potrzeb" (s. 6). Charakteryzując kulturę pisze autor: "najbardziej zasadnkzącechą kultury jest to, że może być ona przenoszona, zarówno w całości jak i częściowo przez swe składniki, z jednej jednostki na drugą oraz że może być przekazywana z pokolenia na pokolenie na zasadzie współpracy w obrębie grupy" (s. 6). .Jeżeli chodzi o metody analizy rzeczywistości kulturowych, autor świadomie głosi pewien eklektyzm: wszystkie metody są właściwe, o ile prowadzą do celu, tzn. zbliżają nas do prawdy. A więc w badaniach życia ludowego celowe może być posługiwanie się zarówno metodą typologiczną, jak i kulturowo-geograficzną (kręgów kulturowych), porównawczą (zasięgów), socjologiczną czy statystyczną. Ważna również jest metoda psychologiczna, dostarczająca badaczowi pewnych jednolitych podstaw dla jego wiedzy o człowieku, o jego podłożu biologicznym, funkcjach umysłowych, formach zachowania się itp. Szczególny nacisk kładzie autor na metodę historyczną i historyczny charakter zjawisk kulturowych: "Podobnie jak społeczeństwo, kultura składa się ze starego i nowego, z wytworów już ukończonych, z powtórzeń i tworów znajdujących się jeszcze w toku rozwoju, jest ona mieSZaniną dobrego i zlego, wspomnien i tradycji, sprawo treściach już zużytych i prz"brzmiałych, jak też i spraw, jakie uczestniczą w wiecznej walce o zmianę, o odnowienie myśli i działania. Wszelka funkcja i wszelkie działan:ro oznacza coś, co się jeszcze rózwija, posuwa w czasie, coś, czego nie możemy sobie uzmysłowić, zanim nie zostanie dokonane, to znaczy, zanim nic stanie się faktem historycznym. Dla tych powodów badanie życia ludowego staje się działem nauki historycznej, nawet wówczas, gdy ono jest skoncentrowane na teraźniejszości" (s. 9). Drugim momentem, który naukom etnologicznym nadaje charakter historyc~ny, .iest skoncentrowanie ich na określony obszar kulturowy, (ich regionalizacja). Im mniejsze ugrupowanie społeczne, wycinek życia czy badana �714 społeczność kulturowa, tym większe są możliwości uchwycenia ciągłości procesu historycznego i pokazania nawarstwionych tradycyjnie związków pomiędzy różnymi epokami. Zasada regionalizacji w badaniach etnograficznych, to znaczy branie jako przedmiot badania mniejszych zespołów o wy_ raźnie określonych czasowo i przestrzennie ramach, stanowić winna, zdaniem autora, punkt wyjścia dla nowocześnie pojętych badań życia ludowego. Zasada ta jest szczególnie ważna dla społeczeństw o bardziej zróżnicowanej kulturze i bogatych historycznych nawarstwieniach, jak społeczeństwa europejskie. Jest to droga, jaką winna pójść etnografia Skandynawii na jej obecnym etapie rozwojowym. Pozwoli jej to "na rozwinięcie się w bardziej konkretną naukę aniżeli etnologia ogólna, która dokonuje wielu uogólnień w zbyt może jeszcze wczesnym stadium rozwojowym" (s. 10). W praktyce na tym etapie, będącym jeszcze wstępnym stadium do ogólniejszych ujęć, wskazane jest podejmowanie mniejszych problemów i tematycznie węższych zagadnień, prowadzenie badań w skali lokalnej, typu lustracji raczej niż wyczerpujących opracowań monograficznych, biorących za przedmiot badań mniejsze jednostki, okresy lub tematy. W chwili obecnej oraz zapewne przez pewien czas jeszcze będą one musiały poprzedzać badania o bardziej syntetycznym charakterze, będą koniecznym wstępem do szerszej problematyki, zawartej w ramach dążącej do uogólnień nauki, którą autor określa jako historię kultury. W dalszej części artykułu autor poddaje analizie pojęcie kultury, rozbudowując je pod kątem teorii różnych typÓW kulturowych, występujących w określonych warunkach historycznych. Te typy czy wzorce kulturowe, których autor wyróżnia parę rodzajów, aczkolwiek ich nie analizuje w oparciu o konkretny materiał historyczny, mają służyć jako pomocnicze narzędzie analizy historyczno-etnograficznej. Na razie są to luźno rzucone pomysły i sugestie. W pierwszym rzędzie autor usiłuje dać historyczną definicję pojęcia "lud" i "ludowy". Przyjrzyjmy się tej ostatniej: "warunkiem, by jakiś element kulturowy mógł być uważany za ludowy, jest fakt, że musi on występować w danej grupie ludzi jako taki składnik, który został wcielony w życie, odziedziczony, wyuczony i w pełni zasymilowany, a zatem nie rr.oże to być taki element, który nie zostal wcielony w życie, odziedziczony, peryferyczny, mniej lub więceJ przypadkowy. Nadto, by spełnić te warunki, składnik ten musi występować odpowiednio często w obrębie grupy czy społeczeństwa i musi być w sposób regularny wchłonięty przez kulturę" (s. 11). Z definicji tej wynika, że ludowy element kulturowy może występować zarówno w kulturze miejskiej, jak też i wiejskiej czy też innych zespołach, zależnie od warunków historycznych. Kulturę ludową można, zdaniem autora, utożsamić z żywą kulturą tradycyjną. Jest to kultura zasadniczo stacjonarna, mało podatna na rozprzestrzenienie się i migracje. Kulturze ludowej autor przeciwstawia kulturę mobilną (mobile culture), typ kulturowy, 715 który cechuje wielka ruchliwość i ekspansywność. Jest to zazwyczaj kulture reprezentowana przez oficjalne organy państwowe, czy warstwy zachowuiace duże wpływy w danym społeczeństwie. Trzecim typem kultury jest k~ltura czysto zawodowa. Do tego typu należą "wszelkie myślenie twórcze czy wszelkie nowe wynalazki powstałe na gruncie specjalizacji", zanim nie przedostaną się do ogólnej świadomości i nie przekształcą się na wyżej wspomniany typ kultury mobilnej. W pewnych warunkach historycznych, gdy ten ostatni typ kultury pokrywa się z kulturą miejską, należy go przeciwstawić kulturze wiejskiej. Ale kultury ludowej nie należy identyfikować ani z kulturą wsi, ani miast; może ona przenikać obie. W innym sensie kultura ludowa przeciwstawia się dalszemu typowi kulturowemu, to jest rzechowanej (zmagazynowanej jak ją nazywa autor) kulturze, jaką p . h ., mamy np. w pomnikach, literaturze, książkach itp., o ktoryc CZęSClOWO zapomniano, a z,awartość ich nie ma już pełnego,.'Po,:,"s.zech~egO ob~egu. ~CZywiście w obrębie tych wzorców kulturowych IstmeJe WIele typow posrednich i mieszanych. Na tle powyższej teorii typów kulturowych staje się dopiero jasne pojęcie kultury ludowej oraz jej roli w ~ełnym kontekście życia. "Poprzez swą różnorodność i swe liczne odcienie kultura ludowa jest tworem pełnym kontrastów, występujących w trzech wymiarach: historycznym, geograficznym i społecznym. Ważnym zadaniem badań kulturowych będzie znalezienie tych kontrastów oraz ich interpretacja" (s. 13). Będzie to ważne narzędzie historycznej analizy zjawisk dyfuzji, kontaktów kultury czy też ich gwałtownych zderzeń. Właściwym przedmiotem badań etnograficznych jest kultura ludowa, badanie zaś innych typów, jak kultury mobilnej czy centralnej, zasadniczo leży w zakresie innych nauk historycznych. Nas, etnografów, interesuje ona jedynie o tyle, o ile tkwią tu czynniki, które mogą mieć wpływ na kulturę ludową lub gdy nikt inny nie podejmuje tych badań. Na ogół jednak zadowalamy się wynikami pracy badawczej innych i te właściwie są jedynie istotne dla badacza kultur ludowych. Faktem jest, że dotychczas badania kultury ludowej brały za przedmiot wieś i życie wiejskie. Nie wynika to jednakże z przesłanek czy założeń warsztatowych, lecz z historycznego faktu, że chłopstwo stanowiło na tych terenach absolutną większość aż do końca XIX w. Zaważyła też tu okoliczność, że chłopstwo było "nosicielem najbardziej silnych tradycji kulturowych oraz że ono właśnie przechowało tak liczne formy reliktowe" (s. 14). Obecnie badania etnograficzne nadal jeszcze będą musiały zajmować SIę wsią jako podstawową grupą społeczną, biorąc za przedmiot analizy mniejsze ugrupowania w jej obrębie, a więc zagrodę, społeczność wiejską oraz pewne formy życia rodzinnego. Ale nie ma powodu - stwierdza autor by już na obecnym etapie nie rozciągać naszych zainteresowań badawczycq na wtórne ugrupowania. jak np. miasto. Co więcej, takie rozszerzenie naszych �716 zainteresowań badawczych staje się w chwili obecnej koniecznością. Jednakże w tych o wiele bardziej złożonych środowiskach, gdzie usadowiły się inne typy kultur, jak typ mobilny i zawodowy, badania kultury ludowej będą, rzecz prosta, procedurą o wiele bardziej trudniejszą, skomplikowaną, zbliżającą nas coraz bardziej do typu badail socjologicznych. Toteż dawne "typologiczne podejście do wytworów kultury materialnej winno ustąpić miejsca badaniu szerszych zespołów kulturowych, ocenom ilościowym oraz socjopsychologicznemu punktowi widzenia" (s. 14). "Przedmiotem badania życia ludu jest zatem - konkluduje autor - porównawcze studium kultury na bazie regionalizmu. zorientowane socjologicznie i historycznie oraz uwzględniające niektóre aspekty psychologiczne" (s. 15). Wartość wyżej podanej teorii, jak wszelkiej teorii naukowej, musi być mierzona jej przydatnością badawczą jako narzędzia pomocniczego, które nam winno ułatwić poprawne stawianie hipotez, kierowanie naszymi krokami w badaniach terenowych czy w historycznej analizie materiału. Jak spełnia to zadanie powyższa teoria typów kulturowych? Odpowiedż na to pytanie byłaby trudna i przedwczesna. Faktem jest, że ani jedna z zamieszczonych w roczniku rozpraw szczegółowych nie uwzględnia szerzej historyczno-typologicznej problematyki, nie jest oparta na jej ogólnych założeniach, ani też nie daje konkretnej analizy materiału w kategoriach powyższych wzorców kulturowych, lecz stanowi o wiele bardziej ortodoksyjny typ analizy etnograficznej, która nie wychyla się poza przyjęte ramy. Do problemu tego powrócimy jeszcze w koilcowych partiach tego szkicu. Pierwsza z tych rozpraw, praca A. M. N Y l e n ze Sztokholmu, ma char:'kter odcinkowy. Przedmiotem zainteresowania autorki jest jeden 1'0,dzaj wytworu kultury materialnej, a mianowicie naczynia do podawania masła na stół i ich różne typy, jakie występują na terenie Szwecji. Praca oparta jest na zbiorach Muzeum Nordyckiego w Sztokholmie oraz na materiałach zebranych drogą ankiety. Maselniczki szwedzkie odznaczają się wielką różnorodnością formy i bogactwem ornamentyki. Te cechy formalne łączy autorka z rolą masła w tradycyjnej kulturze wiejskiej: z jednej strony masło było cenionym artykułem spożycia, którego duża wartość odżywcza byla znana, z drugiej, jako wartościowy produkt gospodarstwa chłopskiego, było wyrazem zasobności jego właścicieli oraz stąd wynikającego prestiżu i pozycji społecznej. Spożycie masła było ściśle racjonowane w dnie powszednie, natomiast w dnie świąteczne i podczas różnego rodzaju uro· czystości podawano je w wielkich ilościach. Z tą świąteczną obfitością, ktć>ra stanowiła jeden z tradycyjnie określonych sposobów pokazu wyprodukowanych dóbr i ujawniania ich wartości w systemie gospodarki w małym stopniu posługującej się pieniądzem, łączy autorka wyżej wspomniane ozdobne maselniczki. Praca jednakże nie jest studium z zakresu gospodarki pierwotnej, lecz nacisk położono tu na ergologiczną stronę zagadnienia. A więc wiele dowiadujemy się o technice obróbki i zdobienia tych przedmiotów, 717 które wykonane były z drzewa na odpowiednich tokarkach. Następnie autorka, biorąc za podstawę kryteria formalne, szereguje powyższe maselniczki w sześć ogólniejszych grup typologicznych, a więc maselniczki w ksztołcie talerzy, kielichów, lichtarzy, naczyń z pokrywkami itp., i wyznacza zasięgi każdego z typów, próbując je powiązać z warunkami lokalnymi oraz oddziaływaniem zewnętrznych wpływów kulturowych. Praca Giista B e r g a, dyrektora Działu Badań Etnograficznych Muzeum Nordyckiego, poświęcona jest dawnym narzędziom łowieckim, w szczególności stępicom, co do których przez dłuższy czas zdania etnografów były podzielone. To niezwykle archaiczne narzędzie łowieckie, sięgające jeszcze epoki brązu, nie występuje zupełnie na terenie Europy zachodniej; w Skandymnvii znane jest jedynie z wykopalisk archeologicznych, dość niedawnych i stosunkowo bardzo nielicznych (lO okazów na terenie Szwecji, Norwegii i Danii). Szczupłość danych wykopaliskowych oraz zła prezerwacja materiału, który przechowywał się jedynie w specjalnych pokładach torfiastych, a ponarito okoliczność, że z reguły niszczały drobniejsze części tych samotrzasków o dość skomplikowanej konstrukcji, wszystko to przez dłuższy czas nie pozwalało na poprawne zrekonstruowanie ich mechanizmu oraz określenie ich przeznaczenia łowieckiego. Historii oraz metodyce tego za~ gadnienia poświęcona jest obszerna rozprawa B e l' g a, który zebrał w niej w sposób niez\l\rykle sumienny i dokJadny wszelkie dane - etnograficzne, archeologic7.ne, przekazy ze średniowiecznych źródeł oraz literaturę porówI1m'lezą - które mogły rzucić światło na to zagadnienie. Z wywodów autora wynika, żo wielce pomocny w rozwiązaniu tego zagadnienia był materiał etnograficzny, który autor skrzętnie zebrał z terenu całej Europy. Jeśli chodzi o obszar Polski i Europy środkowej, autor kilkakrotnie powołuje się na prace K. lVI o s z y ń s k i e g o, który w trakcie swych nadań terenowych znalazł parę okazów tych bardzo starych przyrządów łowieckich Praca zawiera bogatą literaturę przedmiotu (około 60 pozycji) oraz doskonałe ilustracje i rYEunki. Obszerne studium P. A n d e l' s e n a z Kopenhagi poświęcone jest dawnym typom nicielnic, spotykanych na terenie Danii oraz przyległych obszarach kulturowych. Praca ma charakter morfologiczno-typologiczny. Autor ~ychodzi od naj starszych występujących na tym obszarze kulturowym nicle111lc oczkowa tych i uwzględnia stopniowo ich coraz bardziej rozwinięte fo:my. Następnie omawia lokalnie występujące ich nazwy, których etymo10b . . S',{an d ynawll... me została jeszcze . . . la. na terenl'e za c h o d mej całkowicie wyJasnlOna . Obok ma t·e.rIa ł'·ow s k andynawsklc}1 . uwzględnIa. autor w oparciu 0, szeroko cytowaną literaturę przedmiotu również szerszy materiał porownawczy . . , ' zaro' wno europejs. k'-I, jak i egzotyczny, tak że jego praca możl? ~Iec pewne znaczenie dla tych wszystkich, którzy interesują się rozwojem PIerwotnych tech 111 "k tk ac k'ICh'. LIczne IlustraCJe, . . rysunkI . oraz schematyczne �., . 719 718 przedstawienia procesów technicznych tość tego bardzo sumiennie i rzetelnie w tkactwie wykonanego ludowym studium. podnoszą war- Jedyna w tym zbiorze, nadesłana z Anglii, praca E. E t t l i n g e r poświęcona jest folklorowi okolic Oxfordu. Autorka podaje szereg przykładów dawnych praktyk, zwyczajów czy obrzędów, jakie przetrwały w formie reliktowej do dzisiejszego dnia. Wspomina o pozostałościach dawnych przesądów i zabobonów, jak np. czarownictwa, gier i zabaw ludowych itp., które sprawiają, że folklor posiada tu wiele cech atrakcyjnych, podnoszących urok tych malowniczych okolic. Może to mieć pewne praktyczne znaczenie dla krajoznawstwa i turystyki, ale tak pojęty folklor nie przedstawia wielkiej wartości dla nauki. W wyborze materiału i jego interpretacji autorka kieruje się dawną, obowiązującą jeszcze za czasów ewolucjonizmu receptą, jaką w formie prawie że niezmienionej podawało dla kilku pokoleń zbieraczy starożytności ludowych czasopimo "Folklore". Przyjętą zasadą było tu zbieranie archaizmów kulturowych, które traktowano jako przeżytki, na podstawie których mOżna było odtworzyć dawniejsze stadia kulturowe. Natomiast ten typ badań folklorystycznych nie interesował się szerszym podłożem społecznym, ani też nie uwzględniał tych sił i momentów, jakie w międzyczasie przekształciły do gruntu oblicze wsi angielskiej. Badania tego typu wychodziły z innych kół i jedną z ważnych ich form było opracowanie typu opisowo-statystycznego, tzw. social survey (lustracje społeczne), jakich pojawiło się dosyć sporo w Anglii i jakie uwzględniały w pierwszym rzędzie środowisko miejskie, ale także w pewnym stopniu i problemy wsi oraz rolnictwa angielskiego. Autorka domaga się obecnie rozszerzenia i unowocześnienia problematyki folklorystycznej, lecz sama tych postulatów nie realizuje. Ma ona pewne zrozumienie dla zagadnienia dynamiki zmian, zdaje się dostrzegać rolę techniki i ulepszonego narzędzia w rolnictwie, ale zagadnień kultury materialnej nie włącza do partii materiałowej swej pracy. Pragnęłaby do nowocześnie pojętego "survey'u folklorystycznego" wprowadz·ić "studium tradycji angielskich robotników rolnych, rzemieślników i drobnych kupców", ale za równie konieczne uważa "badanie roli dworu i plebanii w życiu wiejskim". Dostrzega wielkie zmiany w życiu wsi angielskiej w związku z postępującą (już od dłuższego czasu) urbanizacją, co bynajmniej nie wpływa na zmianę jej własnego stanowiska badawczego, u którego podstaw leży nadal zbieractwo i chwytanie ginących form i pozostałości reliktowych. "Auta i linie autobusowe ułatwiają odwiedzanie miast targowych z ich kinami. Zainstalowanie odbiorników radiowych nawet w najbardziej odległych wioskach położy szybko kres ich regularnym właściwościom lokalnym. Nowoczesne, utarte formułki językowe i gwara miejska (slang) w niedługim czasie zastąpią dawne powiedzenia ludności wiejskiej i jej bogaty język. Nie ulega wątpliwości, że praca badacza folkloru w najbliższych dziesięciu, dwudziestu czy trzydziestu latach stanowić będzie ostatnią szansę uratowania bardzo wielu atrakcyjnych zwyczajów od zapomnienia" (s. 88/89). W całości praca niewiele wnosi nowego i nie posiada znaczenia, jeśli chodzi o rozpoczęte u nas niedawno badania nad folklorem mas pracujących, folklorem ludności miejskiej, grup zawodowych, jak np. nad folklorem górniczym itp. Kto wie, czy jednym z motywów napisania tej rozprawki nie była właśnie obawa, by nie pozostać w tyle poza wypracowaną już nową tematyką i metodą tych badań, jakie wyrastają obecnie na tle wielkich przemian, dokonujących się w świadomości mas w krajach socjalizmu. Prof. E l' i x o n, w syntetycznym artykule dającym przegląd zagadnień bez wnikania w szczegóły, zajmuje się reliktami dawnego zbieractwa i łowiectwa na terenie Skandynawii. Na obszarze tym znane były archaiczne sposoby i narzędzia łowieckie, jak różnego rodzaju pułapki na zwierza, sidła, samotrzaski, paście, doły łowieckie itp. Niektóre z tych praktyk przetrwały do czasów nowożytnych. Istnieje na ten temat dość obfita literatura, na którą się autor powołuje. Ogólnie biorąc łowiectwo, poza niektórymi obszarami, zresztą dość ograniczonymi, nie odgrywało w dawnych czasach większego znaczenia w życiu i gospodarce mieszkańców Półwyspu Skandynawskiego. I tak łowiectwo było bardziej rozwinięte w pasie lasów sosnowych na północy. na niewielkim obszarze przylegającym do wybrzeży Atlantyku oraz nad północnym Bałtykiem, gdzie od bardzo dawna organizowano zbiorowe polowania na foki. Wiele archaicznych form organizacyjnych tych polowań utrzymało się przez dłuższy czas, a nawet niektóre przetrwały w postaci reliktowej po dziś dzień. Natomiast dość rozpowszechnione było zbieractwo miodu, podbieranego dzikim pszczołom i używanego do wyrobu chleba, oraz wosku pszczelnego, o czym świadczą liczne relacje średniowieczne i późniejsze.' Druga część pracy poświęcona jest zbieractwu roślinnemu, przy czym autor w świetle istniejących danych stara się rozstrzygnąć dla terenu Skandynawii sporną do dziś kwestię, czy zbieractwo roślinne było na tym obszarze podstawowym środkiem egzystencji od czasów naj dawniejszych, czy też jedynie dodatkowym, chociaż może ważnym, uzupełnieniem jadłospisu. W oparciu o istniejącą literaturę skandynawską z tego zakresu oraz szerszą literaturę porównawczą (M a u r i z i o, M o s z y ń s k i, M a n n i n e n - dla obszaru bałtyckiego) autor, po sumiennym rozważeniu wszystkich pro i contra, przychyla się do stanowiska niektórych uczonych skandynawskich, że na obszarze Skandynawii od czasów naj dawniejszych rolnictwo i hodowla bydła dostarczały podstawowych artykułów wyżywienia, przy czym pewną rolę odgrywało rybołówstwo oraz w mniejszym łowiectwo. Nato.miast zbieractwo było sprawą drugorzędną, mogącą mieć pewne znaczeme dodatkowe czy zastępcze w okresach niedoborów czy głodów, spowodowanych nieurodzajem, klęskami elementarnymi itp. Główna rola zbie~~ctwa polegała na dostarczaniu produktów uzupełniających, a więc środow leczniczych. pożywek witaminowych, jak owoce, jagody oraz niektóre �-.,.,;----~ 721 720 J L i n g i s ze Sztokholmu, analizując zasięg sochy na obszarze Szwecji, dochodzi do wnio3ku. że występowanie tego archaicznego narzędzia ornego pokrywa sic: w znacznym stopniu z obszarem dawnej kolonizacji fińskiej, datującej się jeszcze z XVI i XVII w., oraz z obszarami na terenie Szwecji. gdzie fińskie wpływy kulturowe zaznaczyły się szczególnie silnie, Autor odróżnia typ sochy "fińskiej" od rodzimego typu "szwedzkiego", różniącego się w szczegółach konstrukcyjnych oraz w przeznaczeniu. Pierwszy z nich, przypominający znany u nas typ tzw. "sochy ruskiej" z przekładalną łopatka, wyposażony był w hołoble i zaprzęgany w jednego koni::>. Autor przypuszcza, że ten typ sochy używany był przede wszystkim w żarowej uprawie leśnej. Natomiast drugi typ sochy krzywogrządzielowej (z grządzielem wygiętym w kształcie litery "S") miał inaczej osadzone police i znajdował zastosowanie przede wszystkim przy uprawie pól. Autor wyraża przypuszczenie, że typ rodzimej sochy mógł powstać ze skrzyżowania typu fińskiego ze zwykłym pługiem. Nie ma on odpowiednika nGl innych terenach europejskich. specjalne rośliny (co hyło szczególnie ważne w krajach północnych ze względu na szkorbut), stymulantów, oraz niektórych środków oznaczeniu przemysłowym (jak np. barwiki), lecz poza tym nie miało większego znaczenia jako podstawowy składnik pożywienia. Praca wymienia niektóre rośliny, które mogły mieć większe znaczenie dla zbieractwa na terenie Skandynawii. Obszerne studium A. G. N i k a n d e r a z Abo zajmuje się formami osadnictwa oraz kształtami wsi w poszczególnych prowincjach Finlandii, które bada w związku z istniejącymi warunkami klimatycznymi, topograficznymi oraz na tle różnych wpływów kulturowych, jakie w różnych epokach oddziaływały. W pracy uwzględniono plany szeregu dawnych osiedli wiejskich różnego typu, z których naj starsze pochodzą z 1644 r. Znaczna większość jednakże repl'Oduko\vanych w pracy planów pochodzi z drugiej połowy XVIlI w. Bardzo ciekawie wypada studium Elzy E n a j ił r v i - H a a v j o z Helsinek, poświęcone dawnym buhaterskim pieśniom fińskim, tzw. "starym ru·· nem ludowym". Autorka, opierając się na materiale historycznym, dość niepełnym i nierównej wartości, kładzie nacisk na moment sytuacyjny wykonywania tych pieśni, a więc na szersze społeczne powiązania, jakie w pierwszym rzędzie interesowałyby nowoczesnego i teoretycznie wyszkolonego badacza terenowego. A więc obok wątku tych starych pieśni, ich melodii, pokrewnych im form, znanych z innych terenów, autorka uwzględnia w pełni okoliczności, w jakich były one śpiewane, cały kontekst sytuacyjny (formy grupowego czy indywidualnego odtwarzania oraz momenty i okazje ich wykonywania), i na tej drodze usiłuje znaleźć ich funkcje społeczne ,1/ życiu gromadnym ludu fińskiego. E. von L a i d ze Sztokholmu zajmuje się pochodzeniem na terenie Szwecji specjalnych urządzeń do suszenia zboża, tzw. przepłotów, jakie znane są z terenów Europy, Eurazji oraz Dalekiego Wschodu. Urządzenie to występuje w kilku formach na terenie Szwecji, a więc w postaci wysokich płotów, stawianych prosto lub pod kątem i dochodzących niekiedy do 5-6 metrów wysokości, jak również w postaci przewiewnych szop krytych dachem. W Szwecji nie wznosi się ich w polU', lecz z reguły w pobliżu zabudowań gospodarskich. Dawniejsze badania łączyły je z wpływami fińskimi, co zdawało się znajdować potwierdzenie w tradycji ustnej, która przekazała w ich nazwie określenie: fińskie. W świetle jednakże nowszych badań, zwłaszcza materiałów, jakie stały się dostępne w związku ze szwedzkimi badaniami atlasowymi, autor przypuszcza, że są one na terenie Szwecji o wiele dawniejszego pochodzenia. Uważa on, że należy je łączyć z wprowadzeniem uprawy rolnej na obszar Skandynawii, uprawy, która przyszła z terenów Europy środkowej, podczas gdy rozwój rolnictwa w północnowschodniej Europie, a więc także i na obszarach dzisiejszej Finlandii i częściowo Rosji, nastąpił później. Ponadto rocznik przynosi kilkanaście obszernych omówień i recenzji książek i prac z dziedziny etnografii i nauk pokrewnych, jakie po wojnie ukazały się w krajach skandynawskich. Objętościowo znacznie mniejszy tom XVI (1952) "Folk-Liv" przynosi szereg rozpraw i przyczynków o węższej tematyce, ograniczonych po większej części do jakiegoś jednego wytworu czy jednej wąskiej dziedziny historii kultury materialnej. Wszystkie zamieszczone tu prace dotyczą wyłącznie terenu Skandynawii. Kilka z nich powstało w związku z opracowywanym obecnie w Szwecji atlasem etnograficznym. Przedmiotem studium 1. A s t l' o m są stare narzędzia służące do obróbki lnu, jakie spotyka się na terenie Szwecji. A więc między innymi wspomina autorka o występujących na tym terenie archaicznych międlicach i cierlicach oraz nieco późniejszych młotach, mieczach i wałkach oraz deseczkach do otrzepywania włókna już zmiędlonego. W przygotowywanym obecnie atlasie szwedzkiej kultury ludowej, obejmującym lata 1850-1900, jedna z map Poświęcona będzie tym narzędziom, a materiał zebrany w związku z powyższą publikacją został włączony do niniejszej pracy. Praca uwzględn~a m. in. zasięgi poszczególnych narzędzi, które na obszarze Skandynawii nie przebiegaja jednakowo. Na przykład najstarsze z tych narzędzi. międ- Praca H. H a g a l' a ze Sztokholmu poświęcona jest specjalnemu typowi jarzma, używanego na tamtejszym terenie do prowadzenia młodych i nie przyzwyczajonych jeszcze do chodzenia w zaprzęgu wołów (stąd nazwa: marknadook) oraz do przyzwyczajania ich do normalnej pracy pociągowej. Autor wyróżnia trzy typy tych jarzem oraz porównuje je z normalnym typem jarzma, występującym na terenie Szwec,ii, podkreślając zachodzące między nimi różnice. ". �722 lica, znana z terenów Europy południowej i zachodniej, przeszła na teren Skandynawii jeszcze w czasach przedhistorycznych. Występuje ona na niektórych obszarach Szwecji, jest szeroko rozpowszechniona w północneJ Norwegii, natomiast całkiem nie występuje na obszarze Danii i Finlandii. Tymczasem noże i miecze do oczyszczania włókna, pochodzące z kontynentalnej części Europy, przedostały się do Skandynawii dopiero w czasach nowożytnych. Deseczki do otrzepywania włókna, niekiedy oprawione w podstawki i tworzące rodzaj stołeczków (których istnieje parę typów), autorka datuje na tamtejszym terenie na XVI-XVII w. Wyjątkowo interesująco przedstawia się praca E l' i x o n a poświęcona badaniu układu przestrzennego starych wsi szwedzkich; autor w sposób umiejętny wiąże układ ten z formami tradycyjnej organizacji wioskowej oraz występującymi na tym terenie instytucjami prawno-politycznymi. Artykuł jest zapowiedzią obszerniejszej pracy dotyczącej tradycyjnej organizacji wsi szwedzkiej, jaka od kilku lat jest przedmiotem badań kierowanego przez autora Institutet for Folklivsforskning w Sztokholmie. W artykule dano jedynie topograficzny przegląd miejsc na terenie wsi, gdzie zbierała się starszyzna wiejska dla odbywania narad. Miejscami takich zebrań mogły być najbliższe skrzyżowanie dróg w obrębie wsi, plac główny we wsi, często zwany rynkiem, wybrane miejsce przy głównej ulicy wiejskiej, plac koło źródła czy wodopoju, miejsca na wzniesieniu we wsi czy poza jej obrębem, plac koło kościoła, miejsce spędu bydła we wsi czy jego dojenia itp. W wielu wypadkach miejsca takie markowano przez położenie wielkiego płaskiego kamienia lub szeregu mniejszych, które układano w kształt koła; w środku znajdował się kamień przeznaczony dla naczelnika wsi. Każdy z tych kamieni miał swą odrębną nazwę, odpowiadającą hierarchicznemu układowi organizacji wioskowej. Obok posiedzeń rady wioskowej miejsca te mogły spełniać inne funkcje w życiu gromadnym, a więc niekiedy odbywały się tu zawody zapaśnicze, gry i zabawy młodzieży, targi czy też odbywano tu kary na widoku publicznym. Przejrzyste tablice, na których wyszczególniono rozmieszczenie terytonalne tych miejsc, przeznaczenie, do jakiego służyły, oraz szereg ilustracji planów, pokazujących do dziś przetrwałe ich ślady na terenie wsi, dopełniają tej cennej pracy. I. T a l v e ze Sztokholmu usiłuje rozstrzygnąć niedostatecznie znane zagadnienie niewielkich domów o dość archaicznej konstrukcji, występujących na obszarze wsi szwedzkich, które znane są pod nazwą bastu, co po szwedzku znaczy łaźnia. Domki te mają obecnie inne przeznaczenie gospodarskie, są one mianowicie używane jako miejsca do suszenia lnu, przewietrzania ziarna, przechowywania słodu otrzymywanego z jęczmienia czy wędzenia mięsa. Autorka zastanawia się, czy ich nazwa nie jest reliktem ich dawnej właściwej funkcji, w szczególności czy nie były to tzw. łaźnie parowe. Łaźnie te były powszechnie znane w miastach dawnej Szwecji, 723 spotykało się je we dworach i wikarówkach, ale brak przekazów, (Jne rozpowszechnione po wsiach. Były one częstsze na terenach osadnictwa fińskiego. czy były dawnego G. R ił n k ze Sztokholmu porusza zagadnienie sezonowej translokacji rodziny wiejskiej w Szwecji czy jej poszczególnych członków, z czym łączyło się jadanie, a nawet sypianie w innych pomieszczeniach, takich jak piekarnia, warzelnia piwa czy dawny dom mieszkalny. Zwyczaj ten występował jedynie w niektórych prowincjach Szwecji, natomiast w innych tego rodzaju zmian mieszkania nie praktykowano, przynajmniej w okresie badanym, to jest w latach 1850-1900. Autor wyraża przypuszczenie, że wprowadzenie osobnego budynku na kuchnię mogło przyczynić się do zaniku tego zwyczaju. Przedmiotem rozprawy A. N y m a n a jest utrzymująca się do niedawna, zwłaszcza w północnych okręgach, praktyka wypędu bydła na letnie pastwiska, położone w niektórych wypadkach w znacznej odległości od stałego miejsca zamieszkania. Te letnie pomieszczenia dla bydła i jego obsługi miały mniej lub bardziej stały charakter. Dość często znajdowało się tu kilka zabudowań gospodarskich, takich jak szopy, obora, stodoła na siano, a nawet niekiedy na zboże; o ile w pobliżu były pola uprawne, mógł znajdować się tu w pewnych wypadkach dom mieszkalny. Bydło wraz z doglądającym je personelem spędzało tu cały sezon letni. Znane także były wypadki zmiany i to kilkakrotnej tych letnich sadyb w ciągu jednego sezonu. Jeśli znajdowały się one w pobliżu, mleko odnoszono codziennie do wsi, zazwyczaj rano. W tym wypadku dziewczęta przez cały ranek pracowały w domu, po południu udawały się do letnich kwater, gdzie spędzały noc. W wypadkach gdy były one położone dalej od wsi, przeróbka mleka na masło i ser następowała na miejscu. Autor pokazuje, jak w perspektywie historycznej granice występowania tego zwyczaju stale przesuwały się na północ. Obecnie utrzymuje się on jedynie w niektórych północnych okręgach kraju, natomiast na południu wyszedł całkowicie z użycia. Jakież refleksje ogólniejszej natury nasuwają nam te trzy powojenne roczniki "Folk-Liv"? W szczególności, co mogą one powiedzieć nam o obecnym stanie etnografii w krajach skandynawskich, jej tendencjach na przyszłość oraz miejscu wśród innych nauk? Oczywiście tych kilkanaście prac i przyczynków, jakie tutaj omówiliśmy, nie stanowi dostatecznej podstawy do szerszej charakterystyki etnografii skandynawskiej. Brak po temu danych materiałowych, tak że wszelkie takie <><:enybyłyby zbyt pochopne. Niemniej sądzę, że możemy tu podkreślić k.llka bardziej uderzających jej cech, tym bardziej że próbka nasza, cho<~ niewielka, była jednakże dość reprezentatywna. Mieliśmy tu bowiem obraz et~o6rafii, .iaka promieniuje ze środowisk uniwersyteckich, jaka jest przed~:otem badan instytutów naukowych przy wielkich muzeach oraz prac nad asem szwedzkiej kultury ludowej. Jest to wachlarz dość szeroki. Ponadto 46* �725 724 mieliśmy artykuł programowy le::idera ruchu oraz parę prac z dun.-;kiegn i finlandzkiego środowiska. Wszystkie bez wyjątku prace, zarówno dotyczące kultury materialnej a tych było najwięcej - jak i folkloru, oraz prace grawitujące ku zagadnieniom społecznym (jak np. studia nad osadnictwem) reprezentowały tradycyjną problematykę etnograficzną oraz stosowały jej klasyczne metody. Była to więc etnografia nastawiona przede wszystkim na badanie kultury ludowej wiejskiej jako pewnego historycznie pojętego izolatu kulturowego, posługująca się metodą porównawczą i typologiczną. Analiza etnograficzna była z reguły analizą historyczną; co więcej, wszelki opis etnograficzny wychodził z przeszłości raczej aniżeli z teraźniejszości. A więc nie teren był tu punktem wyjścia, lecz dość nie określona przeszłość widziana od strony przekazu historycznego lub gablotki muzealnej, których ramy czasowe mogły mieć bardzo szeroką rozpiętość, poczynając od okresu wczesnodziejowego, kończąc zaś na wieku XIX, a zwłaszcza jego drugiej połowie. Niesposób również oprzeć się wrażeniu, że pomiędzy badaczem a terenem oprClCowywanym przez niego stał eksponat muzealny, który kształtował jego widnokręgi badawcze, sugerując mu z jednej strony zainteresowanie martwym wytworem kultury materialnej, z drugiej zaś odsuwał sprzed jego oczu problematykę żywej grupy ludzkiej. Toteż w omawianych pracach zagadnienia społeczne nie wychodzą poza tło ogólne; natomiast takie problemy, jak rodzina, jej różne formy i ugrupowania lokalne, jej organizacja gospodarcza itp., mimo wyrażnych zapowiedzi Erixona nie stają się odrębnym przedmiotem badań. Tak samo nie widziało się tutaj dążenia do pogłębienia metod badań etnograficznych w kierunku intensywnego studium małych grup czy instytucji, opartego na szczegółowych i metodycznie prowadzonych obserwacjach na przestrzeni dłuższego okresu czasu, w oparciu o odpowiednio skonstruowaną teorię. A przecież ta metoda właśnie, zastosowana po raz pierwszy na terenie kultur prostszych wśród społeczeństw egzotycznych, zadecydowała o wielkich postępach nowoczesnej etnografii. Warto przypomnieć, że w tym kierunku, tzn. w kierunku pogłębienia metody badan terenowych. zdążają nasze nowsze kwestionariusze atlasowe. Uderzająca była wielka l'ozpiętość pomiędzy śmiałymi i pełnymi pololu koncepcjami prof. E l' i x o n a a dość jednostajnym, konserwatywnym obrazem etnografii skandynawskiej, jaki wyłaniał się z omawianych prac. Nie wszystko jednakże spośród bardzo ciekawych koncepcji E r i x o n a jest dla nas możliwe do przyjęcia. Chwilami razi nas jego eklektyzm. Pewne zastrzeżenia mamy również w stosunku do jego historycznej teorii typów czy wzorców kulturowych. Trudno oczyw-iście przeprowadzić gruntowniejszą krytykę tej koncepcji kultury. dopóki nie zobaczy się jej zastosowanej w badaniu konkretnej rzccz~·wistości. Sądzę .iednak7.e. iż różnica pomiędzy ,,«mi ,;prowadza się do tego, że dla nas. patrzących od strony naszych sto,unków i potrzeb w krajach socjalizmu. nacechowanych bardzo silną dynamiką zmian zarówno \\' strukturze, jak i w świadomości mas Erixonowski "chemat wzorców kulturowych v"oydac się musi zbyt statyczny, zbyt mało 'poglądający w przód, a zbyt wiele wstecz, nawet, być może, ku dawnemu układowi klasowemu społeczenstwa szwedzkiego, od którego wyraźnie v,y\vodzi on swą genealogię. Nie wydaje się więc, by mógł on być przydatny w szerszym zastosowaniu, aczkolwiek nie rozstrzyga to sprawy \..zorców czy typów kulturowych stanowiących pr6bę nowej analizy zjawisk _polecznych, która nie wypowiedziała jeszcze swego ostatniego słowa. W obrebic postawionych sobie celów omówione prace były niewątpliwie dobre, na wysokim poziomie. Na ogól był to poziom wyrównany, co świadczy ',vyraźnie o istnieniu dłużsl.ych tradycj i w tym zakresie, o istnieniu pewnego ,dylu pracy na tamte.iszym terenie, o skandynawskiej szkole etnograficznej. Styl ten przejawiał się w gruntownym opanovv'aniu źródeł i literatury przedmiotu, w jasnej ekspozycji, którą uzupełniały dobre rysunki i ilustracje, mapy, tabele itp. Wyrażał się również w umiejętnym postawieniu problemu, który był ujęty wąsko. lecz konkretnie, miał wyraźnie zarysowane granice, stanowiąc niewielką, ale wzorowo pomyślaną monografię jakiegoś niewielkiego problemu czy zagadnienia, które zostało pod każdym względem wynerpane i może służyć jako wzór dobrej pracy naukowej. Na koniec jeszcze jedna sprawa, do której nie przywiązywałbym większego znaczenia, gdyby nie to, że ostatnio zjawisko to zaczyna przybierać rozmiary niepokojące. Mam tu na myśli ugruntowującą się coraz silniej w burżuazyjnej nauce zachodnio-europejskiej tendencję do ograniczania .-ie do swego własnego obszaru, z czym łączy się całkowite pomijanie terenów nieco dalej położonych oraz lekceważenie cudzego dorobku nauko .. wego. Trzeba jednakże podkreślić z satysfakcją, że zasadzie tej nie hołdują Skandynawowie, że tego rodzaju szowinizm czy etnocentryzm naukowy je;;t obcy ich stylowi pracy. Jeśli chodzi o tereny Europy środkowej, a więc obszar, jaki z natury rzeczy był domeną badawczą polskich etnografów, ich prace i dorobek naukowy są Skandynawom dobrze znane i cytowane. Toteż często natrafia się na nazwiska polskich badaczy w tekście czy przyplskach i wykazach literatury. Obok wspomnianego już prof. K. M o s z y ńs k l e g o, który był tu niejednokrot.nie cytowany, spotykało się nazwiska mnych polskich etnografów F i s z e r a, F r a n k o w s k i e g o, S e wer.y n a. ze starszych zaś G log e r a i Ł u n i e w s k i e g o. W innych okohczn OSClac .. h sprawa byłaby prosta i naturalna, w obecnym jednak układzie stosunków trzeba o ty m wspommec . . JaKO . , .. . wlel. . , o Jeszcze Jednym dowodZIe k Ie]. rzet e InOSCl .. b ada\\'Cze.l. l. kultury naukowej Skandynawów. A. W. �727 726 J. SODERSTROM, A. S p a r r m a n's E t h n 01 () g r a p h i ca l C o 11 e ctlon from James Cook's 2nd Expedition (1772-1775). Th~ Ethnographical lVluseum of Sweden, Stockholm (statens Etnografiska Museum). New Series. publication No 6. stockholm 1939. Autor poświęca swą pracę starej i cennej kolekcji przedmiotów pochodzących z wysp Pacyfiku, przywiezionych przez drugą ekspedycję kapitana Jamesa C o oka. Przedmioty te zostały zebrane przez Andersa S P a r rm ~.11 a, botanika i lekarza, ucznia L i n n e u s z a, jedynego Szweda w tej wyprawie. W 1802 i w 1818 r. S P ar r m a n sam publikował dość wyczerpującą relację ze swej podróży. W 1893 r. H. G i g 1i o l i wydał opis etnograficznej kolekcji przedmiotów pochodzących z trzeciej ekspedycji a znajdujących się w Muzeum Przyrodniczym we Florencji. W 1928 r. znany niemiecki lekarz i etnograf Karl von den S t e i n e n opublikował trzytomową pracę pt. Die Marquesaner und ihre Kunst, w której zamieścił wzmiankę o kolekcji S p a r r m a n a, reprodukując niektóre jej obiekty. Praca S o d e r s t r o m a stawia sobie za cel opis materiału wraz z możliwie najściślejszym podaniem dokumentacji; służyć może ona etnologom i innym naukowcom interesującym się wyspami Pacyfiku, ich ludami i kulturami. Praca zawiera: wstęp, wprowadzenie oraz 1. krótki życiorys Andersa S p a r l' m a n a; 2. krótki opis drugiej ekspedycji Jamesa C o o k a na Pacyfik w latach 1772-1775; 3. spis kolekcji Sparrmana' z wysp Markizy. Tahiti, Tonga, Nowej Zelandii, Nowej Kaledonii i Tanna, wreszcie 4. opis przedmiotów znalezionych w kolekcji S P a r r m a n a wraz z wyszczególnieniem miejsca ich pochodzenia; zawiera również uwagi zamykające pracę, addendum, bibliografię liczącą 68 pozycji oraz 60 ilustracji przedmiotów zbioru. Z wysp Markizy zostały opisane następujące przedmioty: diadem z masy perłowej., drewniane ozdoby napierśników i wachlarz; z wysp Tahiti - łuk, kołczan, strzały, siekiera, tłuczek poi, tłuczek do włókna na tkaniny, drewniane stołki honorowe, drewniane stołki pod głowy, ozdoby uszu, grzebień do tatuażu, ozdoba głowy z czarnych włosów ludzkich, rodzaj napierśnika ozdobionego piórami i zębami rekina; z wysp Tonga - wojenne maczugi, łuk l, strzały. bazaltowe dłuto, zabezpieczenie od myszy, wędka z haczykiem, wiosło do czółna, fletpana, grzebienie, ozdoby, naszyjniki i bransolety; z Nowej Zelandii _ drewniana broń (pouwhenua), maczugi, siekiera, tkany płaszcz, drewniana fujarka, kościana zatyczka i grzebień z fiszbina; z Nowej Kaledonii _ drewniane maczugi wojenne i grzebień z ruchomymi zębami; 1 M6\viąc O polinezY.lsi{iln luku, pochodzącym z kolekcjI Spal'I:łnana. autor mocn·, podkreśla, iż "całkowicie zgadza się z tymi, którzy utrzymują, iż łuk nIgdy przeZ diuższy czas nie był regularną i powszechną bronią w polinezjI. Tylko \\' niektórych ckresach i na niektórych grupach wysp użyv;any był v·: czasie wojn~·. najczęściei pod wpływem Melanezji" (s. 39). z Tanna - miotacz kamieni, oszczep, strzały, koszyk, naszyjnik i grzebień z żółwiej skorupy. Opis przedmiotów podany przez autora dotyczy ich konstrukcji, materi&łu, z którego były wykonane, ewentualnie narzędzi i techniki. z pomocą których były sporządzone, nazwy rodzimej i jej pochodzenia, funkcji i roli społecznej przedmiotu, o ile były znane, zasięgu geograficznego, przynależrości do określonej kultury ewentualnie związku z kulturą europejską· poza tym zawiera dane dotyczące stanu zachowania przedmiotu, numeru inwentarza i nazwy muzeum, w którym się przedmiot znajduje, a także wzmianki bibliograficzne i cytaty dotyczące tych przedmiotów. Niejednokrotnie autor podaje dysknsyjne teZY O pochodzeniu danego okazu. Praca ilustruje trudności, jakie stają przed etnologiem, badaczem kultury ludów pozaeuropejskich pochodzącej z wieków minionych i z terenów odległych, gdy od razu nie została zebrana kompletna dokumentacja. Toteż w uwagach końcowych autor podkreśla szczupłość materiałów i rozległość terenów, z których pochodzą obiekty, oraz. brak wyczerpującej literatury przedmiotu i robi uwagi krytyczne odnośnie do własnych wniosków. Zastrzega sit';, iż, być może. będzie je w przyszłości korygował. Sumienna i wnikliwa praca przynosząca materiały do wniosków o charakterze etnogenetycznym może dopomóc w określeniu trudnych do opracowania zbiorów pozaeuropejskich znajdujących się w Polsce, bowiem poszczególne okazy tych zbiorów, nie zawsze zbierane w zespołach, po pożodze wojennej niejednokrotnie zostały pozbawione dokumentacji. Maria Znamierowska-Prufferowa JUAN E. CORIAT, El hombre del Amazonas Y Ensavo m o n o g l' a f i c o d e L o r e t o, Lima 1943. Etnograficzna literatura hiszpańska, ściślej kreolska, jest dziś jeszcze uboga; autorami jej są w przeważnej części nieetnografowie. Z wyjątkiem Chile, Argentyny i Brazylii, gdzie nauka stoi wyżej niż w reszcie republik amerykańskich, wszędzie spotykamy amatorskie traktowanie tej dziedziny wiedzy. Po ostatniej wojnie światowej, dzięki temu, że wielu uczonych europejskich przebywało na emigracji w Ameryce Południowej, poziom podniósł się i niewątpliwie podnosić się będzie nadal; jednak dotąd jeszcze prace typu EL Hombre deL Amazonas są częste i, co więcej, są bardzo poczytne - omawiana książka doczekała się już drugiego wydania. Stanowi ona rodzaj monografii Loreto, największego i najsłabiej zaludnionego z departamentów Peru, obejmującego dorzecza Ucayali, Maranionu i górnej Amazonki. Cały ten obszar, z wyjątkiem nielicznych i rzadko rozrzuconych osad, zamieszkują Indianie, którzy do dziś zachowali pierwotną kulturę· . Opis Loreto podzielił C o r i a t na dwie części. W pierwszej z nich, clekawsze.i dla nas. za.imuje się Indianami i ich kulturą (s. 9-16n, w drugiej, �~ ..- _._ .•.. ~-,-_.. - 729 728 krótszej, daje monograficzny opis departamentu; a więc podaje granice. wykaz i opis osad, dane statystyczne o populacji, handlu itd. (s. 163-241). Jakkolwiek książka C o r i a t a została napisana i wydana w Peru, typowa jest również dla innych republik i jako taką będziemy ją omawiać. Zanim jednak przystąpimy do jej oceny, przypatrzmy się, jak wygląd" współczesna etnografia południowo-'l.merykańska (z wyjątkiem, jak to już wspomniano, republik Chile, Argentyny i Brazylii) i jak ustosunkowała sh~ do przedmiotu swych badań. czyli do Indian. W większości republik Indianie stanowią olbrzymi procent ludności, przy czym byli pierwotnymi panami i gospodarzami tych ziem (np. w Peru wedle danych z 1943 r. było 45,9% Indian mówiących własnymi językami, resztę zaś stanowili biali i metysi, których j st bardzo wielu i do których zalicza się również czystych rasowo Indian mówiących już po hiszpańsku). Indianie, jeśli mają szczęście zamieszkiwać tereny, do których nie dotarł .ieszcze biały kolonista, żyją niezależni; przeważnie jednak podlegają władzy i stają się ofiarami wyzysku białych "patronów", którzy zmuszają ich do pracy bez lub za niskim wynagrodzeniem. W obu wypadkach Indianie pozbawieni są praw, a interwencja rządu przejawia się tylko w wynaradawianiu ich i włączaniu w ogólną gospodarkę pa11stwoWą jako żle płatnej sHy roboczej. Tak czy inaczej posiadanie w kraju "mniejszości" indiańskiej jest sprawą wysoce drażliwą, sprawą, z którą sfery rządzące nie bardzo wiedzą, co robić: naj chętniej też problem ten pokrywają milczeniem. Znajduje to oddżwięk w nauce; rokrocznie ukazuje się szereg prac miejscowych uczonych i literatów na temat dawno wygasłych cywilizacji amerykańskich, zainteresowanie archeologią jest niezwykle żywe i powszechne, jednakże na temat współcześnie żyjących Indian pisze się niewiele. W Peru nie wszyscy wykazują brak zainteresowania Indianami. Mieszkańcy miast i terenów całkowicie skolonizowanych przez białych oraz właściciele wielkich majątków ziemskich w górach, dla których Indianin jest chłopem pańszczyżnianym, uważają go za ponurego, leniwego i pozbawionego inteligencji "dzikiego", którym nie warto zaprzątać sobie głowy. Inne uczucia dla Ir,dian żywią biali mieszkańcy dżungli. Ciężkie warunki życia, stale czyhające niebezpieczeństwo, walka z przyrodą, która tu jest .ieszcze prawdziwą potęgą, wreszcie bardzo rzadkie zaludnienie sprawiają, że ludzi łączy jakieś nieuchwytne poczucie braterstwa. Indianie lepiej od białych dostosowali się do miejscowych warunków, żyjąc na wolności zachowali godność i poczucie własnej wartości. Słowem Indianie sa tu .ieszcze siłą, z którą trzeba się liczyć. Wszystko to sprawia, że mimo 'Wyzysku i rażących nierówności społecznych biały człowiek puszczy żywi specyficzny szacunek dla Indianina, w niektórych sytuacjach życiowych współżyje z nim jak równy z równym, zna jego język, interesuje się jego życiem i kulturą. Zupełny jednak brak przygotowania teoretycznego sprawia, że nawet ci, którzy sąsiadując z Indianami przez wiele lat poznali ich życie, nie umieją zrobie użytku z posiadanych wiadomości. Interesuje ich wyłącznie to. co \\. kulturze Indian jest egzotyczne, rzucające się w oczy, a przede wszystkim to, co drażni ich z dawna przyjęte poglądy moralne. Dlatego też w opisach kultury Indian przeważają barwne opowiadania, często o charakterze anegdot, na temat urodzin, inicjacji, małżeństwa i wszelkich zboczeń seksualnych, opisy obrzędów, deformacji i okaleczeń ciała, mity i legendy. Zainteresowanie budzą również ozdoby i broJ1: o innych elementach kultury opis milczy. Książka C o r i a t a jest właśnie typowym przykładem tego rodzaju literatury. Autor urodził się i przebywał przez całe życie w puszczańskim departamencie Loreto i niewątpliwie widział tyle, że niejeden z amerykanistów mógłby mu pozazdrościć. Odbył szereg podróży wzdłuż dopływów Amazonki i zna życie dżungli i jej mieszkańców. Okazuje się jednak, że niestety nie umiał patrzeć i nie umie przeprowadzić selekcji wśród zdobytych wiadomości. Interesują go przede wszystkim diversas costumbres originales i curiosus (tytuł jednego z rozdziałów) i o nich głównie pisze, od czasu do czasu snując uogólnienia i wyprowadza:iąc wnioski, przeważnie nie uzasadnione naukowo. Najciekawszy i najbardziej wartościowy materiał, jaki znajdujemy u C o r i a t a, to licznie cytowane opowiadania kupców, wojskowych, właścicieli stateczków, kursujących po dopływach Amazonki, o ich kontaktach z Indianami. Opowiadania te, niewątpliwie autentyczne, dają podobnie jak cała książka bogaty materiał nie tyle do kultury Indian, co było zamierzeniem autora, ile do poznania stosunl,u białych mieszkańców Loreto do ich indiańskich sąsiadów, i to w okresie blisko półwiecza., mniej więcej od roku 1900. ł.ącznie z drugą częścią, gdzie autor dał monograficzny opis departamentu Loreto, książka C o r i a t a służyć może za dokument do studiów nad ekspansją białych w puszczy i kształtowaniem się stosunków między białymi przybyszami a miejscową ludnością indiańską. AnlW d Kowalska-Lewicka D. B. STOUT. San BIas Cuna acculturation: an introt i o n, Viking Fund Publicaiions in Anthropology, nr 9, New York 1947 . li C Praca D. B. S t o u t a poświęcona jest bardzo istotnemu zagadnieniu, mianowicie zmianom, jakie zachodzą w kulturze ludów egzotycznych pod WPływem zetknięcia się z kulturą europejską. Proces kształtowania się kultury tubylczej pod wpływem kontaktów bada autor na przykładzie Ill?ian Cuna, jednego ze szczepów Ameryki centralnej. Zamieszkują oni gł~Wnie obszar dzisiejszej Panamy, poczynając od strefy Kanału Panamsk~ego, a kończąc na granicy kolumbijskiej, przy czym niektóre ich grupy zYJą już w granicach Kolumbii nad zatoką Draba i nad Rio Atrato. W swych badaniach autor ograniczył się jednak tylko do szczepu Cuna mieszkającego �731 730 na wybrzeżach Zatoki Meksykańskiej (wybrzeże San BIas) i na wysepkach. leżących blisko brzegu, przy czym główne prace prowadzone były na wyspach: Carti-Sugtup, Nargana, Corazon de Jezus, Tigre i Aligandi i trwały ocl. września 1940 r. do stycznia 1941 r. Pierwsze kontakty Cuna z białymi sięgają samych początków konkwisty, bo 1514 r., kiedy do wybrzeży Darienu przybyli dwaj Hiszpanie A n d a g o y a i O v i e d o. W opisie ich podróży czyta się o Indianach nie nazwanych co prawda, ale których kultura jest niewątpliwie kulturą szczepu Cuna. Do około 1700 r. wzmianki o Cuna spotyka się często. Potem przychodzi okres, z którego brak jakichkolwiek źródeł pisanych; dopiero w czasie prac związanych z budową Kanału Panamskiego, a więc w drugiej połowie XIX w., następuje ponowne "odkrycie" Indian. Najpierw na terenach Cuna zjawili się inżynierowie robiący pomiary, za nimi przyszli etnografowie, Erland N o l' d e n s k i o l d i Henryk Was s e n, którzy opublikowali szereg prac etnograficznych. D. B. S t o u t postawił sobie za cel zbadanie przemian kulturowych, jakie zaszły u Cuna od XVI w. do doby obecnej. Dla czasów dawniejszych czerpał dane z relacji kronikarzy i podróżników, natomiast materiały do ostatnich kilkudziesięciu lat znalazł w zbiorach muzealnych, które N a l' d e n s k i o 1d i Was s e n zgromadzili w SzwecjL, a przede wszystkim zebrał je podczas własnych kil\;:umiesięcznych badań terenowych. Pracę rozpoczyna autor od naszkicowania tła: ogólnych danych o kraju, grupach Cuna, ich liczebności, antropologii, języku, po czym przechodzi do szczegółowego opisu kultury szczepu Cuna z okresu, gdy przeprowadzał wśród nich badania (rok 1940). Uzyskawszy pełny obraz współczesnego stanu kultury badanego szczepu przystępuje do historycznego rozpatrzenia kontaktów Cuna z obcymi przybyszami. Analizuje po kolei kontakty z konkwistadorami, Murzynami, piratami, szkockimi i francuskimi kolonistami (XVII i XVIII w.), bada rozwój handlu na tych terenach, działalność misji, interwencje władz, wreszcie penetrację naukowców, turystów i osadników. Zgromadziwszy powyższe dane przechodzi do systematycznej analizy całej kultury, szukając wartości, które zostały zagubione, wyróżniając obce zapożyczenia i przekształcenia dawnych rodzimych form. Pracę kończy S t o u t podsumowaniem wyników i podaniem ostatecznych wniosków. Uzupełnieniem całości jest słownik wyrazów Cuna użytych w tekście, terminologia pokrewieństw, bibliografia, piętnaście tablic fotograficznych ilustrujących życie współczesnych Cuna i mapa badanego terenu. Na podstawie wnikliwej analizy całokształtu kultury ujętej historyczn~e dochodzi autor do tym ciekawszych wniosków, że w wielu punktach daJą się one zastosować do innych ludów egzotycznych, które weszły w kontakt z białymi. Wnioski te postaram się zreferować poniżej. ogółny kierunek rozwojowy Cuna zmierza do zatracenia rodzimych wartości kulturowych. Proces ten rozpoczął się jeszcze przed konkwistą· Już wtedy bowiem w kulturze Cuna zaczęły się zacierać cechy andyjskie, a na ich miejsce dochodziły do głosu cechy kultur tropikalnych (wedle klasyfikacji S t e war d a). przejęte od ościennych szczepów. Po zetknięciu się z białymi Cuna wykazali jeszcze większą skłonność przejmowania obcej kultury; co więcej, przejmując ją przeważnie nie asymilują nabytków, nie rodzi się też u nich reakcja przeciw wprowadzanej nowości. Po prostu adaptują gotowe już elementy w niezmienionej formie. Skutkiem tego kultura Cuna stanowi mozaikę elementów rodzimych i obcych istniejących obok siebie. W przemianach kulturowych wyróżniamy dwa okresy; okres konkwisty, P') której nastąpiły dwa wieki (XVII i XVIII) stabilizacji; w tym czasie szczep Cuna przyjmował i przyswajał sobie obce elementy; okres drugi, współczesny, datujący się od połowy XIX w., kiedy budowa Kanału Panamskiego oraz rozpowszechnienie uprawy i handlu orzechami kokosowymi wciągnęły Cuna w orbitę interesów ogólnoświatowych. Jest to okres gwałtownego zanikania pierwotnej ich kultury i przejmowania kultury europejskiej. Rezultatem przemian są, biorąc ogólnie: gospodarka towarowo-pieniężna i związanie z gospodarką światową, a co za tym idzie - fluktuacje rynkowe; brak zainteresowania dla produktów spożywczych i wyrobów rzemieślniczych miejscowych na korzyść nabywanych w sklepach, w związku z czym upadają uprawa roli i miejscowe przemysły; wzrost bogactwa poszczególnych jednostek i rodzin i powstawanie klas społecznych; rozkład wielkiej rodziny stanowiącej jednostkę polityczno-gospodarczą i emancypacja małych rodzin stających się niezależnymi jednostkąmi gospodarczymi; wreszcie naśladowanie białych (przez Cuna z San BIas), przede wszystkim Ang1osasow, a nie Kreolów, w stylu życia, postawie względem drugiej płci, religii, w przesądach rasowych względem Murzynów itd. Kontakty z białymi utrzymywane są głównie czemu większość innowacji wiąże się z tą płcią. przez mężczyzn, dzięki W przejmowaniu poszczególnych elementów kultury zauważa się wybitny wpływ autorytetów miejscowych, jak naczelników, szamanów, a ostatnio coraz częściej młodych ludzi, którzy przez pewien czas pracowali w miastach u białych. Ciekawe, że stan europeizacji poszczególnych wysp zamieszkałych przez CUna jest różny i nie zależy od ich odległości od miast. Zdaniem autora rolę główną odgrywają tu jednostki-n'Jsiciele kultury europejskiej oraz to, czy i w jakim stopniu biały człowiek cieszy się tam prestiżem. Anna Kowalska-Lewicka �733 732 REVlSTA DEL lNSTlTUTO ETNOLOGlCO NAClONAL, Bogota (wychodzi od 1943 r.); BOLETlN DE ARQUEOLOGlA, Organo deI Servicio Arqueologico Nacional, Bogota (wychodzi od 1945 r.). Etnografia zaczyna rozwijać się w Kolumbii dopiero w okresie drugiej vV'ojny światowej. W tym czasie przebywał na emigracji w Bogocie znany hmervkanista francuski Paul R i vet i jemu zawdzięcza się stworzeme ll'lstitutoEtriolOgico Nacional, którego był pierwszym dyrektorem. Instytut został powołany dekretem rządu z czerwca 1941 r. W roku 1945, po powrocie R i vet a do Europy, Instytut został połączony z istniejącym przy Ministerstwie Oświaty Servicio de Arqueologia, zainicjowanym przez znanego Clrcheologa kolumbijskiego Gregorio H e l' n a n d e z de A l b a. Wedle dekretu rzadu każdorazowy szef Servicio de Arqueologia staje się, od czasu polączenia 'obu instytucji, automatycznie dyrektorem Instytutu; honorowym dyrektorem został dożywotnio R i vet. Siedzibą Instytutu jest Bogota, stolica Kolumbii. Instytut w dzisiejszej swej formie organizacyjnej jest naczelną instytucją państwową kierującą wszystkimi badaniami finansowanymi przez r~ąd. Należy do niego Muzeo Arqueologico Nacional w Bogocie, a pod jego opieką pozostają tzw. parki archeologiczne na prowincji, czyli muzea. n~ świeżym powietrzu. Personel Instytutu składał się w 1947 r. z szesnastu osob, pracu.1ąl:ych w następujących sekcjach: 1. muzeologicznej, 2. lingwistyki i. etnografii, 3. archeologii, rysunku technicznego i kartografii, 4. fotograficzneJ, 5. modelarstwa i rekonstrukcji obiektów archeologicznych. Dyrektorem był Luis Duque G o m e z. Instytut wysłał już w teren szereg ekspedycji archeologicznych i etnograficznych; te ostatnie miały charakter czysto rekonesansowy. . Od 1943 r. Instytut wydaje własne czasopismo pt. "Revista deI Instltuto Etnologico Nącional", wychodzące dwa razy do roku i obejmujące następujące działy: etnografię, archeologię, lingwistykę, antrop~lo~,ię. Artykuły z zakresu językoznawstwa przeważały w tomach "RevIsta , w okresie pobytu R i vet a w Bogocie. W dalszych tomach poruszana jest głównie problematyka archeologiczna i etnograficzna. W lutym 1945 r., a więc w miesiąc przed fuzją obu instytucji, ukaz at się pierwszy zeszyt organu Servicio Arqueologico Nacional, wychodz.ący t:oretycznie sześć razy do roku, pt. "Boletin de Arqueologia". Zakres Jego Jest zupełnie ten sam co "Revista". Poziom artykułów etnograficznych zamieszczanych w obu czasopismac11 jest różny. W "Re vista" pisują na ogół uczeni nie związani z. Insty~utern, \vśród nich także europejscy emigranci. Artykuły są tu obszermeJsze l bardziej wyczerpujące. "Boletin de Arqueologia". mimo że jest orga~e~ Servicio obsługiwany jest prawie ",,..yłącznie przez młodych pracowmkow In~ stvt~tu i ma charakter głównie informacyjny o działalności i najnows~y~n os'iągnięciach obu instytucji. Artykuły są przewClżnie sprClwozdawcze, krotkle i :)urdzo pobieżnie (;pisujące badane ludy i zjawiska. Z cytowanej literatury wynika, że autorzy nie znają zupełnie zagranicznych wydawnictw i pracują wyłącznie w kręgu publikacji południowo-amerykańskich. W obu czasopismach publikowane są prace dotyczące Indian żyjących w granicach Kolumbii. Poziom czasopisma "Revista" jest o wiele wyższy, ale i on pozostaje j€ozcze znacznie poniżej poziomu przeciętnych wydawnictw etnograficznych europejskich. Niemniej nawet artykuły w "Boletin de Arqueologia" przevo/yższają znacznie przeciętną literaturę pseudoetnograficzną, jaką do dziś spotyka si~ w krajach Ameryki Południowej. Anna Kowalska-Lewicka PAUL RACIN, Indians of South America, The American Museum of Natural History Science Series, vol. III, New York 1946, s. XV1I +324 Indians of South America jest jedną z całego szeregu prac wydawanych w ramach tzw. Science Series Amerykańskiego Muzeum Historii Naturalnej. Seria ta, pomyślana jako wydawnictwo naukowe, ale przeznaczone dla szerokich rzesz niespecjalistów, obejmuje szereg prac z różnych dziedzin, których celem jest syntetyczne przedstawienie obecnego stanu wiedzy. Przystępność ich polega jedynie na sposobie ujęcia i prostym języku, podczas gdy ich treść jest w pełni naukowa, a autorzy rekrutują się spomiędzy wybitnych naukowców. Takim jest Paul R a d i n, autor recenzowanej książki, znany amerykanista, profesor Black Mountain College w północnej Karolinie i autor wielu prac z zakresu zagadnień kultur amerykańskich. Jeszcze z końcem XVI w., a więc bezpośrednio po konkwiście, pierwsi biali rozpoczęli penetrację puszcz Ameryki Południowej. Wiek XV'll i początek XVIII w. przynosi nam już szereg źródeł do znajomości Indian południowo-amerykańskich, nieraz nadzwyczaj interesujących, ale z reguły niekompletnych. Wszyscy bowiem ludzie, którzy w tym czasie zapuszczają się w dżunglę, to bądź eksploatatorzy, bądź misjonarze tylko ubocznie zainteresowani kulturą spotykanych szczepów. W drugiej połowie XVIIIw. i w XIX w. zjawiają się już podróżnicy, których przyprowadziła tu wyłączni~ ciekawość i chęć poznania dotąd nie zbadanych ziem i ludów. Ale okres poważnych badań etnograficznych rozpoczyna dopiero wielka wyprawa Karola v o 11 d e n S t e i n e n a do wnętrza Brazylii, jaką przedsięwziął w roku 1884. Od tego momentu cały szereg ekspedycji etnograficznych rusza w głąb lądu amerykańskiego. Do pierwszej wojny światowej badaczami k~ltur Ameryki Południowej są przeważnie uczeni europejscy, po roku 1918 pIerwsze miejsce zyskuja badacze amerykańscy, głównie z Ameryki Północnej, Dopiero ,iednak ostatnie kilkanaście lat przyniosło niezwykłe ożywienie na polu badań etnograficznych Ameryki Południowej. Z końcem XIX i początkiem XX w. Ameryka Południowa była mniej znana niż wnętrze Afryki czy Nowej Gwinei a i teraz jeszcze znajomość jej pozostawia wiele do życzenia. �735 734 Wobec takiego stanu wiedzy wszelkie próby syntezy kultur południowoamerykańskich zdają się być przedwczesne. Niemniej jako wynik dążenia do uporządkowania dotychczas posiadanych wiadomości powstało już kilka ogólnych opracowań. Najnowszym z nich, bo wydanym w latach 1946-1950, jest Handbook of South American Indians, Wszystkie opracowania są jednak mniej lub więcej sumarycznym zebraniem wiadomości o Ameryce Południowej, a nie ich syntezą. Jedynie książka R a d i n a jest próbą ujęcia syntetycznego. Niewątpliwie autorowi ułatwił zadanie fakt, że jest to książka popularnonaukowa, dająca więcej swobody w tworzeniu nowyc~ koncepcji, uwalniająca od stosowania całego aparatu naukowego w postacI cytat, przypisów i odnośników, wreszcie zmuszająca do zwięzłości, a co za tym idzie _ daleko idącej selekcji materiału. Przyszłe badania pokażą, czy wizja R a d i 11 a jest zgodna z prawdą, niemniej na obecnym etapie wiedzy książka jego spełnia swoje zadanie, dając czytelnikowi obraz Ameryki Południowej jako zwartej całości. Autor postawił sobie za cel wykrycie i sprecyzowanie specyfiki kulturowej poszczególnych szczepów i następnie połączenie ich w większe grupy, związane wspólnymi cechami. Dalej bada on, jak kształtowało się współżycie tych grup i jak dalece wzajemne kontakty znalazły wyraz w ich kulturze. Trzecim wreszcie zadaniem, jakie stawia sobie R a d i n, jest przebadanie związków między kulturami Ameryki południowej i Środkowej. Poza tymi naczelnymi autor porusza cały szereg zagadnień ubocznych, jak na przykład niezwykle interesujący problem wędrówek szczepów, apercepcji wartości kulturowych przyniesionych przez Europejczyków i in. Na podstawie jakości kultury poszczególnych szczepów R a d i n dzieli wszystkie ludy południowej Ameryki na trzy zasadnicze grupy: 1. szczepy wędrujące, nosicieli wyższej, kopieniaczej kultury; 2. szczepy należą'ce do starszej warstwy kulturowej, które wędrowni kopieniacze zastali już na kontynencie; 3. szczepy, które wytworzyły cywilizację (Quechua i Aymara). Najwięcej bodaj uwagi poświęca autor szczepom, które nazywa nOS1Cle12mi kultury kopieniaczej, to znaczy Arawakom, Karaibom i szczepom TupiGuarani. Podaje charakterystykę ich kultur i omawia wpływ, jaki wywierCIli na spotkane na drodze swych wędrówek ludy należące do starszej warstWY kulturowej, Przypisuje im przyniesienie i rozpowszechnienie kopieniactwa i wielu innych wartości kulturowych, Zajmuje się wreszcie kolebką tych trzech grup. Zdaniem jego najpóźniej na kontynent południowO-amerykański przybyli Arawakowie, Ich pierwotne siedziby mieściły się na Antylach, skąd drogą wodną, od ujścia Orinoco poprzez bifurkację między Orinoco a Rio Negro, dostali' się w dorzecze Amazonki. Wędrówka ich odbywała się bardzo późno, bo około XIII w. n. e. Szczegółowo rozwodzi się autor nad 'rupi-Guarani. Przez długi czas byli najbardziej tajemniczą grupą, Wędrowali w chwili, kiedy zetknęli się z nimi pierwsi Europejczycy, a potem jeszcze podwoili tempo swych wędrówek, Znalezienie ich kolebki, początków kultury, pokrewieństw z innymi szczepami oto zagadnienia, które dla tej grupy do dziś nie zestały jeszcze całkiem wyjaśnione, Autor jest jednak zwolennikiem teorii, że Tupi-Guarani przybyli z północy, wylądowali u ujścia Amazonki, skąd posuwali się na południe. Ich wtórna ojczyzna znajduje się gdzieś między T'lpajoz a Xingu. Atrakcyjność ich kultury jest tak wielka, że do dziś jesteśmy świadkami przejmowania jej elementów przez stykające się z nimi szczepy. stosunkowo naj mniejszy wpływ na ludy ościenne mieli wojowniczy Karaibowie, którzy wiedli ustawiczne wojny z sąsiadami. Pierwotną ich ojczyzną jest prawdopodobnie Brytyjska Gujana, gdzie przebywali już w momencie, gdy Arawacy przybyli z Antylów. Ciekawie omawia autor teorię basenu Amazonki jako terytoriuII\ gdzie ustawicznie oddziaływują na siebie stale wędrujące szczepy indiańskie i gdzie wytworzyły się pewne wspólne cechy kulturowe, charakterystyczne dla wszystkich niemal mieszkańców tego olbrzymiego obszaru. Wciąż jeszcze żywą dyskusję budzą teorie związane z kontaktami kulturowymi między "cywilizacjami" a resztą ludów amerykańskich i między ośrodkami cywilizacyjnymi Południowej a centralnej Ameryki. Radin opowiada się po stronie tych uczonych, którzy uważają cywilizacje południowo-amerykańskie (Nasca, Chimu, Tihuanaco) za starsze od centralnoamerykańskich. Stąd dopiero szły wpływy na północ i cywilizacja Majów powstała na bazie elementów kulturowych przyniesionych z południa. Po~ląd ten jest związany z przyjęciem przez R a d i n a Ameryki PołudnioweJ za kolebkę uprawy kukurydzy; jego zdaniem uprawę zapoczątkowano prawdopodobnie w północnym Chaco. o C~wilizacje południowo-amerykańskie, mimo swojej archaiczności, nie d,dzlaływały na tereny leżące na wschód od Andów. U niewielu tylko ludów le.snych udało się odnaleźć ślady ich wpływów, a i te nawet odnoszą się do memal ostatnich lat trwania imperium Inków lub nawet do okresu po jego upa~ku (szczepy Chane, Chiriguano, Jivaro, Araukanie), Autor przYJ'muJ'e teonę . ' kt'ora g ł"OSI, ze k ompleks kultur na wschód od Andów jest młody ltkultury te rozwinęły się nie jako prowincja andyjska ale jako rozprzes rzenien' Ie k omp l e k su kulturowego Meksyku poprzez Zatokę ' Meksykańską wzdłuż",JeJ wy b'rzezy ku połnocy, , Florydę, Antyle, stąd przez Orinoco Rio' Negro I Amazonkę. ' Reasumując możemy stwierdzić, że książka R a d i n a mimo że daJ'e Popularne ' , k " ' na k ,uJęcie. ultur Ameryki Połudmowej, ma znaczenie również i dla . d'na z plenvszych prob , z u owcow '. jako Je syntezy najmniej na świecie nanego a naJbardZiej zróżnicowanego terenu. Anna Kowalska-Lewicka �736 - , 737 PAUL FEJOS, E t h n o g l' a p h Y o f t h e Y a g u a, Viking Fund Publication in Anthropology, nr J, New York 1943. Praca F e j o s a opiera się na materiałach zebranych przez ekspedycję wysłaną w 1940-1941 r. przez Viking Foundation. Wzięło w niej udział kilka osób: geolog, który między innymi sporządził mapę badanego terenu. fetograf, specjalista obsługujący elektryczny aparat do notowania dźwięków oraz intendent dbający o wyżywienie, mieszkanie i środki komu· nikacji. Kierownikiem zespołu był etnograf, autor omawianej książki. Ekspedycja p(\za notatkami terenowymi, tekstami i melodiami utrwalonvmi na taśmie przywiozła duży zbiór fotografii dwu- i wielobarwnych o;az trzy zbiory eksponatów etnograficznych, z których jeden został ofiarowany Muzeum Narodowemu w Limie, dwa dalsze muzeom USA. . Głównym celem wyprawy było opracowanie całokształtu kultury Indian Yagua, szczepu żyjącego na obu brzegach Rio Maranion. Terenem ~ksploatacji naukowej stał się obszar leżący na północ od Maranionu, między t~ rzeką a Rio Putumayo. Yagua byli dotąd jednym z najmniej zbadanych szczepów, a w dodatku szczepem, którego nie dosięgła jeszcze europeizacja. Nazwa, pod jaką znani są w literaturze naukowej, została im nadana przez szczepy z nimi sąsiadujące, sami natomiast nazywają siebie Nihamwo. zaś w literaturze podróżniczej, zwłaszcza starszej, spotkać ich moż.na P~ mianem Indian Peba. Nie posiadają żadnej szczepowej organizaCJI, zy]ą połączeni w oddzielne, zamknięte i niezależne od siebie klany, zamies:kUj.ą~e wielkie wspólne domy rozrzucone nad brzegami rzek na przestrzem Wle u setek kilometrów. Mimo to, dzięki wspólnemu językowi i wspólnej kulturze odróżniającej ich od innych Indian. traktuje się ich jako jedną grupę· W czasie gdy F e j o s przeprowadzał nad nimi badania, a więc w latach 1940-1941 cały szczep liczył około 1000 osobników żyjących w 25-35 klanach z ktÓrych każdy składał się z 25-30 członków. Ekspedycja prze~adała dwa~aście klanów zamieszkujących nad Rio Maranion i jego lewobrzeznym! dopływami, między ujściem Rio Napo i Rio Putumayo. . Yagua, jak wspomniano, żyją w wielkich wielorodzinnych domach st~Ją.cych w dżungli nad spławnymi rzekami, najczęściej w pobliżu strumIem. skąd czerpią wodę do picia. Dom taki, zbudowany. na pla~le owalnym i kryty liśćmi palmowymi, stanowi w pewnym sensie .0dPowledn.lk naszej wsi, żyje w nim bowiem wiele oddzielnych rodzin patrYll~earnych l pa.trylokalnych, podlegających władzy, bardzo zresztą ogramczoneJ, .wsp~lne~o naczelnika. Drugą ważną osobistością w domu-wsi jest szaman, ktory kleru~e obrzędowym życiem społeczności, zna magię i lecznictwo. Tego rodzaJ~ wielorodzinne domy są typowe dla osadnictwa całego dorzecza AmazonkI. Podstawę utrzymania Yagua stanowi przede wszystkim my~li.stwo. p~y użyciu dmuchawki i zatrut~'ch strzał oraz kopieniactwo: uprawiają głoWllle banany i bul •••• '!· yuka. Opis kultury Yagua podzielił autor na trzy zasadnicze działy. Pierwszy z nich daje charakterystykę tła geograficznego, historię i dotychczasowy ;;tan wiedzy o Yagua. metodę pracy terenowej, wreszcie zapoznaje nas 'l głównymi informatorami. Następnie omawia autor kulturę techniczną, do ],lórej zalicza: dom. ubiór. pożywienie (traktowane łącznie z jego zdobywaniem), komunikację, wreszcie narzędzia i techniki produkcji. Trzeci i ostatni dział nosi ogólny tytuł "kultura nietechniczna" i obejmuje tzw. kulturę duchową i społeczną oraz w zakoilczeniu podsumowujące ujęcie kultury Yagua. Jako aneksy dochodzą: lista artefaktów i ich funkcji, słownik wyrazów Yagua zaopatrzony w uwagi na temat fonetyki, bibliografia i indeks. Książka posiada bardzo bogaty materiał ilustracyjny w postaci 56 tablic 7.fotografiami z życia Yaglla, 27 ilustracji kreskowych w tekście przedstawiai'lcych różne przcdmioty, głównie z punktu widzenia ich konstrukcji, oraz Z mapy. Dołączenie tak bogatego działu ilustracyjnego, zwłaszcza fotograJicznego, ma dla prac etnograficznych bardzo istotne znaczenie. Rysunki mogą dać tylko wierny obraz konstrukcji, np. samołówek, domu mieszkalr,,~go itp., fotografie natomiast zapoznają nas z różnymi dziedzinami życia Yagua i są doskonałym uzupełnieniem opisu. Powróćmy jednak do działu pierwszego, do wprowadzenia, gdzie autor poza innymi omawia metodę pracy terenowej. Po przybyciu w dorzecze Amazonki członkowie ekspedycji starali się zebrać pierwsze informacje o Yagua w drodze wywiadów przeprowadzonych wśród białych mieszkańców tego obszaru, a więc głównie kupców i żołnierzy, którzy stykali się z Indianami. Biali eksperci społeczni byli też pIerwszymi nauc7.ycielami języka Yagua i służyli zrazu za tłumaczy. Po zgromadzeniu podstawcwych wiadomości przystąpiono do właściwych badail. Na terenie klanu noszącego nazwę Mrówka, nad Rio Ampi Yaeu, został :ołożony obóz-baza, skąd członko\Nie ekspedyc,ii robili wypady do dalszych jedenastu domów-osiedli rozrzuconych na przestrzeni stukilkudziesięciu kilometrów. Dzięki bezpośredniemu sąsiedztwu z Indianami i bliskiemu z nimi współżyciu badacze mieli okazję obserwowania przez sześć miesięcy, dzieil po dniu, ich życia. F e j o s wkrótce przeprowadził się do domu klanowego i do końca pobytu mieszkał z Indianami i uczestniczył we wszystkich ich czynnościach. Podstawą badalI były wywiad i obserwacja. Mimo jednak bliskiego współżycia i zwiedzania licznych domów-klanów nie zaistniały wszystkie sytuacje, ,iakie badacz chciałby znać nie tylko z opowiadania informatorów, ale i z autopsji. F e.i o s uciekł się więc do nowego sposobu: zachęcił Indian do zC1inscenizowania wydarzell z ich życia. Istotnie, pod kierunkiem szamana klan pokazał szereg czynności i obrzędów, m. in. przenosiny do nowego domu, co umożliwiło ekspedycji opis tych wydarzeń i ich sfotografowanie. Ekspedycja. której rezultatem jest niniejsza książka. stanowi jedną 1; ,.LlItl", t. XLII �739 738 z pierwszych, ale w tej chwili już i jedną z wielu, jakie etnografo,,:,ie amerykańscy kierują nad górną Amazonkę. Sama książka spotkała Się z przychylną krytyką w USA i jest tam uważana za przykład poprawnego monograficznego opracowania kultury jednego szczepu. Anna (W związku Kowalska-Lewicka PROBLEM JĘZYKA PIGMEJSKIEGO z recenzją artykulów V. van B u l c k a, i O. P. S c h e b e s t y) Vaast van B u l c k, Existe-t-H des pygmees en Afrique CenŚrodkowej? (Międzynarodowy zespół bantusko-sudański, czerwiec 1949 - styczeń 1951). . Instytut Afrykański zorganizował wyprawę międzynarodową do Afryki celem ustalenia granicy językowej bantusko-sudańskiej, jako też cel~m położenia podwalin pod gramatykę porównawczą języków bantuskich i mebantuskich, używanych wzdłuż tejże granicy. . Sekcja zachodnia zespołu, w której skład wchodził prof: Male. G,ut h l' ~ e, P. J a c q u o t i kpt. R i c h a l' d s o n, miała za zadame zbadac gramcę językową poczynając od angielskiej Nigerii aż do Ubangi; jej ~unk~em wyjścia była Duala, punktem końcowym - Bangui. Sekc!a. wschodn.l~ miała W"znaczony teren badań od Ubangi do Nilu. W skład Jej wchodzlh: prof. J . A. N. Tucker P. Hackett i prof. V. van BuIck. Badama przeprowadzano w latac1; 1949-1951 i trwały one ogółem dziewiętnaście miesięcy. Wprawdzie celem nie było zbadanie problemu języka Pigmejów, ~edna.k ~am teren już skłonił do obserwacji i notatek na temat języka grup pIgmejsinch, spotkanych na badanym obszarze. Wynikiem obserwacji poczynionych przez ekspedycję jest artykuł Vaast van B u l c k a pod wyżej przytoczonym tytułęm. Obserwacje pozwalają, jego zdaniem, na ustalenie metody i terenu badań dla definitywnego rozwiązania problemu języka pigmejskiego. A oto trale? - Czy istnieje język une langue Pigmejów w Afryce streszczenie notatek i uwag V. van B u l c k a. Na drodze swych badań sekcja wschodnia spotkała nie mniej niż 28 grup Pigmejów lub Pigmoidów, rozproszonych na przestrzeniach bardzo rozległych. Najciekawsze z owych grup są: . Grupa 1: Efe; żyją w symbiozie 7. Balese (misja Lolwa, terytonum E~ulu). Grupa 2: mówią ci'Buti' *; żyją w symbiozie z 'ba'Bila (na zachod od Lolwa). Grupa 3: Efe-Mvuba; żyją w symbiozie z Mvuba . . . t (misJa Oyshla, tery 0- rium Beni). Pigmeje Abulu i Asua rozumieją się bez wielkich trudności. . . Grupa 22: Znajdujemy tam również, ciągle jeszcze w tej samej ':Sl; Mangbaalu, grupę 4 i 5; jest to jedna rodzina PigmejÓW wędrownych, mOWl • ci- (wym. R. S.). liii-l, '1:;0- są to przedrostki klas imiennych w językach Bantu (przy·p. ona językiem Efe ('Balese-Karo), chociaż kraj Balese albo Mvuba położony jest w olbrzymiej odległości na wschód czy na północny wschód. . Grupa 23: Pigmeje ci żyją w samym środku 'ba'Baali, a mówią ci'Buti z<ibarwionym przez 'i'Ndaaka, a nawet zmieszanym z li'Baali. Mówią o sobie, że należą do klanu baKan go. A teraz kilka uwag o niektórych z owych grup pigmejskich. Pigmeje Aka (północno-wschodnia część Konga Belgijskiego) mówią językiem Asua. Mieszkają wśród grupy wysokorosłych Murzynów mówiących językiem M'?egye-Mangbetu. 'Asua (1. poj. asua-e) nazywają się sami, 'Aka (1. poj. naka) nazywają ich wysokorośli sąsiedzi. Mieszkają na lewym brzegu rzeki Langele; prawy brzeg zamieszkują bantuscy boBwa. Na drodze do miejscowości Niapu (zwanej w języku Malele-ti Nyakpu, niedaleko Stanleyville, napotkano również Pigmejów. Ci Pigmeje mówią (oczywiście niektórzy) tylko językiem Asua, który to język wyraźnie różni się od iVIalele-ti. Czyżby to był stary język lVIalele-ti? - zapytuje autor. Tak zwanych rodzajników właściwych całej grupie lVIeegye-Mangbetu: Na, Ne, No (L mn. A, E, O) wcale tu nie ma. Jednak przy pewnym wysiłku Murzyn lVIalele-ti i Pigmej Asua potrafią się porozumieć. Wszyscy mieszkaócy tych okolic zgadzają się. że ku północy Malele-ti nie sięgają poza rzekę Bima. A wszakże wiemy, że Bima stanowi granicę między aZande na północy i aMalele na południu. Ich (Asua) tedy terytorium rozciąga się na zachód aż do źródeł Rubi, na wschód ogarnia caly basen Nava i Nepoko, a na południu sięga aż do Aruwimi. Na prawym brzegu Ituri także mieszkają Asua. Również Pigmeje Asua są we wsi Mokope, dużo dalej na zachód, gdzie mieszka kilka starych plemion nadbrzeżnych, które mówią jeszcze 'i'Tuungu, językiem archaicznym substratu. W okolicy Kisanga, w Medje, Mangbaalu Pigmeje mówią tym samym językiem Asua. Między Bagola i Bakombe, na zachód od Panga, są również Pigmeje, którzy mówią językiem Asua-ti. Prawie wszyscy oni (kapitanat Zozo) nie mówią żadnym innym językiem prócz Asua, jakkolwiek ich sąsiedzi Bantu m.ówią językiem Popoi. Asua byłby tedy językiem spotykanym najczęściej w tej grupie Pigmejów. A oto kilka obserwacji na temat, jak w ustach Pigmejów kształtuje się język ich wysokorosłych sąsiadów. Oto na przykład baSua, zwani baMbuti w języku ki'Bila; Pigmeje ci mówią językiem ki'Bila, sami nazywają swój język ci'Buti. Charakterystyczne cC'chy fonetyczne ich wymowy są następujące: Zanik wybuchowych gardłowych (la disparition des explosives gutturales, remplacees par un coup de glotte), a raczej pojawienie się szczególnie silnie zaznaczonego zwarcia krtaniowr:go na miejscu bantuskich (język ki'Bila) zwartych gardłowych (prawdopodobnie chodzi tu o spółgłoskę ejektywną typu k') R'OWUICZ " . . wpada w oczy, a raczej w uszy, fakt, że normalna skala Ich mówienia jest o wiele wyższa niż ta. którą stosują ba 'Bila, którzy 47' �740 mówi;! tymze samym językiem ki"Bila. Czyżby \vpłynE:ła na to okoliczność, iż w lesie tropikalnym przyzwyczaili się mówić wysokim tonem? - zapytuje autor. otóż my poszukiwalibyśmy przyczyn tego faktu raczej w ich rodzimym (na ogół zapomnianym) języku, który posiadał ton semantyczny, a więc i bogate zastosowanie tonów wysokich. Z drugiej strony przyczyn szukaliśmy \v fizjologii ol';;anów mowy u ludzi małego wzrostu (małe wiązadł.~ głosowe u dziecka dają mowę na ogół o oktawę wyższą niż mowa dorosłego człowieka). Najbliżej języka Asua stoi język Abulu i Mangbetu. Co do pochodzeniCl Asua są tedy możliwe dwie hipotezy: 1. albo Pigmeje zapożyczyli język Asua u wysokorosł:vch sąsiadów mówiących Abulu-Mangbetu i zróżnicowali go (zwłaszcza jego stronę fonetyczną) w swoich ustach do tego stopnia, że obie grupy (Abulu-lVIangbetLt i Pigmeje) tylko z trudem mogą się porozumiewać, 2. aibo Abulu względnie cała grupa Meegye-Makere-Malele, podbit,' kiedyś przez Mangbetu, przyjęła jeSZCZ2wcześniej język swego substratu, ti język pigmejski Asua. O. P. S c h e b e s t a wypowiedział się za pierwszą hipotezą· Dialekty Meegye wyjaśniają się łatwo - jeśli się wyjdzie od Mangbetu jako dialektu macierzystego - przez utratę spółgłosek interwokalicznych i przez kontrakcję lub asymilację samogłosek, które znalazły się w kontakcie wskutek pierwszego procesu językowego. otóż język Asua również zachował spółgłoski interwokaliczne, co więcej. są one nawet tam, gdzie nie ma ich w Abulu lub Mangbetu. Stąd wniosek. że Asua przedstawia formę starszą nawet niż Abulu czy Mangbetu. Byłby to tedy język proto-lVfangbetu (pOl'. język hotentocki o fonetyce i słownictwie buszmellskim, a gramatyce chamickiej, który wyjaśnia się najlepiej jako chamicka kontynuacja substratu buszmeńskiego). Najważniejszym argumentem na korzyść tej drugiej alternatywy wydaje się autorowi następująca okoliczność: podczas gdy dialekty grupy MeegyeMangbetu są liczne i mocno zróżnicowane, to Pigmeje Asua, chociaż rozproszeni wśród ludów posługujących się owymi różnymi dialektami, mówią wszyscy jednym i tym samym językiem. Wróćmy do poprzednio omawianych baSua mówiących językiem ci'Bil" j rzućmy okiem tym razem na budowę gramatyczną ich języka. Otóż blok utworzony przez języki Kuumu-Bira-'Bila ma tylko dwie klasy roominalne; iNd::laka-iMbo-i'Budu-kiNyaali mają ich osiem. iBeeke ma tylko dwie, ale w nim są widoczne wpływy iNdaaka i iMbo. Dialekt ci'Buti łączy się doskonale z krEila. Blok Kuumu-'Bila-Bira zajmuje wobec tego stanowisko całkiem wyjątkowe. Niektórzy wątpią, czy można jeszcze te języki nazywać bantuskimi Inni widzą w nich proto-Bantll. Blok Mamwu-Lese-Mvuba. do którego należ~' również jęz\'k Pigmejów 741 J':fe.. uważa się za należący do języków \\'schodnio-sudańskich, ale jako podgrupę z cechami charakterystycznymi wyraźnie odróżniającymi ją od innych języków. W szczególności fakt samogłosek prefigowanych przed rdzeniem nominalnym wymaga wyjaśnienia. Wyłania się tu możliwość substratu pigmejskiego. Między Ete i M"uba lub 'Barelse-Karo czy 'Balese istnieją tylko różnice dialektyczne, i to szczególnie z punktu widzenia fonetyki. Tak samo między ci Buti i ki'Bila lasu podwzrotnikowego są tylko różnice dialektyczne. lVliędzy Asua-ti i dialektami grupy Meegye, zdaje się, zachodzą różnice ,;;ęgające głębiej niż różnice dialektyczne. Istnieje wiele wskaźników, które każą przypuszczać, że Asua-ti stanowi język, który można by nazwać protoAbulu. W każdym razie język Asua-ti nałeży zbadać dokładnie i skonfrontować go zarówno z blokiem Meegye, jak i z grupą bantuidalną (Mba-ml, Ndunga-li Dongo-ko). Trzeba tu również uwzględnić wyniki badań antropologicznych S c h e b e s t y i G u s i n d e g o, według których wszystko ·ł.'skazuje na to, że nie ma tu tlzech czy czterech grup, które odpowiadałyby gi'upom językowym, a raczej jest jeden jedyny blok. Paul S c h e b e s t a. Dos Problem der Pygrndenspraclte. 1. Watwa mówiq językiem Kirundi. Dialekt Watwa różni się jednak od Kirundi w dwóch punktach: a) rzeczowniki Watwa są inne, jakkolwiek pochodzą one od czasowników Kirundi. Również wiele wyrazów Watwa, których nie używają Warumdi, zc1aje się być archaicznym Kirul1di. b) Wat.wa mają \vłasne pnie czasownikowe, kt.órych nie znają Warundi. 2. Batśwa. H u l s t a e r t wskazuje na dziwną fonetykę Batśwa, która odróżnia ten dialekt od języka Nkunde i sprawia przynajmniej z początku pewne trudności we vnajemnym porozumiewaniu się. Najważniejszą z owych cech jest: zanik nosowych (n,m), w miejscu ],[orych pojawia się glottal stop, np. 'sa'ba zamiast nsamba. W podobny sposób zanika interwokaliczne k; f>p; mp>f; ń>n; tsi>ti. . S c h e b e s t a zaznacza, że wymienia te właściwości, ponieważ znajdują SIę one również u Pigmejów znad rzeki Huri. 3. Ituri-Bambuti. S t li h l m a n n, który podobnie jak później J o h ns t o n miał do czynienia z południowymi Efe, podkreśla wybitne rysy fonetylu pigmejskiej, a mianowicie: wszystkie wyrazy pigmejskie składają się z pOJedynczych, oddzielnie, w oderwaniu jedna od drugiej wymawianych zgłosek, które są prawie wszystkie ró\.\'nie silnie akcentowane. Sp6łgłoski k, g i b wymawiają się słabo, podczas gdy p posiada często "'c' mowę ostrą. Samogłoski są długie i czyste (prawdopodobnie mowa .) braku samogłosek nosowych). Nigdy nie słyszeliśmy mlasków. Zgłoski są otwarte. . j o h n s t o n tak charakteryzuje obcą Murzynom fonetykę Efe: k zostaje zastapione prz,ez szczego'1ny rodzaj .' dyszema (gasp. hiatus), dźwięk, . . który �743 742 zbliża się do mlasku (prawdopodobnie chodzi tu o iniektywne 'g), w innych wypadkach podobne jest do charczącej, wybuchowej, krtaniowej g~oski ~' J o h n s t o n całkiem niewłaściwie porównuje 1;en dźwięk z arabskIm 'Am, które jest głosową, szczelinową, gardzielową (iaryngalną) i wobec tego dałoby się porównać z poprzednim 'g l. Podkreśla on również śpiewną intonację wyrazów. . Problem języka Bambuti komplikuje się przez to, że Pigmeje znad Itun mieszkają wśród plemion murzyńskich, które należą do kilku grup językowych typu bantuskiego lub sudańskiego, a mianowicie: bantuskie są grupy Bira-Kumu, Nyari-Ndaka-Budu-Bali; sudańskie zaś grupy: MvubaBalese-Mamvu i rl'1angbetu-Medje, której południowymi 'IIJYPustkami są Barumbi, Popoi, Babeyru i Medje. Bambuti są tedy często poliglotami, mówią nierzadko kilkoma spośród tych języków, jednak z fonetyką pigmejską· Dalszą okolicznością utrudniającą badanie wpływu różnorodnych języków na ewentualny język pigmejski jest fakt, że niejeanokrotnie Pigmeje mówią między sobą nie językiem swoich wysokorosłych sąsiadów, ale językiem Murzynów mieszkających czasami w ogromnej odległości od obecnych siedzib Pigmejów. Najsilniejszy wpływ na Eie wywarła, jak się zdaje, sudańska grupa Mvuba-Balese-Mamvu i bantuska grupa leśnych Babira, do której należą również dialekty pigmejskie Basua tudzież Pigmeje Kango mieszkający wśród Babali-Bandaka. W ten sposób dzielą się języki Ituri-Bambuti na grupę południowozcchodnią (Bantu), grupującą się wokół języka leśnych Babini, i na grupę północno-wschodnią (Sudan), grupującą się około języka Balese (który tu zl:ajduje się zamiast języków Mvuba, Balese, Mamvu i Monbutu). W obszarze Leśnych Babira, Baamba;, Bandaka, Mabudu, Balika i Babali używają Bambuti jako języka rodzimego języka Sua względnie Kango (Ango), które są dialektami języka Kumu-Bira. S c h e b e s t a uważa, że zarówno Sua-Kango, mający na ogół wygląd podobny do języków bantuskich, jak i Efe, język pozostaj~cy .pod .wpł~wem języków sudańskich, posiadają w swej gramatyce I s£Owmctwle, a zwłaszcza w swej fonetyce, resztki prajęzyka pigmejskiego. Naszym zdaniem stanowi on, podobnie jak w innych stronach Afryki, język buszmeński, substrat i podstawowe tworzywo, z którego czerpały w swym rozwoju tak języki bantuskie, jak i sudańskie. 4. Bira-Sua. Cechy tej grupy są: a) zasadniczo bantuskie słownictwo: b) bantuski szyk zdania, 1 nym \VzajelY,ny stosunek, ~ raczej PC\\ ne pontie.szanie 'g Jlpst:'nje na,jlepie,; fakt, że w jęz, Bart b. i ejektywne. ejektywnego mogą byc' (j k' z ir!iektywiniektywne lub poza tym jednak struktura obca dla Bantu i obcy duch języka. Brak prefiksóW klas i brak składni zgody przy poszczególnych częściach zdania. Na miejscu klas istnieje podział na istoty żywe i nieżywe, co stanowi rys zupełnie obcy dla Bantu. Rys ten natomiast istnieje w równie silnym stopniu w buszmeńszczyźnie. Połączenie imion z czasownikami w zdaniu dokonuje się przez przyimki i pewną liczbę czasowników ułomnych, posiłkowych (podobnie w buszmeńskim), które w swoich zużytych formach dla liczby pojedynczej i mnogiej łatwo mogą uchodzić za prefiksy klasowe Jakkolwiek genetivus i possessivum stawia się zasadniczo po odnośnym rzeczowniku (nomen regens), to jednak tu i ówdzie spotyka się odwrotny szyk, co znów przypomina język względnie języki buszmeńskie. Pluralis rzeczowników wyrażających to, co nieżywe, albo jest równy Sg., albo urabia się przez reduplikację; oba procesy spatykane są w buszmeńszczyźnie. Różnica między żywotnym a nieżywotnym pojawia się także w zdaniu; wyraża się ona przez to, że apozycja przy nieżywotnym nigdy nie otrzymuje prefiksu ba-, lecz podlega reduplikacji bez względu na to, czy rzeczownik ma już prefiks ba-, czy nie. Natomiast apozycja w klasie istot żywych przyjmuje prefiks ba- i może jeszcze oprócz tego podlegać reduplikacji (jakkolwiek z reguły tak się nie dzieje). Różnicę między żywotnym a nieżywotnym wyraża na przykład w języku buszm. f Ku zaimek 3. os. 1. poj. ha dla żywotnych, ga dla nieżywotnych. Z zasady genetivus stawia się po określonym rzeczowniku (por. Bantu), a między nomen regens i rectum wstawia się partykułę -a- (por. Bantu). Jednak przy częściach ciała albo wyrazach złożonych, które wyrażają jedno pojęcie, stoją wyrazy pozornie (?) bez partykuły genetivu obok siebie (iak samo dzieje się w buszmeńszczyźnie z tą różnicą, że nomen rectum poprzedza regens). 5. Balese-Efe. oto najważniejsze cechy grupy, l{tóra obok omawianej zachowała najwięcej cech pierwotnego języka pigmejskiego. Ponieważ grupa ta stanowi ośrodek sprzecznych zapatrywań na problem języka pigmejskiego (S c h e b e s t a - We s t e r m a n n), przeto nic dziwnego, że posłuży nam ona niejako za odskocznię dla przedstawienia własnych obserwacji i własnego poglądu na całokształt zagadnienia. a) Wszystkie czasowniki Efe mają samogłoskowy nagłos. Przykłady, które podaje S c h e b e s t a, dadzą się jednak interpretować jako reduplikacje: eLe<!e!e 'przS'chodzić', por. N2se<llhe, sa<llha, Ige 'przychodzić', por. równ:eż S,ife, Ila 'iść', /igaba 'wejść'; ob' 'iść', por. N211k::>aU, toa>u 'odejść'. Mlask boczny II najczęściej przechodzi w spółgłoskę boczną L Rzeczowniki mają nagłos także i spółgłoskowy. S c h e b e s t a sądzi, że w tych wypadkach SPółgłoska stanowi prefiks, którego funkcja nie została jeszcze ustalona. Tu jednak argumenty, jakie podaje We s t e r m a n n, Die Sprache der Pygmaen, "Zeitschrift fill' Phonetik und allgemeine Sprachwissenschaft", R. V, 1951, Z. 3/4, s. 233-240, przemawiają zdecydowanie na korzyść te~ �745 744 tezy, że nagłos w języku Efe jest \v zasadzie spółgłoskowy, CI ewentualne odchylenia od tej reguły dają się łatwo wyjaśnić jako pierwsze kroki w kierunku prefiksacji elementu samogłoskowego (początki systemu klasowego imion); proces ten w większym stosunkowo nasileniu obserwujemy w pozostałych językach grupy Mvuba-lVIomvu-Lese, do której należy i Efe. Wyraziliśmy się jednak, jakoby to były pierwsze kroki w kierunku prefiksacji, gdyż zdaje się nam, że język Efe posiada prócz tego szereg innych cech, które przypominają w większym stopniu sudańską grupę Kwa. Związek zaś tej ostatniej z buszmeńszczyzną zdaje się nam być niezaprzeczalny. Sprawą tą zajmowaliśmy się w artykule pt. Bushman and Hottentot amon9 tile Isolatinp Languages of Africa, "Rocznik Orientalistyczny", t. XVII, 1953, s. 351-371. W artykule tym doszliśmy do następujących wniosków: 1. Na skutek dUŻego podobieństwa w gramatycznej budowie języka., fonetyce i słownictwie grupa hotentocko-buszmeńska i sudańska grupa Kwa muszą być uważane za genetycznie pokrewne. 2. Nie ma metodycznych względów, które by stanowiły przeszkodę dla porównywania języków mlaskowych z bezmlaskowymi. Próba ustalenia korelacji poszczególnych bloków mlaskowych z odnośnymi spółgłoskami wydechowymi i labiowelarnymi, przeprowadzona dla wszystkich fonemów spółgłoskowych języka Ewe, dała wyniki zdecydowanie pozytywne. Stąd nasuwa się "';niosek, że badanie tego rodzaju może się okazać owocn~ również i dla tych języków afrykańskich, w których przypuszcza się działanie substratu buszmeńskiego i,>,'zględnie pigmejskiego, a więc nie tylko dla :ięzyków sudallskich, ale równie dobrze dla języków Bantu, a nawe'; w pewnym stopniu dla języków chamickich. 3. Jest wysoce prawdopodobne, że badania tego rodzaju wykażą, że \Vszystkie języki afrykańskie stanowią kontynuacje języków mlaskowych ~. Dlatego też w dalszym ciągu artykułu spróbujemy, wykorzystując niezwykle cenny materiał S c h e b e s t y dotyczący języka Efe, zbadać, o ilc jego fonetyka i słownictwo przypominają charakterystyczne cechy buszmeńszcz,vzny, te mianowicie, które stanowią również podstawową charakterystykę języków sudańskich, a zwłaszcza typu, jaki reprezentuje najstarsza grupa sudanska, mianowicie Kwa. 1. System fonetyczny. \V zasadzie te same dżwięki, które są specyficzną właściwością buszmeńszczyzny (mlaski) i grupy Kwa (labiowelarne jako pochodne mlasków, znajdują się również lub są wszelkie dane po temu. że były w systemie fonetycznym pierwotnego języka pigmejskiego. O. S c h e b e s t a stwierdza istnienie mlasku wargowego w języku Efe, a O. T r i 11 e s za'..lważył mlask podniebienny!, boczny':, zębowy.' i W3r, W pi acy pt. F'uJn Clicks to Expiwtory Consonants (pr~ygolowanej wykazuję słuszność te.i lezy w odniesienIu do wszystkich roclzimych grup Afryki. do druku) językowych ;owo-z<;bowy :. u Pigmejów żyjących w symbiozie Z bantuskim plemieniem :,,:dzfm (Dzem luh Djeml. O. T l' i II c·s podaje następujące przykłady: mlask podniebienny ! ma być w wyrazie: 1. Hn[Jui 'rodzaj mrówki gryzącej'; por. N" !gll:!gU:, !no!no 'mrówka', iYaunde e-kukum 'mrówka'); 2. Hngllrh 'rodzaj grzyba jadalnego' lub wykrzyknik wyrażający zdziwienie: por. z jednej strony 54 !num(l, N2 lku-be 'bulwa, kłącze, korzeI1 jadalny', S I tkaui 'dzika cebula', N. !g(lri 'grzyb, mający gorzki smak', z drugiej N. ollru<!gnru<!gu!gu 'grzmieć, dziwić się'; mlask zębowy.' ~11a być w wyrazie Niii 'drzewo, mające owoce jadalne'; por. N .. ·ne 'jagody', S~ 'kiln 'jagody drzewa Kareeboom'. ., Zarówno dżwięki labiowelClrne iniektywne 'gb, jak i iniektywne wargowe w rodzaju 'b stanowią produkt pochodzący z bloków mlaskowych !gw, :te, jak to omawiam dokładniej w pracy, wspomnianej w notce na str. 73:3 From Clicks to ExtJiratory Consonants. I tak wyraz cytowany przez S c h e b e s tę o'gbi należy analizować, zresztą zgodnie z wywodami Wes t e l' m a n n a, na prefiks 0- i rdzeń g'bi, którego mlaskowyodpowiednik zn8jduje się w SI !khwa 'dziecko', SI C'kwa 'niemowlę', S2 ("";)kwoin-ki 'maly', S., iwi:<·:·)ht:i 'mało', S2+i 'mały'. Powstało tedy g'bi z !gwi, którp. tyło wariantem !khwa, względnie z ·:)kwi, które przeszło w tkwi (!gwi); w tl'8.kcie bowiem zanikania mlasku wargov,;ego tenże mlask przechodził już na h?feni-= buszmeńszczyzny albo w mlask najbliższy pozycją i łClgodnym (niewybuchowym) sposobem rozwarcia, tj. w mlask zębowy / lub w mlask najbliższy wrażeniem akustycznym, tj. w mlask podniebienny!. Dodaimy tu jeszcze następującą uwagę wyjaśniającą ten proces szerzei· . Naturalną charakterystyką dziecka jest czynność ssania, stąd mówim~ ,~,esek, po łacinie fililLs (por. felate 'ssać', femina 3 'kobieta'). Dokonuje jej oz:ecko przede wszystkim wargami (por. mlask wargowy \;./) i językiem :POl'. welarne kX,k'w, kw jako dźwiękowy wyraz czynności połykania, jak '~ .omaWIam na Innym miejscu). Pierwotnym tedy wyrazem określającym (jzle~k() było coś w rodzClju :~.kwa, ··,)kwi, a ikwa, /gwa lub !kwa są pochOdnymi. tej posiad wyrazoweJ'. PnI'. S, " ·;'.klVU· 'dzl'ecko' . C 1, fgloa ,:!C d('!t:, S, .'khwa ·id.· P0l'. SI ku:a-kn, 'omi, C~ !kum, N. (gom 'ssać'. Oparc'em dla samogłoski i w wariClllcie ',kwi, tkwi (!gwi) >-g'bi mogło być ~._ _ i \\' wyraLach .), takich, jak wymienione l ... _" . .,. wyżej S~ .'/kwoin-ki • 'mały', S3 /wi . :małe', SI; Ind : 'malo', Sil l:i:, S2~i';·mały'. Kontynuacją pigmejskiego _g'bi, dZICck,)' zdaje się być tak często na terenie zachodnio-sudańskim występuFee bi ~o-biJ na oznaczenie dziecka. Nawiązanie zaś z pojęciem 'mały' wyka~u]e zachodnio-sudańskie pi 'maly' (Kebu pi-T 'dziecko', 5enufo pya, pl. pi-7'i cZlecko') tudzież bantuski pr<:-fiks dla deminutivum pi-o Wreszcie jeszcz'J iedna a'ociac'Ol z d·zlec l',lem. a mlanO\\'ICle .. . n<1zwa pIersi . ~ .• , J kobiEce.i wykazuje J -; P'-H'. indcOlIi'. "'clhei > lac. _rc~ 'doić', �747 746 nawiązania pigmeo-buszmeńskie. W buszmeńskim SI oznacza ją wyraz !kwei !kwei, z którego pochodzi również buszmeńskie C2 bi: sa. W języku Ababua (J o h n s t o n) są wyrazy, które zdają się być kontynuacją pewnych wyrazów buszmeńskich, mianowicie: bere, Li-bele, czy Li-bene pochodzące z Jkwei g'bei > gbe > be, przy czym Jkw w śródgłosie jest traktowane inaczej i przechodzi najpierw w dźwięk pośredni między l, r i n (warianty), a następnie ustala się już jako fonem w postaci jednego z tych dźwięków. Wyraz Li-kuku, oznaczający pierś kobiecą. w zachodnim dialekcie Ababua jest reduplikacją buszmeńskiego N3 ku: 'id' zaopatrzoną w prefiks bantuski li-, który jest tu zupełnie zrozumiały, ponieważ N3 ku znaczy także 'mleko'. Odnosi się to również do Sj Jkwei: Jkwei i Ababua li-bele. które także znaczą 'mleko'. Wreszcie w szeregu języków zachodnio-sudańskich rdzeń bi (be, bebe, e-be, a-bili, Li-bUi, e-bi, le-bi itp.) oznacza pierś kobiecą lub mleko. Wypada tu jeszcze dodać, że najbliższą formą dla Jkwei Jkwei jest wyraz a-bei w języku bantuskim Pallwe (!kw > b). Inne cechy fonetyczne wymowy pigmejskiej, jak ów hiatus (faucai gasp) i jego związek z tak częstymi na terenie buszmel'J.szczyzny dźwiękami sprężnymi (ejektywnymi) w rodzaju k', kx', były już omawiane. Nasuwa sh: przypuszczenie, że i owa wymowa "staccato", stanowiąca jedną ze specyfJcznych właściwości Pigmejów, wypływa z zaniku względnie z nie tak dawnego jeszcze (wobec residuów mlaskowych u Efe i u Pigmejów Ndzem) istnienia dźwięków mlaskowych w języku pigmejskim. Inna cecha fonetyczna, mianowicie obfite stosowanie tonów w wymowie pigmejskiej, wskazuje również na buszmeński czy buszmenoidalny charakter pierwotnego języka pigmejskiego .. Jak wiadomo, zarówno buszmeńszczyzna, jak i spokrewnione z nią języki sudańskie Kwa posiadają tzw. ton semantyczny, wyrażający się w pięciu szablonach tonalnych (ton wysoki, średni, niski, spadający i wznoszący się). Wobec szkicowego charakteru opisu języka Efe, dokonanego przez O. S c h e b e s t ę, nie jest dla nas możliwe rozpatrywanie budowy gramatycznej tegoż języka, choć na podstawie przedstawionego materiału odnosi się wraż nie, że jest ona w zasadzie sudańska, a zatem podobna w głównych > zarysach do buszmeńskiej. Musimy tedy poprzestać na kilku jeszcze zestawieniach leksykalnych. Niektóre z nich są żywcem wzięte z buszmeószczyzny i wraz z tymi, które uległy pewnym, zresztą na ogół nieznacznym przeobrażeniom fonetycznym, dają wyjaśnienie, skąd hipotetyczny język pigmejski czerpał swe słownictwo, a w szczególności zaś skąd czerpał te wyrazy, które nie znajdują się w językach ani bliższych, ani dalszych wysokorosłych sąsiadów. Naszym zdaniem Pigmeje posiadali własny język zanim wskutek sym- . biozy z wysokorosłymi i posiadającymi wyższą kulturę sąsiadami przejęli ich język. Był to język buszmeński lub do buszmeńskiego podobny. A oto dla ogólnej orientacji kilka zestawień wyrazów buszmeńskich mających swe odpowiedniki albo w języku samych Pigmejów, albo w języku ich sąsiadów, co zresztą nie powinno dziwić nas wobec faktu że stoimy na stanowisku pigmeo-buszmeńskiego substratu dla wszystkich grup językowych Afryki. Dokładne uzasadnienie tego punktu widzenia podajemy w zapowiedzianej już pracy a przejściu mlasków w dźwięki wydechowe na terenie języków afrykańskich. Tu zaś ograniczymy się jedynie do fragmentarycznego podania materiału leksykalnego wiążącego się z problemem języka pigmejskiego, a pośrednio także z problemem pigmeo-buszmeńskiego substratu. A oto zestawienie }c.ksykalne 4: 1. IVlpollgwe: e- r,tuntu 'tłum, ludzie', S~,o tu, pl. tutu 'osoba, ludzie'. 2. Pallwe: a-bei: Sl Jkwei Jkwei 'pierś kobiety', C2 bi:sa 'pierś kobiety'j 3. Yaunde: nkuk 'pierś (mężczyzny)', Na ku: 'pierś, mleko'; 4. Pallwe: ngan, Na Ixani, Yaunde, ngan 'krokodyl', N2 tsxan 'jaszczur' Bulu: ngan, N. tsai 'większy gatunek jaszczurki'; 5. lVIabea (Ngumba): ka, ma-kCl: 'kraj' , C.,kxom N kx'a 'kraJ'" , _. ,3 N, kx'a ,1,2 Easiki: ':l-koni 'kraj', Sj.'xo:e, N Jn:J1'e, N3Jpoli, C2Jnu:, N1Jhub, Jgub 'kraj"; Banoho: e-tomba; Duala:. e-kombo, e-kumbu, C2 kxom 'kraj'; 6. Balese: a-ka 'ręka': Ba-bongo (Akwa): akaka 'ręka' Sl-' tka' Liduma: Li-kaka, 'id.'; Bayanga: danda < /ka nlka; Pande: li-;ando'< /k~nika 'ręka'; 7. Babongo (Akwa): H-tata 'glowa', Sl-5 Ina, N. tanas 'id.'; 8. Llduma: koko 'dziadek', S2 Jk:Jn; i'Khomani: Jko-Jko- 'dziadek" l\'Iabea (Ngumba): m-bamba 'dziadek', N2ba-ba 'ojciec ojca'; , 9. Liduma:n-jala 'głód', N. Jab, C,I/kaba, Satxla: 'id.'; 10. Yaunde: n-da 'dom'; Duala: n-dabo, Só/lna, Solla 'dom'; 11. Duala: 'da 'jeść'; Suaheli la, Sl/lk'3:17 'jeść surowe mięso'; 12, Mabea: sana 'znać, C2*ana, Sól/ka, Sl/lkwaka 'id.'; N. 13. Mabea (Ngumba): ko, bako, min-tuLi, bon-tuli 'szczur', Duala: pui: , duru-b 'm.ysz zwykła', Cj t'uru, N. bou-s, N2/nu-hu 'mysz', N. !kou-s mysz długonosa'; 14. Mabea: kwe 'kamień', SIJkwe 'kamień'; 15. Duala i Banoho: mu-nia 'rzeka', N. Jd -b 'rzeka·· 16. Kibira: mu-tutu 'warga', SI tu-g Im., tu:eJkunt~ *ku: 'usta'; 'warga', Sl tu: S. j 17. Kibira:.. n-kuo 'ciE:l"ń': Nj ,..'oJku S 4. Ixu 'c)'ern", 18 . Babah (Ababua): kbengbe, So/kwa/kwa 'palec u nogi'; ,. 19. Ababua: i-dede, S,la1''I, S·) ale, N3 tali NI tari, S.• ,!a.·)li, JęzYk'; .,' l ohn s t o ges, • H. sir. J -197. 11. -" CClmparalive Study of the Baniu and Semi-Bantu N t 2 En? Langua- . �749 748 -:-'~ n''''«( 'drzewo", Ba. I10:, S • j b wa bali: m-paho, 'drzewo': N2 Iketrj NI !giii' 'drzewo'; . Ab a b ua, n- k.a , Kibira: n-ke: 21. Kibira: n-kali, Ababua: o-kali, kal, . k' N Iga' S, /kais·we. Sj 'ai-ti, S, '2-l-,i 'kobieta, żnna'; S,I, ge- t, 3 '" b' . 20, Ababua: bu:,u, n-banga Olre-ba/H':, (I, • oznaCZ8 ton \vznoszący się, np. i'i, • oznacza ton opadający, np, ri, ,.id" .~ idem (to samo znaczenie), S" 2,:1," "." - dialekty poludnio\\'ej grupy Buszmenów, N" 2':1 -- Llialekty północnej grupy Buszmenów, C,,2 - dialekty centralnej grupy Buszmenów, N, - Nama, dialekt jęz. rdcntockiego, Kol'. - Korana, dialekt jęz. hotentockiego. np. S 22. Kibira: pa, N. ma, S;;!xa 'dać'; 23. Ababua: lulv., C21Ik'um, N. Olll 'spać'; .., 24. Balese: koku 'skóra', N. kho-b, Sig·) , C2kJ,: 'skora; 'S, .25. Pigmeje Dzem: kaki 'tęcza', kaki==ka 'mebo ,. ki 'pierścień', .'ka:-xlL 'nieba' - 'twarz'; ppr, N 1 ike 'pierścień'; 26, Zande: bangwa 'las', N2 !kan, Ni !~iii 'drzewo'; , 27 Pigmeje Dzem: bo 'ciało', S., ':-:~'ohaka 'ciało', So: :,P -j'·a:, C2 k:Jxo, C,/\ kohO.' !kh~!. '~ięso', Banda dungdwi, 'ciało', S" //k'u:i, C, 'gwi 'CIało' .. Powyższe przykłady, naszym zd8niem, uzasadnia.ią dostateczme nastę- pujące wniosl<i: a) że Pigmeje, zanim przyjęli język KWARTALNIK HISTORII KULTURY MATEHIALNEJ (Polska mia Nauk, Instytut Histf)l'ii Kultury 'vlaterialnej). R. II, nr 1-2 Warszawa 1954, PIW, . ł h sąsiadów, SWOIch wysokoros yc posiadali własny język;' . . był to .J'czyk buszmeński lub W zasadZIe podobny do buszmeńb) ze. . skiego: 'y Sl'ę liczyć zarówno c) że z pigmeo-buszmellskim su b s t ra t em· nalez w językach sudańskich, jak i bantuskich, . 'Obecnie należy zbadać, w jakim stopniu i pod ji:lkimi względamI su~strat ten wpływał na wytworzenie się charakterystyc~n.ych cech w )ęz~kU sudańskim z jednej strony, a :ięzyków Bantu z drugiej strony. ChodzI tu przede wszystkim o fonetykę i słownictwo, ale nie można Jednak zapominać i o budowie gramatyczne.i. OBJAŚNIENIE ROl7lHJ] Stopu ZNAKÓW I SKRÓTÓW l sk zębowY - mlask boczny (lateralnY), " ,_ mlask wargowy, , - m a .' '(' ocn~ l k d iąsłowv ' - mlask podniebienny (palatalny), - m as z •. samogloskę długą, ' _ akcent dynamIC~Y zwarcie krtamowe, : - oznacza nosowa, il _ oznacza "o" szerokIe, . pi k) a diereza, ;) - samogłoska (r,rzy~.s , . a" _ .J" W _ wymawia się jaJ.: \' 1\ -- samogloslca 130średnia mIĘdzy " . \ '''"" -półgłos1,,, 5Zcze mowco . Iskle w" (U) Y - wymawia Slę )a,- .,J , ,. - " .• , angle ".: ' .' ,_ spółgłoska zwarto-szczelmowa (wemiękko-podmeblenna (we la,rnal, l'-X " kt t ts' _ ejek'b . 'ektvwne b t -- eJe ywne , lclrna), p' - e.idct)'wne p, - ll11. '. . t· 'rtv .. 'ts t _ lateralne t (tl), d (d) - "cerebralne" (cofmęte) d,. J, z, a ',_ tywne ", . 'd _ injektvwne d o Intelkulacją kOllca języka ku podmeblemu, ",'.'" kk' _ , _ k' (k palatalne); tutaj jednak c ,~ b, k - ejektywne . x tywne g, c , b h: labiowelarna dy5, ktywno kx 'gb - iniektywne lablOwelarne g, p , e),~tywna (nie~losowa). gb - labiowelarna dysjektywna (głosowa), -.ozdna,It ,~ t' k' np a . - oznacza ton sre nI, cza ton wysoki, np, (l, -- oznacza on ms l, " ,lc. n: 'O Akadei nr J, Po ukazaniu się w kOllCU 1953 r. pierwszego podwójnego zeszytu wydawnictwa periodycznego Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN pod nazwą "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" do jesieni roku 1954 otrzymaliśmy dwa dalsze zeszyty tego wydawnictwa, Jest to zeszyt podwójny nr 1-2 za pierwsze półrocze 1954 r. oraz zeszyt nr 3, wydany \V ciągu września 1954 r. Zbyteczne byloby specjalne podkreślanie wagi wydawnictwa poświęconego podstawowym problemom rozwoju kultury ludzkiej, problemom, które dotąd nie zawsze były w nauce llależycie doceniane i nie zostały jeszcze w sposób dostateczny oświetlone. Na pewno zaś nie potrzeba podkreślać \Ii gronie etnografów wagi wydawnictwa poświęconego zagadnieniom kultury materialnej, Nie znaczy to, by etnografia ograniczała swe zainteresowania wyłącznie do "historii sił wytwórczych i do technicznospołecznej strony produkcji podziału, wymiany i konsumpcji dóbr materialnych" (por. artykuł programowy K, M a j e w s k i e g o w zeszycie z 1953 1',). Interesuje się ona wszystkimi dziedzinami twórczości ludzkiej. określając zakres swych zainteresowań stopniem rozwoju kultury (tzw. pierwotne i niższe kultury), sposobem przekazywania doświadczeń (tradycja b?zpośrednia, najczęściej ustna) lub wreszcie przynależnością do określonych grup ludzkich (grupy plemienne, narodowe, wiejskie itp.), zależnie od )Jostawy mniej lub więcej świadomie przyjmowanych priez różne kierunki i różnych naukowców i miłośników etnografii. Sądząc po większości opraCpwal'l syntetycznych i monograficznych opisów terenu, etnografia polska, r.a pierwszym miejscu każdego opisu, obejmującego wszystkie dziedziny życia, stawiała już od dawna kulturę materialną. Co do zakresu tego pojęcia nie by lo całkowitej zgodności w ujęciach poszczególnych autorów, Ponadto mała liczba etnografów nie potrafiła wyczerpująco opisać tych różnych zjawisk kultury materialnej, jakie występowały w kulturze ludowej, W zespołowych badaniach terenowych starano się jednak ogarnąć całość kultury jakiegoś regionu; w indywidualnych, prowadzonych także i poza granicami ziem etilOgraficznie polskich, ograniczano się nieraz wyłącznie do kultury materialnej (M o s z Y ń s k i, G a je k, M a l i c k i) lub nawet Wylącznle niemal do narzędzi produkcji rolnej <Ob ręb s ki). �751 750 W okresie powojennym wzrasta silnie zainteresowanie etnografów ku~turą materialną. vlf pracach zespołowych ~rganizOWany~h przez p?l~kle Tow<:rzystwo Ludoznawcze postawiono od kilku lat. n,a plerWSzy~ ml~Jsc~ pracę nad sporządzeniem możliwie dokładnych OPISOW,narzędzI, tecnmk i form pracy w podstawowych dziś jeszcze dla WSI dZiałach ..go~podar~l, w rolnictwie i hodowli. Objęto nią ogółem w formie monografn kllkadz:~siat. wybranych jako reprezentatywne, miejscowości rozrzuco~ych ~' rozn;ch regionach kraju, Od tych samych zagadnień rozpoczęto rowmez pracę nad polskim Atl,,',sem Etnograficznym zapoczątkowanym, przez ,P', T. ,L. a od 1954 1'. kontynuowanym przez IHKM PAN. Rownoczesme n:ektóre katedry uniwersyteckie poprzez prace studenckie organizow.~łY zbIeranie materiałów dotyczących m. in. rozwoju narzędzi produkcJl r~lneJ' VI Krakowie (katedra prof, K. D o b r o w o I s k i e g o) miało to nueJsce w kilkunastu pracach w odniesieniu do wybranych wsi Małopolski, w nawiązaniu do roli tych narzędzi w rozwoju społeczno-gospodarczym badar~ych wsi w okresie ostatnich 100 lat. W poznaniu katedra prof, E, Frankowsklego skierowała prace studenckie również i na materiały historyczne XVIIIw. Badaniami terenowymi objęte są m. in. wiejskie i małomiasteczko,,:e narzędzia pracy rzemieślniczej; prace zespołu doc. J. K l i m a s z e W. s ~ l eJ. nad rzemiosłem kieleckim XIX i XX w. i praca mgr W. K w ~ s n l e W l C Z a o rzemieślniczej wsi Świątniki. Silnie zaawansowane są WięC prace nad uzupełnieniem dokumentacji źródlowej dotyczącej zagadnienia roz.w0~u sił wytwórczych na drodze etnograficznych badań tere~owych. W ~ązem'.l do historycznego ujęcia i zrozumienia problemu badan zaznacza Sl~ wyraźna tendencja do przekroczenia w pracach etnografów czasu objętego materiałem dostępnym w badaniach terenowych, a więc około 100 lat zachowanych w pamięci informatorów, do zmniejszenia luki międz~ terenowym materiałem etnograficznym a coraz bogatszyn: ~rch~olOgl.cZnym materiałem wykopaliskowym. Na przeszkodzie w wypełmemu tej ~uln przez etnooTafów stoi wspomniany wyżej brak kadr, następnie brak u WIelu etno .. graf~w przygotowania do pracy archiwalnej, .wreszcie t:Ciążli:vOŚĆ i ~mudność tej pracy, niewspółmierna do jej wynikow na odcmku mteresu,Jącym, etnografię, zwłaszcza wporównaniu z rezultatami terenowej pracy etnograilczneJ. Tych kilka uwag wstępu pozwala dostatecznie zrozumieć, z jakim zadowoleniem etnografowie musieli przyjąć "Kwartalnik Historii Kultury Ma~ terialnej", pismo, w którym przede wszystkim historycy, wYsz,kolem w pracy na starych źródłach pisanych, włączyli s~ę w nurt b~dan .nad techniką i organizacj ą pracy dnia codziennego roznych okresow hIStorycznych, Byłoby jednak niewątpliwie krzywdzące dla redakcji i ,autorów "Kwartalnika". gdyby ich poważny wysiłek zawarty w omawIanych zeszytach otraktować wyłącznie jako dostarczenie materiału źródłowego .do s~ntezy ~istoryCznej, w której etnograf współzawodniczyłby z historykIem mnych dziedzin kultury, "Kwartalnik" ma niewątpliwie znacznie bardziej ambitn.:= cele; jest wyrazicielem tych ambitnych założeń metodologicznych, jakie pcst8wił przed sobą Instytut Historii Kultury Materialnej, a których wyr8zem było połączenie w jedną dyscyplinę archeologii i etnografii. VV omawianych zeszytach "Kwartalnika" zagadnienia metodologiczne i programowe poruszone zostaly w artykule kierownika Działu III (historii kultury materialnej średniowiecznej i nowożytnej) Jana P a z d u r a, Nie/{,lóre postulaty badawcze w zakresie historii kultury materialnej nowo- (zeszyt 3, s, 331-345). Autor nawiązując do uchwał i dyskusji II Zjazdu PZPR usiłuje wykazać "przydatność historii kultury materialnej jako nauki o rozwoju narodowych doświadczeń produkcyjnych" przy rozwiązywaniu aktualnych zadań gospodarczych. Przytoczona m. in, wypowiedź Z. N a w a k a wzywa do poznawania metod pracy "ludzi mądrych i doświadczonych, oddanych władzy ludowej, pełnych twórczej inicjatywy i pomysłowości, znających swój teren, właściwości jego gleby i kaprysy jego klimatu, umiejących właśnie w tych warunkach wydzierać ziemi wysokie plony, osiągać najlepsze rezultaty w hodowli" (5.334), Wezwanie to nie powinno pozostać bez echa wśród grona etnografów, zarówno starszych, jak i początkujących, kierowników prac zespołowych czy autorów skromnych rozprawek magisterskich, którzy znajdując się już dzisiaj w posIadaniu poważnego dorobku wypowiedzi, ocen i pomysłów praktyków wiejskich - uczonych doświadczeniem pokoleń - powinni jak najszybciej udostępnić: w druku materiały swych badań terenowych, dotyczące tych właśnie zagadnień, żytnej Na marginesie artykułu doc, Pazdura wysunąć można jeszcze jeden postulat dotyczący właściwego wykorzystania dorastających w tej chwili pajmłodszych kadr etnografów, absolwentów studium historii kultury materialnej. Bardzo niewielka ich część interesuje się zagadnieniami odległej przeszłości. Większość (np, studenci warszawscy) zmierza do czynnego udziału w dzisiejszej przebudowie życia. Swe doświadczenia w pracy terenowej I wIadomości historyczne mogliby z jak największym pożytkiem ofiarować dla kontynuowania prac poświęconych zagadnieniom rolnym, rozciągnięt~ch na większą niż to dotąd mogło mieć miejsce ilość miejscowości, wykonywClnych w szybszym tempie i według jednego schematu, wyłącznie już z punktu widzenia potrzeb praktyki. Dotąd każda tegó rodzaju inicjatywa zamv , ".l, a l'a SIę w s l<wmnych ramach terytorialnych ze względu na trudności fJnan"o"ve bada' n •,erenowyc h I. b l'a k s t alych kadr. Kadry IV działu IRK1\! - \ są zbyt male. Do wyników, o których mówił Z. Nowak i które chce widzieć w " pracv etno"rafa d oc. paz d ur,cJsc d' .. mozć:my ' " <.. tylko poprzez zdjęcia etnngl aflczne cal eJ' Pol"] , d k t " t.. , S {l, po ą em wldzema wydobycIa. z każdej wsi elemeni zaCClanla ,"' , t Ow . PosteDlI ., w zakreSIe. rozwoJu.. SIł wytworczych. Tylko przez Ego roj aju zd'e ' ł' P . ~ J .cla ca eJ olskI, przy dostatecznie gęstej sieci punktów b a d anvch d 'd . " , do wyt:vc:zenia etnograficznych .. .. oJ zlem:v rOW111ez regionów 7 �753 752 XIX , piEon\:;zej poło'''''''Y XX \\'., charakteryzowanych nie na podsta\'vie JjrzeżyE<ów świadomości f2udalnych podziałów administracYJnych J własno"'ciOwych i nal'Zuconego niejednokrotnie świątecznego ubioru, lecz na pod'" . N'· t' .e o wvtyczel1lu stawie różnic w zakresie sił wytworczych. 1 Ie w ą plę· Z . " .' . '. 'lał doc Pazdur biadaj ae nad brakiem ułatwienia tego typu reglOnow mys . , . . . .. .. ) ze strony etnografów w pracach zespołu pr.of. B o ~ I n s_k I e J (s. 3,3~~ wytyczającego regiony gospodarcze dla okresow wczesl1leJ"zych. EtnOgr .. rowie ~oglibY odwrócić ten zarzut. Znacz~ie łatw~ej byłoby .'vyzn.acz~.~ punkty współczesnych etnograficznych badan szczegołowych znaj ąc gl amL_ dawniejszych regionów gospodarczych. . Zdajemy sobie sprawę z k0nieczności przeprowadzema tego typu pracy nad przemianami w zakresie podziałów regionalnych. . Systematycznie prowadzone prace stac.ionarne i atlaso~ve. o ,kt.orych wspomniałam już wyżej, są tego najiepszym dowodem. Ro:vn~cz~sme. zaś doskonale zdajemy sobie sprawę z wagi i trudności zagadn.lema, l \~, zadnym razie nie chcemy powtórzyć blędu wytyczania reglOnow etnogratlcznych wyznaczanych w oderwaniu od źródel historycznych i me zWlązanyc\' z konkretna epoką. Wszak nawet w zakresie jakości gleby, jak to stwler .. ~zamy w n~szym etnograficznym materiale odnośnie na przykład do Kur~ piowszczyzny, mogły zachodzi(' znaczne odchYlem~. p~mlędzy . epokaml~ .:Ylateriał zdobywany przez etnografa moze wiele wYJasl1lc l wa~l1le u~up~ł. nić pracę historyka wcześniejszych okresów historycz~ych. Nie mo~e. J~J jednak całkowicie zastąpić. Natomiast w interpretacji mate,rIałU zrod~;' p;sanych, wydobywanych przez historyka, etnograf mewątpln\ Je moze b~_ .i8k najbardziel pomocny . Jeśli chodzi o 'Nypowiedzi autora, dotyczące roli etnogr~fii we wspol.: pracy z historią kultury materialnej (s. 336 n.) i rady .,prze)scla z wldo"":nI na scene teatru", chciałabym przypomnieć jeden z hcznych artykułow radzieckiego teoretyka etnografii L. P o t i e c h i n a (.,Sowietskaja Etnografija", 1953, nr 3), gdzie bardzo trafnie, jak mi się. wYdaj~, .została określcna rola etnografii w badaniach dotyczących wspolczesnoscl. Została tam również omówiona 3prawa <;tosunku etnografii do innych nauk, o ktorych wspomina również P a z d u r (m. in. ekonomii). Dla każdego z etnografów sprawa ta jest w tej chwili zupełnie jasna. Jednocześnie zaś powinno b.yć zrozumiałe i dla nieetnografów, że na:vet przy przyjęciu definicji zakresu etnografii potie.chi~1a, wyzn~czaJąceJ m.leJsce etnografii w obrębie badań historycznych kazdeJ formac)], od wspolnoty nierwotnej 00 socjalizmu. niesposób wymagać od każdego etnografa, by ~tał się s~cjalistą od wszystkich epok i zagadnie1'l. Wobec szczupłości grona etnografów zrozumiały mu:; i być 'fakt istnienia ogromnych luk materiałowych i luk w zakresie syntezy na wielu odcinkach postulow~yc~. nie mówi ac oczywiście o tym. że nie można również i tempa włączama Sl<:; etnogr8fii' w nurt przebudow." ideologicznej nauki polskiej mierzyć Jed~'- nie liczbą wydanych nowych pozycji bibliograficznych, bez brania pod uwagę znikomej ilości kadr i ich często wielostronnego przeciążenia. Z prac prowadzonych w rozmaitych zakładach uniwersyteckich, będących w toku badań czy nawet już gotowych do druku, a nawet z wielu prac przed i po wojnie drukowanych, nie wynika bynajmniej, by jak zdaje się sugerować autor (s. 338), etnografia ograniczała się wyłącznie do badania .,reliktów starożytności słowiańskich". Mamy wszak etnografów historyków, interesujących się problemem kształtowania się polskiej kultury ludowej średniowiecza (K. D o b l' o W o I.s k i), czy też etnografów i socjologów badających od dawna proces narastania kapitalizmu na wsi polskiej (m. in. zespół współpracowników katedry etnografii ogólnej UJ). Mamy wspomniane wyżej prace dotyczące przemysłu ludowego w jego historycznym rozwoju i prace dotyczące polskiej sztuki ludowej aż po jej zagadnienia współczesne włącznie (D y n o w s k i, G ł a d y s z, R e i n f u s s, S e w e r y n). Prof. K. A d a m s k a podjęła prace nad kształtowaniem się k-..lltury robotniczej Łodzi, dr D. D o b r o w o l s k a prowadzi od kilku lat zespołowe badania poświęcone kulturze robotników Wieliczki. A prowadzone od szeregu lat prace aspiranta mgra P. K a l e c i a k a nad wydajnością pracy narzędzi rolniczych w pow. limanowskim nie tylko nie dotyczą ckresu starożytności słowiańskich, lecz we wnioskach swych silnie wybiegają w przyszłość. Te zaś, bodaj że jedne z naj trudniejszych, prace usiłujące oświetlić zamierzchły okres starożytności, w żadnym wypadku nie są opierane wyłącznie na etnograficznym, współczesnym materiale źródłowym, ale sięgają przede wszystkim do materiałów językowych, archeologii i w coraz większej mierze do świadectw pisanych (K. M o s z y ń s ki). Poza etnografią omawia autor innych "sojuszników", zrzeszonych w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN, a więc archeologię polską i śródziemnomorską mające stosunkowo mało powiązań z problematyką czasów nowożytnych. Mówi następnie także o współpracy z historią nauk technicznych i Instytutem Historii PAN, podkreślając szereg momentów wspólnych zainteresowań przy konieczności rozdzielenia głównego przedmiotu badań (s, 340). Wreszcie zastanawia się nad sprawą zabezpieczenia źródeł rzeczowych dla badań nad historią rzemiosła oraz szkoleniem kadr historyków kultury materialnej, także spośród ludzi o wykształceniu technicznym. Nad wyraz słuszny postulat powiązania naszych prac z badaniami prowadzonymi w innych krajach nad rozwojem sił wytwórczych kończy ten ciekawy artykuł, będący zapewne wyrazem szeregu poglądów w"pólnych dla całego zespołu współpracowników Działu III IHKM najbliżej zasadniczo stojącego redakcji "Kwartalnika". ' . Omówiony artykuł J. P a z d u l' a umieszczony jest jako jedyna pozycja artykułowa \V numerze 3. Innego typu problematykę omawia w numerze 1-2 <irtYkuł pt. GI.ówne problemy rozwuju sil wytwórczych w okresie OdrodZenia. Nawiązując do własnych prac, dotyczących kryzysu feudalizmu ~B "Lucj", t. XLII �754 w XIV i XV w. oraz do współczesnej literatury europejskiej, M. M a ł ow i s t charakteryzuje w pierwszym rzędzie przeobrażenia w zakresie stosunków własnościowych \vsi w krajach zachodu i wschodu Europy, tłumacząc m. in. układem sił klasowych w Polsce i krajach sąsiednich możliwośf: rzucenia na rynki zachodnie wielkiej masy artykułów rolniczych i hodowlanych. Z drugiej strony znaczny wzrost produkcji przemysłowej na Zachodzie, przekształcającej się już w twórczość typu kapitalistycznego, pozwa13 niektórym krajom Zachodu, dzięki dochodom uzyskanym z eksportu tej produkcji, na zaopatrywanie się w artykuły Wschodu oraz w wiele podstawowych surowców. Autor omawia podstawowe dziedziny wytwórczości rękodzielniczej, górnictwo i met2.lurgiE; w Europie, a specjalnie w Polsce, oraz istotne zmiany w produkcji tekstylnej tego okresu, jak również związane z rozwojem przemysłu przesunięcia geograficzne i elementy postępu technicznego (m. in. zastosowanie siły wodnej). Podkreśla wzmożenie się produkcji tal1szych wyrobów tekstylnych, przeznaczonych dla szerszych niż dotychczas kół społecznych, wzrost znaczenia przemysłu artystycznego, pojawienie się nowych gałęzi produkcji, papiernictwa i drukarstwa. Imponujący skok w dziedzinie produkcji przemysłowej i w zakresie rozwoju gospodarki towarowo-pieniężnej pokrywa się w dużej mierze z przeobrażeniami zachodzącymi w. dziedzinie nadbudowy ideologicznej. Krzepną już nowe siły społeczne, chociaż zachowały się jeszcze elementy feudalne, silnie dochodzące do głosu zwłaszcza w specyficznych stosunkach polskich, zwycięstwa szlachty nad chłopstwem i mieszczallstwem. Artykuł prof. M a ł o w i s t a stanowi podbudowę i ogólne tło na razie do jednego tylko artykułu szczegółowego, zamieszczonego w następnym dziale omawianych nrów 1-2 (Studia i material.y). Jest nim artykuł M. F r a nc i ć a Technika młynów wodnych w Polsce XVI i XVII w. Autor postawił sobie za cel wydobycie z analizy opisów techniki konstrukcji różnego typu młynów wodnych, wprowadzanych w epoce Odrodzenia, elementów postępu technicznego i znajduje je w rozbudowie i zmianie typu koła młYl1skiego i mechanizmu trarlsmisyjnego. Autor korzysta z wskazań ekonomii marksistowskiej, sięga do opisów zawartych w literaturze historycznej, etnograficznej, rolniczej, technicznej, do literatury pięknej i słowników historycznych, ponadto do drukowanych i rękopiśmiennych źródeł okresu. Artykuł metodologicznie poprawny, stara się konsekwentnie wyczerpać zagadnienie obejmujące wszelkie typy młynów. niezależnie od ich zastosowania do różnych dziedzin produkcji. Rozpiętość czasowa i tematyczna innych zawartych w omawianym zeszycie artykułów jest bardzo duża. Pierwszy wstępny artykuł dotyczył węzłowych problemów epoki Odrodzenia. Drugi artykuł J. P a z d u r a poświęcony jest pn:emy~:łowi metalowemu Zagłębia Staropolskiego w I pol. XIX w. Na konkretnym przykładzie, \'1 warunkach naturalnych regionu 755 i specyfice polskich stosunków feudalnych nej po Odrodzeniu wielkiej epoki postępu okresu, omawia odbicie następtechnicznego, epoki Oświecenia. P'Jzostałe prace zamieszczone w dziale Studia i Materiały (nr 1-2) dotyczą różnych okresów historycznych i różnych zakresów tematycznych. (W. D z i e w u l s k i, Zaludnienie i rozmiary Szczecina w 1124 r., Z. Ś w i el' h o w s k i. Wczesnośredn'iowieczny warsztat budowlany na przykładzie /-;olegiaty w Kruszwicy, J. B u r s z t a, Budownictwo wiejskie w kluczu nmowsldm pod Nakłem w I pol. XVII w. i M. K o m a s z y ń s k i, Budowllictwo wlocl-awskich drukarń perkalu). Dla etnografa cenny jest artykuł B u r s z t y, jako spojrzenie na historię budownictwa wiejskiego od strony źcódel archiwalnych, ilustrujących istniejący stan faktyczny sprzed paru wieków, wyjaśniających jego genezę i udział czynnika normującego życie \':si dworu feL;dalnego. Jak najbardziej należy oczywiście postulować wydobycie na szpalty druku większej ilości podobnego materiału, dotyczącego również innych dzielnic. Dla odtworzenia pełnego obrazu życia wsi siedemnastowiecznej lIte wystarczą wybrane pojedyncze fakty. Podobnie najlepiej opracowany materiał badań stacjonarnych, prowadzonych dzisiaj przez etnografa w jakimś jednym punkcie, nie pozwala na wyciągnięcie wystarczających wniosków uogólniających dla całej Polski. Szukając odbicia prawidłowości rozwoju historycznego w konkretnych warunkach geograficznych ikon,.. kretnej historii regionu, oczekujemy jak najbardziej od historyków kultury materialnej dostarczenia przynajmniej tak bogatego i zróżnicowanego terytorialnie materiału kultury mat€rialnej wsi wieków ubiegłych, jak material udostępniony w źródłach i opracowaniach etnograficznych XIX i XX w. Dopiero wtedy wnioski etnografa, dotyczące historii regionów etnograficznych Polsld, znajdą właściwe oparcie. Nie wątpię, że w tej pracy spotkają SIę ze sobą zarówno historycy różnych specjalności, jak i etnografowie, zapominając we wspólnej trosce o odtworzenie rozwoju kultury materialnej WSI o dzielącej ich do niedawna różnicy wykształcenia i różnicy w tematyce zainteresowal1. Temat dotychczas "etnograficzny" ściągnął zainteresowanie historyka, a źródło pisane, coraz bardziej udostępniane i popularyzowane IJl'zez historyków właśnie na odcinku zaniedbanej poprzednio kultury materialnej, przestanie już niedługo odstraszać etnografa czysto technicz·· nymi trudnościami (por. w recenzowanym zeszycie ,.Kwartalnika" dwa nowe działy, zatytułowane Teksty źródłowe i Informacja archiwalna zawier~.lące Janiny L e s k i e w i c z opracowanie Gospodarskich przepisó~ Leon11 \Vlelopolski _ . . eJ'" - r. o k . 18 10 oraz B. B a r a n o w s k l. e g o Księgi miejskie "' - jJolllclmowo-wschodniej Wielkopolski jako źródło dla historii kultury m'lteria .. _. _. 1ne]' XV - XVII w..) N'Ie zapomll1a]my przecież, że praca archiwalna ILia Wyma<>a t~kie . na","ł a d u SI'ł f'lzycznych i kosztów, jak praca etnografa .. ." ~ go w tereme . we' J .. '. może by'c przy t ym \\y",onywana na margll1eSle pracy zawodo]. esll ZilSchodZI o wzór takiej pracy, artykuł Burszty może zań posłużyć. l. . . �756 Zeszyt 3. "Kwartalnika" zawiera, poza omówionym na wstępie artykułem programowym J. Pazdura, w dziale nazwanym Studia i Materiały 5 artykułów, z których cztery: R. K i e l' s n o w s k i, Rośliny uprawne i pożywienie roślinne w Polsce '.vczesnofeurialnej, Z. p o d w i ń s k a, Narzędzie uprawy roli w Polsce w okresie v'czeslwśrer1niowiecznym, T. D z i e koń s k i, () częściach ]:.racujących plugów i such 1W ziemiach polskich w XIX w., T. L e w i c k i, Zl'uula arabskie i peTskie o hodowli zwieTzqt domowych v. Słowian, związane są tematycznie z problematyką podstawową również wielu prac etnograficznych. Różny jest oczywiście zakres czasowy tych prac, w trzech wypadkach ograniczony do okresu wczesnośredniowieczil~go, w artykule Dziekońskiego do w. XIX, jakkolwiek podany przez autora materiał dokumentarny dotyczący wiejskich narzędzi rolniczych moż~ typologicznie być odniesiony w niektórych wypadkach także do okresów wcześniejszych. Nasuwa się tu, bodaj przez zestawienie z poprzednimi zeszytami (por. uwagi o artykule Burszty), ten sam postulat wypełnienia luki między okresami tradycyjnie uwzględnianymi w pracach archeologów t historyków okresu starożytnego i średniowiecza. a dotychczasowymi pracami etnografów, przez prace historyków kultury materialnej Polski średniowiecznej i nowożytnej. Omawiane prace luki tej nie wypełniają. Natomiast jeśli chodzi o zakres źródeł, to widać, zwłaszcza w trzech pierwszych pracach, wyraźną tendencję do wydatnego rozszerzenia podstawy źródłowej na wszystkie dostępne dla epoki źródła, które dotąd niejednokrotnie stanowiły domenę różnych nauk. I tak u historyka Kiersnowskiego dającego bodajże pierwsze w literaturze polskiej zestawienie materiału wczesnofeudalnych źródeł pisanych a dotyczących roślin uprawnych, z próbą oceny ich roli w dziejach społeczeństwa, jeJt konfrontacją uzyskanych danych z wynikami prac wykopaliskowych, przy świadomie słabym sięgnięciu do prac etnograficznych (Benetowa, Maurizio). Archeolog P o d w i ń s k a podkreśla konieczność uwzględniania w pracy nad narzędziami rolniczymi wszelkiego typu źródeł, w tym również pisanych źródeł archiwalnych i literatury rolniczej. W praktyce jednakże ogranicza się w pierwszym rzędzie do zabytków archeologii, które uzupełnia pracowicie zestawianymi matenałami ikonograficznymi, zarówno z polskich, jak i obcych źródeł, oraz z literatury historycznej i etnograi'icznej. Szkoda, że w zestawieniu tego materiału nie ustaliła kryterium doboru, dając m. in. znacznie szerszy l'iż to głosi tytuł - zakres narzędzi (np. cepy, kosy) oraz nie interpretowa\:\ dokładnie publikowanego materiału. Szkoda również, że w publikacji rysunków powtarzanych za innymi autorami (np. za L e s e l' e m), nie dopilnowała ścisłości wykonania, dopuszczając do dość zasadniczych niedociągnięć. Nie można również przyjąć bez zastrzeżeń przeprowadzonej przez autork~ oceny dotychczasowego stanu badań, a zwłaszcza zbyt schematycznego podziału prac omawianych na historyczne, etnograficzne, archeologiczne itp., bez ich głębszej metodologicznej analizy i bez zwrócenia uwagi na zmienny 757 \\' ró~nYCh okresae:h zakres wymienionych nauk. W dużej pracy, której powyzszy artykuł jest zaczątkiem, prowadzonej niewątpliwie z wielkim nakładem pracy i zapału badawczego, można było właściwie omówieniu dotychczasowej literatury poświęcić odrębny artykuł. Odmienny charakter ma praca etnografa D z i e koń s k i e g o. Jest ona próbą spojrzenia na materiał historyczny poprzez doświadczenie technologiczne współczesnej praktyki rolniczej. Autor w oparciu o podręcznik Gleboznawstwa W i l i a m s a stara się ocenić wartość użytkową narzędzi rolniczych, zebranych w zbiorze prof. B i e d r z y c k i e g o w Szkole Główne] Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, w zastosowaniu do różnego rodzaju gleb. Jest to niewątpliwie zagadnienie, które należałoby ,jeszcze rozpracować w terenie, wykorzystując doświadczenia produkcyjne rolników i rzemieślników wiejskich w różnych okolicach kraju, na różnych glebach, i stwierdzić, w jakim stosunku pozostaje rolnicza wiedza ludow;ł 00 współczesnych osiągnięć nauki. Przedstawiony przez autora wzór opisu przedmiotu muzealnego, niewątpliwie bardzo precyzyjny, nasuwa wątpliwości w punktach oznaczonych: grupa etniczna oraz nazwa ludowa, wypełnianych dla zabytku, którego proweniencja bardzo ogólnie tylko i to nie v.-iadomo na podstawie jakich danych została określona (okolice Warszawy), d czas nie został określony wcale. Wydaje mi się, że od etnografa, poza czysto technicznym opisem zabytku materialnego, trzeba by jednak koniecznie wymagać uzupełnienia opisu przedmiotu danymi dotyczącymi wy_ stępowania takich lub podobnych przedmiotów na wsi. z podaniem miejsca, czasu, opisu i oceny funkcjonowania, uzyskanych od bezpośredniego użytkownika lub bodajże z tradycji miejscowej. Oczywiście nie zmniejsza to \' ymagań w stosunku do poziomu potrzebnych dlań dociekań naukowych dobrze wykcnanych fotografii właściwie ustawionych przedmiotów oraz Jasno i przejrzyście zrobionych rysunków schematycznych, których bardzo piękne wzory daje autor. Postulatowi stworzenia powielonej sposobem mikrofotograficznym kartoteki zabytków etnograficznych można tylk0 przyklasnąć. Ułatwiłaby ona niewątpliwie zarówno pracę naukową, jak I wszelką akcję szkolenia i popularyzacji wiedzy. Niesposób w paru słowach zbiorowej recenzji dać wyczerpującą ocenę \\'.;;zystkich prac zamieszczonych w omawianych zeszytach ..Kwartalnjka". Prace , B u r s z t y ,o p. d',w I",n 5 k' I e ], . D' z I e k o n. s k' l e g o ..i inne muszą ~~stac sumiennie przestudiowane przez etnograi'ów pracujących w tej lWl!l .nad zagadnIenIem narzędzi rolniczych, budownictwa czy np .. w wyrcadku pracy B Ll r s z t y, przez opracowujące region wielkopolski środoWIsko pozn . " . . ,ans. k'Ie. P owmny w nawlązanIU do prac tych pojawić się \\ "LudZie" czy w "Kwartalniku" notatki polemiczne CZy też podsumowanie wła~nych wyników badali. Redakcja "Kwartalnika':' iak naj' bardzie]' czeka n ' .. '.. , a ~prawozdanIa z prac etnograficznych. Będą one zawiązką tej przyszłeJ wspołpracy etnografa i historyka, o jakiej wspominałam powyżej. Ale llle tylko historycy, archeologowie, etnografowie przystępują do tej �759 758 współpr"cy na łamach "Kwartalnika Kultury Materialnej". W omawianym zeszycie 3. mamy ponadto wspomniany już artykuł orientalisty T. L e w i ck i e g o. Jako ostatni w cyklu Studia i Materiały drukowany jest artykuł zr:anego historyka sztuki T. M a ń k o w s k i e g o, Organizacja produkcji w tkactwie artystycznym dawnej Rzeczypospolitej. W obu wypadkach mamy 00 czynienia z cennymi informacjami znanych specjalistów, dzielącycl-J się z czytelnikami wynikami naj nowszych swych prac. Jako nowość został w omawianym zeszycie 3. wprowadzony dział Ikonografii, zawierający G. L a b u d y, Kalendarz poznański z polowy XVII w. jako źródło ikonograficzne do dziejów wsi. Autor poprzedza omówienie kalendarza oraz załączonych do niego rycin (reprodukowanych na 12 tablicach) charakterystyką wartości źródeł ikonograficznych oraz przeglądem polskich kalendarzy XIV-XVII w., przy którym zestawia bardzo starannie dotychczasową polską i częściowo obcą literaturę przedmiotu (w tym gruntowne studium o kalendarzu szczyrzyckim K. D o b r o w o l s k i e g o). Wreszcie oba omawiane zeszyty "Kwartalnika" zawierają duży (łącznie 56 pozycji) dział Sprawozdań i Recenzji oraz Kronikę naukową· Zestawienie problematyki poruszonej w obu tych działach jeszcze raz przypomina o szerokim zakresie tematycznym objętym badaniami kultury materialnej. Chętnie jednak widzielibyśmy obok omawiania bieźąco ukazujących się prac także jakieś próby podsumowania osiągnięć w poszczególnych działach kultury materialnej. Kronika naukowa przynosi w dziale pracowni muzealnych sprawozdania z wystaw bieżących oraz przegląd muzeów z punktu widzenia ich prac w zakresie przede wszystkim (choć nie wyłącznie) kultury materialnej. W dziale inwentaryzacji zabytków gospodarczych i budowli przemysłowych uzyskaliśmy opisy i fotografie z Warszawy i woj. kieleckiego, łódzkiego, lubelskiego i wrocławskiego. W nrze 1-2 mamy ponadto sprawozdanie z prac konserwatorskich w Krzemionkach opatowskich, w 3. z prac terenowych Komisji Badań Dawnej Warszawy. Kończą oba zeszyty sprawozdania z prac Instytut'..l Historii Kultury Materialnej oba zeszyty sprawozdania z prac Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN. Anna Kutrzeba-Pojnarowa LUD, organ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Ogólnego zbioru tom XL za rok 1952-1953. Indeks t. I-XXXIX. opr. przez J. G a j k a i Z. M a l e w s k ą. Poznań 1953. Każdy naukowiec podejmujący pracę na pewien temat wie, ile trudu i czasu musi poświęcić, aby zebrać materiał rozproszony po wydawnictwach; wie, z jakim mozołem wyławia się nieraz drobne szczegóły w rocznikach czasopism. Poszukiwania \V literaturze ułatwiają w szczupłym zakresie bibliografie, a w szerszym - indeksy albo skorowidze *. (Zagadnienie skoro- e ... • 1903 r. \V XI tomie "Ll1du". s. 390, pisał potrzebie zestawienia i Hporzqdkowania w miarę jak wzrasta matHiel ludoznawczy Seweryn U d z i e l a \V artykule ptopowiadań ludowycl~ (s. 389-393): i powiększają się ciągle zbior~', jak widzów poruszyla Flora Z i e n k i e w i c z o w a w artykule pt.: Projekt i uzasadnienie skorowidzów do u:ydawnictw etnograficznych Akademii UmiejętIlości, "Lud", t. XXVIII, s. 1--16) *. Etnografowie korzystający dotychczas tylko z bibliografii F. G a we łka i J. S. B y s t r o n i a oraz z zestawień bibliograficznych w rocznikach "Ludu" i "Wisły" (M. T r e t er, Przegląd treści dziesięciu roczników czasopisma etnograficznego pt. "Lud" 1895-1904, "Lud", t. XII, s. 1-50; E. M a j e w s k i, Systematyczny przegląd treści "Wisły" z lat 1899-1904) z wdzięcznością i uznaniem witają XL tom .,Ludu" przynoszący indeks do trzydziestu dziewięciu poprzednich roczników. Zaznaczamy, że Indeks "Ludu" ukazuje się w sześćdziesiątą rocznic.:ę zalożenia Towarzystwa Ludoznawczego (1894 r.), a zarazem w przeddzień sześćdziesiątej rocznicy ukazania się pierwszego rocznika czasopisma (1895 r.j i w stuczterdziestą rocznicę urodzin O. K o l b e r g a. Dodajmy jeszcze, źe nazwę swą wzięło czasopismo "Lud" od dzieła K a l b e r g a Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przystowia, obrzędy, gusła, zabawy, organ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego był więc przy założeniu uważany za kontynuację dzieła K o l b e r g a. W przygotowanie Indeksu "Ludu" włożyli autorzy, prof. J. G a je k i Z. M a l e w s k a, ogromny trud, z którego zdajemy sobie sprawę, gdyż oprócz prac naukowych i wykładów uniwersyteckich do obowiązków ich należą takie, jak organizowanie Polskiego Towarzystwa. Ludoznawczego, rE:dagowanie szeregu wydawnictw oraz uczestnictwo w zjazdach i konferencjach. Dodajmy do tego dwie generalne przeprowadzki polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z Lublina do Poznania, a następnie z Poznania do Wrocławia, a uzyskamy obraz trudności, jakie mieli do zwalczania autorzy. Wydanie Indeksu mimo tych nieprzezwycięźonych, zdawałoby się, trudności doszło jednak do skutku. Indeks ukazał się jako XL tom "Ludu" obejmujący 1111 stron druku. Indeks podzielony został na VII działów. Pierwszy zasadniczy dział obejmujący przeszło połowę objętości (626 s.) to indeks wyrazowo-rzeczowy. Wymagał żmudnej i drobiazgowej pracy, ale jakżeź ułatwia teraz pracę naukowcom. Z łatwością orientujemy się obecnie w każdym zjawisku etnograficznym, o ile zostało ono omówione na łamach "Ludu". Orientację ułatwiają przede wszystkim hasła syntetyczne, przy których znajdujemy alfabetyczne zestawienie wszystkich wyrazów-haseł związanych z danym pieśni, mu,zyka i tańce; 7."chodzi potrzeba naukowego spoż~'tkowania tego materialu uczuwamy brak wielki kSlą%ki, która by caly dotychczasowy dorobek na tym P~lU razem zgromadziła. UPorządkowała i ułatwiła uczonym korzystanie ze skarbca, w którym nagromadzono mnostwo wyobr3żni ludowej, wiedzy ludu, jego z'wyczajów i obyczajów itd .... . Zestawienia wątków pieśni, opowiadaJó itd., sporządzenia do ogłoszonych J'Uż d lukIem zb" .'. .. . lOro w etnogl aflczn~ ch dokładnych l11deksow możem v "orąco pragnąć nlOZelny tę p t· b . . o , . . o l7.e ę tutaJ z całym naciskiem zaznaczyć i uchwalić ale uchwały teJ' Ille potraflm dla. y \\)' 'k ?nac . dla braku <odpowiec1nio przygotowanych rąk ' do pracy takiej, bl akll iunduszow ... (przyp. red.). �760 tematem. Hasła syntetyczne są odsyłaczowe, np.: "A m u l e t y p[atrz] ametyst, belemnit, beryl, bursztyn ... " Aby więc dowiedzieć się, w którym tomie i na której stronie użyto danych wyrazów, musimy według alfabetu szukać, np.: "Ametyst w wierzeniach" i otrzymujemy wskazówkę, że wyraz ten i z nim związany problem został omówiony w tomie XXXIX n'.l s. 325 ... itd. Drugi dział, dotyczącyetnogeografii, pozwala z łatwością wyszukiwać wiadomości odnoszące się do pewnych miejscowości; i tak możemy odnaleźć, w których tomach i gdzie mowa jest o Bronowicach czy Biskupinie. Ponieważ w Indeksie każda miejscowość podana jest pod nazwą powiatu. musimy zawsze wiedzieć, w jakim powiecie dana miejscowość się znajduje. To utrudnia czasem wyszukiwanie, zwłaszcza gdy zaszły zmiany w podziale administracyjnym. Natomiast układ miejscowości według powiatów ułatwia nam pracę, gdy zamierzamy opracować monografię powiatu. Obok nazw miejscowości mamy tu zebrane też nazwy przysiółków, niw, lasów, jezior itp., a więc toponomastykę. Dalsze działy obejmują indeks osobowy zawierający wykaz nazwisk i imion, indek-s autorów i osób związanych z ludoznawstwem, indeks autorów artykułów "Ludu" z zestawieniem bibliograficznym oraz wykaz placówek naukowych, wykaz ilustracyj, map, rycin i tablic. W ten sposób czterdziesty tom "Ludu" wchłonął treść trzydziestu dziewięciu roczników i podał ją uporządkowaną według pewnego systemu, który ułatwia pracę naukową etnografom,a uczy systematyki i daje wskazówki do pracy młodszym adeptom nauki. Rozwaźając korzyści, jakie czerpiemy z omawianego Indeksu, zwrocmy przede wszystkim uwagę na to, że Indeks jest równocześnie "słownikiem" występującym z całym bogactwem języka polskiego, nazwami naukowymi i gwarowymi, nazwami miejscowości wraz z nazwami topograficznymi, nazwiskami i imionami; imiennictwo stanowi ważny dział w zakresie dziejów kultury ludowej, a więc korzystać będą z Indeksu takźe językoznawcy i historycy kultury. Niektóre hasła zostały tak opracowane, że nie tylko wskazują na zagadnienie czy temat, ale podają zebrany materiał ułożony według wskazań współczesnej nauki. Weźmy na przykład pod uwagę hasło: "B aj k a z w i er 7. ę C a i B a Ś ń m a g i c z n a według układu Aarne-ThompsonJ. Krzyżanowski". Nie miejsce tu objaśniać znaczenie układu Aarne--ThompsonKrzyżanowski. W tym celu odsyłam czytelnika do artykułu Juliana K r z yż a n o w s k i e g o, Morfologia bajki (.,Lud", XXXVII, s. 1-31). Przytoczę z tego artykułu tylko jedno zdanie: "W różnorodnym świecie motywów można się dzisiaj bez większej trudności zorientować. folklorysta bowiem amerykański, S. Thompson, sporządził gigantyczny przegląd odmian obejmujący kilkadziesiąt tysięcy pozycyj". Otóż w Indeksie wątki naszych bajek zaopatrzone zostały numeracją klasyfikacyjną według systemu A a r n e g o, 761 zastosowaniu praktycznym T h o m p s o n a - K r z y ż a n o w s k i e g o. W ten sposób autorzy Indeksu przeprowadzili systematykę wątków polskiej bajki, przytoczonych i zapisanych w "Ludzie". Naturalną jest rzeczą, że przy tak poważnym wysiłku, dokonanym \':Śród nie sprzyjających okoliczności, mogły się nasunąć nieprzewidziane t.rudności i mogły się zdarzyć pewne pomyłki i niedociągnięcia. Errare 11 umanum est.. Nie chcę wyszukiwać "dziur" w całości pracowicie i sumiennie wykonanej, ale przy tej pierwszej próbie indeksowania, za którą pójdą następne, warto się zastanowić, z jakich przyczyn wyniknąć mogą pewne pomyłki lub braki i jak im należy zapobiegać. Jako pierwsze, i to dość pospolite, wymienię pomyłki drukarskie; tak na przykład zamiast strony 223 podana jest 23 albo 232, zamiast tomu XIX znajdujemy tom XX itp. Takie pomyłki utrudniają wyszukanie odpowiednich miejsc w tekstach. Można ich uniknąć przez skrupulatną korektę, którą wykonuje umysł nie przemęczony. Możliwe są też pewne opuszczenia nazw miejscowości. Jeżeli wymienia się wszystkie pozycje, w których dana miejscowość jest wzmiankowana, to opuszczenia stanowią małą lukę. Gorzej jednak, gdy pewne miejscowości umieszczone są w nieodpowiednich powiatach; np. Haczów, Porąbka Uszewska nie leżą w powiecie limanowskim. Niektóre błędy mogą być spowodowane nieodpowiednim użyciem wyrazu przez autora artykułu, np. wyraz "szczyt" w ogóle jest wieloznaczny, można mówić o szczycie wieży, 0 szczycie góry, o szczycie głowy itp., ale w etnografii, gdy mowa jest o dachu. jest on jednoznaczny. Szczytem nazywamy, gdy mowa o dachu dwuspadowym, część trójkątną między oboma krawędziami płaszczyzn dachu a węższą ścianą, którą to ~cianę nazywamy teź ścianą szc~ytową. Jeżeli więc autor pisze ("Lud" XXXIV, s. 147): "Szczyt dachu jest kryty albo warstwą słomy przyłożoną kozłami... albo też posiada charakterystyczną formę... takie zakończenie dachu zwie się h rebhj, ... ". to używa on słowa "szczyt" w niewłaściwym znaczeniu, bo to, o czym mówi, jest raczej grzbietem dachu, grzebieniem dachu - hrebiń! Czy więc należało przy haśle "szczyt·· cytować "Lud". tom XXXIV. 5trona 147? Czy w ogóle powinno się w każdym wypadku użycia słowa ,.szczyt" notować skrupulatnie numer tamil i strony? Czy to nie zbytnia drobiazgowośĆ w notowaniu pozycji. gdzie słowo "szczyt" jest wymieniane? Może należałoby podać znaczenie, w jakim to słowo zostało użyte? W innym miejscu (,.Lud", V, s. 63). W Slow'/lik1t gwory ludu krakowskiego z okolic!} C"ernic:howa, użyto też niewłaściwie: "kalenica - szczyt dachu". W Indeksie Pi'Z)' wyrazie hrebiń znajdujemy odsyłacz: "p. grzebień", ale pod hasłem "grzebień" nie znajdujemy wyrazu "grzebień" użytego w znaczeniu "grzebień dachu". Podobnie też przy haśle: "indeks" czytamy odsyłacz: "p. skorowidz". ale jednak takiego hasła pod literą S nie znajdujemy. Można by wyszukać więcej podobnych przykładów; ale zrozumiałe, że prz~' wypisywaniu tak olbrzymiej ilości kartek, mając umysł znużony \V �763 762 innymi pracami a niuaz osobistymi dolegliwościami, można popełnić niejeden błąd. ., . d t kułów W najbliższej przyszlości planuje się opracowame .mdeksu, o ar y treści etnograficznej w "Orlim Locie" i "Ziemi"; ~ownocz~sme ,p.rzygo,to~ wuje się indeksy wydawnictw polskiej Akademll UmleJętnoscl. Jezel~ przygotowanie Indeksu "Ludu" trv,;ało pięć lat, na Ile ,lat mozemy rozPla" nować przygotowanie dalszych indeksów? A przeclez m?eksy następnnależv uważać za wydawnictwa pilne. Ilość pracowmkow. nauk~",:ych wzra~ta, a pracy przed nimi wiele, wymagania coraz większe ~.trudme)sze. Należałoby prace racjonalnie rozplanować i metody ,usprawmc. przygoto; zootało POof7Pozonp ppwnym1 pra~aml wstępnym., wanle. I n d e k su ..rudu" ~, ., . . . jak na przykład opracowaniem instrukcji, której auto~emjest prof. J. G a J e k, przedyskutowanie tej instrukcji odbyło s~ę n~ spec~alme, w tym celu zwoł~ lanej dwudniowej konferencji etnografow J. specJallstow z, ~Okdre~Yc gałęzi nauk. Dziś powinni autorzy Ind~ksu.' wzb~gacem dos:"la czem,em, podzielić się z nami swymi spostrzeżemaml n.ad mdekso.w,~m~m, abYS~y mogli uniknąć pewnych błędów. Poza tym nalezałoby zwrOClC Sl~ .ponow~le do etnografów polskich, by każdy w zakresie swej specJalnosc1 z~c~cJał wypróbować praktyczną przydatność Indeksu, by zec~clał ws~azac .leg~ blędy i braki. Trzeba by następnie, aby Zarząd PTL l. R:dakC.la "L~d~ zwołali ponownie konferencję etnografów celem omOWlema wymkow dyskusji nad Indeksem i zastanowienia się nad dalszym ?~anem pracy i sposobami uniknięcia błędów i niedociągnięć w prz.yszłOSCL.Trze~a by uniknąć także obarczania indeksowaniem ludzi przec.ląz~nych .mnyml obowiązkami, a indeksującym stworzyć atmosferę ży.czllwe) wspołPracy., l'Holoclzy, by ułożyć słownik, organizują speCjalny warsztat naukow~, ddzie grono specjalistów pracuje tylko nad słownikiem. Czyby. u nas ~le ~dało się podobnie zorganizować pracy, bo przecież indeks ma wIele wspolnego ze słownikiem? Sądzę, że wpłynęłoby .to dod~tnio na pr~cyzYJne opracowy"vanie indeksów i skróciłoby wyoatme czas 1ch wykonama. Leopold Węgrzynowicz WIERCHY, organ Polskiego Towarzystwa Turystyczno-K,rajoznawczego, wydawany przez Komisję Turystyki Górskiej Zarządu Głownego PTTK, redaktor Wład'lsław Krygowsld, Rocznik 23, 1954 r. czasopismo' "Wierchy" założone w 1923 r. z okazji pięćdziesięciolecia istnienia polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego jako jego organ, po polą~ czeniu sie PTT z Polskim Towarzystwem Krajoznawczym, stało Się z kolei organem 'nowopowstałegO Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego. 'k Już w pierwszym tomie czasopisma jako podtytuł podano, "Ro~zm poświęcony górom i góralszczyźnie" - i istotnie, obok artykuło:" zaJmuj,tcych sie problemami turystyki, krajoznawstwa i przyrody, kazdy nowy t0m przynosił artykuły ni'=raz niezwykle ciekawe, związane z ludem zamieszkującym górskie i podgórskie okolice, jego kulturą i historią, DZIś każdy, kto pracuje nad etnografią górali podhalańskich, gorczańskich i innych, musi przede wszystkim sięgnąć po roczniki "Wierchów". poza dzialem artykułów, często o treści etnograficznej, w każdym tomie znajduje się Kronika, która jest przeglądem wszystkich prac naukowych prowadzor,ych \V danym roku na terenie Góralszczyzny. W obrębie kroniki znajduJ" się również obszerny dział recenzji, gdzie omawiana jest literatura przede wszystkim naukowa, posiadająca związek z górami. Jakkołwiek czasopismo obejmuje zagadnienia dotyczące wszystkich polskich gór, to jednak naj obficiej reprezentowany jest tu dział Tatr i Podtatrza. Ostatni, recenzowany tu rocznik "Wierchów" zawiera również kilka artykułów i notatek mogących zainteresować etnografa. Zakres ich jest dość szeroki. Dwa zajmują się przemysłem i rzemiosłami uprawianymi dawniej i współcześnie w okręgach górskich, jeden omawia walkę chłopów z wielką własnością ziemską, W dziale Kroniki znajdują się sprawozdania z badań fołklorystycznych oraz prac konserwatorskich zabytków architektury ludowej, prowadzonych głównie na terenie powiatu nowotarskiego. Władysław Kry g o w s k i w obszernym artykule Z dziejów dawnych przemysłów .w Karpatach i Sudetach stara się zestawić i omówić wiadomości zaczerpnięte z literatury i źródeł, dotyczące dziedziny rzadko dotąd omawianej na łamach "Wierchów", zagadnień gospodarczych związanych 7. kopalnictwem i przemysłami (np. huty szkła i żelaza), oraz wytwórczość chałupniczą. Okre~, którego dotyczą wiadomości, jest bardzo rozległy, bo obejmuje czas od XIII do XIX w, Szczególnie interesujące są informacje o zakładach produkujących nie tylko rękami chłopów, ale i dla chłopów. Takimi były np. huta żełaza i hamry (kuźnice) w Nowym Sączu, które w 1569 r. wyrabiały m. in, "podkowy, łopaty, radlice, trzodła i inne narzędzia rolnicze", Z 1613 r. istnieje wiadomość o masowym wyrobie sierpów, przy czym w jednej pracowni "sierpacza" w tymże roku wyprodukowano w ciągu trzech tygodni 5300 sierpów. Również ciekawe dla rozwoju maszyn rolniczych są znacznie póżniejsze wiadomości ze Śląska, gdzie w Ustroniu w fabryce powstałej przy kuźnicy Adama wyprodukowano ok. 1850 r. pług ośmioskibowy ciągnięty przez ma,· szynę parową, Znajomoś(; ośrodków, które produkowały narzędzia pracy. jest dla etnografa bardzo istotna, zwłaszcza przy badaniu rozwoju i historii użycia tych narzędzi, i dlatego pracę tę czyta się z dużym zainteresowaniem, mimo że nIe brak w niej rzeczy znanych z innych publikacji. Wanda Gentil T i P P e n h a u e r w artykule Wytwórca ludowy na POdhalu zajmuje się współczesnym przemysłem ludowym i to tymi jego gałęZiami, które posiadają związek ze zdobnictwem, przy ~zym teren Podhala ldentyfikuJ'e. . o l'l'e mozm! wnoslc.. z wymlemonyc .. h przez mą .. mlejsco- �765 764 wości, z obszarem dzisiejszego powiatu nowotarskiego. W artykule tym, wykazującym znajomość terenu, autorka podaje obszerny spis wytwórców ludowych z podaniem rodzaju ich wytwórczości i nazwy wsi, w której żyją i pracują, omawid geograficzne rozmieszczenie wytwórców i ośrodki, \V których szczególnie rozwinęły się pewne gałęzie przemysłów; wreszcie podaje szereg obserwacji na tem<Jt charakteru przemysłów i twórczości wiejskiej w ogóle. Artykuł podkreśla również znaczenie, jakie dla przemysłów wiejskich ma opieka państwa, która w ostatnim dziesięcioleciu wyraziła sięm. in. w zorganizowaniu 3 konkursów, a to w 1947 r. konkursu na wzorzec ludowej wytwórczości, w 1949 r. konkursu haftu i rzeżby ludowej na podhalu i w 1953 r. konkursu' pamiątkarstwa podhalańskiego. Pierwszy konkurs zorganizował Instytut Przemysłu Ludowego, zaś dwa dalsze Ministerstwo Kultury i Sztuki i Wydział Kultury WRN w Krakowie. Irena R y c h l i k o w a w artykule Z dziejów chłopskich walk o Turbacz opisuje walkę chłopów z wielką własnością w XVIII w. Stanowi on część przygotuwywanej do druku obszerniejsze] pracy pt. System ucisku feudalnego i walka klasowa chłopów w kluczu wielkoporębskim w drugiej polowie Autorka zajmuje się tu historią walki rodziny potaczków z podobina o hale i lasy Turbacza, które kupiła w r. 1751 od ks. Janusza Aleksandra S a n g u s z k i, po czym przez szereg lat prowadziła o nie proces z W o d z i c k i m i, następcami S a n g u s z k ó w, którzy postanowili odebrać potaczkom ich własność. Proces kończy się w roku 1790 ostateczną utratą Turbacza przez prawnych włąścicieli na rzecz Wodzickich. Kronika "Wierchów" zawiera notatkę dr Włodzimierza P o ż n i a k a pt. Akcja zbierania folkloru muzycznego na Podkarpaciu. Dr Pożniak daje m. in. podział podkarpacia na okręgi etnograficzno-muzyczne, który jakkolwiek, w myśl jego własnych słów, ma charakter prowizoryczny, roboczy, przecież jednak zgodny z dotychczasowymi badaniami etl}0graficznymi. Są to: 1. Skalne podhale. 2. Orawa, 3. Spisz, 4. Pieniny, 5. Ochotnica i okolica, 6. północne podhale, 7. Kamienica, ł~ącko i okolica, 8. Sądecczyzna. 9. obszary połemkowskie, 10 okręg Babia Góra-Zawoja, 11. Żywiecczyzna XVIII wieku. zachodnia i północna. Na ukończeniu są na razie badania nad folklorem muzycznym Skalnego podhala, których częściowe wyniki opublikował W. Kotański w czasopiśmie , Muzyka" (lata 1953 i 1954). Rejon Skalnego Podhala. według badań muzykologicznych, kończy się. idąc ku północy, na dolinie Dunajca. niemniej sfera jego wpływów sięga po Chabówkę· Również na ukończeniu jest zbieranie materiałów muzycznych Orawy i Spisza. Okazało się przy tym, że Orawa wykazuje silniejsze związki z muzyką Podhala, podczas gdy na Spiszu dają się zauważyć w muzyce \vpływy v,'ęgierskie. Niezwykle interesujące Ukończono tam zbieranie obserwacje poczyniono w rejonie Ochotnicy. materiału terenowego i obecnie przygotowuje go .j J ) do druku Aleksandra S z u l' m i a k. W czasie prac stwierdzono wpływy, jakie wywarło tam osadnictwo wołoskie na muzykę. Na razl~ pr~ce krakowskiej ekipy muzykologicznej Państwowego Instytutu. SztukI, ktora swym działaniem ma objąć całą Małopolskę, nie sięgnęły dale} na wsch~d poza granice województwa krakowskiego, czyli że górskie tere,ly wo]ewodztwa rzeszowskiego czekają dopiero na opraco . WK' H wame. '. .' ron~ce anna P i € ń k o w s k a w artykule Z zagadnień i prac l-.onserwat01.~klCh na PodhaLu zdaje sprawI' z zabezpieczanI' . d . t ' . a ok'azow bu owmc wa goralskiego, jakiego dokonuje się w ostatnich latach. Prace objęły, ob~k. dawnych kościółków w Białce Tatrzańskiej i Trybszu, również I z~bytkl sWleckle, Jak stary za,iazd w Jeleśni koło Żywca. Podjęto również mY~I. ,stworzema n~turalnych parków etnograficznych, z których jeden po,,: staJe ~a Orawle, drugI w Zakopanem. Orawski park etnograficzny z~.a.1dUJeSIę. \v Zubrzycy Górnej, a jego główną atrakcją jest odrestauroII ana obecme zagroda sołtysów . ". ' Moniaków ,., z r 1784 stano' wląca t ypowy przy kł a d budowmctwa orawsklego . Pomieszczono w n'e' , . tl'ICę oraz . l] sWle muzeum reglOnalne. W pobliże dworka Moniaków przewieziono starą karczmę z podwilk~, zabytkowy lamus drewniany, a w przyszłości planuje SIę zrękonstruowame na pobliskim potoku folusza' ły N' kI . I m na. le~wy . e cenne prace podjęto w samym Zakopanem. Postanowiono otoczyc część ulicy KościeliskieJ' ' , gd'Zle rozwmę . ła .. . t opIeką konserwatorską "lę na.ls arsza zabudowa Zakopanego. Do konserwacji wybrano 18 realności z. czego dotąd 5 zrekonstruowano. Jest to o tyle ciekawy eksperyment .. ' ~~ doma~h tych na~al mieszkają ich właściciele i nadal płynie tu norm~l~= z..Cle, me ]ak. w WIększości innych tego rodzaju parków, traktowanych jak muzea. Planu]: s~ę przeniesienie tam starych chałup z innych pobliskich dla zapełm€ma. pu~t~k ~owstałych po usunięciu niestylowych budowli. ~J,~konstrU()wano rowmez me związaną terytorialnie z parkiem zakopiańs om starą chałupę Sabały na Krzeptówkach. Akcj~ ta ma olbrzymie z;laczenie dla zachowania okazów d budowmctwa wiejskiego, które w zastraszającym tempie gl'n' awnego całeJ Polski. Ie na terenie \\:1 Ostatnią etnografa chów" jest interesującą . d ', Zb o ;~a omosc, podana za Podh 1'10 w(s I e g o w pracy pt. d a n s. 276-277), o pobycie na po Zoriana Dołęgi II' lO pseudonimem atach 1813-1818 i w tym czasie . no t a tl<ą umieszczoną w Kronice "WIerAmbrożym Grabowskim przez Juliusza Z dziejów badań etnograficznych na P o dh a l u A d ama Czarnockiego, znanego Ch d a k owskiego. Bawił on w GalicJ'i wyprawił się do Zakopanego. Anna KowaLska-Lewicka LINGUA _. . liczny" nr 1 POSNANIENSIS P' " IV Zeszyt dodatkowy: "Bluletyn Fonograrek' ~ ,oznan 1953, s. 106 - 1 mapa. Redagowali: Leon Kaczma. ładysław Kur a s z k i e w i c z, Jan O trę b ski. �767 766 W szerokich kołach naukowych dobrze znane jest wydawnictwo poznańskich językoznawców, "Lingua Posnaniensis", którego wyszły już cztery obszerne tomy. W 1953 r. zespół poznańskich językoznawców zaczął wydawać "Biuletyn Fonograficzny" jako suplement do poszczególnych tomów "L.P:'. Z przedmowy dowiadujemy się, że wydawnictwo powyższe powstało w celu Dublikowania opracowań na temat praktyki badawczej Zakładu FonOdrafi;znego UP \V oparciu o Komitet Redakcyjny "Lingua Posnaniensis". i rozwój Nina B o l' o W s k a (zm. w 1953 r.) w artykule pt. powstanie Zakł.adu Fonograficznego UP (s. 7-18) daje krótką historię tej placówki, która pcwstała z inicjatywy i pod kierownictwem prof. L. Z a b r o c k i e g o w 1946 r. pod nazwą Archiwum Fonograficznego UP. Zadaniem tej instybcji było zapisywanie dialektów Ziem Zachodnich, ratowanie ich od z?głady. Dzięki poparciu czynników nadrzędnych, po zakupieniu aparatury (początkowo bardzo skromnej) i zbudowaniu studia, już w 1948 r. można było przystąpić do pracy. W myśl programu pierwsze wyprawy badawcze kierowa:lO na Ziemie Odzyskane: do pow. złotowskiego, na Dolny Śląsk, na Mazury i Warmię oraz Pomorze Zachodnie i Gdańsk. Później zaczęto utrwalać dialekty z całej Polski, a nawet i spoza granic Polski; mianowicie utrwalono jeden z dialektów Polonii rumuńskiej, dialekty albańskie i litewskie. W 1951 r. następuje reorganizacja już dobrze zasłużonej placówki, powstaje odrębny Instytut Fonograficzny UP, na czele którego stoi Rada Naukowa' kierownikiem został dr L. K a c z m a rek. Z biegiem czaSH Zakład r~zszerzYł swoje zainteresowania nawiązując kontakty z innymi instytucjami. W roku 1952 plan bad3wczy Instytutu obejmuje: 1. dialektologię, 2.embriologię i patologię mowy ludzkiej oraz 3. fonetykęeksperymentalna. W tymże roku następuje reorganizacja Instytut wchodzi w sldad' Katedry Języka Polskiego. Obecnie Zakładem kieruje dr M. b J a s s e m. Bardzo Fonograf interesujący na usługach Jest retrospektywny dialektologii i artykuł etnografii L. K a c z m ark muzycznej w a polsce (s. 19-54). Pierwsze wzmianki o fonografie stosowanym za granicą znajdujf"my w polskich czasopismach etnograficznych, tj. w "Wiśle" i "Ludzie", w latach dziewięćdziesiątych ub. w. Pierwszym Polakiem, który zaczął stosować fonograf w swoich badaniach, był Bronisław P i ł s u d s k i. W latach 1902-1905 po odbyciu zesłania badał on Ajnów na Sachalinie i za pomocą fonografu zapisywał ich pieśni, podania itp. Do Polski przywiózł około 100 zapisanych wałków. z których większa część zachowała się do dziś. Także w Krakowie wystąpił on z inicjatywą zapisywania tekstów polskich. W 1914 r. Juliusz Z b o l' a w s k i z własnych oszczędności zakupił aparat fonograficzny i utrwalił kilkaset melodii góralskich. Całe szczęście, że cenny materiał zawarty w tym zbiorze zachował się, choć już właściwie w innej postaci; mianowicie Adolf C h Yb i ń s k i przepisał go na nuty, jako że wałki od częstej reprodukcji zniszczyły się. W okresie mlęaZYWOJtmnym językoznawcy nie używali fonografu. Szerokie zastosowanie znalazł on natomiast w etnografii muzycznej. Początek dał Poznań. Tu w 1930 r. ówczesny kierownik Zakładu Muzykologii UP prof. Ł. K a m i e ń s k i stworzył Regionalne Archiwum Fonograficzne. Zasięg zainteresowań tej instytucji stopniowo rozszerzał się poza Wielkopolskę na Pomorze, Mazowsze, Podhale, Górny Śląsk. Większość stanowiły lI\'n\ialenia z Wielkopolski. Do wybuchu wojny zebrano około 4000 nagrań, przede wszystkim pieśni. W czasie ostatniej wojny materiały te zaginęły, W 1936 r. powstało w Warszawie Centralne Archiwum Fonograficzne, \\' którym w przeciągu krótkiego czasu zgromadzono około 20 000 pieśni. Niestety i ten zbiór nie przetrwał; spalił się w powstaniu warszawskim. W innych ośrodkach prace były prowadzone w mniejszej skali. W Polsce Ludowej inicjatywa zastosowania fonografii wychodzi znów z Poznania. Już w 1945 r. muzykologowie, przede wszystkim M. S o b i e s k i, zaczynają krzątać się około uruchomienia Zachodniego Archiwum Fonograticznego. Początkowo była to robota całkiem partyzancka M. i J. S 0u i e s k i c h. Ilość nagraI'J. wzrastała jednak z każdym rokiem. W roku 1950 wspomniana placówka pod nazwą Zakładu Muzyki Ludowej weszła w skład Państwowego Instytutu Sztuki; zajmuje się zbieraniem folkloru muzycznego w skali ogólnopolskiej, Do 1953 r. wykonano około 30000 nagrano W dziedzinie dialektologii autor szczegółowo omówił działalność Instytutu Fonograficznego UP. J. O trę b s k i opublikował artykuł programowy Co utrwalać na płytach (s. 55-70). We wstępie czytamy: "Wprawdzie podstawowym zadaniem Zakładu Fonograficznego jest utrwalanie gwar, ale przecież nie może być obojętna i nagrywana treść. Jest rzeczą w najwyższym stopniu pożądaną, aby w wyniku nagrywania gwar powstał też odpowiednio obfity materiał folklorystyczny. W związku z tym należy się uprzednio rozpatrzyć starannie w tej miejscowości, której gwara ma być utrwalona, i wywiedzieć się;' co w niej jest charakterystycznego w zakresie zajęć, zwyczajów, strojów itd. -'i to właśnie uczynić tematem opowiadań lub rozmów" (s. 56). Ale nawet uardz0 wyczerpujące odpowiedzi na 19 pytań dotyczących np. wesela nie dadzą nam pełnego obrazu. Idealnym utrwaleniem takiego obrazu dla etnografa będzi'.? film dźwiękowy. W jakim stopniu jednak wymienione przez J. O trę b s k i e g o teksty mogą być przydatne dla etnografa? W pierwszym rzędzie dadzą niewątpliwie cenny materiał terminologiczny. Czasem 1"\\vet nieco więcej - potwierdzenie znanego lub zanotowanie nowego faktu. Dobrze by było, żeby redakcja PAE skorzystała z apelu J. O s t l' ę b .. s k i e g o, że "wszelkie poprawki i uzupełnienia do powyższego tekstu autor PI'7.\'jmuje z wdzięcznością" (s. 68), i nadesłała swoje uwagi. Tematy do nagra1'! zostały przez J. O t l' ę b s k i e g o ugrupowane następUJ'1co: Al C z ł o w i e k: urodziny i śmierć; choroby i ich leczenie; uroki 1 Ich odczynianie: chrzciny, zabiegi koło dzieci, wesele; rodzina i krewni; �768 769 odzież, bielizna, nakrycie głowy, obuwie; zajęcia kobiet (pnyrządzanie potraw, zabiegi o czystość', pranie bielizny; chów drobiu, chów świń, chów krów i wyroby mleczne; doglądanie psa; gospodarstwo ogrodowe; o ziemniakach; roboty kobiet podczas żniw; zbieranie grzybów i jagód; o kwiatach i ziołach; tkactwo); zajęcie. mężczyzn (o koniach, uprzęży, wozie i saniach; roboty w polu; inne roboty); zabawy dzieci, młodzieży i starszych; ocena wartości człowieka: starodawne zwyczaje; dawne wierzenia; mierzenie czasu, ilości i długości. B) D o m. S p r z ~ t y. Z a b u d o w n i a g o s p o d a r s k i e itd.: dom; sprzęty domowe: zabudowania gospodarskie, stodola, sad, ogrorlzenie. C) P o l e. D) L a;;. E) S t u d n i a. S t a w i j e z i oro. R z e k 3. Opis procesu utrwalania na płytach zarówno w terenie, jak i w studio dał Mieczysław P l u c i ń s k i w artykule Z praktyki dźwiękowego utrwCtlonia gwar (s. 71-77). Projekt .,mówiącej książki" nakreślił prof. Z a b r o c k i w notatce O dwudumesjonalnym utrwalaniu mowy ludzkiej (s. 78-80). Bardzo ciekawa jest notatka bibliograficzna pióra W. Z i e m a c k i e g () Adam Wikszemski - Polski pionier fonogra.jii (s. 81-83), z której dowiadujemy się, że wynalazcą fonograficznego zapisu dźwiękowego był Polak, lekarz z zawodu, źyjący w latach 1347-1890, który swój wynalazek opatentował w 1889 r. Zeszyt zamyka Katalog Płytoteki Zakładu Fonograficznego UP (s. 84-105) opracowany przez Ninę B o r o w s k ą i Zenona S o b i e raj s k i e g o. Do katalogu dołączono mapkę ()partą o mapkę orientacyjną do polskich tekstów gwarowych K. N i t s c h a. Układ katalogu grupuje poszczególne dialekty również według klasyfikacji tegoż wielce zasłuźonego badacza gwar polskich. Dla przykładu zacytujemy jeden zapis ze s. 89. "III. Dialekt wielkopolski. A. Wielkopolska właściwa. 1. Część zachodnia. 19. Dąbrówka Wielkopolska, pow. Międzyczecz. O uprawie i przędzeniu lnu, tkaniu płótna oraz przędzeniu wełny. Opowiadanie. Nr 341 AB, 342 AB, 343 A", to znaczy, że opowiadanie powyźsze zajmuje obie strony płyt nr 341 i 342 oraz jedną stronę płyty nr 343. Specjalnie wybrałem ten zapis, żeby dać pojęcie o przydatności "płytoteki" do badań etnograficznych. Na większości płyt utrwalone są gwary wielkopolskie. Po przejrzeniu zeszytu widzimy celowość właśnie takiego doboru artykułów: zarys historyczny, omówienie spraw programowych i dotychczasowych osiągnięć. W następnych numerach, według informacji redakcji, treść zostanie urozmaicona oraz będą publikowane artykuły z innych ośrodków. Witold Armon POLSKA SZTUKA LUDOWA, dwumiesięcznik, rok VI, nr: 1, 2, 3, 4-5 i 6; rok VII, nr: 1, 2, 3, 4-5 i 6. Kraków - Warszawa 1952-1953, wydawnictwo Państwowego Instytutu Sztuki. Problematyka polskiej sztuki ludowej należy do ważniejszych zagadnień w oracach Państwowego Instytutu Sztuki. W zapoczątkowanej dyskusji wyłonił się nowy pogląd jak naj szerszego ujmowania sztuki ludowej w łącznym traktowaniu jej ze sztuką narodową, Pogląd ten przeciwstawia się ujęciu dawniejszemu, zmierzającemu do określenia wartości sztuki ludowej od strony jej odrębności, wynikających z zapóźnionej kultury ludowej. Pogląd dawniejszy nie mógł się utrzymać, gdyź nie odpowiadał założeniom estetyki marksistowskiej, Inicjatorem i reprezentantem nowego stanowiska jest Państwowy Instytut Sztuki. a programowym i nowym ujęciu całokształtu sztuki ludowej dowiadujemy się z artykułów Aleksandra J a c k o w s k i e g o, Na marginesie prac Państwowego rem ("Polska Instytutu Sztuki w zakresie badań nad sztuką ludową i folklo- Sztuka Ludowa", 1953, nr 3, s. 117 i nast.). Badawczy program Instytutu opiera się na następujących wytycznych: 1. skierowanie problematyki sztuki ludowej na historyczne podstawy w powiązaniu ze sztuką narodową; 2. wyjście poza zakres sztuki wiejskiej i poszerzenie zagadnień na sztukę peryferyjną miejską itp.; 3. wypracowanie nowych metodologicznych form w oparciu o estetykę marksistowską; 4. badanie przejawów sztuki ludowej w powiązaniu z róźnymi dyscyplinami naukowymi; ,5. osobne ujmowanie organizacyjno-badawcze folkloru słowno-muzycznego ze względu na jego wagę społeczną; 6. dążenie do wykrycia postępowych nurtów sztuki ludowej i folkloru; występuje tu szczególna rola Państwowego Instytutu Sztuki, jego zakładów badawczych i organu "Polska Sztuka Ludowa" (PSzL). Program ten wymaga stałego oparcia i uzupełniania badawczego ze strony instytucji pokrewnych, a szczególnie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Instytutu Badań Literackich, uniwersyteckich zakładów etnograficznych, muzycznych itp. Roczniki VI i VII (1952-1953) Polskiej Sztuki Ludowej cechują usiłowania przeprowadzenia przemian - walka o nową postawę, treść i rozbudowę programową. Pierwsze dwa numery rocznika VI (podobnie jak i ubiegły rocznik V) redagowane były pod kierunkiem Romana R e i n f u s s a, który umieścił szereg artykułów omawiających stan zainteresowań sztuką ludową w Polsce. R e i n f u s s rozszerzył tematykę sztuki ludowej na zagadnienia plastyki górniczej i zapoczątkował współpracę z dyscyplinami pokrewnymi, szczególnie z archeologią. Cenna jest nade wszystko jego uparta i wytrwała działalność inwentaryzacyjna z zakresu plastyki i zdobnictwa ludowego, która walnie wzbogaciła treść "PSzL.". Od nr 3 rocznika VI kierownictwo) czasopisma przechodzi w inne ręce. Redaktorem naczelnym został A. Jackowski, a w 'zespole redakcyjnym następują częściowe zmiany. Z adnotacji redakcyjnej na okładce znikają dotychczasowe placówki: Sekcja Teorii i Historii Sztuk Plastycznych i Zakład Badania Plastyki i Zdobnictwa Ludowego, a pozostaje tylko informacja, że dwumiesięcznik jest wydawany przez Państwowy Instytut Sztuki. Siedziba redakcji przeniesiona zostaje z Krakowa do Warszawy. Zmiany te świadczą o tym. że ..PSzL" praktycznie prze49 ..Lud". t. XLI[ �770 chodzi pod bezpośrednią opiekę Instytutu. Po reorganizacji ~z~s~Pismll włączyło się do walki o nową treść i nowe formy pracy. Z zagadmen Ideologicznych, jeszcze za czasów redaktorstwa Reinfussa, wydrukowano .. wypo·· wiedzi redakcji w związku z dyskusją nad projektem konstytuCJI. oraz podano fragmenty z przemówienia B. Bieruta na otwarciu radiostacji we Wrocławiu ("PSzL", rok 1952, nr 1). W związku ze śmiercią J. Stalina opublikowano wyjątki z okolicznościowych przemówień B. Bieruta oraz artykul wstępny od redakcji ("PSzL", 1953, nr 1). Nowy redaktor położył nacisk na teoretyczne zagadnienia sztuki i ~wó~czości artystycznej, problem pojęcia sztuki ludowej i jej zakresu staje SIę zagadnieniem węzłowym. W dyskusji występuje na ogół zgodność poglądów na istotę sztuki ludowej, której przeciwstawia się sztukę nieludową. Trudności wyłaniają się przy określaniu pogranicza jednej i drugiej. W dawniejszych rocznikach autorzy skłaniali się do autonomicznego rozpatrywania cech formalnych sztuki ludowej, jej genezy, psychologii procesu twórczego itp., a tej przeciwstawiano sztukę warstw wykształconych. W nowych poglądach między sztuką ludową a nieludową występują różnice wyrażające się w treści, którą rozpatruje się we współzależności od zjawisk historycznych i estetycznych. W rozwiniętej dyskusji nad książką K. P i w o c k i e g Ol zagadnienie to nabiera nowych aspektów. A. Woj c i e c h o w s k i w artykule Z dyskusji nad pojęciami - "sztuka ludowa" i "ludowość" w sztuce ("PSzL", 1953, nr 2, s. 73-82), obok chłopskiej sztuki na wsi widzi postępowe elementy sztuki plebejskiej, które drogą wymiany wzajemnych wartości kształtują się w naszej sztuce w odrębny nurt wiejsko-plebejski, a ten łacznie ze sztuką wiejską stanowi sztukę ludową. Recenzent książki Piwo<:l~iego,K. Malinowski 2, sugeruje możliwości wymiany wartości między sztuką amatorską a ludową. A. J a c k o w s k i ("PSzL", 1952, nr 3, s. 125) idzie jeszcze dalej twierdząc, że zakres sztuki ludowej należy poszerzyć na rozległe dziedziny sztuki robotniczej, rzemieślniczej, wszelkiej peryferyjnej miejskiej, gdyż dopiero w niej ujawniają się najważniejsze treści postępowe. K. P iw o c k i w artykule pt. Próba definicji kilku pojęć ("PSzL", 1953, nr 6, s. 323-326) podszedł naj wnikliwiej do zagadnienia pojęcia sztuki ludowej i jej stosunku do sztuki narodowej. Rozpatrzył on dotychczasowe ujęcia i to doprowadziło go do nowych sformułowań w oparciu o metodę marksistowską. "Trzeba się chyba pogodzić z faktem, że sztuka ludowa - wbrew dawnym naszym zapatrywaniom, opartym o rozważania nad prymitywnym "stylem ludowym" - obejmuje zarówno dzieła o formie prymitywnej, jak i niekiedy bardzo rozwiniętej i dojrzałej. Decyduje tutaj wiedza warsztatowa artysty, jego talent i horyzonty treściowe i umysłowe. Dlatego wydaje sięsłuszna próba analizy możliwości artystycznych naszych drzeworytników XVI i XVII w., jakiej dokonuje Seweryn. Zbadanie stosunku artysty do świata, a przede wszystkim do otaczającej go rzeczywistości społecznej poprzez treści zawarte w jego dziele, pozwoli zaliczyć go bądź do twórców 771 ludowych, bądż do "nieludowych". Przyjrzyjmy się dotychczasowym sformułowaniom. Wojciechowski w swoich rozważaniach wychodzi z założenia przynależności klasowej twórczości ludowej w oparciu o historyczne podłoże nurtu wiejsko-plebejskiego. Jest to nowe podejście do problemu, odpowiednio zaktualizowane i oparte spostrzeżeniami historycznymi. Wartości tej koncepcji uzależnione są w dużym stopniu od dysponowania żródłami i podstawowymi opracowaniami z zakresu różnych dyscyplin w nowym oświetleniu dla powiązania z dzisiejszą twórczością ludową. Jackowski, podobnie jak i Wojciechowski, opiera swoje sformułowania na przynależności klasowej twórcy, lecz zakr~s sztuki ludowej poszerza na rozległe dziedziny sztuki peryferyjnej miejskiej. Sztuka chłopska czy wiejska jest tu na uboczu, a o jej wejściu do sztuki ludowej mają zadecydować zawarte w niej "najważniejsz<' treści postępowe". Oczywiście, to kryterium ma obowiązywać również treści twórczości peryferynej miejskiej. Wyłaniają się jednak trudności oceny tych treści i dostowania odpowiedniego miernika. Na razie należy się domyślać bogatych złóż zawartych w sztuce peryferyjnej, gdy sztuka wiejska dysponuje przejawami już od dawna ujawnionymi. Należy zebrać jak najwięcej materiałów do zobrazowania "najważniejszych treści postępowych". Najwięcej uchwytnych elementów zawiera definicja Piwockiego, która choć niejasno przedstawiona ma jedną ważną zaletę - jest ostrożna. Autor nie podziela całkowicie entuzjazmu innych dyskutantów, lecz doszukuje się w sztuce ludowej wartości możliwie pewnych i ustalonych. Zdaniem autora, zachodzi konieczność wypróbowania wszelkich moźliwości oceny dzieła artysty ludowego. Należą tu kryteria treściowe, przynależności klasowej, oceniana artystów w sensie różnic między poziomem ich rozwoju kulturalnego, różnic umysłowych i pojęciowych, oraz kryteria formalne, których nie da się odłączyć od dzieła. Definicja Piwockiego ma charakter kompromisowy, gdyż autor pragnie powiązać podstawowe elementy ze zmiennymi i aktualnymi. Autor dochodzi do stwierdzenia prymatu treści, lecz nie rezygnuje z wartości formy - potwierdza jej. walory. Jest to słuszne stanowisko, pozwalające na głębsze zrozumienie dzieła i jego twórcy. Uwagi Malinowskiego wiążą się z wartościowaniem sztuki amatorskiej w powiązaniu ze sztuką ludową. Koncepcja ta 'zahacza o szerokie pojęcia amatorstwa czy dyletantyzmu, które są tak rozciągłe, różnokierunkowe i z natury płynne i nieuchwytne, więc należy z niej zrezygnować dla uniknięcia dalszego zamętu. Poza wspomnianymi prcblemami dyskusja poruszyła i inne, jak np. pojęcie ludowości w sztuce polskiej, rodzimości, narodowości itd. Czy można spodzif"wać się dalszego rozwinięcia dotychczasowych wyników? Nieprędko. S'l trudności w terminologii, w slabej koordynacji dyscyplin naukowych itp. Rozwinięcie problematyki sztuki ludowej potoczyło się w kierunku oparcia iej badań o historyczne podstawy. Częściowym zrealizowaniem tych zamierzeń było wydanie specjalnego zeszytu "PSzL", poświęconego sztuce ludowej Odrodzenia ("PSzL",1953, nr 4-5). Podwójny ten zeszyt jest odbiciem zadal1 �772 naukoznawczych z inspiracji PAN-u Instytutu. Na sesji odrodzeniowej rozpatrzono zagadnienie naj pełniejszego włączenia sztuki ludowej i folkloru do prac zespołowych w badaniach nad sztuką. J. Starzyński stwierdził, "... że badania nad sztuką ludową i folklorem mają doniosłe znaczenie dla zrozumienia źródeł wartości narodowej formy, sztuki i literatury polskiego Odrodzenia" (jak wyżej, s. 199). O niektórych artykułach tego zeszytu będzie mowa dalej. Państw. Instytut Sztuki prowadzi dwukierunkowe badania nad sztuką ludową: a) w zakresie folkloru słowno-muzycznego, b) plastyki, zdobnictwa i architektury ludowej; dział folkloru zostaje wysunięty na czoło ze względów społecznych 3. Sama akcja badawcza nad folklorem prowadzona jest w terenie przez odpowiednie zakłady. Zorganizowano zakład specjalnie do prac terenowych pod nazwą "Akcja Zbierania Folkloru", pod kierownictwem M. Sobieskiego i przy pomocy etnografa M. Gładysza. Jest również i dawniej utworzony "Zakład Badania Muzyki Ludowej" z siedzibą w Poznaniu. Następnie zorganizowano regionalne ekipy badawcze: śląsko-dąbrowską, poznańską, krakowską, kielecką, rzeszowską, olsztyńską i gdańskopomorską· W zakresie teorii folkloru ukazał się zaledwie jeden artykuł: A. J a ck ow sk iego O wartości poznawczej folkloru, ("PSzL", 1953, nr l, s. 9-25). Przedmiotem badań są w zasadzie wszelkie utwory artystyczne przekazywane ustnie, a wyrażane gestem, muzyką i tańcem. Przekaz ustny nie jest jedynym warunkiem zaliczenia utworu do folkloru ludowego. W grę wchodzą również przekazy powstałe przy pomocy nowoczesnych środków rozpowszechniania kultury (radio, teatr, kino itp.), jeżeli zostały przyswojone przez lud. Autor rozwija pojęcie ludowej twórczości i charakteryzuje zjawiska folkloru. Użyto tu na nowo nazwy fokfloru, którą zarzucono w polskiej terminologii, a nie wynaleziono nowej. Wywody autora należy uważać za podstawowy materiał do dalszej dyskusji. Nie będę tu omawiać poszczególnych artykułów - przejdę do samych wyników. Liczbowo przedstawiają się skromnie: z ogólnych zagadnień 3 artykuły, z teorii l, z folkloru literackiego 3, dotyczących pieśni i muzyki ludowej 7, o obyczaju l, biografie badaczów l; razem 16 większych i mniejszych pozycji. Odczuwa się brak opracowań z metodyki badań poszczególnych gałęzi folkloru, pokazania różnych form dokumentacji, techniki prac terenowych, kwestionariuszy itp. Z folkloru literackiego jest zaledwie jedna praca - a przecież w tym zakresie były poważniejsze zapowiedzi 4. O pieśni i muzyce jest nieco więcej artykulów, ukazujących między innymi nowe oblicze artystyczne. Zaletami metodycznymi odznaczają się prace C h o l' os i ń s k i e g o i S a d o w n i k a świadczące, że' autorom tym nie są obce zasady znajomości warsztatu w tym zakresie. Artykuł G ę b i k a naświetla nową atmosferę artystyczną we współżyciu autochtonów z ludnością n3.pływową· W zróżnico'Naniu terytorialnym 7 artykułów do- 773 tyc:zy tylko trzech regionów: śląsko-dąbrowskiego, kieleckiego warmińsko-mazurskiego; o innych regionach brak opracowań. Z zakresu tańca ludowego, poza jednym artykułem i jedną recenzją i to z telenów obcych, nie ma opracowań. Polski dotyczy 7 artykułów, terenów obcych 5. Brak bibliografii folkloru w czasopiśmie utrudnia orientowanie się w publikowanym materiale. Mało jest wiadomości o ludowych pieśniarzach, muzykach, narratorach itp. Brak opracowań ilustrujących formy pracy artystów wykształconych, czerpiących tworzywo ze źródeł folkloru ludowego (np. mało wiemy o pracy Sygietyńskiego nad zespołem "Mazowsze"). Państw. Instytut Sztuki. wysuwając na czoło badania nad folklorem, podkreślił jego aspekty zapotrzebowania społecznego. Dotychczas nie znalazły one uzasadnienia i potwierdzenia praktycznego - po prostu zagubiły się w czasopiśmie. Poza tym brak w "PSzL" opracowań, które mówiłyby, jak układa się współpraca i koordynacja badań nad folklorem Wt) współdziałaniu z dyscyplinami pokrewnymi, np. z muzykologią, historią, badaniami. literackimi, etnografią itd. Pracę badawczą w zakresie zagadnień sztuki ludowej związanej z plastyką prowadzi Zakład Architektury, Plastyki i Zdobnictwa Ludowego pod kierownictwem R. Reinfussa, w ramach Państwowego Instytutu Sztuki. W praktyce główne zainteresowania koncentrują się na plastyce wraz ze zdobnictwem, architektura zaś schodzi właściwie na dalszy plan. Jednakże dorobek zawarty w roczniku VI i VII jest dość bogaty i urozmaicony, obejmuje z plastyki ze zdobnictwem około 30 artykułów (z architektury 2, z badań terenowych, omawiających zbiory, wystawy itp. 21, związanych ze współczesną twórczością ludową 20), razem 72 mniejszych i większych artykułów. Plastyka jako przedmiot osobnych badań cieszy się w czasopiśmie powodzeniem. Jej zakres obejmuje wszelkie dziedziny życia ludu wyrażane w plastycznej twórczości. W badaniach stosuje się dwudziałową systematykę: 1) grafika, malarstwo, rzeźba, strój, tkaniny itd.; 2) zdobnictwo architektury, stroju, wnętrza, sprzętu itd., jako manifestację formy związanej z przedmiotem i z techniką wykonania. W praktyce podział ten jest dość płynny, gdyż mieszają się tu ze sobą przedmioty sztuki ludowej z przedmiotami tzw. przemysłu artystycznego, lub zgoła samego przemysłu. W czasopiśmie są .j. artykuły z grupy pierwszej, z zagadnień ogólnych, z grafiki 2, malarstwa 2, rzeźby 3, dotyczące stroju i jego części 7, tkanin 4, z drugiej grupy (zdobnictwo związane z ceramiką, strojem, z kowalstwem artystycznym itp.) 10 artykułów). Jedną z wybitniejszych pozycji w czasopiśmie jest T. S e weI' y n a, Ludowa grafika staropolska (,.PSzL", 1953, nr 4-5, s. 201-256). Autor, wytrwały badacz polskiej sztuki ludowej, zajął się żródłami ikonograficznymi i ich przydatnością dla etnografii 8 i sztuki ludowej. S e weI' y n znalazł wartościowe materiały zawarte w starodrukach i w grafice staropolskiej. Wyko- �774 rzystał np. druki: F a I i m i r z a O zioiach y moczy gich, P a p l' o c k i e g {) Kolo rycen;k.ie, J e.ż o w s k i e g o Oekonomia aLbo porzqdek zabaw ziemiańskich, H a u l' a Sktad aLbo skarbiec ... , B o l e s ł a w i u s z a PrzeroźLiwe echo trqby ostatecznej, itp. Nie pogardził także zbiorem odcisków drzeworytniczych J. M u c z k o w s k i e g o. Z grafiki religijnej służyły autorowi różne odpustowe i jarmarczne drzeworyty ulotne, jak i opublikowany aotychczas materiał u. Cały ten materiał autor rozpatrzył i ocenił wyróżniając książkową grafikę plebejską XVI i XVII w. o treści świeckiej i grafikę ścienną dewocyjną z późniejszych wieków, służącą potrzebom wsi. Drzeworyt staropolski w książce, który z konieczności zastępował miniaturę, wyglądałgrubo, szorstko i wulgarnie, wykonywali go zapewne ludzie z ubogiego świata plebejskiego; treściowo przedstawia on mozaikę światopoglądów, uczuć, naiwnych interpretacji lub akcentów społecznych. Seweryn ocenił wartości treściowe i artystyczne tych dzieł, ich wagę, podkreślił ich realia ilustrujące rzeczywistość staropolską oraz przedstawił je jako oręż walki społecznej. Grafikę ścienną cechuje zdaniem autora "odstępstwo od założell r'-'!alistycznych i ideologii społecznej ... " Etapy te nie rozgraniczają się w czasie ani w przestrzeni, przynajmniej w obecnym stadium badań. S e w e l' y n sięgnął naj dalej w głąb wieków z wszystkich dotychczasowych autorów, potrafił doszukać się w tych utworach graficznych cennych elementów ludowości i rodzimości oraz wydobyc ich sens społeczny. W ten sposób autor potwierdził tezę P i w o c k i e g o I", że źródła ludowości przedostatniego wieku tkwią głównie w ludowym nurcie sztuki wczesnozabytkowej. Należy spodziewać się dalszych badań i wyników w tym kierunku, tym bardziej Ż" bogate zasoby środowiska krakowskiego przed wszystkim predysponują do tego rodzaju prac. Z innych artykułów z zakresu plastyki, posługujących się metodą historyczną, wymienić należy: H. P i e ń k o w s k i e j Dekoracja maLarska kościoła w Orawce ("PSzL", 1953, nr 6, s. 335-347); J. R o z e n - P r z e w o rs k i e j Z zagadnień. renesansou.:ego ubioru Ludowego ("PSzL", 1953, nr 4-5, s. 257-280); F. K o t u l i, Z badarz nad Lu.dowym. strojem Rzeszowiaków ("PSzL", 1952, nr 4-5, s. 212-226); R. R e i n f u s s a ELementy renesansowe w PoLskim mebLarstwie lu.dowym ("PSzL", 1953, nr 6, s. 327-334\. Z architektury ludowej mcźna wymienić artykuł J. Kra s s o w s k i e g o, O c!tatupte polskiej na przetomie XVI i XVII w. ("PSzL", 1953, nr 4-5, s. 283-302), w którym poddaje analizie przykłady zabudowy wiejskiej, ze szczególnym uwzględnieniem form i układów przestrzennych historycznie uwarunkowanych. Z różnych działów sztuki ludowej jest szereg artykułów, mniej lub więcej wartościowych i interesujących, których omówienie zajęłoby sporo miejsca. Z dziedziny zagadnień dokumentacji przede wszystkim odczuwa się brak przykładowego artykułu, który mógłby zilustrować metody pracy dokumentacyjnC'j, zagadnienia warsztatu itd., choć doświadczeń nie brak. Bibliografi~ 775 przygotowawczo wprowadzają w zagadnienie tematu bad~ń, w ~ateriałY i źródła. Bibliografii jest obecnie coraz więcej, zarówno ogolnych, Jak spe~ cjalnych. Czasopismo nie prowadzi systematycznej rejestracji bieżąc~) produkcji wydawniczej, jak to czyni np. "Przegląd Artystyczny'> ZastępuJe ją okresowa bibliografia Jako publikacja załącznikowa do czasopIsma. W ten sposób została wydana retrospektywna bibliografia Grzegorczy.~a z zakr.esu plastyki, jak również bibliografia rzemiosła artystycznego, częsc ~ Tkanmy. ułożona przez A. Ryszkiewicza. W okresie następnym ukazało Sl~ opraco~ wani~ 1. C h m i e l i ń s k ; ej - Mcteria~y do bibliografii polskteJ sztukt ~udowej jako załącznik do czasopisma (nr 6, 1952 r.). Obejmuje lata 19501952 i j~st do pewnego stopniD. kontynuacją opracowania Grzegorczyka. Bibliografia Chmielińskiej przekracza zakres plastyki ludowej i wchodzI w zagadnienia folkloru. stosując w tej bibliografii rzeczowy podział materiału autorka zachowała układ alfabetyczny w poszczególnych działach. z wyjątkiem działów "Wystawy" i "Opracowania regionalne", o czym zresztą sama wspomina. W dziale regionalnym pozostawiono tylko ogólne opracowania a zagadnienia szczegółowe grup regionalnych rozmieszczono po różnY~h działach. Układ taki jest słuszny ze stanowiska oszczędności miejsc~, jeżeli jest konsekwentny do koń·ca. Brak indeksu miejscowości utrudma poszukiw'lnia. W każdej bibliografii operującej w pewnych zasięgach ~e~ytorialnych obok indeksu osób i rzeczy obowiązuje również indeks mleJscowości. JednoC'7.€Śnie trzeba przyznać, że w porównaniu z bibliografią Ryszkiewicza opracowanie Chmielińskiej zyskuje przez celowe wyposażenie typograficzne, co w wynikach pozwoliło na umieszczenie prawie podwójnej ilości pozycji bibliograficznych. Poza bibliografiami recenzje i sprawozdania są również informacyjnym źródłem produkcji wydawniczej. W roczniku VI i VII czasopisma jest 16 pozycji, przeważnie krótkich, dotyczących polskich wydawnictw 7, obc~ch !l, folkforu 4, plastyki 5, bada!'l wykopaliskowych 1. Cyfry te wskazuJą na pewną przypadkowość. Występuje przewaga materiału zagranicznego. Nie widzi się usiłowań informowania o ważniejszych publikacjach, przede wszystkim nie doczekały się omówienia podstawowe publikacje w zakresie sztuki ludowej; wskazuje to na brak planowania na dalszą metę. Periodyk o ambicjach zarówno naukowych, jak i społecznych powinien poło:i:yć większy nacisk na dział recenzji z wydawnictw. Wszelkie zbiory jako formy dokumentacji odgrywają poważną rolę w pracach badawczych. Należą tu, oprócz bibliotek, zbiory archiwalne. muzealne, wystawy itp. Uzupełnieniem samych obiektów są publikowane o nich informacje pod postacią katalogów, spisów inwentarzowych, sprawozdań itp. W czasopiśmie drukowano jedynie sprawozdania z wystaw i konkursów sztuki ludowej. Na ogólną liczbę 16 sprawozdań połowa dotyczyła sztuki ludowej i przemysłu artystycznego. Sprawozdania informowały na Cl;?;ółobiektywnie o :;pecyfice wystaw, szczególnie regionalnych. uzupełniając �776 te informacje reprodukcjami najciekawszych okazów wystawowych, czasem wielobarwnymi tablicami. W ten sposób pokazano w czasopiśmie bogactwo zjawisk sztuki ludowej. Natomiast inne rodzaje zbiorów nie znalazły odbicia w czasopiśmie. Brak artykułów informujących o zbiorach muzealnych (nie licząc jednej recenzji z przewodnika S. B ł a s z c z y k a z działu kultury i sztuki ludowej w Rogalinie, "PSzL", 1953,nr 3, s. 190--192). W tej dziedzinie jeszcze można sobie radzić, ponieważ muzea drukują lub powielają katalogi itp. informacje. Zupelnie źle jest z informacjami o zbiorach archiwalnych dotyczących sztuki ludowej, filmów, płyt utrwalających dźwięki, dokumentów graficznych, rękopisów, druków, rycin, nut, map itp. Nie wiadomo, co posiadają z tej dziedziny Państwowy Instytut Sztuki i jego zakłady badawcze, a także zakłady uniwersyteckie, muzea itd. Wiąże się z tym zagadnienie udostępni:lnia i formy korzystania z tych zbiorów do pracy naukowej. Ossoliroeum wydaje osobny periodyk poświęcony zbiorom specjalnym Zakładu lr. Zapewne wiele się dokonuje w interesujących nas dziedzinach i na odcinku sztuki ludowej. Należy się spodziewać, źe również "PSzL" zlikwiduje w tym kierunku dotychczasowe braki. Ważnym rodzajem dokumentacji są sprawozdania z badań terenowych. W tym zakresie jest 6 artykułów: 2 ilustrujące metodykę i wyniki prac v;ykopaliskowych, 3 dotyczące wyników badań zabytkowej i nowej sztuki Indowej, 1 sprawozdanie z instytucji pokrewnej. Jeźeli z tego odliczymy dwa sprawozdania nie wchodzące w' zakres prac Państwowego Instytutu Sztuki, to na koncie tej instytucji i jej zakładów badawczych S'l zaledwie cztery sprawozdania jako rezultat dwuletniego dorobku z doświadczeń terenowych. Pod względem jakościowym publikowany materiał jest nieco jednostronny, brak tu np. choćby dyskusyjnego pokazania szerszych możliwości ujmowania pracy terenowej jako warsztatu badawczeg o Specyficzną formą pracy terenowej są badania związane z postaciami twórców ludowych. W czasopiśmie opublikowano 5 sylwetek artystów ludowych; biografie te uwzględniają rozwój twórczy artystów ludowych. Ten rodzaj publikacji datujący się od początku istnienia "PSzL" jest zjawiskiem dodatnim. Ażeby nie wpadać w pewien szablon, należy skalę rejestru twórców ludowych jak najbardziej poszerzyć. Czeka na opracowanie cały ich szereg. W ujęciu geograficznym opublikowany materiał z plastyki ze zdobnictwem i architekturą liczbowo przedstawia się następująco: około 10 artykułów dotyczy całego obszaru Polski, Śląska 3, Podgórza 5, Małopolski południowo-zachodniej 6, Małopolski południowo-wschodniej 7, Małopolski północnej 5, Polski centralnej 5, Wielkopolski 2, Pomorza 4, północnowschodniej części Polski 6, obszaru między Bugiem a Wisłą 2; razem około 55 artykułów. Najwięcej jest pozycji odnoszących się do południowowschodniej Małopolski, najmniej do Wielkopolski i Lubelszczyzny, brak zupełnie artykułów dotyczących Ziem Zachodnich. W porównaniu z wyni- 777 kami z lat dawniejszych poważniejszych osiągnięć czasopismu w roczniku w tej dziedzinie. VI i VII nie wykazuje Powiązanie sztuki ludowej ze sztuką ogólną w nowym i żywym współdziałaniu odbywa się przede wszystkim w ramach inicjatywy państwowej. Departament twórczości Ministerstwa Kultury i Sztuki czynnie opiekuje się rodzącą się nową sztuką ludową i tej opiece nadaje odpowiedni kierunek Podstawowo naświetla to zagadnienie K. P i e t k i e w i c z w artykule pt. Zagadnienie opieki nad twórczością ludową, ("PSzL", 1953, nr 2, s. 95-106). Państwo roztacza opiekę nad ośrodkami twórczości ludowej. Powołano do życia uprzednio zanikłe ośrodki, utworzono calkiem nowe, poparte badaniami t<:!renowymi, konkursami, wystawami, nagrodami, konferencjami itp. Nowa sztuka ludowa przestała być anonimową, a jej twórców awansowano do rzędu artystów. Ludowy artysta nie jest mniej wartościowy - jego rola poszerza się webec nowych zadań społecznych stojących przed sztuką. Pisze o tym K. P i e t k i e w i c z w artykule pt. Społeczna rola artysty ludowego (PSzL, 1952, nr 2, s. 68-73). W związku z opieką i aktywizacją twórczości ludowej sami twórcy i ich wytwory nabierają nowego sensu. Sztuka ludowa i jej przejawy zaczynają przenikać i wiązać się z ruchem świetlicowym i amatorskim. Z tej dziedziny brak jakiegoś oddźwięku w czasopiśmie. Natomiast problem wiązania twórczości ludowej z zapotrzebowaniem gospodar·· czym przy współpracy z artystami zawodowymi odbił się żywym echem w czasopiśmie. Pokazano szereg prób i możliwości oraz wysunięto różne pomysły. Oto niektóre artykuły, których tytuły mówią same za siebie: K. P i e t k i e w i c z a, Nowe drogi plastyki ludowej na tle współpracy artystów zawodowych z ludowymi ("PSzL", 1952, nr 4-5, s. 198-202); K. P i e tk i e w i c z a Narady robocze z attystami ludowymi (tamże), s. 261-262), W. T e l a k o w s k i e j, Projektanckie kolektywy robotnicze chłopskie i młodzieżowe(taffiŹe, nr l, s. 17-22); W. T e l a k o w s k i e j, Próba włączenia twórczości ludowej do wzornictwa przemysłowego ("PSzL", 1953, nr 3, .'l. 135-141) itd. Wytworzył się nowy kierunek działania, który ma charakter praktyczny. Trudno tu zdobyć się na jakąś ocenę rozwijającego się problemu; jest on jeszcze w stadium prób i doświadczeń warsztatowych. Strona zewnętrzna czasopisma zmieniła się niewiele. Ogólnie biorąc, "PSzL" nie wykazuje poważniejszych zmian w stosunku do dawniejszych roczników. Wyposażenie typograficzne jest w dalszym ciągu niejednolite, gdyż każdy zeszyt wygląda inaczej. Ciągłe zmiany drukarń nie przy·czyniają się do podnoszenia wyglądu zewnętrznego czasopisma; natomiast w poszczególnych rocznikach tworzy się pewnego rodzaju mozaika typograficzna z różnych czcionek, układu kolumn, tytułów itp. Ważnym problemem są same ilustracje, stanowiące poważny czynnik w wyposażeniu "PSzL". Ich poziom jest niejednolity, szczególnie w ilustracjach wielobarv,;nych. Natomiast tekstowe ilustracje są interesujące i w reprodukcji oczywiście uzależnione od oryginałów. A bywa też i tak. że dobrą foto- �779 778 grafię odbito żle (np. do artykułu E. F l' a n k o w s k i e g o zreprodukowano hafty kurpiowskie słabo) z powodu złej kliszy i nieodpowiedniego papieru ("PSzL", 1953, nr 6, ryc. 2, 5, 7, po s. 382). Całkiem słabo przedstawiają się ilustracje wielobarwne, jak np. tkaniny opoczyńskie ("PSzL", 1952, nr l, tabl. I, nr 2, 7 i inne), fragmenty tkanin gdańskich (tamże, nr 2, po s. 78) itd. Jeżeli reprodukcja wielobarwna w czasopiśmie ma być dokumentem-ilustracją, a nie jego cieniem, i ma działać estetycznie, to poziom jej musi wzrosnąć. Dobrym przykładem mogą być reprodukcje offsetowe niektórych tkanin ludowych w książce obrazkowej, W. B a l' u c k i ej Malowane domy. W tym samym wydawnictwie wycinanki, ceramika i malarstwo wyszły źle w offsecie, co świadczy, jak ciężko jest dobrać odpowiednią technikf~ do reprodukowania wielobarwnego przedmiotu. W czasopiśmie ograniczenie się do klisz siatkowych zuboża kolorystycznie reprodukcje. Okładka w każdym zeszycie jest inna i to jest dużym osiągnięciem graficznym. Do IE'pszych można zaliczyć okładki: w roczniku VI tylko okładkę nr 2; w roczniku VII dobre okładki mają nr l, 3, 4-5, w których widoczny jest postęp. Wartość artystyczną i użytkową obniżają okładki z nalepkami obrazkowymi, a rekord pod tym względem wzięła okładka nr 6, rocznika VI. Zmiana na lepsze wystt;puje od rocznika VIII. Oprawa introligatorska polegająca na wiązaniu składek drutem niszczy czasopismo. Kolportaż należy do najsłabszych stron "PSzL". Samo czasopismo wychodzi z poważnymi opóźnieniami; nadto upływa sporo czasu, zanim czytelnik dostanie je do rąk. Opóźnienia te wywołują deaktualizację, która z kolei zmniejsza liczbę prenumeratorów. W zakończeniu należy podsumować dotychczasowe spostrzeżenia. Przy ocenie całości nasuwają się wnioski wynikające z postulatów Państwowego Instytutu Sztuki. Na łamach "PSzL" pokazano tendencje formowania nowego oblicza sztuki ludowej, inicjowane przez Instytut. Przeciwstawiały się one statycznemu traktowaniu sztuki ludowej w dawnym światopoglądzie i zmierzały do budowy nowych założeń teoretycznych oraz do stosowania odpowiedniej polityki organizacyjno-badawczej. W czasopiśmie zaczęto rozwijać problematykę sztuki ludowej w powiązaniu ze sztuką ogólną na podstawie estetyki marksistowskiej. Zapoczątkowano dyskusję o nowym pojęciu sztuki ludowej, a jej zakres usiłowano poszerzyć o wartości zabytkowej i obecnej peryferyjnej sztuki miejskiej. Występują tu tendencje do eklektyzmu, tworzą się niejasności terminologiczne, jednokierunkowość dyskusji itd. Wydano parę zeszytów specjalnych z doskonałym zeszytem poświęconym sztuce ludowej Odrodzenia. Czasopismu dotychczas nie powiodło się powiązanie sztuki ludowej z pokrewnymi dyscyplinami oraz zjednanie w większym stopniu szerszego grona współpracowników. Zastosowano podział badań na folklor słowno-muzyczny oraz plastykę z pokrewnymi działami i temu podziałowi dano odpowiedni wyraz w czasopiśmie. W dotychczasowych osiąg:1ięciach dział plastyki góruje dynamiką zagadnień i żywotnością bada- czów. Teoria folkloru jest w zal:zątku. W programie, zarówno w folklorz-2, jak i w plastyce, starano się WY.iśćpoza kanony metody etnograficznej, ale w praktyce korzystcl.ł10 z niej w ca1e.i pełni. Zagadnienie dokumental:j i w czasopiśmie przedstawia się jednostronnie i ubago. Brak podręcznika do 1)olskie.i sztuki ludowej działa haml jąco na rozwój jej metodologii i stwarza ~ cza~opjśmie poważne luki. Daje się jednak zauważyć w "PSzL" powiązanie problematyki sztuki ludowej z życiem, i to jest b. cenne. Czasopism') interesuje się wzrostem opj~ki nad współczesną sztuką ludową i jej twórcami, w powiąZ3niu z zapotrzebowaniem społecznym i gospodarczym. Ir..dywidualnC;' osiągnięcia \V tych kierunkach są w sferze doświadczeń i nie pozwalają na zbytni optymizm i ferowanie powierzchownych wniosków. W czasopiśmie pl'7.ewijają się dwie tendencje: naukowa i propagandowopopularyzatorska. Jedna i druga usiłują spełnić swoje zadania. Jednakże strona naukowa przeważa wyborem problemów, ilością i jakością oświetlanych zagadnień, poziomem i wiarygodnością źródeł itp. W czasopiśmie ukazano nowe stanowisko w badaniach nad sztuką ludową i to poszerzyło jej horyzonty oraz przyczyniło się walnie do dalszej popularyzacji. Czasopismo "Polska Sztuka Ludowa" w ostatnich rocznikach jest na nowej drodze rozwojowej. 1 Henryk Z1!Jolakiewicz IRENA KARPIŃSKA, P o l s k i e u b i o l' Y l u d o wen a s c e n i e. Nakładem Polskiej YMCA w Wielkiej Brytanii, Stowarzyszenia Polskich Kombstantów, Związku Harcerstwa Polskiego, Londyn 1953, ss. 185+2, tablic jednobarwnych 17, kolorowych 1. Rysunki i plansze kolorowe według opracowania etnograficznego autorki wykonała Irena Bogdanowiczowa, okładkę projektował Stan:sław Gliwa. Praca Ireny K a l' p i li s k i e j stanowi nr 9 "Biblioteki Teatralnej" wychodzącej na emigracji. Przeznaczona jest dla sceny, zespołów amatorskich, dla których, jak zaznaczono w przedmowie, "strój ludowy, jako przejaw zewnętrzny żywego związku z Ojczyzną, jest czynnikiem wychowawczy'm ogromnej wagi, zachowującym niezmiennie swoje oddziaływanie uczuciowe". Poza tym "autorka zmierza wyraźnie do wyrugowania strojów ludowych stojących w sprzeczności z pierwowzorami. Dlatego dostarcza wiadomości o prawdziwym stanie rzeczy, a zarazem wskazuje, w jaki sposób można sporządzić stroje najbardziej zbliżone' do autentycznych". Z tego powodu układ pracy został dostosowany do wymogów zespołów amatorskich, których działalność i cele na emigracji są nieco inne niż w kraju. Aby osiągnąć zakreślone zamierzenia, autorka treść swej pracy ujęła w siedem rozdziałów, zaznajamiając czytelników we wstępie z historią stroju ludowego, głównymi regionami i wartościami artystyczno-reprezentacyjnymi W dalszych rozdziałach omawia ubiór lowicki, góralski, krakowski, górnośląski i kurpiowsk:. W uwagsch kOllcowych zamieszczonych w rozdziale �780 siódmym autorka zwraca uwagę na dydaktyczne znaczenie stroju, konieczność walki z pseudoludowością oraz sumuje trafnie szereg, częściowo poprzednio wypowiedzianych, zaleceń dotyczących używania ubioru chłopskiego na emigracji. Całość zamyka krótki rozdział w języku angielskim "To our readers", wykaz tablic i spis rzeczy. Każdy rozdział poświęcony pewnemu typowi stroju zawiera opis położenia regionu, stan zachowania i czas używania stroju, opis ubioru kobiecego, opis ubioru męskiego, zastosowanie teatralne ubioru oraz wykaz literatury, na .ialdej autorka oparła swoją pracę. Zwykle z każdym rozdziałem są związane dwie lub trzy tablice rysunkowe, przedstawiające postacie z przodu i z tyłu, ubrane w omawiany strój, oraz rysunki analityczne poszczególnych części odzieży. Praca napisana jest żywo, poprawnym polskim językiem, wydrukowana j(;st na papierze bezdrzewnym. Wi.dać tu wielki wpływ prac z tej dziedz~?y wydanych w kraju, a szczególnie silne oddziaływanie Atlasu polskich stro]Ow ludowych, wydawnictwa Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Wpływ tE,n uwidacznia się nie tylko w układzie, ale również w formułowaniu pewnych zdań i zaczynaniu rozdziałów tymi samymi słowami, bez ujęcia ich w cudzysłów; dotyczy to np. rozdziału II pt. Ubiór lowicki, zaczynającego się tak samo jak w pracy Jadwigi Ś w i ą t k o w s k i ej:. "Na zachód od Warszawy ... " itd. Naśladownictwo Atlasu zaznacza się też w rysunkach analitycznych, które w większości są przerysowaniem rysunków z wydawnictw krajowych, na co autorka zwraca czytelnikom uwagę. W opisie poszczególnych strojów kieruje się pewnymi uproszczeniami, aby w drobiazgach nie zgubić sylwetki całości stroju i jego krasy. Zastąpienie jednak w większości wypadków wymiarów i dat ogólnymi określeniami, jak np. na s. 37: "ten szeroki pas", "dawne gorsety", "kapelusze średnio wysokie" (s 44), bez uprzedniego bliższego określenia, co w stosunku do czego jest dawne czy szerok'ie, wprowadza pewien zamęt i trudność w rekonstruow2.niu stroju. Błąd ten popełniają też niekiedy autorzy w kraju. Zwrócenie więc na ten błąd uwagi jest konieczne i ważne. Pewne opisy autorki są zbyt ogólne i sprowadzają się tylko do jednego zdania, jak np. opis kamizelki na s. 44. Niedociągnięciem w opisie strojów jest brak konsekwentnego zaznaczania, przez kogo omawiany strój jest noszony i przy jakich okazjach. Istnieją przecież różnice w stroju odświętnym dziecka, dziewczyny, mężatki i staruszki. Różnice te uwidoczniają się też w stroju męskim zależnie od wieku i stanu oraz charakteru święta, z okazji którego mężczyźni go ubierają In2czej podczas wesela wygląda drużba, inaczej starosta, pan młody. a jeszcze inaczej uczestnicy orszaku w2sdnego. Zróżnicowania te autorka nie zawsze i niekonsekwetnie zaznacza. U autorki piszącej pracę w Londynie, w odległości setek kilometrów od ojczyzny, w świetle dosyć nawet szczegółowej literatury wspomniane szczegóły zatarły się. A szkoda. dobrze 781 był0by przecież, ażeby czytelnicy cowaniu wiedzieli. 'N Australii cą K&.nadzie coś o tym zróżni- Nie można powstrzymać się od podkreślenia i wytknięcia braku w pracy opisu chorby jednego ubioru ze staropiastowskich Ziem Odzyskanych czy choćby z Wielkopolski. Wzmianka we wstępie, że na Dolnym Śląsku i w Wielkopolsce są stroje ludowe, jest niewystarczająca. Śląsk, Ziemia Lubuska, Pomorze Zachodnie stanowią I/;J część kraj u. Obszary te, odzyskane w 1945 r. po d~ugich wiekach zaboru, zagospod"row<?nf' i odbudowywane olbrzymim wysiłkiem całego narodu, tak silnie zrosły się z życiem każdego Polaka w kraju i tak wielki wpływ wywierają na życie nasze, że pominięcie ich za granicą uważać musimy za poważne niedopatrz,mie. Zapewnienia o uczuciowym oddziaływaniu i o uczuciowych powiązaniach z krajem przy jednoczesnym pominięciu 'h jego obszaru są dla nas mało przekonywające, a bolesne jest, że wśród niektórych rodaków istnieje brak zrozumienia dla spraw tak istdnych. Możliwe, że w środowisku, w którym "utorka pisała l wydała S\vą pracę, musiała pominąć przedstawienie strojów z Ziem Odzyskanych, i to by ją częściowo usprawiedliwiało. Natomiast zupełnie niezrozurniały jest fakt pominięcia stroju z Wielkopolski, kolebki narodu, i to szczególnie w tym czasie, kiedy na tym obszarze intensywnie prowadzi się badania nad początkami państwa polskiego i czyni się przygotowania do r,bchodu tysiącznej rocznicy jego istnienia. Nie można równieź się zgodzić, źe "tradycyjne ubiory były wytwarzane całkowicie na wsi, w obrębie własnego gospodarstwa" (s. 11), źe "najdawniejsze gunie powstały z koca", że strój ludowy w genezie swej sięga głównie do XVIII w. (s. 21) itp. Mimo tych i innych niedociągnięć i błędów praca Karpil'lskiej jest wartościową i twórczą pozycją; przejawia się to głównie w działach zatytułowanych "zastosowanie teatralne". Autorka wykazuje swobodę, fantazję i doświadczenie w podawaniu pomysłów uszycia i przystosowC'.nia ubiorów ludowych do sceny. W opisach tych autorka jest więcej dokładna, widzi ubiory ludowe nie tylko w wymiarach, które tu dość często podaje w centymetrach (a nie w ogólnikach i calach, jak na s. 40), lecz sugeruje również trafne uwagi malarskie dotyczące zestawienia kolorów, unikania szycia przesadnie jednolitych ubiorów, stwarzających wr",żenie mundurów, użycia innych materiałów do szycia kostiumów na scenę, a innych (oryginalniejszych, solidniejszych), "gdy występy odbywają się w czasie imprez bez sceny, na procesjach albo na zabawach tanecznych, ,Jak np. bale kostiumowe, w których są z bliska oglądane" (s. 178). Bardzo słusznym rozwiązaniem jest niewłączenie (poza jedną) do pracy barwnych plansz strojów, chociaż może to jest tylko przypadek wynikły z chęci ominięcia podrożeni&. kosztów wydawniczych. Doświadczenie w kraju wykazało, że włączenie tablic barwnych do Atlasu nie zawsze pomaga kierownikom zespołów artystycznych, którzy zasugerowani barwnością plansz d:?ją szyć kostiumy jak naj dokładniej tylko według nich, nie czytając treści �783 782 monografii, w której jest mowa o odmianach kolorystycznych i układach pewnych części. Niemożność włączenia do każdej monografii większej ilości plansz barwnych powoduje szycie ubiorów tylko podług jednej lub dwóch zamieszczonych, co niek.iedy stwarza z ubioru ludowego rodzaj munduru, psującego wrażenie swojskości i rodzimości. Częściowe pominięcie plansz barwnych i zastąpienie ich jednobarwnymi rysunkami zmusza zainteresowane osoby do gruntownego przestudiowania treści i zastanowienia się, dzięki czemu praca sprzyja wierniejszemu odtwarzaniu ubiorów, posiada więcej zalet wychowawczych. Praca Ireny Kar p i ń s k i e j ze względu na rozdziały dotyczące przystosowania ubiorów do sceny jest cenną publikacją i może posłużyć za poważną pomoc innym autorom w celu napisania podobnej, a zarazem doskonalszej po ominięciu wymienionych usterek. Pracy takiej w kraju nie posiadamy, choć jest bardzo potrzebna, dlatego pionierski wysiłek K a l' p i ń,; k i El j winien być przykładem. Adam O GENEZIE ŁODZI KLEPKOWYCH Niedawno na. Baltyku się praca NA POMORZU Krystyny P i e l' a d z k i e j pt. Walki Slo·· (Warszawa 1953). W pracy tej zostały przytoczone materiały pochodzące z'moich badań nad środkami komunikacji wodnej i transportu u Słowian w okresie przed- i wczesnopiastowskim i, zgGdnit' z obowiązującymi w tym względzie zwyczajami, zaopatrzone wskazówką co do osohy ich autora. Nie zgłaszałbym z tego powodu żadnych zdstrzeżeń, gdyby nie okoliczność, że informacje moje, przekazane autorce w czasie gromadz€;nia przez nią materiałów, uległy zniekształceniom powoctujqc opublikowanie pewnych nieścisłości. Jest zrozumiałe, że autorce, będącej historykiem, a nie a.rcheologiem czy etnologiem, trudno było nie popełnić omyłek w analizie materiału archeologi:::znego i etnograficznego, szczególnie w zakresie zagadnień czysto tech·nicznych. Materiał, który autorka musiała zinterpretować, zawarty głównie w źródłach niemieckich i skandynawskich, nie należy do najlepiej upa-o rząd kowanych, dostatecznie ścisłych i dostatecznie obiektywnych, wykluczających możliwość wyrobienia sobie fałszywego sądu. Tym bardziej jednak uwa'~am Z2, konieczne sprostować błędne twierdzenia, które zakradły się do pracy. . W ustępie zatytułowanym Cechy charakterystvczne konstrukcji statkow slowiańskich (s. 46, 47), który, jak podaje autorka, został oparty o moje nie opublikowane dotąd wyniki badań, wyraziła ona sąd, iż "szczegółowa analiza całego materiału archeologicznego dotyczącego znalezionych na południowym wybrzeżu Bałtyku statków słowiańskich, pochodzących z X-XII w., pozwala na stwierdzenie pewnych charakterystycznych cech rodzimych, odróżniających je od statków skandynawskich". Sąd ten jest wian ukazała Glapa w X-XII 'Wieku prawdziwy, gdyż łodzie Pomorzan faktycznie wykazują niektóre cechy rozniące je od współczesnych im łodzi skandynawskich, ale nie wynika on bynajmniej z większości przytoczonych przez autorkę przesłanek, z których jedne dowodzą różnic pomiędzy łodziami skandynawskimi a pomorskimi, zaś inne świadczą' o ich podobieństwie. . ~, Wśród dziewięciu wymienionych przez K. P i e l' a d z k ą cech łodzi znalazły się następujące nieścisłości, których źródłem moje informacje nie były: 1) Skandynawowie budowali z drzewa dębowego jedynie stępkę łodzi (cecha l); 2) konstrukcja stępki w kształcie litery T, typowa dla Pomorza, zdarza się u Skandynawów zupełnie wyjątkowo (cecha 2); 3) łodzie skandynawskie oraz łodzie pochodzące ze znalezisk na wschód od Wisły są łodziami wiosłowo-żaglowymi, zaś łodzie słowiańskie, pochodzące ze znalezisk na zachód od Wisły, są łodziami wiosłowymi (cecha 8); 4) klepki łodzi skandynawskich oraz klepki łodzi pochodzących ze znalezisk na wschód od Wisły łączone są nitami z żelaza, zaś klepki łodzi słowiańskich, znałezionych na zachód od Wisły, łączone są kołkami drewnianymi (cecha 9). Wszystkie powyższe twierdzenia wymagają sprostowania. Łodzie pochodzące ze znalezisk pomorskich wykazują tyłko niezbyt istotne i nieliczne cechy konstrukcyjne różniące je od współczesnych łodzi skandynawskich, natomiast liczne ich cechy istotne bardzo je do łodzi skandynawskich zbliżają. Przede wszys'tkim założenia konstrukcyjne łodzi pomorskich są te s,lme, co łodzi skandynawskich: konstrukcja klepkowa, użycie stępki pełniącej rolę kręgosłupa łodzi, jednakowy kształt stew, czyli belek dziobowych i rufowych stanowiących przedłużenie stępki, nadający łodzi kształt symetryczny, wysokość stew znacznie podnosząca dziób i rufę łodzi, wreszcie proporcja kształtów, ster w kształcie dużego wiosła u prawej burty itd. Przesądzają one w połączeniu z danymi historycznymi nie tylko sprawę podobieństwa łodzi pomorskich do skandynawskich, ale odgrywają także dużą rolę w ocenie zagadnienia genezy łodzi klepkowych na Pomorzu. Z cech różniących można wymienić jedynie: mniejszy rozmiar łodzi (Słowianie nie budowali łodzi o tak dużych rozmiarach, jak na przykład łodzie z Gokstad czy Aasa), dużą płaskość dna w łodziach skandynawskich nie występującą w tak silnym stopniu, wreszcie brak "klamer", tj. zgrubień w klepce wykonanych dla tym lepszego związania jej z wręgą, a może także uszczelnianie łodzi przy pomocy mchu, a nie sierści zwierzęcej maczanej w smole (nie jest jednak dowiedzione, że mchem posługiwali się w tym celu tylko Słowianie). . ••V związku z rodzajem budulca trzebLl stl.vJerdzi'::, :le dąb w Skandynawii należy faktycznie do rzadszych okazów flory. Na północy nie ma go zupełnie, �784 a na południu, mniej więcej po Dalarne, występuje skąpo. Jest więc zrozumiale, że Skandynawowie nie mieli drzewa dębowego w takiej ilości, jak Słowianie i musieli poslugiwać się w szkutnictwie także i innymi gatunkami drzewa. Nie znaczy to jednak, że ograniczali się do wykonywania z dębu tylko stępki łodzi. Wiadomo bowiem, że na przykład łódź I z Nydam (w miejscowości tej znaleziono dwie łodzie) i łódź z Aasa, czyli Osebergu, były budowane w całości z dębiny. Najprawdopodobniej z drzewa dębowego były budowane wówczas także małe łodzie skandynawskie noszące miano eikiar, a służące nie do celów wojennych, lecz do przepraw przez rzeki i wąskie zatoki; być może, że z drzewa dębowego budowano także i inne łodzie, na temat których brak relacji. Przypuszczenie takie znajduje poparcie we współczesnym materiale etnograficznym; do dziś mieszkańcy BohusHin i okolicy posługują się łodziami budowanymi z dębiny, a noszącymi nazwę ekorna. Również mało jest prawdopodobne, ażeby konstrukcja stępki o przekroju poprzecznym w kształcie litery T zdarzała się u Skandynawów wyjątkowo. Konstrukcja taka jest zwykłą konsekwencją zastosowania stępki. W łodziach większych rozmiarów, gdzie na stępkę musi być dobrane drzewo o większej grubości i gdzie nie można robić głębokich wycięć, by nie osłabić stępki (w wycięciach stępki wykonanych symetrycznie umocowuje się pierwsze klepki), kształt ten nie występuje tak wyraźnie, jak w łodziach małych, gdzie górna część stępki może mieć taką szerokość, iż stanowi jak gdyby pierwszą klepkę dna. Słowianie budowali łodzie na ogół mniejsze od skandynawskich i zapewne w związku z tym kształt "T" stępki rzuca się tutaj bardziej w oczy. Nie wiem wprawdzie, jak wygląda stępka w łodzi z Kwalstind (9,5 m), ale nawet w dużej łodzi z Gokstad (23,5 m) kształt ten daje się odczytać niemal tak samo wyraźnie, jak przy łodziach pomorskich. Nie można także przypuszczać, jakoby klepkowe łodzie wiosłowe stanowić miały rodzimy typ łodzi właściwy Słowianom, a łodzie wiosłowożaglowe typ łodzi właściwy Skandynawom. Trudno również sądzić, że Skandynawowie łączyli klepki łodzi tylko przy pomocy żelaznych nitów, a Słowianie tylko przy pomocy drewnianych kołków. Łodzie wiosłowe pływają po wodach śródlądowych i przybrzeżnych Skandynawii jeszcze i dziś, a łodzie kołkowane były tam, podobnie jak na innych terenach, długo w użyciu (dla większości rybackiej ludności Skandynawii i innych krajów europejskich żelazo było materiałem raczej trudno dostępnym, i to chyba niemal do końca okresu feudalizmu). Podkreślając fakt, że łodzie pomorskie pochodzące ze znalezisk na wschód od Wisły (podobnie jak część współczesnych im łodzi skandynawskich) są łodziami wiosłowo-żaglowymi i że są one łączone nitami z żelaza, stwierdzałem, że: 1. różnią się one pod tym względem od łodzi zachodnio-pomorskich (pochodzących. ze znalezisk na zachód od Wisły), 2. wskutek posiadania wymienionych cech bardziej się upodabniają do 785 współczesnych im łodzi skandynawskich, coraz częściej w owym okresie zaopatrywanych w żagle i budowanych mocniej (nity żelazne). Na podstawie tych stwierdzeń wysuwałem wniosek: 1. o wcześniejszym pojawieniu się łodzi klepkowych na zachód od Wisły niż na wybrzeżu położonym na wschód od niej; 2. o samodzielnym kontynuowaniu na zachód od Wisły form przyniesionych tu dawniej .(0 czym świadczą zmiany występujące później na Półwyspie Skandynawskim, a nie spotykane na Pomorzu). Dla wyjaśnienia dodaję, że pojawienie się łodzi klepkowych na Pomorzu wiążę z oddziaływaniami skandynawskimi. Do wniosku tego dochodzę na podstawie następujących przesłanek: 1. łodzie pochodzące ze znalezisk pomorskich zostały wykonane między X a XII w., to znaczy w okresie kulminacyjnym ekspansji Słowian na Bałtyku, zamykającym ostatecznie epokę skandynawskiej hegemonii na tym morzu; 2. ~ostały one wybudowane na Pomorzu, a nie po drugiej stronie Morza Bałtyckiego, z czym się godzą nawet najbardziej nacjonalistyczni autorzy niemieccy; 3. zdradzają one rzucające się w oczy niezaprzeczone podobieństwo do łodzi skandynawskich z czasów największego nasilenia ruchów skandynawskich na południe. Owe trzy całkowicie pewne przesłanki pozwalają mi na postawienie następującej hipotezy: pierwsze łodzie klepkowe, znane nam z obszaru Pomorza, wybudowała we wczesnym średniowieczu ludność miejscowa. Wybudowała je ona na wzór łodzi, które w dużej liczbie pojawiały się na południowym wybrzeżu Bałtyku w czasie długotrwałych ruchów wikińskich. W budowie tej odzwierciedliły się różnice powstałe pod wpływem warunków lokalnych, ale nie są to różnice pierwszorzędne dotyczące konstrukcji. Budowniczymi owych łodzi byli nad Wisłą i na zachód od niej Słowianie, zaś na wschód - ludność staropruska. W ten tylko sposób tłumaczyć można uderzające zbieżności w konstrukcji łodzi pomorskich i skandynawskich z okresu wikińskiego, podobieństwa pomiędzy łodziami znalezionymi na zachód i na wschód od Wisły i nie znaczne zachodzące między nimi różnice. Taka hipoteza nie ujmuje sławy słowiańskiemu korabnietwu nad Bałtykiem i nie pomniejsza osiągnięć Słowian w żegludze morskiej, które w pewnym okresie (wiek XII) nawet przewyższały współczesne osiągnięcia skandynawskie, a jest całkowicie zgodna z faktami dowiedzionymi. Tadeusz Delimat MARKO POLO, a p i s a n i e ś w i a t a. Z oryginału starofrancuskiego z uwzględnieniem redakcji starowłoskich i łaciJ'lskich przełożyła Anna Ludwika C z e r n y. Wstępem i przypisami opatrzył Marian L e w i c k i (Warszawa) 1954,Państwowy Instytut Wydawniczy, 80, ss. 806, ilustr.32, mapa 1. SO "Lud", t. XLII �786 787 Pojawienie się pierwszego polskiego przekładu znakomitego dzieła Marka P o l o pt. Opisanie świata jest zdarzeniem niecodziennym. Wartość tej relacji polega na bezpośrednim i prostym przedstawieniu ówczesnych wydarzeń politycznych, faktów historycznych, geograficznych, obyczajów i świadczy o niezwykłym darze autora do obserwacji i o jego inteligencji. narodzonego dziecka. Opisany jest również zwyczaj grzebania zmarłych. Na miejscu ciałopalenia wycinają z papieru konie, wielbłądy, niewolników, tkaniny i spalają to razem z ciałem nieboszczyka. W królestwie Dagrojan czarownicy leczą chorego przy pomocy czarów. Gdy nie ma nadziei na wyzdrowienie, duszą go i gotują, a potem schodzą się krewni zmarłego i zjadają go. Marko P o l o przeszedł w latach 1269-1295 w kierunku południkowym Azję Mniejszą, Persję i całą Azję środkową; dotarł do Chin, odbył podróż po Chinach, zawadził o Półwysep Indochiński, wyspy Indonezji oraz Indie i drogą morską powrócił do Azji Przedniej, a stamtąd do Europy. Opisanie świata stanowi także wiarogodne źródło materiałów dla etnografów. Marko P o lo bowiem opisując poszczególne kraje i prowincje zwraca baczną uwagę na obyczaje i obrzędy ludności tubylczej i poświęca im sporo miejsca. Tak na przykład mówiąc o Karaunach na terenie Persji wskazuje na ich praktyki magiczne mające sprowadzić mrok. Żałoba u mieszkańców Hormuzu trwa cztery lata, a specjalne płaczki codziennie zawodzą w domu zmarłego. W kraju Tangut panuje zwyczaj palenia zwłok nieboszczyka wraz z ubraniem i przedmiotami codziennego użytku, a także z wycinanymi z papieru ludźmi, końmi i wielbłądami. Powszechnie przyjęte jest również sporządzanie horoskopu dla zmarłego. Kobiety Kemulu korzystają z pełnej swobody obyczajów. W mieście Kan-czou obchodzą święta bożków, oznaczone ściśle według kalendarza. Małżeństwa zawierają z krewnymi, a także z macochami. Obszernie traktuje nasz podróżnik o sposobie życia Mongołów, opisując ich domy, środki lokomocji oraz zwyczaj grzebania władców na górze Ałtaj. Sporo też miejsca poświęca religii i bóstwom mongolskim, szamanom, pożywieniu, powszechnie stosowanemu znakowaniu bydła. Ciekawym obrzędem jest składanie przez chana duchom ofiar z mleka. Często praktykowane są czary przez kapłanów, którzy zjadają zwłoki ludzi skazanych na śmierć. Szamani wymuszają stale na chanie ofiary dla swoich bóstw. Szczegółowo przedstawiony jest sposób wybierania przez chana służebnic. Obszerne opisy poświęcone są uroczystościom z okazji urodzin chana i święta Nowego Roku, kiedy to chan otrzymuje od poddanych niezliczoną ilość darów. W Tybecie i w prowincji Gajndu panuje duża swoboda obyczajów. W kraju Zardandan ("złote zęby") poważną rolę odgrywają znachorzy, którzy leczą zabijając bydło na ofiary i urządzając uczty. Spotyka się tu zwyczaj tatuowania zarówno kobiet, jak i mężczyzn. Rozpowszechniony jest kult przodków. Na uwagę zasługuje kuwada - zwyczaj polegający na tym, że po urodzeniu dziecka żona wstaje, a do łóżka kładzie się z noworodkiem mąż, gdzie przebywa przez 40 dni. Zanotowano tu także palenie zwłok zmarłych. Obszernie traktuje się o obyczajach Chińczyków, o prowadzeniu się dziewcząt chińskich, o wydawaniu ich za mąż itd. Mówi się też sporo o bóstwach chińskich. U mieszkańców Mandżi powszechnie sporządza się horoskop dla nowo- Ludność wyspy Ang?man (Andamany) posiada głowy, oczy i zęby podobne do psów. Wzmianka ta jest reminiscencją bajek o psiogłowcach. W królestwie Maabar istnieje zwyczaj dobrowolnej śmierci wdowy na stosie wraz ze zwłokami męża. Mówi się tu o czci dla wołu, o oddawaniu młodych dziewcząt w służbę bożkom. Przy opisie Indyj Marko P o l o zwraca uwagę na wróżby braminów, wskazuje na godziny złowróżebne, wróżenie z lotu jaskółek. Relacja o Wyspie Męskiej i Żeńskiej jest ciekawym fragmentem podania o Amazonkach. Wątek o Krainie Ciemności i klaczach używanych za przewodniczki jest bardzo stary, gdyż znajdujemy go już w legendzie o czynach Aleksandra Wielkiego. Terenu Rusi dotyczą opisy sposobu budowania domów, wiadomości o wyrobie piwa i o urządzaniu hucznych uczt. Znaczna większość opisów Marka P o l o zawiera nowe i wiarogodne informacje, świadczące o doskonałym zmyśle obserwacyjnym autora. Jest on odkrywcą nowych ziem i nowych ludów. Książkę tę czyta się z niezwykłą łatwością, co jest dużą zasługą tłumaczki A. L. C z e r n y, która potrafiła dać przekład o wysokich walorach. Szczegółowy wstęp i bogate przypisy oparte na wnikliwych i wszechstronnych badaniach wybitnego specjalisty od zagadnień Środkowego i Dalekiego Wschodu, prof. M. L e w i c k i e g o, wzbogacają to cenne wydawnictwo i pomagają czytelnikowi w zrozumieniu często dosyć skomplikowanych problemów. Włodzimierz ROZKWIT LUDOZNAWSTWA Zajqczkowski NA ŁUŻYCACH * Na zachód od Śląska, nad rzeką Sprewą, znajdują się Łużyce. Żyje tam około pół miliona Słowian, tzw. Serbów Łużyckich. Chociaż część z nich nie mówi już językiem ojczystym, to jednak posiada świadomość narodową i uporczywie dąży teraz do przyswojenia sobie mowy ojczystej, aby spotęgować swoje zachowane cechy etniczne. Ten naj mniejszy i najbardziej z nami spokrewniony naród słowiański zachował do dziś swoją • Niniejszy niektórych rozdziałów większej pracy pt. w której autor podejmuje bodaj pierwszą 'oN polskiej literaturze naukowej próbę opracowania, w najo;;q!niejszych chwilowo remach, dziejów ludoznawstwa łużyckiego. Zarys 50':' dziejów szkic jest ludoznawstwa streszczeniem łużyck.lego, �'788 bogatą kulturę ludową, która w ramach Niemieckiej Republiki Demokratycznej znalazła dobre warunki rozwoju. Warunki naturalne Łużyc wyodrębniły kilka zasadniczych grup etnicznych: 1) horianie (mieszkańcy wzgórz), 2) polanie (mieszkańcy równin), 3) holanie (mieszkańcy lasów), wreszcie 4) Łużyczanie, zamieszkujący słynne biota (Spreewald), tzw. łużycką Wenecję. Grupy te różnią się narzeczem, usposobieniem, obyczajami, strojami i budownictwem. Dzieje Łużyc to wiele wieków bezlitosnej germanizacji i bohaterskiego oporu warstw ludowych. Losy Łużyc dziwnie się splotły z losami Polski. Rok 963, pod którym imię Polski zanotowano w żródłach pisanych, jest ostatnim rokiem niepodległości Łużyc. Już więc od zarania naszych dziejów datują się nasze związki z Łużycami. Zagadnienie łużyckie obok pomorskiego stanowiło główny kierunek polityki trzech pierwszych historycznych władców polskich z rodu Piastów. Potwierdzają to źródła współczesne, szczególnie kronika Thietmara. Zanotowała ona m. in. rok 1018 jako datę zawarcia pokoju w stolicy ł.• użyc, w Budziszynie, oraz datę zwycięskiego zakończenia wojny Bolesława Chrobrego z feudalnym cesarstwem niemieckim. Piszemy o tym we wstępie niniejszego szkicu o ludoznawstwie łużyckim, gdyż właśnie lud łużycki uznał 30-letnie rządy polskie na Łużycach (10021032) za najpromienniejszy okres swych dziejów. Znamiennym tego potwierdzeniem jest łużycka pieśń ludowa Serbów dobyća (Zwycięstwa Łużyczan). Wdzięczny lud łużycki przechował w niej pamięć o wielkim władcy polskim Bolesławie Chrobrym, który trzykrotnie wyprawiał się na Łużyce, aby wyzwolić je spod ucisku germańskiego, a następnie hojnie nagrodzić dzielnych wojów łużyckich. Wymowny to fakt, że Bolesław Chrobry przetrwał właśnie w łużyckiej pieśni ludowej. Archiwa łużyckie kryją zapewne wiele cennego materiału, a ponadto dużo nie znanych szczegółów znajdzie się jeszcze w średniowiecznych źródłach po ponownym przeprowadzeniu badań nad przeważnie tendencyjnymi opracowaniami uczonych niemieckich. Pierwsze łużyckie zapiski ludoznawcze pochodzą z XVIII wieku, kiedy to nieliczni Łużyczanie po zdobyciu wykształcenia poświęcili się badaniom i naprawie stosunków wśród ludności łużyckiej. Pionierem tego ruchu był Abraham F r e n c 1. Większość jego prac zachowała się w rękopisach. Najważniejsza z nich to licząca 1936 stron Historia populi et rituum Lusatiae Superioris, zawierająca znaczną ilość materiału ludoznawczego, dotyczącego dawnych Łużyc. Praca ta została obecnie udostępniona badaczom dzięki sporządzeniu fotokopii oryginału. W początkach XIX wieku ludoznawstwo łużyckie nabrało wielkiego rozmachu. Najwybitniejsi przedstawiciele narodu łużyckiego, jak Zejler, Radyserb-Wjela, Mućink, Hórnik, Jordan. Smole I' i inni, uważali pracę ludoznawczą za istotną część wspólnego zadania wszystkich światłych Łużyczan. Obok pojedynczych zbiorów materiałów ruch ten stworzył wielkie dzieło ludoznawstwa łużyckiego, mianowicie dwutomową pracę Jana Arnośta 789 S m o l e l' j a pt. Pjesnicki hornych a ddnych Łuziskich Serbow (1841-1843). Ten monumentalny zbiór zawiera 331 pieśni górno-łużyckich i 200 dolnołużyckich z melodiami i niemieckimi tłumaczeniami, a ponadto pierwszy zbiór łużyckich legend i bajek, przysłów oraz opis zwyczajów, strojów i statystykę Łużyc. Staraniem Niemieckiej Akademii Nauk ukazało się w roku 1953 nowe wydanie zbioru S m o l e l' ja. Praca S m o l e l' j a pobudziła współczesnych do jeszcze żywszej pracy zbieraczej. Zdaniem Adama G l a p y, którego uwagi na ten temat znajdują się w niniejszym tomie "Ludu", wywarła ona wpływ na naj znakomitszego naszego ludoznawcę, Oskara K o l b e l' g a, i stała się dlań wzorem przy opracowaniu serii tomów "Ludu". W ten sposób nauka łużycka oddziałała za polskim pośrednictwem na całe ludoznawstwo europejskie w XIX w. Dzieło Smolerja i jego współpracowników prowadził dalej Arno~t M u k a, dając m. in. szereg zasadniczych prac z dziedziny etnografii. Spośród nich wyróżnia się Serbska statistika (1884-1886), przedstawiająca sytuację ludnościową każdej wsi łużyckiej. M u k a zorganizował pierwszą łużycką wystawę ludoznawczą w Dreźnie (1896), a następnie stworzył z jej zbiorów łużyckie muzeum ludoznawcze w Budziszynie (1900) oraz przyczynił się do stworzenia Oddziału ludoznawczego Macierzy Łużyckiej. W okresie międzywojennym kierownictwo prac ludoznawczych na Łużycach objął Ota W i ć a z. Zbierał on materiały ze wszystkich prawie dziedzin kultury ludowej. W pracy swej był właściwie osamotniony. Drobne prace ogłosili jeszcze Bjarnat K l' a w c i Meranka Le s a w i c. Młoda inteligencja łużycka zaangażowała się w pracy kulturalnej oraz w walce politycznej z faszyzującą niemczyzną· Ludem łużyckim i jego kulturą zajmowali się także uczeni sąsiednich narodów - z Niemców A n t o n, M li 11 e 1', von S c h u l e n b u l' g, S c h n e ewe i s i inni oraz z Czechów Cerny, Kuba, Pata i inni. Z Polaków trwały ślad w łużyckiej etnografii pozostawił Adam F i s c h e 1', Łużyczanie "Etnografia słowiańska", z. 2, Lwów-Warszawa 1932 oraz Rozwój łużyckich badań etnograficznych, "Ruch Słowiański", 1931, R. IV, nr 1-2, s. 49-52 Sporo mat.eriału o ludzie łużyckim znajduje się w naszych czasopismach, zajmujących się specjalnie sprawami słowiańskimi, jak np. "Ruch Słowiański", często w postaci krótkich a ce~nych wiadomości kronikarskich ukrytych wśród innego tekst.u. Olgierd N o w i n a ogłosił cenną rozprawkę pt. Liczba i rozmieszczenie Serbów Łużyckich, 1938. Ponadto należy wymienić prace takich wybitnych polskich przyjaciół Łużyc, jak Tadeusz P o w i d z ki, Józef K o s t l' Z e w s k i, Tadeusz Stanisław G r a b o w s k i, Witold T as z y c k i, Tadeusz L e h r - S P ł a w i ń s k i, Józef W i d a j e w i c z i inni. Niektóre sformułowania mogą niekiedy budzić pewne zastrzeżenia, jednak we wszystkich pracach możemy znaleźć dużo interesującego materiału. W końcu maja 1945 roku II Armia Wo.iska Polskiego pod dowództwem gen. Karola S w i e r c z e w s k i e g o zadała śmiertelny cios armiom hitle- �790 791 rowskim pod łużyckim Budziszynem i wskrzesiła pamlęc wOJow Chrobrego. Mocno okaleczone Łużyce rozpoczęły nowe życie. W stosunkach politycznych, gospodarczych i kulturalnych Łużyc dokonał się wielki przełom. Po dziewięciu wiekach walki i ucisku naród łużycki otrzymał zupełne i rzeczywiste równouprawnienie z narodem niemieckim w obrębie Niemieckiej Republiki Demokratycznej. spyt a literatura") prof. dr Ota W i ć a z, Bozidar D o b r u c k y i Michał N a w k a; drugą (Rjad B, "Stawizny a socjologija") Ernst P a l m, dr Alfred M e t s k i Mercin Kaś p o r; wreszcie trzecią (Rjad C, "Ludoweda") dr Błazij N a w k a, Pawoł N e d o, Kurt P e t r i Jurij W i n a r. Ukazały się dotąd trzy zeszyty, w których znajdujemy szereg wartościowych rozpraw i materiałów naukowych. Kierownictwo życia kulturalnego Łużyc objęła ponownie naczelna organizacja łużycka "Domowina" (Zwjazk Łuziskich Serbowi pod przewodnictwem najpierw Pawła N e d y, a następnie Kurta KI' j e n c a. W roku 1948 Łużyce przeżyły swoją nową "wiosnę ludów", gdy sejm saski uchwalił u~.tawę o zapewnieniu praw ludności łużyckiej. Powołano wtedy Łuziskoserbski Zahrjad Ludoweho Kubłanja i odtąd datuje się wspaniały rozwój łużyckiej kultury ludowej. Łużyczanie otrzymali własne szkolnictwo państwowe i pierwsze łużyckie szkoły średnie. Odżyło czasopiśmiennictwo. Ukazały się nowe wydawnictwa - podręczniki szkolne i książki popularne, które· mają wyrównać ogromne straty powstałe na tym odcinku wskutek szaleńczego niszcz·enia przez hitlerowców bibliotek łużyckich. Stworzono także Łużycki Teatr Ludowy oraz 700-osobowy państwowy artystyczny zespół muzyczno-taneczny. Spelnia on ważną rolę w życiu kulturalnym Łużyc, a ponadto występując często w wielu miastach niemieckich podbija serca słuchaczy i widzów i zdobywa je dla łużyckiej kultury ludowej. Plastycznym wyrazem tych nowych czasów na Łużycach są barwne dwujęzyczne (łużyckie i niemieckie) oficjalne napisy na drogach, ulicach, szkołach i urzędach, które zadziwiają wszystkich i świadczą publicznie o tym, że język łużycki otrzymał wreszcie na Łużycach pełne prawa obywatelskie. W celu stworzenia Łużyczanom zaplecza naukowego powołano w roku 1951 ośrodek badawczo-naukowy, organizujący samodzielne studia naukowe na najważniejszych odcinkach, tak bardzo potrzebnych dla umocnienia podstaw rodzimej kultury narodowej. Zadanie to spełnia Instytut dla Badań nad Ludem Łużyckim w Budziszynie (lnstitut za Serbski Ludospyt). Dyrektorem jest jeden z najwybitniejszych przedstawicieli ruchu umysłowego nowych Łużyc, Pawoł N o w o t n y, absolwent Uniwersytetu Poznańskiego oraz były nauczyciel gimnazjum polskiego w Gdańsku w okresie hitlerowskim. Instytut jest placówką Niemieckiej Akademii Nauk i nawiązuje do wspaniałych tradycji słynnej Macierzy Łużyckiej (Maćica Serbska). Dzieli się on na trzy działy, obejmujące swymi pracami: 1) język i literaturę, 2) historię i socjologię oraz 3) etnografię. Chlubą Instytutu jest biblioteka, licząca już ponad dwadzieścia tysięcy tomów, a zawierająca prawie wszystkie stare rękopisy i druki łużyckie. Organem Instytutu, zamiast dawnego "Casopisu Maćicy Serbskeje", jest "Letopis" (rocznik) wychodzący w trzech seriach, odpowiadających trzem działom Instytutu. Naczelnym redaktorem jest Pawoł N o w o t n y, a wydawcą ,.Domowina". Poszczególne serie redagują: pierwszą (Rjad A, "Rece- Ludoznawców polskich zainteresuje specjalnie seria trzecia, zeszyt poświęcony ludoznawstwu łużyckiemu. Otwiera go najwybitniejszy ludoznawca łużycki prof. Pawoł N e d o swoją próbą ujęcia całokształtu dziejów ludoznawstwa łużyckiego wart. Prehlad stawiznow serbskeje ludowedy. Ponadto Pawoł N e d o podaje cenne, posiadające jednak jeszcze znaczne braki, uzupełnienia bibliografii ludoznawstwa łużyckiego, w opracowywanych pod jego kierownictwem przez seminarium ludoznawcze Instytutu Łużyckiego na uniwersytecie w Lipsku Dodawki do bibliografije serbskeje ludowedy. Praca ta zawiera 610 pozycji bibliograficznych ułożonych według nowego podzialu. Ponadto wspomniany zeszyt zawiera dwie prace etnograficzne bogato ilustrowane: E. Kra w c, Prinosk k studijam Wojarowskeje drasty i E. D u c m a n, Kladżita cheza w Bezdowach. Cennym dodatkiem jest streszczenie w języku niemieckim, może zbyt lakoniczne, cennej i zasadniczej pracy PawIa N e d y. Natomiast odczuwa się mocno brak części kronikarskiej i sprawozdawczej, która by informowała o pracach, zamierzeniach i osiągnięciach łużyckich ludoznawców. A prace te są bardzo intensywne. Odbywają się okresowe konferencje i zjazdy, które mają na celu przygotowanie, glównie spośród nauczycielstwa i młodzieży akademickiej pracownikó'v" terenowych do zbierania materiałów wśród ludu łużyckiego (jego pieśni, podań i bajek, jego zwyczajów i wierzeń). Krótkie wzmianki o tym rejestruje miesięcznik "Rozhlad" (Przegląd), który jest odbiciem życia artystycznego, literackiego i naukowego Łużyc. Naczelnym redaktorem jest znakomity artysta-malarz, uczeń Skoczylasa oraz były redaktor "Nowej Doby", Merćin N a w a k ~ N j e c h o l' ń s k i, jednym z jego zastępców utalentowany pisarz łużycki Jurij B r e z a n. W zespole redakcyjnym znajdujemy wiele nazwisk wybitnych mecenasów łużyckiej kultury ludowej. W kronice "Rozhladu" (w zeszytach rocznika cz;wartego za rok 1954) znajdujemy krótkie sprawozdania z obrad sekcji ludoznawczej Instytutu, dotyczących uaktywnienia pracy ludoznawczej na całym obszarze Łużyc, gromadzenia materiałów etnograficznych w muzeach oraz podjęcia wielkiej akcji inwentaryzacji w dziedzinie łużyckiej kultury ludowej. Na ogólnołużyckiej konferencji ludoznawczej, która odbyla się w Budziszynie w końcu grudnia 1953 r., prof. Pawoł N e d o przedstawił nowe zadania, jakie mają wykonać łużyccy ludoznawcy. Temat ten zreferujemy tu nieco obszerniej, opierając się na wspomnianej pracy prof. N e d y o dziejach ludoznawstwa łużyckiego. We wszystkich prawie dziedzinach praca ogranicza si~ do zbierania materiału. Lepiej opracowane są zwyczaje i obrzędy, �793 792 częściowo również muzyka ludowa. Brak natomiast nawet skromnego przeglądu z zakresu kultury materialnej. Sytuacja jest o tyle cięższa, że znaczna część skromnego materiału, nagromadzonego szczególnie w okresie międzywojennym, uległa zniszczeniu w czasie II wojny światowej. Duże opóźnienia w zakresie opracowań naukowych są na szczęście w pewnej mierze rekompensowane dzięki utrwaleniu materiałów ludoznawczych w dziełach kultury i sztuki (poezja, proza, sztuki plastyczne, muzyka), poświęconych łużyckiemu ludowi pracującemu. P. N e d o postawił I. Organizację ludoznawstwu łużyckiemu jako główne zadania: pra'cy: 1. Instytut dla Badań nad Ludem Łużyckim ma stać się ośrodkiem wszelkiej pracy ludoznawczej. Instytut winien utrzymywać stały kontakt ze wszelkimi podobnymi instytucjami krajowymi i zagranicznymi w celu rozwoju tej pracy i W"ymiany wyników badań. 2. Instytut dla Badań nad Ludem Łużyckim planuje i koordynuje badania instytucji i prace indywidualne, a przede wszystkim wyznacza zadania Instytutowi Łużyckiemu przy uniwersytecie w Lipsku, kieruje i ułatwia pracę naukową młodej kadry, organizuje ekspedycje i przeprowadza inwentaryzację w oparciu przede wszystkim o studentów i nauczycieli. II. Warunki pracy: 1. Instytut dla Badań nad Ludem Łużyckim winien sporządzić dokładną bibliografię ludoznawstwa, zawierającą nie znane dotychczas pozycje. Bibliografia zostanie udostępniona każdemu pracownikowi naukowemu. 2. Należy założyć obszerne archiwum z dokumentacją przedmiotów i zagadnień kultury materialnej. 3. Powinny powstać centralne zbiory muzealne do pracy badawczej. 4. Najcenniejsze prace z dotychczasowej literatury, a obecnie niedostępnej , winny być ponownie wydane. Do nich należą pieśni S m o l e r j a, prace Schulenburga oraz słownik języka dolno-łużyckiego Muki. Mniejsze tego rodzaju prace należy mikrofilmować. III. Właściwą pracę: 1. Zmiany społeczne na wsi po roku 194.5.Stwierdzenie objawów gospodarczych i społecznych zmian na wsi, obserwacje skutków obecnego rozwoju spółdzielni produkcyjnych. W wyniku tych studiów należy wysuwać konkretne propozycje zmierzające do polepszenia stosunków na wsi i rozwoju nowej kultury wiejskiej. 2. Łużycki strój narodowy. Niezwłoczna inwentaryzacja poszczególnych grup strojów narodowych w obrazach, rysunkach i dokładnych opisach. Opracowanie monografii poszczególnych grup według ich rozwoju historycznego. Do takiego kolektywu roboczego powinien należeć 3. 4. 5. 6. 7. artysta zdolny do wypracowania nowych projektów dla zespołów kulturalnych na podstawie tych studiów. Łużyckie tańce narodowe. Stwierdzenie i zanotowanie jeszcze nie znanych tańców. Studia porównawcze. Zadanie miałby przejąć wykształcony naukowo choreograf, który byłby zdolny zestawić ze starych elementów nowe tańce. Studia muzyki narodowej, przede wszystkim instrumentalnej, oraz nad instrumentami w celu ożywienia muzyki. Inwentaryzacja przedmiotów ludowej kultury materialnej i twórczej sztuki ludowej przez ekspedycję. Systematyczne zbadanie ważnych dla nas archiwów w poszukiwaniu konkretnego materiału o stosunkach społecznych, gospodarczych i socjalnych łużyckiego ludu pracującego w przeszłości i założenie centralnego zbioru tych materiałów w Instytucie dla Badań nad Ludem Łużyckim. Opracowanie naukowe pieśni, bajek, legend, przysłów itd. w celu wydobycia przejawów krytyki społecznej i tendencji postępowych. Zainteresowanie nasze Łużycami i ich przebogatą kulturą ludową wzro·· sło znaczenie po zakończeniu drugiej wojny światowej. W nowej Europie Polska spotkała się z Łużycami przy granicznej Nysie Łużyckiej. Odżyła pamięć związków Łużyc z Polską na przestrzeni prawie tysiąclecia. Odżyła piękna łużycka pieśń ludowa o dobrym dla Łużyczan Bolesławie Chrobrym. Już wiek dziewiętnasty wydał w Polsce wielu prawdziwych przyjaciół Łużyc. Wspomnę tu jedynie dwa wybitne nazwiska: Wilhelm B o g u s ł a w s k i, autor jedynych dziejów Łużyc, oraz Alfons P a r c z e w s k i, który często przyjeżdżał na Łużyce i często stawał w ich obronie. Dawne tradycje wznowił w 1945 r. w Polsce głównie Akademicki Związek Przyjaciół Łużyc "Prołuż", który ze swej poznańskiej centrali rozwinął pełną entuzjazmu i rozmachu szeroką działalność na rzecz Łużyc. Spośród osiągnięć "Prołużu" należy przede wszystkim wymienić zorganizowanie akcji stypendialnej, w wyniku której kilkudziesięciu młodych Łużyczan znalazło dobre warunki studiów na wyższych uczelniach polskich w Poznaniu, we Wrocławiu i w Krakowie. Dzisiaj prowadzą oni już odpowiedzialną pracę dla dobra swego ludu. Na przykład mgr Anton N a w k a wykłada w gimnazjum łużyckim w Budziszynie, Marka R j e c k e c opracowuje podręczniki dolnołużyckie i wraz z innymi kolegami uczy w gimnazjum łużyckim w Chociebużu. Mgr Hinc S e w c prowadzi pracownię językoznawczą Instytutu w Budziszynie, a wszyscy utrzymują kontakty naukowe z Polską, w której zdobyli wyższe wykształcenie. Obok działalności "Prołużu", popularyzującego w oryginalnej formie piękno łużyckiej kultury ludowej, należy wymienić jeszcze kilka pomniejszych towarzystw przyjaciół Łużyc oraz Polski Związek Zachodni, który w roku 1946 zorganizował w Poznaniu I Ogólnopolski Zjazd Łużycoznawczy naukowców i działaczy społecznych. Bezpośrednie kontakty �795 794 Polski z Łużycami wznowił po wOJnie autor niniejszego szkicu w czasie swego pobytu na Łużycach w lutym 1947 r. Od tego czasu wiele zmieniło się na Łużycach i to zdecydowanie na korzyść. Mogli się o tym przekonać naoczni2 wybitni uczeni polscy, np. prof. Tadeusz L e h l.' - S p ł a w i ń s k f, a niedawno (na wiosnę 1955 f.) prezes Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego prof. Józef G a je k. Na Łużycach dokonuje się dziś wielki przewrót. W Niemieckiej Republice Demokratycznej, prawie za rogatkami jej stolicy, żyje naród słowiański i przeżywa swoje odrodzenie dzięki słowiańskiej prężności oraz poparciu demokratycznego rządu niemieckiego. Ogromne sumy pieniężne wydaje się w Budziszynie i Chociebużu na rozwój łużyckiej kultury ludowej, która przetrwała zwycięsko wiele wieków bohaterskich zmagań. Ludoznawstwo łużyckie znajduje się obecnie w pełnym rozkwicie. Jedną z instytucji zagranicznych, z którą Instytut dla Badań nad Ludem Łużyckim w Budziszynie utrzymuje kontakty naukowe i z którą wymienia swoje wydawnictwa, jest Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Alojzy Matyniak JOZEF BURSZTA, S P o ł e c z ,~ń s t w o i k a l.' c z m a. P l.' o p i n a c ja, karczma l sprawa alkoholizmu w społeczeństwie pols k i m XIX w i e k u. Warszawa 1951, ss. 264. Badania nad dziejami wsi i chłopa polskiego znamionuje obecnie dość znaczne ożywienie. Znajduje to swój wyraz zarówno publikacji coraz liczniejszych materiałów źródłowych, jak i specjalnych badań monograficznych. Wśród tych ostatnich na osobną uwagę zasługują dwie prace J. B u rs z t y, poświęcone badaniu roli i znaczenia karczmy w życiu dawnej wsi polskiej i niektórym pokrewnym zagadnieniom. Autor bowiem, z wykształcenia socjolog, pojął swoje zadanie dość szeroko i dał w konsekwencji interesujące i przynoszące sporo nowych spostrzeżeń opracowania (omówieni~ pracy pt. Wieś i karczma zob. "Lud", t. XLI, cz. II). W uwagach wstępnych do pracy Społeczeństwo i karczma autor zauważa, że jest ona w pewnej mierze kontynuacją wydanej w 1950 r. przez Ludową Spółdzielnię Wydawniczą książki pt. Wieś i karczma. Rola karcZ'my w życiu wsi pańszczyźnianej. W dalszym ciągu uwag autor wskazuje na dwie zasadnicze trudności, które trzeba było w toku opracowywania pokonać, a mianowicie: 1. trudność wynikającą z wielkiej różnorodności i zmienności warunków gospodarczych i społecznych XIX w. na naszych ziemiach, do czego przyczyniał się też w znacznym stopniu podział ziemi między poszczególne zabory; 2. trudność w zdobyciu odpowiednich materiałów źródłowych, dla pozyskania których trzeba było przedsięwziąć szerokie i uciążliwe poszukiwania. Trudności te zdołał jednak autor na ogół szczęśliwie pokonać i w rezultacie dał czytelnikom interesujące studium. Treść pracy ujął sam autor naj ogólniej w dalszym ciągu swych uwag w • wstępnych: "Propinacja, ruch społeczny przeciw pijaństwu ludu i karczma stanowić będą odtąd trzy nieodłączne strony jednego strumienia zdarzeń społeczno-historycznych. Rozpatrując każdą z nich zawsze będziemy musieli mieć na oku resztę pozostałych, a wszystkie umieszczać głęboko w gospodarczo-społecznych i politycznych przemianach powiązane" (s. 14). Poza zakres terytorialny Polski wykracza rozdział ostatni (Kapitalizm i karczma), w którym przedstawione zostały niektóre fakty ze stosunków niemieckich, rosyjskich i amerykańskich, pozostające, rzecz jasna, w luźnym tylko związku z całością pracy poświęconej w zasadzie stosunkom polskim. Można było spodziewać się, że tego rodzaju tematyka pozwoli autorowi spojrzeć na omawiane zagadnienia także oczyma etnografa. Liczniejsze nawiązania do zagadnień etnograficznych znajdujemy jednakże tylko w jednym z rozdziałów (VI), zatytułowanym W niewoli nędzy, tradycji i karczmy. I'rzy tej sposobności autor powołał się wielokrotnie na pracę O. K o 1ber g a. Wojciech Hejnosz ROMAN REINFUSS, P o l s k i e d r u k i l u d o wen a p ł ó t n i e, Warszawa 1953, ss. 256, 198 rycin, XVI tablic, l mapa. Autor podkreśla we wstępie, że zagadnienia ludowych druków w Polsce pragnie rozpatrzyć z punktu widzenia materializmu historycznego, przy czym pewien wzór opracowa1'J, stanowi praca N. N. S o b o l e w a, Nabojka w Rosji, historia i sposób roboty; stawia więc sobie ambitne cele uchwycenia historii tej gałęzi przemysłu ludowego, jego genezy, rozwoju i upadku w powiązaniu ze stosunkami gospodarczymi i społecznymi. W pierwszym rozdziale, w oparciu o prace G. S c h a e f e r a, R. F o rl.' e r a i F. B o c k a, daje autor przegląd wyników badań nad pochodzeniem ttchniki drukowania płócien; uzupełniając je danymi S o b o l e w a i M. W i s z y, a także P. J i l.' i k a i in .. Całość zagadnienia rozpatruje autor na tle stosunków gospodarczych, zwłaszcza na tle rozwoju przemysłu włókienniczego. Wprowadzenie do dyskusji materiałów wschodnio-słowiańskich, zwłaszcza rosyjskich, pogłębia analizę. Należy uznać i podkreślić trafną tezę autora, która jest poszerzonym poglądem J. P. F u r m a n a, że druki na płótnie jako przemysł ludowy pojawiają się nie wcześniej niż w pierwszej połowie XIX w.; są bowiem końcowym rezultatem dawnego przemysłu tekstylno-farbiarskiego, któremu kres położył wynalazek perotiny. Technika ludowego drukarstwa na płótnie przetrwała przez jakiś czas w środowiskach miejskich i małomiasteczkowych, by w końcu ulec wielkiemu przemysłowi. W rozdziale II podaje autor historię drukarstwa tekstylnego w Polsce; w wywodach swoich jednak opiera się w małej mierze na badaniach archiwalnych, natomiast wyzyskuje dotychczasową literaturę przedmiotu. W świetle tego materiału trudno orzec, czy XV w. jest rzeczywiście tym okresem, w którym wprowadzono na Sląsku, w Małopolsce i w Międzyrzeczu Wielkopolskim technikę drukowania płócien, �796 7lJ7 Z okresu od połowy XVIII w. autor zebrał więcej materiałów; porusza się swobodnie, szkicuje rozwój tej gałęzi przemysłu, trafnie podkreśla stosunki społeczne, narodowościowe, odzwierciedlające się w rozwoju lub upadku omawianego przemysr;l. Niewątpliwym osiągnięciem autora jest uściślenie zasięgu ręcznych druków w Polsce; także analiza przedmiotu. W rozdziale III autor przęprowadził analizę typów desek, rozpatrzył ich pochodzenie na tle stosunków produkcyjnych w tej gałęzi przemysłu. Równie dokładnie zanalizował technikę drukowania; zestawiony materiał stanowi trwały wkład do historii rzemiosła w Polsce, tłumaczy też przekonywająco problematykę drukarstwa ludowego. Szczególnie zagadnienie wzorników drukarskich rzuca ciekawe światło na węzłowy problem rozpowszechniania się ornamentów ludowych i ich pochodzenia. W rozdziale VI omówił autor analogie i różnice między polskimi drukami tekstylnymi a wyrobami sąsiedzkimi. Trafne wydaje się ustalenie dwu stref wpływów: wschodniej i zachodniej; uzasadnienie tej tezy jest wnikliwe i przekonywające. Praca świadczy o rzeczo\vym i metodycznym opanowaniu problematyki etnograficznej. Będzie również bardzo instruktywna dla naszych ośrodków produkcji tekstylnej. Józef ROMAN REINl"USS, G a l' n c a l' s t w o l u d o w e, Warszawa 1955 r.,. ss 94, rycin w tekście 54, tablic 47. Powojenna literatura etnograficzna otrzymała w pracy R. R e i n f u s s a drugie, obszerniejsze ujęcie zagadnień garncarstwa wiejskiego. Pierwszym była praca W. H o ł u b o w i c z a Garncarstwo wiejskie zachodnich terenów Białorusi, wydana w roku 1950. Opracowanie to, mające zasadniczo charakter studium porównawczego do celów analizy materiału archeologicznego i obejmujące tylko skrawek polskiego terytorium etnicznego, ze względu na wartość przedstawionego materiału zostało uznane za najwyższe osiągnięcie w naszej literaturze etnograficznej na temat garncarstwa 1. Praca R. R e i n f u s s a ma zupełnie inny charakter. Jest to praca popularna, przeznaczona dla szerokiego kręgu czytelników, z akcentem na problematyce artystycznej. Stanowi ona jednak podsumowanie całokształtu naszych dotychczasowych wiadomości o polskim garncarstwie ludowym także w zakresie ważniejszych zagadnień technicznych i wypełnia, jakkolwiek tylko prowizorycznie, dotkliwą lukę w literaturze etnograficznej o garncarstwie. Nie można jej porównywać z pracą W. H o ł u b o w i c z a, sta· nowi jednak podobnie niezbędną pozycję w bibliotece każdego etnografa. Omówiwszy szczegółowo historię techniki drukarskiej na płótnie autor przeszedł w rozdziale IV do analizy ornamentu. Przeprowadził analizę poszczególnych elementów, jak też i zespołów tworzących układy spoiste. W części tej oparł się wyłącznie na obfitym materiale zebranym przez siebie. Pewnym niedociągnięciem jest brak ilościowego zestawienia desek, wzorów i płócien dla poszczególnych regionów. Sądzę, że przy analizie formalnej można było osiągnięte wyniki zestawić w tabele o charakterze statystycznym, wówczas analiza zawarta w tekście, jak i wyniki końcowe wypadłyby bardziej przekonywająco. Zwłaszcza wyraźniej zarysowałyby się wszelkie tendencje do współwystępowania zespołów elementów na określonych obszarach. W rozdziale V próbuje omówić wyniki uzyskane w zakresie typologicznego ujęcia materiału ornamentacyjnego w perspektywie historycznej. Materiał ten, przew<lżnie nie datowany i o niedokładnie określonej proweniencji, utrudniał mu pracę. Dlatego też autor postawione sobie zadania zrealizował na drodze porównawczej, szeroko podmalował tło, omówił style historyczne, tkaniny wartościowe, drukarstwo na skórze, wykrył w zakresie ornamentacji druków na płótnie wpływy wymienionych dziedzin. Jest to naj wnikliwsza część pracy, wnosząca poważny dorobek w dziedzinę dziejów kultury ludowej. Podkreślić należy, że autor starał się wykryć w ludowych drukach na płótnie tradycję sztuki ludowej, w związku z tym poddał krytyce poglądy F o l' l' e l' a; ostatecznie jednak wnioski nie wypadły tu przekonywająco, tak zresztą, jak niecałkiem przekonywająca jest cytowana w tym dziale praca G l' e n i u k a. Zajęcie odrębnego stanowiska wymagałoby jeszcze przeanalizowania materiału i udokumentowania go ilustracjami. Wartościowa jest również część pracy, w której autor przeprowadza regionalizację obszaru Polski pod kątem widzenia druków na płótnie. Jasne, żo zróżnicowanie to nie jest uwarunkowane starym podłożem etnicznvm, złożyły się bowiem na to procesy nowsze, niewiele starsze od ludowych druków na płótnie. Gajek . 1 i Praca składa się z pięciu rozdziałów omawiających kolejno: dzieje garncarstwa w Polsce, technikę wyrobu i sprzedaż naczyń glinianych, genezę i rozwój różnych rodzajów naczyń, zagadnienia formy i zdobnictwa oraz charakterystykę poszczególnych rodzajów ceramiki ludowej. Pracę uzupełnia "łowo wstępne wyjaśniające potrzebę opracowania tematu oraz rozdział z uwagami o różnych aktualnych zagadnieniach rzemiosła garncarskiego . Przy takim zwężeniu problematyki, a zwłaszcza przy rezygnacji z charakterystyki regionalnej, która dla czytelnika byłaby może największą atrakcją, a którą omówienie poszczególnych rodzajów ceramiki niezupełnie równoważy, zamieszczanie uwag na temat sprzedaży wyrobów ceramicznych przez garncarza wydaje się raczej zbyteczne. Poza tym budowa pracy przekonywająca i przejrzysta. O wartości pracy decydują poza wspomnianymi na wstępie również inne momenty. Tak na przykład autor podniósł i uwypuklił historyczną I Patrz rec. J. Gajka "Lud", XLI. s. 1068. �798 wartość pojęcia garncarstwa ludowego. Spostrzeżenia jego nie są własne; zaczerpnął je z prac archeologów radzieckich i z głosów polskich w dyskusji nad zakresem pojęcia sztuki ludowej i zastosował umiejętnie do analizy etapów rozwoju garncarstwa w Polsce, uzyskując obraz szkicowy, jasny i tym bardziej cenny, że w dotychczasowych opracowaniach bądź w ogóle nie brany w rachubę, bądź przedstawiany nader mgliście. Poza tym, autor zadał sobie trud wydobycia na jaw genezy wyrobów współczesnej ceramiki ludowej i ustalenia ich chronologii oraz pokusi! się o przedstawienie zmienności form ceramicznych w czasie. Wysiłek ten, wobec ogromnego niedostatku źródeł i badań w tej dziedzinie oraz wobec konieczności ostrożnego posługiwania się metodą typologiczną, nie doprowadził rzecz jasna do zupełnie zadowalających rezultatów i wyniki uzyskane przez autora posiadają w dużej mierze wartość tylko roboczą, niemniej uwaźać je należy za duźy krol{ naprzód. Dalsza, ważniejsza zaleta tej pracy to rezygnacja z efektownych, w dotychczasowej praktyce niekiedy stosowanych, wielce niebezpiecznych a w gruncie rzeczy ahistorycznych prób zestawiania współczesnej ceramiki ludowej z ceramiką okresu protohistorycznego. Zasługuje wreszcie na podkreślenie fakt, że zagadnienia artystyczne garncarstwa zostały opracowane wzorowo. Autor wyszedł poza konwencjonalne i w pracach o charakterze popularnym zwykle tolerowane określenia w rodzaju: "szlachetność kształtów", "nieprzeładowanie w ozdobie", "wielobarwność", "bogactwo rytu" itp. Dążąc do uchwycenia istoty strony artystycznej dzieł garncarstwa ludowego przeprowadzi! gruntowną analizę wszystkich możliwych elementów estetycznych wchodzących w tym wypadku w rachubę. Drobiazgowość tej analizy doprowadzHa wprawdzie do powstania szeregu dłużyzn, ale ukazała również, na czym polega często podkreślana, lecz nie uchwycona dotąd dokładnie wartość artystyczna wyrobów garncarskich, i pozwoliła wnioskować, że do krytyki artystycznej wyrobów ludowych można i należy stosować takie same kryteria, jakie obowiązują przy ocenie dzieł rzemiosła artystycznego. Nie udało się wszakże autorowi uniknąć kilku niedociągnięć. Jednym z nich jest tytuł dzieła. Autor, dając liczne dowody starannej, wnikliwej interpretacji stosowanych w pracy terminów, nie dostrzegł dużego prawdopodobieństwa błędu w interpretacji samego terminu garncarstwo. Ow prawdopodobny błąd wynika z wywodzenia garncarstwa od garnka, naczynia przewodniego całej ceramiki słowiańskiej, zamiast, co jest bardziej prawdopodobne, a na co zwrócili już uwagę uczeni radzieccy (B. R y b ak o w, Riemieslo Driewniej Rusi, Moskwa, s. 352), od garna, czyli pieca do wypalania wyrobów ceramicznych, zarówno naczyń, jak też różnych innych przedmiotów użytkowych, nawet związanych z architekturą (np. kdle) oraz galanterii glinianej. Autor, jeżeli zdawał sobie sprawę z poważnych wątpliwości terminologicznych w tym zakresie, a chciał ograniczyć 799 się w pracy do najobszerniejszej i najważniejszej grupy wyrobów ceramicznych, jaką stanowią naczynia, mógł i powinien był dać swej pracy tytuł dokładnie odpowiadający jej zawartości, a nie budzący zastrzeżeń natury semantycznej. Inna usterka to zbytnie "odetnografizowanie" pracy, wyrażające się między innymi w rezygnacji z przeprowadzenia choćby najogólniejszych obserwacji nad związkami przestrzennymi ceramiki polskiej. Obowiązek ostrożności w przeprowadzaniu zestawień formalnych przy braku odpowiednich badań był niewątpliwie dużą przeszkodą. Przeszkodą taką jednak był również brak materiału obserwacyjnego odnoszącego się do związków czasowych ceramiki, z którym autor uporał się w sposób nie budzący zasadniczo zastrzeżeń. Ograniczając się do wskazania analogii (z Ukrainą, Czechami i Niemcami) nie uwzględnił autor potrzeb masowego odbiorcy, którego może mniej interesować będą drobiazgowe rozważania nad strukturą motywu zdobniczego, niż interesowałyby go cechy wyrobów ludowych wspólne dla Słowiańszczyzny, Europy, całego świata i ich różnice, czyli właśnie to, co stanowi odzwierciedlenie indywidualizmu narodowego. Nie trzeba dodawać, że dla etnografa uwzględnienie tego momentu miałoby specjalne znaczenie. Budzi wątpliwość twierdzenie autora o regresji siwaków w okresie wczesnego średniowiecza. W posiadanym obecnie materiale wykopaliskowym z wczesnego średniowiecza widoczny jest wprawdzie spadek ilościowy produkcji naczyń o barwie siwej, nie jest to jednak wystarczająca przesłanka do wyciągnięcia powyższego wniosku. Technika redukcyjna wypalania dająca naczyniu kolor siwy znana była w Polsce od czasów "przedhistorycznych" i utrzymała się do dzisiejszego dnia. Trudno przypisać ustępowanie bardzo starej techniki redukcyjnej obniżeniu się poziomu garncarstwa w okresie po wędrówkach ludów. Równie trudno powiązać je z jakimikolwiek znanymi przemianami w technice garncarskiej, zachodzącymi we wczesnym średniowieczu. Zupełnie już trudno dopuścić możliwość renesansu ceramiki siwej w pełni średniowiecza, tj. wtedy gdy pojawia się i zaczyna upowszechniać polewa. Zjawisko, które uderzyło autora, odnosi się najprawdopodobniej do ceramiki pochodzącej z ośrodków miejskich, które widocznie w tym czasie wprowadzać zaczęły modę czerwonego czerepu przeznaczonego do przyjęcia szkliwa (szczegółowego wyjaśnienia tego zjawiska oczekujemy od archeologów). Ceramika ta miała wówczas swoją własną linię rozwojową i nie odzwierciedla stanu, w jakim znajdowała się współczesna jej ceramika wsi. Teza ta ma charakter dyskusyjny, nie kwalifikujący się do zamieszczenia w opracowaniu popularnym, tym bardziej że czerpać będą z niego nie tylko miłośnicy sztuki ludowej. Nie przekonuje także zamiana utartej w literaturze etnograficznej nazv"y naczyń bańkowatych lub tykwowatych na nazwę "fl"szkowate". Ba.ńka czy tykwa określa kształt niegorzej �800 u M od niemieckiej fLaszki, a na pewno wyraźniej wskazuje na genezę tego niezmiernie ciekawego naczynia. Autor nie wikłał się w tej pracy w precyzyjne rozróżnienia formalne ani nie trzymał się podziałów tradycyjnych (odstąpienie od tradycyjnego a niezupełnie uzasadnionego podziału garnków na beczułkowate i dzieżkowate należy zanotować jako jedną z wielu wartościowych nowości pracy), niepotrzebnie jednak kusił się o nowatorskie ujęcie tam, gdzie na razie nie jest to ani możliwe, ani konieczne. Wymienione usterki pracy wynikają z faktu, że autor stanął przed zagadnieniem mało jeszcze znanym i wykonać musiał pracę pionierską, przy której o pomyłki nie trudno. Praca nad książką była żmudna, toteż jej ukazanie się trzeba powitać z radością. Szkoda tylko, że autor nie załączył mapy rozmieszczenia wymienionych w pracy ośrodków garncarskich. Tadeusz z E A OD REDAKCJI Delimat ,i Dział Muzealny od lat prowadzony w "Ludzie" ma za zadanie informowanie o materiałach znajdujących się w muzeach, a także przedstawianie braków i potrzeb w tym zakresie. Naukowa i społiecz,np-wychowawcza rola muzeów jest w Polsce coraz większa, toteż redakcja "Ludu" pragnie poświęcić im szczególną uwagę w związku z potrzebą koordynacji Arac dotyczącY'c'h ludoznawstwa. Obecnie zebrano sprawozdania ponad 60 muzeów posiadających zbiory etnograficzne. W niniejszym tomie opublikowano tylko część *. Sprawozdania te, obejmująoe okres d'o końca 1954 r., dają wgląd w osiągnięcia uzyskane w ciężkich powojennych warunkach oraz ilustrują obecny, jakże trudny stan muzealnictwa etnograficznego w całej Polsce. Liczby określające ilość zabytków świadczą o latach wysiłków, zapału, ofiarności, a nieraz i wyrzeczenia się możliwości opracowywania i publikowania tych dokumentów przeszłości. Pracownicy muzealni dźwigają bowiem ciężar poszukiwania i zdobywania w terenie zabytku i jego dokumentacji oraz całej żmudnej i niewdzięcznej pT'acy przy inwentaryzacji, katalogowaniu, konserwacji i ekspozycji zbiorów. Tym często mało znanym pracownikom muzealnym, którym muzea zawdzięczają swój rozwój lub przetrwanie w latach wojny, należą się wyrazy szczególnego uznania. Woj. białostockie MUZEUM PRZYRODNICZO-LEŚNE W BIAŁOWIEŻY Muzeum Przyrodniczo-leśne przy Białowieskim Parku Narodowym jako ośrodek wystawowy podległe jest Ministerstwu Leśnictwa i nie jest instytucją samodzielną, lecz wchodzi w skład Białowieskiego Parku Narodowego . • .• Reszta sprawozdań oraz artykuł Marii Znamierowskiej-Priifferowej syntetyzujący je i poruszający najpilniejsze problemy muzealnictwa etnograficznego ukażą się w "Ludzie", w t. XLIII. W tomie tym zamieszczony będzie także spis muzeów. Ze względu na trudności wydawnicze, pragnąc umożliwić druk wszystkich sprawozdań, redakcja zmuszona była w niektórych wypadkach poczynić konieczne skróty, nie zawsze mając już możność porozumienia się z autorClmi. których prosi o wyrozumiałość, 51 ..Lud", t. XLII � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7b23eabb5f6ea9483ff69b86235c435c.pdf 2bab1ca49bb659fc4bba7b1d4138ec21 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:141 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:121 Title A name given to the resource Muzea / LUD 1955 t.42 cz.2 Description An account of the resource LUD 1955 t.42 cz.2,s.801-878 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text u 800 od niemieckiej flaszki, a na pewno wyraźniej wskazuje na genezę tego niezmiernie ciekawego naczynia. Autor nie wikłał się w tej pracy w precyzyjne rozróżnienia formalne ani nie trzymał się podziałów tradycyjnych (odstąpienie od tradycyjnego a niezupełnie uzasadnionego podziału garnków na beczułkowate i dzieżkowate należy zanotować jako jedną z wielu wartościowych nowości pracy), niepotrzebnie jednak kusił się o nowatorskie ujęcie tam, gdzie na razie nie jest to ani możliwe, ani konieczne. Wymienione usterki pracy wynikają z faktu, że autor stanął przed zagadnieniem mało jeszcze znanym i wykonać musiał pracę pionierską, przy której o pomyłki nie trudno. Praca nad książką była żmudna, toteż jej ukazanie się trzeba powitać z radością. Szkoda tylko, że autor nie załączył mapy rozmieszczenia wymienionych w pracy ośrodków garncarskich. z E A OD REDAKCJI Dział Muzealny od lat prowadzony w "Ludzie" ma za zadanie informowanie o materiałach znajdujących się w muzeach, a także przedstawianie braków i potrzeb w tym zakresie. Naukowa i społieczm,p-wychowawcza rola muzeów jest w Polsce coraz większa, toteż redakcja "Ludu" pragnie poświęcić im szczególną uwagę w związku z potrzebą koordynacji p:rac dotyczący-c'h ludoznawstwu. Obecnie zebrano sprawozdania ponad 60 muzeów posiadających zbiory etnograficzne. W niniejszym tomie opublikowano tylko część '". Sprawozdania te, obejmujące okres do końca 1954 r., dają wgląd w osiągnięcia uzyskane w ciężkich powojennych warunkach oraz ilustrują obecny, jakże trudny stan muzealnictwa etnograficznego w całej Polsce. Liczby określające ilość zabytków świadczą o latach wysiłków, zapału, ofiarności, a nieraz i wyrzeczenia się możliwości opracowywania i publikowania tych dokumentów przeszłości. PmcOiwnicy muzealni dżwigają bowiem ciężar poszukiwania i zdobywania w terenie zabytku i jego dokumentacji oraz całej żmudnej i niewdzięcznej pracy przy inwentaryzacji, katalogowaniu, konserwacji i ekspozycji zbiorów. Tym często mało znanym pracownikom muzealnym, którym muzea zawdzięczają swój rozwój lub przetrwanie w latach wojny, należą się wyrazy szczególnego uznania. Tadeusz Delimat Woj. białostockie MUZEUM PRZYRODNICZO-LEŚNE W BIAŁOWIEŻY Muzeum Przyrodniczo-leśne przy Białowieskim Parku Narodowym jako ośrodek wystawowy podległe jest Ministerstwu Leśnictwa i nie jest instytucją samodzielną, lecz wchodzi w skład Białowieskiego Parku Narodowego. •i ,. Reszta sprawozdań oraz artykuł Marii Znamierowskiej-Priifferowej syntetyzujący je i ,poruszający najpilniejsze problemy muzealnictwa etnograficznego ukażą się w "Ludzie", w t. XLIII. W tomie tym zamieszczony będzie także spis muzeów. Ze względu na trudności wydawnicze, pragnąc umożliwić druk wszystkich sprawozdań, redakcja zmuszona była w niektórych wypadkach poczynić konieczne skróty, nie zawsze mając już możność porozumienia się z autor<'lmi. których prosi o wyrozumiałość. 51 ..Lud". t. XLII �802 l, ., Założone w 1922 r. posiada własny lokal z roku 1936, o ogólnej powierzchni 546,26 m2• Muzeum obejmuje: a) kasę, b) 3 sale wystawowe, c) bibliotekę, obecnie należącą do Instytutu Badawczego Leśnictwa, obejmującą 2800 tomów naukowych, d) salę botaniczną w stadium organizacji i e) gazownię do konserwacji okazów .. Muzeum posiada własne okazy puszczańskie w ilości 2546 sztuk. W działach: a) przyrodniczym - 2481 sztuk, b) historycznym 4 okazy i c) innych (bartnictwo) - 61 okazów. Do prac dydaktyczno-społecznych Muzeum należy zaliczyć obsługę wycieczek. W ubiegłym roku zwiedziły Muzeum 10743 osoby. Obecne zadanie Muzeum - to gromadzenie zbiorów botaniczno-puszczańskich oraz prace naukowo-badawcze Białowieskiego Parku Narodowego i Instytutu Badawczego Leśnictwa. Edmund 3 II 1955 r. Wagner MUZEUM W BIAŁYMSTOKU (ul. Kilińskiego 6) 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. lU. 11. 12. 13. Tkaniny Plecionkarstwo Obróbka włókna Obróbka włosia i kory Rybołówstwo Obróbka gliny Rolnictwo . Przygotowywanie i przechowywanie Miary (woj. białostockiego) Bartnictwo pszczelnictwo Łowiectwo Stroje Sztuka ludowla pokarmu , . i ~, f { t ..~ i .j I Muzeum w Białymstoku, podległe Muzeum Narodowemu w Warszawie, mieści się w budynku zabytkowym z połowy XIX w. (były dom koniuszego), odbudowanym w roku 1950. Powierzchnia sali wystawowej wynosi 145 m!. Ilość ogólna zbiorów etnograficznych wynosi łącznie 276 sztuk, w tym: 53 17 12 4 21 13 51 5 2 6 4 17 61 803 ···.i. ł ! Muzeum nie prowadzi własnych badań terenowych. W 1952 i 1953 r. wystaw etnograficznych nie było. Wszystkie eksponaty etnograficzne są zinwentaryzowane i skatalogowane. Biblioteka zawiera zbiory z różnych dziedzin nauki. Stan ogólny wynosi 582 pozycje, w tym 56 tomów z zakresu etnografii oraz 11 czasopism bieżących, polskich. Muzeum nie posiada archiwum i nie prowadzi prac naukowych. Obecnie trwają prace nad przygotowaniem działu etnograficznego (dział tkactwa regionalnego w historycznym ujęciu) oraz nad wystawą sztuki ludowej Białostocczyzny, którą przygotowuje się na X-lecie Wyzwolenia. Przy organizowaniu działu tkactwa kierowano się tym, iż region białostocki jest żywym ośrodkiem tego rzemiosła, a w szczególności słynnych dywanów "podwójnych" . Muzeum posiada częściowo zorganizowaną pracownię fotograficzną; pracowni konserwatorskiej nie posiada. W roku 1953 wszczęto w Muzeum akcję społeczno-oświatową. Tematem wygłaszanych odczytów były zagadnienia z dziedziny historii sztuki. Muzeum w Białymstoku nie korzysta ze wszystkich lokali mieszczących się w budynku, gdyż drugie piętro jest zajęte przez dwie instytucje, które nie podlegają Ministerstwu Kultury i Sztuki. Do dyspozycji Muzeum jest tylko jedna sala wystawowa na I piętrze, w której urządza się wystawy czasowe. W roku bieżącym, o ile zostaną odzyskane pomieszczenia na drugim piętrze, poza działem tkactwa regionalnego powstanie dział archeologii regionalnej. Zofia Bawarska 24 V 1954 r. MUZEUM W ŁOMZY (ul. Gen. Świerczewskiego 18) Muzeum mieści się naprzeciw parku Ludowego, w kamienicy czynszowej na II piętrze. Zajmuje ono dwie sale (I sala 6,5 m2 i II sala 66 m2) i przedpokój (4 m!): Ze względu na szczupłość lokalu część klatki schodowej użyto do ekspozycji zbiorów. Ilość okazów oryginalnych i modeli (własnych i depozytów) wynosi 1532. Przedstawiają się one następująco: 1. Zbieractwo 9 2. Łowiectwo 2 3. Rybołówstwo 9 4. Hodowla zwierząt (pasterstwo) 22 5. Bartnictwo i pszczelnictwo . 2 6. Rolnictwo 18 7. Przygotowywanie i przechowywanie pokarmów. 46 8. Obróbka drewna, kory, wici, słomy, trzciny itp. 40 9. Obróbka włókna, lnu, konopi, wełny . 14 10. Obróbka surowców zwierzęcych (kości, rogu, skór, włosia, szczeciny, wosku) 7 11. Obróbka gliny, kamieni, kruszców, np. bursztynu (narzędzia, warsztaty, wyroby) wraz z ceramiką i wyrobami żelaznymi 435 il* ,. ) �804 805 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. Odzież, strój, ozdoby (tkaniny) Budownictwo (oryginały i modele) Sprzęty domowe Transport i komunikacja Sztuka ludowa (rzeźba, drzeworyty, obrazy malowane na szkle, zdobnictwo w zakresie tkactwa, hafty, koronki, wycinanki itp.) Instrumenty muzyczne . Zabawkarstwo . Przedmioty związane z obrzędami zwyczajami (np. palmy, pisanki) Przedmioty magiczne Miary, wagi Razem: Wszystkie zbiory pochodzą 1. Z woj. warszawskiego 2. białostockiego 3. " olsztyńskiego, z Polski: . 146 36 32 15 569 14 ]9 91 2 t 1 ralnym, popularnonaukowym, jak również ideologicznym. Ogólna liczba pozycji wynosi 436. Spośród czasopism bieżących do roku 1950 prenumerowano "Życie Białostockie", do 195] roku miesięcznik "Meander" i "Literaturę Radziecką"· Możliwość rozwoju biblioteki w Muzeum w Łomży wyłoni się z chwilą poszerzenia lokalu i dostarczenia kredytów potrzebnych na zakup odpowiednich książek. Muzeum posiada: 1. Fotografie dotyczące życia ludu w liczbie 48 2. Rysunki 85 3. Mapy, druki, napisy 48 Razem: 4 1532 992 Na podstawie zbiorów i materiałów muzealnych były kustosz Muzeum dr Adam C h ę t n i k opracował publikacje pt.: 1. Muzeum Północno~mazowieckie w Łomży ("Kwartalnik Muzealny", I 1949); 484 gdańskiego itp. Razem: 2. '56 1532 Z braku odpowiednich środków Muzeum w Łomży prowadzi tylko dorywczo badania terenowe. W związku z projektowaną wystawą zi~lars.ką w Łomźy, przy okazji przeprowadzone są badania i wywiady w teJ dZI~dzinie w dorzeczu Narwi środkowej. W oparciu o zbiory i pracowmę wecjalną w Muzeum w Łomży są przeprowadzane dalsze badania miejscowego bursztyniarstwa (doc. dr A. C h ę t n i kl. Od marca 1948 r. do listopada 1953 1'. otwarta była wystawa stała pt. Kultura Materialna północno-wschodniego Mazowsza, a od listopada 195.3 r. wystawa stała pt. Kultura i Sztuka Kurpiowska. W związku z powyzszą wystawą przedstawiono w krótkości: podłoże, na którym wyr?sła kultura kurpiowska, opracowano zajęcia kurpiowskie oraz sztukę kurplOw~ką. . Wszystkie zbiory etnograficzne (i inne) są wpisane do katalogow dZIałowych, które założono jako: 1. Katalogi działowe etnografii i sztuki ludowej 2. ceramiki współczesnej 3." wycinanek 4. pisanek 5 bursztyniarstwa (część). ~becn;~ przepr~~adza się uzupełnienia powyższych katalogów, by zb~ory etnograficzne móc wpisywać do księgi inwentarzowej. Zbiory bursztymarskis kończy się wpisywać do księgi inwentarzowej. Biblioteka muzealna ma charakter ogólny, specjalnych działów nie posiada. Obejmuje ona książki zarówno o charakterze oświatowo-kultu- 181 1 1 ! j O bursztynie w Polsce ("Muzeum Ziemi", 1951); nad Narwiq (Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1952). Dalsze prace są w przygotowaniu. P r a c e o r g a n i z a c y j n e M u z e u m. Po wyzwoleniu Polski grupa obywateli miejscowych zajęła się zbieraniem w terenie eksponatów dla mającego powstać Muzeum w Łomży. W roku 1948 nastąpiło jego otwarcie. Przy Muzeum zorganizowano dział bursztyniarski, jedyny tego rodzaju w Polsce, urządzono pracownię bursztyniarską dla celów naukowo-badawczych i magazyn cennych, a nie wykorzystanych na wystawie zabytków. W roku 1951 zorganizowano miejscową wystawę bursztyniarską przy Muzeum Ziemi w Warszawie i opracowano szereg prac do druku z zakresu bursztyniarstwa (zob. publikacje). Ponadto Muzeum urządziło kilka wystaw czasowych, jak: 1. Wystawę bursztyniarską w 1949 r. 2. Wystawę tkactwa i strojów miejscowych w 195'0 r. 3. Wystawę sztuki ludowej w 1951 r. W końcu 1951 r. nastąpiła zmiana ekspozycji na wystawie stałej~ a w końcu maja br. Muzeum zorganizowało Wystawę Oświatową w Powiatowym Domu Kultury w Łomży. W ostatnich kilku miesiącach organizuje się na pobliskich wsiach pogadanki oświatowe z zakresu sztuki i kultury rodzimej. Wygłoszono dotąd 7 pogadanek. P r a c e t e c h n i c z n o - k o n s e l' wat o r s k i e wykonuje się we własnym zakresie na podstawie wskazówek z pracy T. S e w e r y n a. Drobne naprawy poszczególnych zbiorów wykonuje się sposobem gospodarczym, 'Niesieni 1954 r. w porozumieniu z Pracownią Konserwatorską przy 3. Przemysł i sztuka bursztyniarska �807 806 Muzeum Narodowym w Warszawie ma być przeprowadzona gruntowna konserwacja zagrożonych eksponatów z drzewa. P r a c e d y d a k t y c z n o - s p o ł e c z n e M u z e u m w Ł o mży. Od grudnia 1953 r. do czerwca 1954 r. wygłoszono w terenie dla młodzieży i społeczeństwa miejscowego 7 pogadanek oświatowych pt. Matejko, wielki malarz polski. Obecnie przygotowuje się podobne pogadanki o M i c k i ew i c z u i S z o p e n i e. Nawiązuje się również kontakt ze świetlicami młodzieżowymi w terenie, by między innymi przygotować z nimi "Kurpiowski wieczór pieśni, tańca i muzyki". P rak t y k i m u z e a l n e. Od chwili zorganizowania Muzeum odbywały się tu dla pracowników Muzeum lekcje praktyczne dotyczące organizacji wewnętrznej, katalogowania, kontroli, objaśnień dla zwiedzających oraz informacji o zdobywaniu brakujących przedmiotów i oznaczeniu różnych eksponatów. Ponadto pracownikom naukowym udostępniono magazyn eksponatów nie objętych ekspozycją stałą (z objaśnieniami bardziej szczegółowymi i pokazami omawianych przedmiotów). Współpraca Muzeum w Łomży. Muzeum współpracowało: 1. z Towarzystwem Naukowym Warszawskim w dziedzinie badań naukowych na północnym Mazowszu; 2. z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym w Poznaniu w związku ze sztuką ludową, bursztyniarstwem i strojami; 3. z Państwowym Muzeum Ziemi w Warszawie w zakresie obróbki bursztynów i geologii; 4. z Towarzystwem Naukowym Płockim w dziedzinie organizacji Muzeum Północno-mazowieckiego w Łomży; 5. ze Związkiem Muzeów Polskich w Krakowie (sprawy szkód wojennych w muzealnictwie nadnarwiańskim) w latach ubiegłych; 6. z Państwową Radą Ochrony Przyrody w Warszawie (artykuły i sprawozdania terenowe w prasie dotyczące ochrony przyrody, rezerwatów, wizytacji itp.), przy Muzeum był Oddział Ochrony Przyrody; 7. z Powiatową Biblioteką w Łomży w organizowaniu wystawy oświatowej (w dniu 30 maja 1954 r.); 8. z Wydziałem Kultu.ry i Sztuki przy Prezydium WRN w Białymstoku przy urządzaniu wystawy sztuki ludowej woj. białostockiego (na dzień 22 lipca 1954 r.); 9. z Prezydium PRN w Łomży, Wydział Rolnictwa i CPL w Zambrowie w związku z wystawą rolniczą (w organizowaniu wystawy Wnętrza Chaty Kurpiowskiej w dniu 1 września 1954 r.). T r u d n o ś c i i b rak i. Największą bolączką Muzeum jest brak odpowiedniego lokalu do wystawienia i zmagazynowania posiadanych zbiorów. Poza tym brak też odpowiednich środków finansowych do uzupełnienia w terenie zbiorów z zakresu kultury ludowej. Dąż e n i a n a p r z y s z łoś ć. W związku z brakiem odpowiedniego lokalu projektuje się zbudowanie własnego gmachu muzealnego przy ul. Rządowej w Łomży nad Narwią. Zanim powyższy projekt zostanie zrealizowany, ma być zbudowana stylowa chata kurpiowska, dawnego typu, dla pomieszczenia stałej wystawy wnętrza mieszkalnego na Kurpiach i dla ..! umieszczenia w niej wystaw dotyczących kultury kurpiowskiej. Muzeum w Łomży w dalszym ciągu powinno starać się przede wszystkim uzupełniać zbiory z zakresu miejscowego bursztyniarstwa, kultury i sztuki ludowej, przyrody i archeologii zarówno z terenu kurpiowskiego, jak również z północno-wschodniego Mazowsza. Prócz zbiorów o charakterze zabytkowym Muzeum powinno uzupełniać zbiory mające ścisły związek z miejscowym przemysłem i twórczością ludową, z dziedziny tkactwa, snycerstwa, bursztyniarstwa, ceramiki itp. Stałoby się to podstawą oparcia tutejszego przemysłu ludowego na miejscowych wzorach. Łomża i jej okolice (a zwłaszcza Kurpie) są odpowiednim terenem do powstania muzeum etnograficznego. Należałoby gromadzić zabytki kultury ludowej przede wszystkim na terenach sąsiadujących z rodzimą Kurpiowszczyzną, np. W północnej części powiatów łomżyńskiego, kolneńskiego oraz przasnyskiego i makowskiego, ponieważ są to okolice pod tym względem dotychczas mało badane. Na terenie woj. białostockiego w Nowogrodzie w roku 1926 powstało muzeum na wolnym powietrzu, które zostało spalone w czasie ostatniej wojny. Powyższy teren muzealny jest jednak pod stałą opieką, np. ocalałt> barcie zostały ogrodzone i czasowo zabezpieczone od uszkodzeń. 25 VI 54 r. Jadwiga Krajewska Woj. bydgoskie MUZEVM W GRUDZIĄDZU (ul. Gen. Świerczewskiego 28) J j I r Zbiory Muzeum znajdują się we własnym dwupiętrowym gmachu wspólnie z Biblioteką Miejską. W roku 1956 ma nastąpić reorganizacja całego Muzeum i przeniesienie zbiorów do nowego, własnego gmachu w dawnych zabudowaniach poklasztornych benedyktynek przy ul. Mostowej. Muzeum Państwowe w Grudziądzu posiada m. in. dział zbiorów etnograficznych w ilości 539 okazów oryginalnych, wpisanych do katalogu. Dział ten obejmuje następujące tematy: 1. Łowiectwo - 10 okazów; 2. Rybołówstwo - 125; 3. Hodowla zwierząt - 3; 4. Bartnictwo i pszczelnictwo 15; 5. Rolnictwo - 19; 6. Przygotowywanie i przechowywanie pokarmu 15; 7. Obróbka drewna, kory, wici, słomy itp. - 64; 8. Obróbka włókna 48; 9. Obróbka surowców zwierzęcych - 5; 10. Sprzęty domowe - 72; 11 Odzież, strój, ozdoby - 38; 12. Sztuka ludowa i zdobnictwo w zakresie tkactwa, garncarstwa, kaflarstwa - 60; 13. Przedmioty związane z obrzędami - 7. Kierownik Muzeum prowadzi własne badania terenowe nad kulturą materialną i duchową wsi na obszarze ziemi chełmińskiej. W ostatnich latach zebrane narzędzia i sprzęty kultury ludowej umożliwiły urządzenie czterech wystaw czasowych o tematyce charakteryzującej �809 808 rozwój i poziom gospodarki upośledzonych warstw ludu wiejskiego w okresie feudalizmu i kapitalizmu. Prace inwentaryzacyjno-katalogowe objęły wszystkie eksponaty. Należy tylko uzupełnić pomiary i rysunki w kartotekach inwentarza. Biblioteka Muzeum nie ma specjalnego charakteru. Ilość książek i czasopism dotyczących etnografii wynosi około 50 pozycji. Archiwum Muzeum posiada około 100 negatywów i klisz cynkowych z zakresu etnografii. Na podstawie badań terenowych i zgromadzonych zbiorów kierownik Muzeum Józef B ł a c h n i o opracował dwa przyczynki naukowopopularne: a) Notatki etnograficzne powiatu chełmińskiego wydane w 1953 r. i b) Ozdoby nadszczytowe na ziemi chełmińskiej i michalowskiej (w maszynopisie). Prace techniczno-konserwatorskie prowadzi Muzeum w skromnym zakresie. Polegają one w szczególności na konserwacji przedmiotów zdrowych i zaatakowanych przez szkodniki już w chwili dostarczenia ich do Muzeum. Do dezynfekcji posiada Muzeum specjalną skrzynię wodoszczelną, obitą blachą cynkową. Do zabiegów stałych używa się ręcznego rozpylacza i pędzli włosianych. Tr~dności wynikają z powodu braku środków do konserwacji drzewa i tkanin. Muzeum w Grudziądzu nie powinno zamykać się w ramach historii miasta i powiatu. Również Dział Etnograficzny i Archeologiczny winien rozwijać się. Jego zasięg geograficzny powinien Qgrankzyć się do ziemi chełmińskiej, jako lokalnego zasięgu geograficznego. Niezależnie od lokalnych zbiorów etnograficznych w Muzeum w Grudziądzu, w Toruniu - jako najpoważniejszym ośrodku kulturalnym na terenie woj. bydgoskiego - winno powstać muzeum etnograficzne. Na podstawie licznych wędrówek po ziemi chełmińskiej i dobrzyńskiej można stwierdzić, że na terenie powiatów nowomiejskiego, brodnickiego, rypińskiego i lipnowskiego należy jak najszybciej zabezpieczać i gromadzić zabytki kultury ludowej w przededniu ich całkowitego zniszczenia. Wydaje mi się, że najbardziej zapomniana przez etnografów-muzeologów jest właśnie ziemia dobrzyńska, gdzie w niejednej przez wieki zacofanej kulturalnie wsi zebrać by jeszcze można narzędzia i sprzęty kultury ludowej charakteryzujące poziom kultury i gospodarki ludu w okresie kapitalizmu. 12 I 1955 r. Józef Blachnio MUZEUM POMORSKIE (Ratusz) Dział Etnograficzny w gmachu zabytkowego 1 Od 19;)6 t'. nazwa W TORUNIU Muzeum Pomorskiego 1 w Toruniu mieści się Ratusza na Starym Rynku. W 8 salach II-go piętra brzmi: :i\1.uzeurn \\. Toruniu. znajdują się wystawy, zaś w 2-ch pokojach pracownie kustosza, adiunkta, asystenta i laboranta. W pokojach tych mieści się. także biblioteka Działu oraz szafy i regały ze zmagazynowanymi obiektami. Zbiory Działu Etnograficznego liczą ogółem 3 986 obiektów własnych i depozytowych zebranych w terenie po roku 1945. Została do nich włączona nieznaczna ilość (ok. 150) przedmiotów ze zbiorów przedwojennych Muzeum Miejskiego w Toruniu. Ilościowy stan zbiorów w poszczególnych działach w dniu 22 grudnia 1954 r. przedstawia się następująco: ." .{ .~. t· ( f r • ",II i 1 "~ i 1. Zbieractwo 2. Łowiectwo 3. Rybołówstwo 4. Hodowla zwierząt 5. Bartnictwo i pszczelnictwo 6. Rolnictwo 7. Przechowywanie i przygotowywanie 8. Obróbka drewna, kory, wici, słomy, 9. Obróbka włókna (lnu, konopi, wełny 10. Obróbka surowców zwierzęcych 11. Obróbka gliny, kamieni kruszców 12. Obróbka metali 13. Farbiarstwo 14. Odzież, strój i ozdoby 15. Budownictwo 16. Sprzęty. domowe 17. Transport i komunikacja 18. Sztuka ludowa 19. Instrumenty muzyczne 20. Zabawkarstwo 21. Przedmioty związane z obrzędami 22. Miary, znaki własnościowe, godła 23. Lecznictwo 24. Różne pokarmu trzciny itp. . itd.) zwyczajami 4 32 995 61 41 142 159 204 133 49 386 35 23 213 34 121 60 843 54 210 133 38 8 8 Z b i e r a c t w o jest najmniejszym działem - liczy zaledwie kilka czerpaków do zbierania jagód. W dziale ł o w i e c t waznajdują się pułapki i żelaza na myszy, szczury, lisy, tchórze oraz sidła na kuropatwy, wróble, mewy i inne ptactwo wodne. Najbogatszy ilościowo i jakościowo jest dział r y b o łów s t w a. Posiada on śródlądowe i morskie narzędzia łowu, sprzęty pomocnicze oraz cenną kolekcję ości rybich zebranych z terenu całej Polski i opracowanych Y'.C\ukowo. Z zakresu t l' anspor tu wodnego - czółna dłubane z jednego pnia. �810 811 H o d o w l a z w i e r z ą t posiada imponującej wielkości koryto dłubane w jednym pniu, stołki pasterskie, kij z brzękadłami, kołatki dla krów i inne. W dziale b a r t n i c t w a i p s z c z e l n i c t waznajdują się prymitywne ule kłodowe, stojaki i leżaki oraz ule słomiane. Z zakresu r o l n i c t wado bardziej interesujących obiektów należą drewniane radła ramowate, radło rylcowe, sochy dwupolicowe, brona laskowa oraz różne typy cepów. Dział p r z e c h o w y wan i a i p r z y g o t o w y wan i a p o kar ID u posiada beczki słomiane do zboża plecione techniką wałeczkowo-spiralną, dwa rodzaje żaren, stępy ręczne i nożne itp. W zakresie o b rób k i w ł ó k n a posiada czynne krosna, na których demonstrowano tkanie dla grup zwiedzających i wycieczek. Z działu o b rób k i s u r o w c Ó w z w i e r z ę c y c h zasługują na wymienienie rożki do wyrobu kiełbas, tabakierki z rogu i in. Z zakresu o d z i e ż y i s t r o j u l u d o w e g o wystawiono przede wszystkim zabytki pochodzące z terenu Kujaw, Kaszub, Pałuk i Warmii. Część zbiorów jest zmagazynowana. B u d o w n i c t w o reprezentowane jest przez ozdoby szczytowe i nadrzwiowe, zawiasy ozdobne oraz zdobione drzwi drewniane od chat nabijane dużymi gwoździami i in. S p r z ę t y d o m o we w przeważającej ilości są zmagazynowane. Znajduje się wśród nich kilkanaście malowanych skrzyń kujawskich i parę kaszubskich oraz jedna z Ziemi Chełmińskiej, tzw. "miśniki" kaszubskie, stół kujawski na krzyżakach i in. Z zakresu t r a n s p o r t u na większą uwagę zasługują ramowate jarzma na woły i krowy, podwójne i pojedyncze, jarzmo przyrożne, duha, wóz na drewnianych osiach jednołącznikowy, włók ramowaty i in. S z t u k a l u d o w a północnej Polski jest reprezentowana przez rzeźbę figuralną w drzewie i glinie, malarstwo ludowe na szkle (1 obiekt) i płótnie (1 obiekt), malarstwo na drzewie (malowane skrzynie i szafy), pająki ze słomy, wycinanki, tkaniny, hafty, zdobione przedmioty użytku domowego, ceramikę oraz przez wystawione w tym dziale przedmioty obrzędowe, jak szopki, pisanki, pieczywo obrzędowe itp. I n s t r u m e n t y m u z y c z n e zawierają skromną kolekcję samograjów, jak np. kołatki, instrumentów dętych, jak np. fujarki, dudki i trąby pasterskie, strunowych, jak np. skrzypki wiejskiej roboty, cymbały oraz kaszubski "brombas" i in. Z a b a w kar s t w o obejmuje głównie zabawki wykonane rękoma dzieci, jak np. lalki, okręciki, łódeczki, traktor, samoloty i in. oraz zabawki wykonane przez starszych dla dzieci, do których między innymi można zaliczyć różne wyroby z ciasta niegdyś mające charakter magiczno-obrzędowy, dziś służące dzieciom już jedynie do zabawy. Na uwagę zasługuje również zabawka kaszubska "tracze". ,I 1 • l I '1 oj I Z P r z e d m i o t ó w z w i ą z a n y c h z o b r z ę d a m i i z w Yc z aj a m i wymienić należałoby maszkary obrzędowe, jak: koń, bocian, koza, baran, turoń, niedźwiedź i in., poza tym szopki, stroje Trzech Króli, słomianą babę żniwną oraz pisanki i inne przedmioty wymienione w dziale sztuki ludowej. Wśród przedmiotów z zakresu z w y c z a j ó w p r a w n o - s p o ł e c zn y c h należy wymienić laski sołtysie oraz liczne pływaki i inne przedmioty zaopatrzone w tzw. merki rybackie. Z zakresu l e c z n i c t waludowego charakterystyczna dla terenu wybrzeża morskiego jest skóra węgorza służąca do bandażowania złamanej lub zwichniętej ręki. Omawiane obiekty pochodzą głównie z obszaru północnej Polski, a w szczególności z woj. bydgoskiego, gdańskiego, olsztyńskiego i białostockiego. Przedmioty nie pochodzące z północnej Polski dotyczą rybołówstwa, a w szczególności ości do kłucia ryb. Ogólna ilość obiektów przypadająca na poszczególne województwa wynosi: województwo bydgoskie gdańskie ols'ztyńskie białostockie warszawskie lubelskie . rzeszowskie kieleckie obiekty 1 890 856 492 316 96 11 6 31 województwo k'rakowskie łódzkie stalinogrodzkie wrocławskie. poznańskie zielonogórskie koszalińskie. szczecińskie obiekty 26 23 6 13 14 14 29 9 Ogółem 3832 obiekty. Z innych krajów słowiańskich Dział Etnograficzny posiada 149 obiektów, zaś z niesłowiańskich - 5. Ogólna liczba wszystkich obiektów nie licząc inwentarza wymiennego i modeli wynosi3 986 przedmiotów. Obiekty z krajów pozaeuropejskich w liczbie ponad 300 zostały przekazane do Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach. W związku z zakupami obiektów Dział Etnograficzny prowadził dorywczo badania terenowe do roku 1950. W latach 1950-1954 z powodu braku środków musiał ograniczyć je do nielicznych wyjazdów. Jednakże pracownicy Działu Etnograficznego brali udział w planowych badaniach terenowych z ramienia PTL, a następnie IHKM PAN dla PAE na terenie Kujaw, Kaszub, Mazur i Warmii. Najdłuższe badania przeprowadzone zostały na t'2renie Kujaw. Dotyczyły one kultury materialnej (w szczególności rolnictwa) oraz sztuki ludowej. W grudniu 1953 roku zreorganizowano w Dziale Etnograficznym dotychczasowe wystawy stałe. Zostały one, o ile to było możliwe, opracowane. z uwzględnieniem podłoża €'Konomiczno-społecznego oraz rozwoju nie tylko �813 812 poszczególnych narzędzi, lecz także form gospodarki człowieka od czasó~: najdawniejszych aż do współC'zesnych. Podkreślają one wzrost produkc]l uwarunkowany przez rozwój narzędzi oraz najnowsze zdobycze cywilizacji. Wprowadzenie do wystawy stanowią napisy informujące o współczesnym stanie kultury ludowej, mapa zasięgu zbiorów, na której są umieszczone dane liczbowe odnoszące się do ilości zgromadzonych obiektów z danego powiatu, mapa muzeów i dzialów etnograficznych w Polsce oraz mapa grup etnograficznych według J. S. Bystronia. W tym samym małym hallu mieszczą się działy: zbieractwo, łowiectwo, bartnictwo i pszczelnictwo oraz hodowla zwierząt. Dział bartnictwa i pszczelnictwa podają na wystawie niektóre dane dotyczące bartnictwa toruńskiego na przestrzeni XV-XIX w. oraz wiadomości o prawie bartnym. Dalszą niedużą salkę zajmuje p l e c i o n kar s t w o i t k a c t w o, zaś w największej i najpiękniejszej sali mieści się naj bogatszy dział r y b 0łów s t w a, który daje przegląd różnych form narzędzi do połowu ryb, począwszy od najprymitywniejszych z uwzględnieniem sprzętów i narzędzi pomocniczych. W następnej niedużej salce w 4 oszklonych szafach umieszczone są manekiny ze strojami, wśród których znajdują się 2 żeńskie stroje kujawskie (jeden z nich ślubny), 1 męski strój kujawski, 2 żeńskie stroje pałuckie, strój kurpiowski z pow. Ostrołęka oraz strój opoczyński używany na Pomorzu przez przesiedleńców z pow. Opoczno. Poza tym w jednej z mniejszych szafek mieści się kolekcja czepców kujawskich, a w drugiej - warmińskich, zaś w gablotce umieszczone są czepce pałuckie. W ostatniej dużej sali znajduje się wystawa s z t u k i l u d o w e j p ó łnocnej Polski. Prace inwentaryzacyjno-katalogowe prowadzone są na bieżąco, jedynie przedmiotowy katalog naukowy posiada jeszcze spore braki w postaci niepełnych opisów obiektów. Prace polegają na wpisywaniu obiektów do księgi akcesyjnej, inwentarza głównego, przedmiotowego katalogu naukowego, katalogu geograficznego, topograficznego i magazynowego oraz na metryki magazynowe. Biblioteka Działu ma charakter specjalny. Zawiera ona dzieła głównie z zakresu etnografii i etnologii oraz historii kultury. Posiada niewielką ilość przeważnie niekompletnych czasopism skandynawskich, jugosłowiańskich, czeskich, bułgarskich, węgierskich, angielskich, szwajcarskich, duńskich i kalifornijskich. Ogólna ilość tomów książek i czasopism własnych wynosi ponad 1304, zaś depozytowych - 399. Z czasopism bieżących polskich w danej chwili Dział prenumeruje "Polską Sztukę Ludową", "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" oraz "Wiedzę Życie". Z cZ8sopism zagranicznych Dział otrzymuje drogą darów następujące czasopisma: "Heimatschutz", "Heimatwerk" l "Heimatleben", "Jahrbuch des bernischen historischen Museums in Bern" - ze Szwajcarii; "Bulletin des MU3ees Royaux D'Art et D'Histoire" i Bericht iiber das Basler Museum fUr Volkerkunde und Schweizerische Museum fUr Volkskunde - z Belgii; "studia Fennic.a" - z Finlandii; "Nationalmuseets Skrifter" i "Nationalrnuseets etnografiske SamIing" - z Danii oraz "Anthropological Records" i "Folklore Studies" - z Kalifornii. Archiwum posiada 705 negatywów, 1319 odbitek fotograficznych, 808 rysunków i 276 klisz cynkowych. Zapisy dokumentacyjne z badań terenowych znajdują się na razie w rękopisach w teczkach. Szczupłość personelu Działu i nawał prac bieżących nie pozwolił dotychczas na przepisanie ich i posegregowanie w odpowiednich kartotekach. Dział Etnograficzny prowadzi stałą i systematyczną pracę naukową. W ciągu lat 1952-1954 wyszły z druku: Dr M. Gospodarka {', Z n a m ie i l' obyczaje o w s k a - P l' li f f e l' o w a, ludowe w wydawnictwie Kultura "Warmia oraz i Mazury" ludowa Poznal1 1953. Poza tym została przygotowana do druku przez Dr M. Znamierowską1-' l' ii f f e r o w ą duża praca pt. Rybackie narzędzia kolne oraz artykuł pt Kla'ra Prillowa rzeźbiarka ludowa Paluk. Pol. Szt. Lud. 1954. Nr 1. Przesłano też do druku artykuły popularnonaukowe mgr Marii Polakiewiczówny i mgr Kaliny Antonowiczowej do mającego się ukazać popularnego pisma ludoznawczego. W zakresie prac organizacyjnych kustosz Działu przy pomocy adiunkta i asystenta prowadzi stałą akcję opieki nad artystami ludowymi pośrednicząc w wystawach ich prac, konkursach, staraniach o zasiłki, nagrody, materiał etc. W związku z tą akcją nawiązana jest stała współpraca Działu z szeregiem wojewódzkich instytucji społecznych i kulturalnych oraz z odnośnymi komórkami Ministerstwa Kultury i Sztllki. Prace techniczno-konserwatorskie Dział Etnograficzny prowadzi we .własnym zakresie. Dotychczasowa konserwacja obiektów polegała głównie na zabezpieczeniu tkanin przed molami za pomocą różnych środków dezynfekcyjnych, wietrzenia itd. oraz na oczyszczaniu przedmiotów żelaznych przy pomocy nafty. Obiekty z ciasta konserwowano przy pomocy zanurzania ich w rozpuszczonej parafinie. Niektóre prace introligatorskie i stolarskie wykonywane są również we własnym zakresie. Dział Etnograficzny rozpoczyna też przeprowadzanie dezynfekcji obiektow drewnianych i tkanin przy pomocy dwusiarczku węgla. W 1954/55 r. wszyscy pracownicy Działu chodzili na wykłady UMK z zakresu konserwacji muzealnej biorąc udział w dyskusjach dotyczących aktualnych problemów. �815 814 Cały personel Działu Etnograficznego bierze czynny udział w pracach dydaktyczno-społecznych wygłaszając odczyty i pogadanki w zakładach pra~y, szkołach PGR-ach itp. Tematyka odczytów obejmuje przede wszystkIm kulturę 'ludOWą terenów leżących w zasięgu działalności Działu, .jak .też zagadnienia gromadzenia i ochrony zabytków. Pracownicy naukowI DZIału udzielają konsultacji w zakresie prac 'naukowych i dydaktyczno-społecznych. Praktyki muzealne odbywają się w Dziale pod kierunkiem kustosza przy współudziale adiunkta i asystenta. W latach 1952-1954 praktykę odbyło 6 studentów z Wydz. Sztuk Pięknych poza tym pracownik S. O. Muzeum podopiecznego w Grudziądzu, magister historii, przebywał na praktyce w Dziale Etnograficznym około pół roku. Najbardziej ścisłą współpracę prowadzi Dział Etnograficzny z Oddziałem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Toruniu oraz z Zesp~łem Etn~graficznym IHKM PAN w Toruniu. Cały personel naukowy DZIału nalezy do zarządu Oddz. PTL i bierze czynny udział w jego pracach oraz w, pracach Polskiego Towarzystwa Archeologicznego, VI skład Zarządu ktorego wchodzą kustosz i adiunkt. Dość regularnie (mniej więcej raz na miesiąc) odbywają się posiedzenia naukowe Działu Etnograficznego z Oddziałem Toruńskim PTL, na których wygłaszane są referaty i prowadzone dyskusje na tematy związane z badaniami terenowymi, pracami muzealnymi etc. Wszyscy pracownicy Działu Etnograficznego współpracują z IHKM PAN w zakresie PAE (zob. badania terenowe). Również bliska współpraca łączy Dział z Pomorskim Towarzystwem Muzycznym w zakresie popularyzacji muzyki. Trudności i braki Działu przedstawiają się następująco: a) Zbyt szczupły personel naukowy liczący 3 osoby (kustosz, adiunkt i asystent) ma duże trudności w podołaniu pracy zakrojonej na szerszą skalę w związku z dużym zasięgiem działalności Działu. Na skutek t:go prace dotyczące dokumentacji zbiorów posuwają się zbyt wolno oraz me zawsze pracownicy Działu mogą należycie sprostać zapotrzebowaniom społecznym. b) Dotkliwie również dawał się odczuć dotychczasowy brak funduszów na penetrację terenu, badania oraz kompletowanie zbiorów, ~zięki cz:m~ zabytki bezpowrotnie giną na terenie już tak ubogim w przedmlOty rodZImeJ kultury ludowej. Uniemożliwia to także zaopatrzenie się Działu w potrzebną aparaturę pomocniczą· c) Niemniej dotkliwą bolączką Działu jest ciasny lokal n~e po.z:",a.laj.ący na wystawienie niektórych zmagazynowanych zbiorów, co umemozl1wla Ilustrację całokształtu kultury ludowej oraz nie pozwala na ~łaściw~. urz,ą~ dzenie magazynów. W konsekwencji zmniejsza to znaczme mozl1~OSCl usługowe Działu i jego rolę społeczną. Z tej samej przyczyny utr~dmon~ jest praca naulwwych pracowników, którzy nie mając oso~nych ~omleszczen zmuszeni są pełnić swe obowiązki w tym samym pokOJU, gdzIe laborant t l ..•! prowadzi prace konserwatorskie, introligatorskie i in. oraz gdzie interesanci korzystają ze zbiorów, biblioteki, archiwum etc. Dążenia na przyszłość. Dział Etnograficzny specjalizuje się w kierunku gromadzenia zabytków kultury materialnej grup etnicznych znajdujących się na terenie woj. bydgoskiego i gdańskiego, w szczególności poświęcając uwagę rybołówstwu i rolnictwu. W zakresie sztuki ludowej położony jest nacisk na gromadzenie zabytków i współczesnych dzieł twórców ludowych z terenu tych samych grup etnicznych. Inne tereny reprezentowane są słabiej. W związku z rozwojem Torunia jako ośrodka nauki i sztuki oraz w związku ze społecznymi potrzebami terenu wskazane byłoby, aby powstało tu Muzeum Etnograficzne, które prowadziłoby planowe badania uwzględniające potrzeby terenu, na którym giną bezpowrotnie ostatnie ślady rodzimej kultury. 'W Toruniu była już poruszana sprawa utworzenia muzeum na wolnym powietrzu w projektowanym parku narodowym nad Wisłą. Podobny projekt dotyczył również Kruszwicy nad Gopłem, lecz oba te projekty nie zostały zrealizowane. 22 XII 1954 r. Kalina Antonowiczowa MUZEUM .. KUJAWSKIE WE WŁOCŁAWKU (ul. Słowackiego la) W Toruniu była już poruszana sprawa utworzenia muzeum na wolnym powietrzu w projektowanym parku narodowym nad Wisłą. Podobny projekt z€um Krajoznawczego. Zbiory etnograficzne zajmują w nim przestrzeń około 90 m2 w salkach wystawy stałej i około 16 m2 w magazynach. Muzeum posiada centralne ogrzewanie, okna wychodzą na północ. Sąsiednia strona ulicy Słowackiego la, tj. naprzeciw Muzeum, zabudowana czerwoną cegłą i oświetlona od południa daje bardzo przykre refleksy na zbiory, wobec czego okna są przesłaniane białą kalką. Oświetlenie elektryczne jest niewystarczające. Podłogi z prasowanego cementu pozwalają na dobre utrzymanie czystości przy małym wkładzie pracy. Gromadzenie okazów etnograficznych rozpoczęto w 1945 roku. Dawniejsze zbiory Muzeum Krajoznawczego były w czasie okupacji wywiezione do Poznania i tam spłonęły. Obecnie Muzeum Kujawskie liczy 382 okazy, w czym jest 369 oryginalnych, a 13 modeli. Wszystkie pochodzą z regionu Kujaw. Większe kolekcje stanowią: odzież, sprzęty domowe oraz sztuka (rzeźba, haft i garncarstwo). Muzeum Kujawskie nie prowadzi badań terenowych, którymi zajmuje się Muzeum Pomorskie w Toruniu. Prace Muzeum Kujawskiego w tym zakresie ograniczają się do zbierania przypadkowych informacji, które Wpi5ujemy celem przekazania ich pracownikom naukowym opracowują·cYm Kujawy. Obejmujemy obszar całych Kujaw, a więc powiaty: włocław- �81'1 816 ski, aleksandrowski, inowrocławski oraz obszar w promieniu ok. 15 km od Włocławka, po drugiej stronie Wisły, w powIecIe lipnowskim. _ W latach 1952-53 raz do roku była reorganizowana ekspozycja w związku z nowymi nabytkami. Ogólna jej koncepcja stawia sobie za zadanie zobrazowanie wnętrza mieszkalnego, pokazanie ginącego stroju i dawnej oraz współczesnej sztuki ludowej. Rozwiązania ekspozycji nie są jeszcze ostateczne, ponieważ zbiór okazów wymaga wielu uzupełnień. Muzeum prowadzi księgę inwentarzową Działu Etnograficznego oraz kartotekę magazynową. Katalogii działowe nie są jeszcze wprowadzone. Biblioteka Muzeum Kujawskiego posiada w Dziale Etnograficznym zaledwie 40 pozycji. Prenumerujemy "Sztukę Ludową"· Możliwości rozwojowe w tym zakresie są ograniczone przez kredyty. Mimo tak małego księgozbioru rocznie kilkadziesiąt osób korzysta z materiałów w nim zawartych. Są to artyści plastycy, zawodowi i amatorzy, malarze pokojowi, świetlicowi pracownicy, kierownicy teatrów amatorskich, nauczyciele itp. Archiwum nasze to księga alfabetyczna, w której notujemy wszelkie dane dotyczące kultury ludowej na Kujawach, adresy twórców, posiadaczy strojów, sprzętów itp. Zbiór fotografii liczy około 200 pozycji. Prowadzi się tylko inwentarz fotograficzny, a brak jeszcze katalogu ciziałowego. Zebraliśmy kolekcje rysunkowe zakończeń szczytów dachowych, klamek i zawiasów, krzyżów drewnianych, haftów na czepcach, liczące po 10-15 sztuk. Klisz cynkowych pozostałych po wydaniu katalogu do wy·· stawy czasowej Sztuka Ludowa na Kujawach urządzanej w roku 1949 w Muzeum Kujawskim - 11 sztuk. Dotychczas nie ogłaszano żadnych publikacji dotyczących zbiorów. Jedynie wydano katalog z przedmową do wyżej wymienionej wystawy czasowej. Po założeniu działowej księgi inwentarzowej i kartoteki magazynowej projektujemy opracowanie katalogu zbiorów stałych. Większe prace techniczno-konserwatorskie dla Muzeum Kujawskiego wykonują fachov·jcy z tytułu prac zleconych. We własnym zakresie prowadzimy tylko drobne klejenia, czyszczenia i prania. Muzeum posiada małą pracownię wyposa7.oną w prymitywne środki techniczne i chemiczne, kleje, kartony, papiery itp. Posługujemy się w pracy publikacjami prof. Seweryna dotyczącymi konserwacji okazów etnograficznych. Z zakresu prac oświatowych organizowaliśmy odczyty o sztuce ludowej i o strojach na Kujawach. wygłaszała je mgr Halina Mikułowska z Torunia. Odczyty te były połączone z pokazami zbiorów czasowo wystawianych celem powiększenia frekwencji słuchaczy. Muzeum współpracuje z Działem Etnograficznym Muzeum pomorskiego w Toruniu, z Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach, z CPLiA we Włocławku, Toruniu i Sopocie, z Klubem Zw. Naucz. polskiego we Włocławku, z Domem Kultury Zakładów Celulozowych we Włocławku, z grupą kujawską artystów plastyków, z Kołem Plastyków Amatorów itd. i Trudności, jakie mamy w dziale etnografii, są bolączkami całego Muzeum Kujawskiego; są to: zbyt ciasny lokal i brak systematycznej pracy etnografa w terenie. która by zapewniała dopełnienie zbiorów. a także utrzymywani'~ bliższych kontaktów z przekształcającą się wsią polską w dobie współczesneJ. Przy obecnym małym składzie osobowym możemy liczyć tylko na pomoc z Muzeum Toruńskiego, szczególnie gdy samo skompletuje dział kujawski. W Mu~eur.n we Włocławku będziemy dążyć do możliwie najpełniejszego przedstawlema obrazu życia człowieka na Kujawach, uwzględniając jego gospodarstwo, strój i sztukę. Muzeum Etnograficzne w zakresie szerszym powinno powstać w mieście uniwersyteckim, dla województwa pomorskiego jedynie Toruń posiad::! odpowiednie warunki pracy. Zabytki kultury ludowej dotychczas jeszcze spotykamy licznie w powiatach aleksandrowskim, włocławskim i kolskim. W zwiazku ze zmianami ustrojowymi. ideologicznymi i kulturalnymi zanikają o~e i są niszczone pr.zez jednostki ..nieuś~iadomione. Do zbierania ich w terenie należy natych~ mIast przy~tąplc. Pe":l~n dobrobyt, w jakim obecnie wieś się znajduje, pozwala bOWIem ludnoscl na zakupy nowych mebli, obrazów itd. Widzimy to we wszystkie dni targowe we Włocławku. H. Królikowska 15 XII Woj. '\ 1954 r. gdańskie MUZEUM POMORSKIE W GDAŃSKU (uJ. Rzeźnicka 35) " Muzeum Pomorskie w Gdańsku posiada około 150 eksponatów etnogra~I~znych :zęśc~owo zdeponowanych w kilku miejscach w Gdańsku, częSCIOWOzas złozonych w Muzeum w Kartuzach. Składają się na nie meble ludow~, .sprzęty, ok.azy z dziedziny pszczelnictwa, rybactwa, plecionkarstwa, ceramIkI, tkactwa Itp. Tworzą one zaczątek przyszłego Działu Etnograficznego, który będzie pomieszczony w odbudowującym się skrzydle omachu Muzeum Gdańskiego. to Muze~m Pomorskie w Gdańsku riie posiada niestety kustosza Działu EtnografIcznego. Stanowisko to winno być obsadzone przez doświadczonego etnografa-muzeologa, który by umiejętnie pokierował działem i służył fach0:-vą ~omoc~ Muzeum w K~rtuz~ch i Kwidzynie. Etnografa domagają się takze wzrastające na Wybrzezu osrodki twórczości artystycznej opartej na wzorach ludowych. . . Luty, 1952 r. Longin Mulic/d Muzeum na Muzeum Pomorskie wolnym w Gdańsku powietrzu Oddział Wdzydze W 1906 1'. natchniony wzorami skandynawskimi, dal' Gu'go\\,'-ki zalo'z~·I \\' La l'mplOnej p1'7.ez niego '.~. .l:~ "Luci", <-. XLII nauczyciel ludowy Izv·., chacie l'vIuzet;m Wiejskie �818 819 we Wdzydzach. Muzeum to zaopatrzył nie tylko we wszystkie autentyczne sprzęty, ale zgromadził także wiele cennych okazów ginącej kaszubskiej kultury ludowej. Poza tym stworzył przy Muzeum żywy ośrodek przemysłu domowego, dającego zarobek licznym, biednym chałupnikom kaszubskim. Po odzyskaniu niepodległości po I wojnie światowej było Muzeum Wdzydzkie pierwszym tego rodzaju muzeum wiejskim w Polsce. Mimo nie sprzyjających warunków materialnych i znacznych wydatków związanych z utrzymaniem muzeum i organizacją przemysłu ludowego na znaczniejszą skalę placówka utrzymała się do 1932 r. W tym bowiem roku Muzeum spaliło się doszczętnie od iskry, którą przeniósł wiatr z sąsiedniej palącej się chałupy wieśniaczej. Dzięki niestrudzonym wysiłkom Gulgowskiego i jego żony malarki odbudowano muzeum na nowo w 1936 r., a na malowniczym wzgórzu obok muzeum założono ładny park z widokiem na jezioro. W roku 1948 spadkobiercy Gulgowskich przekazali Muzeum Skarbowi Państwa. Od chwili upaństwowienia muzeów, tj. od 1950 r., Muzeum Wdzydzkie stało się oddziałem Okręgowego Muzeum Pomorskiego w Gdańsku. Na przełomie lat 1953/1954 Muzeum Okręgowe postawiło naprzeciw istniejącej chat ymuzeum drugą, mniejszą chałupę rybacką przeniesioną z Wdzydz Tucholskich, pow. Chojnice. Wymienioną chatę pozyskano dzięki zapobiegliwości i pomocy konserwatora zabytków okręgu bydgoskiego. Posiada ona narożny podcień słupowy i przedstawia rozwojowo młodszy okaz drewnianego budownictwa kaszubskiego: pierwsza bowiem chata ma "wystawek" podcieniony wzdłuż całego szczytu, tzw. "checz z wystowciem". W ten sposób oryginalne Muzeum Wdzydzkie sldada się obecnie z ładnego dwuchałupowego zespołu zabytkowego. Dawniejsza chata została po odbudowaniu zaopatrzona w znacznie skromniejsze urządzenie, aniżeli miała przed pożarem, a zniszczenia wojenne i tu pozostawiły swój ślad. Obecnie razi specjalnie podworska szafa mieszcząca się w izbie kaszubskiej, którą z biegiem czasu zastąpi się autentyczną szafą ludową, a także brak oryginalnych obrazów ludowych i niektórych drobnych sprzętów uzupełniających całość wyposażenia. Według istniejącego projektu dawniejsza chata będzie reprezentowała wnętrze mieszkania chłopskiego, a nowopostawiona rybackiego. Oddział Wdzydze posIada ogółem ok. 80 eksponatów zinwentaryzowanych i skatalogowanych. Wszystkie, z wyjątkiem kilku, stanowią oryginalne wyposażenie wieśniaczej chaty kaszubskiej. Gorliwym opiekunem miejscowego Muzeum jest woźny, Kaszuba Wiktor Grulkowski, który ma do pomocy sprzątaczkę. Czysto utrzymane Muzeum, leżące na węzłowym szlaku turystyki wodnej, stanowi dla licznych wycieczek atrakcyjny, godny zwiedzenia zabytek dawniejszego budowniciwa kaszubskiego, będący zarazem miłym punktem wypoczynkowym. Luty, 1952 r. Longin Malicki MUZEUM KASZUBSKIE W KARTUZACH (ul. Kościerska nr 1) .Muzeum istnieje kalny o kubaturze dopiero od roku 1947 Z' . . sal 952 m3• .' haJ.muJe piętrowy budynek mieszpOWIerzc ma sal wyst . 274 m-o W sumie mamy tu 590 ekspo t' awowych wynosI na ow, w tym przedmiotów z zakresu: o ' zbieractwa łowiectwa hodowli zwierząt rybołówstwa bartnictwa i Pszczelnictwa rolnictwa . przygotowywania l' przec h owywania pokarmu obróbki drzewa obróbki włókna obróbki rogu . obróbki gliny . obróbki bursztynu , farbiarstwa odzieży, strojów ludowych ozdób budownictwa sprzętów domowych . transportu i komunikacji rzeźby '.. obrazów malowanych na szkle garncarstwa kaflarstwa haftów, w tym 12 czepców zabytkowych ratownictwa . lecznictwa ludowego Poza tym: instrumenty muzyczne miary przedmioty związane z kulturą obyczajową 5 40 5 23 25 30 38 28 37 3 7 15 45 15 15 10 90 15 25 3 3 } inne 4 4 30 Okazy pochodzą z pow. kartuskie ok" , Z.ostały one zabrane ., g, osclersklego i wejherowskiego, przez muzeum nadzorujące t' M w Gdańsku. Muzeum t t ' " J. uzeum Pomorskie ków w terenie i rejestr~c~~szc:~rzeP.r0wa:za obecnie inwentaryzację zabytPOza wystawą stał w . upmczyc warsztatów sztuki ludowej. sztuki ludowej In ą m.aJu :ok~ ubiegłego urządzono tu wystawe t . wen aryzacJę zblOrow prowad . . . posiada także własną b'bl' t k' Zl Się na bieżąco. Muzeum . l 10 e ę liczącą 380 t . Pisma. ,iak: ..Nowa Ku'tura" :. omow, prenumeruje czasoblem)'" POls'ka S t k' , "Wiedza I Zycie", "Przegląd Zachodni" Pro, .. z u a Ludo ". ' " Materi~ł' .' wa l ,.Z otchłani wieków" ow archiwalnych M . uzeum me posiada. Również nie prowadzi d 52' �821 820 Publikacje naukowe przygot(J\vujc się prac techniczno-konserwatorskich. zakresu potraw z ryb i lecznictwa muzeum nadzorujące (np. publikacje z ludowego). W zakresie prac dydaktyczno-społecznych Muzeum wygłasza roczni'~ 4 odczyty własne i 8 odczytów opracowanych przez instruktorów oświatowych Muzeum Pomorskiego w Gdańsku. W związku z potrzebą uzupełnień ekspozycji poszczególnych działów oraz. ze względu na stopniowe zanikanie przedmiotów ludowej kultury materialnej szczególną uwagę poświęci się poczynieniu zakupów i inwentaryzacji zabytków. Tutaj należy jednak podkreślić, że Muzeum częst·) odczuwa brak funduszów na zakup eksponatów. Franciszek Treder 20 IV 1954 r. MUZEUM W KWWZYNIE (ul. Katedralna 1) Wielodziałowe Muzeum w Kwidzynie mieści się w zabytkowym zamku pokrzyżackim. Dział Etnograficzny zajmuje jedną dużą i jedną mniejszą salę oraz długi, wąski korytarz, tzw. gdanisko, zakończony wieżą; prócz tego w Dziale Przemysłu Artystycznego wystawiono ceramikę ludową· Zbiory obejmują głównie przybory gospodarcze, bednarstwo. ceramikę, plecionkarstwo. obróbkę włókna i tkactwo oraz sprzęty pochodzące z terenu tzw. Dolnego Powiśla Gdańskiego, przeważnie z powiatów: kwidZYl1skiego, sztumskiego i suskiego. Poniższe zestawienie ilustruje stan posiadania Działu. Z zakresu łowiectwa znajduje się w Muzeum jeden okaz. paść gilotynowa na małe gryzonie, z rolnictwa: kilka drobnych narzędzi oraz dwa beczkowate kosze na zboże. plecione ze słomy, i dwa kadłub:,' zbożowe. Znaczniejszą kolekcję twoną przybory służące do przygotowywania pokarmów, jak stępa kielichowata z tłukiem, oryginalna kolowrotowa prasa na ser, umieszczona w szafce, rzadki okaz przetaka z naciągiem skórzanym, cedzidło gliniane, kilka misek drewnianych, dłubanych, i czerpaki drewniane. Z zakresu zbiorów dotyczących obróbki surowca drzewnego Muzeum posiada nieco narzędzi, jak pilę dawniejszego typu, siekiery, heble, ławę bednarską, strugi, naciągacz-klucz, wątornik i ładną kolekcję naczyń klepkowych z drewnianymi obręczami. Dużą kolekcję tworzy plecionkarstwo z narzędziami służącymi do obróbki surowca, jak specjalny sierp do wikliny i nóż do korzonków, oraz z różnorodnymi wytworami, jak miarki, naczynia dzbanowate, kosze. koszałki, torby i plecionki beczkowate; należy podkreślić, że w tej kolekcji uwzględniono różnice materiałów (surowca), jak również techniki wyplatania. W Dziale Obróbki Włókna i Tkackim zna,idujemy wyłącznie narzędzia, a więc miecze, szczeci. kołowrotki, przęślice. mot.owidła, kołowroty do na\\'jjania cewek. sno\':adł" i \\Te"l.cie krosna Ciekawostką etnog"aficzną są ogromne, wąskie a długie czerpaki łyżkowate do skrapiania bielonego płótna, używane przez byłych osadników holenderskich. Wyjątkową rzadkością są ozdobneprzęśliczki łopatkowate w ilości 35 sztuk o wyrzynanych motywach geometryc:mych, zwierzęcych i roślinnych. Kolekcję dopełnia ciężka maglownica z kabłąkowym uchwytem i wałkiem. Z zakresu garncarstwa posiada Muzeum spory i niewątpliwie rzadki dziś zbiór ceramiki; wymienię tu 12 ładnych dwojaków "wspólnial,ów". 8 dzbanów zdobionych. 2 garnki, 4 duże misy, doniczki i kolekcję m.lsowatych cedZIdeł, a z narzędzi - żarna do rozcierania glejty i pisaki zdobmcze. Wartościowy jest także zbiór sprzętów: reprezentują go: solniczka, ~uszarka listwowa na talerze, stół rozkładany, stołek malowany, stołek v-;yplatany o zdobionym zaplecku, ławeczka prosta, 6 skrzYI1 malowanych na wial:o, 4 szafy ludowe polichromowane, w tym jedna z datą 1843 r., szafa połeczkowa, malowana, na talerze, miski i łyżki. Zagadnienie komu11ikacji reprezentują jedynie lyżwy drewniane, podkowy i wędzidła. Prócz tego posiada Muzeum z dziedziny sztuki ludowej: kapliczkę polichromo\, 2m,! z. rzeżbą, tablicę ze zdjęciami fragmentów pasowego rytu na lasce, wyl,onanego przez pasterza Józefa B o r z e c h o w s k i e g o w roku 1884 szereg obrazów (Adam i Ewa, kościół, plebania, pochód, jeździec, Żyd: pasterz .ze stadem, łowca. lew), tablice ze zdjęciami ozdobnie wyrzynanych zapleckow stołków, ozdób nad szczytowych, dalej zdjęcia z przykładami budOWnictwa, nagrobkami, krzyżami i kapliczkami, wreszcie haftami bia~ymi i. kolorow~mi. Z oryginalnych zbiorów należy jeszcze wymienić dużą Kolek?.lę klockow do drukowania tkanin (około 90 sztuk), formy pierni){arsklC (42 sztuk) i parę ładnych form do masla. . Uzup.ełnienie zbiorów tworzy znaczny i tematowo ciekawy zbiór klisz lotograflcznych ze zdjęciami dotyczącymi budownictwa, zdobnictwa haftów tkanin itd. (zbiór ów mogą z wielkim pożytkiem wykorzystać fachowc; przy opracowyw<miu zagadnień etnograficznych). Charakteryzując ogólnie zbiory etnograficzne Muzeum w Kwidzynie trzeba podkreślić zupełny brak okazów z dziedziny zbieractwa, łowiectwa, rybactwa, hodowli zwierząt 'lraz. nikłą wprost ilość narzędzi rolniczych. l<i to całkiem okazale występują przemysły ludowe: plecionkarstwo ')bróbka włókien z tkactwem, bednarstwo i garncarstwo. Poza tym nieźl~ .-q . reprezentowane sprzęty i niektóre przejawy sztuki stosowanej. wystęP~I.1ące.iw sprzętarstwie na formach do masła, do piekarników czy do druku płócien. .Ekspozycja posiada charakter tymczasowy. Na podstawie istniejących zblOrow można zorganizo\vać L: łatwością następujące pouczające wystawy: 1. Od plecionkarstwa do tkactwa, 2. Bednarstwo. 3. Garncarstwo Dolnego PowiŚla (z dawniejszymi ośrodkami: w Kiszporku. Sztumie i Kwidzynie), -l. Sztuk<1 ludow<1 Dolnego Puwiśl<1. Pierwsza z wymienionych wystaw �822 823 byłaby nader aktualna i pożyteczna ze względu na istniejącą w terenie spółdzielczość pledonkarską oraz jedyną bodaj w Polsce średnią szkole wikliniarską mającą swoją siedzibę w Kwidzynie. Zbiory etnograficzne z zakresu tradycyjnych narzędzi uprawy ziemi powinny być koniecznie uzupełnione. Obszary bowiem, których tematykę pragnie reprezentować Muzeum, są rolniczt' i eksponaty z powyższego zakresu są niezbędne dla przedstawienia całokształtu kultury materialne.! regionu. Muzeum w Kwidzynie zarządza A. L e m a ń s k i, który wykazuje dużo zrozumienia dla zagadnień ludoznawczych. Niemniej jednak tak kierownik, jak i zbiory czekają na pomoc fachową. Wdzięczne pole do popisu miałby tu młody etnograf, który by zbiory należycie zinwentaryzował, skompletował i wystawił. Zbiory kwidzyńskie stanowią także dobry warsztat pracy do opracowań etnograficznych, a jednym z ważniejszych zadań byłoby m. in. ujęcie zagadnień nawarstwień kulturowych związanych z nowym ruchem osiedleńczym na terenach Dolnego Powiśla. Longin Malicki Styczeń Woj. 1955 r. kieleckie MUZEUM ŚWIĘTOKRZYSKIE W KIELCACH (plac Partyzantów AL 2---4) Dział Etnograficzny Muzeum Świętokrzyskiego mleSCI się w pięciu pokojach o łącznej powierzchni 190 m"; w jednym pokoju i korytarzu znajdują się pracownia i magazyn, a cztery pokoje o powierzchni 160 mJ zajmuje ekspozycja części zbiorów. Na zbiór Działu składa się 140 eksponatów własnych oraz 694 depozyty Wydziału Kultury Prezydium WRN, w czym jest 180 okazów ceramiki, 418 wycinanek, 56 "tasiomek". Wszystkie eksponaty pochodzą z terenu województwa kieleckiego. Dział Etnograficzny posiada ekspozycję stałą, a wystaw etnograficznych okresowych nie organizowano; natomiast Muzeum użyczało lokalu Wydziałowi Kułtury na pokonkursowe wystawy garncarstwa, tkactwa i wycinanek łudowych. Plon wystawy "tasiomek" i wycinanek opoczyńskich, zorganizowanej w 1954 r., został przez Wydział Kultury zdeponowany w Muzeum, w przeciwieństwie do uprzednio urządzanych wystaw ceramiki i tkactwa. Zazwyczaj najlepsze eksponaty zakupowało Ministerstwo Kultury i Sztuki, a Muzeum dostawała się małowartościowa ceramika. Biblioteka Działu Etnograficznego zawiera około 60 pozycji, archiwum około 90 pozycji (notatki, pieśni, fotografie, rysunki). Praktyk muzealnych w Muzeum nie odbywano, natomiast w wyniku artykułu kustosza Działu w prasie kieleckiej, pt. Kłopoty etnograficzne Kielecczyzny (1953 r.). został nawiązany kontakt z Zakładem Etnografii Słowiańskiej UJ. ·l W lecie 1954 r. Dział Etnograficzny służył siedmiokrotnie wskazówkami pomocą studentom tego Zakładu, kierowanym na badania w Kieleckie, trzykrotnie skorzystał z ich odczytów etnograficznych. Akcja społeczno-dydaktyczna Muzeum przejawiła się w stworzeniu wśród młodzieży dwóch kół Miłośników Muzeum; pierwsze powstało w kwietniu 1954 r. przy Liceum Technik Plastycznych w Kielcach (90% młodzieży wiejskiej); drugie w grudniu 1954 r. przy Szkole Podstawowej w Bartkowie koło Zagnańska (17 km od Kielc). Koło pierwsze dostarczyło 17. darów dla Muzeum, 2 ankiety, 60 rysunków; koło drugie zbiera próbki zapasek. Oba koła wykazały, że nie trudno jest obudzić zainteresowania do spraw muzealnictwa etnograficznego, a spostrzeżenia te i wyniki pracy narzucają konieczność zatrudnienia w przyszłości instruktorów oświatowych z wykształceniem etnograficznym. W pracy społecznej niezawodne usługi oddaje podręcznik terenowy M. Znamierowskiej -Priifferowej, pt. Ochrona zabytków kultury ludowej, rozdawany nauczycielom wiejskim, leśnikom, służbie drogowej, aktywistom ZMP, ZSCH, PZGS. Ten ostatni użyczył Kołu Przyjaciol Muzeum przy Liceum w Kielcach samochodu ciężarowego na wycieczkę do Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Trudności Działu Etnograficznego Muzeum Świętokrzyskiego są bardzo istotne: brak doświadczonego etnografa (niemożność zdobycia mieszkania, brak naukowych grup uposażeniowych). jednoosobowa obsada Działu. który powinien zatrudniać trzech pracowników ze względu na duży zasięg terenowy działalności Muzeum (całe województwo), szczupły budżet Działu nie pozwalający na prace badawcze, wreszcie brak publikacji naukowych dotyczących kultury ludowej Kielecczyzny. Dotychczasowa ekspozycja zbiorów, zrobiona swego czasu przez Wydział Kultury, ulegnie w 1955 r. zmianie i stanie się w pierwszym etapie ekspozycją następujących zespołów wystawowych: 1. Zajęcia podstawowe (na razie rybołówstwo i rolnictwo); 2. Przetwórstwo (przeróbka włókna i garncarstwo); 3. Gospodarstwo domowe; 4. Ubiory, stroje ludowe, sztuka ludowa. W miarę finansowych możliwości archiwum Działu będzie uzupełniane kopiami rysunków zebranych w terenie przez dwa obozy badawcze Krakowskiego Oddziału PIS-u w latach 1951 i 1953. Najpilniejszym zadaniem 1955 r. będzie skompletowanie danych odnoszących się do budownictwa kieleckiego. Inwentaryzacje obiektów zabytkowych robione w ostatnich latach przez Centralny Zarząd Muzeów i Ochrony Zabytków notowały st~re chałupy tylko marginesowo, i tak na przykład na 9 powiatów województwa wymieniono zaledwie 28 chałup. Obozy letnie PIS-u prowadzone przez dr R. R e i n f u s s a zgromadziły dużo materiału dotyczącego wiejskiego budownictwa kieleckiego. Materiał ten powinien by się znaleźć również w archiwum Działu Etnograficznego Muzeum Świętokrzyskiego, wobec braku opracowania tego zagadnienia drukiem oraz małych możliwości badawczych samego Muzeum. �825 824 Poza kontaktem z Oddziałem PIS w Krakowie Dział Etnograficzny korzysta z pomocy Muzeum Etnograficznego w Krakowie oraz komunikuje się z Katedrą Budownictwa Drewnianego Politechniki Warszawskiej. Archiwum przy tej Katedrze posiada pomiary ponad stu chałup świętokrzyskich, zrobione na obozach studentów architektury jeszcze przed rokiem 1950. Materiały dotyczące wiejskiego budownictwa kieleckiego są niezbędne dla Działu Etnograficznego Muzeum ze względu na plan, z jakim Dział ""ystąpił do CZMiOZ, oraz do PrezydIUm WRN w Kielcach. Plan ten w skrócie wygląda następująco: obecny lokal Działu Etnograficznego (190 m~) nie pozwala na ekspozycję już posiadanych zbiorów, a zbiory te w ciągu najbliższych lat będą systematycznie uzupełniane. Przeniesienie Muzeum za kilka lat do siedemnastowiecznego pałacu (mieszczące się tam obecnie Prezydium WRN prztmiesione zostanie do nowoczesnego gmachu) nie przyczyni się do znaczniejszego powiększenia metrażu Działu, gdyż charakter wielu sal (portretowa, rycerska, basztowa) narzuca ekspozycję m3gnackich wnętrz z epoki. Ponieważ jednak Dział Etnograficzny rozwija się, a jego braki powinny być uzupełniane, należałoby pokazać kulturę i sztukę ludową w ujęciu historycznym, zaś większość eksponatów pokazać w sposób naturalny w czterech lub pięciu zagrodach chłopskich. Zagrody te mogłyby stanąć w projektowanym obecnie Parku Kultury w Kielcach, w którego obrębie znajdzie się również pałac - przyszła siedziba Muzeum Świętokrzyskiego. W ten sposób powstałby zespół budynków, które zobrazują kontrastowo warunki życia chłopa pańszczyźnianego i feudałów. W jesieni 1954 r. Dział Etnograficzny wytypował do tego celu dwie chałupy: wąskofrontową z Bielin, liczącą 160 lat, i szerokofrontową z Sukowa, l80-letnią, obie z rejonu Gór Świętokrzyskich. Chałupy te można nabyć. Sprawa kupna pierwszej jest pilna, gdyż gospodarz stawia nowy dom. W wyniku konsultacji odbytej z dyr. T. S e w e r y n e m i dr R e i nf u s s e m dodano do projektu jako trzecią - chałupę opoczyńską ze Smogorzewa, z lat trzydziestych zeszłego stulecia, z podcieniami, która reprezentuje budownictwo uznane przez prof. B u r s z t ę za typowe dla Po1sk: zachodniej, a częściowo centralnej, już w XVI w. Ponadto zaprojektowano przeniesienie lepianki sandomierskiej, zbudowanej w okresie dwudziestolecia międzywojennego. O ile władze terenowe użyczą miejsca na zagrody chłopskie w Parku Kultury i o ile CZMiOZ znajdzie fundusze (w pierwszym etapie n'~ przeniesienie chałup i ich konserwację, w drugim etapie na przeniesienie zabudowań gospodarczych), za kilka lat Kielce będą miały w Muzeum dział etnograficzny obrazujący zadowalająco kulturę ludową regionu. Zabytki tej kultury giną \\1 tempie coraz szybszym na całej przestrzeni województwa. Szczególnie niewiele pozostało ich na terenach przyczółkowych, zniszczonych w czasie wojny. Są to powiaty: pińczowski, buski, opato\vski, sC1ndomierski. kozienicki i zachodnia część powiatu radomskiego. • Wobec szybkiego uprzemysłowienia województwa również w powiatach obfitych w zabytki należałoby jak najszybciej poczynić badania i zakupy. Specjo.lizac.ia Działu Etnografic:znego powinna pójść w kierunku tkactwa, g?rncarstwa. kowalstwa, snycerstwa i wycinankarstwa. Kielce są bez wątpienia najlepszym punktem dla zorganizowania ewentualnie samodzielnego muzeum etnograficznego. Niezależnie od jego problematycznego powstania Dział Etnograficzny Muzeum Świętokrzyskiego powinien w przyszłości zająć się zorganizowaniem punktów etnograficznych na licznych szlakach turystycznych Kielecczyzny. Pracy tej należałoby dokonać wespół z Gromadzkimi Radami Narodowymi oraz PTTK. Punktami takimi mogłyby być zabytkowe chałupy z kompletnymi urządzeniami wnętrza i zagrody pozostające pod opieką uświadomionej i odpowiedzialnej Gromadzkiej Rady Narodowej, dostępne dla zwiedzających. Wiejskie muzea etnograficzne miałyby nawet większe znaczenie dydaktyczne dla środowisk wiejskich niż dla turystów, a dostatecznie wczesne ich stworzenie uratowałoby od zniszczenia nie.ieden c:cnny zabytek kultury i sztuki ludowej. Alel;~((7Hlr(( Dobrou;olska Lut:,' 1955 r. MUZEUM W RADOMIU (ul. Nowotki 12) Muzeum Podstawowe w Radomiu mieści się w jednopiętrowym murowanym gmachu. Posiada ono 14 sal liczących około 3500 m3. Budynek jest przystosowany do potrzeb muzealnych. W Dziale Etnograficznym Muzeum posiada 179 eksponatów: ceramiki (przeważnie iłżecka i denkowska) koszulę kobiecą lnianą-kurpiowską obrazy malowane na szkle zabawka (konik ze słomy z WileJ1szczyzny) pisanek z różnych powiatów . palm wielkanocnych 64 sztuk l 3 l 80 30 Okazy te pochodzą przeważnie z terenu Polski. Dział Etnograficzny jest niewielki. Dużą kolekcję strojów ludowych wywieźli lub zniszczyli niemieccy faszyści w czasie okupacji. Dział nie POsiada też osobnego etatu, a znikoma ilość pracowników umysłowych (trzy osoby) przy trwającej reorganizacji nie pozwala na prowadzenie badań etnograficznych. W latach 1952-1953 wystaw etnogrc1ficznych Muzeum nie urządzało. Dział Etnograficzny nie pC'siada osobnego katalogu. Zbiory ujęte są w inwentarzu ogólnym z zaznaczeniem w odpowiedniej rubryce "etn.'·. Wszystkie eksponaty są zinwf'ntaryzowane. Biblioteka obejmuje ponael 3000 lomów. wśród których jest około ;'0 starodruków. Książki bv!y kompletowane' przypadkowo. Część pochodzi �827 826 z darów. część to pozostałości poniemieckie. Szereg książek i czasopism dotyczy Radomia i ziemi radomskiej; wśród nich znajduje się kilka białych kruków, którymi interesują się naukowcy z różnych stron Polski. Na terenie Radomia nie ma biblioteki naukowej, dlatego też odpowiednia reorganizacja biblioteki muzealnej jest rzeczą konieczną, tym bardziej że mamy odpowiednie na ten cel pomieszczenie. Obecnie potrzebne jest uzupełnienie i zaktualizowanie katalogów, segregacja według działów, udostępnienie biblioteki nie tylko dla pracowników Muzeum, ale i dla osób prywatnych. Archiwum nasze jest bardzo ubogie, a odpowiednie uporządkowanie go jest rzeczą konieczną. Pomieszczenie przewidziane na archiwum do tej pory zajęte jest na mieszkanie pracownika. Publikacji naukowych nie ogłaszaliśmy. Duże trudności istnieją w zakresie prac konserwatorskich. Specjalisty nie mamy, a konserwacji wymagają zbiory kilku działów. Dezynfekcję prowadzimy w komorze gazowej w skrzyni. Uszkodzone meble naprawiamy w warsztacie stolarskim. W bieżącym roku pracownicy Muzeum opracowali 10 referatów (30 wygłoszeń). Tematyka części referatów wiązała się z propagowaniem Muzeum, z reklamą wystawy światopoglądowej; część referatów dotyczyła problemów szerszych. Odczyty wygłoszono w szkołach, w zakładach pracy, we wsiach. Spośr?d zakładów pracy aktywnie współpracuje z Muzeum Świetlica Związku Zawodowego Kolejarzy. Szeregu działów Muzeum nie można odpowiednio wykorzystać i wyczerpująco opracować na skutek braku personelu. Obecnie na parterze gmachu znajduje się wystawa o rozwoju życia na ziemi, na piętrze organizuje się wystawę obrazującą historię Radomia. Wystawa ta bazuje przede wszystkim na historii, nie obrazując natomiast zagadnień przyrodniczych. Dla. uzupełnienia, w dwóch salach przeznaczonych na wystawy zmienne, można by umieścić logicznie opracowaną ilustrację botaniczną i geologiczną terenu. Brak personelu nie pozwala też na systematyczne przeglądanie zmaga~ zynowanych zbiorów, a brak dobrze urządzonego magazynu ogromnie utrudnia przechowywanie eksponatów. Urządzenie magazynu i urządzenie biblioteki to dwie najpilniejsze sprawy. W przyszłości należałoby również urządzić specjalny, duży dział poświęcony twórczości Józefa B l' a n d t a związanej z Radomiem. 14 XII 1954 r. Woj. Anna Apanowicz koszalińskie NIUZEUlVIW DARŁOWIE (ul. Zamkowa 5) Muzeum w Darłowie i~tnieje od roku 1929. Zbiory poniemieckie przejęto w czerwcu 1945 r. Z dniem 1 stycznia 1950 r. :Vluzeum upaństwowiono: t I ! ; I • I • odtąd należy ono, jako muzeu:n podopieczne, do Muzeum Pomorza Zachodniego w Szczecinie. Muzeum w Darłowie mlesc; się w dawnym zamku książąt pomorskich; kubatura budynku wynosi około 10000 m3, powierzchnia 684 m2• Muzeum posiada następujące działy: Etnograficzny, Militariów, Przemysłu Artystycznego. Rzemiosła, Archeologiczny i Przyrodniczy (razem 4078 eksponatów) . Dział Etnograficzny (pow. 100 m"; zajmuje dwa pokoje i korytarz) posiada 286 eksponatów; z tego wystawiono 141, zmagazynowano 145 Pochodzenie zbiorów jest regionalne (ziemia sławieńska i darłowska). Muzeum nie posiada katalogów przedmiotowych. Zbiory etnograficzne przedstawiają się następująco: z zakresu rybołówstwa eksponatów 5, pasterstwa 1, rolnictwa 3, obróbki włókna 34, obróbki' wosku 2, sprzętów domowych 15, sztuki ludowej 137, przedmiotów magicznych 25. Badań w terenie Muzeum nie prowadzi wskutek braku pracownika naukowego. Organizacja wystaw należy do kompetencji muzeum nadrzędnego, czyli do Muzeum Pomorza Zachodniego w Szczecinie. Dział Etnografii zinwentaryzowano i skatalogowano. Biblioteka liczy 950 pozycji, w tym około 200 broszur, 0,9% księgozbioru to książki w języku niemieckim (historia, geologia, czasopisma etc.). 14. XII 1954. A. Tarnowski MUZEUM W SŁUPSKU (plac Zwycięstwa, "Nowa Brama") Zbiory muzealne znajdują się w dawnej zabytkowej bramie miejskiej, pochodzącej z około 1500 r. Stanowiła ona niegdyś część miejskich murów obronnych z drugiej połowy XIV w. W budynku tym na trzech piętrach, w siedmiu salach i w małym przedsionku mieszczą się zbiory. Budynek posiada jedno wejście. Ogólna powierzchnia sal wynosi 244,86 m2• Ilość okazów oryginalnych i modeli własnych wynosi 4300, w tym na zbiory etnograficzne przypada 347. Pozostałe przedmioty pochodzą z innych działów, jak archeologia, numizmatyka, przyroda itd. Zbiory etnograficzne zajmują dwie sale. W jednej mieści się urządzenie izby słowińskiej (kaszubskiej) z warsztatem tkackim, kołowrotkiem, motowidłem, kozłem do klepania lnu, łóżkiem, kołyską i innymi sprzętami oraz wagi ("przezmiany" lub "bezmiany" czy "dezmery"), półkorce itd. W drugiej zgrupowane są przedmioty z zakresu rybołówstwa, tkactwa, przedmioty obrzędowe, matryce do farbowania tkanin, tasiemki do fartuchów, jeden czepiec, drewniane chodaki dla koni, skrzyneczki rzeżbione i "inkrustowane" słomą, formy do masła, ceramika (wśród niej jedynie kilka sztuk importowanych - heskie), mapa obrazowa kultury materialnej powiatu słupskiego i inne. �829 828 Wszystkie eksponaty etnograficzne. prócz kilku wyżej wymienionych, pochodzą z powiatu słupskiego. Muzeum w Słupsku nie prowadzi samodzielnie naukowych badań terenowych, przeprowadza jedynie poszukiwania materiałów etnograficznych, ,biera materiały dotyczące zagadnienia Slowińców oraz wiadomości o istniejących jeszcze w terenie eksponatach, przeprowadza poza tym badanie dC'lwme!1tacji eksponatów poniemieckich. W 1952 r. otwarto w Muzeum następujące wystawy stałe: archeologiczną. historyczną, etnograficzną, militariów, rzemiosła cechowego i sztuki koscielnej. W roku 1953 wystawy stałe pozostały te same, urządzano także wystawy czasowe. Obecny stan prac inwentaryzacyjno-katalogowych przedstawia się następująco. Wszystkie eksponaty ujęte są w ogólną książkę inwentarzową i oznaczone ogólnym numerem inwentarza oraz numerem działowym, przy czym zbiory etnograficzne posiadają ponadto oddzielną książkę inwentarzową, której numeracja zgodna jest z numeracją działową książki ogólnej. Wszystkie eksponaty posiadają karty katalogowe. Brakujące dane w kartach katalogowych uzupełniane są w miarę uzyskiwania dokumentacji (poszukiwania w kartach poniemieckich i archiwaliach). Niemniej podział inwentarzowy należałoby ponownie opracować po fachowym zakwalifikowaniu ~;ksponatów wzbudzających wątpliwości do odpowiednich grup. Konieczne byłoby też sporządzenie oddzielnych, JaK przy zbiorach etnograficznych, ksiąg inwentarzowych dla reszty poszczególnych działów oraz oznaczenie eksponatów nową numeracją. Muzeum posiada 650 książek niemieckich (Pomerania) z zakresu historii, geologii, etnografii, archeologii, numizmatyki, sztuki i architektury, 40 niemieckich czasopism (razem 247 zeszytów), jak "Ostpommersche Heimat", "Pommersches Urkundenbuch", "Unser Pommerland", "Baltische Studien" i inne, oraz 68 starodruków. Książek polskich jest 245 - kilka z zakresu historii kultury, archeologii, sztuki, kilka to broszury Wydawnictwa Wiedzy Powszechnej. Pozostałe książki stanowią bibliotekę marksistowską· Czasopism polskich jest 8 (47 zeszytów): "Z otchłani wieków", ,;Ochrona Zabytków", "Polska Sztuka Ludowa", "Kwartalnik Muzealny". Muzeum nie posiada własnych kredytów na prenumeratę i zakup książek; otrzymuje przydziały z Muzeum Pomorza Zachodniego. Kierownictwo Muzeum odnalazło archiwum byłego Heimatsmuseum dopiero w 1948 r. W archiwum tym są duże braki. Muzeum posiada także znaczną ilość kart katalogowych niemieckich. protokołów znalezisk i wykopalisk archeologicznych, mapek, wypełnionych ankiet z terenu powiatu dotyczących różnych z8gadnień, jak np. pasterstwa, lasek sołtysów, fujarek itp., tek z rysunkami, skrzyń. wycinków z czasopism niemieckich z fotografiami eksponatów, zabytków, fotografiami ilustrującymi historię miasta. Słupska i powiatu. zagadni::nia regionalne, budownictwo. ważniejsze w.vdarzenia :tp. • :" . l'vIuzeum posiada 2725 odbitek fotograficznych oraz 2918 klisz fotograficznych, błon, klisz cynkowych i przeźroczy. Dotyczą one zabytków architektury, obchodów, uroczystości, ważniejszych wydarzeń itp. Wszystkie podstawowe prace organizacyjne, jak organizowanie pracy w muzeum, eliminowanie eksponatów typowo niemieckich, związana z tym zmiana ekspozycji i uzupełnianie jej eksponatami z terenu, uzupełnianie teksl6w w Dziale Archeologicznym, zorganizowanie wystawy historycznej i militr,riów, urządzenie magazynu itp., były przeprowadzone przez jednoosobov,'c kierownictwo Muzeum w latach 1946-1950. W roku 1950 (po przejęciu Muzeum przez Ministerstwo Kultury i Sztuki) przy pomocy przedstawicieli Muzeum Pomorza Zachodniego wystawy przeeksponowano. Obecnie Muzeum posiada trzech pracowników: kierownik, instruktor oświatowy (od 1953 r.) i wożny. Prac techniczno-konserwatorskich Muzeum we własnym zakresie nie prowadzi, poza drobnymi czynnościami konserwacyjnymi dotyczącymi eksponatów etnograficznych i militariów. Wszystkie wycieczki zbiorowe obsługiwane są przez personel Muzeum. Objaśnień udziela się często również osobom zwiedzającym indywidualnie. Dla wycieczek zbiorowych odbywają się w sali zbiorów historycznych },rótkie pogadanki na temat historii miasta i ziem! słupskiej. Poza Muzeum wygłasza się odczyty i pogadanki na temat zabytków historycznych, ochrony zabytków i przyrody oraz na tematy wiążące się z problematyką wystaw czasowych. Muzeum współpracuje z PTTK, ze szkołami, z Muzeum Ziemi, z Oddzialem Polskiego Towarzystwa Historycznego, z Biblioteką Miejską i z Powiatowym Domem Kultury. Trudności i braki to przede wszystkim szczupłość lokalu, małe sale. W budynku mieszczą się tylko sale wystawowe, brak w nim pomieszczeń IEl biuro, magazyn, szatnie, brak wszelkich urządzeń kanalizacyjnych i brak urządzeń do ogrzewania. Światło elektryczne zainstalowano dopiero w końcu 1952 r. Lokal ogrzewa się w zimie piecykiem elektrycznym. Budynek trudny jest do dekoracji na uroczystości, zarówno z powodu drutów wysokiego napięcia sieci tramwajowej przechodzącej pod bramą, jak i z powodu szeJ:egu wmontowanych w sciany haków, niszczących dekoracje. Budynek ma jedno wejście, co utrudnia ruch przy wzmożonej frekwencji w lecie. Biuro i magazyny mkszczą się w gmachu Prezydium MRN w odległości około 200 m od Muzeum. Magazyn jest na parterze, biuro zaś na drugim piętrze, Tego rodzaju rozbicie pomieszczeń również utrudnia pracę. Dotkliwie odczuwa się brak pomieszczeń na wystawy czasowe i niewygodne dl,l nadzorującego personelu rozmieszczenia sal na trzech piętrach. UważiJ,my. że \\. Muzeum powinr~y powstać osobne działy etnograficzl1." i hi;;toryczny (wraz z archeologią) obejmujące tematykę powiatu słupskiego . Ważnć'lc;;t to I.e wzglcdu na I.acho\\'ane zabytkl przeszłości, żY.iącą dotych- �831 830 czas grupę Słowińców i znaczną ilość dokumentów etnograficznych i archeologicznych. dotyczących zagadnień W wypadku dojścia do skutku projektowanej przebudowy zamku ks. pomorskich w Słupsku na potrzeby Muzeum - powinno ono tam się znaleźć. Moźna by wówczas rozbudować zbiory etnograficzne i objąć zasięgiem sąsiednie powiaty - bytomski, miastecki, sławień ski (ten ostatni, o ile Muzeum w Darłowie zaniecha rozbudowy Działu Etnograficznego). Koncepcja taka ma m. in. uzasadnienie koniecznóści etnicznych między ludnością rodzimą wymienionych Słowińców. zbadania terenów Maria związków a grupą Za'borowska 28. V 1954 r. Woj. krakowskie MUZEUM ETNOGRAFICZNE W KRAKOWIE (plac Wolnica 1) Muzeum Etnograficzne w Krakowie, założone w 1905 r. przez inspektora szkolnego Seweryna U d z i e l ę, przez 43 lata nie posiadało własnego lokalu: dopiero władze Polski Ludowej w 1948 r., dzięki inicjatywie ówczesneg~ prezydenta miasta dr Henryka D o b l' o W o l s k i e g o, oddały na pomieszczenie zbiorów etnograficznych Muzeum dawny dwupiętrowy ratusz kazimierzowski przy pl. Wolnica 1. W pięćdziesięciolecie istnienia Muzeum godzi się przypomnieć, że w roku 1905 skromne naówczas zbiory założyciela Muzeum pomieszczone były w dwóch salkach w Sukiennicach jako Dział Etnograficzny Muzeum Narodowego. W 1911 r. zawiązało się Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Etnograficznego z prof. Juliuszem T a l k o - H r y n c ew i c z e m i prof. Franciszkiem B u jak i e m na czele, które wynajęło dla Muzeum dwa pokoje przy ul. Studenckiej (dziś ul. gen. Świerczewskiego). W 1914 r. Wydział Krajowy we Lwowie umową najmu na 20 lat oddał w użytkowanie Muzeum jeden z zabytkowych budynków na Wawelu (dawne seminarium duchowne), ale otwarcie Muzeum w nowym lokalu nastąpiło dopiero po l wojnie ś,,:,iatowej, w 1920 r. Zbiory Muzeum powiększyły się wówczas dzięki depozytom Uniwersytetu Jagiellońskiego, Polskiej Akademii Umiejętności, Rady m. Krakowa (Muzeum Przemysłowego) oraz darom i zakupom. W czasach sanacji, gdy minął okres umowy najmu zawartej z Wydziałem Krajowym, Kancelaria Cywilna Prezydenta Rzplitej wypowiedziała Muzeum Etnograficznemu lokal na Wawelu, a Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Etnograficznego zmuszone było zwrócić się z apelem do społeczeństwa o ratowanie zagrożonej w swym istnieniu placówki kulturalnej. Okupanci hitlerowscy w 1939 r. spakowali wszystkie eksponaty i rozmieścili je w trzech różnych budynkach, przy czym skradziono lub zniszczono 2349 okazów. Zbiory etnograficzne, uratowane przed wywozem do Niemiec, ~. w roku 1947 zostały umi.eszczone w koszarach wojskowych przy ul. Warszawskiej, a w 1949 r. przewieziono je do obecnej siedziby przy pl. Wolnica 1. Oddany dla Muzeum budynek o kubaturze 17400 m', a 870 m2 powierzchni 22 sal, wymagał jednak remontu kapitalnego, przebudowy klatki schodowej, stropów, przesunięć ścian, instalacji wodnej, elektrycznej, gazowej, dobudowy trzeciego piętra itp. Poza tym budynek zajęty był przez Miejski Komisariat Obwodowy MO, szkołę dla głuchoniemych itp.; kierownictwo Muzeum zmuszone było zająć się wyszukaniem i adaptowaniem lokali zastępczych dla zajmujących gmach urzędów i instytucji. Przedsięwzięcia te wymagały funduszów, zabiegów i zajęcia się akcją inwestycyjną jednocześnie w trz~ch budynkach: przy ul. Miodowej 11, dokąd przeniesiony został Komisariat MO, przy ul. Szerokiej 32, gdzie znalazły pomieszczenie urzędy miejskie, oraz przy pl. Wolnica 1. Muzeum nie posiadało wówczas kierownika administracyjnego, przeto cały ogrom prac organizacyjnych przypadł w udziale dyrektorowi Muzeum dr Tadeuszowi S e w e l' y n o w i, mgr M. W o l e ń s k i e j oraz mgr Z. S z e w c z y k o w i. Po zwycięskim pokonaniu trudności sale parteru ratusza kazimierzowskiego zostały otwarte dla publiczności już 3 VI 1951 r., po czym z kolei rok rocznie otwierane były wystawy na dalszych kondygnacjach budynku muzealnego. Z b i o l' y. Muzeum posiada 20103 okazów oryginalnych i modeli głównie z zakresu etnografii polskiej i słowiańskiej (ukraińskich, białoruskich, wielkoruskich, słowackich, czeskich, serbskich, bułgarskich), także z Litwy, Łotwy, Estonii, oraz zbiór eksponatów pozaeuropejskich w ilości 1754. z Afryki, Australii oraz z Oceanii, Azji i Ameryki. Poszczególne działy zbiorów przedstawiają się następująco: z zakresu zbieractwa posiada Muzeum kozubki z korY i łubu, dziergce do zbierania jagód oraz barwne plansze zbieranych przez lud roślin jadalnych. Zbiór narzędzi łowieckich jest naj bogatszy w Polsce. Wśród nich stępica jednodrzwiczkowa do łowienia niedźwiedzi jest rzadkością na miarę europejską. Z rybactwa znajduje się w Muzeum 27 okazów, z pasterstwa 83 - w tym całkowite wyposażenie szałasu pasterskiego oraz kolekcja form do odciskania serów, z hodowli 2-3, z bartnictwa i pszczelnictwa 14 - w tym 3 duże' ule figuralne. Z zakresu ro-lnictwa posiada Muzeum wszystkie ważniejsze narzędzia od drewnianej motyki oraz łopaty, radeł, soch, pługów, bron, wideł, cepów, sierpów, grabi aż do wiejaczek, młynków, stęp, żarn, sieczkarni oraz kadłubków z kory do przechowywania zboża. Z zakresu obróbki włókna, przędzalnictwa, tkactwa istnieje w Muzeum ~omplet narzędzi, a nadto ciekawy zbiór ziół farbiarskich i próbki włókien fa~bowanych barwikami roślinnymi. Również komplet narzędzi do obróbki skory, drewna, drukowania płócien, do garncarstwa (w tym model garncarskiego pieca celtyckiego z Dolnego Śląska, model pieców z 19ołomi oraz model współczesnego pieca z Zalasu w pow. chrzanowskim), nadto oryginalny folusz, olejarnia i gonciarnia ze wszystkimi narzędziami i sprzętami. �833 832 Zbiór z zakresu budownictwa reprezentują modele, na które składa się model jaskini, ziemianek i ,załasów "przedhistorycznych", rekonstrukcja chałupy zagrodnika z XVI w, oraz typy chat z różnych regionów Polski. model folusza, młyna i tłuki. Kolekcję tę uzupełnia zbiór zamków drewnia .. nych do drzwi, kłódek i kluczy, zbiór przyborów do oświecania izby, wszystkie typy krzesiw, a wreszcie komplet domowych sprzętów krakowskich, podhalańskich i dolno-śląskich (60 sztuk), Dziedzinę transportu i komunikacji reprezentują modele różnych środków lokomocji, jak łodzi, sań, wozów, nadto jarzma, uprząż, okucia do wozów, nosidła, Najbogatszym działem w Muzeum je'>t niewątpliwie dział odzieży, Kompletów ubiorów posiada Muzeum 190, z czego wystawionych jesL krakowskich 18, sądeckich 4, podhałańskich 8, żywieckich 7, orawskich lO, samborskich 3, bojkowski 1, szczawnickich 5, rzeszowskich 4. lasowiackich 5, dolno-śląskich 2, górno-śląskich 5, kieleckich 2, opoczyńskich 5, podlaskich 2, szczyrzyckich 2, gąbiński l. łowickich 4, mazowiecki 1, kurpiowskich 3, lubelskich 13, pogórzańskich 2, sieradzki 1, wielkopolskich 2, W zbiorach tych znajduje się sporo okazów unikatowych pochodzących z połowy XIX w" a nawet początku ubiegłego stulecia, Zbiory te uzupełnia kolekcja strojów słowiańskich lub ich części, m, in, wielkoruskich, ukraińskich, białoruskich, słowackich, bułgarskich, serbskich i chorwackich, oraz kolekcja kolorowych i białych haftów krakowskich, góralskich, cieszyńskich, opoczyńskich, łowickich, lubelskich, wielkopolskich, kurpiowskich, kaszubskich, a także słowackich, serbskich, wielkoruskiCh, białoruskich i litewskich, Znaczną pozycję w zbiorach muzealnych stanowią również próbki tkanin, Z zakresu sztuki ludowej naj obficiej reprezentowana jest rzeźba z całego obszaru Polski i Ukrainy Zachodniej oraz obrazy na szkle z Podhala, Orawy, Spisza, Pogórza i Dolnego Śląska, nadto duży zbiór obrazów olejnych malowanych na papierze, wycinanek oraz desek. do drukowania płócien techniką druku pośredniego i bezpośredniego. Z przedmiotów obrzędowych posiada Muzeum szopki, "światy", podłaź~ niki, maszkary zapustne, znaczny zbiór palm wielkanocnych, pieczywa obrzędowego, form piernikarskich oraz odlewów pierników. Największą pozycję, bo liczącą około 3000 okazów, stanowi zbiór pisanek polskich i słowiańskich, Z obszernego zbioru ceramiki z całej Polski wyróżnia się ilościowo ceramika spiska i orawska oraz zabawki gliniane, które uzupełnia znaczna ilość zabawek drewnianych, głównie z południowych ziem Polski. Do działu sztuki ludowej należy również zespół makiet ilustrujących polskie tańce ludowe. W y s t a w y w 1951-1954 r. W roku 1951 zorganizowano wyremontowanego budynku dwie stałe wystawy: 1. Izby Wiejskie i Warsztaty Przemysłu Ludo'xego. 2. Polskie Tańce Ludowe. n<l parterz-:- Izby posiadają właściwe proporcje, obudowę ścian, powałę z :ragarzami: piece, wszystkie sprzęty autentyczne, narzędzia oraz przedmlOty sztuki charakterystyczne dla mieszkania chłopskiego na Podhalu, Dolnym Śląsku i w ziemi krakowskiej, Wyposażenie tych izb uzupełnia zespół skrzyń ludowych z całej Polski, ustawionych z obu stron korytarza, Na ścianach wiszą fotografie ilustrujące różne typy izb wiejskich; poprzez zestawienie izby biednego chłopa z mieszkaniem magnata uwydatniają się tu wyraźnie różnice klasowe. U wejścia na wystawę umieszczono mobilizujący napis: "Wojna niesie zagładę kulturze", Nad napisem tym fotografia wsi spalonej, obok obraz przedstawiający głosowanie za pokojem i pokaz fragmentów budownictwa wiejskiego, o jakie walczymy. Na wystawę Warsztaty Przemysłu Ludowego składa się folusz, gonciarnia, olejarnia oraz garncarnia, oryginalne zabytki przeniesione ze wsi do gmachu Muzeum wraz ze wszystkimi narzędziami pracy i całym sprzęte~, wraz z obudową ścian, co w połączeniu z modelami i zdjęciami fotograficznymi daje zwiedzającym pełny obraz pracy rzemieślnika wiejskiego, jego pomysłowości i uzdolnieli. technicznych. Przy urządzaniu tej wystawy najwięcej zasłużył się kustosz mgr Z, S z e w c z y k, W tymże roku otwarto w dużej sali na parterze Muzeum wystawę Zdobnictwo Izby Wiejskiej, na którą złożyły się malowanki ścienne z Powiśla Dąbrowskiego, wycinanki krakowskie, opoczyńskie, rawskie, lubelskie, łowickie i kurpiowskie, pająki kunsztowne wieszane u powały izby, a nadto sprzęty zdobione. W sali tej w 1952 r. pomieszczono wystawę Polskie Tańce Ludowe, składającą się z oszklonych makiet wypełnionych lalkami w strojach ludowych. Makiety te wykonała artysta-plastyk Józefa H o r wat h - C h o d a c k a. Ukazują one zwiedzającym przepych strojów ludowych oraz piękno tańca ludowego. Figurki makiet utrzymane w tanecznym ruchu i geście ilustrują plastycznie ważniejsze tańce ogólnonarodowe i regionalne (korowód sobótkowy, czyli starosłowiańskie koło, polonez, zbójnicki, krakowiak, mazUr, oberek, kujawiak, trojak, przodek szamotuiski, krzesany i szewc szczyrzycki). Wystawa ta, pomyślana pierwotnie jako czasowa, przemieniona została na życzenie społeczeństwa i władz w wystawę stałą. . I { W 1952 r. urządzono we wszystkich salach pierwszego piętra wystawę stałą p. n. Ludowa Kultura Materialna składającą się z trzech części: 1. Jak człowiek zdobywał pożywienie, 2. Jak się odziewał, 3, Jak mieszkał. Wystawa ta została opracowana na zasadach materializmu historycznego, a przewodnią jej ideą są myśli zawarte w słowach F, E n g e l s a: "Podstawowym czynnikiem w historii są środki zdobywania pożywienia, odzieży, mieszkania i potrzebnych do tego narzędzi", Zwiedzający tę wystawę ma możność zapoznać się z pierwotnymi narzędziami do niecenia ognia, które rewolucjonizowały rozwój kultury, Poznaje rośliny, którymi się człowiek odżywiał, narzędzia łowieckie, którymi łowił zwierzynę, narzędzia rybackie, bartnicze, ~)3 .,Lud". t. XLII �834 835 pasterskie i rolnicze od naj dawniejszych, jak kopaczka drewniana, aż do nowoczesnego traktora .ciągnącego pług czterolemieszowy. Z pomocą oryginalnych okazów, jako też obrazów, drzeworytów, sztychów i fotografii widz zapoznać się może z warunkami pracy na roli w dobie feudalizmu i gospodarki kapitalistycznej oraz ostatnimi zdobyczami gospodarki planowej i kolektywnej. W szeregu sal drugiego skrzydła budynku pokazano obróbkę lnu i wełny od czynności związanych z obróbką włókna, przędzalnictwem i snuciem aż do tkactwa na deseczce tkackiej, pionowym warsztacie tkackim i krosnach poziomych. Ekspozycję tę uzupełnia pokaz próbek tkactwa z różnych stron Polski oraz przyrządów do prania i maglowania. W sąsiedztwie wystawiono wybór roślin farbiarskich i wełny nimi barwionej, wybór owadów używanych jako surowce farbiarskie oraz części naj bogatszego w Polsce zbioru desek do drukowania tkanin wraz z odpowiednim sprzętem drukarskim. Na osobnych tablicach przedstawiono problem oddziaływania ludowego przemysłu odzieżowego na współczesny przemysł fabryczny. Historię odzieży przedstawiono na figurkach glinianych z epoki kamienia młodszego oraz przykładach odzieży z epoki brązu. następnie na fotografiach płaskorzeżb i wykopalisk z XII w., na miniaturach z XIV w. i drzeworyta'ch oraz sztychach z okresu od XVI-XVIII w. Wystawę tę uzupełniają muzealia z wieku XIX wykazujące przetrwanie niektórych form dawnych w ubiorach ludo·· wych minionego stulecia. Pogłębieniem tego zagadnienia jest zobrazowany w osobnej sali problem odbicia rozwarstwienia klasowego w stroju. Zestawiono tu strój szlachty możnej i szlachty zagrodowej, strój mieszczan, chłopów bogatych i biednych, a nadto podane zostały przykłady kształtowania się stroju ludowego pod wpływf'm miasta i dworu. Wystawę tę kończy sztych Stefana D e 11 a B e 11 a przedstawiający wjazd luksusowo strojnej szlachty biorącej udzial w poselstwie Ossolińskiego do Rzymu w 1633 r. oraz cytat zaczerpnięty z Epistolów Andrzeja Z a ł u s k i e g o: "Widzisz tych panów tak kosztownie i wytwornie strojnych, jakby szli na ślubny kobierzec, skąd myślisz mają na to środki? Z łez i krwi ubogiego chłopa tak się postroili. Wierzaj mi, że gdyby Anioł Pański ścisnął w dłoni te lamparty i sobole, te jedwabie i purpury, krew i łzy pokrzywdzonych strugą by z niej płynęły". Ekspozycję pt. "Jak człowiek się odziewał" urządziła w Muzeum kustosz mgr M. Wole ń ska. Na korytarzu tegoż piętra urządzona została trz·ecia część wystawy ludowej kultury materialnej. Składają się nań rekonstrukcje jaskini człowieka paleolitu, modele szałasów i ziemianek z epoki kamienia młodszego, model fragmentu grodu w Biskupinie z VI w. p. n. e., model chałupy z Opola z XII w. oraz model chaty zagrodnika z XVI w. Dalszy rozwój budownictwa ludowego ilustrują modele regionalnych typów chat: kaszubskiej, kurpiowskiej, łowickiej, opoczyńskiej, krakowskiej, sanockiej, orawskiej, żywieckiej l podhalańskiej oraz powieszone nad nimi plany chat i fotografie przedstawiające rodzaj zabudowy wsi i jej krajobraz, . . Aspekt estetyczny budownictwa ludowego ukazuJą zaprOJektowane przez stanisława W i t k i e w i c z a budynki, w których wyzyska.ne zostały .elementy ciesiołki góralskiej. Aspekt społeczny tegoż budownIctwa wyrazony tal zestawieniem nędznych czworaków z zabudową wsi spalonych przez zos l B' hitlerowskiego najeźdźcę a odbudowanych wedle planów Centra nego lUra Projektów Budownictwa Wiejskiego. . Większość modeli. wystawionych w tym dziale wykonano w pracownl stolarsko-modelarskiej Muzeum, początkowo pod kierunkiem dr R. R e i nf u s s a, a od r. 1952 - kustosza mgr Z. S z e w c z Yk a. Z końcem 1952 r. urządzono na korytarzu drugiego piętra gmachu wystawę pt. Sztuka w Stroju Ludowym. Na 60 manekinach. pokazano s~roj.e: kurpiowskie, lubelskie, łowickie, kieleckie, wielkopolskie, opoCZynSkl~, ślaskie krakowskie, .orawskie, spiskie, szczawnickie, podhalańskie, sądeckIe i inne: wśród których wiele jest unikatów. Wystawa ta orientuje widza również w zakresie kroju ludowego, hafciarstwa, ozdób skórzanych, metalowych i tkackich. Szafy do tej wystawy zostały wykonane wedle projektów '.< dvr. T. Se we ry n a. . Dopełnieniem tej ekspozycji jest wystawa pt. Sztuka i Rzemiosło Artystyczne zajmująca całe skrzydło drugiego piętra. Za pomocą dobranych okazów pokazano tu elementy widowiskowo-teatralne tkwiące w zwyczajach ludowych roku rolniczego i astronomicznego. Wśród eksponató,,: znajd~iL'my w pierwszej sali: Marzannę, gaik, wózek z kogutkiem, SZOpkI, turome, iwbyłkę noworoczną, teatrzyk lalkowy o treści świeckiej, wieńce dożynkowe róz<>i weselne i pieczywo obrzędowe. Drugą salę zajmują okazy dawn'ej rz:źbY o treści religijnej i nowszej o treści świeckiej. W trzeciej znajduje się ceramika użytkowa i zdobnicza z całej Polski, zabawki oraz obrazy' na szkle, w czwartej hafty i koronki, a w piątej okazy współczesnej sztuki ludowej przystosowanej do potrzeb człowieka współczenego dzię~i planowej produkcji spółdzielczej i opiece państwa nad twórcami ludowymI. Wystawę Sztuka w Stroju Ludowym oraz Sztuka Ludowa i Rzemiosło Artystyczne przygotowała kustosz Działu Sztuki Ludowej mgr M. Wol eń ska. W 1954 r. urządzono w salach na drugim piętrze wystawę pt. Rozwój Stosunków Produkcyjnych na Wsi Polskiej będącą rozszerzeniem urządzonej w 1951 r. wystawy czasowej Historia Wsi. Wystawa ta na zlecenie władz przewieziona została na Wystawę Rolniczą w Lublinie, obrazującą X-lecie osiągnięć Polski Ludowej. W y s t a w y o b j a z d o w e. W 1951 r. zmontowano pierwszą wystawę objazdową pt. Historia Wsi, ilustrującą dolę chłopa w epoce feudalnej, jego \'"alkę z uciskiem feudalnym oraz przeobrażenia gospodarcze i społeczne dokonane na wsi w Polsce Ludowej. Wystawa ta obsłużyła już wiele miej- �836 scowości w województwach krakowskim, rzeszowskim, stalinogrodzkim, kieleckim i łódzkim, a w przyszłości posyłana będzie na inne tereny Polski. W 1952 r. przygotowano problemową wystawę objazdową pt. Wieś Dawna i Nowa, obrazującą wyłącznie przemiany zachodzące współcześnie na wsi polskiej. Wystawa ta służyła akcji propagandowej podczas wyborów. W 1952 r. zorganizowano wystawę pt. Przeobrażenia Współczesne w Sztuce Ludowej. Złożyły się na nią przeważnie okazy muzealne i wypożyczone z wzorcowni CPLiA i Instytutu Wzornictwa Przemysłowego oraz napisy wedle scenariusza opracowanego przez mgr M. W o l e ń s k ą. Wystawa wskazywała na możliwości ścisłego powiązania sztuki ludowej i rzemiosła artystycznego z potrzebami człowieka współczesnego i obrazowała różne sposoby kontynuowania postępowych tradycji sztuki ludowej przez spółdzielnie i chłopskie kolektywy projektodawcze. Sprzęt wystawy zaprojektował kustosz mgr Z. S z e w c z y k. P l' a c e i n wen t a l' y Z a c y j n o - k a t a log o w e. W pierwszych latach powojennych prowadzono inwentaryzację jedynie dorywczo, poniewa:'. Muzeum nie posiadało jeszcze własnego lokalu, zbiory były rozproszone, a personel Muzeum nieliczny. Dopiero w 1948 r. po przeniesieniu zbiorów do ratusza kazimierzowskiego na Wolnicę rozpoczęto inwentaryzację od zarejestrowania wszystkich nabytków, tj. przedmiotów zakupionych względnie darowanych przed wojną. Ogółem w latach 1948-1953 zinwentaryzowano 2927 okazów. W 1953 r. Muzeum wykonując zarządzenie Prezydium Rady Ministrów przeprowadziło szkontrum wszystkich swych zbiorów oraz inwentaryzację wstępną. Pracę tę wykonano wysiłkiem zespołowym. Szkontrum objęło 11 481 okazów. Zewidencjonowano 8193 pozycji. W chwili obecnej Muzeum posiada 20 103 przedmioty, w tym zakupionych po roku 1945 - 1137, darów - 374, a depozytów - 11. Łącznie ilość nabytków ·w okresie powojennym wyraża się sumą 1621. Katalogowanie przedmiotów prowadzi się w Muzeum w trzech rodzajach katalogów kartkowych, zaprowadzonych jeszcze przed wojną: 1. katalogu głównym, 2. katalogu rzeczowym, 3. katalogu regionalnym. Ponadto p~owadzi się księgi inwentarzowe, będące skrótem kartkowego katalogu głównego. Zgodnie z zarządzeniem Ministerstwa Kultury i Sztuki przystąpiono do zmiany katalogu według kart ujednoliconych, wprowadzonych do wszy;;tkich muzeów etnograficznych regionalnych. Dotychczas skatalogowano według nowego systemu 2100 okazów. Inwentaryzacją zajmuje się od roku 1952 mgr A. T y s z k o w a. Celem jak najrychlejszego ukończenia inwentaryzacji naukowej zatrudnia się dorywczo (zależnie od kredytów na prace zlecone) jedną siłę dodatkową· B i b l i o t e k a liczy obecnie 5300 tomów. Księgozbiór ten, przed wojną znacznie większy, przechodził w okresie okupacji różne koleje. Naprzód przewieziony został do Biblioteki Jagiellońskiej, a potem wcielony do Ost- 83'7 institutu. Po wOJ me, gdy Muzeum nie miało własnego lokalu, przewożono go kilkakrotnie do różnych magazynów. Translokacje biblioteki w okresie wojny przyczyniły się do uszczuplenia księgozbioru. Normalną organizację tego działu można było podjąć dopiero w 1952 r., tj. po przeprowadzeniu całkowitego remontu budynku Muzeum. Obecnie Biblioteka mieści się w sali między lektorium a Archiwum. Ponieważ dawny układ inwentaryzacyjny książek był wadliwy, po przeprowadzeniu konsultacji z fachowymi pracownikami Biblioteki Jagiellońskiej oraz Wojewódzkiej Bihlioteki w Krakowie zreorganizowano go. Wszystkie książki zostały wpisane do nowego inwentarza w kolejności numerów bieżących, każdy tom otrzymał numer bieżący katalogu inwentarza ogólnego oraz numer formatu. Księgozbiór posiada: katalog kartkowy autorów oraz katalog rzeczowy i regionalny. Personel biblioteki jest jednoosobowy. Bibliotekarka, Lutosława H a j ó w n a, zajmuje się zakupem książek, załatwianiem prenumeraty czasopism, prowadzi teki wycinków z gazet, spełnia prace usługowe w lektorium, zastępuje w razie potrzeby archiwistę itd. Z Biblioteki korzystają, oprócz pracowników Muzeum, uczniowie różnych typów szkół, studenci, naukowcy, pracownicy instytucji społecznych, zawodowych, artystycznych i kulturalnych, nie tylko z Krakowa, ale i innych miast. A l' C h i w u m przechodziło, podobnie jak Biblioteka, rozne koleje. Dopiero w 1951 r. po przeprowadzeniu remontu na parterze budynku muzealnego rozpoczęto jego organizację. W zbiorach archiwum znajduje się 638 rękopisów zinwentaryzowanych, 14 pudeł zawierających kartki. z pieśniami, 22 teczki ze spisami strojów dawnej Poradni Strojów, 10 kartotek Institutu fUr deutsche Ostarbeit z materiałami etnograficznymi, tybetański i mongolski spis chorób i leków (depozyt PAU) itd. Drugą część zbiorów archiwalnych stanowią drzeworyty i litografie, rysunki, akwarele i fotografie. Zrębem tej części jest 12 600 fotografii odnoszących się do rolnictwa, rzemiosła, przemysłu, budownictwa, strojów, obrzędów, zwyczajów, sztuki ludowej oraz historii wsi polskiej. Całość jest zinwentaryzowana i mieści się w specjalnych pudłach, zaprojektowanych przez dyr. dr T. S e w e l' y n a. Poza tym do Archiwum należy Spory zbiór pocztówek kolorowych, ilustrujących przeważnie stroje ludowe polskie i obce. Oprócz fotografii, rozmieszczonych w pudłach wedle przynależności rzeczowej, posiada Muzeum 28 albumów z fotografiami z różnych dziedzin etnografii, :W albumów ze zdjęciami kościołów drewnianych na Śląsku, 7 albumów z fotografiami różnych typów stroju (w tym album K o p e l' n i c k i e g o), a nadto 95 dużych tek z 600 planszami kolorowymi, 53 tek zawierających obrazy, malowanki, wycinanki, drzeworyty, rysunki przedstawiające architekturę ludową, ceramikę, hafty, kroje, pasy, kapliczki, krzyże przydrożne i inne przedmioty sztuki ludowej. Do zbiorów archiwal- �839 838 nych Muzeum należy też 11 fascykułów z rycinami haftów oraz 1 teka z wzorami druków na płótnach itd. Osobny dział Archiwum stanowią ryciny o treści egzotycznej, np. teka strojów syberyjskich, japońskich, teka drzeworytów chińskich itp. Archiwum posiada także 5200 klisz i błon fotograficznych, 185 zinwentaryzowanych klisz cynkowych oraz nie zinwentaryzowanych około 200, dalej 38 filmów do wyświetlania, 20 przeźroczy i 49 płyt gramofonowych z nagraniami gwarowymi. Specjalnością Archiwum Muzeum Etnograficznego są naj bogatsze w Polsce materiały ikonografii etnograficznej. Pomieszczenie Archiwum jest ciasne, skutkiem czego normalna praca organizacyjna i usługowa tego działu jest wielce utrudniona. Kierownikiem Archiwum jest adiunkt dr Władysław B o g a t y ń s k i. Archiwista jest w stałym kontakcie z miejscowymi bibliotekami, archiwami, muzeami i instytucjami naukowymi w celu zdobywania nowych materiałów ikonograficznych lub związanych z nimi tekstów źródłowych. Do zajęć jego należy także obsługa lektorium, przygotowywanie materiałów dla pracowników Muzeum, zwłaszcza w okresie organizowania wystaw, a nadto kwerendy i konsultacje naukowe. Archiwum stanowi obok Biblioteki żywy ośrodek naukowy i usługowy dla naukowców, młodzieży studiującej, instytucji społecznych i naukowych, spółdzielni wydawniczych, a nawet warsztatów produkcyjnych. P u b l i k a c j e. Wydano dotychczas trzy przewodniki o charakterze popularnonaukowym, a mianowicie: T. S e we l' y n a, Izby wiejskie i warsztaty przemysłu ludowego, Kraków 1952; T. Z y g l e l' a, Polskie tańce Ludowe, Kraków 1952 oraz T. S e w e l' y n a, Z. S z e w c z y k a, M. W o l e ńs k i e j, Ludowa kultura materialna, Kraków 1954. Przewodniki te, obficie ilustrowane, posiadają streszczenia w języku rosyjskim, niemieckim, angielskim i francuskim, dzięki czemu oddają dużą przysługę w propagowaniu polskiej kultury ludowej i polskiego muzealnictwa za pośrednictwem wycieczek zagranicznych zwiedzających Muzeum. P l' a c e t e c h n i c z n o - k o n s e l' wat o l' S k i e. Pracownię Konserwatorską jako jedyny tego rodzaju warsztat przystosowany do specjalnych potrzeb Muzeum Etnograficznego uruchomiono w 1949 r. Pierwotnie ograniczano prace konserwacyjne do zabezpieczenia strojów ludowych, które wymagały natychmiastowej opieki, gdyż w czasie wojny trzymane w pakach najwięcej naraźone były na zniszczenie. Odzież gazowano oparami dwusiarczku węgla, odczyszczano, cerowano, prano i prasowano, przy czym zatrudnieni byli wszyscy pracownicy Muzeum. W tym czasie odrestaurowano też pewną ilość sprzętów ludowych, a więc skrzynie. ławy, kredensy, stoły, stołki itp. Dopiero od roku 1951, po przeprowadzeniu remontu gmachu, praca konserwatorska mogła być prow<ldzona w warunkach dogodniejszych i na 'większą skalę. Był to okres urządzania pierwszych wystaw stałych i objazdowych, w którym Pracownia Konserwatorska włączona została do współpracy w pilnych robotach technicznych, jakich wymagały realizowane naówczas ekspozycje. Zresztą przy pracy tej zatrudnieni byli wszyscy pracownicy Muzeum, zarówno fizyczni, jak i umysłowi. Powstały wówczas zespoły robocze: odlewniczo-literniczy, szklarski, introligatorski, ślusarskolwwalski, kamieniarski, stolarsko-modelarski i instalacyjny, które wykonały tysiące liter, szkliły szafy i gabloty, sporządzały plansze i ekrany, modele budownictwa i podia, instalacje oświetlenia w gablotach, makietach i warsztatach przemysłu ludowego. Prace tych zespołów wykonywane były zgodnie z zobowiązaniami powziętymi na naradach wytwórczych. ~, j Pracownia Konserwatorska we własnym zakresie wykonała następujące prace: lakierowanie, politurowanie, malowanie ekranów, gablot i szaf, naprawę pręcianych manekinów, naprawę kożuchów, czapek futrzanych, 'Luroni, naprawę haftów i koronek, łatanie, cerowanie, a także rekonstruowanie pewnych części strojów wedle materiałów ikonograficznych, restaurowanie i rekonstruowanie pająków, wieńców dożynkowych itp. Nadto wymodelowano i odlano głowy manekinów, odrestaurowano wiele sprzętów ludowych, rzeźb,obrazów, okazów ceramiki, ufarbowano tkaniny do celów dekoracyjnych oraz przędzę do restauracji starych haftów. Z uwagi na to, że w Polsce nie istnieje dotąd żadna pracownia, która by zajmowała się konserwacją okazów etnograficznych, kierownictwo tej Pra·· cowni musiało drogą praktyki zdobywać zarówno potrzebną wiedzę specjalną, jak też kształtować własną metodę pracy opierając się na przepisach z tego zakresu pubU<owanych przez prof. T. S e w e l' y n a. Po szeregu eks[jerymentów udało się dojść do pewnych ulepszeń technologicznych i metociycznych, np. w komponowaniu masy papierowej przydatnej do restauracji okazów ceramicznych, w odciskaniu głów do manekinów, malowaniu ich itp. Metoda konserwacji okazów etnograficznych oparta o nieustanne eksperymentowanie dała pracownikom zatrudnionym w pracowni dostatecznv zasób wiedzy fachowej i wyrobiła w nich' przeświadczenie o ko~ieczności pilnej i systematycznej, a bardzo odpowiedzialnej pracy, jaka im została powierzona. Pracownia prowadzi dziennik pracy oraz protokoły co do stanu okazów przed i po dokonaniu konserwacji. Do protokołów dołącza się odpowiednie [otografie dokumentacyjne. Pracownia jest punktem usługowym dla wszystkich działów Muzeum. Prócz restauracji sprzętów potrzebnych do wystawy pt. Izby Wiejskie i Warsztaty Przemysłu Ludowego dokOJiano rekonstrukcji niektórych części narzędzi łowieckich, pszczelarskich i rolniczych, naprawiono sieci rybackie, narzędzia pasterskie oraz niektóre przyrządy przędzalnicze do wystawy Ludowa Kultura Materialna. Odrestaurowano rzeźby, obrazy. ceramikę, pisanki, świeczniki, wieńce dożynkowe. szopki, gwiazdy �840 kolędnicze, turonie, pająki, wyroby z drzewa i zabawki do wystawy Sztuka Ludowa i Rzemiosło Artystyczne. Prócz tego Pracownia obsługiwała niektóre muzea zamiejscowe. Dla Muzeum Regionalnego PTTK w Myślenicach odrestaurowano trzy skrzynie, pająk ze słomy, wykonano wieniec dożynkowy i kołacz, dostarczono głów do manekinów strojów ludowych, naprawiono części strojów przeznaczonych do wystawy oraz patynowano nowe części obudowy izby kliszczackiej, części powały, piec, sień i bramę. Dla Muzeum w Łańcucie wykonano wierną kopię zabytkowych drzwi pokrytych malowidłami, dla Muzeum Archeologicznego w Krakowie zakonserwowano przedmioty wełniane i drewniane. Na konferencjach z przedstawicielami muzeum poznańskiego, lubelskiego, rzeszowskiego i innych podzielono się doświadczeniami z zakresu techniki konserwa·cji i restauracji. W pracowni zatrudnione są trzy osoby: kierowniczka, adiunkt artysta plastyk, Marta G ą s o w s k a oraz dwie siły pomocnicze: Helena A n t o s i ewicz i Henryka Brynkus. P l' a c o w n i a f o t o g l' a f i c z n a pełni ważne funkcje usługowe dla różnych komórek Muzeum, szczególnie w okresach organizowania nowych wystaw, przygotowywania wydawnictw naukowych Muzeum lub artykułów prasowych. Pracownia wykonuje zdjęcia do dokumentacji technicznej, konserwacji i restaurowania eksponatów oraz do inwentaryzacji. Nadto pełni ważną funkcję w powiększaniu zbiorów archiwalnych, gdyż wszelkie fotografie muzealiów wykonywane w pracowni, jako też w innych muzeach, archiwach, bibliotekach lub w terenie, przekazywane są do Archiwum Muzeum. Kierownikiem pracowni jest asyst. Michał M a ś l i ń s k i. P r a ce sp oł e czn o- o Św i a t ow e Muzeum rozpoczęte zostały w 1951 r. Miały one na celu popularyzację zbiorów muzealnych, organizację odczytów, szkolenie zawodowo-ideologiczne itp. Pracami tymi, do których wciągnięci byli wszyscy pracownicy naukowi Muzeum, kierował dr W. B o g a t y ń s k i. Akcja społeczno-oświatowa ograniczała się wówczas do terenu samego Muzeum, przy czym główny nacisk położono na szkolenie ideologiczne i zawodowe. Szkolenie to odbywało się w formie wykładów cyklicznych zamkniętych, obejmujących poszczególne zagadnienia ekonomii politycznej, filozofii marksistowskiej, historii ruchu robotniczego oraz naukę o Konstytucji. Szkolenie zawodowe prowadzono przy pomocy wykładów i dyskusji nad otwieranymi kolejno przez Muzeum wystawami. W 1952 r. utworzono stały trój osobowy zespół oświatowy, który nawiązał kontakt ze wszystkimi szkołami krakowskimi, informując je o charakterze Muzeum z szczególnym podkreśleniem tych działów, które mogłyby być pomocne w realizowaniu ich programu nauczania (rozwój narzędzi, tkactwo, sztuka ludowa itp.). Dzięki tej akcji wzmogła się frekwencja w Muzeum. Ważną dziedziną działalności Muzeum było organizowanie kursów zawodowych dla Związku Samopomocy Chłopskiej, Ekspozytury C. P. L. i A., 841 Wytwórni Strojów Regionalnych, zespołów świetlicowych, Woj. Szkoły Związków Zawodowych i innych. Kursy te obejmowały cykl wykładów oraz ćwiczenia. W akcji tej zespół utrzymywał stały kontakt z Wydziałem WRN i MRN w Krakowie. Propagandę Muzeum prowadzono też za pośrednictwem radia i prasy. W 1953 r. nastąpiła reorganizacja zespołu oświatowego. Główny nacisk Dołożono odtąd na pracę w terenie zarówno w zakresie odczytowym, jak ~stawowym. Opracowano szereg odczytów popularnonaukowych, a mianowicie: Co to jest kultura ludowa? Wieś średniowieczna, Przeobrażenia na wsi w okresie przejścia z feudalizmu do kapitalizmu, Powstanie folwarków, Świat czarów i zabobonów itp. Odczyty te, ilustrowane obrazami świetlnymi, wygłaszano przede wszystkim w ośrodkach pozakrakowskich, np. w Technikum Rolniczym w Czernichowie, Technikum Przemysłu Drzewnego i w Państwowym Domu Młodzieży w Krzeszowicach, w hotelach robotniczych w Nowej Hucie itp. Z zespołem oświatowym współpracowali żywo pracownicy naukowi, wygłaszając odczyty lub przygotowując do nich materiały. Inną formą działalności zespołu oświatowego jest organizowanie małych wystaw przenośnych, łatwych do transportu, które w krótkim czasie mogą obsłużyć kilka miejscowości i przyczynić się do propagandy Muzeum. Dotychczas urządzono dwie tego rodzaju wystawy: 1. Historia Narzędzi Ornych, 2. Wystawa Informacyjna o Muzeum Etnograficznym. Wystawy te składają się z ekranów tryptykowych lub ekranów pojedynczych z nalepionymi fotografiami, które uzupełniają modele i muzealia. W montowaniu wystaw współdziałali: stolarz, kierownik pracowni fotograficznej, kierownik Biblioteki, kustosze asystenci oraz portier. Zespół społeczno-oświatowy jest trzyosobowy: składa się z kierownika mgr B. Łopuszańskiego, mgr L Kowalówny i mgr J. Czajko w s k i eg o. P l' a k t y k i m u z e a l n e dla studentów UJ odbywają się w Muzeum od 1949 r. Z początku brali w nich udział młodsi i starsi studenci archeologii i etnografii w ilości 30-40 osób. Obecnie kierowani są na praktykę wyłącznie etnografowie starszych lat studiów w ilości do 15 osób rocznie. Każdorazowa praktyka poprzedzana bywa wykładem wprowadzającym w zagadnienia muzealnictwa etnograficznego, wygłaszanym przez dyrektora Muzeum prof. dr T. S e w e r y n a. Następnie studenci dzieleni są na dwulub trzyosobowe grupy, aby łatwiej można było roztoczyć nad nimi opiekę· W ciągu swej praktyki studenci zapoznają się kolejno ze wszystkimi działami pracy muzealnej, a więc inwentaryzacją, archiwistyką muzealną, biblioteką i akcją społeczno-oświatową. Ilość godzin praktyki wynosiła początkowo 25 godzin rocznie, obecnie wynosi 60. Do początku 1954 r. kierował praktyką studentów w Muzeum kustosz mgr Zdzisław S z e w c z y k, obecnie kieruje kustosz dr Longin !VIa i i c k i. B a d a n i a t e l' e n o w e. W 1947 r. prowadzono zespołowe długofalowe �843 842 b<>dania terenowe nad ustaleniem południowej granicy Krakowiaków i północnego zasięgu Góralszczyzny. W badaniach tych, prowadzonych pod kierunkiem dyr. dr Tadeusza S e w e l' y n a, wzięli udział: dr R. R e i n f u s s, mgr R e i n f u s s o w a, mgr H. B i t t n e r, mgr Ł a s z c z y ń s k i, mgr S z e w c z y k i Z. R a b l i n. Dyr. dr 'T. Se w e l' y n w roku 1948 prowadził w 36 miejscowo3ciach na Dolnym Śląsku badania nad strojem dolnośląskim, a w 1952 r. nad strojem Krakowiaków wschodnich. Kustos,~ mgr Z. S z e w c z y k przeprowadził badania nad: 1. strojem szczyrzyckim, 2. ewolucją parzenicy północno-gorczańskjej, 3. strojem ochotnickim w pow. nowotarskim oraz 4. brał udział w ustalaniu granicy etnograficznej między Krakowiakami zachodnimi i wschodnimi. Te ostatnie badania objęły 32 miejscowości, a mianowicie: Słomniki, Prandocin, Muniakowice, Jankowice, Zielenice, Dziemięrzyce, Racławice, Biały Dwór, Smęgorzów, Dosłońce, Kropidło, Rędziny I, Rędziny II, Zagórzany, Dziaduszyce, Słaboszów, Cyprianów, Biedrzykowice, Sancygniów, Teodorów, Lipówka, Hajdaszek, Czechów, Olszówka, Górtatowice, Sędziejowice, Holendry, Suliszów, Lisów, Piotrowice, Poręba Morawicka, Dębska Wola. Asystent mgr J. K a m o c k i prowadził badania nad strojem sandomierskim w 27 wsiach, a mianowicie: Tunel, Łazy, Rzędowice, Mianosice, Książ Wielki, Moczydło, Wodzisław, Mieronice, Laskowa, Piotrkowice, Nawarzyce, Strzeszowice, Konary, Zapusty, Opatkowice Drewniane, Opatkowice Murowane, Kawęczyn, Łysaków, Łątczyn, Ludwinów, Węgliniec, Jędrzejów, Miąsowa, Mnichów, Sobków, Brzegi, Chęciny. Badał on także granicę wschodnią Krakowiaków wschodnich. Ponadto od roku 1953 Muzeum zajmuje się badaniem zabytków budownictwa wiejskiego na terenie objętym strefą gospodarczą Nowej Huty. Badania te, prowadzone na życzenie Wydziału Kultury MRN w Krakowie, kontynuowane są do dziś. Mgr A. T y s z k o w a prowadziła w 1952 r. badania nad rolnictwem ziemi krakowskiej, a kustosz dr L. M a I i c k i w roku 1954 kontynuował badania nad strojem górali śląskich oraz garncarstwem na Śląsku Cieszyńskim. W s pół P l' a c a z i n n y m i fi U Z e a m i. Muzeum Etnograficzne prowadziło ożywioną współpracę z Muzeum Historycznym. i Muzeum Narodowym w Krakowie, z Muzeum Archeologicznym i Muzeum Narodowym w Poznaniu, z Muzeum Kultur LL;dowych w Młocinach, z Muzeum w Kielcach, Krośnie, Łańcucie, Łodzi, Rabce, Tarnowie, Toruniu, Zakopanem, Zawoi i Zywcu. W czasie gdy Muzeum Etnograficzne nie posiadało jeszcze własnego lokalu, urządziło ono w Muzeum Przemysłu Artystycznego w Krakowie wystawę pt. Sztuka Ludowa w Polsce Ludowej. Dla Łańcuta dyr. dr T. S e w e l' y n opracował scenariusz ekspozycji działu etnograficznego. Najbardziej aktywna jednak była współpraca z Muzeum Regionalnym PTTK w Myślenicach, gdzie cały scenariusz wystawy, dokumentacja techniczna ekspozycji, a w dużym stopniu urzijdzenie wystaw było dziełem pracowników Muzeum. D a l s z a l' a z b u d o waM u z e u m. W 1953 r. zespół składający się z dyrektora Muzeum prof. dr T. S e w e l' y n a, kustosza mgr M. W o l e ńs k i e j i kustosza mgr Z. S z e w c z y k a opracował plan zabudowy Osiedla Zabytkowego, czyli Parku Etnograficznego w Lesie Wolskim w Krakowie. W związku z powyższym Prezydium MRN w Krakowie wystosowało do Ministerstwa Kultury i Sztuki memoriał w sprawie konieczności załatwienia następujących czynności: 1. włączenie sprawy budowy Osiedla Zabytkowego do agend Muzeum Etnograficznego; 2. zezwolenie na powołanie przez dyrekcję Muzeum zespołu trzech płatnych pracowników mających się zająć sprawami prawno-administracyjnymi; 3. upoważnienie dyrekcji Muzeum do dysponowania sumami przeznaczonymi na ochronę budownictwa drewnianego. Realizacja tych spraw uległa na razie zwłoce. W 1953 r. rozpoczęto dobudowę trzeciego piętra budynku Muzeum (po podcięciu więżby dachowej) celem pomieszczenia w nowouzyskanych pomieszczeniach naukowo urządzonych magazynów, w których eksponowane będą do użytku publiczności, a przede wszystkim naukowców, wszystkie zbiory Muzeum w układzie rzeczowym i regionalnym. Dotychczas urządzono w tym dziale wystawę rzeźby, ceramiki, sprzętów domowych i zabawek. Obecnie zaś przygotowuje się wystawę 80 kompletów strojów ludowych, co łącznie z dotychczas wystawionymi 60 kompletami stanowi 140 pełnych zespołów kostiumologicznych. Wystawienie naukowe urządzonych magazynów muzealiów etnograficznych będzie w muzealnictwie polskim osiągnięciem nowym. Ukoń.czenie wszystkich prac związanych z ekspozycjami na trzecim piętrze przewiduje się na rok 1956. Przewiduje się, że w najbliższych latach Muzeum Etnograficzne uzyska w najbliższym sąsiedztwie drugi budynek, w którym pomieszczona będzie: biblioteka, archiwum, magazyny dodatkowe, sala do montaźu nowych wystaw czasowych: objazdowych, sala na wystawy czasowe, mieszkanie dla dwóch woźnych i dwóch pracowników oświatowych, którzy by obsługiwali popołudniowe wycieczki zagraniczne oraz wycieczki z zakładów pracy. W budynku tym przede wszystkim mieścić się powinna duża, stała wystawa polskiej sztuki ludowej. Wystawa ta, nadająca funkcję społeczną bogatym a dotychczas nie udostępnionym zbiorom Muzeum Etnograficznego, przekształcić się powinna w przyszłości w osobne Muzeum Sztuki Ludowej. Styczeń, Longin 1955 r. MaLicki MUZEUM W NOWYM S"CZU (ul. Lwowska 3) Mu;:eum w Nowym Sączu mieści się w starym budynku zabytkowym zajmuje część gmachu o łącznej powierzchni 240 m~. Liczba obiektów etnograficznych wynosiła z końcem 1954 r. ponad 1000. Wśród osób zwiedzających Muzeum większość sta;1ovviła młodzież szkolna, wykazująca wielkie j �844 845 zainteresowanie zbiorami. Nie brak było również robotników i ludności wiejskiej oraz osób studiujących kulturę regionu nowosądeckiego, zwłaszcza Podegrodzia i Łącka. Frekwencja 6120 osób zwiedzających w 1954 r. świadczy o popularności zbiorów etnograficznych Muzeum. Należy tu podkreślić gotowość młodzieży do udzielania bezinteresownej pomocy w pracach porządkowych, jak też ofiarność społeczeństwa. Muzeum zbiera przedmioty sądeckiej sztuki i kultury materialnej, dawnej oraz dzisiejszej, celem ich uporządkowania i ochrony przed zniszczeniem. Muzeum gromadzi stroje, hafty białe i kolorowe, koralikowe, hafty malarskie (Michaliny M i g a c z), makaty (Marii M i c z y ń s k i e j), sprzęty ludowe (Jana F i u t a), ludowe naklejanki i obrazki na szkle (piotra p i e r z c h a ł y), obrazy na deskach, obrazy N i k i f o r a, rzeźby ludowe, pisanki (Jadwigi K o s a l), ceramikę (Józefa B i l i ń s k i e g o), odzież i strój ludowy, dawne zamki, a także pieczęcie i fotografie. W grudniu 1951 r. otwarto Wystawę Sztuki Ludowej Sądeczyzny w Nowym Sączu. Dnia 24 IV 1955 odbył się w Nowym Sączu Zjazd Twórców Sztuki Ludowej Ziemi Sądeckiej. Prace inwentaryzacyjne są w toku. Obecnie sporządza się katalog kartkowy zbiorów etnograficznych. Fachowa biblioteka podręczna obejmuje 280 pozycji. Z czasopism gromadzi się: "Polską Sztukę Ludową", "Ochronę Zabytków", "Przegląd Kulturalny i Artystyczny", ,.Kwartalnik Historii Kultury Materialnej". Inwentarz fotografii wynosi 400 pozycji. Muzeum w Nowym Sączu współpracuje z innymi Muzeami: w Rabce, Tarnowie, Żywcu, Krakowie, Poznaniu, Toruniu, Warszawie, z Towarzystwem Ludoznawczym w Mszanie Dolnej i z Polskim Radiem w Krakowie. Muzeum brak odpowiedniego pomieszczenia. Sprawa otrzymania dalszych pomieszczeń do celów muzealnych jest w toku. Muzeum winno się specjalizować w zakresie kultury ludowej Ziemi Sądeckiej. Z tego terenu należy jak najszybciej gromadzić zabytki, ponieważ znikają one z każdym dniem. 18 IV 1955 r. Stanislaw MUZEUM REGIONALNE IM. WŁADYSŁAWA ORKANA (ul. arkana, stary kościół) Rachwał W RABCE Muzeum mleSCI się w starym kościele. Powierzchnia jego wynosi około 126,56 me. Wszystkie zbiory znajdują się w kruchcie pod dzwonnicą w pomieszczeniu drewnianym, zimnym, nigdy nie ogrzewanym, co w zimowych miesiącach w znacznym stopniu utrudnia personelowi pracę. Magazyn i kancelaria znajdują się w dornu nr 36 przy ul. Krakowskiej. Okazów oryginalnych jest w Muzeum około 930, modeli - około 20. Ogólna ilość eksponatów wed,ug inwentarza wynosi 950 (na wystawach i w magazynie). Zbiory etnograficzne przedstawiają się następująco: zbieractwo 13 eksponatów, łowiectwo - 2, hodowla zwierząt (pasterstwo) - 49, rolnictwo - 28, przygotovrywanie i przechowywanie pokarmu - 77, obróbka drewna - 22, obróbka lnu - 23, wełny - 1, obróbka gliny - 3, farbiarstwo - 1, odzież kobieca - 20, wyszywki na spodr..iach góralskich - 31, kierpce ornamentowane - 1, sprzęty - 42, transport - 7; sztuka ludowa: rzeźba - 208, obrazy malowane na szkle - 44, obrazy olejne malowane na płótnie - 47, na desce - 6, na papierze - 2, zdobnictwo w zakresie garncarstwa - 19. zabawki - 13, przedmioty związane z obrzędami - 10, instrumenty muzyczne - 4, miary - 5. Zbiory zinwentaryzowała w 1953 r. komisja przysłana przez Dyrekcję Muzeum Narodowego w Krakowie. Biblioteka według inwentarza liczy 119 pozycji. Nie ma ona charakteru jednolitego. Mało jest publikacji odnoszących się do muzealnictwa, a jeszcze mniej' dotyczących etnografii. Czasopism się nie prenumeruje. Archiwum prowadzone dotąd niesystematycznie obejmuje cztery działy: I. Dział odnoszący się do osoby poety ark a n a i jego rodziny; II. Dział zawierający zbiór gazet z artykułami o Muzeum im, arkana; III. Rękopi,:y prof. Stanisława B or k o w s k i e g o treści etnograficznej; IV. Korespondencje z władzami. W zakresie pracy oświatowej kustosz Muzeum wygłosił w 1954 r. dla dzieci w prewentoriach w Rabce kilka pogadanek na temat 'kultury materialnej górali, zobrazowanej za pomocą eksponatów z Muzeum im. arkana. Główne trudności Muzeum polegają na niewłaściwym pomieszczeniu zbiorów. Drewniana kruchta pod dzwonnicą nie nadaje się na ten cel, gdyż z obawy przed niebezpieczeństwem pożaru nie można tu zastosować żadnego ogrzewania. Sebastian Flizak 29 V 1954 r. MUZEUM W TARNOWIE (Rynek 2) Zbiory Muzeum w Tarnowie, pochodzenia podworskiego, są zgrupowane w Dział Historyczno-artystyczny. W skład zbiorów wchodzą przedmioty sztuki i rzemiosła artystycznego głównie XVIII w., a więc meble, ceramika, szkło, broń, a ponadto bogata galeria malarstwa polskiego XVIII w. i ryciny XVII i XVIIIw. Muzeum nie posiada specjalnego działu etnograficznego. Nieliczne przykłady ceramiki ludowej z Rzepiennika (pow. gorlicki), jak wazony, skarbonki i kałamarz, w ilości 17 sztuk, weszły do zbiorów Muzeum jako depozyt Zarządu Miejskiego w Tarnowie w r. 1948. Z tego też roku po- �847 846 Tatrzańskiego posiada dWie sale wystawowe: jedną na parterze, w której mieszczą się zbiory etnograficzne, drugą na pierwszym piętrze, w której mieszczą się zbiory geologiczne i przyrodnicze. Powierzchnia obu sal wynosi 494 m2, kubatura 1875 m3• Na drugim piętrze mieści się magazyn zbiorów etnograficznych i pracownie. :Na trzecim piętrze również mieszczą się pracownie. Nowy gmach nie posiadał specjalnego pomieszczenia na zbiory biblioteczne; księgozbiór ulokowano w kilku pokoja~h. chodzi zakup Muzeum, przedstawiający cztery figurki z szopek: skrzypek, Herod, król i Żyd, są to rzeźby w drzewie malowane, o wysokości około 23 cm, wykon&ne przez :Marcina M a z u r a ze wsi Łęki Górne, gm. Pilzno, pow. dębicki. Muzeum prenumeruje czasopismo "Polska Sztuka Ludowa". We wrześniu 1954 r. Muzeum zorganizowało w swoich salach wystawę sztuki malarek z Powiśla Dąbrowskiego, powiat dąbrowski. Eksponaty na tę wystawę wypożyczono z Muzeum Etnograficznego w Krakowie oraz z Instytutu Wzornictwa Przemysłowego w Warszawie. Wystawa cieszyła się dużą frekwencją, świadczącą o zainteresowaniu społeczeństwa sztuką ludu, co powinno by':: zachętą do stworzenia w Muzeum w Tarnowie działu etnograficznego z wystawą stałą· Paulina Chrzanowska 5 II 1955 r. MUZEUM TATRZAŃSKIE IM. DRA T. CHAŁUBIŃSKIEGO W ZAKOPANEM (ul. Krupówki 10) Muzeum Tatrzańskie im. Chałubińskiego w Zakopanem, które przy obecnej strukturze muzealnictwa jest muzeum autonomicznym, mieści się w gmachu projektu Stanisława W i t k i e w i c z a, budowanym w latach 1913-1922. Historia Muzeum Tatrzańskiego datuje się od roku 1889, tj. od chwili kiedy grono miłośników przyrody tatrzańskiej i ludu podhalańskiego postanowiło założyć towarzystwo mające na celu badanie Tatr i Podhala i gromadzenie ckazów z tego regionu. Po zatwierdzeniu statutu założono Towarzystwo Muzeum Tatrzańskiego im. dra Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem. Umieszczone w góralskiej chacie zbiory przyrodnicze szybko się powiększały dzięki ofiarności społeczeństwa i zakupom. Natomiast zbiory etnograficzne wzrastały o wiele wolniej. Zawiązek biblioteki powstał dzięki darom dra W. L a s o c k i e g o, dra T. C h a łu b i ń s k i e g o i innych. Wobec szczupłości miejsca w prowizorycznym lokalu muzealnym wcześnie już wysunięto projekt budowy osobnego gmachu. Szczupłość funduszów nie pozwoliła jednak jeszcze wówczas na urzeczywistnienie projektu. Ograniczono się do postawienia obszernego drewnianego budynku na parceli darowanej przez spadkobierców C h a ł u b i ń s k i e g o. W budynku tym mieściły się zbiory do 1920 r. Zbiory etnograficzne powiększyły się znacznie dopiero w roku 1906, kiedy to po zmarłym prezesie Towarzystwa, Zygmuncie G n a t o w s k i m, Muzeum otrzymało zbiór około 300 eksponatów. Ze względu na niebezpieczeństwo pożarowe drewnianego budynku przystąpiono, dzięki ofiarności społeczeństwa, do budowy murowanego gmachu. Budowę zaczęto w 1913 r., a ukończono dopiero po wojnie, w roku 1922. Trzypiętrowy gmach Muzeum r: Ryc.!. Oddział Muzeum Tatrzańskiego w domu "Tea" w Zakopanem. Fot. W. Werner. W latach przedwojennych brak odpowiednich kredytów nie pozwalał na rozwinięcie szerokiej działalności. Z konieczności ograniczono się do bardzo skromnego urządzenia sal wystawowych oraz do zakupu eksponatów i książek, tak aby Muzeum mogło stać się instytucją naukowo-badawczą. Na przykład biblioteka, która w 1918 r. liczyła około 300 pozycji, obejmuje teraz !l000. Zakupy dotyczyły wyłącznie Działu Etnograficznego. W latach Okupacji niemieckiej Muzeum było nieczynne dla publiczności, ale większych strat nie poniosło. W latach powojennych, od 1945-1950, Muzeum �849 848 subwencjonowało Ministerstwo zeów). W okresie tym zwiększył i Kielcach. opracowało Kultury i Sztuki (Naczelna Dyrekcja Musię personel muzealny zarówno administra- cyjny, jak i naukowy. 1 stycznia 1950 r. Muzeum zostało upaństwowione i odtąd dzięki opiece Centralnego Zarządu Muzeów zaczyna się poważnie rozwijać. W 1951 r. uzyskano kredyty na zakup sprzętu do magazynu etnograficznego i sprzętu wystawowego. W końcu tegoż roku uzyskano kredyty na założenie centralnego ogrzewania, którego brak odczuwało się zarówno w salach wystawowych, jak i w pracowniach. W 1952 r. Muzeum przybyły dwa oddziały: jeden ze zbiorami etnograficznymi dra Stefana S z y m a ń s k i e g o (z zapisu jego brata Tadeusza), mieszczący się w domu "Tea", o powierzchni 54,40 m" i kubaturze 136,50 m3, i drugi w willi P a w l i k o w s k i c h "Pod Jedlami". Lokal ten, składający się z czterech izb a powierzchni 90,30 m" i kubaturze 271 m3, przeznaczony został na urządzanie wystaw zmiennych. Oba oddziały spełniały doniosłą rolę przez udostępnianie zbiorów w czasie trwania prac remontowych w głównym gmachu muzealnym (fot. 1-3). W 1952 r. rozpoczęto instalację centralnego ogrzewania i remont kapitalny gmachu Muzeum Tatrzańskiego; w związku z tym Muzeum było nieczynne dla publiczności aż do chwili ukończenia remontu, tj. do września 1954 r. Jako pierwszy udostępniono dział kultury materialnej Podhala. Sala ze zbiorami geologicznymi i przyrodniczymi jest jeszcze obecnie nieczynna z powodu reorganizacji Działu Przyrodniczego, co wymaga dużego nakładu pieniężnego. W czasie prac remontowych w Muzeum Tatrzańskim dobudowano na trzecim piętrze salę biblioteczną, tak że księgozbiór . Muzeum Tatrzańskiego uzyskał oddzielne pomieszczenie. Od roku 1950 Muzeum posiada własną pracownię konserwatorską prowadzoną przez starszego konserwatora Jana M ark s e n a. Biblioteka Muzeum Tatrzańskiego liczy 11 tys. pozycji (książki, czasopisma, broszury) i posiada obecnie kieroWnika w osobie mgr Wandy J o s t owe j. Archiwum Muzeum liczy około 3000 fotografii z różnych dziedzin. Czynna jest również pracownia fotograficzna prowadzona przez Annę W i e r z b i c k ą· Muzeum spełnia funkcje oświatowe przez oprowadzanie zwiedzających, wygłaszanie odczytów, opracowywanie pogadanek do radiowęzła i organizowanie wycieczek krajoznawczych oraz wystaw objazdowych po wsiach. Praktyk muzealnych nie prowadzono. Dział Etnograficzny prowadzi intensywną akcję poradnictwa i konsultacji dla plastyków, pracowników C. P. L. i A., wytwórców ludowych, naukowców i innych. Muzeum Tatrzańskie współpracuje z następującymi muzeami: z Muzeum w Myślenicach, z Muzeum Etnograficznym w Krakowie, z Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie oraz utrzymuje kontakty z muzeami w Bytomiu W latach powojennych w ramach akcji wydawniczej Muzeum jedną pozycję: Przewodnik po dziaLe kuLtury materiaLnej Pod- haLa. Największe trudności Muzeum Tatrzańskiego to ciasne pomieszczenia nn;zealne zarówno magazynowe, jak i wystawowe oraz pracownie. Gmach Muzeum Tatrzańskiego, budowany w okresie gdy muzealnictwo nie pełniło . '1 i l Ryc. 2. Narzędzia do obróbki drzewa. Willa "Pod Fot. A. Wierzbicka. Jedlami" \V Zakopanem. .jeszcze tak doniosłej roli jak dziś, stał się zbyt ciasny i nie może pomieścić Powiększających się stale zbiorów (kredyty Centralnego Zarządu Muzeów umożliwiają ratowanie ginących w terenie okazów etnograficznych). Brak t~ż pomieszczeń biurowych dla zwiększonego' personelu muzealnego, który hczy obecnie już 16 osób. ii: "Lud", t. XLII �851 850 Specjalizacja Muzeum w zakresie badań etnograficznych jest ustalona ~ obejmuje badania na terenie Podhala, Spisza i Orawy. W dworku M o n i a k ó w na terenie powiatu nowotarskiego (Zubrzyca Górna), przy współudziale i pod opieką Muzeum Tatarzańskiego z ramienia .•. ' " PTTK, powstanie małe pokazowe muzeum lokalne. W zamku w Niedzicy powstanie, zorganizowane przez Oddział Krakowski Stowarzyszenia Historyków Sztuki, muzeum obrazujące kulturę Spisza. Na terenach sąsiadujących z Podhalem należałoby rozbudować muzeum myślenickie i żywieckie. Czołowym i najlepiej zaopatrzonym działem Muzeum Tatrzańskiego jest obecnie Dział Etnograficzny, który od roku 1948 kierowany jest przez kustosza mgr Edytę S t a l' e k. W chwili obecnej liczy 5062 eksponaty. Eksponowanych jest 635 przedmiotów, z czego 386 w dziale kultury materialnej Podhala i 249 w Oddziale Muzeum Tatrzańskiego w domu "Tea". Początek gromadzenia zbiorów etnograficznych datuje się na rok 1889. Poważny wzrost zbiorów przypada na lata 1902-1906. W 1922 r. zbiór eksponatów etnograficznych ofiarowali Maria i Bronisław D e m b o w s c y. W okresie od 1918-1922 nastąpiło poważne powiększenie zbiorów etnograficznych; do Muzeum włączono jeszcze zbiory J e l' o m i n a, L e s i e ck i e g o, S t e c k i e g o i W i g i l e w a. W późniejszych latach dyr. Juliusz Z b o l' o W s k i, jedyny przez długie lata opiekun wszystkich działów (w 1922-1923 kustoszem działu przyrodniczego był obecny prof. Uniwersytetu Poznańskiego Konstanty S t e c k i, w latach 1929-1930 Janusz D om a n i e w s k i), w trosce o powiększenie stanu ilościowego zbiorów gromadził eksponaty bądź w drodze zakupów, w miarę możliwości finansowych, bądź w drodze akcji werbowania darów. W latach wojennych, od 1939-1942, Muzeum zyskało dla Działu Etnograficznego 23 eksponaty od uczniów Szkoły Przemysłu Drzewnego, od Stanisława B a r a b a s z a, b. dyrektora tejże szkoły, i Zygmunta O s t a f i n a. W latach powojennych otworzyły się szersze możliwości, pozwalające na zerwanie z przypadkowością gromadzenia zbiorów i podjęcie planowej akcji kompletowania ich według działów w drodze zakupów .w terenie. Obecnie do największych pozycji należą: zbiór obrazów na szkle, ceramiki, metalowych spinek do koszul, łyżników i stroju, poza tym liczne okazy z zakresu sprzętu pasterskiego, gospodarczego, instrumenty muzyczne, rzeźby i narzędzia. Edyta Starek 5 VI 1955 r. MUZEUM W ŻYWCU (ul. Kościuszki 5) Ryc. 3. Narzędzia do obr0bki drzewa. Willa "Pod Fot. A. Wierzbicka. Jedlami" w Zakopanem. Muzeum w Żywcu posiada lokal własny w ofiarowanym na ten cel przez Prezydium MRN w Żywcu w 1949 r. zabytkowym budynku, wyremontowanym z Państw. Fund. lnwest. (L P.) 1951-1952 r. i przekazanym Ministerstwu Kultury i Sztuki na cele muzeałne. Muzeum mieści 12 sal wystawowych, 1 biuro, 1 magazyn, 1 komorę gazową, 1 ciemnię fotograficzną· Budynek jest jednopiętrowy, długości 30 m, szerokości 16 m o ładnej, lecz wymagajqcej remontu fasadzie. Muzeum typowo regionalne, a zatem �853 852 z natury rzeczy wielodziałowe, reprezentuje teren pod względem muzeograficznym jak naj wszechstronniej. Eksponaty zbiera się wyłącznie w terenie legionu. Ilość numerów katalogu wszystkich działów wynosi około 1500; ilość okazów przewyższa wymienioną liczbę. Działów wytypowanych ostatnio przez władze nadrzędne jest trzy: 1. Historyczno-artystyczny, 2. Etnograficzny, 3. Przyrodniczy. 1. D z i a ł H i s t o r y c z n o - a r t y s t y c z n y obejmuje przede wszystkim zabytki cechowe (przeważnie depozyty cechowe) żywieckich cechów łącznie z archiwaliami, jak: księgi cechowe, przywileje, cenny Dziejopis żywiecki wójta żywieckiego, Andrzeja K o m o n i e c k i e g o, żyjącego na przełomie XVII i XVIII w. Są to wyłącznie lokalne rękopisy historyczne. Następnie skrzynie cechowe (lady) i znaki cechowe (tzw. znaki braterskie), ubiory kobiece mieszczanek żywieckich, z ich pięknymi haftami na tiulu o przebogatej ornamentyce, roboty dawnych hafciarek żywieckich, które w szeregu pokoleń hafciarskich zdołały wypracować na wskroś rodzimą treść i formę o wyłącznie własnym obliczu regionalnym. Dział ten łącznie z zabytkowym budownictwem drewnianym (zdjęcia fotograficzne, obrazy, modele), wyrażające odrębny niejako folklor samego miasteczka i stanowiące całość historyczną ściśle ze sobą powiązaną (wiek XVI, XVII, XVIII, XIX), uzupełniają wystawę stałą, już otwartą. Braki spowodowane okupacją i działaniami wojennymi usuwa się w miarę możliwości. Ogólna ilość numerów katalogu wynosi 437. 2. D z i a ł E t n o g r a f i c z n y obejmuje zabytki ludowej kultury materialnej górali żywieckich, jak: wnętrze izby góralskiej drugiej połowy 'XIX w., sprzęt domowy, sprzęt pasterski (zabytki kultury wybitnie "wała'skiej"), kolekcję sprzętu tkackiego, eksponaty z dziedziny obróbki drewna (wymagają małego uzupełnienia), podobnie zbieractwo, pszczelnictwo i łowiectwo. Dział sztuki ludowej reprezentują obrazy na szkle (wśród nich kilka bardzo cennych okazów), rzeźba ludowa (świątki) oraz eksponaty z dziedziny ludowego przemysłu artystycznego, szczególnie zabawki z drzewa (wyrabiane przez tutejszy żywy jeszcze ośrodek produkcyjny), ceramika regionu (ośrodek produkcyjny w zaniku). Dział ten uzupełniany w miarę uzyskiwanych eksponatów, przeważnie w drodze darów, wymaga intensywniejszego zbieractwa z uwagi na zanikanie tego rodzaju twórczości. Konieczny jest pewien fundusz zwłaszcza na zakup ubiorów góralskich w celach dopełnienia ekspozycji, jak również w celach usługowych (np. zespoły świetlicowe i inne szukając wzorów strojów ludowych zwracają się przede wszystkim do placówki muzealnej). Dział ten, częściowo eksponowany, stanowi fragment wystawy stałej. Reszta działu ze względu na konieczność uzupełnienia znajduje się w trakcie reorganizacji. Eksponatów etnograficznych jest w sumie 274. Przewiduje się znaczne powiększenie ilości zbiorów etnograficznych w drodze zbieractwa po uzyskaniu środków na u,kup obiektów. W y s t a w y o b j a z d o w e. W 1954 r. Muzeum gościło plęC wystaw objazdowych: 1. Przeobrażenie współczesne sztuki ludowej (wystawa wydziału kultury i sztuki WRN w Krakowie) oraz cztery dalsze nadesłane przez Dyrekcję Muzeum Narodowego w Krakowie, a to: 2. Polska sztuka cechowa, 3. Jan Matejko, 4. Realizm rosyjski XIX wieku, 5. Wiek Oświecenia. B i b l i o t e k a: Muzeum posiada własną bibliotekę podręczną; prócz rękopisów historycznych pochodzących wyłącznie z terenu i dotyczących terenu (depozyty) składa się ona z resztek, które przetrwały zawieruchę wojenną, oraz z nabywanych po wojnie nowości wydawniczych i wyszukiwanych po antykwarniach pamiątek Żywiecczyzny. W katalogu zanotowano dotychczas 558 pozycji oprócz czasopism i archiwaliów. Z biblioteki można korzystać jedynie na miejscu. Ilość pozycji wykorzystanych przez mmkowców, studentów, miłośników, kierowników świetlic itd. wynosi rocznie kilkaset. P l' a c e i n wen t a l' y Z a c y j n e. Muzeum posiada stary inwentarz i księgę ewidencji. Kartoteka znajduje się w opracowaniu. P u b l i k a c j e n a u k o we i p o P u l a l' n e. Planuje się wydanie przewodnika po zbiorach (częściowo opracowany). Muzeum w Żywcu zaproponowano wydanie kilku prac naukowych będących cennymi przyczynkami do poznania tutejszego terenu, jak Krajobraz Żywiecczyzny i jego rozwój, Demografia Żywiecczyzny, Osadnictwo Żywiecczyzny (prof. S z a f l a l' s ki). Poza tym zaproponowano wydanie Bibliografii Żywiecczylony oraz bibliografii zmarłego niedawno historyka śp. dr S. S z c z o t k i, autora wielu prac o Żywieoczyźnie, z której pochodził. Oczekujemy również wydania drugiego tomu opracowania S. S z c z o t k i Dziejopisu Żywieckiego Andrzeja Komonieckiego. P r a c e t e c h n i c z n o - k o n s e r wat o r s k i e. Konserwację cenniejszych okazów przeprowadza pracownia Muzeum Narodowego w Krakowie, gdzie obecnie dokonuje się konserwacji si~dmiu obrazów i rzeźb. Ukończenie tych prac z końcem bieżącego roku pozwoli na otwarcie działu sztuki cechowej (XV, :XVI, XVII w.). Drobne konserwacje w miarę możliwości przeprowadza się na miejscu. Muzeum w Żywcu nie współpracowało dotąd z innymi muzeami. Obecnie planuje się Dawiązanie kontaktu z muzeami: w Cieszynie, Bielsku, Rabce, Zakopanem i Nowym Sączu, jako leżącymi w jednym pasie kulturowym. Współpracę lokalną przeprowadza się z Sekcją Ochrony Zabytków Kultury i Przyrody PTTK w Żywcu, następnie z Referatem Kultury Prezydium PRN w Żywcu, Domem Kultury w Żywcu itd. Uważamy, że muzealne ośrodki etnograficzne winny powstać również, 11" terenie pobliskich Kęt, Andrychowa i Wadowic. 13 XII 1954 r. Jan Studencki �855 854 Woj. lubelskie MUZEUM W CHEŁMIE (ul. Gimnazjalna 4) Muzeum w Chełmie powstaJo w roku 1919 jako Muzeum Ziemi Chełmskiej. W czasie okupacji hitlerowskiej straciło 90% dawnych zbiorów; w 1944 r. wznowiło swoją działalność, a w 1950 r. zostało upaństwowiom'! i otrzymało oficjalną nazwę Muzeum w Chełmie. Mieści się ono w dwóch gmachach: w lokalu dawnego kolegium księży pijarów i w gmachu I Państwowego Liceum i Szkoły Podstawowej Ogólno·· kształcącej, co ogromnie utrudnia pracę· Muzeum posiada następujące działy: 1. Archeologiczny, 2. Historyczny, 3. Etnograficzny, 4. Militaria, 5. Martyrologia, 6. Księgozbiór i rękopisy. Jest ono ściśle związane z Chełmszczyzną i eksponatów spoza regionu chełmskiego prawie że nie posiada. Dział Etnograficzny powstał w 1935 r. W czasie okupacji hitlerowskiej cały zbiór regionalnych pisanek w liczbie ponad 150 został wywieziony do Rzeszy. Taki sam los spotkał stroje ludowe, narzędzia pracy itp. Dział. ten do końca 1954 1. posiadał 278 pozycji. Zbiory przedstawiają się następuJąco: 1. Stroje i hafty ludowe z pow. chełmskiego i włodawskiego szt. 54 2. Ceramika ludowa z pow. chełmskiego 42 3. Pisanki z pow. chełmskiego . 130 4. Narzędzia pracy 16 5. Różne (i nie zinwentaryzowane) 36 Cenną część Działu Etnograficznego stanowi zbiór pisanek chełmskich, zebranych po wojnie i skompletowanych według gmin, oraz rzeźby ludowe o treści religijnej, pochodzące z dawnych kościołów unickich lub ka,tolickich. Należą tutaj np. dwie drewniane monstrancje z 1817 r. Niestety, naj cenniejsze eksponaty z XVII w. w postaci oryginalnych "wrót carskich" zostały zrabowane przez gospodarujących w naszym Muzeum przez dłuższy czas ukraiJ'1skich faszystów. Godną uW'lgi jest c()ramika ludowa ze wsi Pawłów (18 km od Chełma). Jest to wieś, w której 80% mieszkańców zajmuje się z dziada-pradziada garncarstwem. Zbiory przyozdabia kilka oryginalnych strojów ludowych o które coraz trudniej. Na czoło wybijają się tu ludowe hafty koszul i bl~z kobiecych. Narzędzia pracy ludu wiejskiego stale są ·uzupełniane nowymi zdobyczami z terenu. Na prowadzenie planowych badań naukowych nie ma żadnych kredytów: b~ak też o~powiednich specjalistów. Kierownictwo Muzeum prowadzi jedyme poszukl\vania i badania najbliższego terenu w zakresie własnych możliwo~ci. wciągając do tej pracy szkolne koło miłośników Muzeum. PrzynajmnieJ trzy czwarte posiadanych eksponatów zostało zebranc rękoma młodzieży. Brak odpowiedniego lokalu nie pozwala Muzeum organizować ani wystaw własnych, ani też objazdowych. Jednak pomimo tych trudności Muzeum przy pomocy Dyrekcji i Okręgu Muzeum Lubelskiego organizowało Wystawy. m. in. w 1953 r. pod nazwą Architektura Lubelszczyzny. W roku ubiegłym zostały ukończone prace inwentaryzacyjne. ale obiekty nie zostały jeszcze wpisane do ksiąg. Sporządzenie katalogu będzie zależało od możliwości finansowych. Muzeum posiada księgozbiór obejmujący 902 tomy, wśród których znajduje się llO starodruków różnej treści oraz 37 rękopisów, które czekają opracowania. Muzeum nie posiada osobnego archiwum. publikacje ograniczone są do zamieszczanych w prasie miejscowej artykułów, ponieważ na większe opracowania brak funduszów. Prac konserwatorskich dotąd nie prowadzono mimo konieczności konserwacji wielu eksponatów z Działu Historii i Etnografii. Jako placówka kulturalno-oświatowa Muzeum dobrze spełnia swoje zadania. W roku 1954 Muzeum zwiedziło około II tysięcy osób, w tej liczbie wiele wycieczek szkolnych, kursów szkoleniowych i wycieczek organizowanych przez instytucje społeczne. Przy pomocy eksponatów zwiedzający zapoznają się z rozwojem społeczeństwa w ujęciu materializmu historycznego. Muzeum w Chełmie posiada tylko 3 pracowników. Z pomocy Muzeum w Chełmie korzysta wielu studentów, wyzyskując udostępnione materiały. Muzeum współpracuje ze wszystkimi muzeami na terenie Lubelszczyzny, przede wszystkim z Muzeum w Lublinie i w Zamościu. Do największych trudności należy brak odpowiedniego lokalu, bez którego nie można liczyć na dalszy, celowy rozwój Muzeum. Obecne Muzeum jest podobne raczej do magazynu aniżeli do instytucji kulturalno-oświatowej. Muzeum rejonowe, jakim jEst Muzeum. w Chełmie, nie może się ograniczać tylko do jednego działu. Chłop i robotnik, który zwiedza Muzeum, chce w nim widzieć przeszłość i teraźniejszość swojego środowiska. Dotąd rozwijał się głównie Dział Archeologiczny, gdyż ziemia chełmska obfituje w zabytki archeologiczne. Obecnie uzupełniamy Dział Etnograficzny, ponie\'(aż szybko giną pomniki kultury materialnej, społecznej i duchowej naszego ludu 31 XII HJ54 r. Kazimierz Jcwczykowski MUZEUM W LUBLINIE (ul. Narutowicza 4) Zbiory Działu Etnograficznego Muzeum Lubelskiego mieszczą się w trzech ~alach wysta\\'owych o łącznej powierzchni 135 m;' oraz w dwóch magazynach o łącznej powierzchni 27 m'. �857 856 Według stanu z dnia l V 1954 r. Dział posiada okazów oryginalnych 2731 i modeli 49 (łącznie własnych i depozytów). Z ogólnej ilości 2780 okazów 1555 posiada metrykę. Okazów własnych jest 2214, depozytów - 566. Zbiory etnograficzne poszczególnych działóvv przedstawiają się następująco: okazów 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. Zbieractwo Łowiectwo Hodowla Bartnictwo i pszczelnictwo Uprawa roślin Przechowywanie pożywienia Przygotowywanie pożywienia Obróbka drzewa Obróbka włókna Sitarstwo Plecionkarstwo Obróbka skóry Obróbka metali Obróbka gliny Farbiarstwo Odzież Budownictwo Sprzęty Transport i komunikacja Sztuka ludowa Instrumenty muzyczne Zabawki . Figury szopkowe Pisanki Miary i znaki . Obrzędy i zwyczaje 3 6 5 l 13 7 14 68 113 63 34 l 8 678 9 541 10 6 3 251 8 84 28 769 3 54 Razem 2780 Z terenu województwG lubelskiego pochodzi 2761 okazów; poza tym jest 18 pisanek huculskich i l forma drewniana do wyciskania serów, z Zakopanego. Badania naukowe nie były przez Muzeum prowadzone systematycznie. Przeprowadzono badania dorywcze, związane z uzupełnianiem zbiorów oraz z zakupami eksponatów potrzebnych do organizowanych wystaw etnograficznych. Badania o wyżej wymienionym charakterze przeprowadzono w pow. łukowskim, biłgorajskim, kraśnickim, chełmskim. radzyt'1skim i bialskim. Dotyczyly one przemysłu ludowego i ubiorów. W grudniu 1952 r., z chwilą uzyskania pięciu sal wystawowych, została otwarta i czynna jest do tej pory wystawa etnograficzna pt. Przemysł Ludowy Lubełszczyzny w XIX i w XX Wieku. W dniu 13 V 1954 r. zostanie otwarta czasowa wystawa etnograficzna pt. Stroje Ludowe Lubelszczyzny, a w dniu 22 VII 1954 r. wystawa czasowa organizowana wspólnie z Działem Archeologii Muzeum Lubelskiego, pt. Od Motyki i Sierpu do Traktora i Kombajnu. Projektuje się również w 1954 r. urządzenie wystawy objazdowej, pt. Ochrona Zabytków Archeologicznych i Etnograficznych. Wystawa Przemysł Ludowy Lubelszczyzny w XIX i w XX Wieku obrazuje: 1. rozwój przemysłu ludowego w XIX i w XX w. (od okresu pańszczyzny do chwili obecnej); 2. poszczególne fazy obróbki surowców (najpierw pokazany gotowy wyrób, a później technika jego produkcji). Wystawa obejmuje następujące gałęzie przemysłu ludowego: hafciarstwo, krawiectwo, tkactwo, garncarstwo, sitarstwo, prymitywne techniki obróbki drzewa (drążenie i dłubanie), ciesielstwo, stolarstwo, tokarstwo, kołodziejstwo i bednarstwo. Sprzęt do ekspozycji to gabloty ścienne, tworzące jednocześnie sztuczne ściany i podia z ekranami. Oprócz oryginalnych eksponatów na wystawie znajduje się model naturalnej wielkości, przedstawiający kobietę przędzącą n" przęślicy i wrzecionie oraz 2 modele pieców garncarskich. Na wystawie umieszczono 5 map kolorowych, z czego 2 na szkle ilustrują następujące zagadnienia: 1. rozmieszczenie ważniejszych gałęzi przemysłu ludowego w okresie międzywojennym na terenie Lubelszczyzny; 2. obecne rozmieszczenie spółdzielni pracy C. P. L. i A.; 3. rozmieszczenie strojów ludowych Lubelszczyzny; 4. rozmieszczenie rynków zbytu biłgorajskich wyrobów sitarskich od XVII do XX w.; 5. rozmieszczenie ośrodków garncarskich na Lubelszczyźnie. Zorganizowanie tej wystawy w dużej mierze należy zawdzięczać współpracy z PTL, co pozwoliło na skorzystanie z materiałów zebranych przez PTL w czasie badań nad przemysłem ludowym na Lubelszczyźnie. W 1952 r. pracownicy Działu Etnograficznego Muzeum Lubelskiego zreorganizowali Dział Etnograficzny Muzeum w. Zamościu. Wszystkie eksponaty zostały spisane i założona została kartoteka naukowa eksponatów etnograficznych, uzupełniana obecnie fotografiami. Dnia l VI 1952 r. otwarto stałą wystawę etnograficzną w Muzeum w Zamościu pt. Kultura Ludowa Południowej Lu belszczyzny. Do końca 1953 r. wszystkie eksponaty zostały zewidencjonowane. Obecnie prowadzi się inwentaryzację okazów etnograficznych w książkach inwentarzowych, przesłanych przez Centralny Zarząd Muzeów i Ochrony Zabytków. Do końca 1954 r. planuje się zinwentaryzowanie 1000 eksponatów. W 1953 r. zaczęto prace przy założeniu kartoteki na kartach według wzorów PTL, przystosowanych do specyficznych warunków muzealnych. Wykonano 1000 kart katalogowych z rysunkami, fotografiami i dokładnym �859 858 również dla Działu Etnograficznego. W ramach ogólnego archiwum Muzeum Lubelskie posiada również archiwum klisz, filmów i odbitek dotyczących etnografii. Zawiera ono 568 pozycji w negatywach i 537 pozycji w odbitkach oraz 10 klisz cynkowych do wydawnictw etnograficznych. Większa część odbitek znajduje się na kartach archiwalnych. Z publikacji własnych wydano w 1952 r. katalog-przewodnik po wystawie -etnograficznej, pt. Przemysł Ludowy LubeLszczyzny w XIX i w XX wieku, opracowany przez Janusza O P t o ł o w i c z a. Oprócz tego popularyzacja wystaw etnograficznych prowadzona jest na łamach miejscowych pism przez zamieszczanie komunikatów, wzmianek różnych preparatów chemicznych. Muzeum Lubelskie prowadzi prace dydaktyczno-społeczne. Pracownicy naukowi Działu Etnograficznego opracowują odczyty publiczne, pogadanki, popularne artykuły prasowe. Część z nich zostaje przekazana do Biura Społeczno-oświatowego Muzeum Lubelskiego, które zajmuje się ich upowszechnianiem. Od 1952 r. do końca 1954 r. opracowano i wygłoszono, lub zamierza się opracować, niżej wymienione odczyty i pogadanki ilustrowane przezroczami lub zdjęciami wyświetlanymi za pomocą epidiaskopu: 1. PrzemysI h/dow1J L?lbeLszczyzny w XIX i w XX tv. (mgr J. O p t o ł o w i c z); 2. Bilgorajski ośrodek sitarski (mgr J. J a s t r z ę b s ki); 3. Budownictwo wiej- pow. traktora pełnej wartości naukowej. Muzeum Lubelskie posiada bibliotekę naukową działową, zawierającą ksiażki i czasopisma etnograficzne w ilości 135 pozycji książkowych i 23 poz~cji czasopism. Są to wyłącznie czasopisma polskie. Cała biblioteka jest zinwentaryzowana i posiada katalog alfabetyczny i działowy. Z otrzymywanych kredytów zakupuje się corocznie pewną ilość książek i czasopism i artykułów prasowych. Prac organizacyjnych w ścislym tego słowa znaczeniu nie prowadzi się· Prowadzone one będą w 1955 r. w związku ze zmianą lokalu Muzeum Lubelsldego. Obecna organizacja Działu Etnograficznego jest następująca: kustoszem jest mgr Janusz O P t o ł o w i c z, si. asystentem mgr Józef .T as t r z ę b s k i, magazynierem-konserwatorem ob. Eugenia D z i e w u l ska. W zakresie pomocy do konserwacji zbiorów Muzeum Lubelskie posiada skrzynię dezynfekcyjną, w której dezynfekuje się za pomocą dwusiarczku węgla, dwa razy do roku, na wiosnę i w jesieni, eksponaty drewniane i ubiory. Oprócz tego stale zabezpiecza się ubiory przed molami za pomocą (mgr J. O p t o ł o w i c z); 4. Od motyki i sierpu do (mgr J. O P t o ł o w i c z); 5. Formy małżeństwa u S/owian (mgr J J a s t r z ę b s ki); 6. Ochrona zabytków kultury Ludowej (mgr J. O p t o ł o w i c z); 7. Kult ogniska domowego i przodków u Słowian (mgr J. Jastrzębski); 8. Co to jest etnografia (mgr J. Optołowicz); 9. Pigmeje, Ludzie-karZy (mgr J. J a s t r z ę b s ki); 10. DLaczego narody mówiq różnymi językami (mgr J. O p t o ł o w i c z); 11. Łowiectwo u Słowian (mgr J. O p t o ł o w i c z); 12. Pożywienie ro.mnne u Słowian (mgr J. J as t r z ę b s ki). Wystawę oświatową pt. Od Motyki i Sierpu do Traktora i Kombajnu w każdą niedzielę zawozi się do okolicznych spółdzielni produkcyjnych, PGR lub do świetlic wiejskich, gdzie zostaje wygłoszony odpowiedni odczyt popularny. Corocznie w okresie letnim odbywają w Muzeum praktyki muzealne stu·denci historii sztuki, którzy między innymi odrabiają ćwiczenia z zakresu etnografii muzealnej. Najbardziej ożywiona i dająca dobre wyniki jest współpraca z Oddziałem Lubelskim PTL, który m. in. do obecnej chwili odbywa swoje posieczenia w lokalu Muzeum. Z porad Działu Etnograficznego korzystają taki(; instytucje, jak Wydział Kultury PWRN w Lublinie, C. P. L. i A. i inne. Obecnie największą bolączką nie tylko Działu Etnograficznego ale i całego Muzeum Lubelskiego jest brak lokalu. Posiadane pomieszcze~ia są za małe i niewłaściwe dla celów muzealnych, wskutek czego nie można rozwinąć szerszej działalności wystawowej, nie można również należycie urządzić magazynów. Bardzo ważną i pilną sprawą jest uzupełnienie zbiorów, które jak wynika z zestawienia ilości przedmiotów z różnych działów posiadają duże luki i braki. Konieczne są odpowiednie kredyty na zaku~ eksponatów etnograficznych. Na Lubelszczyźnie jest jeszcze możliwość zebr:mia brakujących okazów, ale z roku na rok, a nawet z miesiąca na miesiąc okazów tych jest coraz mniej i giną bezpowrotnie. Na Lubelszczyźnie prowadzą również badania i gromadzą zbiory inne instytucje na:lkowo-~adawcze oraz instytucje oświatowe o charakterze centralnym, ktore, posIadając o wiele większe możliwości zakupu niż Muzeum Lubelskie, przyczyniają się do pozbawienia terenu zabytków; zabytki te wprawdzie nie giną, ale stają się niedostępne dla społeczeństwa Lubelszczyzny. skie opisem eksponatów. Oprócz tego każdy eksponat posiada swoją kartę magazynową. Ilość ich jest równa ilości eksponatów. Poza tym Dział Etnograficzny Muzeum Lubelskiego posiada kartotekę zawierającą kopie materiałów zebranych przez PTL z terenu Lubelszczyzny w ilości 2889 kart z różnych działów kultury ludowej. Brak jednak jest odbitek z negatywów, które znajdują się w archiwum PTL, a bez których kartoteka ta nie posiada t ł Lubelskiego i kombajnu W razie uzyskania nowego lokalu projektuje się urządzenie stałej wystawy etnograficznej, obrazującej kulturę ludową Lubelszczyzny, oprócz wystaw czasowych o charakterze problemowym i wystaw objazdowych. NIezależnie od powyższego Dział Etnogr2fii będzie w przyszłości specjaliZOwał się w zakresie przemysłu ludowego, w obrębie którego najwięcej Uwagi poświęci się garncarstwu, tkactwu i sitarstwu jako trzem najbardZIeJ zywotnym gałęziom przemysłu ludowego na Lubelszczyźnie. Poza tym, ponIeważ Lubelszczyzna jest t€l'enem o charakterze rolniczym, duży nacisk �861 860 położy się na badanie rolnictwa ze względu na szybko postępującą m~chanizację wsi, która zatrze wkrótce ślady dawniejs~ych ~orm gos~odarkl rolniczej. W związku z tym Muzeum Lubelskie proJektuJe wydame w 1955 r. katalogu narzędzi rolniczych, które znajdują się w zblOrach Muzeum.. . W ramach tych prac projelctuje się zebranie materiałó.w do zaga~mema istniejącej na Lubelszczyźnie rubieży etnograficznej,. a "':lęC zbadame właściwych zasięgów niektórych zjawisk kultury matenalneJ. . . Zasięg geograficzny Działu Etnograficznego Mu~eum w Lubhme to cała Lubelszczyzna w powiązaniu z sąsiednimi terenaml. . Zab tki kultury ludo'wej należy gromadzić z terenu całej Lubelszczyzny. gdyż d~tąd nie posiadamy kompletu zbiorów obrazujących kulturę ludową tego regionu. . . _ Na terenie województwa lubelskiego me ma zadnego mu~eum na w~l nym powietrzu. Niemniej takie muz~um. należało~y. stworzyc w pow. blłgorajskim, gdzie znajdują się odpowledme zabytkI l odpowiedni teren. Janusz 2 VI 1954 r. Optolowicz MUZEUM W ZAMOŚCIU (ul. Ormiańska 26) Muzeum w Zamościu mieści się w starej kamienicy ormiańskiej. Dział Etnograficzny znajduje się na drugim piętrze zajmując trzy sale ° powierzchni Dzieli się około 90 m2• . . on na dwie części: kulturę matenalną l kulturę duc~ową: Pełna nazwa wystawy etnograficznej brzmi: Kultura Ludow~ P~łudDloWeJ Lubelszczyzny. Zbiory z zakresu kultury materialnej grupuJą. Slę ~edł~g następujących zagadnień: hodowla, rolnictwo, przygotowywame pozyWlenia tkactwo, sitarstwo, garncarstwo, komunikacja i transport oraz budownictwo; zbiory z zakresu kultury duchowej obejmują sztukę ludową, zwy·czaje i obrzędy oraz stroje ludowe. . . Dział Etnograficzny posiada 680 eksponatów oryginalnych l modell. Eksponatów dotyczących rolnictwa posiada Muzeum 1~; są to: radło, socha, pług, dwa sierpy, kosa, cep oraz dwoje wideł ~re~Tm~nych. (cz.ter~palczas~~ i dwupalczaste). Z zakresu przygotowywania pOZywlema znajdUją SIę w M zcum 3 eksponaty: stępa ręczna, stępa nożna i żarna. Z tkactwa Muze.u~ posiada 18 eksponatów. Ciekawy jest warszta~ tkacki pochodzący ~ mIeJscowości Za nie w pow. biłgorajskim. Z farbIarstwa Muzeum ~oslada 38 eksponatów, w ty~ 33 deski drukarskie, z miejscowości Ta~nogro~ w po~. biłgorajskim i z Izbicy w pow. zamojskim. W M~zeum znajdUje SIę 6 eksponatów sitarstwa biłgorajskiego, tzw. krojsca, SIatka do SIt, racz, przetak, sito oraz łuby do sit. Z zakresu obróbki gliny Muzeum posIada 78,eksponatów; są to garnki gliniane. miski, zabawki z gliny, po:hodzące z os~od.ków garncarskich w Łążku, pow. kraśnicki, Szczebrzeszyme, pow. zamOjSkI oraz Bidaczowie, pow. biłgoraj ski, poza tym koło garncarskie i model pieca garncarskiego. Z zakresu odzieży i strojów ludowych znajduje się w Muzeum 95 eksponatów; są to sukmany samodziałowe noszone przez chłopów pow. biłgorajskiego, lniane parcianki, pasy skórzane, buty tyszowieckie, magierki, czepki siatkowe, skośniaki, koszule lniane, zapaski. Wszystkie stroje pochodzą z powiatów zamojskiego i biłgorajskiego. Sztukę ludową reprezentuje 46 eksponatów; są to: 35 rzeźb, 3 drzeworyty, 1 miedzioryt, 1 obraz na szkle, 6 obrazów olejnych. Wszystkie eksponaty są treści religijnej, oprócz tego są dwie skrzynie wyprawne oraz 205 pisanek pochodzących z powiatów zamojskiego, biłgorajskiego, tomaszowskiego i hrubieszowskiego. Z przedmiotów związanych z obrzędami lVIuzeum posiada czepek starościny, wieniec panny młodE'j, (j rózeg weselnych oraz dwa wieńce dożynkowe. Z zabawkarstwa znajduje się w Muzeum 13 eksponatów; są to zabawki wykonane z drzewa pochodzące z pow. biłgorajskiego. Wszystkie eksponaty znajdujące się w Muzeum pochodzą z województwa lubelskiego. Dział Etnograficzny został otwarty dnia 1 czerwca 1953 r. Wystaw objazdowych Muzeum nie organizowało. Muzeum przeprowadziło spis eksponatów etnograficznych. Obecnie zakłada się kartoteki opisowe eksponatów, na których przykleja się zdjęcia fotograficzne eksponatu oraz podaje krótki jego opis. W bibliotece Muzeum znajdują się 72 książki z dziedziny etnografii. Z czasopism bieżących Muzeum prenumeruje "Polską Sztukę Ludową". Klisz fotograficznych oraz zdjęć z zakresu etnografii znajduje się w Muzeum około 100 sztuk. 22 V 1954 r. Woj. Ryszard Splewiński łódzkie MUZEUM W ŁOWICZU (Rynek Kościuszki 4) Muzeum w Łowiczu mleSCl się w barokowym gmachu pomisjonarskim, który został pobudowany w czworobok według projektu T y l m a n a z G am e r e n z fundacji arcybiskupa Michała R a d z i e j e w s k i e g a w końcu XVII w. z przeznaczeniem na seminarium duchowne dla księży świeckich i misjonarzy. Różne były koleje gmachu na przestrzeni wieków. Seminarium duchowne istniało do trzeciego rozbioru Polski. W okresie Księstwa Warszawskiego stacjonował tu pułk galicyjsko-francuski oraz mieścił się lazaret wojskowy. W 1819 r. otworzono szkołę wydziałową prowadzoną przez ks. Pijarów i Instytut Nauczycieli Elementarnych. W czasie powstani'~ styczniowego carat więził tutaj powstańców polskich. Kiedy w 1865 r. gmach przeszedł na własność rządu rosyjskiego, utworzono w nim szkołę filologiczną, a następnie progimnazjum realne, wreszcie siedmioklasową szkołę �863 realną. W czasie pierwszej wojny światowej gmach pomisjonarski służył za szpital i koszary dla wojska rosyjskiego, a później niemieckiego. W okresie międzywojennym mieściły się tu gimnazjum żeńskie i męskie oraz seminarium nauczycielskie. We wrześniu 1939 r. gmach został spalony na skutek eksplozji bomb zapalających, .a później hitlerowcy doszczętnie go zburzyli, pozostawiając jedynie mury skrzydła od strony południowej, gdzie znajduje się kaplica św. Karola Boromeusza. Piękny, zabytkowy gmach został zrekonstruowany w latach 1950-1952 z ramienia Ministerstwa Kultury i Sztuki według projektu architekta Piotra K o z i ń s k i e g o z przeznaczeniem na muzeum. Duże w tym zasługi położył konserwator wojewódzki Z. C i e k l i ń s k i. Odbudowano trzy skrzydła: zachodnie od strony Rynku, południowe od ul. Świerczewskiego i północne od ul. Dziegielewskiego; wschodnie skrzydło zostanie odtworzone w najbliższych latach. Kubatura całego czworoboku wynosić będzie 28000 m3• Zostanie urządzonych 40 sal wystawowych wraz ,z wykorzystaniem miejsca w kaplicy i kruchcie. Obecnie Muzeum dysponuje lO salami. W 1955 r. Muzeum otrzyma nowe oświetlenie i centralne ogrzewanie. W miarę uzyskiwania funduszów z Ministerstwa Kultury i Sztuki Centralnego Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków będą oddawane do użytku społeczeństwa dalsze sale. Muzeum w Łowiczu zostało otwarte 22 lipca 1952 r. w ramach "czynu lipcowego" Muzeum Narodowego w Warszawie. W sześciu salach i dwóch korytarzach pokazano w skrócie archeologię, historię Łowicza i regionu oraz kulturę ludową Księżaków. Muzeum w Łowiczu przejęło zbiory pochodzące z dawnego Muzeum Starożytności od prywatnego zbieracza W. T a l' c z y 1'1 s k i e g o oraz zbiory Polskiego Towarżystwa Krajoznawczego w Łowiczu. Eksponaty te uratowano we wrześniu 1939 r. z płonącego budynku przy Rynku Kościuszki 17; przez całą okupację przechowywano je w podziemiach kolegiaty. Zabytki kultury ocalały dzięki opiece kilku łowiczan, miłośników kultury i sztuki. Część broni, najlepszej, pochodzącej z powstań narodowych, zabrali hitlerowcy. Dużo cennych okazów oraz sprzęt muzealny otrzymało Muzeum w Łowiczu z Muzeum Narodowego w Warszawie, część ze zbiorów pochodzących z byłego Muzeum polskiego w Raperswilu. W dniu 31 grudnia 1954 r. Muzeum w Łowiczu posiadało 6574 eksponatów, w tym około 45% okazów etnograficznych, z czego 35% z zakresu kultury materialnej regionu łowickiego, 10010 z zakresu ceramiki ludowej pochodzącej z różnych ośrodków garncarskich województw: białostockiego, gdańskiego, krakowskiego, kieleckiego, lubelskiego, łódzkiego, rzeszowskiego i warszawskiego; 100/0 okazów broni i militariów; 12% okazów z numizmatyki; 5% okazów z archeologii; 100/0 okazów z historii sztuki (malarstwo, rzeźba, grafika); 18"0 inne (klocki do drukowania płótna, kafle, ceramika, wyroby cechowe tp). Kierownik Muzeum mgr Henryk Ś w i ą t k o w s k i z ramienia Pol- skiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu, a następnie IHKM PAN w. la.tach 1?52.-1954 prowadził badania nad hodowlą i rolnictwem w powiecie łowickim i kutnowskim dla Atlasu Etnograficznego oraz zbiera materiał dla Muzeum i przygotowuje pracę monograficzną z zakresu kultury materialnej Księżakó\v. Wystawa stała obejmuje działy: archeologię, historię Łowicza i regionu. kul~urę ludową regionu, w skład której wchodzą stroje, hafty, wycinanki, rzezba, obrazy, meble i ceramika. Wystawy czasowe od chwili otwarcia Muzeum .d~ 31 grudnia 1954 r. były następujące: 1. Świat starożytny, 2. Ochrona po~mkow kultury w Polsce, 3. Łowicz i Łowickie w twórczości Z. Pągowsinego, 4. Jan Matejko i Illia Riepin, 5. Portret w malarstwie europejskim w II połow~e XVII.I wieku, G. Ksiądz Piotr Ściegienny, 7. Zycie chłopa w mala.rstwl0 polskIm XIX i XX wieku, 8. Leonardo da Vinci, 9. Mikołaj Koper~I~, ~O. Społeczeństwo angielskie w sztychach W. Hogartha. 11. KSlązka I prasa w Dniach Oświaty, 12. Realizm mieszczański w malarstwie drugiej połowy XIX wieku, 13. Sztuka i życie, 14. Twórcy ludowi \)ow. łowickiego witają X-lecie Polski Ludowej. VI okresie dwu i pół lat wystawę stałą i czasową zwiedziło 7628 osób, z t.ego około 60°,'" zwiAdzających było spoza terenu łowickiego z najroz·· maltszych zakątków Polski oraz z zagranicy (150 osób). .Ze ~zględ~ na szczupłość personelu naukowego, jakim Muzeum dyspon.uJe (kle~owmk i instruktor oświatowy), prace inwentaryzacyjne posuwają SH~ powolI. Potrzeba będzie paru lat, aby zbiory mogły być opracowane naukowo, a przecież z każdym rokiem eksponatów przybywa. W tej chwili dużo czasu zabiera sama odbudowa gmachu, prace porządkowe w magazynach i konserwacja zbiorów. Dotychczas zostało skatalogowanych ok~ło 14°:0 eksponatów. Arc~iwum muzealne liczy około 200 pozycji (przeźrocza, fotografie, rysunkI). Dawne, bardzo cenne dokumenty nadania i przywileje królewskie wraz ~z zapisk~mi cechów łowickich ze zbiorów T a l' c z y ń s k i e g o przejęło w 1901 r. Panstwowe Archiwum Wojewódzkie w Łodzi; tym samym naruszona została wola W. T a l' c z y ń s k i e g o, który w testamencie z 1927 r. zbiory swoje przekazał Gminie m. Łowicza: "Przedmioty znajdujące się w muzeum nie mogą być usuwane ani zabierane do innych miejscowości tak w całości, jak i pojedynczo (Akt przekazania Gminie m. Łowicza Muzeum im, W. Tal'czyńskiego w dniu 27 maja 1927 r., Arch. Muzeum w. Łowiczu). Uważamy, że dokumenty te winny wrócić do Muzeum w Ło\\",CZU, tym bardziej że społeczeństwo częściej odwiedza muzea niż archiwa. .Muzeum posiada bibliotekę liczącą 1564 pozycji; w tym znajdują się kSl~zkl naukowe oraz 1"00 starodruków z XVII i XVIII w., z których kilkallaSCH'. zwłaszcza drukowanych w Łowiczu, jest eksponowanych na wy.-(,lwle Historii Łowicza i Regionu. VI związku 7. przygotowaniem wystawy czasowej pi. Polska Ceramika �865 864 Ludowa, która otwarta zostanie w lipcu 1955 r., opracowuje się katalog, na treść którego składać się będzie omówienie techniki wyrobu naczyń glinianych i ich opis. Równocześnie projektuje się wydanie oerii kart jednoi dwubarwnych typów ludowych i architektury wiejskiej. Praca społeczno-oświatowa prowadzona jest na terenie Muzeum i w powiecie. Każda wycieczka oprowadzana bywa przez instruktora lub kierownika. Wygłoszono kilkanaście referatów o wystawach czasowych przez miejscowy radiowęzeł, osiem odczytów z przeźroczami (Muzeum posiada własny epidiaskop i przeźrocza) w szkołach podstawowych w pow. łowickim, pt. Mikołaj Kopernik, Jan Matejko, Józef Chełmoński, A. Gierymski, pięć referatów w gromadach wiejskich na tematy aktualne, jak Sposoby 11prawy ziemi dawniej i dziś oraz Jakie korzyści mamy z uprawy rośLin przemysIowych. Ponadto z ramienia Powiatowego Komitetu Frontu Narodowego wygłoszono pięć odczytów w gromadach wiejskich: O podniesieniu bazy paszowej i O sytuacji międzynarodowej. Muzeum współpracowało i współpracuje z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym zjednując członków dla zawiązania koła terenowego, z Państwowym Instytutem Sztuki, z Zespołem Pieśni i Tańca ,.Mazowsze" (udziela wskazówek i rad przy kompletowaniu stroju łowickiego), z Polskim Towarzystwem Turystyczno-Krajoznawczym, z Centralą Przemysłu Ludowego i Artystycznego, z Łowickim Zespołem Pieśni i Tańca, Sztuką Łowicką i Związkiem Samopomocy Chłopskiej. Ponadto Muzeum udzieliło szeregu wskazówek studentom, którzy zwracali się po informacje przed przystąpieniem do zbierania materiału z terenu do prac magisterskich oraz udostępniło kilku studentom z WSSP w ł~odzi hafty i tkaniny do skopiowania, a z Polsldm Radio nagrało dwie audycje: Historia ubiorów regionalnych i Wycinanka lowicka. Po odbudowaniu całości gmachu zostały rozbudowane następujące działy: 1. H i s t o l' Y c z n y - zawierać będzie przegląd historii na tle politycznym miasta i wsi w granicach dawnego Księstwa Łowickiego od naj dawniejszych czasów do chwili obecnej, z szczególnym uwzględnieniem ruchów wolnościowych; 2. P l' Z Y l' o d n i c z y - na tle przeobrażeń wszechświata, życia i człowieka zostanie pokazana przyroda regionu łowic,kiego. Ekspozycja taka będzie dużą pomocą do nauki przyrody w szkołach, a zwłaszcza dla techników rolniczych i spółdzielni produkcyjnych; 3. E t n o g l' af i c z n y zostanie szeroko rozbudowany ze względu na ogromne bogactwo kultury ludowej regionu łowickiego oraz jego specyficzne warunki ekonomiczne. Dział ten zostanie potraktowany w dwóch aspektach: a) kultura materialna ze szczególnym uwzględnieniem narzędzi rolniczych, tkactwa i odzieży. Tutaj dla pokazania różnicy w ubiorach poszczególnych regionów eksponowane będą barwne plansze lub fotografie z różnych okolic Polski; b) kultura duchowa na tle rozwoju sztuki ludowej z uwypukleniem jej wpływów na sąsiednie ; dalsze grupy etniczne w Polsce. W ogrodzie przylegającym do budynków muzealnych zostanie umieszczona zagroda wiejska starego typu, przeniesiona z terenu wraz z jej otoczeniem. Pokaże się tu izbę księżacką w całej okazałości na wzór tych, jakie spotykało się powszechnie przed półwieczem na terenie dawnego Księstwa Łowickiego. Największe trudności, jakie w tej chwili napotyka Muzeum w Ło· wiczu, to trudności natury finansowej. Brak jest pieniędzy na zakup przedmiotów ludowej kultury materialnej. Należałoby jak naj śpieszniej zgromadzić te wytwory kultury, które za parę lat zginą, jak narzędzia rolnicze, sprzęty domowe, odzież itp. Sytuacja jest poważna. Ostatnio Łowiczanki wyprzedają wełniaki, w czym pośredniczy C. P. L. i A. w Łodzi. Wiele unikatów, które powinny znaleźć się w Muzeum, wywozi się poza teren, a przedeż Muzeum winno być skarbnicą łowickiego regionu, u którego obecne i przyszłe pokolenia czerpać będą wzory oraz podziwiać technikę wytworów kultury ludowej. Niezależnie od zasięgu i działalności Muzeum w Łowiczu a w związku z przemianami życia gospodarczego i społecznego we wsi łowickiej należałoby stworzyć skansenowski ośrodek muzealny w jednej ze wsi najbardziej typowych pod względem kultury ludowej. Tutaj w typowej zagrodzie z naturalnym jej otoczeniem pokazano by drogi rozwoju wsi łowickiej od czasów feudalnych do socjalizmu. 25 I 1955 r. Henryk Swiqtkowski MUZEUM W PIOTRKOWIE TRYBUNALSKIM (plac Zamkowy 4) Muzeum w Piotrkowie Trybunalskim mieści się obecnie w jednopiętrowym zamku królewskim z XVI w. Zamek po kilkuletnim remoncie został oddany do użytku Muzeum w listopadzie 1953 r. Ogólna powierzchnia pomieszczeń muzealnych wynosi 545 m2• Ilość okazów i depozytów znajdujących się w zbiorach wynosi 2396, w tym eksponatów etnograficznych jest 596, a okazów przemysłu artystycznego 132. Posiadane zbiory są różnej wartości, toteż potrzebne jest przeprowadzenie selekcji w celu wyeliminowania rzeczy niepotrzebnych. W zakresie własnych badań Piotrkowa oraz jego zabytków muzealnych opracowuje się historię z punktu widzenia historii sztuki. miasta W 1953 r. w listopadzie i grudniu w Muzeum otwarta była tylko jedna wystawa pt. Wiek Oświecenia w Polsce. W roku 1954 otwarto wystawę stałą pt. Dzieje Piotrkowa. Jest to wystawa historyczna, obrazująca rozwój i dzieje miasta do końca XVIII w. Oprócz wystawy stałej zorganizowano s.> "Lud", t. XLII �866 867 wystawę czasową własną ~)t. Dziesięciolecie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Poza tym w Muzeum urządzane były również wystawy czasowe obce w liczbie pięciu, a mianowicie: 1. Ks. Piotr Ściegienny, 2. Hogarth O społeczeństwie angielskim, :l. Od motyki do traktora, 4. Mikołaj Kopernik, 5. Sztuka i życie. Prace inwentaryzacyjno-katalogowe przeprowadzane są od pierwszego kwartału 1955 r. Na rok bieżący zaplanowano również założenie archiwum fotograficznego eksponatów historycznych, jak i opracowanie przewodnika po tutejszym Muzeum. Biblioteka muzealna posiada 557 tomów. Aktualnie przeprowadza się selekcję zbiorów, opracowuje naukowy inwentarz oraz uzupełnia wystawę historyczną. Prace techniczno-konserwatorskie nie są wykonywane na miejscu, eksponaty wymagające konserwacji wysyłane są do pracowni wojewódzkich. Praca dydaktyczno-społeczna Muzeum opiera się na kontaktach z młodzieżą szkolną i na współpracy z Powiatowym i Miejskim Domem Kultury. Pracownicy Muzeum wygłaszają w szkołach odczyty z zakresu sztuki i kultury, będące uzupełnieniem przerabianego w szkołach programu nauczania historii i języka polskiego. Współpraca z Domem Kultury - to kontakt z ogniskiem plastycznym. Pracę dydaktyczno-społeczną prowadzi się również na terenie wsi. Kontakty z młodzieżą szkolną wiejską nawiązuje się przy pomocy Wydziału Oświaty MRN. Współpraca między muzeami podopiecznymi koordynowana jest przez Muzeum Sztuki w Łodzi. Współpraca ta polega na wymianie doświadczeń, udzielaniu pomocy w organizowaniu wystaw i wypożyczaniu eksponatów. Na uwagę zasługuje troskliwy stosunek Muzeum Sztuki do muzeów podległych; w okresach organizowania wystaw pracownicy Muzeum Sztuki są delegowani do muzeów podopiecznych w celu współpracy i pomocy. Praca utrudniona jest przez szczupłe pomieszczenia, w jakich mieści się Muzeum. Problem ten zostanie rozwiązany z chwilą nadbudowy drugiego piętra, zniszczonego w połowie XIX w., przez co jednocześnie zamek piotrkowski odzyska swój dawny, szesnastowieczny wygląd. Muzeum specjalizuje się w kierunku historycznym, etnograficznym i w historii sztuki. W zakres zainteresowań Muzeum wchodzi nie tylko miasto i powiat piotrkowski, ale również i miejscowości leżące w innych powiatach, a jednak związane z regionem piotrkowskim. Do gromadzenia zabytków należy przystąpić na terenie całego województwa łódzkiego. Dotychczasowy system okupowania i gromadzenia zbiorów był jak najbardziej niewystarczający ze względu na małe kredyty I niesystematyczność akcji. 19 I 1955 r. Jl1lial1 Kaczmarek MUZEUM W SIERADZU (ul. Dominikańska 2) Muzeum ma swoją siedzibę w zabytkowym budynku "pojagiellońskim". Na cele Działu Etnograficznego została przeznaczona największa i naj okazalsza sala wystawowa nu pierwszym piętrze, z drewnianym stropem, o powierzchni 120 m2. Organizowanie Działu Etnograficznego Muzeum zostało zapoczątkowane w 1952 r. Dział liczy obecnie około 360 eksponatów, w tym znajduje się zbiór wycinanek sieradzkich obejmujący 209 okazów. Najliczniejszy zbiór wycinanek sieradzkich pochodzi ze wsi Monice, Bogumiłów, Jeziory i Zapusta Mała. Do wyrobów artystycznych ludowych t.utejszego regionu należą jeszcze pająki i koronki z bibułki kolorowej, papieru barwnego glansowanego, słomy i pierza oraz fasoli. Koronki zawieszane między obrazami zdobią wnętrza izb we wsiach: Męka, Monice i Bogumiłów. Ceramika sieradzka jest reprezentowana przez wytwory dwóch garncarzy. wykonane przed trzema laty: J. W i e r z b i c k i e g o ze Stefanowa Barczewskiego oraz H. M u s z y ń s k i e g o z Sieradza. Jednocześnie znajdują się w Muzeum fragmenty ceramiki sieradzkiej, pochodzącej z wykopalisk od XV do XIX w., z Sieradza i okolic (np. Chojne, Wcisło), z ornament,em stempelkowym, glazurowane z ornamentem falistym itp. Jest również 13 sztuk rzeżby ludowej o tematyce religijnej, wykonanej w drzewie a pochodzącej zBarczewa, Tubądzina, Burzenina, Drzązny i innych miejscowości. Z przedmiotów obrzędowych jest "kogutek wielkanocny" z Zapusty Małej oraz wieniec dożynkowy z orzechów laskowych z Biskupic. Sprzęt gospodarczy reprezentują: radło drewniane z piórami żelaznymi i opylacz drewniany z hakiem żelaznym z Monic, miara drewniana do zboża i łyżka drewniana z pierwszej połowy XIX w. z okolic Burzenina; z narzędzi do obróbki lnu znajdują się w Muzeum: łomek, cierlica, szczotki zgrzebne i pacześna oraz krosienka; z mebli ludowych: ławka sieradzka z ozdobnym oparciem z Zapusty Dużej. Muzeum w Sieradzu posiada osiem kompletów strojów ludowych sieradzkich, w tym sześć kobiecych i dwa męskie; wśród kobiecych są trzy stroje z:mowe i trzy letnie. Jest również strój głowy druhny sieradzkiej, tzw. wstążki upudrowane, duży wybór fartuchów sieradzkich: wełniane zielone, czerwony i niebieski z Monic, Mnichowa i Kłocka oraz wyszywane i haftowane cztery sztuki z Dzigorzewa, Monic, Bogumiłowa i Chojnego, dwie czapeczki niemowlęce "w kwaterki" oraz dwie derki na konia, z Monic. ]Vluzeurp gromadzi próbki tkanin ludowych sieradzkich, których w tej chwili posiada 21 sztuk: wełniakowych, fartuchowych. spancerowych i portkowych; posiada również dziesięć klocków do drukowania tkanin, pochodzących 7. Sieradza i z Klonowej. 5:>* �Uzupełnieniem strojów ludowych sieradzkich jest 11 obrazów olejnych F. P i e kar s k i e g o sprzed pierwszej wojny światowej, przedstawiających typy ludowe z Sieradzkiego, jak również dwa wydawnictwa S. G r a e v e g o zawierające pocztówki z ludowymi typami sieradzkimi oraz lubelskimi, a także obraz olejny F. P i e kar s k i e g o przedstawiający "Dziewczynę spod Krakowa". Sprzęt związany z rybołówstwem to jedna ość dziewięciozębna z Chojnego. Z etnografii pozaeuropejskiej Muzeum posiada jeden łuk egzotyczny. Muzeum w Sieradzu prowadzi badania terenowe nad strojami ludowymi sieradzkimi oraz nad wyrobami artystycznymi z papieru, bibułki, słomy i pierza (wycinanki, pająki i koronki). W latach 1953-54 były zorganizowane wystawy tkactwa ludowego oraz sztuki ludowej regionu sieradzkiego. W roku bieżącym będą przeprowadzone prace inwentaryzacyjno-katalogowe. Biblioteka posiada około 50 pozycji. W zorganizowanym archiwum fotograficznym znajdują się fotogramy przedstawiające tkaczki sieradzkie przy obróbce lnu i wełny, typy ludowe sieradzkie w strojach regionalnych i budownictwo drewniane wiejskie. Brak funduszów na zakupy eksponatów powoduje pewną przypadkowość w gromadzeniu zabytków i skazuje Muzeum na długofalowe uzupełnianie poszczególnych działów. Muzeum prowadzi szeroko zakrojoną akcję informacyjną w zakresie strojów ludowych oraz zdobnictwa i tkactwa ludowego sieradzkiego. Prowadzi ewidencję twórczyń ludowych, tkaczek, wycinankarek oraz wykaz zachowanych strojów ludowych w poszczególnych wsiach regionu sieradzkiego. W czasie trwania wystaw etnograficznych organizowano prelekcje i pogadanki na temat ludowego tkactwa, strojów Ol:az sieradzkiego zdobnictwa ludowego. Muzeum w Sieradzu powinno się specjalizować w gromadzeniu eksponatów dotyczących tkactwa łącznie z historią strojów sieradzkich, rozszerzając badania nad użytkowym tkactwem lnianym (np. fartuchy codzienne lniane). Następnie powinno badać i gromadzić zabytki kultury rolniczej i hodowlanej W tutejszym regionie. Nadszedł ostatni moment do zinwentaryzowania w terenie i opracowania artystycznej ludowej twórczości sieradzkiej. Na terenie województwa łódzkiego powinno powstać muzeum etnograficzne w powiecie rawskim. Należy gromadzić zabytki na terenie powiatów łaskiego i wieluńskiego, gdyż są one tam już w stadium zaniku. Na terenie województwa łódzkiego nie zostało jeszcze zapoczątkowane muzeum na wolnym powietrzu, a powinno powstać na terenie ziemi sieradzkiej lub łęczyckiej, które to ziemie stały się głównym zrębem obecnego województwa łódzkiego, stanowiąc środkowe ziemie Polski łączące Mazowsze z Wielkopolską. Sląskiem i ziemią krakowską. 14 II 1955 r. Z. Neymanowa MUZEUM W TOMASZOWIE MAZOWIECKIM (ul. Armii Ludowej 15) Muzeum mieści się w zabytkowym pałacu pochodzącym z początku XIX w. Powierzchnia zajmowanych pomieszczeń wynosi 1009 m2• Budynek znajduje się w rozległym parku, który stanowi resztki dawnej puszczy nadwolborskiej. Zbiory tutejszego Muzeum w dniu 15 listopada 1954 r. obejmują 1678 eksponatów o ogólnej wartości 14 987 zł. Około 90% muzealiów eksponowanych jest w następujących działach: 1. sztuka ludowa, 2. odzież, strój, ozdoby. 3. budownictwo oraz 4. sprzętarstwo. Część nie eksponowanych zbiorów znajdujących się w magazynie należy do wymienionych działów oraz do rolnictwa i obrzędów. Budownictwo drzewne pokazane w dwóch salach zostało przedstawione za pomocą szeregu modeli, fotografii i reprodukcji. Modele te ilustrują nie tylko budowle w całości, jak chaty, młyn, zabudowania gospodarcze, ale również i ich szczegóły, jak między innymi wiązania ścian, konstrukcję drzwi na biegunach, oddrzwia, okna, otwory szczytowe, krokwie pokazowe oraz śparogi i pazdury. Trzeba dodać, że zwiedzająca publiczność szczególną uwagę zwraca na przedstawione budownictwo drzewne oraz na izbę opoczyńską urządzoną z wszystkimi szczegółami. Zbiory tutejszego Muzeum obrazują wyłącznie teren Polski. Większość zbiorów dotyczy województwa kieleckiego (powiat opoczyński), niewielka tylko część (około 10%) - województwa łódzkiego. W bieżącym roku Muzeum nie prowadziło planowanych badań terenowych w zakresie etnografii. Współpracowało natomiast w tej dziedzinie z Muzeum Etnograficznym w Łodzi, z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym oraz z Zespołem Etnograficznym IHKM P AN w Łodzi. Kierownictwo Muzeum w Tomaszowie Mazowieckim wraz z Wojewódzką Radą Narodową Wydział Kultury w Łodzi urządziło wystawę pod hasłem Kultura i Sztuka Wsi Polskiej. Zgodnie z zarządzeniem Centralnego Zarządu Muzeów zaprowadza się nową księgę inwentarzową Działu Etnograficznego. W związku z tym prze~ prowadza się raz jeszcze dokładną kontrolę poszczególnych przedmiotów, rozszerza się i uzupełnia ich opis. W bieżącym roku do nowej księgi wpisano 300 eksponatów. Biblioteka Muzeum obejmuje 1034 książki z różnych dziedzin. Jej specja· lizacja idzie zasadniczo w dwóch kierunkach, zgodnie z działalnością oświatowo-naukową tutejszej instytucji, to jest w kierunku etnograficznym i przyrodniczym. W części etnograficznej biblioteki znajdują się książki ludoznawcze oraz książki związane z historią wsi polskiej i jej problematyką gospodarczą. Część ta liczy ogółem 335 pozycji. Muzeum nie posiada specjalnego archiwum etnograficznego. Archiwum �871 870 ma charakter ogólny; znaJouJą się w nim klisze, rysunki i notatki zarówno z etnografii, historii, jak i przyrody. Na etnografię przypada GO pozycji. Nie wydało też ono żadnych publikacji naukowych ani popularnonauko- Wystawy Muzeum w 1952 i w 1953 r. były wystawami społeczno-oświatowymi o szerokim zasięgu. Stała wystawa Muzeum uwidocznia elementy polskości ziemi mazurskiej (Natangia) oraz elementy społeczne. Okazy etnograficzne Muzeum służyły do omawiania takich tematów. j8k: 1. Pan i chłop, 2. Sztuka naszego powiatu i 3. Polskość powiatu udoku- wych dotyczących zbiorów muzealnych. Personel składa się z pięciu osób, z tego trzy osoby stanowią siły administracyjno-naukowe, dwie osoby siły pomocnicze. Pomocy w zakresie techniczno-konserwatorskim Muzeum nie posiada. W ramach akcji dydaktyczno-społecznej wygłoszono do dnia 1 grudnia br. 22 odczyty i referaty o tematyce ludoznawczej. Prelekcji tych wysłuchały ogółem 752 osoby. Poza tym przygotowano dwie pogadanki dla miejscowego radiowęzła. Praktyk muzealnych na terenie placówki muzealnej nie było. Muzeum Tomaszowskie współpracuje z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym, Polskim Towarzystwem Turystyczno-krajoznawczym, Młodzieżowym Domem Kultury w Łodzi, Rejonową Spółdzielnią Przemysłu Ludowego i Artystycznego w Tomaszowie Mazowieckim oraz ze szkolnictwem miejsco- mentowana historycznie. Od czasu do czasu urządzane są wystawy o charakterze jubileuszowym. Biblioteka została zaplanowana jako naukowa biblioteka regionalnoprzyrodnicza (geologiczna). Ogólna ilość zinwentaryzowanych książek wynosi 700, czasopism jest 9. Kredyty są niewystarczające na zakup bieżącej literatury koniecznej do pracy naukowo-oświatowej. Archiwum muzealne posiada kronikę miasta oraz materiał ilustracyjny dotyczący miasta i regionu w liczbie 467 sztuk. Materiał ilustracyjny pełni duże usługi przy wygłaszaniu odczytów i w tych celach zbiera się go w dalszym ciągu. publikacji wym i okolicznym. Z braku odpowiednich kredytów nie można zgromadzić potrzebnych eksponatów do urządzenia sal obrazujących rolnictwo oraz rzemiosło ludowe. Na konieczne uzupełnienie czeka również ekspozycja ubiorów ludowych. Muzeum zwraca szczególną uwagę na tkactwo opoczyńsko-rawskie i w tym zakresie pragnie się specjalizować. W związku z tym planuje zorganizowanie odpowiedniej ekspozycji. Poza tym dąży do eksponowania rolnictwa oraz rzemiosła ludowego. Jcm P. Dekowsk'i 9 XII 1954 r. Woj. olsztyńskie MUZEUM W KĘTRZYNIE (ul. Powstańców Warszawy 1) Muzeum mleSCl się w domu Ministerstwa Kultury i Sztuki, w gmachu dawnego więzienia. Powierzchnia jego wynosi 203 mZ• Działu etnograficznego Muzeum nie posiada i badań etnograficznych nie prowadzi, jednakże w zbiorach znajduje się tu 110 obiektów o znaczeniu etnograficznym. Wśród nich można wymienić wyroby kowalskie, jak na przykład łańcuch do latarni z XVIII w., kaganiec do oświetlenia podwórza zamku z XVI w., skarbonki cechowe z XV i XVI w. i inne wyroby, np. siekiery i podkowy z XVI w. Dalej można wymienić lnianą tkaninę drukowaną z XVIII w., żarna z XIX w., piłę, rzeźby z XV w ..' skrzynie, z których jedna jest malowana, poza tym inne przedmioty o charakterze dworskim. Spośród ceramiki można wymienić 11 kafli z XVIII w. i 3 dwojaki. Budownictwo powiatu ilustrują fotografie: ich uzupełnieniem sa fotografie z po,,\'iatu kętrzyńskiego wykonane przez muzeum opiekLlllcze v\'Ol~ztynie dotyczących zbiorów Muzeum nie wydawało; ukazały się jedynie cztery wzmianki w lokalnych gazetach. Muzeum nie posiada środków ani instrukcji do wykonywania na miejscu zabiegów konserwatorskich. W 1953 r. na polecenie wojewódzkiego konserwatora robiono starania o konserwację rzeźby z XV w., pochodzącej z kaplicy cechowej kościoła obronnego w Kętrzynie i prawdopodobnie należącej do szkoły Wita stwosza; niestety, starania te nie odniosły żadnych skutków. Muzeum współpracuje z PPRN w Kętrzynie (kierownik Muzeum jest członkiem Komisji Oświaty), z Nadleśnictwem, z Wojewódzką Ligą Ochrony Przyrody (w Muzeum mieści się punkt L. O. P. o zasięgu powiatowym), z nauczycielstwem, szkołami i z Biblioteką powiatową· O wszystkich pra·· each Muzeum informowany jest powiatowy Komitet PZPR. Trudności w pracy Muzeum to brak ustalonego budżetu, siły pomocniczej do wykonywania rysunków i prac graficznych oraz brak maszyny do pisania. Dążeniem Muzeum jest utworzenie działu geologicznego ujętego dydaktycznie i służącego za podstawę światopoglądu naukowego, a także stworzenie wystawy regionalnej podkreślającej polskość tego terenu, wzbudzającej zainteresowanie rodzimej ludności kulturą polską i zaznajamiającej ze sto.sunkami społecznymi. Zofia Licharewa 11 I 1955 r. MUZEUM , \ MAZURSKIE W OLSZTYNIE (Zamek) Dział Etnograficzny Muzeum Mazurskiego w Olsztynie zajmuje poludniozabytkowego zamku, pochodzącego z połowy XIV w. Dział ten otwarty w listopadzie 1946 1'. znalazł pomieszczenie w 7 salach o łącznej Wq część skrzydła powierzchni 244 m". �872 Zbiory etnograficzne składają się głównie z nieHcznych ocalałych od zniszczenia zbiorów muzeów regionalnych b. Prus Wschodnich, z darów prywatnych kolekcjonerów, i w większości dotyczą regionu mazursko-warmińskiego. Dział Etnograficzny posiada 831 pozycji inwentarzowych z 973 przedmiotami; z tego przypada na rybołówstwo - 20 obiektów, hodowlę zwierząt - 8, rolnictwo - 26, hodowlę zwierząt - 8, przygotowanie i przechowywanie pokarmów - 38, obróbkę drewna, kory, wici, słomy, trzciny 34, obróbkę Włókna 83, obróbkę surowców zwierzęcych - 8, obróbkę gliny, kamieni i kruszców - 30, farbiarstwo - 24, odzież i stroje - 45, budownictwo - 10, sprzętarstwo - 58, transport i komunikację - 10, sztukę ludową - 533 (w tym jest 282 kafli lub fragmentów kafli), instrumenty muzyczne - 1, zabawkarstwo - 3, przedmioty związane z. obrzędami i zwyczajami - 6, miary i wagi 34. Dział Etnografii przeprowadza badania terenowe, które dotyczą głównie zagadnień kultury materialnej i sztuki ludowej Mazurów i Warmiaków. W terenie w czasie badań prowadzi się notatki, dokonuje się zdjęć fotograficznych charakterystycznych obiektów albo też robi się rysunki, szkice itd. Materiały te zostają włożone do teczek przeznaczonych na poszczególne zagadnienia. Ostatnie badania terenowe koncentrowały się głównie dokoła zagadnień budownictwa drewnianego, sprzętarstwa, hodowli bydła, rolnictwa, strojów ludowych i tkactwa. Kustosz Działu Etnograficznego jest w stałym kontakcie z wojewódzkim konserwatorem zabytków, z którym niejednokrotnie wspólnie wyrusza w teren. Dzięki orzeczeniom konserwatora udało się w 1953 r. uratować wiele zabytkowych budowli przed bezmyślną rozbiórką. Nie powtórzy się już wypadek z 1948 r. ze wsi Monety, pow. piski, gdzie z polecenia nieuświadomionego sołtysa rozebrano naj starszą chatę Mazur, zbudowaną w 1630 r. Klisze ze zdjęciami z terenu są zinwentaryzowane, a odbitki nakleja się na karton i opisuje. Stanowią one cenny materiał ilustracyjny i dokumentarny przy opracowywaniu poszczególnych zagadnień. Dział Etnograficzny zasięgiem swoich badań obejmuje cały obszar województwa olsztyńskiego oraz leżące poza województwem trzy powiaty mazurskie: gołdapski, ełcki, i olecki, włączone administracyjnie do województwa białostockiego, i część północną sąsiedniego Powiśla, włączoną administracyjnie do województwa gdańskiego. W latach 1952-1953 eksploatowano w terenie wystawę objazdową pt. Sztuka Ludowa Mazur i Warmii, do której scenariusz opracował H. S kur p s k i, dyrektor Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. Wystawa obsłużyła 26 miejscowości województwa olsztyńskiego. Posiada ona przewodnik wydany drukiem i opracowany przez mgr A. K lon o w s k i e g o, kustosza Działu Etnograficznego. Wystawa objazdowa składa się z 10 dwustronnych, częściowo barwnych plansz, umieszczonych na stojakach, i z szeregu autentycznych obiektów, jak 873 na przykład kafli mazurskich, czepków warmińskich i tkanin mazurskich, umieszczonych w gablotach. Wystawa ta budzi żywe zainteresowanie społeczeństwa twórczością ludu mazurskiego i warmińskiego, o czym świadczy wielka frekwencja. W roku 1952 wystawę zwiedziło 15 065 osób, a w roku 1953 14430 osób. Ważną rolę uświadamiającą spełnia wystawa wśród ludności autochtonicznej, która na ten temat wypowiada się często w księdze uwag. Do chwili obecnej wszystkie obiekty etnograficzne zostały zapisane do księgi inwentarzowej; do końca roku przewiduje się' uzupełnienie opisów. Katalogowanie zbiorów ukończone zostanie w roku przyszłym. Biblioteka liczy 7 tysięcy tomów i zawiera materiały dotyczące zagadnień etnograficznych, historii, sztuki, przyrody i historii Pomorza Wschodniego. Archiwum liczy 2300 klisz, z tego mniej więcej połowa dotyczy obiektów etnograficznych. Przedstawiają one zabytkowe budowle, sprzętarstwo, stroje ludowe, tkactwo itd. Poza tym w archiwum znajduje się około 60 klisz cynkograficznych i mniej więcej 300 teczek z materiałem ilustracyjnym, zap,iskowym, dotyczącym różnych zagadnień naukowych i muzealnych. P u b l ik a c j e w ł a s n e: 1. H. S kur p s k i, Przewodnik-informator po Dziale Etnograficznym. Olsztyn 1946 r. 2. Te n ż e, Sztuka lud.owa Mazur i Warmii, Olsztyn 1948 r., ss. 32+29 ilustr. 3. A. K lon o w s k i, Sztuka I,udowa Warmii i Mazur. Informator po wystawie objazdowej, Olsztyn 1953 r., ss. 40. P ub lik acje z a m ie s zc z on e w in nych w y d a w n i c t wac h: 1. H. S kur p s k i, Uwagi o byłych muzeach na obszarze woj. olsztyńskiego. Instytut Mazurski w Olsztynie, "Komunikaty Działu Informacji Naukowych", 1947 r., nr 1 (7). 2. T e n ż e, Przeszłość i stan muzealnictwa na ziemi mazursko-warmińskiej, "Kwartalnik Muzealny", Kraków 1948 r., z. 1-4, s. 38-50. 3. T e n ż e, Sztuka ludowa Warmii i Mazur (Warmia i Mazury), z cyklu "Ziemie Staropolskie", Poznań 1953, s. 106-117 z ilustracjami. 4. A. K lon o w s k i, Muzeum Mazurskie w Olsztynie, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", nr 1-2, Warszawa 1954, s. 285-286. Poza tym w prasie miejscowej ukazało się pięć artykułów H. S kur ps k i e g o i sześć A. K lon o w s k i e g o z zakresu kultury i sztuki ludowej terenu Mazur i Warmii. Z publikacji obcych na uwagę zasługuje zamieszczony w "Polskiej Sztuce Ludowej" (nr 4-5, 1948 r.) artykuł opracowany przez J. G r a b o w s k i e g o i poświęcony wystawie Sztuki Ludowej Mazur i Warmii, zorganizowanej w Muzeum Mazurskim w roku 1948. �875 '874 P l' a c a o r g a n i z a c y j n a, W roku 1954 ekspozycja Muzeum Mazurskiego ulegnie całkowitej reorganizacji. Zbiory etnograficzne stanowić będą w nowej ekspozycji, obrazującej historię regionu wannińsko-mazurskiego, dopełnienie historii dziewiętnastowiecznej. Celem wystawy etnograficznej jest wykazanie łączności kultury ludowej i sztuki Warmiaków i Mazurów z Macierzą; wtedy gdy po rozbiorze Polski warstwa uprzywilejowana uległa prawie całkowitej germanizacji, lud warmińsko-mazurski trwał przy polskiej, rodzimej kulturze, uzewnętrzniającej się między innymi w polskich napisach na kaflach, na siestrzanie, na rzeźbach ludowych itd. W roku 1955 z okazji X-lecia Polski Ludowej Wojewódzki Komitet "Wystawy Sztuki Ludowej" organizuje w salach południowego skrzydła Muzeum Mazurskiego wystawę, której celem będzie zaznajomienie szerokiego ogółu społeczeństwa z twórczością i kulturą ludu mazursko-warmińskiego, pokazanie dorobku X-lecia Polski Ludowej i wskazanie perspektyw rozwojowych, sztuki ludowej na terenie województwa olsztyńskiego. P r a c e t e c h n i c z n o - k o n s e l' wac y j n e. Przewiduje się naprawę całego szeregu eksponatów, a zwłaszcza tych, które umieszczone są w nowej ekspozycji. Projektuje się równieź urządzenie skrzyni dezynfekcyjnej dla tkanin. P r a c a d y d a k t y c z n o - s p o ł e c z n a. Przy Muzeum istnieje koło Miłośników Muzeum z sekcją etnograficzną, Członkami koła są uczniowie i uczennice szkół ogólnokształcących m. Olsztyna. Na zebraniach sekcji kustosz Działu Etnograficznego wygłasza pogadanki na tematy etnograficzne, ilustrowane przezroczami. Poza tym kustosz A. K lon o w s k i wygłosił referat w Toruniu na posiedzeniu Oddziału Toruńskiego PTL, pt. Sztuka Ludowa Warmii i Mazur, a referat pt. Z zagadnień budownictw(l ludowego na ziemiach póŁnocnych na zebraniu Polskiego Towarzystwa Historycznego' w Olsztynie. P rak t Y k i m u z e a l n e. W roku 1953 zatrudniono w Dziale Etnograficznym w czasie letnich ferii akademickich jedną praktykantkę, studentkę II roku historii sztuki UMK w Toruniu, przy inwentaryzacji kafli ludowych i opracowywaniu rysunków technicznych i szkiców z zakresu budownictwa drewnianego. W s pół P l' a c a z i n n y m i i n s t y t u c j a m i. Dział Etnograficzny współpracuje z szeregiem instytucji, których, działalność bezpośrednio lub pośrednio łączy się z zagadnieniami kultury czy sztuki ludowej, i tak: kustosz jest w stałym kontakcie z Wojewódzkim Wydziałem Kultury, Polskim Towarzystwem Ludoznawczym Oddział w Toruniu, Państwowym Instytutem Sztuki - Delegaturą w Olsztynie, Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków, Instytutem Rybactwa Śródlądowego i C, p, L, i A w Olsztynie. Dział Etnograficzny utrzymuje również żywy kontakt z muzeami podopiecznymi udzielając im instrukcji i rad oraz omawiając problemy "kspozycji. zbiorów i urządzenia wystaw tam, gdzie nie ma specjalistów, T r u d n o ś c i, b rak i. Odczuwa się dotkliwy brak funduszów na zakup eksponatów etnograficznych, których w terenie jest już niedużo i których zdobycie dopełniłoby zbiory działu kultury materialnej, w tej chwili posiadającego najmniej obiektów, Odczuwa się również dotkliwy brak odpowiedniej ilości magazynów odizolowanych od innych pomieszczeń. Brak jest laboratorium fotograficznego, pracowni stolarskiej i konserwatorskiej. Dąż e n i a n a p l' Z Y s z łoś ć. Ekspozycja Muzeum Mazurskiego ulegnie częściowej reorganizacji już w roku 1954, a całkowitej w roku 1955. Ekspozycja stała Muzeum poświęcona będzie zobrazowaniu historii regionu mazursko-warmińskiego, poczynając od powstania życia na ziemi aż do czasów nam współczesnych, S ire d t i b a M u z e u m M a z u r s ki e g o, Muzeum Mazurskie jest muzeum okręgowym, któremu podlega szereg muzeów podopiecznych rozsianych w terenie (Frombork, Kętrzyn, Szczytno). Dział Etnograficzny powinien nadal znajdować się przy muzeum okręgowym, i to ze względu na rolę, jaką odgrywa Olsztyn w regionie mazursko-warmińskim. Olsztyn jest miastem wojewódzkim, ważnym węzłem kolejowym, ośrodkiem wycieczkowym, a zamek - siedziba Muzeum Mazurskiego, jest obiektem najczęściej zwiedzanym przez turystów. Godne zalecenia byłoby utworzenie muzeum rybactwa śródlądowego w Giżycku, Ponieważ Muzeum Mazurskie w Olsztynie gromadzi obiekty z całego obszaru województwa olsztyńskiego, to zasięg terytorialny muzeum podopiecznego w Szczytnie ograniczyć się wmIen do obszaru Mazurów Wschodnich, co w praktyce jest już realizowane. Na terenie województwa olsztyńskiego znajduje się jedno Muzeum na Wolnym Powietrzu w Olsztynku; założyli je w czasie ostatniej wojny Niemcy. Obrazuje ono w głównej mierze budownictwo drewniane. Większość chat tam znajdujących się pochodzi z obszaru litewskiego, a z obszaru województwa olsztyńskiego pochodzą jedynie dwie chatki warmińskie i kościółek drewniany. Obiekty te podlegają opiece Ministerstwa Kultury Sztuki i Ochrony Zabytków. 31 V 1954 r. A. Klonowski MUZEUM W SZCZYTNIE (pl. Juranda 1) Muzeum w Szczytnie to wybitnie muzeum mazurskie, posiada bowiem swych zbiorach prawie wyłącznie eksponaty mazurskie, a szczególnie i w większości z powiatu szczycieńskiego. Muzeum nie posiada własnego lokalu. Mieści się w gmachu Prezydium PRN. Gmach ten zbudowany w formie zamku był dawniej ratuszem. Do użytku Muzeum oddano dolną kondygnację południowego skrzydła or az trzy pokoje na parterzę. Powierzchnia pomieszczeń wynosi ogółem w �876 622 m2• Wystarczająca ilość okien daje dostateczne oświetlenie, jedynie ogrzewanie w porze zimowej pozostawia wiele do życzenia. Poza tym sale wystawowe są zbyt szczupłe na swobodną ekspozycję, a już szczególn~e mocno daje się odczuć brak sali na wystawy czasowe jak i na urządzame jakichkolwiek imprez oświatowych. Muzeum jest bogato wyposażone, posiada bowiem ponad 1300 własnych okazów oryginalnych, z czego większość stanowią zbiory z zakresu etnografii oraz poważną część zbiory przyrodnicze. Szczególnie interesujący jest dział· kaflarstwa ludowego o niezmiernie bogatej tematyce. Są tu kafle zdobione nie tylko motywem kwiatowym, ale i figuralnym obrazującym niejednokrotnie w sposób całkiem wyraźny i dowcipny panujące na wsi zwyczaje. Lecz szczególnie ważne są tu napisy __ wszystkie polskie. Szereg bardzo ciekawych powiedzeń czysto mazurskich pozwala od razu stwierdzić, że zarówno wykonawcy tych kafli, jak i użytkownicy posługiwali się stale i wyłącznie językiem polskim. Te tak urozmaicone zarówno w rysunku, jak i w kolorze kafle są dla każdego zwie<;łzającego pierwszym i bodaj najbardziej rzucającym się w oczy dowodem polskości tej ziemi. Drugim działem, dość bogatym, są sprzęty domowe w postaci licznych szaf, skrzyń i rogali malowanych. I tutaj zarówno sposób upiększenia, jak i napisy mówią od razu o polskości. Z większych kolekcji na uwagę zasługuje tkactwo; w dziale tym znajdujemy zarówno przyrządy tkackie, jak i gotowe wyroby w postaci słynnych szmaciaków mazurskich, jak również dek i innych tkanin ludowych. Rzecz naturalna, że Muzeum w Szczytnie, pomyślane już przy założeniu jako zbiornica wszelkich okazów przeszłości regionu, posiada w swych zbiorach eksponaty bardzo różnorodne; poważn~ luki w zbiorach utrudniają odtworzenie ciągłości rozwoju materialne] kultury ludowej. Wszystkie więc działy wymagają uzupełnienia, a że oryginalnych okazów nie można już zdobyć na własnym terenie, należałoby wiele spośród nich zrekonstruować na podstawie starych rysunków i opisów. Ta praca czeka na wykonanie. Mimo wspomnianych braków Muzeum w Szczytnie daje zwiedzającym możność dość dokładnego poznania historii ziemi mazurskiej, zbiory bowiem obrazują całokształt dziejów tej ziemi od okresu naj wcześniejszego do chwili obecnej. Reprezentowane jest łowiectwo przez mnóstwo pierwotnych narzędzi łowieckich, jak kamienne młoty i siekiery oraz rogi upolowanych zwierząt, wśród których szczególne zaciekawienie budzą rogi renifera sprzed 20000 lat, jak i wiele skamielin, a na ostatek zdobycze myśliwskie sprzed lat kilkudziesięciu. Rybołówstwo reprezentują stare łodzie rybackie; bartrlictwo i pszczelnictwo - potężne barcie z pni drzewnych; rolnictwo pierwowzory części narzędzi rolniczych wykonane z rogów, a następnie socha, "bosy" wóz roboczy i szereg innych prymitywnych narzędzi, jak drewniane widły, łopaty itd. Zagadnienie przygotowywania i przechowy- 877 wania pokarmów ilustrują liczne stępy i żarna oraz wyroby z korzeni drzewnych, wiórów i słomy w postaci koszy (drybus), dzbanów i mis. Piękna i liczna jest kolekcja wyrobów ceramicznych w postaci mis i dzbanów, jak również wyroby dawnej huty szklanej w Pupach. Ostatnio zwrócono szczególną uwagę na budownictwo ludowe. Obok wystawionego w Muzeum modelu chaty mazurskiej gromadzone są w tej chwili zdjęcia wszystkich istniejących jeszcze w terenie okazów budownictwa ludowego, a ilość ich jest dość pokażna. Te dokumenty fotograficzne posłużą do zorganizowania specjalnego działu budownictwa. Ponieważ w samym Szczytnie jest jeszcze jedna ze starych chat mazurskich i stanowi dla osób interesujących się dawnym budownictwem obiekt bardzo ciekawy, starania Muzeum idą w kierunku należytego zabezpieczenia tej chaty i włączenia jej w skład zabytków muzealnych przez oddanie pod opiekę Muzeum; chata służyć będzie nie tylko do pokazu budownictwa, ale i urządzenia wewnętrznego chat mazurskich. Zaopatrzona w stary mazurski sprzęt meblowy, jak i w odpowiednie urządzenie, stanowić będzie obiekt godny zwiedzania oraz warsztat naukowy dla licznych uczelni, które interesują się budownictwem ludowym. Jak już wspomniano, wszystkie eksponaty pochodzą prawie wyłącznie z powiatu szczycieńskiego, w nikłym tylko procencie z powiatów sąsiednich. Muzeum w Szczytnie nie dysponuje personelem naukowym, toteż badania terenowe prowadzi Muzeum Mazurskie w Olsztynie, które sprawuje opiekę nad Muzeum w Szczytnie. Szczupłość sal wystawowych i niemożność przenoszenia poszczególnych okazów ze względu na ich charakter i stan nie pozwala na urządzanie jakichkolwiek wystaw czasowych; co roku urządza się natomiast wystawę z okazji Miesiąca Pogłębienia Przyjaźni Polsko-Radzieckiej, poświęcając ją wybranemu zagadnieniu. I tak: w roku 1952 odbyła się wystawa pod hasłem Nauka i Sztuka w Związku Radzieckim, a w roku 19,53 wystawa pt. Zdobycze Wsi Radzieckiej. Rok ubiegły jak i obecny poświęcono na prace inwentaryzacyjne, tak iż obecnie zinwentaryzowane są już wszystkie okazy; z kolei dzieli się je na działy, by następnie przystąpić do katalogowania. Muzeum posiada bibliotekę wewnętrzną liczącą ponad 1500 tomów, z czego największą ilość stanowią roczniki pism urzędowych z okresu od 1800 r., dalej książki niemieckie odnoszące się do regionu; jest i pewna ilość książek przydzielonych przez Ministerstwo Kultury i Sztuki. Jeżeli chodzi o czasopisma, to Muzeum abonuje tylko najbardziej potrzebne pisma polskie w sumie 8. Muzeum nie posiada specjalnego personelu oświatowego, wszystkie więc funkcje, zarówno organizacyjne, jak i oświatowe, spełniac muszą kierownik i referf!ndarz. Niemniej Muzeum rozwija dość dużą akcję oświatową; pracownicy Muzeum wygłaszają pogadanki nie tylko dla zwiedzających, ale rów!1ież poza Muzeum, jak np. w jednostce wojskowej, gdzie �878 w roku 1954 wygło~zono 7 odczytów. Poza tym wykorzystuje się wszystkie inne okazje (np. zjazdy) do wygłRszania pogadanek popularyzujących zag1::dnienia mazurskie. ..' Muzeum włącza się w każdą akcję kulturalną. Klerowmctwo prowadzI również sekretariat Komitetu Redakcyjnego Radiowęzła, więc też i te~ odcinek propagandowy jest należycie wykorzystywany do popularyzacjI Muzeum a tym samym do prowadzenia akcji repolonizacyjnej. Współpracuje także z Powiatową Radą Czytelnictwa, będąc członkiem jej prez~dium, oraz z innymi instytucjami kulturalnymi działającymi na tereme Szczytna poprzez włączanie się do wszystkich akcji społec~ny.ch. ~uzeum w Szczytnie ulegnie całkowicie reorganizacji, która przewIdziana Jest po ukończeniu reorganizacji Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. Dopiero więc po tym fakcie będzie ono mogło wytyczyć sobie szersze plany działalności. Ogólnym życzeniem zwiedzających jest, w związku z ogr~mny~ spopularvzowaniem Krzyżaków S i e n k i e w i c z a, rozbudowa dZIału hlstorycznegOo,przynajmniej do tego stopnia, aby zwiedzający mógł się dokładn~ej Z8.poznać z okresem krzyżackim. Niestety realia z tego zakresu są nam medostępne. Ponieważ Muzeum w Szczytnie ma głównie zając się zbieraniem zabytków kultury ludowej i w przyszłości ma być raczej muzeum etnograficzny~, potrzebne byłyby pewne fundusze na zakup możliwych jeszcze do zdobYCIa okazów. . ., Jakkolwiek rozstrzygnięta zostanie sprawa przyszłej reorgamzacJI Muzeum w Szczytnie, jedno trzeba mieć na uwadze, mianowicie że Muzeum działając na prowincji ma szczególnie ważne zadania; dlatego też winno być tak atrakcyjne, by zachęcało do zwiedzania naj szersze masy i mogło na podstawie posiadanych eksponatów uczyć historii ziemi mazurskiej oraz kształtować nowy światopogląd. Wydaje się więc, że najlepszym rozwiązaniem byłoby stworzenie muzet:.m, które obok etnografii posiadać będzie dobrze rozwinięty dział przyrodniczy i dział historyczny. Jeżeli chodzi o etnografię, to wskutek zróżnicowania składu ludności należałoby obok zbiorów czysto mazurskich uwzględnić również zbiory kurpiowskie, szczególnie w zakresie tkactwa. Kurpie bowiem w poważnym procencie stanowią trzon ludności ziemi szczycieńskiej. 2~ V 1954 r. Franciszek Myś!iński K o R PROF. N DR STANISŁAW l K A SZCZOTKA CHŁOP, GORAL I UCZONY Zmarły tragicznie w dniu 11 VIII 1954 r. prof. dr Stanisław S z c z o t k a urodził się dnia 13 II 1912 r. jako jedenaste z rzędu dziecko w rodzinie góralskiej. Stanisław był ostatnim a jedynym dzieckiem z drugiego małżenstwa. Matka jego (z domu K l' Z a k) nazywała się z pierwszego małżeństwa K u l i ń s k a, a ponieważ we wsi rodzinnej i okolicy dużo było rodzin S z c z o t k ó w, stąd nazywano go w Milówce, do ostatnich nawet czasów, po matce S t a s i c e k K u l i ń s k i. Zmarły cenił niezmiernie swoją matkę. która skierowała go do gimnazjum w Zywcu, czemu dał wyraz we wspomnieniach. Nie miał Stanisław w gimnazjum łatwego życia. Codzienne dojazdy pociągiem do Zywca nie były jeszcze najgorsze. Dawały się natomiast we znaki ciężkie zimy, kiedy to Stasicek jechał często - jeśli nie w ojcowskich, to w pożyczonych butach. Ciężko było na przednówku, kiedy brak było nawet suchego chleba owsianego. Po ukończeniu w 1930 r. gimnazjum w Żywcu, które przeszedł głównie o własnych siłach udzielając korepetycji, stanął młody absolwent na rozdrożu. Matka chciała widzieć swego syna księdzem. Jemu zaś podobała się medycyna. Studia medyczne wymagały jednak pieniędzy,. a tych nie było Wybrał studia humanistyczne. W wyborze zaś historii zaważył, być może, ojciec posiadający doskonałą pamięć, żywą wyobraźnię i umiejętność plastycznego sposobu opowiadania, a także nie byle jakie przeżycia; niejedne wieczory wypełnił własnymi wspomnieniami wędrówek po Żywiecczyżnie i przepraw przez granicę na Słowaczyznę. Niepoślednie miejsce w nich zajmowało tak żywe w tradycji zbójnictwo, którego tyle śladów zostało dookoła - i krzyż pod Gronickiem między Szarem a Kamesznicą na miejscu stracenia zbójnika Proćpaka, i pełna tragicznych skazań góra Grojec pod Żywcem, i stercząca nad Milówką góra Zabawa, miejsce zabawy zbójników i kapliczka w Nieledwi na miejscu zabicia przez zbójników urzędnika dworskiego itd. Wśród chłopów żywa była jeszcze tradycja walk ze Szwedami w czasie "potopu". Brał w nich udział Bartek S z c z o t k a z Miłówki. W Krakowie wszedł młody student w środowisko historyków o głośnych � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1f2ba77c9448952c8640975e325a77de.pdf 2905fd8d8ec3df1fe52a29bb8986451f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4093 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3820 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa t.10 z.4-5 ;s.199-200 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SITUKA LUDOWA P A Ń S T W O W Y I N S T ROK Y T U T X 1 9 5 6 Nr S Z T U 4-5 K I �DWUMIESIĘCZNIK WYDAWANY PRZEZ RADA PAŃSTWOWY INSTYTUT REDAKCYJNA Prof. D r W i t o l d Dynowski, Prof. D r Eugeniusz F r a n k o w s k i , Prof. D r Mieczysław Gładysz, M g r Kazimierz Pietkiewicz, Prof. D r Ksawery Piwocki, M g r Jan Sadownik, Prof. D r Tadeusz Seweryn, M g r M a r i a n Sobieski, Wanda Teiakowska, Mgr Aleksan­ der Wojciechowski ZESPÓŁ REDAKCYJNY M g r Aleksander Jackowski (redaktor naczelny), P r o l D r Roman Reinfuss (zastępca redaktora naczelnego), M g r Stanisław Hiż (sekretarz redakcji), M g r Barbara Sucho­ dolska (redaktor techniczny) Na okładce: Andrzej REDAKCJA Opacian Kubin z Ratułowa, pow. Nowy Fotografował Jan Swiderski i ADMINISTRACJA: PAŃSTWOWY W A R S Z A W A . DŁUGA 26 INSTYTUT Targ. SZTUKI SZTUKI �^ — — ^ — u . POLSKA SZTUKA w . LUDOWA NR 4 - 5 ROK 1956 T R E S C: Rozprawy: Józef B a r u t Z a b a w k i gliniane z X V I I i X V I I I w i e k u w Gorlicach Maria Przeździecka Fa^rstwo * na .. . P^-.Po^A^ Str. 201 Z a b y t k i p l a s t y k i ludowej na Podlasiu Wschodnim SrSLSST" Maria Przeździecka znalezione Pisanki w Radomskiem 204 209 219 Jerzy Czajkowski W y c i n a n k i kieleckó-radomskie A d a m Glapa Przyczynek do wielkopolskiej rzeźby ludowej . . 241 Zofia Głowa Materiały do mapy ośrodków garncarskich w Polsce 242 garncarski w Bielanach 228 Ewa Fryś Ośrodek Ludwik Dubiel Zdobnictwo skrzyń na Śląsku Cieszyńskim i Górnym . . . . . . . 249 256 Recenzje Rss. Inwentarze dóbr biskupstwa chełmińskiego Roman Reinfuss Z zagadnień terminologii ceramicznej Z Sebastian Flizak P A Ń S T W O W Y historycznego . . 279 . 281 archiwum Sprzęt domowy i gospodarski górala z I I poł. X V I I w I N S T Y T U T Gorczańskiego 283 S Z T U K I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/02a57f68ead248ede6482af45c153bcf.pdf e7254e6de5d2d8ac759905f3178f76fc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4098 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Subject The topic of the resource wycinanka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3825 Title A name given to the resource Wycinanki kielecko-radomskie / Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1956 t.10 z.4-5 ;s.228-240 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WYCINANKI ( Z materiałom KIELECKO-RADOMSKIE zebranych m czasie badań terenu) JERZY Celem niniejszej pracy jest rozpatrzenie i zanali­ zowanie sztuki wycinankarskiej w tej części woje­ wództwa kieleckiego, którą od strony zachodniej za­ m y k a Nida, od płn.-zach. Radomka, a od strony wschodniej — Wisła. Teren ten w czasie badań prowadzonych przez Sekcję Badsnia P l a s t y k i Ludowej PIS dostarczył materiału z około 60 w s i należących d o 7 powiatów Busko, Kielce, Opatów, Sandomierz, Radom, Stara­ chowice, Kozienice. Przebadanie t a k dużej ilości w s i pozwala już na pewne uogólnienia. Analogie i chronologia są t u t a k bliskie, że wyciągnięte w n i o s k i wydają się słuszne. Wycinanka papierowa na terenie województwa kieleckiego znana jest od dość dawna, przynajmniej od 100 l a t . Stwierdzoną datą j e j istnienia są lata siedemdziesiąte ubiegłego stulecia. Siedemdziesiąt i więcej l a t liczące i n f o r m a t o r k i twierdzą stanowczo, że i c h m a t k i wykonywały już w y c i n a n k i ; zaznaczają przy t y m , że dawniej było wycinanek o wiele więcej Ryc. 228 1. Kolor niebieski, CZAJKOWSKI niż obecnie. Przypuszozać można, że powstanie wy­ c i n a n k i na t y m terenie zbiega się z rozpowszech­ nieniem na w s i kolorowego „glansowanego" papieru. Ozdabianie wnętrz domów w y c i n a n k a m i było po­ wszechne w całym Kieleckiem i Radomskiem; za­ chodziły t u jedynie różnice ilościowe. We wsiach p o w i a t u kozienickiego (Radomskie) przed I wojną światową każdy niemal d o m krył w s w o i m wnętrzu liczne kolorowe w y c i n a n k i . Natomiast w powiatach południowo-wschodnich w y c i n a n k a pojawiała się o wiele rzadziej, względnie była zjawiskiem tak krót­ kotrwałym, że często starzy ludzie mający 70 lat nie pamiętają j e j . Pierwsza w o j n a światowa, która w e wszystkich dziedzinach życia wiejskiego spowodowała olbrzymie zmiany, i w t y m dziale k u l t u r y ludowej uczyniła duży w y ł o m Już w pierwszych latach w o j n y w y ­ c i n a n k i zaczęły gwałtownie zanikać. Ostatecznego ich pogromu dokonano w pierwszych latach po za­ kończeniu I w o j n y światowej, k i e d y t o odradzający się przemysł zarzucił wieś s w o i m i w y t w o r a m i . Miej- średnica 20 cm i 34,5 cm. Wyk. Katarzyna Kozienice, r. 1953. Zyzek lat 60. Strykowice, pow. �Ryc. 2. Kolor fioletowy, średnica 17,5 cm. Wyk. Marla Kowalczyk, lat 52. Wola Solecka, pow. Starachowice, r. 1953. Ryc. 4. Kolor bordo, średnica 17,5 cm. Wyk. Janina Żdżalik, lat 25. Strykowice, pow. Ko­ zienice, r. 1953. Ryc. 6. Kolor czarny, średnica 18 cm. Wyk. Ma­ ria Swiostek, lat 40. Krzyżanowice, pow. Sta­ rachowice, r. 1953. Rys. 3. Kolor czarny, średnica 18 cm. Wyk. Ka­ tarzyna Zyzek, lat 60. Strykowice, pow. Ko­ zienice, r. 1953. Ryc. 5. Kolor fioletowy, średnica 21 cm. Wyk. Katarzyna Mroczek. Brzozowa, pow. Opatów, r. 1953. Ryc. 7. Kolor czarny, średnica 17,5 cm. Wyk. Maria Swiostek, lat 40. Krzyżanowice, pow. Starachowice, r. 1953. 229 �CECYLOWKA (^BRZOZA WÓLKA BRZÓZKA L Ol JASTRZĘBIA (fAJASTRZ R A D £% 0 JEDONIA M MOLENDY GR 00EK ^ o W A ° A tór^ SUCHAO PUŁAWY WYBRANA OSTRYKOWiCE KLONOWEJ BARTODZIEJE ZAMOSC TC7ÓW HODRZEJOWICE CHOTYZIŁ O KRZYŻANOWIC :?A WOLA SOLECKA MIRZEC O SADKOWICE O MARUSZOW o R0K6t C) ODŁAZIE O JAWORZE O,. lACZNA OSTROW.CC \ O KIELCE Ęfi WOLA S U K b w CHAŁUPKI JACMOWA CISÓW O O BUSKO O .OPATÓW CE.SICE O kOPATNO ZbOTA O /RUDKI .PIŃCZÓW o g R 0 N l S Ł A W Ó W DRYGULEC *BIELINY GNOJNO JUDKÓW O JEZIORKO ° * (WOLA MORAWICKA BRZOZOWA MOSTKI SANJJOMIERZ SZEWCE ŚWIĄTNIKI 0 O DOBRA SKADLA C Z Y H A Ł A ) RYTWIANY oTUCZCPY \S, SUHSLAWICE w: WYCINANKA WE WSCHODNIEJ CZESCI WOJ. KIELECKIEGO o NIE ROBIONO WYCINANEK O ROBIONO WYCINANKI 00 0X 1920 R O WYCINANKA ISTNIAŁA 00 I WOJNY ŚWIATOWEJ • WYKONUJE SIE WYCINANKI 00 CZASÓW OBECNYCH �sce wycinanki zajmują teraz tandetne, papierowe makatki fabryczne. Drugim niezmiernie ważnym czynnikiem bezpo­ średnio wpływającym na zanik w y c i n a n k i papiero­ wej jest rozwój amatorszczyzny przejawiający się w masowym zawieszaniu ścian m a k a t k a m i z różnego rodzaju kotkami, ptaszkami, k w i a t k a m i itp., r o b i o ­ nymi ze słomy czy kolorowych szmatek l u b m a l o ­ wanymi olejnymi f a r b a m i na tkaninie. M a k a t k i t e ­ go rodzaju wzorowane są n a ręcznych l u b fabrycz­ nych wyrobach miejskich i są klasycznym przykła­ dem inwazji na wieś drobnomieszczańskiego gustu. W okresie międzywojennym spotykamy się z pró­ bami reaktywizacji w y c i n a n k i ludowej w niektórych wsiach, gdzie były szkoły. W większości wypadków próby te nie są udane. Dziewozęta chodzące do szkoły wykonują wycinanki bądź w ramach godzin szkol­ nych, bądź też — rzadziej — w domu. Z chwilą j e ­ dnak, gdy opuszczą szkołę, zapominają o n i c h z u ­ pełnie lub prawie zupełnie. F a k t ten między i n n y m i obserwujemy w Czarnoleski, Wilczowoli (pow. K o ­ zienice), czy w Strykowicach (pow. Kozienice), gdzie od roku 1924 aż do w y b u c h u I I w o j n y światowej nauczyciel tamtejszy M a r k i e w i c z na lekcjach robót ręcznych wprowadzał w y k o n y w a n i e wycinanek. Na podstawie wypowiedzi ustnych sądzić można, że szkoła na t y m terenie wywarła pewien wpływ na rozszerzenie się nowego f o r m a t u w y c i n a n k i , a mianowicie wycinanki k w a d r a t o w e j . Być może, że i to oddziałało na zamieranie f o r m t r a d y c y j n y c h tego działu sztuki ludowej. W y c i n a n k i stare (sprzed I wojny światowej) były przeważnie nieduże, k o ­ liste, natomiast wycinane po I wojnie są znacznie większe, z całego arkusza „glansowanego papieru'' i przeważnie kwadratowe. Niektóre w y c i n a n k a r k i wprost twierdzą, że t a k j e uczono w szkole. Stare wycinankarki, względnie te, które przejęły tę sztukę od swych matek, mają technikę odmienną niż mło­ de, które nauczyły j e j się w szkole. Szkoła wprowadziła też uprzednie rysowanie wzoru na złożonym już papierze, podczas gdy dawniej cię­ to przeważnie „na oko", bez rysowania. Inna różnica między s t a r y m i a młodymi w y c i n a n karkami dotyczy narzędzia pracy: t a m t e posługiwały się nożycami do strzyżenia owiec, te — często małymi nożyczkami, a nawet końcem noża l u b żyletką. W y ­ cinanie nożycami do strzyżenia owiec m a tę wyższość nad narzędziami stosowanymi przez młode pokolenie, że pozwala pracować o wiele dłużej bez obawy o d gniecenia sobie palców. Przed pierwszą wojną światową dominowały w w y ­ cinance kielecko-radomskiej m o t y w y abstrakcyjne. Ryc. 8. Kolor fioletowy, średnica kola 6,5 cm, dłu­ gość wstęg 26 cm. "Wyk. Katarzyna Zyzek, lat 60. Strykowice, pow. Kozienice, r. 1953. 231 �1 \ t*\ ą C f 1 / I v \ / i / V • / Ryc. 20. Kolor zielony, średnica 37 cm. Wyk. Bdzikot. Wybraniec, pow. Kozienice, r. 1952. Ryc. 12. Kolor fioletowy, średnica 35 cm. Wyk. Teodozja Byzdra. Czarnolas, pow. Kozienice, R, 1953. Ryc. 14. Kolor jasnoniebieski, średnica 38 cm. Wyk. Józef Mika, lat 73. Brzoza, pow. Kozienice, r. 1953. 232 Ryc. I I . Koto?- zielony, średnica 35 cm. Wyk. Bd-zikot. Wybranice, pow. Kozienice, r. 1952. Ryc. 13. Kolor różowy, średnica 35 cm. Wyk. Maria Kowalczyk, lat 52. Wola Solecka, pow. Starachowice, r. 1953. Ryc. 15. Kolor Zuchowska. czerwony, średnica 35 cm. Wyk. Jedlanka, pow. Kozienice, �Ryc. 16. Kolor czerwony, średnica 35 cm. Wyk. Zofia Konofalska, lat 45. Wólka Brzózka, pow. Kozienice, r. 1953. ' r A <A » * ' P jr \ cc L ^ i nifAiiiiii Hk «» y l i W « j»w| r € lar >> . .,11» |V # <«i << • Ą A Ryc. 17. Kolor czerwony, średnica 32 cm.. Wyk. Józefa Jakubczyk, lat 65. Sadkowice, pow. Starachoioice, r. 1953. • Vi % J Ti* •fis. A V'II *•->• y > Jl ^Sl Ryc. 18. Kolor, czarny, średnica 34 cm. Bronisława Siwielec, lat 50. Brzozowa, Opatów. Wyk. pow. Ryc. 19. Kolor bordo, średnica 35 cm. Wyk. Maria Milczyńska. Zamość, pow. Kozienice, r. 1953. Ryc. 20. Kolor czerwony, średnica 33 cm. Wyk. Zofia Konofalska, lat 45. Wólka Brzózka, pow. Kozienice. Ryc. 21. Kolor pomarańczowy, średnica 34 cm. Wyk. Kazimiera Skóra, lat 64. Dąbrowa Jastrząbska, pow. Radom, r. 1953. �•*V' * 2 «r# , J k Ryc. 22. Kolor niebieski, średnica 35 cm. Wyk. Kazimiera Skóra lat 64. Dąbrowa Jastrząbska, pow. Radom, r. 1953. wił-- ' ¿Vi. %* *• Ryc. 23. Kolor Janina Sikora, *4. . kj. • *A»*#;J » ,' 4 * "• * czerwony, średnica 37 cm. Wyk. lat 16. Chotyzie, pow. Staracho­ wice, r. 1953. ' '»¿A'* Ryc. 24. Kolor fioletowy, średnica 36 cm. Wyk. Janina Sikora, lat 16. Chotyzie, powJ Stara­ chowice, r. 1953. Ryc. 25. Kolor czerwony, średnica 35 cm. Wyk. Janina Sikora, lat 16. Chotyzie, pow. Stara­ chowice, r. 1953. 5|Wc • :<>s<3S Ryc. 26. Kolor fioletowy, średnica 35 cm. Wyk. Janina Zdżalik, lat 25. Strykowice, pow. Ko­ zienice, r. 1953. 234 Ryc. 27. Kolor bordo, średnica 35 cm. Wyk. Stanisława Molenda. Czarnolas, pow. Kozienice, r. 1953. �V> & . •" - „ » r » » » • - #i 'j.-* 4^ ****** * *. Ryc. 30. Kolor fioletowy, średnica 35 cm. Wyk. Janina Podsiedlich, lat 23. Skadla, pow. Busko, r. 1951. Wyjątkowo t y l k o spotkać można było m o t y w y r o ­ ślinne oraz częstsze o d n i c h wyobrażenia antropomorficzne zwane powszechnie „lalkami", l u b j a k w Modrzejowicach (pow. Radom) — „pannami", czy zwierzęce, jak kury, k o g u t k i i inne p t a k i . W okresie międzywojennym „lalki", k u r y , k o g u t k i stały się rza­ dsze, a dziś motywów zwierzęcych prawie całkiem się nie spotyka. Miejscem zawieszania wycinanek była i jest zazwy­ czaj ściana główna, naprzeciw d r z w i , pobliże obra­ zów świętych, okien, d r z w i oraz b e l k i stropowe, gdzie umieszcza się w y c i n a n k i bądź na f r o n t o w y c h licach, tak aby rzucały się w oczy po wejściu do izby, bądź też od dołu. W Chotyziach (pow. Staracho­ wice) wieszano j e wokół izby po trzy (000 000 000 000 000). W y c i n a n k i kwadratowe wieszano poje­ dynczo bądź krawędziami zwróconymi równolegle do krawędzi ścian, bądź też j e d n y m rogiem k u górze. W t y m d r u g i m w y p a d k u wieszano je rzędem, czyli -.'«' 'I?» * Ryc. 31. Kolor fioletowy, średnica 35 cm. Wyk. Janina Podsiedlich, lat 23. Skadla, pow. Busko, r. 1951 „w ślad", j a k mówią w Brzozowej (pow. Opatów), tak że stykały się bocznymi rogami. U l u b i o n y m i k o l o r a m i wycinanek na omawianym terenie wydają się głównie: czerwony, zielony, nie­ bieski, różowy, co zresztą n i e wyklucza zupełnie stosowania również i n n y c h kolorów. Zaznaczyć t y l k o należy, że k o l o r czarny był niezmiernie rzadko uży­ wany i , j a k twierdzą i n f o r m a t o r k i , niemile widziany. Prawdopodobnie na terenie Kielecczyzny znane były również kolorowe w y k l e j a n k i , których ślady zachowały się do dziś w Sławczynie, pow. Kozieni­ ce (ryc. 29). Z p u n k t u widzenia f o r m y w y c i n a n k i kielecko-radomskie dzielą się na 3 grupy: 1. o układzie c e n t r a l n y m wieloosiowym, 2. o układzie jednoosiowym, 3. o układzie jednoosiowym r y t m i c z n i e się powta­ rzającym, czyli pasowym. 235 �Grupę wycinanek o układzie centralnym wieloosio­ w y m możemy dla dokładniejszego zanalizowania p o ­ dzielić dodatkowo na dwie podgrupy. W jednej p o d ­ grupie omówimy w y c i n a n k i „typu starego", natomiast w drugiej w y c i n a n k i „młodsze", przeważnie k w a d r a ­ towe. Do podgrupy pierwszej należą w y c i a n k i na ogół niewielkie, o kształcie przeważnie k o l i s t y m . Jest to właśnie stara wycinanka kielecko-rądomska, która zaginęła w czasie I w o j n y światowej. Średnica w y ­ cinanek w tej podgrupie wynosi najczęściej 6—17 cm, nie przekracza zaś 20 cm. Prawie zawsze papier Ryc. 32. Kolor Ryc. 33. Kolor 236 fioletowy, składany był 8 razy, co powodowało wyraźne za­ znaczenie 8 osi, rzadziej zdarzało się składanie w szesnastkę. Cięcie było t u na ogół dość prymitywne i grube. W y c i n a n k i te sugerują, że wykonawczyni brała wzór z koła do wozu, co zresztą zgodne jest z no­ menklaturą ludową („koło", „śpryoha"). Wyraźnie uwidacznia się to na ryc. 1, 2, 3, 4. Częstymi ele­ mentami w y c i n a n k i występującymi w środku i na promieniach są ażurowe trójkąty. Brzeg wycinanki prawie zawsze wykańczają trójkąty, trapezy itp. niebieski, wys. 10,5 cm. Wyk. Krawiec pow. Kozienice, r. 1953. wys. 19 cm. Wyk. Helena Wilkowa, lat 63. Czarnolas, lat 5 7 . Tczów, pow. Kozienice, r. 1953. �Ryc. 34. Kolor niebieski, wys. 14 cm. Wyk. Maria Walszczyk, lat 35. Tczów, pow. Kozienice, r. 1953. łnTTnffnF Ryc. 35. Kolor czarny, wys. 16,5 cm. Wyk. Janina Niezmiernie rzadkie są wśród wycinanek starego t y ­ pu motywy roślinne, mp. liście (ryc. 4 i 8). Można również spotkać, choć rzadko, w y c i n a n k i typu ośrodkowego, które nie posiadają f o r m y koła, ale kształt, np. wieloramiennej gwiazdy czy małych kwadratów o profilowanych brzegach. Podsumowując w n i o s k i stwierdzamy, że kieleckoradomska wycinanka ośrodkowa starego t y p u jest w zasadizc k o l h t a , wzór m a przeważnie abst.-akeyj ry wykonanie jej cechuje dość znaczny p r y m i t y w i z m . Dzisiaj wykonują czasami tego rodzaju w y c i n a n k i , ale bardzo rzadko i to zazwyczaj na „bawitko", tzn. dla zabawy. Podgrupa druga obejmująca w y c i n a n k i młodsze nie jest już taka jednolita i można wśród niej wyróżnić trzy odmiany. W pierwszej wyodrębnimy t u k i l k a wycinanek z powiatów: radomskiego, kozienickiego, staracho­ wickiego i opatowskiego, w których daje się zau­ ważyć łączenie nowej formy, tzn. dużej k w a d r a t o ­ wej (wg nomenklatury ludowej „kanciaste") i młod­ Zdżalik, lat 25. Strykowice, pow. Kozienice, r. 1953. szych elementów zdobniczych ze starszymi. Wykona­ nie samego wzoru jest niezwykle proste, bez śladów jakiegokolwiek złagodzenia ostrości zacięć. Bardzo wyraźnie uwidacznia się to w d w u wycinankach zdjętych ze ściany izby. w Wybranicach (pow. K o ­ zienice), a przedstawionych na ryc. 10 i 11. Obie wykonane zostały z papieru zielonego przez miesz­ kankę Wybranie ob. Bdzikot w r. 1952. W obu też w i d z i m y bardzo podobny wzór, t j . nie spotykane d a ­ wniej liście dębowe wierzchołkami skierowane k u środkowi, skąd w regularnych odstępach wybiegają krótkie promienie nawiązujące do dawnych „śprych" od koła. Wycinanka przedstawiona na ryc. 11 ma w środku dodatkowo przerywany obwód koła i r o ­ zetkę o 8 listkach jako akcent centralny. Inne w y c i n a n k i w tej grupie, np. fioletowa w y ­ cinanka z Czarnolasu (pow. Kozienice) wykonana przez Teodozję Byzdrę { r y c 12) oraz druga, w k o ­ lorze różowym (ryc. 13), z W o l i Soleckiej (pow. Sta­ rachowice) wykonana przez Marię Kowalczyk (lat 52) nie posiadają elementów roślinnych, a całość jest t u 237 �Ryc. 36. Kolor różowy, wys. 7 cm. Wyk. Maria Kowalczyk, niezmiernie uboga pod względem kompozycyjnym. Wyraźnie uwidaczniają się w nich cztery pola, z któ­ rych każde stanowi d l a siebie zamkniętą całość. Odmianę drugą w tej podgrupie stanowią z w y ­ jątkiem jednej rozety również w y c i n a n k i „kancia­ ste", które jednak w przeciwieństwie do omówio­ nych poprzednio mają przy nowej formie także nowe m o t y w y i i n n y układ w z o r u . Wszystkie w y c i n a n k i (oprócz przedstawionej na ryc. 14) mają kształt k w a ­ dratowy, przy czym część ich posiada jednolitą ramę zamykającą całość (ryc. 15, 16, 17, 18, 19), w innych natomiast r a m a t a jest bardzo silnie profilowana, skutkiem czego odnosi się wrażenie, że nie części skrajne, ale środek w y c i n a n k i jest bardziej spoisty (ryc. 20, 21, 22). Cechą wszystkich wycinanek tej odmiany jest sto­ sunkowo znaczny ażur oraz (u większości) m o t y w y roślinne (ryc. 17, 19, 20, 21, 22), najczęściej w postaci TI pow. Starachowice, r. 1953. liści (ryc. 20, 21, 22); nie wyklucza to jednak mo­ tywów geometrycznych. Ostatnią odmianę tej podgrupy stanowią wyci­ nanki (pow. Kozienice i Starachowice) przedstawione na r y c . 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, o kształcie wyłącz­ nie k w a d r a t o w y m . Ta grupa wycinanek r o b i wraże­ nie „lekkich": jednolita, nieprofilowana rama w porównaniu do wycinanek wyżej omówionych jest wąska; niezwykle mocny ażur uzyskują one przez wprowadzenie m o t y w u nieregularnej siatki l u b ko­ r o n k i , co jest niewątpliwie naśladownictwem współ­ czesnych robótek haftowanych czy koronkarskich. Na siatkę niejako narzucone są m o t y w y roślinne w postaci liści dębu, wierzby, kwiatów l u b całych ga­ łązek bzu. Niektóre w y c i n a n k i zamiast liści mają wycięte nieduże kółka, n a które naklejano mniejsze kolorowe krążki (ryc. 29). Interesującym elementem widocznym na jednej z wycinanek (ryc. 31) a nie spotykanym gdzie i n - Ryc. 37. Kolor czarny, wysokość 13 cm. Wyk. Janina Żdżalik, lat 25. Strykowice, pow. Kozienice, r. 1953. Ryc. 38. Kolor niebieski, wysokość 25 cm. Wyk. Rozalia Pyciarz, lat 41. Strykowice, pow. Kozienice, r. 1953. 238 lat 52. ' o l a Solecka, �SIAIAIAIAIAIAIA^ Ryc. 39. Kolor fioletowy, Ryc. 40. Kolor fioletowy, Ryc. 41. Kolor fioletowy, wys. 8 cm. Wyk. Bronisława Siwielec, wysokość 8 cm. Wyk. Bronisława r. 1953. lat 50. Brzozów, Siwielec, wysokość 9 cm. Wyk. Bronisława Siwielec, dziej są jabłka. Wycinankę tę wykonała Janina P o d siedlich ur. w r. 1933 w Skadlach, pow. Busko. W y c i ­ nać nauczyła się w Rączycach i zdobi swoje miesz­ kanie wycinankami o d r o k u 1960. W y c i n a n k i j e j łatwo odróżnić od innych po wieloramiennych gwiazdach stanowiących p u n k t środkowy całości. Bardzo podobne w y c i n a n k i znajdujemy w G n o j nie, pow. Busko, wykonane jednak n i e na miejscu, ale w Skadlach. W samym Gnojnie n i e pamiętają w ogóle, by k i e d y k o l w i e k w y k o n y w a n o w y c i n a n k i . Grupę drugą stanowią w y c i n a n k i o uk ł a d z i e j e d n o o s i o w y m . pow. Opatów, lat 50. Brzozów, r. 1953. pow. Opatów, lat 50. Brzozów, pow. Opatów, r. 1953. Należą t u w y c i n a n k i o motywach roślinnych, czyli tzw. „rózgi" {ryc. 37 i 38). Rysunek i c h jest gruby i prosty, bez szczegółów. Są t o schematycznie potrak­ towane drzewka o symetrycznym układzie, których podstawę stanowi odwrócony trapez mający przed­ stawiać doniczkę. Naklejano j e pp o b u stronach okna. „Rózgi" spotyka się obecnie dość rzadko. Do trzeciej grupy zaliczymy w y c i n a n k i o u k ł a d z i e p a s o w y m . Należą t u przede wszystkim w y c i n a n k i o m o t y ­ wach antropomorficznych zwane powszechnie „lal­ k a m i " . Forma t a znana była dawniej n a całym oma- 239 �Ryc. 42. Kolor czarny, wys. 9 cm, Wyk. Katarzyna Swiostek, Krzyżanowice, pow. Starachowice, r. 1953. w i a n y m obszarze, ale w czasie pierwszej wojny świa­ towej w znacznej mierze zaginęła, m i m o że do dziś wiele kobiet umie ją stosować. Na k i l k u okazach, jakie udało się zebrać w czasie badań terenu, m o ­ żna odróżnić w y c i n a n k i wykonane według „starej mody" od wycinanek, na których znać wpływy n o w ­ sze — miejskie. Wykonawczynie „lalek" przedstawiając postacie ludzkie niejednokrotnie starają się podkreślić ich ubiór i wiek. Rozpoznajemy' wśród nich k i l k u l e t n i e dzieci (ryc. 34 i 36), dziewczynki (ryc. 34) oraz osoby dorosłe (ryc. 33 i 35). Interesujący jest fakt, że w y c i n a n k a r k i dźwiga­ jące na swych barkach szósty i siódmy krzyżyk wycinały „lalki" o wyraźnie starszych farmach stroju (ryc. 32 i 36), młodsze natomiast, j a k Janina Żdżal i k ze Strykowie (pow. Kozienice) lat 28 l u b M a r i a Walszczak z Tczowa (pow. Kozienice) lat 36, przed­ stawiają postacie męskie w „bryczesach", dzieci zaś w sukieneezkach sięgających zaledwie kolan (ryc. 34 i 42). Oprócz wyżej omówionych wycinanek antropomorficznych do grupy wycinanek jednoosiowych r y t ­ micznie się powtarzających należą również inne w y c i n a n k i w postaci pasów (ryc. 39, 40, 41). Wzory są t u najczęściej abstrakcyjne, rzadziej o motywach roślinnych, n p . w postaci liści dębu. W niektórych tego rodzaju wycinankach można się dopatrzyć „la­ lek", których kształty jednak uległy t a k daleko po­ suniętej schematyzacji, że słuszniejsze będzie uznać je za formy abstrakcyjne (ryc. 39). W y c i n a n k i o ukła­ dzie pasowym naklejano pod sufitem wokół całej izby. Fotografował Z40 Jan lat 56, Z wycinankami starymi występującymi przed I wojną światową wiążą się ozdoby gdzie indziej zwane „klapokami" w postaci papierowych, różno­ kolorowych gwiazdek nakładanych na siebie w k i l ­ k u warstwach i spiętych jedną lub dwiema wstęgami 'papierowymi długości 20 — 30 om, spływającymi k u dołowi. Ozdoby te przyczepiano na ścianach lub belkach stropowych (ryc. 8). W y c i n a n k i występujące na terenie radomsko-kieleokim nie wykazują na ogół tego wysokiego poziomu artystycznego, z j a k i m spotykamy się np. w Opoczyńskiem czy na K u r p i a c h . P r y m i t y w n e dosyć for­ my starszych wycinanek przypominają raczej rów­ nież niezbyt rozwinięte w y c i n a n k i z leżącej po dru­ giej stronie Wisły —• Lubelszczyzny (oczywiście nie m a m t u na myśli precyzyjnych wycinanek Dobrzyń­ skiego). Jedynie niektóre bardziej wydoskonalone formy kwadratowe zdają się j a k gdyby nawiązywać do w y c i n a n k i opoczyńskiej i sieradzkiej. Oczywiście trudno byłoby na razie przesądzić czy mamy t u do czynienia z jakimiś s t a r y m i nawiązaniami, czy z no­ w y m naśladownictwem, czy po prostu z przypadko­ w y m podobieństwem, o które przy niezbyt skompli­ kowanych formach czteroosiowych nie jest znów talk trudno. Wycinanka ludowa na terenie Kielecczyzny zani­ kła, względnie zanika. Pod wpływem fali mody drobnomieszczańskiej, wyrażającej się t a k silnie w de­ koracji wnęjtrz, k o b i e t y wiejskie po prostu wstydzą się zdobić swe domy w y c i n a n k a m i , bo w oczach wsi uchodzi t o za śmieszność i zacofanie. Być może, zor­ ganizowanie jakiegoś k o n k u r s u czy serii konkursów usunęłoby te niesłuszne uprzedzenia i dopomogło do u t r z y m a n i a przy życiu tej więdnącej gałęzi l u ­ dowej twórczości. Swiderski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7dc4d757e0c708989ca0459f6327a218.pdf 233e7402affafab229582ca18d0847fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4158 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Subject The topic of the resource stroje ludowe tkanina ludowa Lubelskie - stroje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3878 Title A name given to the resource Wystawa tkanin i strojów ludowych z północnej Lubelszczyzny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12 z.3; s.179 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Fryś WYSTAWA TKANIN I S T R O J Ó W P Ó Ł N O C N E J LUDOWYCH L U B E L S Z C Z Y Z N Y W końcu 1957 r o k u w Białej Podlaskiej odbyła się wystawa tkanin i strojów ludowych północnej Lubelszczyzny. Wystawę tę zorganizował Wydział Kultury Prez. W.R.N. łącznie z miejscowym Oddziałem P.T.L. i Muzeum, a urządzili — w y t r a w n y znawca' l u bełskiej sztuki ludowej, prof. J a nusz Świeży, ,oraz pracownicy n a u kowi działu etnograficznego Muzeum w Lublinie — m g r Teresa Kaiwicka i mgr Janusz Optołowicz. Dysponując stosunkowo krótkim czasem zgromadzili o n i ponad 80 eksponatów z zakresu stroju, haftu i dekoracyjnej t k a n i n y l u d o w e j , charakterystycznych d l a północnych powlatów województwa lubelskiego, Na wystawie reprezentowane były bowiem powiaty: Biała Podlaska (wsie Międzyleś i Krzywowólka), Radzyń (Rudno, Biała), Łuków (Wojcieszków, Jeleniec) i Włodawa (Wyryki oraz Zaliszcze). W dziedzinie ubiorów przedstawiono występujące w t e j części Polski trzy zasadnicze t y p y stroju kobiecego — zarówno w zestawach jak i poszczególne jego fragmenty — a mianowicie: włodawski, n a d b u żański oraz radzyński. Strój w ł o dawski pokazano w charakterystycznym zestawie białym, w którym wszystkie części zasadnicze: koszula, spódnica i zapaska w y k o nane są z samodziałowego płótna i ozdobione szerokimi szlakami ciemnoczerwonego h a f t u przewiekanego (ryc. 5). Na spódnicach i zapaskach biegnie o n wzdłuż dolnej krawędzi, koszule zdobi na p r z y ramkach i rękawach powyżej mankietu oraz na samym m a n k i e cie. Tylko na kołnierzykach koszul występuje skromny k o l o r o w y haft liczony, który w zestawieniu z p o przednim prawie wcale nie zwraca uwagi. Duży komplet haftów przewlekanych, przeznaczonych do dekoracji koszul, dostarczyła M a r i a Słyszko ze w s i Zaliszcze. Jest • to typ haftu bardzo pracochłonny, charakteryzuje go ornament pasowy, złożony z motywów geometrycznych, m. i n . rombów, ukośnych krzyżyków i trójkątów, b a r dzo zbliżony do wzorów występujących na k r a j k a c h . W hafcie tym przeważa ciemna czerwień, ożywiona małymi fragmentami czerni d koloru niebieskiego. Z fragmentów stroju włodawskiego wystawiono „burki", czyli drobno plisowane wełniane spódnice j e d nobarwne (np. szara, zielona), m a J3C u dołu szeroką poprzeczną wiązkę pasków w kolorach k o n trastowych z przewagą pomarariczowego (ryc. 2), a także dwa rańtuchy, czyli „zawijki" płócienne z przewlekanym szlakiem, W przeciwieństwie do białego stroju włodawskiego strój nadbużański cechuje barwność wełniąnych spódnic i zapasek. Są to pasiaki, począwszy o d skromnych, d w u b a r w n y c h , aż do wielokolorowych wiązek prążków, wśród któy<=h znajdują się także prążki przetykane, podobne do występujących w Opoczyńskiem „koziołków". Najbogatsze spódnice tego t y p u pochodzą z Międzylesi; mają one czerwone tło, a dodatkowo zdob i je poprzecznie naszyta u dołu szeroka l i s t w a d k i l k a wstążek. Z p i o n o w y m i pasami na spódnicach kontrastują poziome prążki na zapaskach. Gorsety nadbużańskie, wykonane z ciemnej wełenki, głęboko wycięte, o charakterystycznych esowatych kaletkach, ozdobione są różnobarwną krepinką i guziczkami. _ Ze stroju radzyńsfciego na u w a gę zasługiwały przede wszystkim codzienne lniane spódnice w d r o b ną kratkę, t z w . „kratówki", i p o dobne, t y l k o pionowo prążkowane, zapaski oraz piękne, odświętne wełniane zapaski w poprzeczne pasy (ryc. 1). Dział stroju uzupełnia kilka zdjęć fotograficznych, Spośród wystawionych t k a n i n dekoracyjnych można b y wydzielić kilka grup, a mianowicie: białą tkaninę ażurową, pasiaki, k r a c i a k i oraz tkaninę przetykaną. Tkaninę ażurową reprezentowały dwa o b r u sy wykonane przez Adelę Jabłońską z Jeleńca. Typowy pasiak r y p sowy w zasadzie nie występował wśród pokazanych „dywanów" i „kilimów". N a uwagę zasługiwały tkaniny w szerokie dwubarwne pasy, tkane w p r a w d z i e rypsem, ale rozdzielone wąskimi prążkami b i a łych przetykanych oczek, zwłaszcza „dywan" zielono-szafirowy z białym, w y k o n a n y przez Nadzieję Zielińską z Zaliszcza. Ładne były również tkane diagpnalem pasiaki z Wojcieszkowa. Do najładniejszych kraciaków e r Ryc. 1. „Zapaska" z Rudna, pow. Radlin. Ryc. 2. „Burka" z Zaliszcza, pow. Włodawa. Ryc. 3. „Płachta łamana" z Wyryków, pow. Włodawa. Ryc. 4. Tkanina przetykana z Zaliszcza. Ryc. 5. Haft przewlekany na przyrumku do koszuli z Zaliszcza. �należała tkanina parciana w r e ­ gularną czarno-białą kratę, w y k o ­ nana przez Marię Słyszko z Zaliszcza, oraz „płachta łamana" (prze­ tykana) Z o f i i Szymczuk z W y r y k (ryc. 3). Tkaniny przetykane reprezento­ wało k i l k a „dywanów" i „kap" na łóżka z pow. włodawskiego, wśród których wyróżniał się lniano-wełniany, dwubarwny (czerń i oranż) dywan Anastazji Szeehniuk z Z a liszcza. Jego wzór, złożony z k w a ­ dratów o zaokrąglonych narożni­ kach, nawiązuje do białostockich t k a n i n „w c e b u l k i " (ryc. 4). I n n a kapa tkana przez tę samą kobietę w efektowny geometryczny wzór, przypominający krzyże i gwiazdy, dużo straciła przez dominantę ostrego, amarantowego różu. Urządzanie tego rodzaju w y s t a w problemowych jest ze wszech m i a r celowe, a może nawet waż­ niejsze od powszechnych w całej Polsce wystaw regionalnych, o b e j ­ mujących wszystkie działy sztuki ludowej. Strój kobiecy i tkactwo w pół­ nocnej Lubelszczyźnie to zagad­ nienie bardzo żywotne i aktualne, toteż dobrze się stało, że opraco­ Fotografował Jan wano je w pierwszym rzędzie. Szkoda t y l k o , że eksponaty pocho­ dziły z n i e w i e l u miejscowości, co nie pozwoliło przedstawić wyczer­ pująco tego zagadnienia. Do m i ­ nusów wystawy należy f a k t dość przypadkowego kompletowania stro­ jów, n p . w j e d n y m z zestawów s t r o j u nadbużańskiego spódnica po­ chodziła z Rudna, fartuch z Wy­ r y k , a koszula zdobiona haftem przewlekanym — z Zaliszcza. Prócz tego n a wystawie brakowało ma­ py, która obrazowałaby zasięg te­ r y t o r i a l n y eksponowanych strojów i tkanin. Swiderski. N BOGUSŁAW K O P Y D Ł O W S K I : POLSKIE wyd. A r k a d y , 16 str. tekstu, 262 ilustr. Piękne wydawnictwo o charak­ terze albumowym składa się z krótkiego wstępu wprowadzającego oraz bogatej i starannie dobranej kolekcji zdjęć wykonanych przez Mirosława Kopydłowskiego. Część tekstowa obejmuje podaną w zary­ sie historię rozwoju rzemiosła k o ­ walskiego i ślusarskiego w Polsce oraz omówienie najcelniejszych za­ bytków sztuki kowalskiej na p r z y ­ kładzie k r a t i okuć do d r z w i . Według autora, najstarsze o k u ­ cia ozdobne w architekturze datu­ ją się u nas na w i e k X I I . Spoty­ kamy się z n i m i w architekturze romańskiej (opactwo w Czerwiń­ sku). W miarę wzrostu p r o d u k c j i żelaza i doskonalenia się sposobów jego obróbki (kuźnice o w o d n y m napędzie) pojawia się w X I I I w i e ­ k u na r y n k u k r a j o w y m nowy s u ­ rowiec w postaci żelaznej blachy i graniastych prętów, które w okre­ sie gotyku znajdują szerokie za­ stosowanie w artystycznych o k u ­ ciach d r z w i i p r o d u k c j i k r a t . W w i e k u X I V na terenie Polski wyodrębniają sdę „dwa rodzaje warsztatów kowalskich i dwa r o ­ dzaje p r o d u k c j i artystycznej. Są tó warsztaty i ich w y t w o r y p r o w i n ­ cjonalne, wiejskie oraz warsztaty miejskie. Pierwsze — nie krępo­ wane przepisami i dysponujące t a ­ n i m surowcem, n a b y w a n y m wprost w hutach, jeżeli warsztaty te nie były częścią składową różnych h u t , wykazują ożywioną działalność, a ich dorobek artystyczny stoi na bardzo wysokim poziomie. Nato­ miast kuźnie znajdujące się w m i a ­ stach jeszcze w w i e k u X I V są 180 KOWALSTWO ARCHITEKTONICZNE, Warszawa 1958, warsztatami o drugorzędnym zna­ czeniu" (str. 7). Z dalszych w y w o ­ dów w y n i k a , że autor mówiąc o „prowincjonalnych i wiejskich warsztatach" miał na myśli kuźnie należące do klasztorów (np. cy­ stersów z Wąchocka) posiadających huty i zakłady obróbki żelaza, któ­ re przetrwały do X V I I I w . Począwszy od d r u g i e j połowy X V w . dawne cechy kowalskie u l e ­ gają podziałowi na szereg ściślej­ szych specjalności, przy czym od renesansu przodującą rolę w p r o ­ d u k c j i wyrobów żelaznych związa­ nych z architekturą obejmują ślu­ sarze. Wyroby ich zdobywają wszystkie r y n k i krajowe miejskie i prowincjonalne, s k u t k i e m czego warsztaty wiejskie istniejące przy hutach „schodzą obecnie do rzędu zwykłych kuźni, których działal­ ność artystyczna zapoczątkowała na naszym terenie kowalską sztu­ kę ludową" (str. 11). Podczas gdy twórczość artystyczna miejskich pracowni cechowych rozwija się pod wpływem nowych wzorów za­ chodnioeuropejskich włoskich i n i ­ derlandzkich, warsztaty kowali wiejskich twią jeszcze w t r a d y c ­ jach średniowiecznych, ale i t u „docierają echa nowej renesanso­ wej s z t u k i " . t y m czasie m a n u f a k t u r y hutnicze i kuźnicze, wykonujące również artystyczne w y r o b y żelazne. Naszkicowane t u w skrócie wy­ wody autora na temat rozwoju ko­ walstwa i ślusarstwa artystycznego nie zawsze można przyjąć bez dys­ kusji. Wątpliwości b u d z i np. dość ma­ ło precyzyjny podział na kowal­ stwo miejskie i wiejskie. Kowal­ stwa „wiejskiego" nie można bowiem utożsamiać z istniejącymi od średniowiecza zakładami nale­ żącymi do klasztorów. Wcześniej, zanim przybyły do Polski pierw­ sze klasztory, istniała już na te­ renie kraju rozwinięta obróbka żelaza, spoczywająca w ręku hutników-kowali pracujących po wsiach i podgrodziach, które sta­ nowiły zalążek przyszłych miast. Przekrój p r o d u k c j i tych ostatnich ilustrują n p . wykopaliska opolskie, wśród których znajdujemy części żelazne narzędzi rolniczych (sier­ py, radlice) i rzemieślniczych (sie­ k i e r y , piły, świdry, noże, nożyce), a z innych — ostrogi, zawiasy, sko­ ble i t p . Opole — równie jak Gdańsk czy Gniezno, gdzie też znaleziono sporo wyrobów żelaz­ nych — było osiedlem o charakte­ rze m i e j s k i m . W w i e k u X V I I następuje upadek rzemiosła cechowego, a w p r o d u k ­ cji artystycznych wyrobów ślusarekich na p l a n pierwszy wybijają się pracownie przyklasztorne oraz organizowane w posiadłościach magnackich. W okresie r o k o k a p o ­ ważną konkurencję dla cechowych pracowni stanowią zakładane w Skromniej zapewne przedstawiał się asortyment wyrobów pracowni wiejskich, gdzie produkcja przed­ miotów żelaznych łączyła się też z w y t a p i a n i e m surowca. Nie zna­ m y dokładnie i c h p r o d u k c j i , przy­ puszczać jednak można, że ograni­ czała się ona głównie do sporzą­ dzania żelaznych części narzędzi � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/086f82285e352189dc722bb9bcf6e05b.pdf 93b487fc4b55e57d90bf3a789bdd0c61 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3902 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3656 Title A name given to the resource Recenzje i spis teści rocznika 1952 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1952 t.6 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.6;s.361-364 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KONRAD JAŻDŻEWSKI. Gdańsk wczesnośredniowieczny w świetle wykopalisk Gdańsk 1952. Wyd. Muzeum Pomorskie, str. 31, rys. 12, mapa 1. W lecie 1952 w Muzeum Pomorskim w Gdańsku przy współudziale łódzkiego Muzeum Archeologicznego i Kierownictwa Prac Wykopaliskowych w Gdańsku zorganizowana została wystawa obejmująca wczesno­ średniowieczne zabytki archeologiczne wydobyte na terenie Gdańska w czasie akcji wykopaliskowej, trwa­ jącej od lat pięciu (1948—1952). W związku z w y s t a w ą nakładem Muzeum Pomor­ skiego ukazała się broszura napisana przez kierownika gdańskich prac wykopaliskowych prof. Konrada Jaż­ dżewskiego, zawierająca popularnie ujęte zestawienie w y n i k ó w dotychczasowych badań. Praca prof. Jaż­ dżewskiego jest potraktowana jako komentarz uzu­ pełniający do wystawy. W części wstępnej zawiera omówienie czynników geograficznych i gospodarczych, które złożyły się na powstanie i umiejscowienie nad brzegiem Motławy grodu gdańskiego oraz rzemieślnicro-handlowego podgrodzia, zbudowanego na skrzy­ żowaniu ważnych arterii komunikacyjnych. Początki Gdańska, według dzisiejszego stanu badań archeolo­ gicznych, sięgają przełomu I X i X w. Ślady osadnic­ twa wczesnośredniowiecznego odkryte zostały w obrę­ bie Starego Miasta. Gród zbudowany nad Motławą oto­ czony był w X I I I w. potężnym w a ł e m drewnianoziemnym grubości około 14 m, w obrębie którego znaj­ dowały się liczne domostwa ustawione wzdłuż wąskich uliczek. Były to budynki niewielkie, o planie prawie kwadratowym, przeważnie jednoizbowe. W warstwie mierzwy i śmieci zalegającej koło b u d y n k ó w i pod podłogami domów, odkrytej już w dziewięciu pozio­ mach leżących jeden na drugim (ogółem warstw ta­ kich może być w Gdańsku 17 — 19), zachowało się mnóstwo odpadków organicznych, jak resztki tkanin, skóry, nasion, przedmioty z drzewa, rogu, bursztynu, HERCIK EMANUEL. a poza tym skorupy glinianych naczyń, wyroby z ż e ­ laza, brązu, ołowiu. Wśród tych właśnie niepozornych odpadków i śmieci znaleziono bogaty materiał rzucający sporo światła na kulturę plastyczną mieszkańców ó w c z e s n e ­ go Gdańska. Najważniejszą bodaj zdobyczą wykopalisk gdań­ skich jest zbiór tkanin (prawie wyłącznie wełnianych), wśród których nie brak również barwnych pasiaków używanych zapewne do ubiorów kobiecych. Prócz tkanin, znaleziono w Gdańsku również wyroby skó­ rzane, a między nimi pięknie wykonany ażurowy bu­ cik kobiecy. Z przedmiotów kościanych na u w a g ę za­ sługują składane grzebienie, zdobione na grzbiecie i okładzinie starannie rytym ornamentem, złożonym z kółek z zaznaczonym środkiem, linii zygzakowatych i prostych, równolegle położonych prążków. Na podstawie znalezionych narzędzi i odpadków materiału stwierdzono istnienie na terenie wczesno­ średniowiecznego Gdańska pzeregu rzemiosł, jak szewstwo, tokarstwo, ciesielstwo, a możliwe, że istnia­ ło również kowalstwo.. Tkaniny, grzebienie, przedmioty bursztynowe wyra­ biane były prawdopodobnie w ramach przemysłu do­ mowego. Wśród przedmiotów drewnianych znaleziono sporo okazów pięknie rzeźbionych, czego przykładem może być umieszczona w pracy prof. Jażdżewskiego ilustracja trzonka drewnianej łyżki pochodzącego z drugiej p o ł o w y X I I w. Prawie wszystkie wspomniane tu przedmioty zdo­ bione pochodzą z ubogiej, rybackiej dzielnicy grodu gdańskiego, co świadczy o wysokim poziomie arty­ stycznym ówczesnej ludowej twórczości plastycznej. R. Rss. Československé lidové hračky Praha 1951. Wyd. „Orbis", 62 str., 175 tabl. barwn. Obszerny dział literatury etnograficznej poświęco­ nej zagadnieniom ludowego zabawkarstwa wzbogaci­ ła nowa pozycja. Jest nią wymieniona w tytule praca E . Hercika o zabawkarstwie ludowym na terenie Czech i Słowacji. Praca ta, wydana bardzo starannie przez praskie wydawnictwo „Orbis", składa się z krót­ kiego tekstu oraz bogatej części ilustracyjnej, zawie­ rającej blisko tysiąc barwnych ilustracji i ponad 70 rycin wykonanych techniką kreskową. W części tekstowej autor omawia na wstępie' ośrod­ ki ludowej produkcji zabawkarskiej na terenie Czech i Słowacji, podaje dane historyczne odnoszące się do przeszłości poszczególnych ośrodków, począwszy od pierwszej połowy X I X wieku, charakterystykę wyro­ bów oraz warunki produkcji i handlu. Autor opisuje zarówno drobną wytwórczość zabawkarską rozproszo­ ną po wsiach (np. w obfitującym w surowiec drzewny Hlinecku), jak i produkcję skoncentrowaną w dużych, ale wyspowo występujących ośrodkach, do których należy Skašov, gdzie w r. 1914 na 600 mieszkańców 52 rodziny zajmowały się sezonowo wyrobem zaba­ wek. Niektóre z większych pracowni zabawkarskich zorganizowane były w sposób zbliżony do manufak­ tur. Zatrudniano w nich większą ilość pracowników (czasem również kobiety), w produkcji zastosowany był podział pracy i specjalizacja. Mniejsi w y t w ó r c y zabawek, pracujący na własny rachunek, sami sprze­ dawali swój towar na targach i jarmarkacřl, rozwo­ żąc go na taczkach. Większe w y t w ó r n i e posługiwały się transportem wozowym i w y s y ł a ł y zabawki na znaczne odległości. W papierach handlowych tego rodzaju w y t w ó r n i znalazł Hercik materiały świadczą­ ce o eskporcie ludowych zabawek z Czech do innych krajów byłej monarchii austro-węgierskiej, między innymi na drugą stronę Karpat do Galicji. Produkcja każdego ośrodka była zazwyczaj ściśle standaryzowana zarówno co do rodzaju wyrobów, jak ich w y m i a r ó w i sposobu zdobienia. Największy roz­ kwit ludowego zabawkarstwa na terenie dzisiejszej Czechosłowacji przypada na drugą połowę ubiegłego stulecia. Później popyt na tego rodzaju zabawki z a ­ czął się zmniejszać, co pociągnęło za sobą spadek ich �cen (między rokiem 1870 a 1914 prawie o 50%), mimo równoczesnej podwyżki ceny surowca i kosztów utrzy­ mania. Na skutek pogarszających się warunków eko­ nomicznych, wiele ośrodków ludowej produkcji zabawkarskiej zamarło po pierwszej wojnie światowej. W rozdziale drugim omawia autor rodzaje techniki stosowane w ludowej produkcji zabawkarskiej. Mimo, że w części ilustracyjnej przedstawione są zabawki z różnych materiałów, jak glina, ciasto, szkło itp., w rozdziale tym mówi Hercik wyłącznie o obróbce i zdobnictwie drzewa. Zabawki drewniane wyrabiano głównie z drzewa lipowego i świerkowego, dawniej zaś w niektórych ośrodkach (jak na przykład Krouna) używano drzewa bukowego. Obróbka odbywała się przy poniocy najprostszych narzędzi (nóż, dłuto, sie­ kiera, piła), w nowszych zaś czasach przyjęły się w zabawkarstwie tokarnie. Obtaczano ná nich między innymi profilowane pierścienie, które, łupane po­ przecznie, dawały sylwetki zwierząt, boki kołysek itp. Dekoracją zabawek zajmowały się często kobiety. Do malowania używano pierwotnie barwików natural­ nych (np. koszenili), później barwików ziemnych ze spoiwem klejowym, kładzionych niekiedy na kredo­ wym podkładzie, z wierzchu pokrytych bezbarwnym lakierem. W nowszych czasach stosowano barwiki ani­ linowe. Wzory malowano przy pomocy pędzelków lub stem­ pelków Na Wołoszczyźnie Morawskiej powierzchnie zabawek wykonanych z bukowego drzewa przywędzano w dymie • na kolor ciemnobrązowy i na tym tle zdobiono rytym ornamentem. Na Słowaczyźnie, podob­ nie jak u nas w okolicy Żywca, powierzchnie zaba­ wek przed ryciem ornamentu barwiono na czerwono. Po bardzo pobieżnym omówieniu techniki wykony­ wania zabawek, Hercik w sposób dosyć nieoczekiwa­ ny przechodzi do opisu zabawek znanych z wykopa­ lisk archeologicznych, czy to europejskich (głównie gliniane grzechotki i ptaszki), czy pozaeuropejskich: egipskich i perskich. Wśród obfitego w tym dziale materiału ilustracyj­ nego na szczególną u w a g ę zasługują niektóre gliniane grzechotki, jeźdźcy na koniach, czy piszczałki w postaci ptaszków, które od czasów starożytnej Grecji i Rzymu przetrwały prawie bez zmian do dziś w inwentarzu zabawek wielu narodów europejskich. Rozdział ten zamyka tablica chronologiczna, uwzględniająca mate­ riał i formę zabawki oraz określająca jej w y s t ę p o w a ­ nie w różnych okresach, od czasów przedhistorycznych do współczesnych. Pozostałą część tekstu zajmuje objaśnienie barw­ nych tablic oraz wykaz literatury czeskiej, rosyjskiej, polskiej, angielskiej, francuskiej i niemieckiej, doty­ czącej zabawek ludowych. W części ilustracyjnej na początku pokazane są zabawki z terenu Czech i Słowaczyzny. Uporządkował je autor według materiału, z którego są wykonane. Na początku mamy więc zabawki z gliny wypalonej (podane w układzie chronologicznym, począwszy od neolitu), współczesne wyroby z gliny suszonej i malo­ wanej, z kitu stolarskiego i ciasta, następnie lalki z gałganków, z liści kukurydzy oraz obfity dział za­ bawek drewnianych, uporządkowanych niezbyt zre­ sztą konsekwentnie (lalki, koniki, wózki, żołnierze, ptaszki, zabawki ruchome w rodzaju wiatraczków, kowali, wiewiórek, meble, grzechotki, piszczałki, w y ­ konywane przez dzieci zabawki z roślin i z drzewa, jak zwierzątka, strzelby, pistolety). Począwszy od tablicy 60 autor daje przegląd zaba­ wek spotykanych u innych narodów, zarówno euro­ pejskich (ZSRR, Polska, Jugosławia, Grecja, Szwecja, Niemcy, Francja), jak i pozaeuropejskich (Indie, C h i ­ ny, Japonia, Afryka, Ameryka). Na końcu zaś wraca na grunt ojczysty, przedstawiając na 29 tablicach n a j ­ nowsze zabawki czechosłowackie, projektowane i wy­ konane przy udziale czeskich i słowackich artystówplastyków (M. Podhojska, E ! Hercik, Slavoj, Tusor i inni). Materiał ilustracyjny zawarty w pracy Hercika jest bardzo dobry zarówno jeśli chodzi o stronę dokumentarną, jak i poziom estetyczny. Na tym jednak w y ­ czerpuje się wartość omawianej publikacji. Autor, z zawodu plastyk, z zamiłowania zbieracz i kolekcjo­ ner zabawek, nie umie na zgromadzony przez siebie materiał spojrzeć okiem badacza. Daje się to zauważyć zarówno w układzie materiału ilustracyjnego, jak i w sposobie opracowywania tekstu, w którym brak próby ustalenia jakiejś ogólnej systematyki zabawek, czy usiłowań w kierunku określenia specyfiki zaba­ wek czechosłowackich na tle zgromadzonego materia­ łu porównawczego, czy wreszcie uchwycenia związków zachodzących między zabawkami czeskimi i s ł o w a c ­ kimi a zabawkami krajów ościennych. Zarówno publikowany przez Hercika materiał po­ równawczy, jak i literatura zagraniczna grzeszą dużą przypadkowością wyboru. Przykładem może tu być materiał odnoszący się do zabawkarstwa ludowego w Polsce. Hercik z prac polskich nie zna ani najnow­ szych (np. T. Seweryna „Polskie zabawki ludowe", Polska Sztuka Ludowa, 1949), ani takich, jak publiko­ wana w „Ludzie" (1929) praca S. Udzieli pt. „Zabawki z roślin", czy tegoż autora „Przemysł drzewny w K o ­ szarawie" (Przemysł i Rzemiosło, 1921). Reprodukowa­ ne w dziale ilustracyjnym zabawki polskie ze zbiorów Muzeum Przemysłu Artystycznego w Pradze (Tabl. CXVII—CXIX) nie są typowe dla naszego obszaru etnograficznego (toczony z drzewa jeździec z okolic Mrągowa na Mazurach, jeździec i wózek z północnowschodniej Polski). O wiele ciekawszy materiał porów­ nawczy znalazłby autor w drewnianych wyrobach zabawkarskich z Polski południowej, zwłaszcza z Ż y ­ wiecczyzny. Wykonywane tam do dziś malowane ptasz­ ki, wózki z konikami, taczki wykazują wiele cech wspólnych z zabawkami czechosłowackimi. Zbliżone do starych zabawek czeskich są również nasze zabaw­ ki gliniane, np. ptaszki, jeźdźcy na koniach itp., które dziś jeszcze można spotkać w różnych ośrodkach garn­ carskich. Mimo podkreślonych wyżej braków, praca Hercika ma dużą wartość dokumentarną i, choćby ze względu na znaczną ilość zawartego w niej materiału, stanowi w czechosłowackim piśmiennictwie etnograficznym cenną pozycję, która w chwili bieżącej w literaturze polskiej nie mą odpowiednika. Ludowe zabawkarstwo polskie, chociaż jest równi,e bogate i interesujące jak po drugiej stronie Karpat, nie doczekało się jeszcze, niestety, wydawnictwa, w którym zostałyby utrwalo­ ne dla przyszłych prac badawczych owe niezliczone formy zabawek z drzewa, gliny, czy ciasta, zapełnia­ jących do niedawna stragany na targach, jarmarkach ezy odpustach. �P O L S K A S Z T U K A L U D O W A R. V I — 1952 SPIS TREŚCI Od Redakcji. W związku z dyskusją nad projektem Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej s 5—6 Z przemówienia Prezydenta Bolesława Bieruta na otwarciu radiostacji we Wrocławiu 16 listopada 1947. s. 3—4 ARTYKUŁY % Chorosiński Jan Życie i walka ludu ziemi kieleckiej w pieśni s. 301—315 Cieśla-Reinfussowa Zofia Dom z w n ę k ą w polskiej architekturze ludo­ wej s. 263—269 German Franciszek Stosunek Mikołaja Gogola do polskich zbiorów pieśni ludowych s. 255—256 German Franciszek Jeszcze w sprawie stosunku Mikołaja Gogola do zbioru pieśni ludowych Zoriana Dołęgi-Chodakowskiego s. 359—360 Gębifc Władysław Społeczny sens badań nad kulturą ludową Warmii i Mazur s. 189—197 . Gładysz Mieczysław Z twórczości plastycznej górników śląskich s. 147—154 Jackowski Aleksander Na marginesie prac P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki w zakresie badań nad sztuką ludową i folklorem s. 117—126 Jastrzębowski Wojciech Geneza, program i wyniki działalności „Warszta­ tów Krakowskich" i „Ładu" s. 13—22 Kaczorowska Blanka Wełniany pasiak opoczyński s. 23—28 . . . . Kamińska Janina Tkaniny z osady rzemieślniczo-rybackiej z X I I — X I I I wieku w Gdańsku s. 74—76 Kostysz Juliusz Jan Oksitowicz — garncarz krakowski i jego dzieło s. 316—334 Kotula Franciszek Teatralność zwyczajów i obrzędów (z Puszczy San­ domierskiej) s. 335—343 Kotula Franciszek Z badań nad strojem ludowym Rzeszowiaków s. 212-226 Kotula Franciszek Ze studiów nad zdobnictwem kowalskim w okoli­ cach Rzeszowa s. 87—91 Ligęza Józef K i l k a uwag o muzycznym folklorze górniczym s. 131—133 Nahlik Adam Tkaniny gdańskie pod względem technicznym i arty­ stycznym s. 77—86 Pietkiewicz Kazimierz Nowe drogi plastyki ludowej na tle współpracy artystów zawodowych z ludowymi s. 198—202 Pietkiewicz Kazimierz Społeczna rola artysty ludowego s. 68—73 Reinfuss Roman Badania terenowe w rejonie kielecko-sandomierskim s. 35—47 Reinfuss Roman Sztuka ludowa Podlasia Zachodniego s. 270—287 . . Reinfuss Roman Z zagadnień sztuki ludowej s. 65—67 Sadownik Jan Pieśni ludowe z obszaru wideł Wisły i Sanu (powiaty: kolbuszowski, łańcucki, niski, rzeszowski, tarnobrzeski i pobrzeża) s. 227—251 Starek Edyta Parzenice spiskie s. 175—180 . . . . . . . Telakowska Wanda Projektanckie kolektywy robotnicze, chłopskie i młodzieżowe s. 7—12 Trzepacz Maria Ornamentyka ceramiki okresu wczesnośredniowiecz­ nego s. 163—169 Wallis Stanisław Śląskie pieśni górnicze s. 134—146 Wojciechowski Aleksander Metody pracy zespołowej w polskim prze­ m y ś l e artystycznym s. 203—211 Wojciechowski Aleksander Przemysł włościański w Królestwie Polskim (ankieta z 1885 roku) s. 257—260 nr 1 nr 1 nr 6 nr 4-5 nr 4-5 nr 6 nr 4-5 nr 3 nr 3 nr nr 1 1 nr 2 nr 6 nr 6 ni 4-5 nr nr 2 3 nr 2 nr nr 4- 5 2 nr nr nr 1 4- 5 2 nr nr 4- 5 3 nr 1 nr nr 3 3 nr 4-5 nr 4-5 �Zlotnikowa Irina Pieśń ludowa w życiu i twórczości Gogola (tłum. B. Karnawalska) s. 252—254 . Żaki Andrzej Pierwsze prace wykopaliskowe P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki (badania na starych cmentarzach w Dębnie i Szaflarach, pow. N. Targ) s. 48—51 Zywirska Maria Podłoże ludowe w kulturze górniczej s. 127—130 nr 4-5 nr nr 1 3 nr nr nr 3 1 2 nr nr 3 1 nr 2 nr 1 nr 6 nr nr 6 3 nr nr 2 4-5 nr nr 1 2 nr 2 nr 3 nr nr 1 4-5 nr 6 nr 3 nr nr 6 1 nr 6 nr 6 nr nr 2 2 nr nr 6 3 S Y L W E T K I TWÓRCÓW L U D O W Y C H Seweryn Tadeusz Józef Markowski, górnik wielicki s. 155—162 Starek Edyta Twórczość Heleny Roj-Kozłowskiej s. 29—34 . . . . Wajda Andrzej Wincenty Kitowski — iłżecki artysta ceramik s. 92—95 SPRAWOZDANIA, RECENZJE, KRONIKA Astalosz Szandor Pierwszy rok działalności Węgierskiego Instytutu Twórczości Ludowej s. 185—186 Blumówna Helena Wystawa sztuki i rękodzieła ludowego w Krakowie s. 59 Cieśla-Reinfussowa Zofia Wystawa sztuki ludowej województwa lubel­ skiego s. 100—102 Cteśla-Reinfusso-ша Zofia Z wystawy wycinanek ludowych w Sieradzu s 52—54 Gajefcowa Olga Sprawozdanie z badań terenowych Polskiego Towa­ rzystwa Ludoznawczego s. 354—355 . Gębifc Władysław Wystawa sztuki ludowej w w o j e w ó d z t w i e olsztyń­ skim s. 353—354 Gładysz Mieczysław Radostná Země s. 184—185 Janikowska Eleonora Sprawozdanie z wystawy sztuki ludowej powiatu nowosądeckiego s. 103—108 Kronika s. 297—298 Kurkowa Zofia Barbara V I powojenny konkurs szopek krakowskich s. 60—61 Łoziński Jerzy Katalog zabytków sztuki w Polsce s. 108—110 . . . Muller Władysław Zagadnienie budownictwa ludowego i sztuki ludo­ wej w katalogu zabytków sztuki w Polsce s. 110—112 . . . . O. G . Sprawozdanie z X X V I I Walnego Zgromadzenia Polskiego Towa­ rzystwa Ludoznawczego w Katowicach s. 183—184 O. G. X X V I Walne Zgromadzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego w Łodzi s. 62 Pietkiewicz Kazimierz Narady robocze z artystami ludowymi s. 2G1—262 Pietkiewicz Kazimierz Udział twórców ludowych w Naradzie Szczeciń­ skiej s. 344—346 Reinfuss Roman Bułgarskie i rumuńskie wydawnictwa strojów ludo­ wych s. 182—183 Reinfuss Roman Z pokonkursowej wystawy przemysłu ludowego w W ę ­ growie s. 347—352 . Reinfuss Roman Z wystawy pokonkursowej w Łukowie s. 55—58 fí. Rss. Hercik Emanuel: Československé lidové hračky (Praha 1951 wyd. „Orbis") s. 361 R. Rss. Konrad Jażdżewski: Gdańsk wczesnośredniowieczny w świetle wykopalisk (Gdańsk 1952 wyd. Muzeum Pomorskie) s. 361 R. Rss. Rudolf Krzywiec: Podstawy technologii ceramiki (wyd. P.Z.W.S. 1950 г., skrypt) s. 113 . R. Rss. Veci a Lide (rok I I I , zeszyt 5—G, Fraga 1951) s. 112—113 Sobieski Marian Adolf Eustachy Chybiński (wspomnienie pośmiertne). Bibliografia prac i artykułów A. Chybińskiego z zakresu muzyki ludowej s. 356 — 358 Stankiewiczowa Janina Pokonkursowy pokaz h a l l ó w sieradzkich s. 181 Stankiewiczowa Janina Wystawa przemysłu ludowego i artystycznego w Łańcucie s. 288—289 Zatoistoiuicz-Adamsřca Kazimiera O książce Suli Benet „Song, dance and customs of peasant Poland" s. 290—296 . Zieliński Chwalisław Konkurs i wystawa ceramiki ludowej woje­ w ó d z t w a łódzkiego s. 170—174 Zygler Tadeusz Helen Wolska — Dance of Poland (London 1952) s. 296 Żywirska Maria Wystawa sztuki ludowej w Katowicach s. 96—99 nr 4- nr 4-5 nr nr nr 3 4-5 2 �W A R U K I P R E N U M E R A T Y NA R O K 1953: Prenumerata roczna — 72 zł, półroczna — 36 zł. Wpłaty za I I półrocze przyjmują najpóźniej do dnia 10.VI.1953 r. placówki poczto­ we właściwego rejonu doręczeń, na którego terenie zamieszkuje prenumerator-odbiorca. Ze względu na ograniczoną ilość egzemplarzy przeznaczonych do sprzedaży komisowej — zalecane jest zgłaszanie prenumeraty. Poprzednie numery dwumiesięcznika „Polska Sztuka Ludowa" (od nru 6-7-8/48) oraz innych czasopism P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki można nabywać: w księgarni „Domu Książki", Warszawa, Krakowskie Przedmieście 7 (która na zamówienie w y ­ syła również czasopisma poza Warszawę za zaliczeniem pocztowym) oraz w kiosku P.I.S., Warszawa, Długa 26 i w kiosku Muzeum Narodowego w Warszawie, A l . Je­ rozolimskie 3 (sprzedaż na miejscu). Stołeczne Zakłady Graficzne Nr 1. Warszawa, Wiślana 6. Zam. 1779. Papier druk. sat. U . III, 80 g A l . Naklad 3000. egz. 4-В-МЭ02 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/edd9235a6d93f4fa7bb9d74f43fbb018.pdf c20fc655ba4bf2ca762affd1ff785523 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3904 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3657 Title A name given to the resource Strony tytułowe / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.1; s.2-9 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA ROK VII P A Ń S T W O W Y 1953 I N S T Y T U T �Na okładce: w y c i n a n k a kurpipwska ZESPÓŁ Dr Mieczysław REDAKCYJNY Gładysz, M g r Stanisław J a c k o w s k i (redaktor naczelny), H i ż (sekretarz D r Roman Reinfuss, (redaktor M g r Aleksander Piwocki, redakcji), Aleksander M g r Jan Sadownik, M g r M a r i a n Sobieski, M g r Barbara Suchodolska techniczny), Dr Ksawery Wojciechowski. REDAKCJA i ADMINISTRACJA P A Ń S T W O W Y INSTYTUT SZTUKI W A R S Z A W A , D Ł U G A 2G. �POLSKA DWUMIESIĘCZNIK SZTUKA WYDAWANY PRZEZ LUDOWA PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI T R E Ś Ć: Aleksander Franciszek Leszek Zofia Jackowski. Kotula. Dzięgiel. O wartości Leżajski Malowane Cieśla-Reinfussowa. C e c y l i a Vetulani. Zofia W.T.G.W. 953 Głowa. folkloru " 9 ceramiczny 26 kafle z Leżajska Pasłęckie formy Przeździecka. Barbara ośrodek Materiały Z o f i a Cieśla-Reinfussowa. Maria poznawczej Wystawa Wystawa do s z t u k i ludowej Mazowsza Płockiego piernikarskie „Tkactwo Świętokrzyskie" konkurs 38 5fi sztuki ludowej w Wysokiem Mazowieckiem V I I powojenny Andrzej Czarniak 33 szopki w Kielcach krakowskiej Pająk 59 61 02 64 STYCZEŃ-LUTY A Ń S T W O W Y I N S T Y T U T NR 1 S Z T U К I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9ae135a1347102c519637cadb62b63ea.pdf 16fd32941ba7453a86dc64e2140e3917 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4151 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3871 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12 z.3; s.129-130 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI ROK XII 1 958 NR 3 �T R E S Ć: M a r i a Przeździecka Zagadnienie Władysław M u l l e r Żywotne sprawy Janina Krajewska Ceramika genezy haftów ludowej kaszubska kaszubskich architektury . z końca X I X i po­ czątku X X w . 157 Olga Mulkiewicz K o r o n k i siatkowe w Kańczudze Teresa K a r w i c k a Rózgi weselne z Lubelszczyzny Zofia B. Głowa Stare łoktuse ze zbiorów graficznego w 131 151 Krakowie . . . . Muzeum 169 175 Etno­ . . 178 Wystawa t k a n i n i strojów nocnej Lubelszczyzny Rss. Bogusław Kopydłowski: stwo architektoniczne Rss. A. Bożynow, Ch. Wakarelski, D. Drumew: Kowano żelazo 181 Rss. Rumuński atlas strojów l u d o w y c h 182 Rss. Josef V y d r a : Ludova vensku ludowych . Ewa Fryś pół­ 179 Polskie kowal­ 180 . a r c h i t e k t u r a na Slo- . 183 Kronika 184 Przegląd prasy 187 Summary o f articles 190 Na okładce: Zagroda góralska derski). Na stronie tytułowej: w 1937 r. (fot. .]. Krajewska). z Bukowiny Tatrzańskiej (fot. Fragment kafla z Kościerzyny J. Swi­ znaleziony �KWARTALNIK W Y D A W A N Y PRZEZ P A Ń S T W O W Y INSTYTUT SZTUKI ROK XII 1958 NR 3 �KOMITET REDAKCYJNY M g r Aleksander Jackowski, mgr Kazimierz Pietkiewicz, prof, d r Ksawery P i w o c k i , prof, d r Roman Reinfuss, prof, d r Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: m g r Aleksander Jackowski, za­ stępca redaktora naczelne­ go: prof, d r Roman Rein­ fuss, sekretarz r e d a k c j i : mgr A n n a Kunczyńska, r e ­ daktor techniczny: Maria K l u k o w s k a , okładka i układ graficzny: Józef Wilkoń. Tłumacz: Eugenia Tarska. Redakcja i administracja: P A Ń S T W O W Y INSTYTUT SZTUKI W A R S Z A W A , DŁUGA 26. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/46ec14d19bb321712e720f3163cceefa.pdf 3c8031754f891be22135c0d749255d69 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5209 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource magia religia - teorie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4834 Title A name given to the resource O względności pojęć "'magii" i religii" / LUD 2005 t.89 Description An account of the resource LUD 2005 t.89, s.13-50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sieradzan, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 89, 2005 I. STUDIA I MATERIAŁY JACEK SIERADZAN Uniwersytet Białostocki O WZGLĘDNOŚCI POJĘĆ „MAGII” I „RELIGII” Poniższy artykuł stanowi pierwszą na gruncie polskim próbę całościowe­ go przeglądu dyskusji nad wzajemnymi związkami łączącymi religię i ma­ gię1, jaka od ponad 130 lat toczy się w literaturze etnograficznej, a od około 30 lat również na gruncie historii religii w starożytności2 i w czasach elżbietańskich3. Autor przestudiował niemal wszystkie prace, jakie pojawiły się na ten temat w języku polskim i wiele w angielskim. Ponieważ już klasycy zagad­ nienia (tacy jak J. Frazer) przy okazji swoich analiz odwoływali się do związ­ ków magii i religii z nauką, w sposób naturalny obecna praca również do tego nawiązuje, tym bardziej, że zdaniem niektórych badaczy trudno odróżnić ma­ gię od nauki4. Autor skłania się do przekonania, że nie sposób wyznaczyć pre1Dotychczas opublikowane prace stanowiły cząstkowe analizy tego związku. Pracę analizują­ cą teorie magii i religii u klasyków antropologii wydała Jerzak-Gierszowska (1995). Tematyką tą zajmował się także Buchowski (1986,1993), ale jego prace dotyczą głównie magii. Książka Wy­ pustka (2001) o magii starogreckiej nie wnosi nic nowego, ponieważ odwołuje się do przestarza­ łego, Durkheimowskiego ujęcia (zob. dalej w tekście, przyp. 69-71). Artykuł omawiający kon­ cepcje magii u etnologów, fenomenologów, psychoanalityków i strukturalistów napisał Stomma (1978). Z ostatnio wydanych prac anglojęzycznych przeglądu teorii magii w antropologii dokonał Middleton (1987), a tychże u myślicieli od Hegla po feminizm Cunningham (1999). 2Polemiki te są wzmiankowane w tekście. 3 Por. artykuł Geertza (1975), będący polemiką z Thomasem (1973) i odpowiedź Thomasa (1975). 4 Zdaniem wybitnego historyka judaizmu J. Neusnera (1989, s. 62), dla zachodniej umysłowości „różnica między cudem a magiąjest dokładnie taka sama, jak różnica między nauką a ma­ gią”. Panuje przekonanie, że tylko „nasz” system myśli (naukowej czy religijnej) jest racjonalny; „ich” system musi być więc z założenia nieracjonalny, nienaukowy, a więc „magiczny”. Podo­ bieństwa między magią a nauką odrzucili też Waxowie (1962, s. 179; 1963, s. 497). �14 Jacek Sieradzan eyzyjnej granicy między religią a magią (nie wiadomo, czy taka granica w ogó­ le istnieje, a jeśli tak, to ma ona charakter liminalny). Już J.E. Lowe (1929, s. 1) zauważył, że żadna definicja magii nie jest zadowalająca, ponieważ „to słowo mieści w sobie zbyt dużo treści, a linia graniczna między nim a religią jest zbyt niejasna i nieokreślona”. Wzajemne związki magii i religii J. de Vries (1962, s. 214) uznał za ,jeden z najbardziej kontrowersyjnych problemów” religio­ znawczych pierwszej połowy XX wieku. Religia i magia są z sobą powiąza­ ne w sposób skomplikowany: „Aby właściwie zrozumieć religię, musimy wziąć pod uwagę magię i vice versa", zapewnia M. Garcia-Teijeiro (1993, s. 138). Według A. Ługiewicz „magia nie może istnieć bez religii, a religią bez magii” (2001, s. 17). Szereg badaczy zwraca uwagę na fakt, że to, co dla jed­ nych jest szacowną religią, dla innych może być tylko zwykłą magią5. W prak­ tyce niesłychanie trudno jest odróżnić nie tylko magię od religii, ale także ma­ gię od rytuału6, czy magię od cudu7. To samo dotyczy specjalistów od sacrum (np. kapłan dla jednego człowieka, może być magiem dla innego8) oraz kwestii szczegółowych (np. modlitwa dla jednego człowieka może być dla innego za­ 5„Twoja magia jest moim cudem i vice versa” (Grant 1959, s. 93; Remus 1982, s. 551). „Two­ ja magia jest moją religią i vice versa” (Versnel 1991, s. 190; Schafer 1997, s. 22; Wypustek 2001, s. 32). „Magia jest zwykle aktywnością innych, i ktokolwiek ją praktykuje, niechętnie się do tego przyznaje, ponieważ w istocie dotyczy ona prywatnej, z trudem tolerowanej, nie mówiąc już o tym, że niepowszechnie uznawanej, mrocznej strony osobowości” (Braarvig, 1999, s. 51). „To, co ja robię, jest religią; to, co ty robisz, jest magią” (Neusner, 1989, s. 63). 6Nadając swojej książce Starożytna magia chrześcijańska podtytuł Koptyjskie teksty o rytualnej mocy, Meyer et al. (1999) defacto postawili znak równości między rytuałem a magią (Por. Schafer, 1997, s. 25). Zdaniem Thomassena (1999, s. 65), magia i rytuał są wzajemnie od siebie uzależnione. Jak się wydaje, R.L. Fowler (1995, s. 12-13) zmierzał w tym samym kierunku, gdyż stwierdził, że zarówno magia, jak i rytuał mają określony cel, jednak rytuał ma też pewien cel społeczny, którego magia nie zawiera (tego wprawdzie nie stwierdził expressis verbis, ale wynika to z logiki jego wy­ wodu). Zdaniem D. Hammond (1970, s. 1355), magia jest związana z mechanicznym wykonywa­ niem praktyk religijnych, zaś obecność elementów magicznych w rytuałach religijnych podkreśla, że ludzie współrządzą światem wespół z bogami: „Magia nie jest całkowicie odrębna od religii, jest formą zachowania rytualnego i w ten sposób elementem religii”. R.R. Grimes (1995, s. 48—49) zdefiniował magię jako „każdy element rytuału, rozumiany jako środek do osiągnięcia pewnego celu. Jeśli jakiś rytuał nie tylko ma znaczenie, ale również działa — jest magiczny”. W ostatnio opublikowanej pracy na temat magii rzymskiej N. Janowitz (2001, s. 3) pisze: „Dowolna czynność rytualna, od użycia filakterii przez Żydów, do grecko-rzymskich ceremonii modlitewnych, a na chrześcijańskiej eucharystii skończywszy ■ — mogła zostać uznana za ‘magiczną’” (podkr. N. J.). 7 Zdaniem J.M. Hulla (1974, s. 149, przyp. 58), badacza magii w pierwotnym chrześcijań­ stwie: „magia to nie tylko technika, ale objawienie oparte na teofanii”. 8 „Święty dla jednego człowieka, jest dla innego magiem (lub szaleńcem)” (Lightstone 1984, s. 17). Celowo nie używam terminu „specjalista religijny”. Wprowadzony prawdopodobnie przez Eliadego (1961, s. 153) termin „specjalista od sacrum” okazuje swą użyteczność w sytuacji, kiedy dyskutuje się różnice między kapłanem a magiem i nie sposób użyć terminu „specjalista religij­ ny”. Tematem tym zająłem się w osobnym artykule Specjaliści od sacrum (przyjęty do druku w półroczniku „Nomos”), Odnośnie do związku magii z szaleństwem zob. Sieradzan, 2005. �O względności pojęć „magii” i „religii” J5 klęciem magicznym i vice versa9). Dociekliwi starożytni starali się odpowie­ dzieć na pytanie, jaka właściwie jest różnica między człowiekiem boskim (gr. theóś) a magiem (magos), w sytuacji, w której obu określeń często używano wobec tych samych ludzi10. Mając to wszystko na względzie, H.S. Versnel(l 991, s. 177) stwierdził, że „ani magia, ani religia nie istnieją. Istnieją tylko nasze definicje tych pojęć”11. Zdaniem J.G. Gagera (1992, s. 25), kategoria „magii” w ogóle nie istnieje, ponieważ słowo to „mówi nam niewiele lub zgoła nic o istocie tego, co opisuje”. Dlatego zamiast pytać o cechy magii, stawia raczej pytanie o to, dlaczego i w jakich okolicznościach używano tego terminu. Wielu badaczy jest zgodnych w tym, że ścisły podział na religię i magię nie był powszechnie akceptowany ani w starożytności antycznej12, ani w XIX 9Z perspektywy społecznej, zdaniem Webera (2002, s. 333-335), granica między zaklęciem a modlitwą jest płynna. Modlitwa i ofiara mają magiczne źródła. Powołując się na artykuł H. Philsoopha(1971), Versnel (1991, s. 193, przyp. 7) zauważył, że działania magiczne podejmu­ je się w celu wywarcia wpływu na autonomiczną moc Boga. Skoro więc specjaliści od sacrum „czasami wykorzystują podobne formuły w podobnych okolicznościach (...) między zaklęciem a modlitwą nie ma istotnej ani ogólnie uznanej różnicy” (s. 180, podkr. H.S.V.). Zdaniem Aune’a (1980, s. 1513): „trudno albo wręcz niemożliwe jest wyznaczenie fenomenologicznej różnicy mię­ dzy magiczną inkantacją i modlitwą religijną, albo rytuałem religijnym i magicznym”. Inna współ­ czesna badaczka stwierdziła, że „najstarszym środkiem manipulacji jest modlitwa” (Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 31). Por. Sieradzan, 2004. 10Gallagher, 1982, s. 174. Według niego, współcześni Jezusa Chrystusa, Apolloniusza z Tiany czy Aleksandra z Abonuteichos „nie używali jednej, sztywnej, ‘hellenistycznej koncepcji bo­ skiego męża’ jako wyznacznika oceny, ale raczej zmiennego i elastycznego zbioru kategorii i kry­ teriów, które można było zaadaptować, aby spełnić wymogi określonej sytuacji” (s. 177). 11Versnel (1991, s. 177) nawiązał tu do celnej uwagi E.T. Bella: „Mapa (= umysł) nie jest tym, co przedstawia (= światem empirycznym)” (Korzybski, 1950, s. 247), którą często cytuje się w ujęciu Korzybskiego: „Mapa nie jest terytorium” (s. 750). Korzybski jest też autorem innych słów, kwestionujących arystotelesowski punkt widzenia: „Słowa nie są rzeczami, które przedsta­ wiają” (s. 751, podkr. A.K.). Por. słowa Szestowa (1995, s. 25): „Miał rację również młody Scho­ penhauer, interpretując koncepcję Kanta w tym sensie, że wszystkie nasze sądy dyskursywne są jedynie siecią narzucaną przez nas na żywą rzeczywistość i dlatego nic o niej nie mówią i mówić nie mogą, tj. żadnego poznania nam nie przynoszą. Później Rickert podjął myśl Schopenhauera i rozwinął ją szczegółowo w swoim ogromnym dziele. Myślenie dyskursywne służy tylko temu, aby człowiek mógł mieć iluzję doskonałego poznania. W istocie abstrakcyjne pojęcia nie tylko nie służą poznaniu rzeczywistości, ale, przeciwnie, od rzeczywistości odwodzą. Rzeczywistość jest irracjonalna, absolutnie niepoznawalna, a nasza nauka to tylko idealna niewiedza na temat życia”. Należy jednak dodać, że z punktu widzenia „magicznej wizji świata” (o której pisali Waxowie) zarówno słowa, jak i myśli są rzeczami. 12 Według Smitha (1978a, s. 188) i Betza (1996b, s. XLI), w epoce hellenistycznej był on dziełem grupy intelektualistów. Na względność podziału na magię i religię w starożytnym Rzy­ mie zwrócił uwagę C.R. Phillips (1986, s. 2732): „W materialistycznym znaczeniu, magia była religiąi vice versa". To, co dla jednych (np. dla Celsusa) było magią, dla innych (np. Orygenesa i pozostałych chrześcijan) — mogło być religią. Podział na „prawdziwą”, bo „objawioną”, religię a „fałszywą”, bo będącą wymysłem człowieka, magię chrześcijaństwo przejęło z rabinicznego judaizmu (Tambiah, 1990, s. 6-8). Na dobre utrwalił się on od IV w., gdy Imperium Rzymskie zdominowało chrześcijaństwo. Wówczas wszystkie przejawy religijności niechrześcijańskiej uznano za „demonizm”, „magię” albo „zabobon”. Por. Flint (1999). Według L. Blau, „zabobon to nic innego jak wiara pokonanej religii” (cyt. w: Wypustek, 2001, s. 31). Chrześcijański Diabeł ma wiele cech greckiego boga Pana. �16 Jacek Sieradzan wieku13, nie znajduje też miejsca wśród ludów tubylczych całego świata14. Pełnił natomiast pewną rolę w polemikach okresu Reformacji15. To, że podział na magię i religię jest dystynkcją późną, podkreślali liczni autorzy, w tym R. i M. Waxowie (1963, s. 496). W starożytności religia i magia były bowiem z sobą nierozdzielnie związane. Tak było w Sumerze16, Babilo­ nii17i u zachodnich Semitów (Fenicjan i Kananejczyków)18. Egipscy magowie wespół z kapłanami rezydowali w tych samych świątyniach (Betz, 1996b, s. XLVI), a do pierwotnej religii rzymskiej odnoszono pojęcie „religii magicz­ nej” (ang. magical religión)19. Według Waxów (1963): „dychotomia magia/re­ ligia nie przystaje do danych empirycznych” (s. 497). Autorzy ci sugerowali, że „tradycyjne dychotomie naturalny/nadnaturalny, manipulacja/suplikacja, oraz klasyfikacje magii jako ‘praktycznej’20, ‘niemoralnej’ czy jako ‘pseudo­ nauki’ — powinny zostać usunięte z naukowej literatury, przynajmniej tam, gdzie służą one opisowi innych kultur” (s. 497). Wprowadzona przez orto­ 13Jako płód umysłowości wiktoriańskiej utrzymywał się przynajmniej do II wojny światowej (Smith, 1978a, s. 188; Glucklich, 1997, s. 221). Jeszcze w wydanej po raz pierwszy w 1937 książce P. Radina (1957, s. 105-155) dwa rozdziały noszą tytuł Od magów do kapłanów (From Magi­ cians to Priestś). 14 Badacze często cytują słowa M.J. Herskovitsa (1967, s. 2.262), że „magia jest uważana za integralną część systemu religijnego w Dahomeju”. Por. Goode (1949, s. 175) i Waxowie (1963, s. 500). Fakt niemożności odróżnienia magii od religii oraz oddzielenia kompetencji kapłana i maga u żyjących w lasach plemion indyjskich, powołując się na Crooke’a(1907, s. 247), Webster (1948, s. 183) przypisał ich prymitywizmowi. W związku z tym teoretycy religii zostali zmuszeni do kon­ statacji: „W wielu społeczeństwach kompetencje religii i magii pokrywają się” (Stark, Bainbridge, 2000, s. 142). Tego samego zdania jest W. Kowalak (1982, s. 54). Ponadto, jak zauważył: „Jest rzeczą niemożliwą określić, gdzie [na Nowej Gwinei — J.S. ] kończy się magia, a zaczyna religia” (s. 59). 15Kiedy protestanci zarzucali „pogano-papistom”, czyli katolikom, „kompulsywne” i „auto­ matyczne”, a zatem „magiczne”, wykonywanie rytuałów, przeciwstawiali im swoją, nową, odro­ dzoną, a więc prawdziwie „religijną” religijność: „błagalną”, „wewnętrzną” i „etyczną” (Smith, 1978a, s. 188). 16„W powszechnej opinii one (= sumeryjskie inkantacje) przynależą raczej do magii niż reli­ gii, ale należy pamiętać, że różnicę między religią a magią można ściśle utrzymać wyłącznie na papierze i że sumeryjskie inkantacje na ogół odwołują się do pomocy bogów”, są więc działania­ mi kultowymi o charakterze magiczno-religijnym (Ringgren, 1973, s. 34, podkr. J.S.). 17„Jest oczywiste, że sami Babilończycy nie czynili różnic między ‘religią’ a ‘magią’, takich, jakie na swoich biurkach czynią współcześni historycy religii i że nawet nie kreślili wyraźnej linii między tym, co racjonalne (medyczne), a irracjonalne (magiczne bądź religijne) (Ringgren, 1973, s. 90-91, podkr. J.S. ). Wg M.-L. Thomsen (2001, s. 14): „praktyki magiczne w Mezopotamii nie stały w opozycji do ‘oficjalnej’ religii. Nie były uważane za zabobonne ani zakazane. Nie wy­ śmiewano się z nich. Rytuały zwane ‘magicznymi’ stanowiły zwykły sposób postępowania z cho­ robą i nieszczęściem, oraz wszystkim tym, co zakłócało związki między ludźmi a bogiem”. 18Ringgren, 1973, s. 168-169; Aune, 1986, s. 213. 19Versnel, 1991, s. 179. G.W.F. Hegel w Wykładach z filozofii religii mówił o „religii magii” Eskimosów (Cunningham, 1999, s. 5). 20Jeśli cytowane w tekście słowa i zdania zaznaczono cudzysłowami („”), oznacza to dosłow­ ny cytat, natomiast jeśli cytat obejmują apostrofy (” ), wskazuje to na dokonaną w nim zmianę końcówek, co przy cytowaniu zdań i wyrazów polskich jest często niemożliwe do uniknięcia. �O względności pojęć „magii” i „religii” 17 doksów chrześcijańskich klasyfikacja magii jako niemoralnej i bluźnierczej, oraz traktowanie jej przez uczonych jako przesądu — jest w ich przekonaniu nie do przyjęcia dla wnikliwych badaczy zagadnienia (s. 502). Jak zauważyli, trudności ze zdefiniowaniem pojęcia magii sprawiły, że nawet tak skrupulat­ ny badacz jak Max Weber nigdy tego nie uczynił21. Według E .V. Gallaghera (1982), w I wieku n.e. wiązano magię z ignoran­ tami i ludźmi niemoralnymi. Magów uważano za ludzi podejrzanych i bu­ dzących strach, którzy nie szanują przeszłości i zrywają z tradycją22, trakto­ wano ich więc jak rebeliantów, outsiderów i dewiantów. W tym ujęciu religia jest moralna i akceptowalna społecznie, a magia — postrzegana jako niemo­ ralna, wywrotowa i destrukcyjna — nie jest akceptowana przez społeczeń­ stwo. Jej praktyką zajmują się jednostki wyalienowane, obcy oraz grupy lu­ dzi pogardzanych i lekceważonych (Braarvig, 1999, s. 52). Zarówno badacze klasyczni (Lang, 1901, s. 46), jak i współcześni (Ewing, 1997, s. 153) do­ strzegają w magii ducha buntu i rebelii przeciw zastanemu status quo23. Nie sposób nie zgodzić się z uwagą O. Petterssona (1957, s. 119), że „naukowa debata nad relacją pomiędzy ‘magią’ i religiąto rozstrząsanie sztucznego pro­ blemu powstałego w wyniku definiowania religii wychodzącego od idealnego wzorca chrześcijaństwa” (podkr. O.P.). Wszystko to, co nie licowało z tym wy­ idealizowanym wzorcem, określono mianem ‘magii’24. Jak zauważył R.L. Fow­ ler (1995, s. 12-13),, jeżeli granica oddzielająca magię od religii przy najlżej­ szym dotyku znika jak bańka mydlana, bezowocne wydaje się utrzymywanie jakichkolwiek pretensji do oddzielania ich w teorii”. Także zdaniem G. Lucka (1985, s. 5), poza nieobecnymi u maga świadomością ‘grzechu’ i modlitwami błagalnymi — „nie ma zasadniczej różnicy między religią a magią”. Jest też magia umiejętnością czy nawet sztuką bardziej konserwatywną od religii25. Ta ostatnia zmienia się wraz z duchem czasu26. Dlatego nie sposób 21 Waxowie (1963, s. 501). Także według Garcia-Teijeiro (1993, s. 123) i Fowlera (1995, s. 2) żadne definicje magii nie są zadowalające. 22 Ale nie z tradycją magii, ponieważ np. Betz (1982, s. 169) podkreślił ich zainteresowanie zachowaniem tej tradycji, a Wierciński (1997, s. 107) uznał za maga tylko kogoś, „kto trudni się magią profesjonalnie i jest przekaźnikiem jej tradycji”. Na tradycjonalizm magii zwrócił także uwagę Wittgenstein (1998, s. 31): „istnieje postęp w nauce, ale nie ma go w magii”. 23 „Magia staje się bezsensowna, jeśli nie istnieje w opozycji do jakiegoś autorytetu, który jej zabrania lub przynajmniej krzywo na nią patrzy. Musi istnieć jakaś forma ortodoksji religijnej, przeciw której ona się wyodrębnia” (Dickie, 2001, s. 40). 24Warto zauważyć, że na ten artykuł powołał się A.A. Barb (1963), omawiający problem prze­ trwania magii w pierwszych wiekach chrześcijaństwa. 25 Tak jak król Egiptu Aha (zwany także Teti i Athotis) ok. 3000 p.n.e. starał się wywierać wpływ na bogów za pomocą posiadanej przez siebie księgi, tak też w 3000 lat później mag helle­ nistyczny wzywał boga (Hulł, 1974, s. 27). Por. Papyri Graecae Magicae, 4, s. 236-239 (Betz, 1996a, s. 42). 26Wystarczy porównać np. pierwotne chrześcijaństwo do całkiem odeń różnego chrześcijań­ stwa współczesnego. Zasady magii pozostały zaś w znacznej mierze niezmienione do dziś. Jak �18 Jacek Sieradzan się nie zgodzie z klasykiem zagadnienia, który jeszcze w 1915 roku pisał: „Nie ma systemu myśli ludzkiej, który w swoich niezmiennych, istotnych za­ sadach pozostałby bardziej prymitywny i, z tego powodu, bardziej kosmopo­ lityczny, bardziej dosłownie pozbawiony odróżniających go narodowych cech, niż magia”27. Jeszcze w połowie lat 60. XX wieku para krytycznych badaczy głosiła, że magia ,jest najstarszą profesją na świecie” (Campowie, 1970, s. 10) i „matką religii” (s. 307). O „magiczności” nauki Według obiegowego poglądu, współcześnie „magia jest wypierana przez naukę” (Stark, Bainbridge, 2000, s. 136). Badacze ci utrzymują, że postęp „zmniejsza zapotrzebowanie na magię” (s. 346)28. Dokładna analiza zagad­ nienia pokazuje jednak, że jest inaczej. Na człowieku pierwotnym współczes­ na technika zrobiłaby wrażenie wielkiej magii, a współcześni uczeni wiel­ kich czarowników. Tak magia i religia, jak magia i technika wzajemnie się przenikają (Moszyński, 1925, s. 246), a wytyczenie granic między nimi jest praktycznie niemożliwe29. Niemożność ich rozdzielenia sprawiła, że E. Fromm (2000, s. 139-140) pisał o naukowo-magicznym wymiarze religii. O tym, że magię zbliża do nauki podobieństwo technologii, wspomniała R. Benedict (1933, s. 40): „Magiajest w sposób istotny mechanistyezna; jest to manipula­ cja światem zewnętrznym za pomocą technik i formuł, które działają w spo­ sób automatyczny”30. zobaczymy dalej, ponieważ techniki magiczne, z zaklęciami włącznie, były takie same 2000 lat temu, jak są współcześnie, to — zakładając, że Jezus — jak głosił Morton Smith (1981) — fak­ tycznie był magiem — łatwiej porozumiałby się z Crowleyem czy LaVeyem niż z Ratzingerem czy Barthem. Zarówno magowie żydowscy w czasach Jezusa, jak i członkowie Ordo Templis Orientis w XIX/XX w. (wśród nich Crowley), odwoływali się do Ezechiela, przywoływali anioła Metatrona, jako potężnego zaklęcia używali imion Boga (Elohim, Tetragrammaton i Adonai), a recyta­ cję kończyli słowem Amen. Por. tajemne rytuały O.T.O. wydane przez Zalewskiego (1992, s. 5-11). 27Ale nie sposób też zgodzić się z jego stwierdzeniem, wyrażonym nieco dalej, które przeczy wyrażonemu powyżej konserwatyzmowi magii, że religia jest „ortodoksyjna”, a magia „heterodoksyjna” (Smith, 1915, s. 269). 28 O fałszywości tego twierdzenia przekonuje powstanie świata wirtualnego oraz zaintereso­ wanie, jakie towarzyszy powieściom i filmom Władca pierścieni, opowieściom o Harrym Potte­ rze czy filmowej trylogii Matrix. 29 Według Cavendisha (1977, s. 1-2), w potocznym mniemaniu religia polega na czci, nauka na wyjaśnianiu, a magia na dominacji i nakazie, ale w praktyce życiowej granice między nimi są często zamazane. Jak się okaże, również magowie oddawali cześć i modlili się do bogów, a sami bogowie w praktyce często stosowali metody magiczne, nie wyłączając tzw. „czarnej” magii. 30Zdaniem J. Cazeneuve, religia jest nakierowana na cele zewnętrzne, a magia na wewnętrzną moc (Sociologie du rite, PUF, 1971, cyt. w: Maisonneuve, 1995, s. 21). O magii jako związanej z manipulacją pisał też ostatnio Meslin (2002, s. 2012). �O względności pojęć „magii” i „religii” 19 W podobny sposób —-jak głoszą niektórzy — magia przeszła w naukę. Po­ wołując się na klasyków zagadnienia, L. Thomdike31 i F. Yates32, J.B. Russell pisał, że „źródła nauki tkwią w magii i że większość wielkich uczonych śred­ niowiecza i nieco późniejszych okresów była także magami” (2003, s. 13). Do­ dał, że zarówno magię, jak i naukę cechuje pogląd o jedności kosmosu i współ­ zależności wszystkich jego elementów. Zdaniem P. Feyerabenda, współczesna, zachodnia (materialistyczna!) nauka to po prostu kolejna denominacja, która — równie silnie jak ostoje religijnego dogmatyzmu — broni się przed napły­ wem nowych idei: „nauka jest o wiele bliższa mitom, niż godzi się to uznać jakakolwiek filozofia naukowa”. Jest ona „najbardziej współczesną, najbar­ dziej agresywną i najbardziej dogmatyczną instytucją religijną” (1975, s. 295). Także M. Buchowski (1986, s. 111) dostrzegł w niektórych koncepcjach światopoglądowo-waloryzacyjnych „przejawy myślenia magicznego”33. Ponadto magia — poza tym, że rozładowywała stresy i napięcia w ciele — przyczyniła się do rozwoju nauki i techniki, ponieważ „wzmacniała i posze­ rzała u człowieka poczucie jego panowania nad otoczeniem” (Wierciński, 1997, s. 109). Magia nie jest pseudonauką, jak utrzymywał Frazer i jak dzi­ siaj jeszcze głoszą niektórzy badacze postfrezerowscy34. Już ponad 60 lat temu Cassirer trafnie zauważył: „Magia nie jest rodzajem nauki czy pseudonauką” (1971, s. 169). Zdaniem Buchowskiego: „Nietrafna jest (...) Frazerowska kon­ cepcja magii jako wstępnej, błędnej formy nauki; magia i nauka bowiem są to dwa równoległe sposoby poznania wymagające tego samego typu obserwacji zmysłowych, różniące się nie swą istotą, lecz typem zjawisk, jakich dotyczą” (1986, s. 54). W świetle tego różnice między magią a nauką, jakie wyszczegól­ nił Swienko (1983, s. 37), tracą znaczenie35. W opinii Kieckhefera (2001), współ­ czesna technika jest swego rodzaju zsekularyzowanąmagią (s. 196-199), a sama magia służy za pośredniczkę między religią a nauką i techniką (s. 114). Zda­ niem klasyka antropologii strukturalnej włączenie światła przełącznikiem, to w istocie akt magiczny, nowożytna „technomagia” (Leach, 1986, s. 32). Z tym, 31 Por. L. Thomdike, A History o f Magic and Experimental Science during the First Thirteen Centuries o f our Era, vol. 1-8, Macmillan Company, New York 1923-1958. 32 Źródeł współczesnej nauki F. Yates (1964) doszukiwała się w renesansowej magii i hermetyzmie (s. 145-156). Odkrycie tradycji hermetycznej w renesansie „stymulowało rozwój auten­ tycznej nauki” (s. 450). Przywołała m.in. postać J. Dee, „który był magiem, ale chrześcijańskim, a także autentycznym naukowcem, mającym autentyczne zrozumienie teorii kopemikańskiej” (s. 188). 33 Por. też Kmita, 1989. 34Braarving (1999, s. 53) wspomniał o uczonych głoszących, że religia (oraz nauka) są „praw­ dziwe”, a magia jest „nieprawdziwa”. Jeszcze socjolodzy religii Stark i Bainbridge (2000, s. 60) utrzymują, że pierwotna magiczna pseudonauka przekształciła się w religię. 35 Według niego magia wyrasta z tradycji, jest irracjonalna, antyempiryczna i dostępna tylko dla wtajemniczonych, natomiast nauka jest empiryczna, ponieważ oparta na znajomości praw przy­ rody i otwarta dla każdego. �20 Jacek Sieradzan że współczesna nauka jest rodzajem magii, zgadzają się też przedstawiciele tantrajany, uznawanej za buddyzm magiczny36: Dalajlama37 oraz Chögyam Trungpa (2002, s. 97-100); ten drugi pisał o magii codzienności, odkrywanej dzięki pełnemu doświadczaniu świata. J.-A. Rony (1993, s. 82) podkreślił ezoteryzm nauki, będący też, według Wiercińskiego (1997, s. 108), cechą magii. Łącznikiem między nauką a magią jest koncepcja mana. Według Maussa i Huberta (1973, s. 152), cała koncepcja magii opiera się na pojęciu mana38. Po­ gląd ten znalazł poparcie w przemyśleniach i badaniach innych uczonych: R.R. Maretta39, B.L. Whorfa40, P. Radina41, E. Norbecka (1961, s. 38-39), A. Wierciń­ skiego42 i W. Sedlaka43. W opinii C. Levi-Straussa (1973) kategoria mana ma charakter liminalny (LV)44, a ponadto: „Pojęcie mana należy nie do porządku rzeczywistości, lecz do porządku myśli” (III). Świat nie został więc „odczarowany” (niem. Entzauberung znaczy dosłow­ nie „usunąć magię”), jak mniemał Max Weber (1984, s. 137), ale nadal pozo­ 36 Tantrajanę nazwał buddyzmem magicznym zarówno uczony (Schayer, 1938, s. 2 4 5 -2 4 7 ), jak i praktykujący buddysta (Sangharakszita, 2002, s. 368,454). 37 „Widzimy, jak system, który uważa się za naukowy i stara się nie uznawać niczego, co nie jest faktem wypływającym z doświadczenia, wkracza w tak zwany wymiar magiczny czy nadnatu­ ralny. Rzeczą niemożliwą i zresztą absurdalną byłoby oddzielanie jednego od drugiego. Wszyst­ ko — od najgłębszej analizy po najbardziej naiwne wierzenie — przynależy do tej samej struktu­ ry i każda najdrobniejsza cząstka doktryny objaśnia jednocześnie wszystkie pozostałe” (Dalajlama, 1998, s. 127-128). 38W swoim klasycznym eseju pogląd ten zakwestionował Malinowski (1990, s. 431-432), ale jego argumentacja jest nieprzekonywająca choćby dlatego, że wcześniej w tym samym dziele na­ zwał mana istotą magii (s. 372). Także w Ogrodach koralowych i ich magii konstatował coś wręcz przeciwnego: „Każda ceremonia magiczna to, w swej istocie, manipulacja maną” (Malinowski, 1966, s. 68). Potem Eliade ( 1966, s. 28-29) zgłosił zastrzeżenia do teorii, według której mana to magiczna siła bezosobowa typowa dla wszystkich ludów. Jednak jego słowa są wyłącznie polemi­ ką z teorią Frazera o magii jako pierwotnej formie rozwoju wszystkich religii. 39R.R. Marett (1909, s. 127) wspomniał traumaturgiczną rolę mana. 40 B.L. Whorf (1982, s. 336) w artykule opublikowanym pierwotnie w „The Theosophist” (1940, nr 1), pisał o mantrze jako mocy zmieniającej porządek świata: „Na poziomie elementar­ nym mantram to tyle co zaklęcie prymitywnej magii, jakie spotykamy we wszelkich pierwotnych kulturach. Przy przejściu na wyższy szczebel pojęcie to zmienia się i nabiera sensu intelektualne­ go, odnosząc się do wewnętrznego powinowactwa między językiem a strukturą kosmosu, (...) Mantram sprawia, że ludzki organizm zaczyna przekazywać, kontrolować, wzmagać owe tysiąc­ krotne siły, jakie normalnie transmituje z niedostrzegalnie słabą intensywnością”. 41 Według Radina (1957, s. 27 5 ), mana to „magiczna moc”. 42 Według Wiercińskiego (1997, s. 106), nośnikiem słów i mantr języka magów na odległość są „drgania mana”. 43 Choć Sedlak (1979, s. 483) nie odwołuje się bezpośrednio do mana, to uznawana przez niego za przekaźnik informacji fala elektromagnetyczna ma wiele cech mana. Co więcej, według niego jest ona nośnikiem wszelkiego życia: „Życie byłoby więc przenoszącą się falą elektroma­ gnetyczną w molekularnej sieci produkowanej metabolicznie i wstrząsanej ustawicznie faląkwantowoakustyczną”. 44 Choć Lévi-Strauss (1973, s. LV) nie użył terminu „liminalny”, który wprowadził dopiero Turner, to jednak zauważył, że mana reprezentuje sob^płynne znaczenie, czyli właśnie liminalność. �O względności pojęć „magii” i „religii” 21 staje „zaczarowany”, jak był w średniowieczu, ale w inny sposób; magów i innych specjalistów od sacrum zastąpili inżynierowie i technicy, nowożytni technolodzy sacrum45. W opinii G. Ritzera (2001, s. 124) nawet to, co wydaje się dogłębnie racjonalne (np. konsumpcja), ma w istocie charakter magiczny. W średniowieczu magia naturalna (zwana również „białą”) była uważana za naukę, a magia demoniczna (czyli „czarna”) za zniekształconą formę religii. Tego typu poglądy głosili nawet autorzy kościelni, w tym św. Albert Wielki (ok. 1193-1280), największy erudyta średniowiecza, autor szeregu dzieł 0 magii (Kieckhefer, 2001, s. 29-32). W tym ujęciu magia to po prostu inny, nie mniej skomplikowany rodzaj techniki, z tym, że polem działalności maga nie jest laboratorium znajdujące się na zewnątrz niego, lecz w nim samym46. Wskutek tego np. we współczesnych laboratoriach filmowych świeccy tech­ nolodzy tworzą magię kina. Ich praca —■podobnie jak praca średniowiecz­ nych alchemików — pozostaje równie niezrozumiała dla większości popula­ cji, jak była nią (i jest) działalność magów, choć nie wiąże się z tym społeczny ostracyzm, ani kary za nieskuteczność przeprowadzanych operacji. Każde od­ krycie naukowe można wykorzystać w celach pozytywnych (co upodabnia go do magii naturalnej), albo w destruktywnych (co kojarzy go z magią de­ moniczną, „czarną”). Widziana z tej perspektywy magia biała wspomaga po­ stęp, a magia „czarna” go powstrzymuje47. Nauka zaś wciąż jest tak samo tajemnicza dla przeciętnego człowieka jak działalność maga czy czarownika, a to, co on „odkrywa”, często również stanowi skutek mniej lub bardziej po­ bożnych życzeń, ponieważ dane bywają naciągane48. Według E. Davisa (2002): „Nauka zastąpiła pewną część magii, rozszerzając jednocześnie jej marzenia 1cele za pomocą środków technicznych. Elektryczność, szybki transport, ra­ dio i telewizja, samolot i komputer wcieliły jedynie w życie to, co najpierw obiecywała osiągnąć magia” (s. 54). „Technologie te są dosłowną realizacją wirtualnych projektów alchemików i czarowników dawniejszych epok. Ma­ gia jest podświadomością techniki, jej własnym, pozaracjonalnym czasem” 45 Według Webera (1984, s. 137-138), „odczarowanie świata” zbiegło się z przejściem od kontemplacji, będącej wyznacznikiem religijności średniowiecznej, do aktywizmu; innymi słowy, „czystego mistyka”, który służy tylko samemu sobie, zastąpił mag, a w istocie służący innym technik/technolog, ponieważ nastawiony na twórcze przekształcanie świata. 46 Według Wiercińskiego (1997, s. 109), między magią a techniką istnieją trojakie różnice: rodzaju (magia to rzemiosło, a technika to nauka), skali (małe energie maga versus wielkie ener­ gie techniki) i czasu (mag wytwarza rzecz nagle, a technika potrzebuje czasu). 47Por. interesujące uwagi Webstera (1992, s. 77) o magii naturalnej („duchowej”) i demonicz­ nej. Jego zdaniem rozwój nauki w XVII w. wyparł tylko drugą z nich, natomiast pierwsza uległa powolnej transformacji w naukę. Inny pogląd na tę sprawę prezentuje teoretyk śmierci rzeczywi­ stości, według którego media „to czarna magia, która stała się magiąjedyną” (Baudrillard, 2001, s. 46). 48 O tajemniczości i względności niektórych odkryć w fizyce oraz związanej z tym nieuczci­ wości uczonych wspomniał Fulford (1996, s. 9). �22 Jacek Sieradzan (s, 55). „Logika techniki stała się niewidzialna — w dosłownym sensie okul­ tystyczna. Bez znajomości specjalnego kodu wszystko jest tajemnicą. A nikt już nie zna wszystkich kodów” (s. 232, podkr. E.D.). Krytyka klasycznych koncepcji magii i religii Wątpliwości, które w kwestii magii i religii ujawniają badacze współcze­ śni, nie mieli XIX-wieczni ewolucjoniści, dla których wszystko było oczy­ wiste49. Żyli w doskonale przewidywalnym, zrozumiałym świecie, w którym magia była prymitywną poprzedniczką religii, sposobem eksplikacji zjawisk typowym dla nieoświeconego dzikusa. Nikt nie podejrzewał, tak jak czynią to uczeni współcześni, że odkrycie wzajemnych związków magii i religii może być równie niemożliwe, jak stwierdzenie, co było pierwsze: „ortodoksja” czy „herezja”, albo kura czy jajko? Według E. Tylora (1896, s. 107), magia to przeżytek i ułuda, twór ludzi „na niskim poziomie umysłowym”, wynik błędu logicznego, polegającego na niezrozumieniu związku zachodzącego między przyczyną a skutkiem, re­ zultat narzucania związku istniejącego w umyśle na rzeczywistość empirycz­ ną. Przez wiele lat akceptowano poglądy klasyka magizmu J. Frazera (1978). Według niego magia to pierwotny, fałszywy pogląd na świat, który — zgod­ nie z jego ewolucjonistyczną wizją — został z czasem zastąpiony przez na­ ukę i religię. To one bowiem, a nie magia, dają właściwą percepcję świata (s. 70-79)50. O ile magia — ‘bękarcia siostra nauki’ (s. 70) — ma polegać na wierze człowieka w możliwość wpłynięcia na bóstwa poprzez wykonywanie rytuałów magicznych, to istota religii zawiera się w zjednywaniu sobie przy­ chylności bóstw poprzez wiarę, modlitwę i wykonywanie „odpowiednich prak­ tyk” (s. 71). Jak Frazer głosił, że magia poprzedzała religię, tak B. Malinowski (1990, s. 443) — który często poddawał krytyce poglądy Frazera — w zgodzie z nim stwierdził, że mag (u niego czarownik) poprzedzał kapłana51. Poglądy Frazera w kwestii magii doczekały się słusznej krytyki52. 49XX wiek w nauce zaczął się od publikacji w 1905 roku artykułu A. Einsteina o szczególnej teorii względności. Einstein wyszedł od jedynego problemu, z którym nie mogła sobie poradzić fizyka XIX wieku, a mianowicie promieniowania ciała doskonale czarnego. I wywołał rewolucję, która trwa w nauce do dziś. 50Pogląd o magu („czarowniku”) jako poprzedniku naukowca podtrzymywali Mauss i Hubert (1973, s. 100): „magia (...) jest nieraz uczona, jeśli nie prawdziwie naukowa”. Według nich ma­ gowie to historycznie pierwsi znawcy trucizn, chirurdzy i metalurdzy. 51 Już F. Nietzsche (1984, s. 131) pisał, że „czarownik jest starszy od kapłana” (§ 111). 52 Np. E. Cassirer (1971, s, 168) odrzucił pogląd Frazera, że po wieku magii nastąpił wiek religii. Według niego, człowiek wprawdzie „był początkowo homo magus, ale od epoki magii przeszedł do epoki techniki i stał się homo f a b e r współcześnie jednak łączy w sobie obie te tendencje (Cassirer, 1946, s. 281). Z kolei Wittgenstein (1998) pisał, że Frazer traktuje tubylców �O względności pojęć „magii” i „religii” 23 Współcześnie chyba tylko M. Buchowski (1986), mimo zastrzeżeń kiero­ wanych pod adresem Frazera (s. 13-14), podtrzymuje jego pogląd, „iż magia poprzedzała genetycznie religię” (s. 14, 68, p. 2). Buchowski (1993) postuluje istnienie klasycznej formy magii (s. 24). W jego przekonaniu „świadomość pierwszych historycznie społeczeństw była właśnie świadomością magiczną w jej ‘czystej’ postaci” (s. 37). W obrębie pierwotnej „kultury magicznej wszystko (...) jest w pewnym sensie obrzedem i zarazem nic obrzędem nie jest” (s. 102). Mimo iż zdaje sobie sprawę ze spekulacyjnego charakteru tych założeń53, uważa, że po fazie magii nastała faza religii, która w końcu — na zachodzie Europy — przeszła w epokę filozoficzno-metafizyczną (s. 27)54. E. Durkheim (1990, s. 348) uważał, że było dokładnie na odwrót, że to „magia zrodziła się z religii”. Z kolei Wierciński (1997, s. 107) wyraził opi­ nię, że „magia zrodziła się wraz z szamanizmem”, czyli obie od zawsze współ­ istniały obok siebie. Badacz magii antycznej F. Graf (1997, s. 34) uważa, że magia i religia (przynajmniej w starożytnej Grecji) wyłoniły się z jednej ja­ kości, którą nazwał „pierwotną jednością-— religią”. Do tej drugiej zaliczył „misteria bachiczne, ekstatyczne kulty prywatne, oczyszczenia i wrogie czarostwo”. Analogiczną opinię wyraził niemal pół wieku wcześniej Edwin Smith (1952b, s. 34). Jego zdaniem powinno się w ogóle przestać używać słowa „magia”. Zamiast niego „powinniśmy raczej mówić o różnych poziomach lub etapach czy też fazach religii”55. jak szaleńców, upowszechniających fałszywy obraz rzeczywistości (s. 31). Zarzucił mu prostac­ two i niezrozumienie tubylczych wizji świata: „Frazer jest dzikusem w znacznie wyższym stopniu niż większość jego dzikusów; oni bowiem nie byliby tak dalecy od zrozumienia jakiegoś ducho­ wego zagadnienia jak Anglik dwudziestego wieku. Jego wyjaśnienia pierwotnych praktyk są bar­ dziej prostackie niż sens samych tych praktyk” (22, podkr. L.W.). 53 Buchowski (1993, s. 38) pisze: „Przyznać trzeba, że etnografia nie dostarcza jednoznacz­ nych materiałów zaświadczających istnienie grup odpowiadających w pełni postulowanemu przez nas jednosektorowemu typowi praktyki społecznej. (...) Fazę tę [przejścia od natury do kultury — podkr. J.S. ] możemy sobie wyobrazić jedynie w sposób czysto teoretyczny" (podkr. J.S. ). 54Według Buchowskiego (1993) sama magia także miała ewoluować: od magii prapierwotnej (s. 38-39) przeszła w klasyczną (pierwotną); ta zaś w prymamą i profesjonalną (s. 56). Kwestia nomenklatury jest oczywiście umowna i stosowanie pojęć magii, religii i nauki jest arbitralne. Stan kultury, którą proponuje on po prostu określić jako magiczną, jest stanem świadomości, w którym sensy techniczne i symboliczne nie są odróżniane w sposób, w jaki czynimy to w kultu­ rze nowożytnej. Nie jest to więc ani „religia”, ani „magia”, ani „nauka” w potocznym (ogólnie przyjmowanym na gruncie judeochrześcijańskiej tradycji religioznawczej)'rozumieniu tych słów. M. Buchowski nadaje więc pojęciu magii znaczenie, które w pewnym sensie — trudno nam to sobie wyobrazić — zawiera w sobie coś, co my postrzegamy i jako religię, i jako „naukę", W gruncie rzeczy znosi owe tradycyjne pojęcia. 55 Także według holenderskiego uczonego Van Baala (1963), magia jest zjawiskiem religij­ nym, a psychoanalityk R, Moneya-Kyrle (1939, s. 102) uważał ją za źródło religii, rytuału i mo­ dlitwy. �24 Jacek Sieradzan Współcześnie zakwestionowano sztywny podział praktyk kultowych na magiczne i religijne. Według Maussa i Huberta (1973): „Nie ma żadnego nie­ mal obrzędu religijnego, który by nie miał swojego odpowiednika w magii” (s. 115). Mimo pozornego chaosu i rozmaitości działań magicznych, tworzą one spójny i harmonijny obraz świata56. Podobnie jak religia: „Magia jest z definicji — przedmiotem wiary” (s. 122). W ślad za Frazerem (1978, s. 38-39), Mauss i Hubert (1973, s. 5) za magiczne uznali „wszystkie obrzędy sympa­ tyczne”, które cechuje powtarzalność (s. 12). By jednak powtarzalności ob­ rzędów religijnych nie kojarzono z magią, stwierdzili, że magiczny jest „każ­ dy obrzęd, który nie jest częścią jakiegoś zorganizowanego kultu, obrzęd prywatny57, sekretny, tajemny i zbliżający się ku granicy, jaką stanowi ob­ rzęd zakazany” (s. 21). Gdyby ta definicja była słuszna, to pustelnik chrześci­ jański czy jogin praktykujący na odosobnieniu (na pustyni albo w górskiej jaskini) byłby magiem, o ile nie brałby udziału w zorganizowanym kulcie58. Ich definicja magii jako złożonej „z trzech elementów: wykonawcy, działa­ nia i wyobrażenia” (s. 12), jest tak ogólna i nieprecyzyjna, że — mimo po­ wyższego zastrzeżenia dotyczącego tajności rytuału — w pojęcie wykonaw­ cy, którego nazywają czarownikiem, równie dobrze można wtłoczyć nie tylko maga czy szamana, ale również kapłana zorganizowanej religii. B. Malinowski (1990) zakwestionował pogląd Frazera głoszący, że magia jest próbą kontrolowania natury przez ludy pierwotne. Odkrył, że Trobriandczycy są dobrze zaznajomieni z prawami natury, a magię stosują tylko w sy­ tuacjach wyjątkowych, których nie są w stanie racjonalnie wyjaśnić. Wykony­ wane przez nich rytuały magiczne spełniają funkcję czysto psychologiczną. Jego zdaniem różnica między magią a religią u ludów pierwotnych zasadza się na tym, że magia to zbiór praktycznych czynności wykonywanych przez specjali­ stów i służących osiągnięciu przyszłych celów, natomiast religia udziela odpo­ wiedzi na zasadnicze sprawy ludzkiej egzystencji, jest celem samym w sobie, będąc domeną inicjowanych, czyli wszystkich członków plemienia (s. 442-444). „Podobieństwo magii do nauki wyraża się w tym, że ma ona zawsze określo­ 56Natomiast według Wiercińskiego (1997, s. 108): „magia nie wytworzyła (...) zintegrowane­ go modelu świata”. 57 J. Assman (1997) stwierdził, że o ile teologię można określić jako „rodzaj dyskursu, które­ go temat jest dokładnie zdefiniowany, ale jego funkcja pozostaje raczej otwarta”, to w magii, przeciwnie, temat jest otwarty, a jej funkcja jest dokładnie określona (s. 2). Zatem magia to „reli­ gia zastosowana do sfery domowej” (s. 3). 58 Gdyby za dobrą monetę przyjąć tego typu definicję, to niemal każdego chrześcijańskiego ojca pustyni należałoby uznać za maga, zważywszy choćby na obecność w ich hagiografiach licz­ nych wątków magicznych. Warto też przypomnieć, że wielu z nich nigdy nie było w kościele. Zatem ich asceza — zgodnie z tą definicją— miała charakter magiczny. Por. np. uwagi S. Czar­ nowskiego (1956, s. 58) o ascezie Patryka (s. 385/95-461), najsławniejszego świętego irlandz­ kiego, która miała, według niego, „charakter postu magicznego”, czyli magicznego obrzędu, uży­ tego „przeciw niebu, aby wymóc na nim ustępstwa”. �O względności pojęć „magii” i „religii” 25 ny cel” (s. 440). W innej pracy stwierdził: „Magia nie jest techniką i nigdy nie przenika do dziedziny wiedzy empirycznej i osiągnięć umysłowych. Istnieje odrębna sfera fachowej działalności praktycznej opartej na wiedzy i do tej sfe­ ry magia nigdy nie wkracza. Magia związana jest ze sferą nieujarzmionych sił, trafu, wypadków, szkód powodowanych przez rdzę i szkodniki, z którymi isto­ ty ludzkie nie potrafią się uporać, lecz stwierdzenia, że powodem wszystkich tych nieszczęść, klęsk i wypadków jest zawsze magiczne oddziaływanie czło­ wieka, że wywołuje je zawsze ludzka złośliwość, nie potrafię, niestety, w pełni uzasadnić” (Malinowski, 1986, s. 669-670). Z kolei w myśl koncepcji wczesnego L. Levy-Bruhla (1992, s. 104, 139, 419), magia ma na celu wprowadzenie człowieka pierwotnego w stan mi­ stycznej ekstazy, ta zaś ma charakter prelogiczny i j est j ego j edyną rzeczywi­ stością. Ten pogląd, choć został poddany słusznej krytyce, w tym również przez późnego Levy-Bruhla59, nie do końca jest fałszywy. Również dla współ­ cześnie żyjącego człowieka religijnego wszystko jest znakiem czy wręcz na­ macalną obecnością bóstwa, w które wierzy60. Ci badacze, którzy podkreślają różnice między magią i religią, zazwyczaj, świadomie bądź nie, odwołują się do — dawno zarzuconej przez antropolo­ gów — Frazerowskiej dychotomii między nimi (Graf, 1991, s. 188), wedle której człowiek religijny prosi61 i błaga w modlitwie niedosiężne dlań, trans­ cendentne bóstwo o zbawienie, łaskę itp., a jego obrzędy są oparte na symbo­ lice. Mag zaś, przeciwnie, używając zaklęć i przedmiotów magicznych, żąda, manipuluje i wymusza62na bóstwach, może się też z nimi układać i targować, ponieważ, nierzadko, pozostaje z nimi w komitywie i na przyjacielskiej stopie. Bywa jednak i tak, że w razie nagłej potrzeby mag i/albo kapłan traktuje bó­ 59 Zob. zapis z notatnika Levy-Bruhla ( 1975, s. 104) z 31 sierpnia 1938. 60Wskutek tego zaliczenie przez Mrozek-Dumanowską ( 1990, s. 108) do magicznych takich mchów jak Hare Kriszna czy zielonoświątkowcy nie jest nadużyciem, pod warunkiem, że zaliczy się do nich przedstawicieli wszystkich ruchów ekstatyczno-transowych, od szamanów począw­ szy, a skończywszy np. na chasydach. 61Według Moszyńskiego ( 1925, s. 248), istotą religii jest „stosunek prośby i podporządkowa­ nia” swojej woli obiektowi pozaludzkiemu. 62O tym, że magia wiąże się z kompulsją, czyli przymusem, pisał już Bultmann ( 1963, s. 210), komentując opis egzorcyzmu w Mk 5, 1- 21 : „opowieść została zaciemniona wskutek pominięcia elementu przymusu, który egzorcysta użył do odkrycia imienia w momencie, kiedy opowieść za­ stosowano do Jezusa”. Użycie amuletu boga pogańskiego jest dla chrześcijanina magią, ale zasto­ sowanie krucyfiksu w celach leczniczych — to dlań religia (Versnel, 1991, s. 189). Amulet ku­ piony na bazarze przez ‘zabobonną’ osobę jest dla katolika przejawem magii, a pojemnik z uzdrawiającą wodą ze źródła bijącego przy sanktuarium Maryjnym będzie dlań relikwią (Wypu­ stek, 2001, s. 31). Racjonalista uzna oba za przejawy magii, ponieważ oba mają taki sam skład chemiczny (Yersnel, 1991, s. 190), a różnica między nimi polega wyłącznie na typie „użytego znaku” (Piekarczyk, 1968, s. 336). Katolik może uznać plemienny obrzęd uzdrawiania za prze­ sąd, ale oburzy się, gdy takiego słowa użyje się wobec kościelnego egzorcyzmu. Ale •— zdaniem Fowlera ( 1995, s. 20) — w takim przypadku protestant się nie oburzy. �25 Jacek Sieradzan stwo jak swego niewolnika63. Według Riversa (1924, s. 4), o ile magia zależy od „własnej mocy” maga, to religia „zależy od jakiejś wyższej mocy”. Mag chce zyskać kontrolę nad naturą i nad tym, co uważa za nadnaturalne, a czło­ wiek religijny wykazuje „zaufanie do ponadludzkiej boskiej mocy”64. W myśl poglądów tych badaczy, magia to „instrumentalna manipulacja”, a religia „oso­ bowa suplikacja” (Versnel, 1991, s. 178). W religii mamy do czynienia z po­ stawą uległości, a w magii z mentalnością przymusu (ang. coercive; Braarvig, 1999, s. 52). Nathanowi Söderblomowi, który analizował stosunek magii i religii z perspektywy duchownego protestanckiego, wydawało się, że mag polega na własnej mocy, którą uważa za nieograniczoną, a człowiek religijny czuje lęk przed wyższą, boską mocą (Ehnmark, 1956, s. 5-6). W tej optyce magia jest świecka, a religia sakralna (Hammond, 1970, s. 1349). W ostatnich latach podano w wątpliwość tego typu sztuczne podziały. Fow­ ler (1995, s. 20-21) zakwestionował rozróżnienie na magię, jako związaną z kompulsją, i religię, jako suplikację bóstwa, ponieważ 1. magowie również mają swoją teologię; 2. religia również wykorzystuje elementy tego, co zwy­ kle określa się mianem „magii”; 3. istnieją prywatne i indywidualne akty re­ ligijne, a z drugiej strony, 4. magię można odnaleźć także w publicznie wyko­ nywanych rytach, np. tam, gdzie stosuje się lalki wudu. Rozróżnienie na religię jako formę błagania i magii jako formy przymusu, Glücklich (1997, s. 221) uznał za „najgorszy błąd”, który przestał mieć znaczenie po pojawieniu się symbolicznych interpretacji magii i religii65. Większość dawnych analiz magii i religii odwoływało się do klasycznego, acz przestarzałego i mocno krytykowanego, Durkheimowskiego66rozróżnienia religii jako kościelnej wspólnoty nie tylko kapłanów, ale i wyznawców, oraz magii, która zna wyłącznie zrzeszenia magów (czarowników, czarownic itp.)67. W tym ujęciu religia ma charakter społeczny68, oficjalny (Mauss, Hubert, 1973, s. 20), grupowy (Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 33), a magia indywidualny69, 63 „Kapłani songhajscy, gdy pragną czegoś od istot nadprzyrodzonych, zwracają się do nich z modlitwami zaczynającymi się od słów: ‘wierzę’, ‘błagam’, ‘proszę’, ale w przypadku koniecz­ ności natychmiast zmieniają ton wypowiedzi obrzędowych: zwracają się do istot nadprzyrodzo­ nych jak do równych sobie lub nawet przemawiają do nich jak panowie do swych niewolników” (J. Rouch, La religion et la magie Songhay, Paris 1960, s. 263-264, cyt. w: Piccaluga, 1971, s. 10). 64 Swienko, 1983, s. 34. Por. Webster, 1948, s. 181-182. 63 Chodzi głównie o prace V. Turnera i C. Geertza. “ Zdaniem Waxów (1963, s. 497), badacz ten przeniósł i zastosował do badań naukowych wczesnochrześcijański podział na „naszą”, „dobrą” religię (wiarę) i ich „złą”, „szkodliwą” magię. Zarówno kościół chrześcijański, jak i Durkheim nigdy nie stwierdzili, że magia „nie działa”; utrzy­ mywali tylko, że to, co jest magią, jest z założenia złe i demoniczne. 67 Durkheim, 1990, s. 39-^t0; Mauss, Hubert, 1973, s. 51; Weber, 2002, s. 335. 68 Durkheim, 1990, s. 37-41; Wypustek, 2001, s. 28. 69 Durkheim, 1990, s. 39; Wypustek, 2001, s. 28. �O względności pojęć „magii” i „religii” 27 aspołeczny70, a niekiedy antyreligijny71. Ponieważ jej istnienia nie sankcjonują dominujące instytucje religijne, jest dewiacją72. „Religia jest obecna w społe­ czeństwie dzięki stabilnym i silnym organizacjom, magia opiera się natomiast jedynie na przelotnych i instrumentalnych wymianach między magiem a klien­ tem” (Stark, Bainbridge, 2000, s. 138-139). Zdaniem wielu badaczy z magią wiąże się konkretny, indywidualny cel73, a religia jest celem samym w sobie, ponieważ udziela odpowiedzi na podstawowe pytania ludzkiej egzystencji74. Religia ma mieć cel kolektywny lub osobisty, ale soteriołogiczny, a więc pozaświatowy, magia zaś osobisty, pragmatyczny i światowy (Braarvig, 1999, s. 52). Wnioski te wszelako łatwo zakwestionować. Jest tak z co najmniej dwóch powodów: 1. Ich przyjęcie prowadzi do powstania absurdalnej alternatywy: albo ceremonie kościołów mająjakiś cel i wtedy nie różnią się od magii, albo żad­ nego celu nie mają i wtedy sąreligią; 2. Szamani bądź czarownicy często peł­ nią również funkcje kapłanów i z reguły pracują na rzecz wspólnoty75, a ich działalność często również (błędnie) można uznać za magię, a nie religię76. Po­ nadto podkreślano, że magia obiecuje wyleczenie z konkretnej choroby lub zapewnienie ochrony przed negatywnymi wpływami, zaś religia obiecuje zba­ wienie jako dogłębną przemianę i ostateczne wyzwolenie od wszelkich proble­ 70Magowie nie przyczyniają się do wzrostu społecznej solidarności jako osoby nastawione na spełnianie doraźnych, utylitarnych celów, np. wyleczenia z choroby czy przywabienia partnera miłosnego itp. (M alinow ski, 1990, s. 440; Versnel 1991, s. 178; Stark, Bainbridge, 2000, s. 59; Wypustek, 2001, s. 27). 71 Mauss, Hubert, 1973, s. 20. Ale np. Malinowski (1990, s. 413) zauważył, że również religia miewa charakter indywidualny, a psychoanalityk G. Róheim (1955, s. 226-227) podkreślił wspól­ notowy charakter działań maga, przeciwstawiając temu samotność psychotyka. Podobnie Webster (1948, s. 55), który zdefiniował magię jako „uznanie istnienia mocy tajemnej”, dodał, że magię cechuje „wykorzystanie tej mocy dla celów publicznych bądź prywatnych”. 72 Według Aune’a (1986, s. 214): „taka religijna dewiacja jest magiczna tylko wtedy, kiedy osiągnięcie celów przypuszczalnie gwarantuje udział nadnaturalnych mocy”. Por. Aune (1980, s. 1515); Versnel (1991, s. 179); Wypustek (200l,s . 27). 73 Według Crowleya (1998, s. 17), który sam był praktykującym magiem, magia ,jest nauką i sztuką powodowania zmiany zgodnie ze swoją wolą. (...) Każde intencjonalne działanie jest Działaniem Magicznym” (s. 18). 74Ten sposób myślenia o religii i magii reprezentował też Malinowski (1990, s. 442), a za nim Mrozek-Dumanowska (1990, s. 30), Versnel (1991, s. 178), Stark, Bainbridge (2000, s. 59) i Wypustek (2001, s. 27). Tylko Goode (1949, s. 177) zauważył, że chociaż konkretny cel jest bliższy magii niż religii, nie jest nieobecny w drugiej. 75L. Peters (1998, s. 9), na podstawie badań terenowych w Nepalu, zauważył, że szamani są również kapłanami i — podobnie jak oni — kierują kongregacjami wyznawców. O tym, że u niektórych plemion indyjskich kapłan jest zarazem czarownikiem, pisał jeszcze Crooke (1907, s. 247). To samo zauważyła Mrozek-Dumanowska (1990, s. 33), która ponadto wymieniła dalsze pokrewieństwa magii i religii: działanie w sferze pozaempirycznej, nadawanie zwykłym, codzien­ nym wydarzeniom znaczenia religijnego łub magicznego, oraz wspólny im obu rytualizm. Do­ głębną cross-kulturową analizę technologów sacrum, mającą wykazać, że w praktyce nie sposób odróżnić kapłana od maga czy szamana, przeprowadził Winkelman (1992). 76 W związku z tym Stark i Bainbridge (2000), którzy są rzecznikami zasadniczych różnic między ‘specjalistą religijnym’ a magiem (s. 135-136), tym niemniej zmuszeni byli przyznać, że „[w] wielu społeczeństwach kompetencje religii i magii pokrywają się” (s. 142). �28 Jacek Sieradzan mów życia (Stark, Bainbridge, 2000, s. 134). Jak się wydaje, wspólną cechą wszystkich starych analiz magii i religii — i to bez względu na to, czy ich auto­ rami byli badacze konfesyjni czy niekonfesyjni — było to, że religię idealizo­ wały, a magii nadawały znaczenie pejoratywne (Ehnmark, 1956, s. 1), Nowocześni badacze wskazują na bliskie związki magii i religii77. „Nie ma religii bez magii, tak jak nie ma magii nie zawierającej przynajmniej odrobiny religii”, pisał jeszcze Lévi-Strauss (2001, s. 294)78. Według M. Spiro (1966, s. 116), magia stanowi funkcjonalną alternatywę religii, ponieważ obie zaspoka­ jają analogiczne potrzeby poprzez odwołanie się do najwcześniejszych przeżyć z dzieciństwa. W opinii R. Firtha (1965, s. 191): „magia i religia nie stanowią dwóch oddzielnych dziedzin”. Zdaniem I. Paulsona magia to po prostu integral­ na część religii79. A. Glucklich (1997, s. 221) uważa, że magia i religia to „dwa przejawy jednego zjawiska: symbolicznej racjonalności w relacji do sacrum”80. Jak zauważył H.S. Versnel (1991, s. 181), nieporozumienia biorą się stąd, że „wszy­ scy teoretycy wychodzą od własnej koncepcji magii, czy to w celu obrony, czy odrzucenia jej prawidłowości, trafności, odpowiedniości, ogólnej ważności, etnocentryczności (niepodobieństwa do religii itp. itd., jednak bez wyraźnego spre­ cyzowania własnej definicji” (podkr. H.S.V.). Według A.F. Segala (1981), różni­ ce między religią a magią, czy nauką a magią, nigdy nie zostały zadowalająco wyjaśnione (s. 349): „Żadna pojedyncza definicja magii nie może być absolutna, ponieważ wszystkie jej definicje są względne” i pozostają uzależnione od kon­ tekstu społecznego (s. 351). Także Fowler (1995, s. 2) jest zdania, że różnica między magią a religią nie jest różnicą istoty, ale społecznego kontekstu. Nie chodzi tylko o instytucje religijne, których brak w magii (Mauss, Hubert, 1973, s. 76). To dominująca ideologia władzy określa, co jest religią, a co magią81. U jednych ludów religia pozostała w swojej pierwotnej, magiczno-szamanistycznej formie, a gdzie indziej — tam, gdzie plemiona utworzyły narody 11 Płynność granic między nimi podkreślał już Durkheim (1990, s. 40, podkr. 63), a w ślad za nim Mrozek-Dumanowska (1990, s. 31) i Wypustek (2001, s. 32). „Istoty, które przywołuje cza­ rownik i siły, które wykorzystuje, nie tylko mają tę samą naturę co te, do których odwołuje się religia. Bardzo często są one po prostu te samé" (Durkheim, 1990, s. 37, podkr. J.S .). 78 Według B. Skargi (1977, s. 12): „Uzupełniając powyższe stwierdzenie, dodać trzeba, że i w nauce objawia się magiczne myślenie i że nie ma magii, w której by nie było odrobiny chociaż wiedzy naukowej”. 79 Paulson (1963, s. 511) podkreślił, że zarówno magowie, jak i ludzie religii wierzą w istnie­ nie istot nadnaturalnych, a „w większości wypadków zarówno ‘magia’ jak i ‘religia’ stanowią dwie strony jednego i tego samego rytuału”. Wierciński (1997, s. 108) uznał magię i religię za „dwie strony tego samego medalu w szamanizmie”. Jego uwaga jest także zasadna dla innych tradycji duchowych. 80Nie przeczy temu fakt, że wiara w magię może być równie ślepa, jak wiara w religię (Mauss, Hubert 1973, s. 123). Według Meslina (2002, 2012): „magia jest odwróceniem sacrum, manipu­ lacją uważaną za tym skuteczniejszą, iż odwraca tradycyjne stosunki między sacrum a profanum, między czystym a nieczystym”. 81 Według Pulleyn (1997, s. 91) starogreckie praktyki religijne, w których ignorowano łaskę (charis), chrześcijanie prawdopodobnie określiliby mianem „magicznych” (s. 93). �O względności pojęć „magii” i „religii” 29 — rozwinęła się do postaci teologiczno-filozoficznej. W drugim wypadku wyspecjalizowana kasta kapłańska uznała siebie za jedyną reprezentantkę bóstwa, a niesformalizowaną i „nieortodoksyjną” konkurencję magów, sza­ manów, znachorów, czarowników, czarownic, wróżek, astrologów, zaklina­ czy itp. wyrzuciła (lub próbowała wyrzucić) poza wąskie ramy „ortodoksji”. Stąd niektórzy badacze podkreślają zbieżność celów religii i magii (zwłasz­ cza w jej najwyższym, teurgicznym aspekcie). Praktykujący obie (mistycy i teurdzy) dążą do nabycia cech bóstwa. Różnice dotyczą tylko środków, ja­ kie prowadzą do tego celu (Aune, 1980, s. 1518). Uczestnicy specjalnego sympozjum na temat magii i religii, zorganizowa­ nego w marcu 1995 roku w Institute for Advanced Study w Princeton, doszli do wniosku, że magii nie da się oddzielić od religii, gdyż stanowi ona jej nierozdzielny element82. Tego samego zdania są badacze magii w pierwot­ nym chrześcijaństwie. Według teologa D. Aune’a (1980, s. 1516): „1. Magia i religia są tak ściśle z sobą związane, że w istocie niemożliwe jest traktowa­ nie ich jako odrębnych kategorii społeczno-kulturowych; 2. Strukturalno-funkcjonałna analiza zjawisk magiczno-rełigijnych nie pozwała na przyjęcie negatywnej postawy wobec magii; 3. Magia jest zjawiskiem, które istnieje wyłącznie w ramach matrix określonej tradycji religijnej (...): 4. Magia okazu­ je się uniwersalną cechą religii jako dewiacja ludzkich społeczności” (podkr. D.A.). W opinii innego teologa J.D. Crossana (1997, s. 330): „religia i magia, religijny cud i magiczne sztuki nie różnią się od siebie w żadnym zasadniczym rysie. Można i trzeba dokonywać rozróżnień, muszą to jednak być rozróżnienia w obrębie magii/religii, nie zaś rozróżnienia pomiędzy magią a religią”. To, co jest religią dla jednego badacza, może być magią dla innego: „cere­ monie Arantów Durkheim uznał za religijne, a Frazer za magiczne, natomiast rytuały ogrodowe Trobriandczyków, które Malinowski określił mianem magicz­ nych, według Durkheima byłyby religią” (Hammond, 1970, s. 1351). Definicję magii, jaką podał H.D. Betz (1996b, s. XLVII), można równie dobrze zastoso­ wać do religii. Obie bowiem sprawiają, że ludzie czują się lepiej, a nie gorzej, obie dają iluzję bezpieczeństwa, udzielają pomocy bezradnym i dają nadzieję ludziom żyjącym w beznadziei. Jak bardzo płynne są wzajemne relacje magii i religii, wie każdy badacz buddyzmu tantrycznego (zwłaszcza tybetańskiego). Np. pogląd D. Franfurtera (1997, s. 115), że — w odróżnieniu od kapłana — mag nie przestrzega świętego kalendarza, jest nieprawdziwy, gdyż niemal każdy jogin tantryczny, który przy okazji może pełnić funkcje magiczne, wy­ konuje pewne medytacje w zgodzie z kalendarzem łunamym83. 82 Dlatego też żaden z prelegentów nie zaproponował własnej definicji magii (Kippenberg, Schafer, 1997, s. X-XI). 83A zatem 10 dnia miesiąca wykonuje rytuały związane z Padmasambhawą, a 25 dnia miesią­ ca te związane z dakiniami. Ponadto jedne praktyki wykonuje się podczas pełni, inne podczas nowiu itd. �30 Jacek Sieradzan J.-P. Olivier de Sardun (1992) wyróżnił magię okultystyczną („czary i za­ klęcia”), magię chrześcijańską („kult świętych, cuda, objawienia Maryi Dzie­ wicy”) i magię życia codziennego (s. 259). Do tej ostatniej zaliczył „liczne rytuały, słabo zsekularyzowane praktyki i życiowe przesądy tworzące pospo­ łu obszar nieuświadomionej, mechanicznej i wyjałowionej magii, która czę­ sto przeplata się z rzeczywiście funkcjonującymi systemami znaczeń”. We­ dług niego błędem, jaki popełniają etnolodzy, próbujący przełożyć rytuały kultur tubylczych (np. afrykańskich) na język zrozumiały dla Europejczyka, jest to, że afrykańską magię życia codziennego, nie mającą w sobie nic reli­ gijnego ani tajemnego, oddają poprzez odwołanie się do zachodniej magii okultystycznej (s. 259-260)84. Chcąc oddzielić magię od religii, niektórzy badacze uciekają się do pomo­ cy statystyki. Np. filozof W.P. Alston (1967, s. 141-142) wymienił dziewięć cech religii85 i oświadczył, że z religią mamy do czynienia wtedy, „kiedy wystarczająca (ang. enough) ilość tych cech jest obecna w wystarczającym stopniu (sufficient degree). W tym celu zaproponował wprowadzenie „para­ dygmatu idealnie czystego przypadku religii” (tu zaliczył rzymski katolicyzm, ortodoksyjny judaizm i orfizm), a następnie wyznaczenie ostrej linii demarkacyjnej oddzielającej „religię od niereligii” (podkr. J.S.). O całkowitym fia­ sku próby Alstona świadczy fakt, że mniej więcej połowa wyszczególnio­ nych przez niego cech — nr 1-3,6, a nawet, w jakimś sensie, 5 (lęk i tajemnica) — pasuje też do definicji magii. Próbując mimo wszystko wytyczyć granicę między magią a religią, pewni badacze sięgnęli po argument substancjalistyczny. To, co bardziej konkretne, uchwytne i upostaciowane, jest religią, a to, co amorficzne i przez to trudno uchwytne — to magia. Dla Lucy Mair (1975, s. 229) różnica między religią a magią polega na tym, że pierwsza obejmuje „komunikację z istotami (beings)”, a druga koncentruje się na manipulacji siłami. Tam, gdzie przeważa idea komu­ nikacji, mamy do czynienia zasadniczo z działalnością religijną, a gdzie domi­ 84 Omawiając artykuł R. Keesinga, pisał: „Keesing dotarł do tego samego, tyle że odwrotną drogą rozumowania. Otóż jeśli etnolog z kultury pozaeuropejskiej zacząłby przyglądać się słowu ‘fart’ w języku angielskim i potraktował to słowo w taki sposób, w jaki często traktująje antropo­ logowie w odniesieniu do kultur egzotycznych, to mógłby dojść do wniosku, że albo ‘fart’ jest niewidoczną siłą, którą jednostki posiadają w mniejszej lub większej ilości, albo że ‘fart’ jest istotą nadprzyrodzoną, kontrolującą znaczną część zdarzeń życiowych”. Conventional Meta­ phor and Anthropological Metaphysics. The Problematic o f Cultural Translation, „Journal of Anthropological Research”, 41 (1985), s. 205, cyt. w: Olivier de Sardun, 1992, s. 260. 85 Według niego są to: „1. Wiara w istoty nadnaturalne (bogów); 2. Zróżnicowanie sacrum iprofanum; 3. Czynności rytualne skupione na świętych obiektach; 4. Wiara w usankcjonowany przez bogów kodeks moralny”; 5. Obecność podczas rytuału „uczuć w charakterystycznie sposób religijnych (lęku, poczucia tajemnicy, poczucia winy, adoracji)”; 6. Modlitwa i inne formy komu­ nikacji z bogami; 7. Obecność światopoglądu z wyraźnie określonym w nim miejscem jednostki; 8. Oparta na światopoglądzie mniej lub bardziej całkowita organizacja życia; 9) Grupa społeczna, którą wiążą powyższe [cechy]”. �O względności pojęć „magii” i „religii” 31 nuje idea manipulacji, chodzi w głównej mierze o działalność magiczną” (podkr. L.M.). H. Swienko (1983, s. 34) odróżnił wiarę w bezpostaciowe moce tajemne, cechującą magię, od wiary w upostaciowane siły nadprzyrodzone (du­ chy), cechującą religię. Jednak z punktu widzenia magii (zwłaszcza zaś magii tantrycznej) istoty są tylko pewnymi energiami, a więc siłami. W tym świetle podział na magię i religię traci więc sens. Zdaniem J.Z. Smitha (1978b, s. 431­ -432), magia jest niezróżnicowana, bezosobowa, zewnętrzna, związana z tabu i odwołująca się do relacji opartych na lęku (czyli unikaniu lub chęci zjedna­ nia sobie), a religia jest zróżnicowana, osobowa lub indywidualna, wewnętrz­ na, związana z etyką i odwołująca się do relacji opartych na szacunku (czyli podporządkowaniu lub prośbie). Również w takich religiach jak hinduizm, buddyzm, taoizm czy islam za­ cierają się różnice pomiędzy magią a religią. Dotyczy to zwłaszcza kierun­ ków tantrycznych, które wywarły znaczący wpływ na wymienione cztery re­ ligie Wschodu. Magia pełni pozytywną funkcję społeczną, wspierając ciągłość i trwałość porządku, nie tylko w krajach słabo rozwiniętych (głównie afry­ kańskich), gdzie wiara w nią jest wciąż silna i gdzie jest ściśle związana z tym, co człowiek Zachodu określiłby jako religię, ale również w wysoko rozwiniętych krajach Zachodu, gdzie stanowi rodzaj pocieszenia i ucieczki od rzeczywistości dnia codziennego86. Ponadto — głównie w krajach słabo rozwiniętych, choć nie tylko — umiejętność wykonywania rytuałów magicz­ nych i wchodzenia w stan ekstatyczno-transowy jest często dla kobiet jedyną możliwością zwiększenia społecznego prestiżu87. Według A. Wypustka (2001, s. 22): „Człowiek wierzył w magię i korzystał z usług magów nie dlatego, że był łatwowiernym i zlęknionym imbecylem, który miał pecha urodzić się w schyłkowej czy kryzysowej epoce, dotkniętej zabobonami i ekonomiczną mizerią, ale dlatego, że w pewnych okolicznościach było racjonalne, a nawet pożyteczne wierzyć w magię, którą uprawiano zawsze i wszędzie od niepa­ miętnych czasów”. Także zdaniem L. Kołakowskiego (1990, s. 138): „Gdyby prawdą było, że magia jest tylko nieudolną techniką, opartą na przypadko­ wych asocjacjach i na budowaniu nie istniejących w naturze powiązań, trwa­ łość jej byłaby niepojęta w obliczu jej nieskuteczności: można by w tym wi­ dzieć dowód, iż nasz system nerwowy, kierowany regulamościami odruchów warunkowych, stoi niżej, aniżeli odpowiednie systemy regulacyjne innych zwierząt, skoro nie jest zdolny unieważnić odruchów opartych na nie istnie­ jących powiązaniach”. Przejawem płynnego przechodzenia magii w religię i vice versa oraz nie­ istnienia ścisłych granic między nimi jest niemożność dokonania wyraźnego 86 O tym, że ludzie zrozpaczeni (np. nieuleczalnie chorzy) uciekali się do magii, pisał już Plutarch (1988, s. 132, O obliczu widniejącym na twarzy księżyca). Por. Aune, 1980, s. 1518. 87Lewis, 1971; Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 54—109. �32 Jacek Sieradzan podziału na magów (czarowników, szamanów itp.) oraz kapłanów. Już Durk­ heim (1990, s. 39) zauważył, że magowie nie mają świątyń, tylko klientów88, a rytuały odprawiają dla dobra nielicznych jednostek, w skrytości. Mag jest osobą prywatną89, rzadko działa w grupie (Goode, 1949, s. 177), natomiast kapłan jest funkcjonariuszem oficjalnego kultu (Mauss, Hubert, 1973, s. 19). W związku z tym magia wymaga osobistego doświadczenia, a religia tylko umiejętności odczytania tekstu z książki (Versnel, 1991, s. 179). Stąd kapłani zorganizowanych religii uważają magów za niebezpiecznych konkurentów, podważających ich religijny monopol, tym bardziej, że ci ostatni dysponują profesjonalną znajomością magicznych technik i receptur (Wypustek, 2001, s. 38), której nie posiadają ignoranci, w tym również, oczywiście, kapłani zorganizowanych religii. Magowie koncentrują się na technicznej stronie prak­ tyki, ponieważ, jak sądzą, źle wypowiedziane formuły nie zadziałają (Ver­ snel, 1991, s. 79). Mają też swobodę w zakresie wyboru technik, podczas gdy kapłanów cechuje ich standaryzacja, związana z wiarą, że powodzenie rytu­ ału ostatecznie zależy od suwerennej woli bóstwa90. Według Webera (2002, s. 335), kapłani to zawodowi funkcjonariusze, „którzy wpływają na bogów poprzez ich czczenie”, zaś czarownicy przymuszają ‘demony’ „dzięki środ­ kom magicznym. Ale —- dodał — pojęcie kapłana licznych wielkich religii, również chrześcijańskiej, obejmuje właśnie kwalifikację magiczną”. Zauwa­ żył, że o ile zazwyczaj kapłanów uznaje się za zorganizowanych i prowadzą­ cych regularną działalność w ramach stowarzyszonego związku społecznego, zaś czarowników za niezorganizowanych i działających periodycznie, prak­ tykujących wolny zawód, to jednak w praktyce czarownicy też organizują się w cechy, a nawet tworzą dziedziczną kastę91. Vries (1962, s. 221) zauważył, że ponieważ mag — podobnie jak kapłan —- korzysta z sił nadnaturalnych, to jego emocjonalnąpostawę wobec nich, tak czy inaczej, należy bez zastrzeżeń uznać za religijną. Podstawą skuteczności magii92jest przeświadczenie o jedności świata i czło­ wieka, bez względu na to, czy mamy do czynienia z kosmosem człowieka pier88 Pogląd ten powrócił w oryginalnej teorii religii Starka i Bainbridge’a (2000, s. 137). 89 Mauss, Hubert, 1973, s. 19; Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 33. 90 Goode, 1949, s. 177-178; Mrozek-Dumanowska 1990, s. 33. 91 Weber odwołał się tutaj do związków czarowników i czarownic, o których wcześniej pisali Durkheim (1990, s. 39), oraz Mauss i Hubert (1973, s. 51). 92Niniejsza publikacja nie zajmuje się wyjaśnianiem tego, czy magia faktycznie „działa”. Zna­ komita większość uczonych uważa, oczywiście, że „nie działa”. Ale od tej reguły są wyjątki. Np. znany amerykański antropolog i badacz szamanizmu M. Winkelman (1982) odpowiada na to py­ tanie twierdząco. Uważa, że ontologiczną podstawą magii są zjawiska parapsychiczne (Psi): od­ mienne stany świadomości, psychokineza, wróżbiarstwo itp., i że są one potwierdzone w tylu niezależnych od siebie starożytnych i etnograficznych źródłach, że niepodobna ich lekceważyć. Jego poglądy doczekały się druzgocącej krytyki ze strony niemal wszystkich uczonych biorących udział w dyskusji nad jego artykułem. Wyjątkiem była Marlene Dobkin de Rios (1982, s. 46), �Magiczne kwadraty — Albrecht Dürer, Melancholia I, miedzioryt (1514), ��O względności pojęć „magii” i „reiigii” 33 wotnego, wysoce spekulatywnym i złożonym uniwersum jogina hinduskiego lub buddyjskiego, czy „zaczarowanym” światem człowieka starożytności bądź średniowiecza, w którym Bóg (magia żydowska i chrześcijańska), bogowie (magia grecka i inne), czy też buddowie, strażnicy i demony (indyjska i tybe­ tańska magia tantryczna) bezpośrednio uczestniczą w życiu ludzi93. Mag tym różni się od zwykłego człowieka, że rozpoznał istniejącą jedność świata oraz rządzące nią prawa, i potrafi ją wykorzystać „zgodnie ze swoją wolą” (Crow­ ley, 1998, s. 17), zwykły człowiek zaś jest w tych kwestiach ignorantem94. która przyznała, że „wielu antropologów obawia się publikować dane dotyczące jakichkolwiek wydarzeń typu Psi”. Powołując się na F. Caprę, zwróciła uwagę, że dominujący na Zachodzie paradygmat wciąż opiera się na kartezjańsko-newtonowskim widzeniu świata, zakwestionowa­ nym przez Einsteina i jego kontynuatorów. Post-Einsteinowski uczony jest bliski magowi w tym, że jest aktywnym uczestnikiem odbywanego eksperymentu (seansu magicznego), a sam ekspery­ ment przekonuje go, że świat nie składa się z ludzi i rzeczy, lecz z wzajemnie na siebie wpływają­ cych procesów; ludzie zaś są w takim samym stopniu zjawiskami, jak fenomeny czy rzeczy. Jed­ nak powstała ostatnio antropologia kognitywna, a zwłaszcza jej gałąź, zwana przez D.E. Younga iJ.-G. Gouleta (1994) „antropologią nadzwyczajnego doświadczenia”, traktuje poważnie te zja­ wiska, które tradycyjna antropologia ignorowała, ale w sposób dogmatyczny odrzucała, traktując np. wizje duchów podczas rytuałów, w jakich brali udział prowadzący badania terenowe antropolo­ dzy, jako halucynacje człowieka w warunkach stresu. Zdaniem Younga (1994), relacje antropolo­ gów, którzy widzieli duchy, nie są traktowane poważne i nie są analizowane w ten sam sposób, co wizje tubylców (s. 167). Swoje wizje Young uznał nie za halucynacje, lecz za „manifestacje rzeczy­ wistości, przekazujące informacje, do jakich w żaden inny sposób nie można uzyskać dostępu” (s. 177-178). „Bez względu na to, jak można analitycznie zrozumieć nadzwyczajne doświadczenia, jedna rzecz jest pewna: one zmieniają antropologów, którzy je mieli. Nadzwyczajne doświadczenia mają tendencję do rzucania wyzwania naszym pojęciom o rzeczywistości w tym sensie, że zwykłe (norma!) metody klasyfikacji danych percepcji przestają być adekwatne, a granica między tym, co realne, a tym, co wyobrażone, ulega zamazaniu” (Young, Goulet, 1994a, s. 7-8). A. Glucklich (1997), który choć w tytule swej książki obwieścił „koniec magii”, odwołując się do idei synchroniczności Junga, stwierdził: „magia jest nie tylko symbolicznym wydarzeniem, ona działa” (s. 57). Magia jest mocą nadającą sens życiu niektórych ludzi i dlatego jeśli chce się ją zrozumieć, musi się nią żyć. Tymczasem zachodni uczeni, zamiast „uczestniczyć w magicz­ nych zdarzeniach” i w ten sposób doświadczyć magii, dzieląjąna kategorie, takie jak tabu, egzorcyzmy, czarostwo itp. (s. 233). Glucklich sformułował nawet prostą definicję magii: „Magia jest sposobem wyrażania i przeprowadzania idei użytecznych, lecz nieświadomych. To, co czyni ma­ gię wyjątkową, pozostaje jednak nieznane” (s. 128). Są też badacze, którzy uznająmagię za zja­ wisko działające, ale naturalne. „Zjawiska postrzegane jako magiczne, są zawsze rezultatem zło­ żonych wzorców niemagicznych działań, zachodzących poniżej progu percepcji” (Hofstadter, 1987, s. 174). Zdaniem Glucklicha (1997, s. 169): „Skuteczności operacji magicznej nie mierzy się obiek­ tywnymi standardami sukcesu, ale jakością przeprowadzonego doświadczenia. To nadzwyczajne przeżycie, ale, trzeba to podkreślić, jest ono całkowicie naturalne”. Także Mauss i Hubert (1973, s. 77) pisali: „Praktyki magiczne nie są pozbawione sensu”. Według Buchowskiego (1986, s. 86): „Magia okazuje się (...) skuteczna, jeśli tylko się w nią wierzy”. Poza nimi również Webster (1948, s. 489) i Grimes (1995, s. 48-49) zdawali się sugerować, że magia „działa”. 95 Np. zatrzymanie słońca jest przez teistę traktowane jako dowód mocy bożej (Wj 10,21-23), a przez buddyjskiego tantrykajako przejaw oświeconego umysłu buddy (Dowman, 1985, s. 46). 94 Jak pisał w swojej definicji polski mag Robert Walter (1985, s. 8): „Magia jest zarazem wiedzą i umiejętnością takiego posługiwania się wolą, by uruchomione nią nadnaturalne (to jest niepojęte dla niektórych ludzi) siły spowodowały sprawdzalne zdarzenia materialne”. �34 Jacek Sieradzan W odniesieniu do tego Waxowie (1962) wprowadzili pojęcie „magicznej wi­ zji świata” (ang. magical world view). Tam, gdzie człowiek Zachodu postrzega martwe rzeczy, tubylcy ‘wyznający’ magiczną wizję świata widzą istoty (ludzi lub byty pozaludzkie). I, co ciekawe, przedstawiciele obu wizji świata uważają odmienny pogląd na świat za naiwny (Waxowie, 1963, s. 501). Dla zwolenników magii jej praktykowanie jest czynnością równie świętą jak każda forma religii. Grecy nazywali ją więc „świętą magią” (gr. hiera mageia), a magów uważali za ludzi pobożnych (eusebes) i świątobliwych (hosios) (Wypustek, 2001, s. 37). Innymi słowy to, co dla jednych jest religią95. dla innych może być magią i vice versa (s. 32), a o kwestiach smaku trudno dyskutować, ponieważ w tych spra­ wach nie sposób dojść do jakichkolwiek konstruktywnych wniosków. J.D. Crossan (1997), który badał kwestię magii w starożytności grecko-rzymsko-żydowskiej, uznał ją za formę rozbójnictwa religijnego: „Jak rozbójnictwo stanowi wyzwanie dla legitymizacji władzy politycznej, tak magia stanowi wyzwanie dla legitymizacji władzy duchowej. Magię i religię można rozróżnić, czy to w starożytności, czy w świecie współczesnym, odwołując się do polityki i nakazów, nie zaś przez definicje formalne czy opisowe. Religia stanowi oficjalną i zaaprobowaną magię, magia stanowi nieoficjalną i pozba­ wioną oficjalnej aprobaty religię. Problem nie polega na tym, czy magia jest przeciw oficjalnej religii, czy za nią. Niezależnie od intencji, mocą samego swego istnienia, magia i religia stanowią wyzwanie dla swojej ważności i wyłączno­ ści” (s. 325). Choć za przesadny należy uznać pogląd J.-A. Rony (1993, s. 94), że między religią i magią trwa walka o władzę nad światem, a obie w sobie właściwy sposób dążą do panowania nad nim, tym niemniej znane są przy­ padki pojedynków magów z kapłanami, wygranych, co nie wszystkich zdzi­ wi, przez magów96. O daremności wysiłków tych, którzy mimo wszystko próbują oddzielić ma­ gię od religii, świadczy klasyczna praca E.E. Evansa-Pritcharda (1965, s. 10) z 1937 roku o ludzie Azande. Autor odróżnił w niej dobrą magię (ang. good 95 Np. modlitwy o sprowadzenie deszczu, praktykowane w starożytnej Grecji czy Rzymie, uważano w owych czasach za szacowne praktyki religijne (Wypustek, 2001, s. 36), zaś żydowski zaklinacz deszczu Choni znalazł się w Talmudzie obok wielkich mędrców żydowskich. Proces „rabinizacji” Choniego opisał Green (1979). 96Antropolodzy cytują przypadki, w których prosty mag okazał się potężniejszy od przedsta­ wiciela instytucji kościelnej. Cytują przypadek księdza, którego z ciężkiej choroby, spowodowa­ nej trafieniem magiczną strzałką, wyleczył mag/szaman (Vitebsky, 1996, s. 102-103), oraz epi­ zod, który miał miejsce w 1944 roku, kiedy to Juan Cheuąuecoy, mag/szaman z plemienia Mapuche, wyzwał na magiczny pojedynek ojca Luisa. Przywołał moc miejscowego boga wody, Agua del Gato (hiszp. „Kocia Woda”), złożył na ofiarę zwierzęta oraz wodę z rozlewiska należącego do bóstwa i modlił się o deszcz. Krwawa ofiara szamana okazała się skuteczniejsza od katolickiej mszy, symbolicznej ofiary chleba i wina. Szaman wygrał rywalizację. Według naocznego świadka zdarzenia, „niebo poczerniało i można było usłyszeć mruczenie kota (= morskiego boga Mapuczów) Manąuaina. Kiedy ma zacząć padać, można usłyszeć jak kot Manąuaina miauczy: lulłull (...). Potem spada obfity deszcz” (Tiemey, 1989, s. 390). �O względności pojęć „magii” i „religii” 35 magie), społecznie akceptowaną, od złej magii (bad magie), czyli czarostwa (sorcery), a więc magii uznawanej za nielegalną i niemoralną. W ten sposób praktycznie postawił znak równości między magią ‘białą’ (‘dobrą’), a religią. Uważa się, że Evans-Pritchard — swego czasu nazwany „papieżem” antro­ pologów kulturowych —■wyklął terminy „magia” i „religia”, przez co zaczę­ ły one stopniowo znikać z ich słownika97. Niektórzy badacze (powołując się na Maretta i Evansa-Pritcharda) uważają, że w ogóle nie należy używać ter­ minów „religia” i „magia” (Versnel, 1991, s. 180). W ich miejsce pojawiło się, ukute jeszcze na początku XX wieku, określenie praktyki „magiczno-religijne” albo „religijno-magiczne”98. Ten jeden termin w dwóch odmia­ nach stopniowo zyskiwał sobie prawo obywatelstwa i obecnie jest powszech­ nie stosowany99. Wydaje się, że od czasu fundamentalnej analizy Winkelmana (1992), nie sposób nie mówić, tak jak on, o praktykach (czynnościach) magiczno-religijnych: „aspekty działalności magiczno-religijnej oparte na od­ miennych stanach świadomości, które mają uniwersalną dystrybucję, odpo­ wiadają aspektom działalności magiczno-religijnej, ogólnie interpretowanym jako magia. Socjopolityczne systemy magiczno-religijne nakierowane na zjed­ nywanie sobie [bóstw] i uprawę gleby, bardziej bezpośrednio odpowiadają tej działalności, którą konwencjonalnie określa się mianem religii” (s. 6). I jak tu nie przyznać racji cytowanemu już Versnelowi (1991, s. 177), we­ dług którego „Ani magia, ani religia nie istnieją. Istnieją tylko nasze defini­ cje tych pojęć”. Jak się wydaje, ta opinia zamyka ponad stuletnią dyskusję nad związkami magii i religii. W starciu z tym, co zwykle nazywa się magią, to, co zwykle nazywa się religią, ma szanse przetrwania tylko wówczas, gdy ludzie wierzą w religię tak jak w magię, czyli jej „prawdy” biorą dosłownie, a nie jak metafory. Wo­ bec nauki, nowożytna, zsekularyzowana kontynuatorka starodawnej magii, za jaką Frazer uznawał religię, wydaje się stać na straconej pozycji. W przeszłości ludzie wierzyli w jej „prawdy” dosłownie, a mity i metafory traktowali tak jak dzisiaj traktuje się fakty naukowe, zachodzące w rzeczywistości empirycznej. Współczesne odrodzenie się zainteresowania (np. chrześcijaństwem), nie ozna­ cza wzrostu zainteresowania dogmatyczną stroną jakiejś tradycji (teologia 97 Lightstone, 1984, s. 17; Aune, 1980, s. 1510. Dotyczy to zwłaszcza słowa „magia”, które podobno nie pojawiło się ani razu w kilku rocznikach jednego z prestiżowych amerykańskich czasopism antropologicznych w drugiej połowie lat 70. ,8 Jako pierwszy termin „magiczno-religijny” wprowadził prawdopodobnie (w 1908) A. Van Gennep (I960). Pisał o „magiczno-religijnych zakazach” (s. 16), „grupach” (s. 165) oraz „magiczno-religijnym oddzieleniu sacrum odprofanum" (s. 189). Nie można jednak wykluczyć, że termin ten wcześniej pojawił się w pismach szkoły Maussa, na które często Van Gennep się po­ woływał. ” Użył go m.in. Piddington (1952, s. 363). W encyklopedii Eliadowskiej ukazał się nawet specjalny artykuł Magico-Religious Powers (Thurman, 1987). Dotyczy on wprawdzie głównie terenu Indii, ale uwagi autora są równie zasadne dla religii pozaindyjskich. �Jacek Sieradzan 36 bowiem interesuje tylko jednostki), ale oznacza odrodzenie się emocjonalnych i „entuzjastycznych”, a więc magicznych aspektów religijności. Współczesny człowiek nie wierzy w dogmaty i nie zna teologii swojej religii; wiarę w religij­ ne dogmaty zmienił na wiarę w naukowe objawienie. W świetle tego nauka wydaje się „religią” nowożytnego człowieka. W poniższej tabeli ukazano po­ dobieństwa i różnice między magią a religią100. Za punkt wyjścia przyjęto kon­ cepcje klasycznych badaczy, którzy wyraźnieje od siebie oddzielali. ZAGADNIENIE MAGIA RELIGIA Definicja „Magia jest żyjącą, bezkształtną masą, a jej części składowe nie mają ani ustalonego miejsca, ani funkcji” (Mauss, Hubert, 1973, s.l 17). „Każdy obrzęd, który nie jest częścią jakiegoś zorganizowanego kultu” (s, 21). Wg Buchowskiego (1986, s. 68): „magia (...) była pierwotną i jedyną formą świadomości ludzkiej”. Jest to „zespół rytuałów nakierowa­ nych na przymuszanie nadnaturalnych istot do działania w interesie maga lub klienta” (Wypustek, 2001, s. 27). Jest to „zjednywanie sobie czy zyskiwanie przychylności sił wyższych od człowieka, które zgodnie z wierzeniem kierują biegiem przyrody i życia ludzkiego” (Frazer, 1978, s. 71). „Religia jest systemem powiązanych ze sobą praktyk i wierzeń odnoszących się do rzeczy świętych, to znaczy rzeczy wyodrębnionych i zakaza­ nych, wierzeń i praktyk łączących wszystkich wyznawców w jedną wspólnotę moralną zwaną Koś­ ciołem” (Durkheim, 1990, s. 41), Istota Praktycyzm, utylitaryzm, empirycyzm (Malinowski, 1990, s. 440; Maisonneuve, 1995, s. 23; Stark, Bainbridge, 2000, s. 59; Wierciński, 1997, s. 108; Braan-ig, 1999, s. 52), instramentalizm (Goode, 1949, s. 178), potrzeba natychmiastowego działania (Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 30) bez pomocy duchowych istot (Piddington, 1952, s. 363). Pytania o cele i sens ludzkiej egzystencji (Stark, Bainbridge, 2000, s. 59; Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 30; Versnel, 1991, s.178; Wypustek, 2001, s. 27), oraz odpowiedzi na nie ujęte w teologię (Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 30-31); duchowość (Maisonneuve, 1995, s. 23). Cel Określony, materialny (Piddington, 1952, s. 363), indywidualny i konkretny, np. wyleczenie kogoś z choroby (magia „biała”), albo wpędzenie go w nią (magia „czarna”) (Stark, Bainbridge, 2000, s. 59; Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 26; Versnel, 1991, s.178; Braarvig, 1999, s. 52; Wypustek, 2001, s. 27); panowanie nad światem (Rony, 1993, s. 94). Cel sam w sobie (Malinowski, 1990, s. 442), cel soteriologiczny (Braarvig, 1999, s. 52), dążenie do celów odległych (Wypustek, 2001, s. 27), ale akceptowanych przez społeczeństwo (Piddington, 1952, s. 363), chęć objęcia swoim światopoglądem, etyką i obrzę­ dowością wszystkich (Wierciński, 1997, s. 108); inne, doraźne cele (Goode, 1949, s. 178), w tym np. panowanie nad światem (Rony, 1993, s. 94). 100 Cztery definicje magii i dwie definicje religii podano tylko jako przykłady dziesiątków możliwych definicji. �O względności pojęć „magii” i „religii” 37 Ogólna charakterystyka Niezróżnicowana, bezosobowa, zewnętrzna, związana z tabu, oparta na lęku (Smith, 1978b, s. 431-432); heterodoksyjna (Smith, 1915, s. 269). Zróżnicowana, osobowa, wewnętrzna, związana z etyką, odwołująca się do relacji opartych na szacunku (Smith, 1978b, s. 431-432); ortodoksyjna (Smith, 1915, s. 269). Charakter Indywidualny (Durkheim, 1990, s. 39; Piddington, 1952, s. 363), pozaempiryczny (Goode, 1949, s. 172; Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 33), pseudonaukowy (Frazer, 1978, s. 70; Malinowski, 1990, s. 441; Stark, Bainbridge, 2000, s. 134), ezoteryczny (Wierciński, 1997, s. 108), „prywatny, sekretny, tajemny (...) zakazany” (Mauss, Hubert, 1973, s. 21) i antyreligijny (20), ale także wspólnotowy (Róheim, 1955, s. 226­ -2 2 7 ) i społeczny (Mauss, Hubert, 1973, s. 195). Jest to dewiacja (Aune, 1986, s. 214), ale sprawia ona, że ludzie czują się lepiej, daje bowiem iluzję bezpieczeństwa i nadzieję ludziom żyjącym w beznadziei, udziela pomocy bezradnym (Betz, 1996b, s. XLVIII); jako ucieczka od rzeczywistości dnia codziennego pełni ważne, pozytywne funkcje społeczne, wspiera ciągłość i trwałość porządku społecznego (Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 54-109); umożliwia podniesienie społecznego prestiżu niektórych jednostek. Wspólnotowy i akceptowany społecznie (Durkheim, 1973, s. 38; Piddington, 1952, s. 363; Braarvig, 1999, s. 52; Wypustek, 2001, s. 28), oficjalny (Mauss, Hubert, 1973, s. 20), grupowy (M rozek-Dumanowska, 1990, s. 33), ale również indywidualny (Malinowski, 1990, s. 413; Smith, 1978b, s. 431-432; Braarvig, 1999, s. 52), pozaempiryczny (Goode, 1949, s. 172; Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 33), nieracjonalny, oficjalny, społecznie aprobowany, symboliczny (Goode, 1949, s. 172). Sprawia ona, że ludzie czują się lepiej, daje iluzję poczucia bezpieczeństwa i nadzieję żyjącym w beznadziei, udziela pomocy bezradnym (Betz, 1996b, s. XLVIII); pełni ważne, pozytywne funkcje społeczne, wspiera ciągłość i trwałość porządku społecznego jako ucieczka od rzeczywistości dnia codziennego, umożliwia podniesienie społecznego prestiżu niektórych jednostek. Temat a funkcja Otwarty temat i dokładnie określona funkcja (Assman, 1997, s. 3). Temat dokładnie zdefiniowany i otwarta funkcja (Assman, 1997, s. 2). Środki realizacji Przymus (Mauss, Hubert, 1973, s. 20; Bultmann, 1963, s. 210; Swienko, 1983, s. 34; Versnel, 1991, s.189; Wierciński, 1997, s. 103; Braarvig, 1999, s. 52; Wypustek,m 2001, s. 27), manipulacja (Goode, 1949, s. 177; Versnel, 1991, s. 178; Stark, Bainbridge, 2000, s. 59; M rozek-Dumanowska, 1990, s. 30-31; Wypustek, 2001, s. 27), manipulacja siłami (Mair, 1975, s. 229); „instrumentalna manipulacja” (Yersnel, 1991, s. 178). Prośba i modlitwa (M rozek-Dumanowska, 1990, s. 30-31; Wypustek, 2001, s. 27), uległość (Braarvig, 1999, s. 52), ale także negocjacje i targowanie się z bóstwami albo Bogiem (Wypustek, 2001, s. 27); komunikacja z istotami (Mair, 1975, s. 229); „osobowa suplikacja” (Yersnel, 1991, s. 178). �Jacek Sieradzan 38 Powtarzalność praktyk Wykonuje się je „na zamówienie” i stosownie do potrzeb (magia lecznicza, rolnicza, atmosferyczna itp.) (Mauss, Hubert, 1977, s. 20; Mrozek-Dumanowska, 1990, s, 33), ale tylko w sprzyjających okolicznościach (Goode, 1949, s. 178); dowolność w zakresie wyboru technik, a w przypadku niepowodzenia wykonywanie ich aż do skutku, istnieje też możliwość zmiany techniki (Goode, 1949, s. 177; Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 33). Są wykonywane regularnie, wg ściśle przestrzeganego kalendarza (Mauss, Hubert, 1973, s. 20; Goode, 1949, s. 178; Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 33), ale nie powtarza się ich, wychodząc z założenia, że ich powodzenia zależy od suwerennej woli bóstwa. Przestrzeganie kalendarza Nie (Franfurter, 1997, s. 115); tak — głównie w „magicznym” buddyzmie tantrycznym. Tak (Franfurter, 1997, s. 115). Medium działania Materialne (Wypustek, 2001, s. 27), koncentracja na technicznej stronie zagadnienia, ponieważ źle wypowiedziane formuły nie zadziałają (Versnel, 1991, s. 179). Duchowe (Wypustek, 2001, s. 27); standaryzacja technik (Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 33); odejście od reguł niekoniecznie unieważnia rytuał bądź ceremonię. Wiara w „magiczną” moc słowa Zaklęcia (Swienko, 1983, s. 34). Modlitwy (Swienko, 1983, s. 34). Uzależnienie rezultatu praktyki Od dokładnego wypowiedzenia formuł (Versnel, 1991, s. 179) i umiejętności maga (Wypustek, 2001, s. 27). „od suwerennej, wolnej woli, łaski bądź niełaski bogów” (Wypustek, 2001, s. 27; Versnel, 1991, s. 179). Obietnice Wyleczenie z konkretnej choroby lub zapewnienie ochrony przed negatywnymi wpływami (Stark, Bainbridge, 2000, s. 134), Zbawienie (wyzwolenie albo oświecenie) jako dogłębna przemiana i ostateczne uwolnienie od wszelkich problemów życia (Stark, Bainbridge 2000, s. 134). Jak postrzegają siebie nawzajem Według kapłanów magia jest nielegalna, jest odejściem od społecznie akceptowanych norm; jest antyspołeczna (Goode, 1949, s. 178), aspołeczna (Versnel, 1991, s. 178), niemoralna (Braarvig, 1999, s, 52), jest dewiacją (Wypustek, 2001, s. 27), zawiera aspekt buntu i rebelii (Lang, 1901,s. 46; Ewing, 1997, s. 153), jest wywrotowa i destrukcyjna; praktykują ją jednostki wyalienowane, obcy, oraz grupy ludzi pogardzanych i lekceważonych (Braarvig, 1999, s. 52); jest to pozostałość dawnych religii (Mauss, Hubert, 1973, s. 11); kapłani uważają magów za naiwnych, gdyż świat, który dla nich jest martwy, oni postrzegająjako żywy (Waxowie, 1963, s. 501). Według magów kapłani to „wyschnięte kanały”, pozbawione łaski i jakichkolwiek umiejętności (Apokalipsa Piotra 79.31, Robinson, 1977, s. 343); magowie uważają zwykłych ludzi za naiwnych, gdyż świat, który dla nich jest żywy, oni postrzegająjako martwy (Waxowie, 1963, s. 501). �O względności pojęć „magii” i „religii” 39 Obecność wierzeń Tak (Durkheim, 1990, s. 37) — Tak (Mauss, Hubert, 1973, s. 122; Durkheim, 1990, s. 37; Mrozekw pozaludzką moc (Goode, 1949, s. 173), w moc większą od mocy -Dumanowska, 1990, s. 26) — w pozaczłowieka (Rivers, 1924, s. 4), ludzką moc (Goode, 1949, s. 173), w moc Boga (M rozekw moc własną, albo w moc obiektów i procesów ykorzystywanych w rytuałach -D um anow ska, 1990, s, 31), w upostaciowane siły (Rivers, 1924, s. 4); w moc duchów nadprzyrodzone (Swienko, 1983, i demonów (Mrozek-Dumanowska, s. 34), w istoty duchowe 1990, s. 31), w bezpostaciowe moce (Piddington, 1952, s. 363); ta wiara (Swienko, 1983, s. 34), w przedmioty nasycone mocą (Mrozek-Dumanowska, jest nieodłączna od bojażni (Ehnmark, 1956, s. 5-6). 1990, s. 33), Charakter wiary Ślepa (Mauss, Hubert, 1973, s. 123). Ślepa (Mauss, Hubert, 1973, s. 123). Świat wyobrażeń Prosty (Malinowski, 1990, s. 442^143). Skomplikowany (Malinowski, 1990, s. 442-443). Obecność obrzędów i ceremonii Tak (Durkheim, 1990, s. 37; Goode, 1949, s. 173). Tak (Durkheim, 1990, s. 37; Goode, 1949, s. 173). Obecność mitów Tak, w bardziej rudymentarnej postaci (Durkheim, 1990, s. 37). Tak (Durkheim, 1990, s. 37). Obecność symboliki Tak (Swienko, 1983, s. 35). Tak (Swienko, 1983, s. 35). Obecność dogmatów Tak, w bardziej rudymentarnej formie (Durkheim, 1990, s. 37). Tak (Durkheim, 1990, s. 37). Obecność ofiar Tak (Durkheim, 1990, s. 37). Tak (Durkheim, 1990, s. 37). Obecność modlitw Tak (Mauss, Hubert, 1973, s. 68; Durkheim, 1990, s. 37). Tak (Durkheim, 1990, s. 37). Obecność obrzędów oczyszczających Tak (Durkheim, 1990, s. 37). Tak (Durkheim, 1990, s. 37). Obecność pieśni Tak (Durkheim, 1990, s. 37). Tak (Durkheim, 1990, s. 37). Obecność świętego tańca Tak (Durkheim, 1990, s. 37). Tak (Durkheim, 1990, s. 37). Obecność ślubowań Tak (Mauss, Hubert, 1973, s. 68). Tak (Mauss, Hubert, 1973, s. 68). Obecność parafernaliów Używanie „przedmiotów, substancji, instrumentów” (Wypustek, 2001, s. 27). Używanie podczas ceremonii (mszy chrześcijańskiej, pudży hinduskiej czy buddyjskiej) przedmiotów, substancji, instrumentów. Miejsce wykonywania praktyk W ukryciu (Wierciński, 1997, s. 108), na uboczu: w lesie (Mauss, Hubert, 1973, s. 19), w świątyni, w tym także chrześcijańskiej (55); w górach. W sanktuariach, świątyniach, przy ołtarzu domowym (Mauss, Hubert, 1973, s. 19; Wierciński, 1997, s. 108). Czas wykonywania praktyk O świcie, o zachodzie słońca, nocą, zwłaszcza o północy (Mauss, Hubert, 1973, s. 54). W dzień (Mauss, Hubert, 1973, s. 19). �Jacek Sieradzan 40 Specjaliści od sacrum jako pośrednicy między ludźmi a bóstwami Magowie (Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 33), czarownicy i czarownice (Ewing, 1997, s. 47). Kapłani (Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 33; Ewing, 1997, s. 47). Cechy specjalisty od sacrum Nieemocjonalność, bezosobowość (Goode, 1949, s. 178), złośliwość (sic!, Piddington, 1952, s. 363); mag jest osobą prywatną (Mauss, Hubert, 1973, s. 19; Mrozek-Dumanowska, 1990, s. 33), rzadko działa w grupie (Goode, 1949, s. 177), dysponuje znajomością magicznych technik i receptur (Wypustek, 2001, s. 38). Osobowość przejawiająca się w emocjonalizmie, poczuciu bojaźni itp. (Goode, 1949, s. 178); kapłan jest funkcjonariuszem oficjalnego kultu (Mauss, Hubert, 1973, s. 19). Stosunek do ludzi Zawodowiec-klient (Goode, 1949, s. 177; Wypustek, 2001, s. 28). Pasterz-owczarnia albo prorok-zbawiciel (Goode, 1949, s. 177; Wypustek, 2001, s. 28). Stawiane mu wymagania Osobiste doświadczenie (Versnel, 1991, s. 179). Umiejętność odczytania tekstu z książki (Versnel, 1991, s. 179). Stosunek do sacrum Świecki (R. Horton w; Hammond, 1970,5. 1349). Sakralny (R. Horton w: Hammond, 1970, s. 1349). Formy stowarzyszania się Związki czarowników i zgromadzenia czarownic (Durkheim, 1990, s. 39; Mauss, Hubert, 1973, s. 51; Weber, 2002, s. 335). Kościół (Durkheim, 1990, s. 39-40). Zakres posiadanej władzy W przypadku maga niewielki (Stark, Bainbridge, 2000, s. 137). W przypadku kapłana ogromny (Stark, Bainbridge, 2000, s. 137). Uczestnicy Klienci (Durkheim, 1990, s. 39; Wypustek, 2001, s. 27-28). Członkowie Kościoła: kler i świeccy (Durkheim, 1990, s. 39). BIBLIOGRAFIA Alston W.P. 1967 Assman J. 1997 Aune D.E. 1980 1986 Religion, w: P. Edwards (red.), Encyclopedia o f Philosophy, vol. 7, Mac­ millan Company, Free Press, New York, s. 140-145. M agic and Theology in Ancient Egypt, w: Schafer, Kippenberg, s. 1-18. M agic in Early Christianity, „Aufstieg und Niedergang der Römischen Welt”, Teil II: Principat, Walter de Gruyter, Berlin, s. 1507-1557. M agic; M agician, w: G.W. Bromiley (red.), The International Standard Bible Encyclopedia, vol. 3, William B. Eerdmans Publishing Company, Grand Rapids, s. 213-219. �O względności pojęć „magii” i „religii” Barb A.A. 1963 Ą\ The Survival o f Magic Arts, w: A. Momigliano (red.), The Conflict Between Paganism and Christianity in the Fourth Century, Clarendon Press, Oxford, s. 100-125. Baudrillard J. 2001 Przed końcem: Rozmawia Philippe Petit, Wydawnictwo Sic!, Warszawa (wyd. 1, 1997). Benedict R. 1933 M agic, w: E.R.A. Seligman (red.), Encyclopaedia o f the Social Sciences, vol. 10, Macmillan, London, s. 39—44. Betz H.D. 1982 The Formation o f Authoritative Tradition in the Greek M agical Papyri w; B.F. Meyer, E.P. Sanders (red.), Jewish and Christian Self-D efinition, vol. 3, Self—Definition in the Graeco-Roman World, SCM Press, London, s. 161-170. 1996a (red.), The Greek M agical Papyri in Translation, including the Demotic Spells, University o f Chicago Press, Chicago (’1986). 1996b Introduction to the Greek M agical Papyri, w: tenże s. X LI-LIII. Braarvig J. 1999 Magic. Reconsidering the Grand Dichotomy, w: Jordan et al., s. 21-54. Buchowski M. 1986 Magia. Jej funkcje i struktura, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Ada­ ma Mickiewicza, Poznań. 1993 M agia i rytuał, Instytut Kultury, Warszawa. Bultmann R. 1963 The H istory o f the Synoptic Tradition, Basil Blackwell, Oxford (wyd. 1, 1921). Camp L.S. C.C. de 1970 Duchy, czary, gwiazdy, PWN, Warszawa. Cassirer E. 1946 The Myth o f the State, Yale University Press, New Haven. 1971 Esej o człowieku, Czytelnik, Warszawa (wyd. 1, 1944). Cavendish R. 1977 A History o f M agic, Weidenfeld & Nicolson, London. Chogyam Trungpa 2002 Szambala, Święta ścieżka wojownika, Wydawnictwo Jacek Santorski & Co., Warszawa (wyd. 1, 1984). Crooke W. 1907 Natives o f Northern India, Archibald Constable and Co., London. Crossan J.D. 1997 Historyczny Jezus. Kim był i czego nauczał, Książka i Wiedza, Warszawa (wyd. 1, 1991). Crowley A. 1998 Magija w teorii i praktyce, Wydawnictwo EJB, Kraków (wyd. 1, 1929). Cunningham G. 1999 Religion and Magic. Approaches and Theories, Edinburgh University Press, Edinburgh. Czarnowski S. 1956 K ult bohaterów i je g o społeczne podłoże. Święty Patryk, bohater narodo­ wy Irlandii, w: tenże, Dzieła, t. 4, PWN, Warszawa. �42 Jacek Sieradzan Dalajlama, Carriere J.-C , 1998 Siła buddyzmu, W ydawnictwo Jacek Santorski & Co., Warszawa, Davis E. 2002 TechGnoza: Mit, magia + mistycyzm w wieku informacji, Dom Wydawni­ czy Rebis, Poznań (wyd. 1, 1998). Dickie M.W. 2001 M agic and Magicians in the Graeco-Roman World, Routledge, London. Dobkin de Rios M, 1982 [Komentarz do Winkelman (1982)], „Current Anthropology”, 23, s. 45-46. Dowman K. 1985 M asters o f Mah~mudr~. Songs and Histories o f the Eighty-Four Bud­ dhist Siddhas, State University o f New York Press, Albany. Durkheim E. 1990 Elementarne fo rm y życia religijnego. System totemiczny w Australii, PWN, Warszawa (wyd. 1, 1912). Ehnmark E. 1956 Religion and M agic — Frazer, Sóderblom, and Haerstróm, „Ethnos”, 21, s. 1-10. Eliade M. 1961 Recent Works on Shamanism. A Review Article, „History o f Religions”, 1 (1961/62) s. 152-186. 1966 Traktat o historii religii, Książka i Wiedza, Warszawa. 1987 (gen. red.), The Encyclopedia o f Religion, vol. 1-16, Macmillan, New York. Evans-Pritchard E.E. 1965 Witchcraft, Oracles and Magic among the Azande, Clarendon Press, Oxford (wyd. 1, 1937). Ewing K.P. 1997 Arguing Sainthood. Modernity, Psychoanalysis, and Islam, Duke Univer­ sity Press, Durham. Feyerabend P.K. 1975 Against Method: Outline o f an Anarchistic Theory o f Knowledge, Carlisle Street, London. Firth R, 1965 Społeczności ludzkie. Wstęp do antropologii społecznej, PWN, Warszawa. Flint V, 1999 The Demonisation o f M agic and Sorcery in Late Antiquity. Christian Re­ definitions o f Pagan Religions, w: B. Ankarloo, S. Clark (gen. red.), The Athlone History o f Witchcraft and M agic in Europe, vol. 2: Ancient Gree­ ce and Rome, Athlone Press, London 1999, s. 277-348. Fowler R.L. 1995 Greek Magic, Greek Religion, „Illinois Clascical Studies”, 20, s. 1-22. Franfurter D. 1997 Ritual Expertise in Roman Egypt and the Problem o f the Category 'Magi­ cian ’, w: Schafer, Kippenberg, s. 115-135. Frazer J. 1978 Złota gałąź, PIW, Warszawa 1978. Fromm E. 2000 Psychoanaliza a religią, Dom W ydawniczy „Rebis”, Poznań (wyd. 1, 1950). �O względności pojęć „magii” i „religii” 43 Fulford K.W.M. 1996 Religion and Psychiatry. Extending the limits o f tolerance, w: D. Bhugra (red.), Psychiatry and Religion: Context, Consensus and Controversies, Routledge, London, s. 5-22. Gager J.G. 1992 Introduction, w: tenże (red.), Curse Tablets and Binding Spells from the Ancient World, Oxford University Press, New York, s. 3-41. Gallagher E.V. 1982 Divine M an or Magician?; Celsus and Origen on Jesus, Scholars Press, Chico. Garcia-Teijeiro M. 1993 Religion and Magic, „Kem os”, 6, s. 123-138 . Geertz H. 1975 An Anthropology o f Religion and Magic, I, „Journal o f Interdisciplinary History”, 6, s. 71-89. Glücklich A. 1997 The E nd o f Magic, Oxford University Press, New York. Goode W.J. 1949 M agic and Religion. A Continuum, „Ethnos”, 14, s. 172-182. GrafF. 1991 Prayer in M agic and Religious Ritual, w: C.A. Faraone, D. Obbink (red.), M agica Hiera: Ancient Greek M agic and Religion, Oxford University Press, New York, s. 188-213. 1997 M agic in the Ancient World, Harvard University Press, Cambridge, Mass. Grant R.M. 1959 Gnosticism and Early Christianity, Columbia University Press, New York. Green W.S. 1979 Palestinian H oly Men. Charismatic Leadership and Rabbinic Tradition, „Aufstieg und Niedergang der Römischen Welt”, Teil II: Principal, W al­ ter de Gruyter, Berlin, 19:2, s. 619-647. Grimes R.E. 1995 Beginnings in Ritual Studies, University o f South Carolina Press, South Carolina. Hammond D. 1970 Magic. A Problem in Semantics, „American Anthropologist", 72, s. 1349­ -1356. Herskovits M.J. 1967 Dahomey. An Ancient West African Kingdom, vol. 1-2, Northwestern Univ. Press, Evanston. Hofstadter D.R. 1987 Metamagical Themas. Questing fo r the Essence o fM in d and Pattern, Pen­ guin Books, Harmondsworth (wyd. 1, 1985). Hull J.M. 1974 Hellenistic M agic and the Synoptic Tradition, SCM Press, London. Janowitz N. 2001 M agic in the Roman World. Pagans, Jews and Christians, Routledge, London. Jerzak-Gierszowska T. 1995 Religia a magia. Klasyczne koncepcje antropologiczne, Wydawnictwo Fun­ dacji Humaniora, Poznań. �44 Jacek Sieradzan Jordan et al. 1999 D.R. Jordan, H. Montgomery, E. Thomassen (red,), The World o f Ancient Magic. Papers fro m the fir s t International Samson Eitrem Seminar at the Norwegian Institute at Athens, 4 -8 M ay 1997, Norwegian Institute, Ber­ gen. Kieckhefer R. 2001 M agia w średniowieczu, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac N a­ ukowych „Universitas”, Kraków (wyd. 1, 1989). Kippenberg H.G., Schafer P. 1997 Envisioning Magic: A Princeton Seminar and Symposium, w; Schafer, Kip­ penberg, s. V II-X I. Kmita J. 1989 Dziedzictwo m agii w nauce, w: H. Kozakiewicz, E. Mokrzycki, M.J. Siem ek (red.), Racjonalność, nauka, społeczeństwo, PWN, Warszawa, s. 50­ -6 6 , Kołakowski L. 1990 Odwet sacrum w kulturze świeckiej, w: tenże, Cywilizacja na ławie oskar­ żonych, Res Publica, Warszawa, s. 135-154 (wyd. 1, 1973). Korzybski A. 1950 Science and Sanity. An Introduction to Non-Aristotelian Systems and Ge­ neral Semantics, (wyd. 1, 1933). Kowalak W. 1982 K ulty Cargo na Nowej Gwinei, ATK, Warszawa. Lang A. 1901 M agic and Religion, Longmans, Green, and Co., London. Leach E. 1986 Culture and Communication: the Logic by which Symbols Are Connec­ ted. An Introdcution to the Use o f the Use o f Structuralist Analysis in So­ cial Anthropology, Cambridge University Press, Cambridge. Lévi-Strauss C. 2001 M yśl nieoswojona, Wydawnictwo KR, Warszawa (wyd. 1, 1962). 1973 Wprowadzenie do twórczości Marcela Maussa, w: Mauss, s. XI-LVIII. Lévy-B ruhl L. 1975 The Notebooks on Primitive Mentality, Harper & Row Publishers, New York. 1992 Czynności umysłowe w społeczeństwach pierwotnych, PWN, Warszawa (wyd. 1, 1910). Lewis I.M. 1971 Ecstatic Religion. An Anthropological Study o f Spirit Possession and Sha­ manism, Penguin Books, Harmondsworth. Lightstone J.N. 1984 The Commerce o f the Sacred. Meditation o f the Divine among Jews in the Graeco-Roman Diaspora, Scholars Press, Chico, Lowe J.E, 1929 M agic in Greek and Roman Literature, Basil Blackwell, Oxford. Luck G. 1985 (wstęp, tłum. i oprac.), Arcana Mundi. Magic and Occult in the Greek and Roman Worlds, John Hopkins University Press, Baltimore. Ługiewicz A. 2001 Antyczna magia i religią, „Przegląd Religioznawczy”, nr 2, s. 3-18. �O względności pojęć „magii” i „religii” Mair L. 1975 45 An Introduction to Social Anthropology, Clarendon Press, Oxford (wyd. 1, 1965). Maisonneuve J. 1995 Rytuały dawne i współczesne. Gdańskie W ydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk (wyd. 1, 1988). Malinowski B. 1966 Coral Gardens and Their Magic, t. 2, George A llen & Unwin, London (wyd. 1935). 1986 Ogrody koralowe i ich magia. Studium metod uprawy ziemi oraz obrzą­ dów towarzyszących rolnictwu na Wyspach Trobrianda, PWN, Warszawa (wyd. 1, 1935). 1990 Magia, nauka i religia, w: tenże, Mit, magia, religia, Dzieła, t. 7, PWN, Warszawa, s. 368-445 (wyd. 1, 1925). Marett R.R. 1909 The Threshold o f Religion, Metuhen & Co., London. Mauss M. 1973 Socjologia i antropologia, PWN, Warszawa. Mauss M., Hubert H. 1973 Zarys ogólnej teorii magii (wyd. 1, 1904), w: Mauss, s. 1—208. Meslin M. 2002 M entalność magiczna i manipulacja świętością. Magia, je j praw a i fu n k ­ cjonowanie, w: F. Lenoir, Y. Tardan-M asquelier (red.), Encyklopedia re­ ligii św iata, W ydaw nictw o A kadem ickie DIA LO G , W arszawa, t. 2, s. 2007-2013. Meyer M. et al. 1999 (red.), Ancient Christian Magic: Coptic Texts o f Ritual Power, Princeton University Press, Princeton. M iddleton J. 1987 Theories o f M agic, w: Eliade, vol. 9, 82-89. M oney-Kyrle R. 1939 Superstition and Society. Based on six Lectures Delivered in the Summer o f 1937 at the Institute o f Psycho-Analysis, Hogarth Press, London. Moszyński K. 1925 O Źródłach M agji i Religji, „Przegląd Filozoficzny”, 28, s. 239-251. Mrozek-Dumanowska A. 1990 Człowiek w labiryncie magii, Wiedza Powszechna, Warszawa. Neusner J. 1989 Science and Magie, M ira c h and M agic in Formative Judaism. The Sys­ tem and the Difference, w: J, Neusner J., E.S. Frerichs, P.V. McCracken Flescher (red.), Religion, Science, and Magic: In Concert and In Conflict, Oxford University Press, New York, s. 61-81. Nietzsche F. 1984 Ludzkie, arcyludzkie, Warszawa. Olivier de Sardun J.-P. 1992 Okultyzm i etnograficzne „ja " (Magia, czyli uegzotyczniona nadzwyczaj­ ność od Durkheima p o antropologię postmodernistyczną), w: M. Buchow­ ski (red.), Amerykańska antropologia postmodernistyczna, Instytut Kul­ tury, Warszawa, s. 247-267. Paulson I. 1963 [Komentarz do: Waxowie 1963], „Current Anthropology”, 4, s. 511. �46 Peters L. 1998 Jacek Sieradzan The Tamang Shamans. An Ethnopsychiatric Study o f Ecstasy and Healing in Nepal, Nirala Publications, New Delhi. Pettersson O. 1957 M agic — Religion: Some Marginal Notes to an Old Problem, „Ethnos”, 3/4, s. 109-119. Phillips C.R. 1986 The Sociology o f Religious Knowledge in the Roman Empire to A.D. 284, „Aufstieg und Niedergang der Römischen Welt”, Teil II: Principat, Wal­ ter de Gruyter, Berlin, s. 2677-2773. Philsooph H. 1971 Primitive M agic and Mana, „Man”, 6, s. 182-203. Piccaluga G. 1971 Obrzędy magiczne, „Euhemer”, 15,3, s. 3-12. Piddington R. 1952 An Introduction to Social Anthropology, vol. 1, Oliver and Boyd, Edin­ burgh. Piekarczyk S. 1968 Barbarzyńcy i chrześcijaństwo. Konfrontacje społecznych postaw i wzor­ ców u Germanów, PWN, Warszawa. Plutarch 1988 O obliczu widniejącym na tarczy księżyca, w: tenże, Moralia (Wybór), t. 2, PWN, Warszawa, s. 132-195. Pulleyn S. 1997 Prayer in Greek Religion, Clarendon Press, Oxford. Radin P. 1957 Primitive Religion, Dover Publications, New York (wyd. 1, 1937). Remus H. 1982 Does Terminology Distinguish Early Christian from Pagan Miracles?, „Journal o f Biblical Literature” 101, s. 531-551. Ringgren H. 1973 Religions o f the Ancient N ear East, SPCK, London. Ritzer G. 2001 M agiczny świat konsumpcji, Wydawnictwo Literackie Muza, Warszawa (wyd. 1, 1999). Rivers W.H.R. 1924 Medicine, Magic, and Religion. The Fitz Patrick Lectures Delivered befo­ re The Royal College o f Physicians o f London in 1915 amd 1916, Kegan Paul, Trench, Trubner & Co., London. Robinson J.M. 1977 (red.), The Nag Hammadi Library in English, E.J. Brill, Leiden. Róheim G. 1955 M agic and Schizophrenia, Indiana University Press, Bloomington. Rony J.-A . 1993 Magia, Wydawnictwo Siedmioróg, Wrocław (wyd. 1, 1979). Russell J.B. 2003 Krótka historia czarownictwa, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław (wyd. 1, 1981). Sangharakszita 2002 Wprowadzenie do buddyzmu, Wydawnictwo „A”, Kraków (wyd. 1, 1957). �O względności pojęć „magii” i „religii” Schafer P, 1997 47 M agic a n d R elig io n in A n c ie n t Judaism , w: Schafer, K ippenberg, s. 19-43. Schafer P., Kippenberg H.G. 1997 (red.), Envisioning Magic. A Princeton Seminar and Symposium, E.J. Brill, Leiden. Schayer S. 1938 Buddyzm indyjski, w: Religie Wschodu, Trzaska, Evert i Michalski, War­ szawa, s. 191-251. Sedlak W. Bioelektronika, Pax, Warszawa. 1979 Segal A.F. 1981 Hellenistic Magic. Some Questions o f Definition, w: R. Van den Broek, M.J. Vermaseren (red.), Studies in Gnosticism and Hellenistic Religions, E.J. Brill, Leiden, s. 349-375. Sieradzan J. 2003 Zaklęcie, w: Religia. Encyklopedia PWN, t. 9, PWN, Warszawa, s. 463-464. 2004a Szaleństwo w religiach świata. Szamanizm, religia starogrecka, judaizm , chrześcijaństwo, hinduizm, buddyzm, islam, Inter Esse, Wyd. Wanda, Kra­ ków. 2004b Jezus Magus. Pierwotne chrześcijaństwo w kręgu magii, książka gotowa do druku. Skarga B. 1977 M istrz i mag, „Teksty”, nr 1, s. 7-20. Smith K.F. 1915 Magie (Greek and Roman), w: J. Hastings (red.), Encyclopaedia o f Reli­ gion and Ethics, vol. 8, Charles Scribner’s Sons, New York, s. 269-289. Smith E.W. 1952b A frican Sym bolism , „Journal o f the Royal A nthropological Institute o f Great Britain and Ireland”, 82, s. 13-37. Smith J.Z. 1978a The Temple and the Magician, w: tenże, M ap is not Territory. Studies in the History o f Religion, E.J. Brill, Leiden, s. 172—189. 1978b Toward Interpreting Demonic Powers in H ellenistic and Roman Antiqu­ ity, „Aufstieg und Niedergang der Römischen Welt”, Teil II: Principal, Walter de Gruyter, Berlin, s. 425-439. Smith M. 1981 Jesus the Magician, Harper & Row, San Francisco (wyd. 1, 1978). Spiro M. 1966 Religion. Problems o f Definition and Explanation, w: M. Banton (red.), Anthropological Approaches to the Study o f Religion, Tavistock Publica­ tions, London, s. 85-126. Stark R., Bainbridge W.S. 2000 Teoria religii, Zakład Wydawniczy „Nomos”, Kraków (wyd. 1, 1987). Stomma L. 1978 M agia dzisiaj. R ozw ażaniia o m etodzie, „P olska Sztuka L udow a” , 32, s. 131-142. Swienko H. 1983 Magia w życiu człowieka, Młodzieżowa Agencja Wydawnicza, Warszawa. Szestow L. 1995 Sola fid e —■Tylko przez wiarę, PWN, Warszawa. �48 Jacek Sieradzan Tambiah S.J. 1990 Magie, Science, Religion, and the Scope o f Rationality, Cambridge Uni­ versity Press, Cambridge. Thomas K. 1973 Religion and the D ecline o f Magic. Studies in Popular Beliefs in Six­ teen th - and Seventeenth-Century England, Penguin Books, Harmondsworth ( ‘1971). 1975 An Anthropology o f Religion and Magic, II, „Journal o f Interdisciplinary History”, 6, s. 91-109. Thomassen E. 1999 Is M agic a Subclass o f Ritual?, w: Jordan et al., s. 55-66. Thomsen M.L. 2001 Witchcraft and M agic in Ancient Mesopotamia, w: B. Ankarloo, S. Clark (2001) (gen. red.), The Athlone History o f Witchcraft and Magic in Euro­ p e, vol. 1: Biblical and Pagan Societes, Univ. o f Pennsylvania Press, Phi­ ladelphia, s. 1-95. Thurman R.A.F. 1987 M agico-Religious Powers, w: Eliade, vol. 9, s. 115-118. Tierney P. 1989 The H ighest Altar. The Story o f Human Sacrifice, Viking Penguin, New York. Tylor E.B. 1896 Cywilizacja pierwotna. Badania rozwoju mitologji, jilozofji, wiary, mowy, sztuki i zwyczajów, t. 1, Warszawa (wyd. 1, 1871). Van Baal J. 1963 M agic as Religious Phenomenon, „Higher Education and Research in the Netherlands”, 7,3/4, s. 10-21. Van Gennep A. 1960 The Rites o f Passage, Routledge & Kegan Paul, London (wyd. 1, 1908). Versnel H.S. 1991 Some Reflections on the Relationship M agic — Religion, „Numen”, 38, s. 177-197. Vitebsky P. 1996 Szaman, Świat Książki, Warszawa (wyd. 1, 1995). Vries J. de 1962 M agic and Religion, „History o f Religions”, 1, s. 214-221. Walter R. 1985 Uwagi na temat magii, „Trzecie Oko”, nr 2, 8-10. Waxowie 1962 R. i M. Wax, The M agical World View, „Current Anthropology”, 1, s. 179— -188. 1963 M. i R. Wax, The Notion o f Magic, „Current Anthropology”, 4, s. 495­ -503. Weber M. 1984 Etyka gospodarcza religii światowych, w: tenże, Szkice z socjologii reli­ gii, Książka i Wiedza, Warszawa, s. 111-152. 2002 Gospodarka i społeczeństwo: Zarys socjologii rozumiejącej, PWN, War­ szawa (wyd. 1, 1921-1922). Webster H. 1948 Magic. A Sociological Study, Stanford University Press, Stanford. �O względności pojęć „magii” i „religii” 49 Webster Ch, 1992 Od Paracelsusa do Newtona. Magia i powstanie nowożytnej nauki, PAN IFiS, Warszawa. W horfB.L, 1982 Język, umysł i rzeczywistość, w: tenże, Język, myśl i rzeczywistość, PIW, Warszawa, s. 332-362 (wyd. 1, 1942). Wierciński A. 1997 O pojęciu magii, w: tenże, M agia a religia. Szkice z antropologii religii, Zakład Wydawniczy „Nomos”, Kraków, s. 103-109. Winkelman M. 1982 Magic. A Theoretical Reassessment, „Current Anthropology”, 23, s. 37^44. Winkelman M.J. 1992 Shamans, Priests and Witches. A Cross-Cultural Study o f M agico-Religious Practitioners, Arizona State University, [Phoenix]. Wittgenstein L. 1998 (red.), Uwagi o „Złotej Gałęzi" Frazera, Instytut Kultury, Warszawa (wyd. 1, 1967). Wypustek A. 2001 M agia antyczna, Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Wrocław. Yates F.A. 1964 Giordano Bruno and the Hermetic Tradition, Routledge and Kegan Paul, London. Young D.E. 1994 Visitors o f the Night, a creative energy m odel o f spontaneous visions, w: Young, Goulet, s. 166-194. Young D.E., Goulet J.-G . 1994 (red.), Being Changed. The Anthropology o f Extraordinary Experience, Broadview Press, Peterborough, Ontario. 1994a, Introduction, w: ci sami, s. 7-13. Zalewski P. i C. 1992 Z -5: Secret Teachings o f the Golden Dawn. Book II: The Zelator Ritual 1=10, Llewellyn Publications, St. Paul, Minn. Jacek Sieradzan ON THE RELATIVITY OF THE CONCEPTS OF „M AGIC” AND „RELIGION” (Summary) This is a review o f classic publications, mainly English and Polish, written in the course o f 130 years (from 1871 to 2001) on the mutual relations between the concepts in question. A t the beginning (more or less until the mid 20th century) anthropology believed that religion (mainly Christian, but not only) is superior to magic. However, in light o f new anthropological studies, religious and magical practices, introduced at the turn o f the 19th century, became more popular. It is emphasized that the division into �50 Jacek Sieradzan religion and magic was commonly accepted neither in the Antiquity nor in the 19th cen­ tury. There was no such division among tribal peoples o f the entire world. The division into religion and magic is a later phenomenon. The author quotes a number o f sources, which emphasize the similarities and differences between magic and modem, seculari­ zed science. The scepticism, expressed in the title, reflects the opinion that despite ef­ forts made by a few generations o f authors, so far no scholar has managed to satisfacto­ rily identify evident and unquestionable differences between what is usually believed to be religion and what is usually believed to be magic. H.S. Versnel’s opinion, who said that neither magic nor religion exists, m ust be corroborated. W hat we have is only our definition o f these concepts. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3bf6384fea81e3f1facda1b78e59aa08.pdf 2c4f2aa3d1e8dead4e9c5f65bf5d43c1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5208 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4833 Title A name given to the resource Pierwsze strony i spis treści / LUD 2005 t.89 Description An account of the resource LUD 2005 t.89, s.2-4 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK TOM LXXXIX ZA ROK 2005 �„LUD” is regulary indexed in: • • • IBSS — International Bibliography o f Social and Cultural Anthropology, IBZ — CD-ROM , Internationale Volkskundliche Bibliographie, �LUD ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH ORGANE DE LA SOCIÉTÉ POLONAISE D’ETHNOLOGIE ET DU COMITÉ DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZA ŁO ŻO N Y W R O K U 1895 PRZEZ A N T O N IE G O K A L IN Ę O G Ó L N E G O Z B IO R U TOM LXXXIX ZA ROK 2005 P O L S K I E T O W A R Z Y S T W O L U D O Z N A W C Z E K O M IT E T NAUK E T N O L O G IC Z N Y C H P O L S K IE J A K A D E M II NAUK PO Z N A Ń - W ARSZAW A - W R O C Ł A W 2005 �KOMITET REDAKCYJNY Zbigniew Jasiewicz — przewodniczący, Zygmunt Kłodnicki, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Anna Kowalska-Lewicka, Dorota Simonides, Zofia Sokolewicz ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny — Zbigniew Jasiewicz Zastępca redaktora naczelnego — Jacek Bednarski Redaktor, sekretarz redakcji — Roman Bąk Redaktor techniczny — Justyna Nowaczyk Projekt okładki — Ewa Wąsowska Recenzenci tomu: Michał Buchowski, Jerzy Czajkowski, Anna Szyfer, Ryszard Vorbrich, Anna Zadrożyńska Tłumaczenie streszczeń: Zbigniew Nadstoga ISSN 0076-1435 Publikacja dofinansowana przez Ministerstwo Nauki i Informatyzacji oraz Sejmik Województwa Zachodniopomorskiego i wydana przy współpracy z Uniwersytetem Wrocławskim POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE — WROCŁAW 2005 ADMINISTRACJA: 50-382 WROCŁAW, UL. SZCZYTNICKA 11, TEL. (0-71) 321 16 10; 321 16 14 REDAKCJA: 61-809 POZNAŃ, UL. ŚW. MARCIN 78 TEL. (0-61) 829 48 17, FAX (0-61) 829 47 10 e-m ail: jasezb@amu.edu.pl; jbed@amu.edu.pl DRUK: Zakład Poligraficzno-Wydawniczy M -Druk w Wągrowcu �Lud t. 89,2005 SPIS TREŚCI I. STUDIA I MATERIAŁY Jacek S i e r a d z a n , O względności pojęć „magii” i „religii” .................................. Krzysztof J a s k u ł o w s k i , Emile Durkheim o narodzie, patriotyzmie i nacjona­ lizmie .............................................. ......................................................................... Nikodem B o ń c z a - T o m a s z e w s k i , Kultura niepiśmienna i jej wrogowie. Problemy „oralności” wsi polskiej w XIX w ieku................................................... Marta P e t r y k, Kwenowie w Norwegii...................................................................... Adam W. J e 1o n e k, Zróżnicowanie rasowe i rozwiązywanie konfliktów etnicznych w M alezji.................................................................................................................. Jacek S p 1 i s g a r t, Instytucja gejszy. Przykład adaptacji tradycji w społeczeństwie japońskim .................................................................................................................. Maciej K u r c z , Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka — dzieciństwo i wiek młodzieńczy....................................................... Michael O s 1 1 i n g, Nieznany proces o czary i świętokradztwo w Lublinie w 1644 roku............................................................................................................................. Agnieszka S z c z e p a n i a k - K r o l l , Problemy adaptacji Bambrów poznańskich w XVIII wieku, w świetle materiałów archiwalnych............................................ Roderyk L a n g e , Etnografia i etnologia na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie (PUNO) w Londynie................................................................................................. Maria G o d y ń - W r z e s i e ń , Zarys historii Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w K arpatach................................................................................ Leszek G a w l i k , Funkcjonowanie terminu „skansen” w polskim muzealnictwie i współczesnych m ediach............................................................................ ............ KrystynaH e r m a n o w i c z - N o w a k , Dom z dzwonniczką w Lubomierzu . . . II. 13 51 71 91 121 141 157 191 205 225 237 253 277 POGLĄDY I OPINIE Hubert C z a c h o w s k i , Teoretycy i praktycy, czyli ile mamy etnologii?............. 289 III. ROZMOWY I WSPOMNIENIA Bronisława K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , „Pracować nie tylko dla podłego zysku i marnej chwały”. Odpowiedzi na pytania Zbigniewa Jasiew icza............. 295 �6 IV. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE William F. P r i c e, Richard H. C r a p o, Psychologia w badaniach międzykulturo­ wych, przeł. Agnieszka Nowak, Gdańsk 2003 (Tarzycjusz Buliński)................... Anne A p p l e b a u m , Gulag przeł. Jakub Urbański, Warszawa 2005 {Aleksandra Rzepkowska).............................................................................................................. Kenneth M c R o b e r t s , Catalonia. Nation Building without a State, Toronto 2001 (Miriam Miklaszewska) ........................................................................................... Pierwsze narody. Społeczności rdzenne i idea tubylczości we współczesnym świecie red. Jarosław D e r 1 i c k i, Wojciech L i p i ń s k i , Warszawa 2002 (Marcin Kwiatkowski) ............................................................................................................ Roses and red earth. Polish fo lk art in Australia, red. Maria W r o ń s k a - F r i e n d , Melbourne 2000 (Anna Nadolska—Styczyńska)..................................................... Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 8: Anna D r o ż d ż , Agnieszka P i e ń c z a k, Zwyczaje i obrzędy weselne, część I: Od zalotów do ślubu cywilnego red. Zygmunt Kłodnicki, Wrocław-Cieszyn 2004 (Barbara P a b ia n ).................. Józef N o w a k , Adwent i Boże Narodzenie w regionie tomaszowskim. Studium religij­ ności ludowej, Lublin 2003 (Katarzyna Sm yk-Płoska).......................................... 313 318 320 324 331 334 337 V. KRONIKA Posiedzenie Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, Cieszyn, 17-18 czerwca 2005 (Ka­ tarzyna Kaniowska) ................................................................................................. 81 Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Supraśl, 17 września 2005 (Małgorzata Golicka-Jabłońska)............................................ Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego w latach 2002-2005 (Jerzy Adam czewski)................................................ Warsztaty Bibliograficzne Internationale Volkskundliche Bibliographie (Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Inga Kuźma, Małgorzata Wilbik).................................... Jublileusz w Pannie Marii (Anna Gomola, Anna Musialik)........................................ Cieszyńsko-kieleckie Seminarium Ludyczne „Współczesne zabawy — współczesne zabawki”, Cieszyn, 21 października 2004 (Tomasz Michalewski)....................... Konferencja „Literatura i antropologia”, Siena, 24-25 lutego 2005 (Anna Gomola, Małgorzata R ygielska)............................................................................................. Konferencja „Stare kobiety w kulturze i społeczeństwie”, Wrocław, 14 marca 2005 (Anna Weronika Brzezińska, Justyna S ło m ska )..................................................... Konferencja „Zawód: antropolog...?”, Poznań, 10 maja 2005 (Joanna Wojtamwicz) . . . Arcydzieła słownego i niematerialnego dziedzictwa ludzkości (Jacek Bednarski) . 343 344 349 359 367 370 372 375 376 379 VI. IN MEMORIAM Stefan Aleksandrowicz 1946-2004 (Alfred Gauda) ........................................................... 383 Franciszka Dąbrowska 1916-2005 (Jan Łuczkow ski)................................................ ........383 Leszek Dzięgiel 1931-2005 (Ewa Kosowska, Eugeniusz Jaw orski)......................... ........ 384 Olga Illukiewicz 1922-2004 (Zofia Illukiew icz)......................................................... ........394 �7 Danuta Tyłkowa 1932-2004 (.Krystyna Hermanowicz-Nowak, Zofia Szromba-Rysow a ) ....................................................................................................... ..................... Magdalena Parnowska 1930-2004 (Małgorzata O rlew icż)...................................... Barbara Peszat-Królikowska 1924—2005 (Krystyna Reinfuss-Janusz)...................... Józefa Rogulska 1919-2005 (Jan Łuczkow ski)........................................................... Zofia Wieruszewska 1931-2005 (Jan Łuczkowski)..................................................... 396 399 400 400 401 ��CONTENTS I. STUDIES AND MATERIALS Jacek S i e r a d z a n , On the relativity of the concepts of „magic” and „religion” ., Krzysztof J a s k u l o w s k i , Emile Durkheim about the nation, patriotism and nationalism ................................................................................................................ Nikodem B o n c z a - T o m a s z e w s k i , The illiterate culture and its enemies. Problems of „orality” in the Polish village in the 19th century.............................. Marta P e t r y k, Kvens in N o rw a y .............................................................................. Adam W. J e 1 o n e k, Racial differentiation and solution o f ethnic conflicts in M alaysia.................................................................................................................... Jacek S p 1 i s g a r t, Geisha institution. An example o f adaptation of tradition in Japanese so c ie ty ........................................................................................................ Maciej K u r c z, Life in line with the customs and faith. A life cycle o f north Sudanese peasant — childhood and adolescence.................................................................... Michael O s 1 1 i n g, An unknown trial for witchcraft and theft o f the Eucharist in Lublin, 1644 .............................................................................................................. Agnieszka S z c z e p a n i a k - K r o l l , Problems with adaptation experienced by Bamberg colonists in Poznan in the 18th century in light o f archival materials .. Roderyk L a n g e , Ethnography and ethnology at the Polish University in Exile in L ondon...................................................................................................................... Maria G o d y n - W r z e s i e n , An outline history of the International Committee for Investigating Folk Culture in the C arpathians....................................................... Leszek G a w 1i k, The word „skansen” in Polish museology and modem media . . Krystyna H e r m a n o w i e z - N o w a k , A house with a cam panile..................... 13 51 71 91 121 141 157 191 205 225 237 253 277 II. VIEW S AND OPINIONS Hubert C z a c h o w s k i , Theoreticians and practitioners or how much ethnology do we have? .............................................................................................................. 289 III. INTERVIEWS AND RECOLLECTIONS Bronisława K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , „Work not only for lousy profit and futile glory”. Answers to Zbigniew Jasiewicz’s questions.................................. 295 �10 IV. REVIEWS AND REVIEW NOTES William F. P r i c e, Richard H. C r a p o, Psychologia w badaniach międzykulturowych [Psychology in intercultural studies], transl. by Agnieszka Nowak, Gdańsk 2003 (Tarzycjusz Buliński)................................................................................................. Anne A p p l e b a u m , Gulag [Gulag], transl. by Jakub Urbański, Warszawa 2005 (Aleksandra Rzepkowska) ......................................................................................... Kenneth M c R o b e r t s , Catalonia. Nation Building without a State, Toronto 2001 (Miriam Miklaszewska) ........................................................................................... Pierwsze narody. Społeczności rdzenne i idea łubylczości we współczesnym świecie [First peoples. Native communities and the idea o f tribal life in the modem world], ed. Jarosław D e r 1i c k i, Wojciech L i p i ń s k i , Warszawa 2002 (Marcin Kwiat­ kowski) ...................................................................................................................... Roses and red earth. Polish fo lk art in Australia, ed. Maria W r o ń s k a - F r i e n d , Melbourne 2000 (Anna Nadolska-Styczyńska)..................................................... Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego [Comments to the Polish Ethnogra­ phic Atlas], vol. 8: Anna D r o ż d ż , Agnieszka P i e ń c z a k, Zwyczaje i obrzędy weselne [Wedding customs and rituals], part I: Od zalotów do ślubu cywilnego [From courtship to a registry wedding], ed. Z. Kłodnicki, Wrocław-Cieszyn 2004 (Barbara P abian)...................................................................................................................... Józef N o w a k , Adwent i Boże Narodzenie w regionie tomaszowskim. Studium religijno­ ści ludowej [Advent and Christmas in the Tomaszów region. A study of folk religiousness], ed. Henryk Zimoń SVD, Lublin 2003 (Katarzyna Sm yk-Płoska)......................... 313 318 320 324 331 334 337 V. CHRONICLE Meeting o f the Ethnological Sciences Committee, Polish Academy of Sciences, Cie­ szyn, 17-18 June 2005 (Katarzyna Kaniowska)....................... ............................. 81s1General Meeting of Delegates to the Polish Ethnological Society, Supraśl, 17 Sep­ tember 2005 (Małgorzata Gołicka-Jabłońska)..................................................... Report on the activities o f the Main Board of the Polish Ethnological Society between 2002-2005 (Jerzy Adamczewski)............................................................................ Bibliographic workshops of the Internationale Volkskundliche Bibliographie (Broni­ sława Kopczyńska-Jaworska, Inga Kuzma, Małgorzata Wilbik)......................... Jubilee at Panna Maria (Anna Gomóła, Anna M usia lik)............................................ Cieszyn-Kielce Ethnological Seminar „Modem plays — modem toys”, Cieszyn, 21 October 2004 (Tomasz M ichalew ski)...................................................................... Conference „Literature and anthropology”, Siena, 24-25 February 2005 (Anna Gomo­ la, Małgorzata Rygielska) ......................................................................................... Conference „Old women in culture and society”, Wrocław, 14 March 2005 (Anna We­ ronika Brzezińska, Justyna Słom ska)...................................................................... Conference „Profession: anthropologist...?”, Poznań, 10 May 2005 (Joanna Wojtarow ic z )........................................................................................................................... Masterpieces o f the oral and intangible heritage of humanity (Jacek Bednarski) . . . 343 344 349 359 367 370 372 375 376 379 VI. IN MEMORIAM Stefan Aleksandrowicz 1946-2004 (Alfred Gauda) ................................................... Franciszka Dąbrowska 1916-2005 (Jan Łuczkowski)................................................ 383 383 �11 Leszek Dzięgiel 1931-2005 {Ewa Kosowska, Eugeniusz Jaworski) .................................. 384 Olga Illukiewicz 1922-2004 (Zofia Iłlukiew icz)......................................................... ........ 394 Danuta Tyłkowa 1932-2004 (Krystyna Hermanowicz-Nowak, Zofia Szrom ba- Rysowa) .............................................. ................................................................... ........ 396 Magdalena Parnowska 1930-2004 (Małgorzata O rlew icz)...................................... ........ 399 Barbara Peszet-Królikowska 1924-2005 (Krystyna Reinfitss-Janusz)..................... ........ 400 Józefa Rogulska 1919-2005 (Jan Łuczkow ski)........................................................... ........ 400 Zofia Wieruszewska 1931-2005 (Jan Łuczkowski)..................................................... ........ 401 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff8091ae64b0afde47aa7b43a1790be9.pdf 6a3f7439ceb550f50611ea6703f844fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4592 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4265 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.3; s.185-188 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S • Р Е З Ю М Е S U M M A R Y OF A R T I C L E S J ó z e f F u r d v n a — D E C O R A T I O N OF P E A S A N T COT­ TAGES' INTERIORS I N T H E A R E A B E T W E E N T H E VISTULA A N D T H E LOWER SAN The article contains a detailed description of various kinds of interior decoration applied by the local people, the Lesowiaks, i n their cottages. The description is based on record of the present state, of affairs known to the author from the research he has done i n the area and from infor­ mation collected during ethnographic interviews. The author finds t h a t the interior decoration i n the analysed area is relatively scanty and appeared rather late as the chmnoyless huts, poor and unadorned, still existed in the area i n the second half of the 19th century. The oldest decorative elements include all sorts of decoration of frames i n religious paintings hung on the walls i n the rooms, beams (tragarze) i n ceilings decorated by carpenters and spherical ehandaliers. A t the beginning of the 20th century paper and tissuepape cut-outs appeared brought over to the west from the neigh-bouring areas and forms of chandeliers became more varied. A t t h a t time also the custom of decoration of a ,,holly corner" developed: a small table was p u t i n the corner of the room and on t h a t table there were figurines of the Saints. A t Christmas ,.worlds" were made of coloured wafers. After the First W o r l d War the ties w i t h the old folk t r a d i t i o n were on the wane, replaced by urban influences. The traditional arrangement of paintings on the walls changed and the walls began to be painted w i t h flowers b y means of stencils and roller-coaters. Over the beds painted ,,carpets" were hung or embroidered wall hangings, also embelishments made of straw or cone's scales. After W o r l d War I I also this k i n d of interior decoration disappeared to make room for factory made objects bought in t o w n . Jan Kurek O R I G I N OF A N N U A L CUSTOMS „MIKOŁAJE", „SZLACHCICE", „DZIADY" STILL F O L L O W E D I N V I L L A G E S OF S I L E S I A N A N D Ż Y ­ WIEC BESKID MOUNTAINS The spectacular customs analysed by the author rank among the oldest and best preserved annual folk customs. „ M i k o ł a j e " (literal transl. Nicholases) are celebrated during the first days of December and „ D z i a d y " ( l i t . transl. Beg­ gars) and „ S z l a c h c i c e " ( l i t . transl. Gentlemen ) on New Year's D a y . A l l these customs have certain common traits and especially similiar is the structure of the „ D z i a d y " and „Mikołaje". The „ S z l a c h c i c e " are performed by only a few people b u t , unlike the other two customs, have extensive dialogues. The t e x t , nonsensical humour, description of characters and then clothes show resemblance to the Italian commedia dell arte. The Gentleman Officer can bo compared w i t h the Capitain, Moson w i t h Pantalone, the Mountaineer w i t h the Harlequin, the Jew w i t h the Dottore and the Jewess w i t h the Soubrettc. These characters belong to exactly the same social and othnic groups. Analysing the similiarities between the characters and the texts i n the „ S z l a c h c i c e " and the commedia dell arte, the author says that quite possibly i t arose under the i n f l u ­ ence of the I t a l i a n comedies presented at the Bohemian and Moravian castles which were connected w i t h the Żywiec region b y strong ties. Other influence could be t h a t of the puppet theatres which adapted I t a l i a n texts i n Silesia i n the 18 t h century. One more possible influence on the „Szlach­ cice" could be that of the Polish minstrel comedies. Certain texst of the „ S z l a c h c i c e " show similiarities w i t h the texts of the Podkoziolek, a spring rite popular i n other regions of Poland. Discussing the origin of the „ S z l a c h c i c e " the autho polemizes w i t h the opinions voiced b y B . Bazielichówna and M . Gladysz who see this custom as a mere reflection of the local cidture and consider i t to be a satire and caricature of the custom of farm-hand's recruitment on the day o f St. Stephen dating back to the times of villein service. The author considers this interpretation too narrow and believes that while t r y i n g to define the origin of a folk custom one should pay more attention to the possible influences of old magic ritual whose meaning is not clear anymore today. The „ D z i a d y " known as „ J u h a c e " (which i n old Pol­ ish means shepherds), according to B . Bazielichówna too, are genetically connected w i t h the attacks of the shepherds from the mountains at villages situated i n the lower parts of the Beskidy range. The author supports this idea point­ ing out to the similiarity between the „ D z i a d y " and, so far not analysed properly, the „Mikołaje", a custom followed in Silesia, a neighbouring area though ethnically not iden­ tical w i t h Żywiec region. The main difference between the „ M i k o ł a j e " and the „ D z i a d y " is t h a t the first one divides its performers into t w o groups of white and black charac­ ters. The white ones are led by a Bishop and the black ones include Devils, Gypsies and Bears. The author points out t h a t the „ M i k o ł a j e " probably were shaped under tho influ­ ence of the Church which wanted to combine the old custom w i t h St. Nicolas, tho patron of the shepherds. The original form of the „ M i k o ł a j e " however, m i g h t be identical w i t h the „ D z i a d y " and i t is quite possible t h a t the „ M i k o ł a j e " contain the oldest and most developed elements of t h a t custom. Originally — stresses the author reminding of Ligeza's hypothesis this custom was devoted to expulsion of evil from a village. W h i p cracking still existing i n the custom today played an i m p o r t a n t symbolic role. Concluding the presentation of the problem the author stresses the importance of the magic, religious and r i t u a l moaning of folk customs. Today t h a t meaning sometimes is difficult to interpret and scientists often confine themselves to mere recording of tho customs' artistic form and appea­ rance explained according to their aesthetic function. I f one was to adopt a hypothesis t h a t analogical cus­ toms originate spontaneously i n regions distant from each other then the author is ready to believe t h a t such instances are the evidence of a similiar way of t h i n k i n g and organiza­ t i o n of the world b y man i n different times and places. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — THE THIRD TRIEN­ N I A L E X H I B I T I O N OF N A I V E A R T I N B R A T I S L A V A The author describes and analyses tho whole event consisting of an art exhibition, a scientific symposium and presentation of films about naive art since i t was first held. Fashion for naive art is the reason w h y the B r a t i ­ slava exhibition has become ,,a big fair of artificial and genuine n a i v e t y " and reflects the current situation on the market. The presented works of art include valuable, new, fascinating phenomena and examples of ,,deliberately naive" art created to follow the fashion. The last trennial exhibition was organized in Septem­ ber and October 1972. I t consisted of three sections: histo­ rical and thematic survey of naive art and kindred art from tho borderline areas, an individual exhibition of I v o Rabuzin's work who won the „ R o u s s e a u ' s Le Douanier" award at the last triennial exhibition and a survey of national collections i n which 28 countries took part. Tho author is of the opinion t h a t the most interesting was tho exhibition's first section. I t presented Slovak, I t a l i a n and French votive paintings dating back to the 18th and 19th centuries as well as painted targets, a presen­ t a t i o n prepared by the Slovak National Museum. The targets painted by outstanding artists, craftsmen or even botchers are a fine example of art which is l i t t l e known b u t most 185 �interesting. The pictures display a lot of naivety, folk ornamentation and traces of various styles and models. Phenomena from the borderline w i t h the folk art were represented by the Ethiopian traditional folk painting. The presented works were from Г)0 to 15 years old but did not differ much from earlior paintings. Contemporary figurin­ es carved by Negroes from a Nigerian tribe of l b u illustrated the changes taking place in art in the period of decline of the traditional folk culture. Wooden cemetery crosses w i t h bas relief's and bright painted decoration by I o n Stan Patras of Kumania were one more (lemons! ration of phenom­ ena from the areas where folk and naive art moot. Other examples of naive art presented at the thematic survey included symbolic paintings by a Yugoslav villager I l y a Bosil, and sculptures by Zivkovieh, pictures by Carl Chri­ stian Thagen of the Federal Republic of Germany and Andre Bauchant's painting. The presentation of national collections provided a wide survey but not really a full-scale one as the organizers allow ed each country to show 20 works by artists who never participated i n the Bratislava exhibition, and if the works •were by artists already known at the trennial exhibition, than the time l i m i t was the last three years. The international j u r y awarded the Grand Prix to three- eolections: the Polish one. French and Brasilian. Discussing the results of a, two-day scientific symposium organized during the exhibition in Bratislava the author stresses the- comprehensive presentation of naive art prob­ lems possible thanks to the presence of specialists from various fields which included historians of art, critics, ae'sthetieians, sociologists, folklorists. experts in museum management and artists. The first day of the symposium was devottod to the history of naive art in its various aspects, and the second day to artistic and aesthetic values of naive art. A l l the 28 papers presented at the symposium w i l l be published. Summing up his impressions and the evaluation of the trennial exhibition in Bratislava the author postdates a move' m seie'iitific debate to more specific and definite discussion to be held by specialists in order to avoid repeti­ t i o n of siimliar opinions and accumulation of fragmentary information. The author is also of the opinion t h a t a precise definition of the concept and description of the individual character of both naive art and A r t B r u t as well as the 1 analysis of the transition area between folk art and naive art would all be of tttinost importance. The author expresses hope t h a t the organizers w i l l make a determined effort to arrange the exhibition accord­ ing to thematic lines in future even at the cost of national sim'oys. I t w i l l also be necessary to determine precisely whether the Bratislava exhibition is to be a big fair inevi­ tably dependent on current fashions or a serious artistic event reflecting the real state of affairs i n the field of naive art. J o r z v С z a j к o w s к i — SOURCES TO F O L K P A I N ­ T I N G I N CRACOW R E G I O N I n this article, based on source materials, the author studies the old and newly discovered — some of which he himself found — records concerning the guild of painters in Cracow and pays especial attention to all information on the plebeian trend in Cracow painting. Basing his views on preserved documents, quoted in the article; extensively, the author maintains t h a t the plebeian trend i n Cracow painting existed already i n the 16th century. I t developed considerably after mid-eighteenth century. A t the beginning of the 19th century when i n 1825 artists-painters gained complete independence? from the guild i t elrew membership from among craftsmen and probably folk painters, too. Other evidence of the existence of folk trend in Cracow painting after mid-sixteenth century can be found i n data concerning free sale of pictures at fairs. There also exists information elating back to the 17th-18th century on pur­ chases in picture traders' she)ps cjf paintings painted on both sides. A t that time the Cracow guild d i d not allow travelling vendors to engage in selling pictures i n the town. Inventories and evaluations of pictures recorded in the property lists of deceased Cracow burghers in the 18th cen­ t u r y contain a great deal of information about paintings, priced very low, most of t h e m being copies of miraculous paintings of the V i r g i n Mary (especially the Virgin Mary of Częstochowa) and of the Saints. The cheapest pictures were painted on paper. The article contains biographies of several folk painters who lived i n the region of Cracow in the 19th century. РЕЗЮМЕ Ю 3 e ф Ф у p д ы H a — ВНУТРЕННЕЕ УБРАНСТВО ДЕРЕВЕНСКИХ И З Б ПА ТЕРРИТОРИИ РАЗВЕТВ­ ЛЕНИЯ ВИСЛЫ И НИЖНЕГО САНА В с т а т ь е подробно о п и с ы в а ю т с я о т д е л ь н ы е в и д ы у б р а н с т в а изб Л я с о в я к о в , п р и ч е м а в т о р г л а в н ы м об­ р а з о м о п и р а е т с я на описи современного у б р а н с т в а , с к о т о р ы м он о з н а к о м и л с я в ходе своих и с с л е д о в а н и й , а т а к ж е на с в е д е н и я , п о л у ч е н н ы е им путем у с т н ы х опросов, к а с а ю щ и х с я э т н о г р а ф и ч е с к и х т р а д и ц и й . Ввиду п р о д о л ж и т е л ь н о г о проживания местного н а с е л е н и я в к у р н ы х х а т а х , в п л о т ь до второй п о л о в и ­ н ы X I X в е к а , а в т о р полагает, что этим периодом д а т и р у е т с я убогое у б р а н с т в о ж и л и щ на данной т е р ­ р и т о р и и , с о х р а н и в ш е е с я до сих пор. Iv с т а р е й ш и м э л е м е н т а м у к р а ш е н и я изб п р и н а д л е ж а т р а з л и ч н о г о рода д е к о р а т и в н ы е р а м ы с в я т ы х образов, р а з в е ш а н ­ н ы х по с т е н а х , а т а к ж е р а з н ы е б а л к и п о т о л к о в (трагаже) и шарообразные пауки. В виду п р о д о л ж и т е л ь н о г о п р о ж и в а н и я местного н ы е в ы р е з к и ( в ы ц и н а н к и ) з а и м с т в о в а н н ы е от сосед­ них р а й о н о в . В и д о и з м е н я ю т с я т а к ж е ф о р м ы п а у к о в (кристаллические и прежде всего люстреобразные). Одновременно распространяется обычай украшать „ к р а с н ы й (святой) у г о л ' ' — с т о л и к в у г л у и з б ы , на котором ставят ф и г у р к и святых. В период Рождества д е л а л и т а к ж е из ц в е т н ы х п р о с в и р о к ,,святы' (симво­ л и ч е с к о е и з о б р а ж е н и е земного ш а р а ) . После первой мировой в о й н ы с в я з ь с п р е ж н е й н а р о д н о й т р а д и ц и е й н а ч и н а е т под в л и я н и е м города ослабевать. Меняются традиционные расположения образов на с т е н а х , р а с п и с а н н ы х часто ц в е т о ч н ы м у з о ­ ром п р и п о м о щ и ш а б л о н о в , а з а т е м в а л и к о в . Н а д к р о ­ ватями появляются расписные „коврики", вышитые 186 т панно, у к р а ш е н и я и з соломы, ш е л у х и , ш и ш е к . П о с л е второй м и р о в о й в о й н ы эти д е р е в е н с к и е украшения т о ж е н а ч и н а ю т и с ч е з а т ь , у с т у п а я место ф а б р и ч н ы м и з д е л и я м , п о к у п а е м ы м в городе. Я н К у р е к — ПОПЫТКА УСТАНОВИТЬ ГЕНЕЗИС ЕЖЕГОДНЫХ ОБРЯДОВ „МИКОЛАЕ". „ШЛЯХТИЦ Е " И „ Д З Я Д Ы " , О Т М Е Ч А Е М Ы Х ДО С И Х П О Р В ЕЕСКИДСКИХ, СИЛЕЗСКИХ И Ж И В Е Ц К И Х ДЕ­ РЕВНЯХ Зрелища, анализируемые автором, принадлежат к с т а р е й ш и м и в то ж е в р е м я л у ч ш е в с е х с о х р а н и в ­ ш и м с я по сей д е н ь е ж е г о д н ы м народным обрядом. „Миколае" выступают в начале декабря, „Дзяды" и „ Ш л я х т и ц е " в Н о в ы й Год. В н и х много о б щ и х э л е ­ ментов, п р и ч е м особенно с х о ж и по своей с т р у к т у р е „Дзяды" и „Миколае". „Шляхтице", в которых выступает только не­ сколько персонажей, в противоположность остальным двум г р у п п а м , х а р а к т е р н ы б о г а т ы м и д и а л о г а м и . С о ­ д е р ж а н и е текстов, а б с у р д н ы й юмор, а т а к ж е х а р а к ­ т е р и с т и к а п е р с о н а ж е й , их н а р я д ы во многом н а п о м и ­ нают и т а л ь я н с к у ю к о м е д и ю д е л ь а р т е (commedia dell arte). Ш л я х т и ч а — о ф и ц е р а м о ж н о с о п о с т а в и т ь с К а ­ питаном, М о с о р а с П а н т а л о н е , Горца с А р л е к и н о м , Е в р е я с Доктором, Е в р е й к у с С у б р е т к о й . А н а л о г и ч н а также принадлежность персонажей к определенным социальным и этническим группам. А н а л и з и р у я п р и ч и н ы сходства м е ж д у п е р с о н а ж а ­ ми и т е к с т а м и о б р я д а „ Ш л я х т и ц е " и к о м е д и и д е л ь а р т е , автор п о л а г а е т , что оно в ы з в а н о в л и я н и е м и т а л ь я н с к и х комедий, с т а в и в ш и х с я в замках Ч е х и и и Моравии, с которыми Живецчизна поддерживала �м н о г о ч и с л е н н ы е с в я з и . Могло т а к ж е с к а з а т ь с я в л и я ­ ние с и л е з с к и х к у к о л ь н ы х т е а т р о в , а д а п т и р о в а в ш и х , н а ч и н а я с X V I I I в. и т а л ь я н с к и е т е к с т ы . К р о м е того не и с к л ю ч е н о в л и я н и е п о л ь с к и х к о м е д и й с т р а н с т в у ­ ю щ и х а к т е р о в (рыбалтов). И, н а к о н е ц , м о ж н о н е к о т о ­ рые тексты зрелища „Шляхтице" сравнить с песнями „ П о д к о з ё л к а " — весеннего народного обряда, р а с п р о ­ страненного в других регионах Польши. Рассматривая генезис обряда „Шляхтице", автор п о л е м и з и р у е т со в з г л я д а м и Б . Б а з е л и х у в н ы и М. Г л а ­ д ы ш а , к о т о р ы е с ч и т а ю т этот обряд л и ш ь п р о д у к т о м местной к у л ь т у р ы , с а т и р о й и к а р и к а т у р о й , к о т о р ы е связаны с обычаем крепостного времени вербовки в д е н ь св. Щ е п а н а п а р н е й на с л у ж б у . А в т о р с ч и т а е т эту к о н ц е п ц и ю чересчур, односторонней. З с л и и с к а т ь г е н е з и с у п о м я н у т о г о о б р я д а в местной н а р о д н о й к у л ь ­ туре, то н а д о с е р ь е з н о п о д у м а т ь , не о к а з ы в а ю т л и в данном случае воздействия старые магические ритуа­ л ы , с м ы с л к о т о р ы х нам у ж е т е п е р ь н е п о н я т е н О б р я д „ Д з я д ы " , и н а ч е „ Ю х а ц е " (что по с т а р о п о л ь с к и я в л я е т с я синонимом п а с т у х а ) Б а з е л и х у в н а г е н е т и ч е с к и с в я з ы в а е т с д а в н и м и н а б е г а м и горцев — п а с т у х о в на п о д б е с к и д с к и е д е р е в н и . А в т о р с т а т ь и со­ г л а с е н с т а к о й к о н ц е п ц и е й , о б р а щ а я в то ж е в р е м я в н и м а н и е на сходство м е ж д у обрядом „ Д з я д ы " и м а л о до сих пор и с с л е д о в а н н ы м обрядом „ М и к о л а е " . Они в ы с т у п а ю т на т е р р и т о р и и С и л е з и и , р а с п о л о ж е н н о й по соседству с Ж и в е ц ч и з н о й , но э т н и ч е с к и с ней не с в я з а н н о й . „ М и к о л а е " , в ' о т л и ч и е от „ Д з я д о в " , д е л я т с я на две г р у п п ы — „ б е л ы х " и „ ч е р н ы х " . П е р в о й г р у п ­ пой р у к о в о д и т Е п и с к о п ; в т о р а я •— это Д ь я в о л ы , Ц ы ­ гане, М е д в е д и . Автор п р е д п о л а г а е т , что о б р я д „ М и ­ к о л а е " д о л ж н о б ы т ь ф о р м и р о в а л с я в и з в е с т н о м нам виде б л а г о д а р я в м е ш а т е л ь с т в у д у х о в е н с т в а , с т р е м и в ­ ш е г о с я у в я з а т ь с т а р ы й о б ы ч а й со св. Н и к о л а е м , п о ­ к р о в и т е л е м п а с т у х о в . Н е и с к л ю ч е н о , что п е р в о н а ч а л ь ­ н а я ф о р м а о б р я д а б ы л а т о ж д е с т в е н н а с „ Д з я д а м и " и, б ы т ь м о ж е т , и м е н н о в „ М и к о л а я х " с о х р а н и л и с ь во в с е х п о д р о б н о с т я х с а м ы е с т а р ы е э л е м е н т ы этого об­ р я д а . С н а ч а л а он был, — к а к у т в е р ж д а е т автор, в с п о ­ миная гипотезу Лигензы, — посвящен изгнанию не­ чистой с и л ы из д е р е в н и . В а ж н у ю с и м в о л и ч е с к у ю р о л ь и г р а л о с о х р а н и в ш е е с я до сих п о р х л о п а н ь е б и ч а м и . В з а в е р ш е н и е своих в ы в о д о в а в т о р п о д ч е р к и в а е т значение религиозно-магического и ритуального со­ д е р ж а н и я н а р о д н ы х обрядов. В н а с т о я щ е е в р е м я это с т а н о в и т с я п о ч т и н е у л о в и м ы м и и с с л е д о в а т е л и часто ограничиваются только записыванием этих явлений, отмечая структуру их изобразительной формы, осу­ ществляемой при помощи эстетической ф у н к ц и и . Е с л и п р и н я т ь гипотезу самородного г е н е з и с а а н а ­ л о г и ч н ы х обрядов, в ы с т у п а ю щ и х на о т д а л е н н ы х т е р ­ р и т о р и я х , то не и с к л ю ч е н о , к а к п о л а г а е т а в т о р , что т а к и е с л у ч а и с в и д е т е л ь с т в у ю т о сходном образе м ы ш ­ ления и миропонимания человека в различные эпохи и в р а з л и ч н ы х местах. А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — I I I ТРИЕННАЛЕ МОРОДНОГО ИСКУССТВА В БРАТИСЛАВЕ СА­ Автор статьи рассматривает и анализирует в це­ лом п р о в е д е н н о е в Б р а т и с л а в е м е р о п р и я т и е , равно э к с п о з и ц и ю п р о и з в е д е н и й и з о б р а з и т е л ь н о г о искусства, к а к и с о в е щ а н и я н а у ч н о г о симпозиума, а т а к ж е п о ­ к а з ы ф и л ь м о в , п о с в я щ е н н ы х самородному и с к у с с т в у , с п е р с п е к т и в ы его р а з в и т и я , н а ч и н а я с первого Т р и ­ еннале. М о д а на н а и в н о е и с к у с с т в о п р и в е л а к тому, что Триеннале превратилось в „крупное т о р ж и щ е искус­ ственной и е с т е с т в е н н о й н а и в н о с т и " , с т а л о обзором с о з д а в ш е г о с я на р ы н к е п о л о ж е н и я . С р е д и э к с п о н и ­ р о в а в ш и х с я работ, н а р я д у с ц е н н ы м и п р о и з в е д е н и я м и , с замечательными новыми я в л е н и я м и встречались и такие, которые свидетельствовали о „показном н а и в ­ ном", к о н ъ ю н к т у р н о м т в о р ч е с т в е . Т р и е н н а л е п р о х о д и л о в с е н т я б р е и о к т я б р е .1972 г. Выставка охватывала три отделения: историко-пробл е м п ы й обзор самородного т в о р ч е с т в а и г р а н и ч а щ и х с ним ж а н р о в , и н д и в и д у а л ь н ы й п о к а з ж и в о п и с и Hvo Р а б у з и н а , л а у р е а т а п р е м и и „ Т а м о ж е н н и к а Р у с с о " во в р е м я п р е д ы д у щ е г о Т р и е н н а л е , просмотр н а ц и о н а л ь ­ ных коллекций, в котором п р и н и м а л о у ч а с т и е 28 стран. По м н е н и ю а в т о р а с т а т ь и с а м ы м и н т е р е с н ы м б ы л о п е р в о е о т д е л е н и е в ы с т а в к и . Там б ы л и п р е д с т а в л е н ы д а р с т в е н н ы е по обетам к а р т и н ы X V I I I — X I X вв.: с л о ­ вацкие, итальянские и французские. Экспонировались также расписные стрелецкие щиты. Кстати, словац­ кий национальный музей организовал специальную в ы с т а в к у у п о м я н у т ы х щ и т о в . Щ и т ы эти, р а б о т ы и з ­ в е с т н ы х х у д о ж н и к о в либо п о л у н а р о д н ы х р е м е с л е н ­ н и к о в и „ х а л т у р щ и к о в " , я в л я ю т собой п р и м е р о ч е н ь интересного, но м а л о и с с л е д о в а н н о г о до сих п о р в и д а т в о р ч е с т в а . В к а р т и н а х много н а и в н о г о , н а р о д н о й о р ­ н а м е н т и к и , следов р а з л и ч н ы х с т и л е й и о б р а з ц о в . С народным искусством граничила традиционная народная эфиопская живопись. Представленные ра­ боты б ы л и в ы п о л н е н ы 50-15 лет н а з а д , но они м а л о о т л и ч а л и с ь с т к а р т и н более р а н н е г о п е р и о д а . С о в р е ­ менные резные ф и г у р к и нигерийского негритянского п л е м е н и Ибу и л л ю с т р и р о в а л и п р о ц е с с п е р е м е н , п р о ­ исходивших в творчестве периода упадка традицион­ н е й н а р о д н о й к у л ь т у р ы . И н ы е с м е ж н ы е я в л е н и я на стыке народной и наивной к у л ь т у р ы п р е д с т а в л я л и деревяннные, украшенные барельефами и яркой рос­ писью могильные кресты Румына, Иона Стана П а т раса. Д а л е е в проблемной ч а с т и м о ж н о б ы л о у в и д е т ь п р о и з в е д е н и я самородного и с к у с с т в а : с и м в о л и ч е с к и е к а р т и н ы югославского крестьянина И л ь и Босилья и скульптуры Живковича, картины К а р л а Христиана Тагена из ФРГ, живопись Андре Бошана. Показ национальных коллекций, н е с м о т р я на многочисленные экспонаты, был неполным, т а к - к а к о р г а н и з а т о р ы и с х о д и л и из п р и н ц и п а , что каждая с т р а н а м о ж е т п р е д с т а в и т ь 20 р а б о т х у д о ж н и к о в , к о ­ т о р ы е не э к с п о н и р о в а л и до сих п о р в Б р а т и с л а в е своих работ. Ч т о ж е к а с а е т с я х у д о ж н и к о в , к о т о р ы е у ж е у ч а в с т в о в а л и в в ы с т а в к а х , то т е п е р ь о н и м о г л и п р е д с т а в и т ь свое т в о р ч е с т в о т о л ь к о з а п о с л е д н и х т р и года. Международное ж ю р и отличило три коллекции: польскую, французскую и бразильскую, присудив Г р а н П р и к о м и с с а р а м в ы с т а в о к э т и х стран. О б с у ж д а я итоги д в у х д н е в н о г о научного Симпо­ зиума, о р г а н и з о в а н н о г о во в р е м я Т р и е н н а л е , а в т о р отмечает, что б л а г о д а р я у ч а с т и ю р а з л и ч н о г о рода с п е ц и а л и с т о в в о п р о с ы самородного т в о р ч е с т в а р а с ­ с м а т р и в а л и с ь всесторонне. В Симпозиуме принимали участие историки ис­ к у с с т в а , к р и т и к и , эстеты, социологи, ф о л ь к л о р и с т ы , музееведы, х у д о ж н и к и - п л а с т и к и . Первый день сове­ щ а н и й б ы л п о с в я щ е н и с т о р и и самородного и с к у с с т в а в р а з л и ч н ы х а с п е к т а х , второй — х у д о ж е с т в е н н ы м и э с т е т и ч е с к и м к а ч е с т в а м э т о ю в и д а т в о р ч е с т в а . Все з а ч и т а н н ы е д о к л а д ы (в ч и с л е 28) будут о п у б л и к о в а н ы . О к о н ч а т е л ь н о ф о р м у л и р у я свое мнение о т н о с и ­ тельно братиславского Триеннале, автор статьи пред­ л а г а е т п е р е й т и на н а у ч н ы х с о б р а н и я х к более к о н ­ к р е т н ы м д и с к у с с и я м в к р у г у с п е ц и а л и с т о в , во и з б е ­ ж а н и е повторения одних и тех ж е формулировок и н а к о п л е н и я и з л и ш н и х м е л к и х и н ф о р м а ц и и . По м н е ­ н и ю а в т о р а особо в а ж н о б ы л о бы о п р е д е л и т ь г р а н и ц ы понятия и характеристики особенностей наивного и с к у с с т в а и A r t Brut, п р о в е с т и а н а л и з п е р е х о д н о г о этапа между народным и наивным творчеством. К р о м е того а в т о р н а д е е т с я , что о р г а н и з а т о р ы бу­ д у щ и х в ы с т а в о к будут п о с л е д о в а т е л ь н о и с х о д и т ь из п р и н ц и п а п р о б л е м н ы х э к с п о з и ц и й д а ж е з а счет а к ­ туального состояния в р а з л и ч н ы х странах. В б л и ж а й ­ ш е е в р е м я надо р е ш и т ь д о л ж н о л и б р а т и с л а в с к о е м е р о п р и я т и е б ы т ь я р м а р к о й , з а в и с я щ е й от а к т у а л ь ­ ного у к л а д а к о н ъ ю н к т у р или ж е с е р ь е з н ы м м е р о п р и я ­ тием, о т р а ж а ю щ и м подлинный облик самородного творчества. Е ж и Ч а й к о в с к и — И С Т О Ч Н И К И ПО ИСТОРИИ НАРОДНОЙ ЖИВОПИСИ КРАКОВСКОГО РЕГИОНА С т а т ь я о п и р а е т с я на и с т о ч н и к о в е д ч е с к и е м а т е ­ риалы. Автор изучает архивные записи, касающиеся цеха живописцев в Кракове, равно ранее опублико­ в а н н ы е , к а к и о б н а р у ж е н н ы е им в п е р в ы е во в р е м я с о б с т в е н н ы х поисков и и с с л е д о в а н и й . Б о л ь ш о е в н и ­ мание обращает а в т о р на м а т е р и а л ы , касающиеся плебейского т е ч е н и я в к р а к о в с к о й ж и в о п и с и . Н а о с н о в а н и и текстов с о х р а н и в ш и х с я д о к у м е н т о в , обширные фрагменты которых приводятся в статье, а в т о р у т в е р ж д а е т , что т а к о е н а п р а в л е н и е в ц е х а х 187 �к р а к о в с к и х ж и в о п и с ц е в с у щ е с т в о в а л о у ж е в X V I в. Оно с т а л о особенно р а з в и в а т ь с я со второй п о л о в и н о й X V I I I в. В н а ч а л е X I X в. в 1825 г. х у д о ж н и к и - ж и в о ­ п и с ц ы о к о н ч а т е л ь н о освободились от в л а с т и цехов, о б ъ е д и н я в ш и х с тех пор т о л ь к о р е м е с л е н н и к о в . Тем не менее надо п о л а г а т ь , что н а р о д н ы е живописцы т о ж е о с т а л и с ь в ц е х а х . О том, что н а ч и н а я со второй п о л о в и н ы X V I в., в к р а к о в с к о й ж и в о п и с и с у щ е с т в о ­ вало народное течение свидетельствуют, наряду с ин­ формацией о х у д о ж н и к а х и их творчестве, данные о развозной торговле картинами, которые можно было свободно, без о г р а н и ч е н и й , п р о д а в а т ь на я р м а р к а х . С о х р а н и л и с ь м а т е р и а л ы с X V I I и X V I I I вв., и з к о т о ­ р ы х я в с т в у е т , что в л а в к а х т о р г о в ц е в к а р т и н а м и м о ­ ж н о было т а к ж е приобрести к а р т и н ы с двусторонней р о с п и с ь ю . В то в р е м я к р а к о в с к и й цех боролся п р о т и в р а з в о з н о й т о р г о в л и к а р т и н а м и в городе. И н в е н т а р и и т а к с ы на к а р т и н ы , н а х о д я щ и е с я в и м у щ е с т в е н н ы х с п и с к а х к р а к о в с к и х м е щ а н X V I I I в. с о д е р ж а т много д а н н ы х о том, что к а р т и н ы о ц е н и в а ­ л и с ь о ч е н ь н и з к о . Это б ы л и п р е и м у щ е с т в е н н о ч у д о ­ т в о р н ы е о б р а з ы Б о г о м а т е р и ( ч а щ е всего Ч е н с т о х с в ской), а т а к ж е с в я т ы х . С а м ы е д е ш е в ы е и з н и х р и с о ­ в а л и с ь на бумаге. Статью дополняют биографические справки о не­ с к о л ь к и х н а р о д н ы х ж и в о п и с ц а х X I X в., п р о ж и в а в ­ ших в окрестностях Кракова. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/204bdac72dbfef435b57d706f3701d3a.pdf 524bd852e3f2dff288c7fe60f7ebb364 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4649 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4318 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.3 ; s.188-190 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A XII 1971 - III 1972 Grudzień Wystawy i konkursy W starej Kordegardzie w war­ szawskich Ł a z i e n k a c h otwarto zor­ g a n i z o w a n ą przez Cepelię pokon­ k u r s o w ą w y s t a w ę Polskiej Szopki Ludowej. W konkursie uczestniczy­ ło 145 osób, n a d e s ł a n o 278 ekspo­ n a t ó w . Za szopki drewniane nagro­ dy otrzymali: I — Marian A d a m ­ ski ze wsi Sobiska, pow. ł u k o w s k i , Władysław Chajec z Kamienicy G ó r n e j , pow. jasielski; I I — Jan Świerczek z Kamionki Wielkiej, pow. n o w o s ą d e c k i , Tomasz Ligas z Krościenka, pow. nowotarski i Ry­ szard Sęk ze wsi Budziska, pow. ł u k o w s k i ; I I I —• Czesław Czekalik ze wsi Szczesie, pow. sieradzki, Sta­ n i s ł a w Korpa z Rudy, pow. sieradz­ k i , Filomena Robakowska z W i t o nii G ó r n e j , pow. łęczycki, W i k t o r Rysio z Świnic Warckich, pow. ł ę ­ czycki i S t a n i s ł a w Walczak ze wsi Szlapy, pow. łęczycki. Za szopki ce­ ramiczne: I — Elżbieta Kosiarska z Iłży, Stefan G ł o w i a k z Ł a ń c u t a ; Tl —• Tadeusz Poletek, Koszary, k. Ostrowca, S t a n i s ł a w K o t z Ł a ń c u ­ ta. N a g r o d ę s p e c j a l n ą — S t a n i s ł a w Zagajewski z W r o c ł a w i a . W zakresie tkaniny przyznano n a g r o d ę drugiego stopnia Scholasty­ ce Krupowicz z Janowa, pow. So­ kółka. W zakresie malarstwa na bzkle — nagr. I i I I —• Ewelinie P ę k s o w e j z Zakopanego, nagr. I I otrzymał Władysław Walczak z Zakopanego. Za w y p i e k i z ciasta nagr. I — M a r i a Chrostek z Tatar, pow. O s t r o ł ę k a , Aleksandra Waś kiewicz z Tatar i Stefania Konop­ ka z Tatar. W y s t a w ę zwiedziło 150.000 osób. Z n a c z n ą część e k s p o n a t ó w zakupiły muzea etnograficzne: w Warszawie, Krakowie, Toruniu. Pozostałe obic-kty z a t r z y m a ł a Cepelia, k t ó r a w k o ń c u br. przygotowuje wysta­ wę — kiermasz w N o w y m J o r k u . Z okazji wystawy wydano ka­ talog. , W K r a k o w i e odbył się X X I X konkurs na szopkę k r a k o w s k ą . Na­ desłano 65 prac. Nagrody otrzyma­ l i : I — Jan M a l i k ; I I —• Kazimierz Wiatr, Tadeusz G i l l e r t i W a c ł a w Morys; I I I — Ferdynand Sadowski, Zygmunt Grabowski, W i t o l d Głuch, Bronisław Piącik; I V — Wilhelm Rozpędzik, S t a n i s ł a w P a c z y ń s k i , A n ­ drzej Banach, Leonard Paciorek i Zdzisław Dudzik, k t ó r e m u przyzna­ no r ó w n i e ż n a g r o d ę s p e c j a l n ą za zestaw k u k i e ł e k . Drugą nagrodę s p e c j a l n ą o t r z y m a ł Edward Łuszcz z L u b l i n a za zastosowanie w szop­ ce krakowskiej e l e m e n t ó w zabyt­ kowej architektury Lublina. Szopki, jak zwykle, wystawiono publicznie na Rynku, a później w Muzeum Historycznym. 188 W Bydgoszczy otwarto wysta­ wę o b r a z u j ą c ą dorobek t w ó r c ó w l u ­ dowych Ziemi Bydgoskiej w 1. 1945 —1971. Organizatorami b y l i : W y ­ dział K u l t u r y PWRN, Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo K u l t u r a l ­ ne i Muzeum Etnograficzne w To­ runiu. Eksponowano prace 120 ar­ t y s t ó w ludowych, w t y m t a k ż e ouiekty ze zbiorów m u z e ó w : w To­ runiu, W ł o c ł a w k u , Warszawie, G r u ­ dziądzu, Żninie oraz Izby Muzealnej w Key ni. Staraniem Kujawsko-Pomor­ skiego Towarzystwa Kulturalnego wydano z okazji wystawy p u b l i k a ­ cję pt. „Współczesna Sztuka L u d o ­ wa w W o j e w ó d z t w i e Bydgoskim", Bydgoszcz 1971. Publikacja zawie­ ra: W s t ę p n y a r t y k u ł mgr Wandy Szlrulmowskiej o m a w i a j ą c y twór­ czość l u d o w ą na terenie woj. b y d ­ goskiego, o m ó w i e n i a poszczególnych d z i a ł ó w wystaw (garncarstwo, ple­ cionkarstwo, rzeźbę, malarstwo, haft i koronki, kowalstwo, zdobnic­ two w n ę t r z , zabawki) oraz indeks a u t o r ó w wystawianych prac i foto­ gramy. * W Muzeum Kujawskim we W ł o c ł a w k u t r w a ł a wystawa prac S t a n i s ł a w a Zagajewskiego) na k t ó ­ rej zaprezentowano 35 rzeźb cera­ micznych. Wszystkie — zakupione zostały przez M K i S dla Muzeum Kujawskiego. W ą b r z e s k a p l a c ó w k a Polskiego Związku Niewidomych zorganizo­ w a ł a w P D K w y s t a w ę rzeźb A n ­ drzeja Rusockiego, niewidomego m a s a ż y s t y z Ciechocinka. Zapre­ zentowano k i l k a n a ś c i e prac w y k o ­ nanych w glinie ceramicznej. W gdańskim Dworze Artusa otwarto I Ogólnopolską W y s t a w ę Plastyki Amatorskiej, zorganizowa­ ną przez W D K i W o j e w ó d z k ą K o ­ misję Związków Zawodowych w G d a ń s k u . Wystawiono ok. 100 prac reprezentujących różne dziedziny sztuki. Jury pod przewodnictwem art. malarza Kazimierza Sramkiewicza p r z y z n a ł o nagrody i w y ­ różnienia. W Białymstoku odbył się I I Wojewódzki P r z e g l ą d Amatorskiej Twórczości Plastycznej, zakończony w y s t a w ą prac w y r ó ż n i o n y c h . W Krakowie rozstrzygnięty został konkurs na projekt p a m i ą t k i z w i ą ­ zanej tematycznie z K r a k o w e m , a zorganizowany przez Spółdzielnię Przemysłu Artystycznego „Staro­ druk". A b y zachęcić t w ó r c ó w do wykorzystania t w o r z y w nietradycyjnych eliminowano projekty w y ­ konane w drewnie i skórze. P o ś r ó d 152 n a d e s ł a n y c h p r o j e k t ó w przewa­ żały prace wykonane w metalu. Jury pod przewodnictwem dr Jerzego Czajkowskiego nie przyz­ nało I nagrody. Nagr. I I otrzymali: W ł a d y s ł a w G ą s i e n i c a - M a k o w s k i za koguty z metalu i medalion g ó r a l ­ ski oraz w y t w ó r n i a „ F o t o - p a m " za znaczki i l u s t r u j ą c e legendy k r a k o w ­ skie. Nagr. I I I przyznano K a z i ­ mierzowi Makowcowi z Zakopane­ go za k a s e t k ę z metalu, M i r o s ł a w i e Zacharczuk z Zamościa za meta­ l o w y talerz, Janinie Drabek z K r a ­ kowa za r e g i o n a l n ą s e r w e t ę i F r a n ­ ciszkowi Koszarkowi za komplet do ń e r b a t y wykonany w metalu. Inne W Zamku K s i ą ż ą t Pomorskich w Szczecinie otwarto X - t ą dorocz­ n ą w y s t a w ę twórczości ludowej i a m a t o r ó w . Udział b r a ł o ponad 100 artystów reprezentujących różne dziedziny sztuki. W dziale sztuki ludowej d o m i n o w a ł a rzeźba. W cza­ sie trwania wystawy odbyło się spotkanie t w ó r c ó w i dyskusja. W ramach Festiwalu K u l t u r a l ­ nego Z w i ą z k ó w Zawodowych 1970/71 otwarto w krakowskich „ K r z y s z t o forach" Ogólnopolską W y s t a w ę M a ­ larstwa Amatorskiego, zorganizowa­ n ą przez CRZZ, z a r z ą d Gł. Z N P i Muzeum Historyczne. Komisarzem wystawy był art.-plastyk B r o n i s ł a w J. Tomecki. Udział wzięło 90 t w ó r ­ ców. Przyznano nagrody i w y r ó ż ­ nienia. Z okazji wystawy wydano katalog, pod r e d a k c j ą St. L i t w i n a ze w s t ę p e m J. Madeyskiego. W ramach zorganizowanej w Zagłębiu Dąbrowskim imprezy „Wojewódzka T r y b u n a P o m y s ł ó w " , odbył się z inicjatywy P D K w Grodźcu tradycyjny j a r m a r k , na k t ó r y m prezentowali swe wyroby t w ó r c y l u d o w i z całego regionu. Zespół ludowych malarek z Za­ lipia, w ramach z o b o w i ą z a n i a pod­ j ę t e g o dla uczczenia V I Zjazdu Par­ t i i , w czynie społecznym ozdobił m a l o w i d ł a m i świetlicę i k a n c e l a r i ę szkoły. * W rodzinnej wsi Łące pod Rze­ szowem z m a r ł w 73-cim r o k u ży­ cia artysta ludowy Józef Ryś, m u ­ zyk, poeta i rysownik. U t r w a l i ł w zapisach i ilustracjach liczne, daw­ ne o b r z ę d y i obrazy z życia wsi. �Styczeń Wystawy W Muz. A l t o ń s k i m w H a m b u r ­ gu otwarto w y s t a w ę polskiej sztu­ k i „ n a i w n e j " pn. „Naive K r u s t der Gegenwart aus Polen". Organizato­ rem wystawy b y ł a „Desa", komisa­ rzem —• A l . Jackowski, k t ó r y też napisał w s t ę p do bogato ilustrowa­ nego Katalogu wystawy; wygłosił na w e r n i s a ż u odczyt o sztuce na­ iwnej w Polsce. Na wystawie poka­ zano malarstwo Henryki Adam­ czewskiej, L u d w i k a Holesza, Stani­ s ł a w a Karulaka, M a r i i Korsak, Ja­ na Lady, Łucji Mickiewicz, E d m u n ­ da Monsiela, Teofila Ociepki, Jana Płaskocińskiego, Leokadii P ł o n k o wej Zenona Radkego, W ł a d y s ł a w a Rybkowskiego, Jana Skoczylasa, B r o n i s ł a w a Surowiaka, Haliny Wa­ lickiej, Zygmunta W a r c z y g ł o w y , M a ­ r i i Wojtowicz-Tarnawskiej, Pawła Wróbla. Rzeźbę reprezentowali Adam i Henryk Zegadłowie. W Muzeum Regionalnym w Ra­ domiu otwarto p o k o n k u r s o w ą w y ­ s t a w ę tradycyjnego kowalstwa ar­ tystycznego Ziemi Radomskiej, zor­ g a n i z o w a n ą przy w s p ó ł p r a c y 7 Ze­ społem do spraw plastyki M K i S przez Wydział K u l t u r y PWRN oraz Muzeum Regionalne w Radomiu. Wystawa obejmowała ponad 100 prac. Scenariusz o p r a c o w a ł mgr Ste­ fan Rosiński, ekspozycję — mgr Zbigniew Karbarz. Nagrody ufundowane przez CPLiA, M K i S oraz Wydział K u l t u r y PWRN otrzymali: Stefan R u t k o w ­ ski ze wsi B o r k i , pow. Zwoleń; Franciszek G ó r k a ze wsi W ó l k a L e siowka, pow. Radom; Stefan Kupis ze wsi Tczów, pow. Z w o l e ń ; Ta­ deusz S k w i r a ze wsi Marianowa, pow. Kozienice; Jan Wieczorek z B a r t o d z i e j ó w , pow. Zwoleń. W y r ó ż ­ nienia: S t a n i s ł a w Chołuj z Pacior­ kowej Woli, pow. Z w o l e ń ; Wincenty Janicki z B a r t o d z i e j ó w , pow. Z w o ­ l e ń ; Leon Dygas z Rawicy, pow. Radom; Edward Klusz z Rajca Po­ duchownego k. Radomia. rzy a m a t o r ó w . Wystawa obejmowa­ ła 200 prac 73 a u t o r ó w . Jury pod przewodnictwem art. rzeźb. Gustawe Ż e m ł y p r z y z n a ł o 3 nagrody i .9 wyróżnień. * Z inicjatywy W y d z i a ł u K u l t u r y W R N w K r a k o w i e odbyła się w y ­ stawa prac uczniów liceów sztuk plastycznych w Wiśniczu Nowym i Tarnowie, na k t ó r e j pokazano eks­ ponaty, n a w i ą z u j ą c e w charakterze do tradycji ludowej regionu. W krakowskiej galerii „ P r y z ­ mat" otwarto w y s t a w ę f o t o g r a m ó w ,,Ściany cel więziennych byłej sie­ dziby gestapo przy ul. Pomorskiej 2". Inne W dniach 7—9 stycznia w tea­ trze Dzieci Zagłębia w Będzinie, od­ była się tradycyjna już impreza „ H e r o d y " . Poza w y s t ę p a m i zespo­ łów ludowych zorganizowano semi­ narium, p o ś w i ę c o n e o b r z ę d o m ludo­ w y m oraz w y s t a w ę publikacji po­ d e j m u j ą c y c h tę t e m a t y k ę . Staraniem Teatru Regionalne­ go, Z w i ą z k u T e a t r ó w Amatorskich i Referatu K u l t u r y DRN Stare M i a ­ sto i PRN K r a k ó w , odbył się w sali Filharmonii krakowskiej p r z e g l ą d obyczajów regionalnych, związanych z okresem Bożego Narodzenia. Z inicjatywy Teatru Regional­ nego i Estrady Wojewódzkiej zor­ ganizowano w K r a k o w i e j a s e ł k o w e przedstawienie w autentycznej szop­ ce, przy udziale lalek, k t ó r y c h au­ torem był Zdzisław Dudzik, wielo­ krotny laureat k o n k u r s ó w na szop k i krakowskie. * * W klubie ZMS w Brzegu D o l ­ nym otwarta była wystawa rzeźb Franciszka J ó ź w i a k a ze Ż m i g r o d u , połączona z kiermaszem. * W warszawskiej W R N otwarta b y ł a wystawa prac. w o j . U r z ę d u Konserwatorskiego nad o c h r o n ą bu­ downictwa i sztuki ludowej Mazow­ sza oraz z a b y t k ó w archeologicz­ nych. M . in. przedstawiono fotogra­ fie zabytkowych chat, zagród, bu­ d y n k ó w gospodarskich i w i a t r a k ó w przeznaczonych do organizowanego w Sierpcu skansenu budownictwa mazowieckiego. Na wystawie zna­ lazły się też rzeźby ludowe, cera­ mika, tkaniny oraz wiejskie s p r z ę ­ ty. + W ramach Festiwalu K u l t u r a l ­ nego Z w i ą z k ó w Zawodowych, zor­ ganizowano w Paczkowie ogólno­ p o l s k ą w y s t a w ę twórczości r z e ź b i a ­ Z inicjatywy krakowskiej Pra­ cowni Badania Sztuki Ludowej I n s t y t u t u Sztuki PAN, kierowanej przez prof. Reinfussa zorganizowa­ no seminaria dla k i e r o w n i k ó w w i e j ­ skich p l a c ó w e k k u l t u r a l n o - o ś w i a t o ­ wych, p o ś w i ę c o n e problemom opie­ ki nad s z t u k ą l u d o w ą . * W Gniewkowie otwarto Folklo­ rystyczny Uniwersytet Powszechny, którego zadaniem jest szerzenie wiedzy o regionie kujawskim. Na zajęciach kobiety m. in. uczą się regionalnego hafciarstwa, przyrzą­ dzania potraw kujawskich, a także zwyczajów swojego regionu. Ł u1у Wystawy W nowo o t w a r t y m Muzeum Et­ nograficznym w Sierpcu wystawio­ no rzeźby 13 t w ó r c ó w ludowych z pow. sierpeckiego. * W P D K w Ciechanowie otwar­ to w y s t a w ę sztuki ludowej. * W Domu Chłopa w Warszawie odbyła się wystawa malarstwa, rzeźb i wycinanek S t a n i s ł a w a K o r py ze wsi Ruda k. Sieradza. W ramach V I Zimowych D n i K r y n i c y otwarto wystawy prac N i ­ kifora, Ireny W ł o d y k a (malarki z N . Sącza) oraz rzeźbiarzy ludowych: J. Citaka i J. Sikorskiego. W Krakowie, w lokalu NZSP zorganizowano w y s t a w ę prac na­ d e s ł a n y c h na konkurs o t w a r t y dla a m a t o r ó w pn. „ S z t u k a Ludowa Pod­ hala", zorganizowany w ramach Fe­ stiwalu Kulturalnego Z w i ą z k ó w Za­ wodowych przez R a d ę Z a k ł a d o w ą i Z a k ł a d o w y Dom K u l t u r y NZSP w .Nowym Targu. Wystawa obejmowa­ ła rzeźbę, malarstwo, metaloplasty­ k ę i p a m i ą t k a r s t w o . Jury pod prze­ wodnictwem dr Jerzego Czajkow­ skiego p r z y z n a ł o nagrody; w dzie­ dzinie rzeźby nagr. I otrzymali: B. Cukier z Zakopanego, J. Gacek z Rabki; nagr. I I — J. Malacina z Poronina, S. K r ó l z Bukowiny, A . Stasik z Poronina, J. Wierzba ze Szczawnicy, A . Pach z Zakopanego; w dziedzinie ceramiki — nagr. I i I I — L . Gołąb z Nowego Targu, nagr I I I — J. Malacina z Poronina, W. Gołąb z Nowego Targu; za malar­ stwo na szkle —• nagr. I — L . Go­ łąb, nagr. I I — K . K u l a w i a k z Z u ­ brzycy Dolnej, nagr. I I I — Z. W a l ­ czak z Zakopanego, W. G o ł ą b z Nowego Targu, J. Oleksy z Rabki. Za malarstwo przyznano t y l k o I I - g ą n a g r o d ę —• M . Ł o p a t y ń s k i e m u z No­ wego Targu, za grafikę — I I nagr. —• Katarzynie B a n a ś z Nowego Tar­ gu. Za haft nagr. I o t r z y m a ł a A. Trzebunia z Zakopanego. Za meta­ l o p l a s t y k ę otrzymali nagrody: I — W. G ą s i e n i c a - M a k o w s k i i B. Cu­ kier z Zakopanego; I I — M . Biernacik z Zakopanego; I I I — F. G ą s i e ­ nica, W. Walczak, J. Zachwieja ze Szczawnicy. W dziedzinie p a m i ą t ­ karstwa: I — Z. G ą s i e n i c a - S z y m k ó w z Zakopanego i S. K r ó l z B u ­ k o w i n y ; I I — M . Rams z Zakopa­ nego; I I I — W. G ą s i e n i c a - M a k o w ­ ski i T. Szostak z Poronina. W krakowskim Domu K u l t u r y otwarto I V w y s t a w ę korzenioplastyki członków Krakowskiego K l u ­ bu K o r z e n i o p l a s t y k ó w . W g d a ń s k i m M a ł y m M ł y n i e ot­ warto giełdę w y r o b ó w p a m i ą t k a r ­ skich tego regionu. Impreza, orga­ nizowana po raz czwarty przez Te­ renowe Zjednoczenie Wiodące Prze­ mysłu P a m i ą t k a r s k i e g o w Sopocie, w t y m r o k u była szczególnie uda­ na, z a r ó w n o dzięki nowym pomy­ słom w y r o b ó w nie ograniczających się do bursztynu, a z w i ą z a n y c h z folklorem i t r a d y c j ą w y b r z e ż a , jak i w efektach, k t ó r y m i były licznie 189 �zawarte transakcje. Wszystkie w y ­ stawione wyroby sprzedane zosta­ ły na miejscu. Marzec Wystawy W 158 rocznicą urodzin O. K o l ­ berga, w pow. D o m u K u l t u r y w Przysusze zorganizowano w y s t a w ą sztuki ludowej kielecczyzny. Wysta­ wa prezentowała plon konkursu ogłoszonego przez C P L i A i w ł a d z e miejscowe. Wśród n a d e s ł a n y c h ok. 200 e k s p o n a t ó w d o m i n o w a ł y t k a n i ­ ny, wyroby ze słomy i wycinanki. N a g r o d ą s p e c j a l n ą za całokształt twórczości o t r z y m a ł a , Barbara Ja­ r z ą b e k z Nieznamierowic, nagr. I — Franciszka Z a r a ś z Nieznamiero­ wic za wycinanki, p a j ą k i i rózgi; nagr. I I — Jadwiga Rybak z Nie­ znamierowic za tkactwo i S t a n i s ł a ­ wa Kucharczyk z Grabowej Rusinowskiej za koronki i tkactwo; n?gr. I I I — Zofia Baranowska z Nieznamierowic za p a j ą k i i w y c i ­ nanki oraz Helena Papis z Rusino­ wa za p a j ą k i . zorganizowany staraniem spółdziel­ czego zrzeszenia „ M i l e n i u m " przy pomocy Muzeum i m . Orkana. W konkursie brali udział t w ó r c y l u ­ dowi z w o j . krakowskiego, przede wszystkim z Tokarni. Jury, pod przewodnictwem prof. R. Reinfussa przyznało równorzędne nagrody Eleonorze Jurczak, Zofii Kluska i M a r i i Majerek. * Konkursy W Ł y s e m , pow. Kolno roz­ s t r z y g n i ę t o konkurs na palmy w i e l ­ kanocne, zorganizowany przez Jad­ wigę C h ę t n i k o w ą i Muz. w Łomży, przy w s p ó ł p r a c y Towarzystwa Zie­ m i Ł o m ż y ń s k i e j oraz Wydział K u l ­ tury PWRN w Białymstoku. * W Muzeum Etnograficznym we W r o c ł a w i u otwarto w y s t a w ę sztuki ludowej z a k o ń c z o n ą kiermaszem, na którym twórcy ludowi osobiście sprzedawali swoje wyroby. * W Muzeum w Białej Podl. otwarto w y s t a w ę rzeźby ludowej, w k t ó r e j udział (brali m. i n . : Ta­ deusz Szkodziński, Franciszek Sa­ downik, Teofil K o ż u c h o w s k i , Jan i P a w e ł W i t k o w i e oraz J. i T. Ga­ jewscy. W „Domu C h ł o p a " w Warsza­ wie otwarto w y s t a w ę ludowego k o ­ walstwa artystycznego regionu pod­ h a l a ń s k i e g o i radomskiego. * W w y n i k u w s p ó ł p r a c y Muzeum O k r ę g o w e g o w Rzeszowie i M u ­ zeum w Łowiczu otwarta została w Rzeszowie wystawa pn. „Łowicka Sztuka Ludowa". W Muzeum i m . Orkana w Rab­ ce odbyła się wystawa prac nade­ słanych na konkurs pn. „ K w i a t y w zimie" (kwiaty sztuczne i pająki) W O ś r o d k u K u l t u r y Polskiej w B r a t y s ł a w i e otwarto w y s t a w ę pn. „Ziemia Kielecka". Jest to wystawa objazdowa, zorganizowana przez k i e ­ lecki Wydz. K u l t u r y Prez. WRN, Muzeum Ś w i ę t o k r z y s k i e i Biuro Wystaw Artystycznych, m a j ą c a na celu spopularyzowanie tradycji re­ gionu, jego w a l o r ó w krajobrazowo-turystycznych i sztuki ludowej. Obok 68 f o t o g r a m ó w pokazano w y ­ roby t w ó r c ó w ludowych z zakresu rzeźby, wycinanki, tkaniny, ko­ walstwa artystycznego, stroju, za­ bawki, pisanki oraz publikacje po­ święcone temu regionowi. Wystawa będzie pokazana ko­ lejno w Pradze, Budapeszcie i Sofii. * Z inicjatywy Tow. M i ł o ś n i k ó w Ziemi Suskiej zorganizowana zosta­ ła w salach zamku suskiego wysta­ wa pn. „ B u d o w n i c t w o regionu ba­ biogórskiego dawniej i dziś". W ś r ó d e k s p o n a t ó w z n a j d o w a ł y się r ó w n i e ż rzeźby i obrazy a r t y s t ó w ludowych spod Babiej Góry. W Pow. Domu Kultury w Ostródzie otwarto w y s t a w ę prac t w ó r c ó w ludowych miasta i pow. ostródzkiego. W wystawie brało udział 30 t w ó r c ó w . Obok prac z za­ kresu malarstwa, korzenioplastyki, rękodzieła, bogato było reprezento­ wane p a m i ą t k a r s t w o . * W ramach obchodów 15-lecia Z M W zorganizowano w Domu Stu­ denckim „ F e m i n a " w Lublinie w y ­ s t a w ę wycinanek lubelskich. I m ­ preza ta była jeszcze jednym efektem stałej w s p ó ł p r a c y Z a r z ą d u Uczelnianego Z M W UMCS z Z a r z ą ­ dem Gł. Stowarzyszenia T w ó r c ó w Ludowych w Lublinie i Muzeum Wsi Lubelskiej. * Inne W Czermnie, pow. Gostyń w ramach „Niedzieli Czermińskiej" dokonano otwarcia regionalnej I z ­ by Ludowej w starej chałupie w i e j ­ skiej z 1921 r, należącej do St. W o j talewicza. Izba mieści meble, s p r z ę ­ ty, wycinanki, tkaniny z lat 20-tych, pochodzące w dużej mierze z da­ r ó w działaczy r o l n i k ó w . * W ramach „Polskich D n i " w w i e l k i m magazynie p a r y s k i m „ L o u vre" szczególnym powodzeniem cie­ szyły się wyroby polskiej sztuki ludowej oferowane tam przez Ce­ pelię. * Społeczny Komitet Rozwoju K r y n i c y z a k u p i ł od t w ó r c y ludo­ wego Józefa Citaka rzeźbę w drz? wie p r z e d s t a w i a j ą c ą Nikifora. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f9a9e96a9b095127a8b4a0bc943ca2ff.pdf 1c3ad8460fffe76986131d9fd16e6fc1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4650 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4319 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.4 ; s.191-193 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S • Р Е З Ю М Е SUMMARY O F A R T I C L E S S t a n i s ł a w B ł a s z c z y k — FOLK CULT SCULPTU­ RES I N T H E W I E L K O P O L S K A REGION. Conclusion. A p a r t from m u l t i - f i g u r e compositions, widespread i n the southern p a r t of the Wielkopolska region, we find all over the region — as elsewhere — free-standing cult sculptures, mainly figures of Christ, and as regards pa­ tron saints, the most frequently found is St. Laurence, the patron of fire, and by waters — St. John of Nepomuk; there are quite numerous figures of St. Roch and St. Ro­ salie, for protection against plague and St. Benno to pro­ tect cattle. The figure of Our Lady is found more often i n bass reliefs on columns and crosses, less frequently as a free standing pieta i n shrines. Here and there the M a ­ donna is found i n local versions, for instance, the Turska Madonna. I n connection w i t h local cult, there are also numerous figures of St. Giles, p a r t i c u l a r l y i n the south­ ern part of the Wielkopolska region, near the centre of this cult — Mikorzyna, near K ę p n o . F r o m the formal point of view, the sculptured cult of figures i n Wielkopolska can Ibe divided into four types. The first is marked for compactness, accenting the lines of the sculpture as a whole w i t h avoidance of a lot ot detail (for instance, f i g . 32), the second is characterised by predominance of rhythmic-decorative elements (see fig. 34, 35), the t h i r d type is marked for expressiveness (fig. 36, 37) and the f o r t h type represents the p r i m i t i v e sculpturing i n w h i c h the authors achieve sincerity of ex­ pression despite a glaring lack of technical s k i l l (see fig. 33,38). The artistic value of the folk sculptures of the W i e l ­ kopolska region which — as is shown by a review of types of crucifixes — quite often have features recognised as „ g e n u i n e " folk art has not so far been evaluated univocally. As early as the 19th century, p a r t i c u l a r l y i n the p i l l a r compositions of B r y l i ń s k i — the most prolific folk sculptor of the Wielkopolska region — realistic fea­ tures began to appear. These features led to the nega­ tive evaluation of Wielkopolska sculptures made from the point of view of the theory of the universal folk style, the main champion of which is Józef Grabowski. He considers that sculptures t h a t are not marked for "naivete of vision giving prominence to r h y t h m i c and simple symmetry" do not m e r i t the name o f folk art. This criterion can not be applied in f u l l i n evaluating the sculptures of the Wielkopolska region. Evaluations based only on f o r m do mot take into account the ideological va­ lues of the w o r k , which i n folk art are of basis i m p o r t a n ­ ce. For the f o r m of folk works of art is only the way of expressing the substance and not the exclusive aim of the artist. Therefore, i n evaluating the artistic aspect of folk sculptures, one should apply such criteria w h i c h take into account the changes i n the aesthetic tastes of the people, above a l l , the ideological meaning of the sculpture as a medium of conveying v i t a l c u l t u r a l contents. Such an approach 'makes possible a proper evaluation of cult sculptures i n the Wielkopolska region, where the changes i n the aeshetic tastes of the people characteristic for the whole of Poland, made themselves evident already in the second half of the 19th century and are not i n the least synonymous w i t h the decline of folk art. Barbara P o l o c z k o w a — CIESZYN COSTUMES I N T H E 19th CENTURY. REGIONAL The article fills the gap that existed in studies on the regional costumes of the Cieszyn region, giving an accurate description of the folk costumes i n the locali­ ties of Cieszyn, Skoczów and Bielsko. This applies i n particular to men's costumes, which were no longer w o r n i n this region by the end of the 19th century and have not been studied very much. There is more information concerning the women's cos­ tumes, wihich were w o r n longer after the men had stopped dressing i n regional costumes. The men's regional constumes were marked for their simplicity. The oldest and most representative part of the costume was a waistcoat ornamented w i t h silver buttons and a cape-coat which was longer than the usual ones. The trousers were cut n a r r o w and were w o r n w i t h high boots. Round the waist the men wore a long, wide waist band wound round the waist several times. The hat was high-crowned, usually black or grey. As regards embroidered ornamentation, back-stitch was used, the motifs being w a v y lines. The women's costumes, much more dressy than the men's, were also much more different from the t o w n wear than the men's costumes. The women wore f u l l , brown skirts adorned at the hem w i t h sky-blue embroide­ r y . Their aprons were either of stiff silk w i t h ornamen­ tation or of linen, ornamented w i t h printed flower-pat­ tern bands. The most important par of their costume was the kabatek (bodice). They wore red stockings which were arranged i n horizontal folds and black shoes. The head-dress was either a bonnet ornamented w i t h p i l l o w lace or a kerchief: white w i t h embroidery i n the corner for feast days or a sky blue one w i t h p r i n t e d pat­ tern for everyday wear. I n the w i n t e r they wore a quilted spencer of dark maroon cloth. The more wealthy women women wore silver ornaments (belts, clasps) and their costumes were more richly embroidered and had more frills. On the basis of literature on the subject and the collections kept i n the Cieszyn Regional Museum i t is possible to follow the changes that took place w i t h the passing of time. The skirts, for instance, were f o r m e r l y made of homespun cloth, and later of factory made ma­ terials and the colour changed f r o m b r o w n to the fash­ ionable black. As regards the emjbroidery, the orginal large flower motifs of a baroque character gave way to smaller forms of a more realistic nature. The silver orna­ ments, formerly cast or stamped, were replaced i n the middle of the 19th century by filigree w o r k . The regional costumes of the Cieszyn region, originat­ ing from the group of historical Renaissance costumes, for a long time had many features i n common w i t h other ethnic groups i n Central Europe. Hence i n the Silesian district many of its elements were found outside the Cie­ szyn region itself. The range of the Cieszyn costumes changed i n the course of the 19th century. I n the first half of the century i t stopped at the line of the Beskid Mountains i n the south, and went beyond the Vistula i n the north, extending to Pszczyna. On the other hand, i n the second half of the 19th century, its range of occur­ rence went farther south to the northern slopes of the Beskid Mountains, and w i t h d r e w from the n o r t h giving way to forms taken from the regional costumes of G ó r z ­ no and Cracow regions. Franciszek Kotula WŁADYSŁAW CHAJEC. — „KODEX A . D . 1967" — The author of the article presents the w e l l k n o w n sculptor W ł a d y s ł a w Chajec i n another light, namely, as an excellent story-teller and author of drawings i l l u s t r a t ­ ing the stories he heard i n his childhood, old customs and manners, beliefs and events remembered by h i m . The "Kodex" (Code) to w h i c h we have referred consists of 38 two-page leaflets i n a "jacket", on which there is a brief title and a symbolical drawing representing the contents of the leaflet. As regards the leaflet itself, on the left-hand page is the drawing and on the r i g h t - h a n d page the text. The article is supplemented w i t h drawings and authentic texts. 191 �РЕЗЮМЕ С т а н и с л а в Б л а щ и к — НАРОДНАЯ ВАЯ С К У Л Ь П Т У Р А В ВЕЛИКОПОЛЫ1ТЕ. ОКОНЧАНИЕ КУЛЬТО­ Р я д о м с р а с п р о с т р а н е н н ы м и на юге В е л и к о п о л ь ш и м н о г о ф и г у р н ы м и к о м п о з и ц и я м и , по в с е й в е л и к о польской территории, равно к а к и в других местно­ стях, встречаются свободно стоящие культовые с к у л ь п т у р ы , г л а в н ы м образом ф и г у р ы Х р и с т а , а среди с в я т ы х п о к р о в и т е л е й ч а щ е всего св. В а в ж и н е ц (Лав­ рентий) — з а щ и т н и к от огня и св. Ян Н е п о м у ц е п з а щ и т н и к от поды. Часто в с т р е ч а ю т с я т а к ж е св. Р о х и св. Р о з а л и я , з а щ и щ а ю щ и е от з а р а з ы и св. Бепоп, о п е к а ю щ и й скот. Б о ж и я М а т е р ь ч а щ е всего ф и г у р и ­ рует па б а р е л ь е ф а х етолбоп и к р е с т о в , р е ж е к а к с в о ­ бодно с т о я щ а я П ь е т а в ч а с о в е н к а х . И з р е д к а в с т р е ч а ­ ется ф и г у р а Б о г о м а т е р и , х а р а к т е р н а я д л я данной местности, к а к паприм. Т у р с к а я Б о ж и я М а т е р ь . С м е ­ стным культом связаны т а к ж е многочисленные ф и ­ г у р ы св. И д з и , особенно п ю ж н о й части В е л и к о п о л ь пга, поблизости центра этого к у л ь т а , т.е. в ?\Тикожине ок. К е м п н а . С формальной точки зрения великопольскую ф и ­ гурную скульптуру культового назначения можно р а з д е л и т ь на ч е т ы р е т и п а . П е р в ы й о т л и ч а е т с я к о м ­ пактностью, которая подчеркивает пластичность изо­ б р а ж е н и я , и з б е г а я д е т а л е й (илл. 32). во втором преоб­ л а д а ю т р и т м и ч н о - д е к о р а т и в н ы е э л е м е н т ы (напр. и л л . 34, 35), т р е т и й о т л и ч а е т с я б о л ь ш о й э к с п р е с и в п о с т ь ю (илл. 36, 37), к четвертому типу о т н о с я т с я п р и м и т и в ­ ные с к у л ь п т у р ы , а в т о р ы к о т о р ы х , н е с м о т р я на р а з и ­ т е л ь н ы е т е х н и ч е с к и е н е д о ч е т ы , п р и д а ю т своим п р о ­ и з в е д е н и я м у б е д и т е л ь н у ю в ы р а з и т е л ь н о с т ь (наприм, и л л . 33, 38). О ц е н к а х у д о ж е с т в е н н ы х свойств и е л и к о п о л ь с к о й народной с к у л ь п т у р ы , к о т о р а я — к а к с в и д е т е л ь с т в у е т т о п о л о г и ч е с к и й обзор, п р о в о д и м ы й на п р и м е р е р а с п я ­ тия, — н е р е д к о о т л и ч а е т с я „ п о д л и н н о " н а р о д н ы м и ч е р ­ тами, до сих пор не о д н о з н а ч н а . У ж е в X I X в., особенно в с т о л б о в ы х к о м п о з и ц и я х Б р ы л и н с к о г о , самого п л о ­ довитого народного с к у л ь п т о р а В е л и к о п о л ь ш и , н а ч а л и в ы с т у п а т ь р е а л и с т и ч е с к и е э л е м е н т ы . Они с т а л и п р и ­ чиной о т р и ц а т е л ь н о й о ц е н к и в е л и к о п о л ь с к о й с к у л ь п ­ т у р ы , проводимой с позиции т е о р и и у н и в е р с а л ь н о г о народного с т и л я , г л а в н ы м с т о р о н н и к о м которой я в ­ л я е т с я Ю з е ф Грабовски. Он считает, что с к у л ь п т у р ы , к о т о р ы е не о т л и ч а ю т с я „наивностью изображения п р и в ы д е л е н и и р и т м и ч е с к о г о п о р я д к а и простой с и м ­ м е т р и и " не следует п р и ч и с л я т ь к н а р о д н ы м . Т а к о й к р и т е р и й не в п о л н е п р и м е н и м п р и оценке в е л и к о п о л ь с к о й с к у л ь п т у р ы , ибо н е л ь з я о ц е н и в а т ь т о л ь к о ф о р м у , не п р и н и м а я во в н и м а н и е и д е й н ы е ценности, к о т о р ы е в п р о и з в е д е н и я х народного т в о р ч е с т в а имеют основное з н а ч е н и е . В н а р о д н о м т в о р ч е с т в е ф о р м а я в ­ л я е т с я л и ш ь способом в ы р а ж е н и я с о д е р ж а н и я , по отнюдь не е д и н с т в е н н о й ц е л ь ю х у д о ж н и к а . С л е д о в а ­ т е л ь н о надо п р и м е н я т ь т а к и е к р и т е р и и х у д о ж е с т в е н ­ ной о ц е н к и народной с к у л ь п т у р ы , к о т о р ы е п р и н и м а ю т во в н и м а н и е п е р е м е н ы , п р о и с х о д я щ и е в э с т е т и ч е с к и х вкусах народа, учитывал п р е ж д е всего идейный с м ы с л с к у л ь п т у р ы ,как средства п е р е д а ч и ж и з н е у т ­ верждающей культурной сущности. Т а к о й в з г л я д дает в о з м о ж н о с т ь д о л ж н ы м образом о ц е н и т ь к у л ь т о ­ вую с к у л ь п т у р у В е л и к о п о л ь ш и , где п е р е м е н ы в э с т е ­ т и ч е с к и х в к у с а х н а р о д а , х а р а к т е р н ы е сейчас д л я всей П о л ы н и , с т а л и в ы с т у п а т ь у ж е во второй п о л о в и н е X I X в., п р и ч е м я в л е н и е это пе р а в н о з н а ч н о у п а д к у народного и с к у с с т в а . К а рб а р а По ле ч к о и а В X I X В. — ЦЕШИНСКИЙ НАРЯД Н а с т о я щ а я с т а т ь я з а п о л н я е т пробел в и с с л е д о в а ­ н и я х , к а с а ю щ и х с я ц е ш и н с к о г о н а р я д а . Автор д а е т i подробную х а р а к т е р и с т и к у народного костюма в о к ­ р е с т н о с т я х Ц е ш и н а , Скочова и В е л ь с к а . Особенно мало и с с л е д о в а н до сих пор м у ж с к о й костюм, которого на этой т е р р и т о р и и не носят у ж е с к о н ц а X I X в. Ж е н с к и й н а р я д б ы л д о л ь ш е в у п о ­ т р е б л е н и и и о нем с о х р а н и л а с ь более б о г а т а я д о к у ­ ментация. В данных местностях мужской костюм отличался *воей простотой. С а м а я с т а р а я и наиболее х а р а к т е р ­ н а я часть к с с т ю м а — к о р о т к и й в т а л и ю к а м з о л . Б о ­ лее с о с т о я т е л ь н ы е украшали камзол серебряными пуговицами и носили п л а щ и — п е л е р и н ы подлиннее. У з к и е б р ю к и з а п р а в л я л и с ь в сапоги. Д л и н н ы й ш и р о ­ кий пояс о х в а т ы в а л н е с к о л ь к о р а з т а л и ю . Ш л я п ы носили в ы с о к и е черного или серого цвета. К о с т ю м ы у к р а ш а л и с ь в ы ш и в к а м и , в к о т о р ы х п р е о б л а д а л мотив и з в и л и с т о й л и н и и , в ы п о л н е н н о й с т е б е л ь ч а т ы м швом. Ж е н с к а я одежда была значительно наряднее м у ж е к е й и более чем м у ж с к а я р а з н и л а с ь от городской. Ж е н щ и н ы носили т е м н ы е с б о р ч а т ы е юбки, о б ш и т ы е внизу голубой каймой. П е р е д н и к и и з плотного ш е л к а либо полотна о б ш и в а л и ш т а п е л ь н ы м и полосками с ц в е т о ч н ы м узором. В а ж н о й ч а с т ь ю н а р я д а я в л я л с я ж а к е т . На ногах к р а с н ы е ч у л к и в п о п е р е ч н у ю с к л а д ­ ку и ч е р н ы е б о т и н к и . Головной убор с о с т а в л я л чепец, отделанный коклюшечными к р у ж е в а м и , либо п л а ­ ток — по п р а з д н и к а м б е л ы й с в ы ш и в к о й по у г л а м , п будни —• голубой ш т а п е л ь н ы й . З и м о й в е р х н е й о д е ж ­ дой я в л я л а с ь в а т н а я к у р т к а , к р ы т а я сукном ц в е т а слипы. Б о л е е з а ж и т о ч н ы е ж е н щ и н ы носили с е р е б р я ­ ные у к р а ш е н и я (пояса, з а с т е ж к и ) , о т д е л ы в а л и о д е ж д у богатыми в ы ш и в к а м и и о б о р к а м и . На основании литературы и сохранившихся в Ц с ш и и с к о м музее к о л л е к ц и й м о ж н о п р о с л е д и т ь п р о и с ­ х о д и в ш и е с т е ч е н и е м в р е м е н и и з м е н е н и я моды. Т а к , например, юбки, к о т о р ы е п р е ж д е ш и л и и з темного д о ­ м о т к а н н о г о сукна, с т а л и позднее ш и т ь из ф а б р и ч н ы х т к а н е й модного черного цвета. К р у п н ы й ц в е т о ч н ы й узор барочного х а р а к т е р а сменил более м е л к и й и р е ­ а л и с т и ч е с к и й . В середине X I X в. с т а л и з а м е н я т ь се­ р е б р я н ы е у к р а ш е н и я — л и т ь ю либо ш т а м п о в а н н ы е — филигранными. Цешинский наряд, принадлежащий к группе и с чмел много общего с о д е ж д о й других э т н и ч е с к и х т о р и ч е с к о й о д е ж д ы 'лгохи Р е н е с с а н с а , долгое в р е м я г р у п п Ц е н т р а л ь н о й Е в р о п ы . Отсюда многие э л е м е н т ы этой о д е ж д ы в с т р е ч а ю т с я не т о л ь к о в Ц е ш и н с к о м р а ­ йоне, по и в д р у г и х ю с т н о с т я х С и л е з и и . В X I X в. границы распространения одежды цешинского покроя постепенно м е н я л и с ь . В первой половине в е к а г р а н и ­ цей на юге б ы л а л и н и я Б е с к и д , па севере ж е этот н а р я д в с т р е ч а л с я е щ е за Вислой в р а й о н е П щ и н ы . Но второй половине X I X в. г р а н и ц а на юге п е р е д в и ­ н у л а с ь в сторону с е в е р н ы х отрогов Б е с к и д , а на се­ вере отступила, перенимая элементы гожовских и краковских нарядов. Франтищек ВЛАДИСЛАВА Ко ту л я ХАТЩА — КОДЕКС A . D . 1967 — А в т о р статьи, з н а к о м и т нас с и з в е с т н ы м с к у л ь п ­ тором В. Х а й ц е м , в ч а с т н о с т и п р е д с т а в л я е т его к а к п р е к р а с н о г о р а с с к а з ч и к а и автора р и с у н к о в , и л л ю ­ с т р и р у ю щ и х з а с л ы ш а н н ы е им в детстве с к а з а н и я , рассказы о старых обычаях и нравах, верованиях и с о х р а н и в ш и х с я в п а м я т и с о б ы т и я х . Эта к о л л е к ц и я в целом, п о л у ч и в ш а я у п а с н а з в а н и е „ К о д е к с а " , со­ стоит из 38 д в о й н ы х л и с т к о в в „ о б л о ж к а х " с к р а т к и м з а г л а в и е м и с и м в о л и ч е с к и м рисунком, о т о б р а ж а ю щ и м с о д е р ж а н и е л и с т к о в . Внутри, с л е в о й с т о р о н ы н а х о ­ д и т с я и л л ю с т р а ц и я , а с правой текст. С т а т ь я с н а б ж е ­ на о р и г и н а л ь н ы м и р и с у н к а м и и т е к с т а м и . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/78393df37a370a4596612499433b1266.pdf bbe36f2130b9c060821d26576945871b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4645 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource malarstwo na szkle Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4314 Title A name given to the resource Stary obrazek na szkle z Podlasia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.3 ; s.180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Anłoni Kroh STARY O B R A Z E K NA S Z K L E Z Podczas b a d a ń terenowych na M i ę d z y u c z e l n i a n y m Obozie Etnograficznym w l i p c u 1971 r. n a t r a f i ł e m we wsi Niemyje Jarnonty, pow. Bielsk Podlaski, na stary obra­ zek na szkle, p r z e d s t a w i a j ą c y M a t k ę B o s k ą Częstochowiską.* Obrazek ten, o wymiarach 24,5 x 19,5 cm. (w świetle) charakteryzuje się spokojną, p a s t e l o w ą t o n a c j ą . G ł ó w n e kolory to zielony, niebieski, b r ą z o w y i złoty. Złota farba jest silnie złuszczona, odpada w k i l k u miejscach; poza t y m m a l d w i d ł o jest w bardzo dobrym stanie. Najprawdopodobniej pod szkłem podłożony jest drze­ woryt. Trudno jednak to stwierdzić, gdyż obrazek jest oprawiony w r a m k i kasetowe, zbijane gwoździami, k t ó ­ rych odginanie stwarza niebezpieczeństwo stłuczenia szkła. Właściciel eksponatu, Franciszek Koc (ur. 1898) nie u m i a ł p o d a ć ż a d n y c h danych. W e d ł u g niego obrazek w i ­ siał „zawsze" w domu, k t ó r y informator obecnie za­ mieszkuje, a do k t ó r e g o w p r o w a d z i ł się po śmierci po­ przednich właścicieli, ok. r o k u 1934. Sam informator po­ chodzi z pobliskiego Domanowa. S p r o w a d z a j ą c się do J a r n o n t ó w przywiózł ze sobą sporo s p r z ę t ó w i mebli, t a k ż e obrazy; twierdzi jednak, że obraz M a t k i Boskiej Częstochowskiej wisiał j u ż za czasów poprzednich w ł a ­ ścicieli. * S p o r z ą d z a j ą c niniejszą n o t a t k ę k o r z y s t a ł e m z ma­ t e r i a ł ó w zebranych na M i ę d z y u c z e l n i a n y m Obozie Etno­ graficznym Ciechanowiec w lipcu 1971 przez studentki: O istnieniu m a l o w i d ł a zapomniano do tego stopnia, że informator w czasie w y w i a d u powiedział, że „miał kiedyś stary obrazek na szkle, ale nie wie, co się z n i m stało, pewnie się stłukł". Gdy okazało się, że eksponat wisi w alkierzu nad łóżkiem, był szczerze zdziwiony. W przekonaniu o niskiej wartości obrazka, ofiarował go chętnie. Malowidło stało się w ł a s n o ś c i ą Muzeum R o l ­ nictwa i m . Krzysztofa K l u k a w Ciechanowcu, o t r z y m u ­ j ą c numer inwentarzowy 1723. Trudno powiedzieć czy obraz jest pochodzenia m i e j ­ scowego, czy też został zakupiony od w ę d r o w n y c h handlarzy. Należy jednak chyba p r z y p u s z c z a ć tę d r u g ą e w e n t u a l n o ś ć — m a l o w i d ł o różni się zdecydowanie od podlaskich o b r a z k ó w na szkle, opisanych przez Józefa Grabowskiego (Ludowe malarstwo na szkle, Wrocław 1969). Być m o ż e obrazek został zakupiony w znanym o ś r o d k u odpustowym Hodyszewo, pow. Bielsk Podlaski; we wsi Niemyje Jarnonty, jak również w sąsiedniej wsi Koce Borowe znajduje się sporo w i z e r u n k ó w M a t k i Bos­ kiej Hodyszewskiej. Warto też o d n o t o w a ć , że r ó w n i e ż D o m a n ó w , skąd pochodzi informator, jest o ś r o d k i e m k u l ­ t u M a t k i Boskiej (Domanowskiej). Pochodzenie obrazka b y ć może uda się w y j a ś n i ć po otwarciu ramek i obejrzeniu ewentualnego drzeworytu, a t a k ż e drogą d o k ł a d n e j analizy ikonograficznej. B a r b a r ę Goldę i D a n u t ę K a w k ę . K i l k u informacji udzie­ liła m i mgr Wanda Dowlaszewicz z Muzeum Rolnictwa i m . Krzysztofa K l u k a w Ciechanowcu. Fot.: Jan Swiderski 180 PODLASIA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/09fe99d15d49d543d5355f26b00f5bd8.pdf 7ae60eae23610fd3a425c319f8c7f453 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4646 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource plastyka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4315 Title A name given to the resource Przegląd twórczości plastycznej amatorów cz.I / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.3 ; s.181-183 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski P R Z E G L Ą D T W Ó R C Z O Ś C I PLASTYCZNEJ C Z . I. W O J E W Ó D Z T W O Uwagi ogólne Ocena całościowa stanu plastyki amatorskiej w Polsce nie jest ł a t w a , p o n i e w a ż tylko część tej twórczości ujaw­ nia się podczas p r z e g l ą d ó w (wystaw), same zaś p r z e g l ą d y o d b y w a j ą się z r ó ż n ą częstotliwością i nie wszędzie są obrazem twórczości ludzi, k t ó r z y chcą swe prace ujaw­ niać, a t y m samym w p r o w a d z a ć w obieg społeczny. Dla w i e l u bowiem malowanie czy rzeźbienie jest s p r a w ą osobistą, i n t y m n ą , boją się oni nieżyczliwości a nawet obojętności k r y t y k ó w i widzów, wolą samotnie p r z e ż y w a ć swoje radości i p o r a ż k i — s n u j ą c jak gąsienica nić ko­ konu, aby schronić się we w ł a s n y m świecie złudzeń, czasem f i k c j i , spokoju. Nie zawsze te p r z e g l ą d y dają w i e r n y obraz sytuacji, po prostu informacja o nich niedociera do wielu amato­ r ó w , czasem brak słowa zachęty, j a k i e g o ś bodźca, k t ó r y m może być sam fakt wystawy, notatka w miejsco­ wej prasie, plakat w widocznym miejscu. Są r ó w n i e ż i różnice w regulaminie p r z e g l ą d ó w . Tak np. W r o c ł a w wyklucza u c z n i ó w liceów plastycznych, co w pierwszej c h w i l i m o ż e w y d a ć się s ł u s z n y m , ale przy u w a ż n i e j s z y m na rzecz spojrzeniu okazuje się s p r a w ą chyba dysku­ syjną. W odróżnieniu bowiem od wystaw p r o f e s j o n a l i s t ó w czy w y s t a w sztuki ludowej — na p r z e g l ą d a c h a m a t o r ó w mamy do czynienia ze s p o r ą różnorodnością postaw. A m a t o r a m i s ą bowiem z a r ó w n o ci, k t ó r z y z ledwością w ł a d a j ą pędzlem, jak i biegli w t y m r z e m i o ś l e p ó ł - p r o fesjonaliści, ludzie pozbawieni wszelkiego niemal kon­ t a k t u z w i e d z ą o sztuce, wiejscy p r y m i t y w i ś c i i na d r u ­ g i m biegunie — inteligenci, znający l i t e r a t u r ę o sztuce, oglądający w y s t a w y plastyczne, f i l m y o sztuce. G r a n i c ą *d „ d o ł u " jest więc punkt zerowy, od „ g ó r y " ten stopień s p r a w n o ś c i i świadomości plastycznej, k t ó r y k w a l i f i k u j e (niezależnie od sposobu nabycia wiedzy i świadomości) do s z e r e g ó w profesjonalistów, członków Z w i ą z k u Polskich Artystów Plastyków. Przyjmuje się przy t y m za naturalne, że w w y ­ stawach a m a t o r ó w uczestniczą r ó w n i e ż członkowie Ognisk Plastycznych, K l u b ó w , a więc ludzie p r z e w a ż n i e w j a ­ kiejś mierze szkoleni. W sztuce jednak s p r a w n o ś ć r ę k i i oka, ćwiczona podczas zajęć szkoleniowych, nie decy­ duje o w y n i k u . Często (a w i d a ć to nie tylko u a m a t o r ó w ) p o w i e r z c h o w n ą k u l t u r ę obrazu czy rzeźby osiąga się kosztem a u t e n t y c z n o ś c i , kosztem osobistego wyrazu, kosz­ tem w y o b r a ź n i . Szkolenie pomogą p r z e z w y c i ę ż a ć t r u d ­ ności techniczne, pomaga wzbogacać ś w i a d o m o ś ć , uczy krytycyzmu, ale dzieje się to na stopniu poznawania rzemiosła. O t y m natomiast, czy k t o ś ma coś istotnego do powiedzenia o d s i e b i e — decyduje t y l k o osobo­ wość, talent i praca nad sobą jednostki. Można n a u c z y ć się j a k rzeźbić w drzewie, glinie czy kamieniu, ale nie — j a k b y ć a r t y s t ą . Toteż suma warsztatowej wiedzy nie p r z e s ą d z a wcale o t y m , jakie są istotne walory prac na wystawach a m a t o r ó w . Często te nieszkolone, w y r ó ż n i a j ą się siłą talentu, inwencji, śmiałością r o z w i ą z a ń , do k t ó ­ r y c h t w ó r c a doszedł na drodze ż m u d n y c h i samodziel­ nych p r ó b , szukania r o z w i ą z a ń najlepszych dla swych możliwości, choćby nawet t y l k o manualnych. AMATORÓW LUBELSKIE Uczniowie i absolwenci liceów plastycznych należą zazwyczaj do tego wyższego p i ę t r a w y s t a w amatorskich, na k t ó r y m dominuje pewna s p r a w n o ś ć , ś w i a d o m o ś ć j a k co m o ż n a i należy robić. Ale u k o ń c z e n i e liceum świadczy t y l k o o nabyciu pewnej wiedzy, o pozycji wyjściowej dla dalszej pracy nad s o b ą jalko potencjalnym a r t y s t ą . Nie należy b o w i e m p l ą t a ć , j a k to się czasem czyni, s p r a w n o ś c i i wiedzy koniecznej np. do przyzwoitego u r z ą d z e n i a w i t r y n y sklepowej, z a a r a n ż o w a n i a prostej de­ koracji sali czy w n ę t r z a , zaprojektowania p l a k a t u i n f o r ­ m u j ą c e g o o jakiejś imprezie czy wzoru garnka l u b t k a ­ niny — od pogłębionej wypowiedzi artystycznej, j a k ą jest p r z e w a ż n i e obraz, grafika czy rzeźba. T u dyplom liceum sprawy nie p r z e s ą d z a . Decyduje p r a k t y k a , rzeczy­ wista w a r t o ś ć talentu, potrzeba t w ó r c z e j wypowiedzi w takiej w ł a ś n i e formie. Po k i l k u latach okazuje się, że n i e k t ó r z y absolwenci, nawet bez dalszych s t u d i ó w na wyższej uczelni, stają się d o j r z a ł y m i artystami, i n n i często p r z e ż y w a j ą regres swych uzdolnień, ambicji, m o ż ­ liwości, zwłaszcza gdy nie m a j ą w a r u n k ó w do stałej pracy artystycznej. Zdarza się, choć rzadziej, że podobny regres p r z e c h o d z ą i absolwenci wyższych uczelni plastycz­ nych, nawet członkowie ZPAP. Bywa, że w r a c a j ą c po latach do twórczości, p l a s u j ą się w k r ę g u a m a t o r ó w , po­ wiedzmy więcej — t y p o w y c h a m a t o r ó w . Dla p ó ł - p r o fesjonalistów nie ma o d r ę b n e g o statusu, o d r ę b n y c h w y ­ staw, p r z e g l ą d ó w , k o n k u r s ó w . Mieszczą się oni w r a ­ mach p r z e g l ą d ó w a m a t o r ó w podobnie jafk r z e m i e ś l n i c y z b r a n ż „ocierających s i ę " o p l a s t y k ę (dekoratorzy, sto­ larze artystyczni, projektanci w z o r ó w , pracownicy teatru związani z b u d o w ą , malowaniem dekoracji itp.), podobnie jak e m e r y t k i pracowicie m a l u j ą c e swe otoczenie, podob­ nie, jak „ n a i w n i " zadziwieni ś w i a t e m , czy t r a w i e n i ob­ sesjami malarze swoich n i e p o k o j ó w czy ludzie t k w i ą c y jeszcze w klimacie kończącej się sztuki ludowej. Wszyscy oni t w o r z ą b a r w n y , r ó ż n o r o d n y konglomerat postaw i dzieł, z j a k i m i spotykamy się na p r z e g l ą d a c h p l a s t y k i amatorskiej. P r z y s t ę p u j ą c do spisywania refleksji po p r z e g l ą d a c h różnych t e r e n ó w i środowisk, opieram się g ł ó w n i e na p r z e g l ą d a c h wojewódzkich, organizowanych przez Woje­ w ó d z k i e Domy K u l t u r y . P r z e g l ą d y te poprzedziły po­ dobne imprezy powiatowe, z k t ó r y c h wyselekcjonowane ciekawsze prace zostały z kolei przedstawione komisjom, t y p u j ą c y m najlepsze obrazy, r y s u n k i i rzeźby na w y ­ stawy. Przewidziane jest przy t y m , że w ciągu ostat­ niego k w a r t a ł u 1972 r. i całego 1973 r. o d b ę d ą się takie wielostopniowe p r z e g l ą d y we wszystkich w o j e w ó d z t w a c h , zakończone w 1974 p r o b l e m o w ą w y s t a w ą twórczości ama­ t o r ó w i t o w a r z y s z ą c y m jej sympozjum n a u k o w y m . W y ­ stawa problemowa da jednak m a t e r i a ł syntetyczny, w ł a ś ­ nie problemowy, stąd wydaje się celowym podjęcie na t y m miejscu p r ó b y ohoćby szkicowego podsumowania stanu i charakterystyki plastyki amatorskiej i w po­ szczególnych w o j e w ó d z t w a c h . L u b l i n należy do ośrodków, k t ó r e m a j ą j u ż tradycje p r z e g l ą d ó w plastyki amatorskiej, doświadczenia z a r ó w n o dobre jak złe. P o n i e w a ż o b s e r w o w a ł e m je w r ó ż n y c h latach, c h c i a ł b y m obecny p r z e g l ą d (otwarty 19 listopada w lokalu Muzeum na Zaniku, zorg. przez W.D.K.) o m ó w i ć na tle dawniejszych doświadczeń. 181 �Pierwsza powojenna wystawa plastyki amatorskiej w L u b l i n i e odbyła się w 1957 roku. W mieście istniał w ó w c z a s dość silny ośrodek z a i n t e r e s o w a ń s z t u k ą w s p ó ł ­ czesną, grupa uzdolnionych h i s t o r y k ó w sztuki z K U L - u oraz a b s o l w e n t ó w Liceów plastycznych w L u b l i n i e i Za­ mościu. Potraktowali oni tę p i e r w s z ą w y s t a w ę a m a t o r ó w za odskocznię dla ujawnienia publicznego grupy, k t ó r a już w ó w c z a s p r z e b r a ł a n a z w ę „ Z a m e k " . Do czołowych jej r e p r e z e n t a n t ó w należeli historycy sztuki — K i w e r s k i , К om en decki, T a r ł o w s k i . Propagatorem grupy był znany dziś k r y t y k i działacz w ś r o d o w i s k u w r o c ł a w s k i m Jerzy L u d w i ń s k i . Z a p r o s i ł on r ó ż n y c h z n a w c ó w sztuki na w y ­ s t a w ę m.in. z K r a k o w a dr. Jacka W o ź n i a k o w s k i e g o . W t a k i m u k ł a d z i e wystawa była t y l k o pretekstem dla publicznego startu grupy „ Z a m e k " , k t ó r a pracami efektownymi i awangardowymi z d o m i n o w a ł a w y s t a w ę . Selekcja prac wystawionych, prowadzona pod k ą t e m wa­ l o r ó w plastycznych, d o p r o w a d z i ł a do odrzucenia w i ę k ­ szości prac n a d e s ł a n y c h . Tak np. z ponad 78 a u t o r ó w , wystawiono jedynie prace 29-ciu. Warto podkreślić, że 24 spośród nich to b y l i ludzie o w y k s z t a ł c e n i u w y ż s z y m lufo co najmniej ś r e d n i m , p r z e w a ż n i e plastycznym. Po­ zostałych pięciu — b y l i to malarze bliscy sztuce „ p r y ­ m i t y w n e j " i dziecięcej (np. 13-letni Bogusław Ciećko). Wystawa, r o z s ą d n a z p u n k t u widzenia grupy „ Z a m e k " w istocie rzeczy działała h a m u j ą c o na z w y k ł y c h ama­ t o r ó w , toteż pod t y m w z g l ę d e m rola jej była negatywna. N a s t ę p n y pokaz, w k t ó r y m uczestniczyłem miał miejsce w 1962 r. Był on poprzedzony r z e t e l n ą p r a c ą w terenie, p r z e g l ą d a m i w skali powiatowej, toteż dał dość chyba prawdziwy obraz stanu plastyki amatorskiej w terenie. P r z e g l ą d u j a w n i ł istnienie tam ciekawych, samorodnych t w ó r c ó w jak пр.: woźny PRN w K r a s n y m stawie — Seweryn Odrzywolski, „ p r y m i t y w " , bliski w kolorycie sztuce jarmarcznej; S t a n i s ł a w K a r u l a k kolejarz z Hrubieszowa, p r y m i t y w — naiwny, w ó w c z a s już w p o d e s z ł y m wieku (zmarł niedawno); Bazyli Albiczuk, ogrodnik z D ą b r o w i c y M a ł e j , malarz k w i a t ó w w ł a s n e g o ogrodu, d o k u m e n t u j ą c y k a ż d ą fazę rozwoju natury, bliski kiczu, zwłaszcza w t r a k t o w a n i u postaci ludzkich, ale poetycki i p i ę k n y w „ g ę s t y c h " partiach roślinności i k w i a ­ t ó w . W y r a ź n e cechy odrębności psychicznej nosiło cie­ kawe w niespokojnej l i n i i i gąszczu szczegółów malar­ stwo rolnika Edwarda Błaziaka z F a j s ł a w i c . Wszyscy oni wyrastali z k l i m a t u dawnej sztuki l u ­ dowej, choć oczywiście p r z e j a w i a ł o się to jedynie w cha­ rakterze kolorystyki, w bliskości jarmarcznym „ m a k a ­ tom", (zwłaszcza — Odrzywolski). Na granicy sztuki naiwnej p l a s o w a ł y się obrazy emeryta l e ś n i k a z O h e ł m a — Juliana Bajkiewicza, k t ó r y w y t r w a l e doskonali swój warsztat i na obecnej w y ­ stawie p o k a z a ł chyba najciekawszy zestaw prac, dobrych w kolorze, poetyckich i cieszących oko naiwnością szczegółów. Pogranicze n a i w n o - p r y m i t y w n e r e p r e z e n t o w a ł jesz­ cze emeryt z Krasnegostawu Franciszek Piasecki i F r a n ­ ciszek S z a ł a c h a z Lublina, którego Leda w biustonoszu s t a n o w i ł a ozdobę wystawy kiczu w Warszawie (bodajże w 1970 г.). Realizm „fotograficzny", tak typowy dla wystaw a m a t o r ó w przed w o j n ą i w pierwszych latach powojen­ nych znalazł na wystawie swego przedstawiciela w oso­ bie H e n r y k a G ł a z o w s k i e g o z L u b l i n a (prac. umysł.). Za­ pewne do tej grupy zaliczyć też n a l e ż a ł o niemal surreali­ styczny obraz p r z e d s t a w i a j ą c y b o d a j ż e b a ż a n t a — malo­ wany przez wypychacza p t a k ó w z Biłgoraja Piotra S t ę ­ pienia. O d r ę b n ą g r u p ę s t a n o w i ł y prace nauczycieli, ś w i a d ­ czące o dobrej znajomości sztuki i warsztatu. Na u w a g ę 182 zasługiwały nazwiska: Romualda i Janusza M a k s y m i u ­ k ó w i S t a n i s ł a w a Popka. Wyróżnić też należało b. i n d y ­ widualne i dobre p ł a s k o r z e ź b y Zbigniewa J ó ź w i k a , eks­ presyjne obrazy inż. Ryszarda Mazusia, d o s k o n a ł e ma­ larsko p ł ó t n a ks. Mariana Malarza z P u ł a w i r ó w n i e ż ciekawe akwarele i grafiki Floriana Myślićkiago z P u ł a w . W pełni dojrzały talent z a p r e z e n t o w a ł też Tadeusz Ścibior, fotograf z C h e ł m a , e k s p e r y m e n t u j ą c y na pograniczu technik fotograficznych i g r a f i k i . Ścibior stanowi dosko­ nały p r z y k ł a d rozszerzania h o r y z o n t ó w zawodowych po przez zainteresowania plastyczne. Na wystawie u j a w n i ł y się zespoły prac z Białej Pod­ laskiej, C h e ł m a i P u ł a w . Jak to często Obserwuje się na p r z e g l ą d a c h , prace u c z e s t n i k ó w w s p ó l n i e pracujących zespołów, c e c h o w a ł a spora s p r a w n o ś ć warsztatowa, były one, jak to się m ó w i , „ ł a d n e " „ m a l a r s k i e " , ale zarazem t r o c h ę bezosobowe, pozbawione tej świeżości widzenia, k t ó r ą czasem spotykamy u a u t o d y d a k t ó w , lufo też j u t na d r u g i m biegunie — u nielicznych t w ó r c ó w w pełni dojrzałych, u m i e j ą c y c h przebić się przez konwencje, pod­ p o r z ą d k o w a ć p o s i a d a n ą wiedzę swojej osobowości a r t y ­ stycznej. W rzeźbie w y r a ź n i e wydzielały się dwie grupy — t w ó r c ó w w y c h o d z ą c y c h od sztuki ludowej (b. ciekawy Feliks Dudkiewicz) lub p r z y j m u j ą c y c h pewne jej umow­ ne konwencje (np. Franciszek Sitarz i S t a n i s ł a w Szwajgier) oraz a m a t o r ó w usiłujących s t w o r z y ć postacie r e a l i ­ styczne lub symboliczne (rzeźby z korzeni Kazimierza Zaibielskiego). Na wystawie z a b r a k ł o jednak t w ó r c ó w tak wybitnych jak choćby fascynująca malarka k r ę g u naiwno-fantastycznego Maria M i c h a ł o w s k a (nieżyjąca już), b. ciekawa rzeźlbiarka z Kazimierza Halina K u n i c k a ( p r z e b y w a j ą c a od k i l k u lat w A n g l i i i w y s t a w i a j ą c a tam z d u ż y m sukcesem), r z e ź b i a r z w i e l k i c h martyrologicznych kompo­ zycji w k ł o d a c h drewna — Tadeusz Niewiadomski z Bia­ łej Podlaskiej (cykl swój p o k a z a ł m.in. w Warszawie, znajduje się obecnie w klasztorze K o d e ń s k i m , tam też znakomita „Droga K r z y ż o w a " ) Włodzimierz Hess, t w ó r c a dramatycznych i ekspresyjnych rzeźb — colaży w me­ talu ( w y s t a w i a ł później w Lublinie, Warszawie). Bez nich obraz plastyki tego terenu w y d a w a ł b y się niepełny. Pokaz z 1966 r. poprzedzony d o b r ą p e n e t r a c j ą terenu, s t a n o w i ł najpełniejszą r e p r e z e n t a c j ę plastyki amatorskiej w o j e w ó d z t w a . Z ciekawszymi autorami utrzymywano kontakt i w późniejszych latach, zwłaszcza dobrym po­ m y s ł e m były wycieczki organizowane dla a m a t o r ó w np. do Warszawy na ważniejsze wystawy, połączone ze zwie­ dzaniem Muzeum Narodowego, a nawet obejrzeniem spektaklu w Teatrze W i e l k i m . N a s t ę p n y „Wojewódzki P r z e g l ą d Plastyki A m a t o r ­ skiej" odbył się w 1970 r. i z g r o m a d z i ł prace 74 uczest­ n i k ó w . U j a w n i ł się w ó w c z a s jeszcze jeden r z e ź b i a r z z k r ę g u ludowego — Jan Marzec z D ą b r o w i c y , o czym mogę sądzić na podstawie ilustracji w folderze w y d a n y m z racji wystawy, na p r z e g l ą d z i e bowiem nie b y ł e m . Obecny „Wojewódzki p r z e g l ą d plastyki amatorskiej" ogranicza się do wyboru prac 42 a m a t o r ó w . Brak t u w i e l u nazwisk z lat poprzednich i to tak w a ż n y c h j a k K a r u l a k , Błaziak, Odrzywolski, Malarz, Pental, Myślicki, Nekanda-Trepka i inn. N i e k t ó r z y zapewne wyjechali czy nie mogli wziąć udziału w przeglądzie, ale nieobecność sporej grupy świadczy raczej o b r a k u dostatecznej i n ­ formacji. Co nowego w n i ó s ł obecny p r z e g l ą d ? P o k a z a ł wiele, nieznanych dotąd postaci, u c z n i ó w t e c h n i k ó w z Lublina, rzeźbiących w drzewie f i g u r k i w y c h o d z ą c e od programu ludowej rzeźby, ale rozwijane coraz śmielej w k i e r u n k u ekspresji, ruchu postaci (najciekawsi: Waldemar Macie-. �jewski i A d a m Suska). D r u g i m w a ż n y m odkryciem jest twórczość „ n a i w n y c h " P a w ł a Krzaka z Biłgoraja i Ho­ noraty G ó r a z Janowa Lub. Ta ostatnia, chora, m a l u j ą c a w łóżku, reprezentuje typ malarstwa prymitywnego blis­ kiego pograniczu jarmarczno-naiwnamu. Krzak nato­ miast, d o s k o n a ł y w kolorze, kompozycji i r y s u n k u po­ staci, przypomina j u g o s ł o w i a ń s k i e g o „ n a i w n e g o " — M . Viriusa. Obie postacie zasługują na d o k ł a d n e poznanie. Nie znam prac n a d e s ł a n y c h i wyeliminowanych, ale w ś r ó d wystawionych z a b r a k ł o zupełnie drobiazgowych naturalistyczno-opisowych obrazów, tak typowych dla starszych wiekiem a m a t o r ó w . P o j a w i a j ą się natomiast p r ó b y „ n o w o c z e s n e " i to z a r ó w n o w ś r ó d i n t e l i g e n t ó w (St. Popek — nauczyciel, psycholog) jak i ludzi ze wsi i miasteczek jak np. Kazimierz K o t l i ń ś k i z P u ł a w , k t ó ­ rego l i n o r y t y o ekspresyjno-obsesyjnej tematyce zaska­ k u j ą c o p r z y p o m i n a j ą rysunki Surowiaka, nie znanego zresztą autorowi. K o t l i ń ś k i ma s p o r ą ś w i a d o m o ś ć pla­ styczną, nie ma jej natomiast chłop Zygmunt Walenciuk, autor nie t y l k o k i l k u rzeźb (np. „ J a ś i Małgosia") ale i grafik, w y c h o d z ą c y c h od gęstego splotu kresek, l i n i i przypadkowych, intuicyjnie p o d c h w y t u j ą c y c h ten typ grafiki, k t ó r y u dojrzałych t w ó r c ó w w i ą ż ą się z kosmo­ sem, nieokreślonością symboliki. Ciekawe jest to jako p r y m i t y w n y refleks sztuki nowoczesnej, znanej z przy­ padkowej ilustracji w p i ś m i e czy z k r o n i k i f i l m o w e j . deusz M a ł e k m a l u j ą c y stylizowane chaty, to chłop, k t ó ­ rego k i l k a d z i e s i ą t lat temu tak n a u c z y ł j a k i ś b. wojsko­ wy, m a l u j ą c y amatorsko, k t ó r y był wtedy nauczycielem M a ł k a w szkole. Na u w a g ę zasługuje też obraz W i e s ł a w a Dedko, świadczący o możliwościach jego dalszego roz­ woju. Słabsze natomiast niż na poprzednich p r z e g l ą d a c h okazały się prace ś r o d o w i s k a p u ł a w s k i e g o i c h e ł m s k i e g o . Pogranicze ze s z t u k ą l u d o w ą reprezentowane jest trojako. B e z p o ś r e d n i ą t r a d y c j ę kontynuuje znakomity r z e ź b i a r z ludowo-naiwny z Bychawy Feliks Dudkiewicz. P o ś r e d n i o — w y c h o d z ą z zasad ludowej r z e ź b y wspomnia­ ni Maciejewski i Suska. Do kolorytu p r y m i t y w u raczej współczesnej makaty zbliża się t r o c h ę malarstwo Hono­ r a t y G ó r a . Inspiracje l u d o w ą w y c i n a n k ą p r z e j a w i a j ą się natomiast w pracach nauczycielek, r o b i ą c y c h wycinanki bliskie tradycji D o b r z y ń s k i e g o , a m o ż e i serwetek hafto­ wanych (np. M a r i a Osadkowska). Z okazji wystawy wydano folderek, szkoda, że nie podano a u t o r ó w reprodukowanych prac a w spisie na­ zwisk choćby m a ł y c h notek o ludziach. Na przyszłość na­ leżałoby życzyć organizatorom aby objęli r ó ż n e ś r o d o ­ wiska działające poza W D K , zwłaszcza te, nad k t ó r y m i r o z t a c z a j ą patronat Związki Zawodowe. P r z e g l ą d y po­ w i n n y być bowiem i m p r e z ą u k a z u j ą c ą całość zagadnienia na terenie danego w o j e w ó d z t w a . Z innych: b. dobry, lepszy niż kiedykolwiek Bajkiewicz, dobry Ścibior, Dołgań, Szurowski ( „ J a r z ę b i n a " ) . Ta­ Z powodów technicznych Ilustracje przy omówieniu plastyki dolnośląskiej zamieścimy w nr 1-1973 г., — Redakcja. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d5d1bb9de1d911c8bfb59dcbc8d275eb.pdf ffd2f55d2b08dadd7e48ecacb64b005d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4647 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4316 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.3 ; s.184-185 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E Z J E Olga A . Ganckaja, N A R O D N O J E I S K U S S T W O POLSZI. stracji, w t y m k i l k a barwnych, 2 mapy. W y d a w n i c t w o „ N a u k a " , Moskwa 1970, ss. 182, ok. 125 i l u ­ Etnografia radziecka zajmuje się od dawna proble­ m a m i k u l t u r y ludowej innych k r a j ó w , czego w y n i k i e m b y ł a m.in. monumentalna seria „ N a r o d y M i r a " . Ostatnio wśród w y d a w n i c t w I n s t y t u t u Etnografii i m . N . N . M i k l u c h o - M a k ł a j a A N ZSRR u k a z a ł a się pierwsza w l i t e ­ raturze rosyjskiej monografia polskiej sztuki ludowej. Największy nacisk położyła jednak autorka na rozpra­ cowanie rodzajów i f o r m w y r o b ó w garncarskich oraz ich zdobnictwo w poszczególnych regionach kraju. M a ­ teriał ten poza o m ó w i e n i e m w tekście został zestawiony na d w ó c h mapach z u w z g l ę d n i e n i e m czynnych i zamar­ łych o ś r o d k ó w produkcji. M i m o że p o d s t a w ę m a t e r i a ł o ­ w ą do tych k a r t o g r a m ó w s t a n o w i ł y „ M a t e r i a ł y do mapy o ś r o d k ó w garncarskich w Polsce", publikowane na ł a ­ mach naszego czasopisma oraz k a r t o t e k i Pracowni Do­ kumentacji Polskiej Sztuki Ludowej IS P A N p o d k r e ś l i ć należy, że s ą to pierwsze tak szerokie t r e ś c i o w o ujęcia kartograficzne z zakresu polskiego garncarstwa ludo­ wego. U z u p e ł n i a problem tabelaryczne zestawienie ośrod­ k ó w garncarskich w poszczególnych województwach. W zestawieniu t y m (s. 28) p o m i n n i ę t e zostało w o j . łódzkie, gdzie omawiane rzemiosło jest dość licznie reprezento­ wane. Przeoczenie to w p ł y n ę ł o na zaniżenie liczby ośrod­ k ó w czynnych w ó w c z a s o około 10%. K o ń c o w a część roz­ działu zawiera charakterystyki n a j w a ż n i e j s z y c h współ­ czesnych o ś r o d k ó w garncarskich oraz s y l w e t k i w y b i t n i e j ­ szych t w ó r c ó w w tej dziedzinie. A u t o r k a tej pracy podczas zbierania w naszym k r a j u m a t e r i a ł ó w dała się p o z n a ć jako badacz dociekliwy i za­ palony. Nie u ł a t w i ł a sobie zadania ograniczeniem się do wykorzystania publikacji i zebranych j u ż w archiwach m a t e r i a ł ó w , ale p o d e j m o w a ł a dalekie i ż m u d n e wyjazdy w teren, aby s k o n t a k t o w a ć się b e z p o ś r e d n i o z w y b i t n i e j ­ szymi artystami i p o z n a ć osobiście g ł ó w n e o ś r o d k i t w ó r ­ czości ludowej. Zaprzyjaźniła się w ó w c z a s serdecznie za­ r ó w n o z wieloma t w ó r c a m i , j a k i pracownikami r ó ż n y c h instytucji naukowych, toteż z t y m w i ę k s z y m zaintereso­ waniem oczekiwano u nas tej publikacji. W y n i k i w ł a s n y c h b a d a ń Olgi Ganckiej przeprowa­ dzonych w e d ł u g specjalnie w t y m celu opracowanych kwestionariuszy, penetracji a r c h i w ó w naukowych i zbio­ r ó w muzealnych, j a k r ó w n i e ż gruntownie wykorzystana literatura przedmiotu s t a n o w i ł y s o l i d n ą bazę omawianej pracy. Wprowadzenie do niej zawiera poza n i e z b ę d n ą ogólną c h a r a k t e r y s t y k ą zjawiska — o m ó w i e n i e sytuacji ludowej twórczości artystycznej w Polsce w X I X i X X stuleciu oraz rozwoju z a i n t e r e s o w a ń tą dziedziną. Szcze­ gólnie szeroko zostały opracowane czasy najnowsze, od z a k o ń c z e n i a drugiej wojny ś w i a t o w e j , z a r ó w n o od stro­ ny stanu i organizacji b a d a ń naukowych, j a k r ó w n i e ż zasad i f o r m opieki oraz organizacji ekonomicznej. W ł a ś ­ ciwy temat ujęto w aspekcie historyczno-etnograficznym, przy czym — j a k zastrzegała sic autorka — w problemy ściśle artystyczne w g ł ę b i a ł a się ona tylko w tej mierze, w jakiej było to n i e z b ę d n e dla o k r e ś l e n i a specyfiki pol­ skiej sztuki i jej regionalizacji. Temu założeniu podpo­ r z ą d k o w a n y został u k ł a d pracy, k t ó r e j rozdziały dotyczą poszczególnych dziedzin twórczości grup w y t w ó r c ó w za­ leżnie od rodzaju surowca. Kolejno więc o m ó w i o n e zo­ stało garncarstwo, artystyczna o b r ó b k a metalu, tkactwo, haft, koronka, dziewiarstwo i d r u k i na płótnie, w y r o b y z futra i skóry, w y r o b y z papieru, s ł o m y i piór, w y r o b y z ciasta, sera i wosku, artystyczna o b r ó b k a drewna. T y l ­ ko w ostatnim rozdziale, d o t y c z ą c y m malarstwa, k r y ­ t e r i u m surowca zostało p o d p o r z ą d k o w a n e k r y t e r i u m tech­ n i k i artystycznej. O rozległości i stopniu dokładności poruszanych tu zagadnień z o r i e n t o w a ć może z a w a r t o ś ć rozdziału o garn­ carstwie, k t ó r e g o t r e ś ć w znacznym skrócie przedstawia się n a s t ę p u j ą c o : w zarysie dziejów tej dziedziny w y ­ twórczości na ziemiach polskich najbardziej opracowane zostały czasy najnowsze, p o c z ą w s z y od bardzo istotnego tu p r z e ł o m u X I X i X X w . Sporo miejsca zajęły sprawy techniczne, wśród k t ó r y c h u w z g l ę d n i o n e zostały m.in. sposoby uzyskiwania i o b r ó b k i surowca, proces produkcji i podstawowe n a r z ę d z i a , t y p y pieców garncarskich, a w t y m k o n t e k ś c i e r ó w n i e ż elementy nauki zawodu. 184 l N 1 W podobny sposób przedstawione zostały w zależ­ ności od stanu b a d a ń inne działy artystycznej twórczości ludowej, tzn. w zarysie historycznym, z szerszym u w z g l ę d n i e n i e m p r z e o b r a ż e ń współczesnych, zwłaszcza — jeżeli chodzi o formy opieki, organizacji ekonomicznej, sposoby szkolenia, c h a r a k t e r y s t y k ę o ś r o d k ó w i twór­ ców. Obszernie omówiono podstawowe dla k a ż d e j gałęzi sztuki techniki zdobnicze, a przede wszystkim formy i de­ k o r a c j ę w y t w o r ó w , k ł a d ą c nacisk na zróżnicowanie re­ gionalne. P o d k r e ś l o n e zostały r ó w n i e ż zbieżności i ana­ logie w y s t ę p u j ą c e w sztuce ludowej innych, przede wszystkim s ą s i a d u j ą c y c h z P o l s k ą n a r o d ó w . W z w i ą z k u z p r z y j ę t ą z a s a d ą podziału, obok rozdzia­ łów tematycznie jednorodnych, t r a k t u j ą c y c h o poszcze­ gólnych rzemiosłach artystycznych, w y s t ę p u j ą t u roz­ działy bardzo obszerne i z r ó ż n i c o w a n e treściowo, jak zwłaszcza dwa ostatnie. I tak w ramach zdobnictwa w drzewie została o m ó w i o n a dekoracja architektoniczna, rzeźbione i intarsjowane meble, zdobione s n y c e r k ą na­ rzędzia, sanie, i wozy, zabawki oraz rzeźba figuralna. Uwaga a u t o r k i s k o n c e n t r o w a ł a się na rzeźbie, jednak zgodnie z założeniem w s t ę p n y m i w t y m w y p a d k u nie rozpatruje ona p r o b l e m ó w stylu czy cech formalnych polskiej rzeźby ludowej, ograniczając się do wydobycia historycznych i społecznych u w a r u n k o w a ń jej rozwoju oraz biografii rzeźbiarzy. W p r o b l e m a t y k ę malarstwa w ł ą c z o n e zostały m a l o w a n k i ścienne i m a k a t k i , malo­ wane meble, pisanki, obrazy na płótnie, papierze i szkle oraz malatury na kaflach. Tak k r ó t k i p r z e g l ą d treści nie daje właściwego obra­ zu pracy, k t ó r a zawiera m a t e r i a ł ogromny i przejrzyście u p o r z ą d k o w a n y , a przez to może s t a ć się p o d s t a w ą ź r ó d ­ ł o w ą kolejnych o p r a c o w a ń i interpretacji. Staraniem autorki b y ł o omówienie, a przynajmniej zarejestrowanie każdego przejawu sztuki ludowej w naszym k r a j u , nawet �tak drobnego, jak np. skromna snycerka na dyszlach rzeszowskich wozów. W t y m k o n t e k ś c i e z r e z y g n o w a ł a ona z szerszej analizy grafiki, a t a k ż e architektury ludo­ wej. Tę o s t a t n i ą u d o s t ę p n i ł a rosyjskiemu czytelnikowi już wcześniej, w ramach większego, monograficznego w y ­ dawnictwa -, tu natomiast ograniczyła się do wycinkowe­ go problemu dekoracji w budownictwie, a ściślej — zdobienia d a c h ó w i z r ę b ó w b u d y n k ó w mieszkalnych, o m ó w i o n e g o w rozdziale t r a k t u j ą c y m o zdobnictwie w drzewie. W zakończeniu autorka p r z e d s t a w i ł a syntetycznie podstawowe cechy polskiej sztuki ludowej, ujęte w dzie­ więciu grupach problemowych, p o d e j m u j ą c przy t y m p r ó b y wyjaśnienia ich genezy. P o d k r e ś l i ł a ona ogromne zróżnicowanie regionalne odmian, f o r m i s t y l ó w oraz n i e r ó w n o m i e r n y rozwój poszczególnych gałęzi ludowej plastyki w czasie i przestrzeni (1). Bogactwo jej prze­ jawia się w w i e l o k i e r u n k o w o ś c i , zasobie m o t y w ó w , w kompozycji ornamentu i barw (2—3). Niemało cech w s p ó l n y c h w p o r ó w n a n i u ze s z t u k ą l u d o w ą B i a ł o r u s i ­ nów, U k r a i ń c ó w , S ł o w a k ó w i Czechów, a t a k ż e innych n a r o d ó w europejskich wynika bądź z bezpośredniego sąsiedztwa i zbliżonych w a r u n k ó w rozwoju, bądź też stanowi r e l i k t z czasów w s p ó l n o t y (4). W polskiej sztuce ludowej zaznaczył się w p ł y w wielkich s t y l ó w sztuki, jednak inaczej niż u innych n a r o d ó w , gdyż elementy stylowe zostały przepracowane i dostosowane do l o k a l ­ nych tradycji i u p o d o b a ń artystycznych (5). Współczesne w y t w o r y polskiej sztuki ludowej podzieliła autorka na k i l k a grup w zależności od ich funkcji społecznej, za­ stosowania i r o l i dla o d b i o r c ó w (6). C h a r a k t e r y z u j ą c t w ó r ­ ców ludowych autorka podkreśliła przemiany, jakie za­ szły w ostatnich latach w ich sytuacji ekonomicznej i po­ zycji społecznej (7). Tradycjonalizm w zakresie techniki, formy, ornamentyki i k o l o r y s t y k i jako w y n i k zespoło­ wej twórczości całych p o k o l e ń a r t y s t ó w u w a ż a autorka za w a ż n ą i n i e z m i e n n ą cechę ludowej sztuki polskiej mimo że w zależności od nowych potrzeb, zaznaczają się w niej nowe tendencje rozwojowe (8). Na koniec autorka p o r u s z y ł a zagadnienie r o l i sztuki ludowej w rozwoju polskiej sztuki i rzemiosła artystycznego, współpracy a r t y s t ó w ludowych i profesjonalnych, udziału t w ó r c ó w ludowych w projektowaniu p r z e m y s ł o w y m , działalności m u z e ó w i Cepelii w k i e r u n k u stworzenia t w ó r c o m l u ­ I dowym odpowiednich podstaw bytowych, działalności zmierzającej do wzbogacenia k u l t u r y narodowej. Wiele z a g a d n i e ń poruszonych w zakończeniu wykracza swym zasięgiem poza granice Polski i odnosi się również do sztuki ludowej innych n a r o d ó w , zwłaszcza w k r ę g u europejskim. Rozległa tematyka w omawianej pracy została ujęta zwięźle, prosto, a zarazem w sposób żywy i i n t e r e s u j ą c y t a k ż e dla nieprzygotowanego zawodowo czytelnika. We fragmentach n a w i ą z u j e nawet f o r m ą do eseju lub re­ p o r t a ż u . Tego rodzaju wydawnictwo, d o s t ę p n e dla ma­ sowego czytelnika, spełni n i e w ą t p l i w i e rolę ambasadora k u l t u r y polskiej w ś r o d o w i s k u radzieckim i przyczyni się do zwiększenia zainteresowania naszą s z t u k ą l u d o w ą . Na szczególne p o d k r e ś l e n i e zasługuje celowy dobór ilustracji jak r ó w n i e ż staranne przygotowanie edytorskie omawianej pozycji. Znikoma ilość b ł ę d ó w w licznie przy­ taczanym polskim nazewnictwie jak i w cytowanej l i ­ teraturze jest w y n i k i e m d o k ł a d n e j korekty, n i e ł a t w e j przecież dla autora posługującego się m a t e r i a ł e m obco­ j ę z y c z n y m . W p o r ó w n a n i u z podobnymi wydawnictwami, dotyczącymi sztuki ludowej w Z w i ą z k u Radzieckim, omawiana publikacja posiada s k r o m n ą szatę graficzną, co jednak wpłynęło na stosunkowo niską cenę, a przez to zapewne zwiększy k r ą g odbiorców. P r z y k ł a d omawianego tu wydawnictwa rosyjskiego nasuwa wniosek, że i w naszym k r a j u pożyteczne byłoby wydanie podobnej pracy w d u ż y m n a k ł a d z i e , pracy rze­ telnej w informacjach i odpowiednio taniej a więc do­ s t ę p n e j dla szerokiego ogółu. O zapotrzebowaniu na te­ go rodzaju pozycje świadczy fakt, że nawet luksusowe w y d a w n i c t w a polskie sprzed k i l k u lat zniknęły z półek księgarń. Ewa Fryś-Pietraszkowa PRZYPISY 1 Z. B. Głowa, M a t e r i a ł y do mapy o ś r o d k ó w garn­ carskich w Polsce, „Pol. Szt. L u d . " R. X , 1956, nr 2,3, 4/5, 6, R. X I , 1957, nr 1,2. 2 O. A. Ganckaja, N . N . Gracjanskaja, Krestianskoje żiliszcze zapadnych Słowian, w : Typy selskogo żiliszcza w stranach z a r u b i e ż n o j Ewropy [pr. zbiór.] Moskwa 1968. s. 139—177. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/96eacc780685f0f3743af8bd3e722f27.pdf 3827402b956f480fff139343d13bd34f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4641 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4310 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.3 ; s.129-130 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text o ska s/iiiKci limo �TRESC S t a n i s ł a w Blaszczyk Ludowa rzeźba k u l t o w a w Wielkopolsce cz. I I . Barbara Poloczkowa Strój Franciszek K o t u l a -Antoni K r o h Kodeks A.D.1967 W ł a d y s ł a w a Stary obrazek Aleksander Jackowski . cieszyński w X I X w 153 Chajca . . . . 171 . . 181 na szkle z Podlasia P r z e g l ą d twórczości plastycznej 131 180 amatorów . Cz. I . Woj. lubelskie R E C E N Z J E Ewa F r y ś - P i e t r a s z k o w a z Olga A . Ganckaja, Narodnoje Iskusstwo Polszi . 184 ŻYCIA M a t e r i a ł y zebrał i o p r a c o w a ł A . K r o h K R O N I K A S U M M A R Y 186 1 O F A R T I C L E S PE3BDME 8 8 igj jgg N a o k ł a d c e : W ł a d y s ł a w Chajec, Śmierć sprawiedliwego i niesprawiedliwego, p ł a s k o r z e ź b a w drewnie pokryta f a r b ą p o k o s t o w ą b r u n a t n ą , 57 X 42,5, 1966 r. Muz. Etnograficzne w K r a k o w i e , nr inw.31402. Fot. Jacek Kubiena. N a s t r o n i e t y t u ł o w e j : Andrzej Majchrzak, Zuzanna w kąpieli, w drewnie, polichromowana. Fot. Leon Perz i Franciszek M a ć k o w i a k . rzeźba �INSTYTUT S Z T U K I POLSKIEJ AKADEMII NAUK • ROK XXVI * 1Ф72 polska sztuka ludowa • NR 3 �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jacek Olędzki, Ksawery Piwoctei, Ro­ m a n Reinfuss (z-ca red. nacz.). Redaktor techniczny — Halina Ż e l e c h o w s k a . U k ł a d gra­ ficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i a — Doris Ronowdcz (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Redakcja: I n s t y t u t S z t u k i Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r ­ szawa, u l . D ł u g a 28, tel. 31 32 71, w e w n . 20 l u b 84. T � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a74a81c2697ab13bcbcffdf80f159df4.pdf f7776445e0da44276780ade60c4ff009 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2202 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Subject The topic of the resource rolnictwo integracja europejska wieś polska - integracja europejska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2046 Title A name given to the resource Kultura i wieś w perspektywie integracji europejskiej / LUD 1998 t.82 Description An account of the resource LUD 1998 t.82, s.13-26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wieruszewska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 82, 1998 MARIA WIERUSZEWSKA Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa Warszawa PAN KULTURA I WIEŚ W PERSPEKTYWIE INTEGRACJI EUROPEJSKIEJ Rozważania o wsi w kontekście integracji europejskiej skłaniają do wstępnego zdania sobie sprawy z zakresu najważniejszych problemów. Główne ramy zagadnienia objętego sformułowaniem tytułowym obejmują następujące węzłowe kwestie: - integracja europejska jako wyzwanie dla wszystkich państw zarówno członkowskich jak i kandydujących, - miejsce i rola wsi i rolnictwa we współczesnej Europie, - reforma Wspólnej Polityki Rolnej Unii Europejskiej a perspektywy integracJI, - integracja europejska w opiniach elity społecznej - szanse i zagrożenia, - globalizacja i regionalizacja. Realia związane z poszerzeniem UE w obecnej sytuacji zmieniają perspektywę patrzenia na proces integracji. Politycy i urzędnicy instytucji unijnych wypowiadali się w ciągu ostatnich pięciu lat o poszerzeniu jako ambitnym wyzwaniu, któremu trzeba będzie stawić czoła w przyszłości. Wyzwanie oznaczało, z jednej strony, potencjalną mobilizację tych, którzy wyzwanie rzucali, a z drugiej strony tych, którzy je mieli przyjąć i zadaniu sprostać. Role nie były zresztą wyraźnie określone. Członkowie Unii, jak i pallstwa kandydujące, miały wspólnie realizować wyzwania integracyjne, odpowiednio do potrzeb i możliwości. Twarda rzeczywistość, przed którą staje aktualnie UE, uświadamia, że to "nadchodzące poszerzenie daleko odbiega swoim charakterem i konsekwencjami od poprzednich" (Wallace, 1998), kiedy to okres przygotowawczy przed wstąpieniem do UE dla Hiszpanii i Portugalii trwał około ośmiu lat, zaś Austrii, Finlandii i Szwecji - po czterech latach trudnych negocjacji w sprawie ustanowienia Europejskiego Obszaru Gospodarczego - wydłużył się o dodatkowe dwa lata. Obecny proces ma objąć cały kontynent i zrozumiałe, że wiążą się z tym pytania o to, co taka integracja paneuropejska mogłaby oznaczać i jak zapewnić jej stabilność. Należy zgodzić się z poglądem, że nowy kontekst przestrzenny i czasowy obecnego procesu integracj i wymaga rzetelnej diagnozy, która by odpowiadała na pytanie: z czym ma się do czynienia, a nie jedynie powielenie już istniejącego i sprawdzonego modelu integracji zachodnioeuropejskiej. Obecny proces istotnie różni się charakterem i konsekwencjami od poprzednich. Potrzebne jest zatem nowe określenie obecnej strategii integracji, co wynika z następujących przesłanek: �14 - braku klarowności co do tego, co integracja obejmuje i jakie sąjej wymagama, - fazy "przejściowej", która obejmuje zarówno Europę Zachodnią, jak nowo kandydujące państwa członkowskie oraz - koniecznego usunięcia znaku zapytania w kwestii tego, co może scalić kontynent europejski, czyli jaki rodzaj solidarności byłby najbardziej skuteczny w utrzymaniu jedności paneuropejskiej. Potrzebny jest zatem powrót do pytania podstawowego, takiego oto: Co rozumie się pod pojęciem integracji? Znaczy ono coś więcej niż poszerzenie transakcji gospodarczych i tworzenie wspólnego obszaru gospodarczego z odpowiednimi regulacjami gospodarczymi (Wallace, 1998). Charles de Gaulle, jeden z ojców idei europejskiej, miał się wyrazić, iż sen o zjednoczonej Europie nie ma żadnych widoków na realizację, tak jak nie jest możliwe zrobienie omletu z twardych jajek. Czym zatem ma być Europa w projektach integracji? Z dotychczasowych dyskusji nie wyłania się pogląd jednolity. Przeważają tendencje rozważania tego problemu głównie przez wymiar polityczny, gospodarczy oraz instytucje publiczne. Słabszy akcent kładzie się na kontekst społeczny i kulturowy. Tymczasem to, co szczególnie istotne dla przyszłości tego kontynentu, rozgrywa się w wymiarze kulturowym. Kultura nie ma "naskórka" - mówią antropologowie. Chcą przez to powiedzieć, iż to w kulturze - rozumianej jako struktura wartości i reguły więzi społecznej, w ramach których ludzie się komunikują, rozwijają wiedzę o życiu i postawy wobec życia - da się odnaleźć zasoby nie ograniczone przestrzenią i czasem. W Europie język wymiany był i jest oparty o wspólne wartości, czasem oczywiste, niekiedy ukryte i zapomniane. Jest swoistym paradoksem, że współczesne rozwinięte techniki wymiany informacji nie sprzyjają porozumieniu i komunikacji w takim stopniu, jak to miało miejsce na przykład w Europie średniowiecza. Ówczesne uniwersytety skupiały elitę intelektualną świata i ułatwiały znajdowanie wspólnych spraw w głębszym sensie, niż to ma miejsce obecnie. Współcześnie mamy wprawdzie do czynienia z łatwym i coraz powszechniejszym dostępem do informacji, lecz równocześnie z coraz trudniejszą jej interpretacją, porządkowaniem, rozumieniem wobec swoistego zalewu danych i "sporu języków". Istotnie, "kultura o wiele silniej wiązała ze sobą społeczellstwa naszego kontynentu w średniowieczu, czy jeszcze w XVIII wieku, niż dziś. Kiedy 200 lat temu Diderot rozmawiał z carycą Katarzyną, mieli więcej w s pół n y c h spraw (podkr. M. W.), niż znaleźliby ich dzisiaj" (z wywiadu przeprowadzonego przez "Wprost" z Przewodniczącą Komitetu Integracji Europejskiej,4.05.1997). Jeśli chce się poważnie traktować wolę znajdowania płaszczyzn stycznych dla integracji, a wolę tę deklarują obie strony - kraje Zachodu i nowo aspirujące państwa Europy Środkowowschodniej, to poza przesłankami politycznymi, ekonomicznymi, geostrategicznymi, społecznymi należałoby też brać pod uwa- �15 gę realia kulturowe. Z opinii wypowiadanych na temat integracji europejskiej nie wyłania się wprawdzie obraz klarowny, ale tym mocniej zaznacza się potrzeba dopełnienia dyskusji refleksją nieco innego wymiaru. Można usłyszeć pogląd, że "Europa w swych szczytowych momentach była czymś więcej niż dobrze funkcjonującym mechanizmem (...). Europa zawsze oznaczała pewną postawę duchową, styl intelektualny, mentalność, kanon kultury" (Plesul, 1998, s. 77). Wspólnota kulturowo-obyczajowa Europy dotyczyła także krajów środkowej części kontynentu, przynajmniej od XVI wieku. "Nasza elita intelektualna uczęszczała na te same uniwersytety i czytała te same książki, co francuska, włoska czy angielska" (Tazbir, 1998). Siłą Europy było bogactwo różnorodności obecne na małej przestrzeni. "Dlatego by pozostać ( ...) Europa musiałaby być gotowa do z i n t e g r o wan i a wszystkiego, co przez swą o dr ęb n ość mogłoby ją w z b o g a c i ć" (Plesul, 1998). Ta ostatnia konstatacja odsyła nas w stronę rozumienia sensu dwóch pojęć: kultury oraz integracji. To ostatnie należałoby opatrzyć komentarzem, iż integracja zawsze dotyczy różnych, a nie jednakowych elementów; tym samym nie może być mylona z homogenizacją. Co do pierwszego pojęcia warto przypomnieć w tym miejscu, że zróżnicowanie jest warunkiem żywotności kultury i jej bogactwa. Wartości kultury "muszą być stale kwestionowane, jeśli nie mają zwiędnąć, skostnieć, umrzeć" (Kula, 1983, s. 320). "Tylko integracja różnorodności może stworzyć nową ciekawa jakość" (Smułkowa, ]998, s. 76). Przyjęcie powyższych założeń sugeruje określoną wizję europejskiego zjednoczenia. Dotychczas nie ma wprawdzie jasności, czy będzie to "Europa ojczyzn", czy wspólny "dom europejski", zatem czy zróżnicowanie sięgnie regionu, czy też utrzyma się na poziomie sfederowanych patlstw. Inny problem do którego nawiążę dalej - dotyczy regionalizacji i globalizacji w ich wzajemnych relacjach. W dyskusji na temat zjednoczenia Europy na razie przemawiają względy pragmatyczne. Na pytanie, kto i po co chce Europę zjednoczyć, pada odpowiedź, aby wspólnie stawić czoła ekspansji gospodarczej Dalekiego Wschodu i Stanów Zjednoczonych, a po drugie, aby uniknąć w przyszłości konfliktów zbrojnych na kontynencie. Z tego punktu widzenia ocenia się zjednoczenie Europy jako proces motywowany konkretnymi formalnymi oraz instrumentalnymi przesłankami. Jak pisze Antonina Kłoskowska, czymś innym jest Europa aksjologiczna, która zawsze obejmowała polską kulturę. Powstaje pytanie, czy autorzy procesu zjednoczeniowego, którzy kierują się przede wszystkim względami praktycznymi, pragmatycznymi nie będą "odsuwać na dalszy plan sfery aksjologicznej?" (Kłoskowska, 1998, s. 78). Jak dotąd dyskusje polemiczne są okazją takich oto opinii: ,,«Europa ojczyzn» to swoisty kompromis między myśleniem w kategoriach narodowych a myśleniem w kategoriach europejskich" (Sadowski, 1998) lub "Uciekając w koncepcje bardziej narodowe np. koncepcję «Europy ojczyzn» nie prowadzi się debaty o realiach". Przyjęło się uważać, że postawy względem integracji europejskiej różnicują się �16 według orientacji politycznych: narodowo-katolickich - bardziej powściągliwych i sceptycznych oraz liberalnych - mocno entuzjastycznych. Tymczasem sedno sprawy leży w samej wizji ~ednoczonej Europy. Co do tego, jak widać, nie ma zgodności. Do niedawna nad naszym myśleniem o integracji ciążył gorset takich określell, jak: "wyrównywanie poziomów", "dorównanie", "dostosowanie", "zmniejszenie dystansu". W tej optyce mieścił się pogląd, iż "my nie kształtujemy Europy, my do niej dołączamy" lub wniosek, że "musimy śmiało i radośnie p u k a ć (podkr. M. W.) do bram zjednoczonej Europy" (Plesul, 1998). W takiej optyce gubiło się to, co można określić jako twórcze podejście do integracji. W owej naśladowczej manierze Unia jawiła się jako "nieżycz1iwy, bardzo wymagający i nieprzyjemny kontroler" (Olechowski, 1998). Przypominało to sytuację kogoś, kto zakupuje «licencję rozwojową» lub cierpi na syndrom «spóźnionego przybysza». Tymczasem uzyskanie mocnej pozycji w UE to nie tylko spełnienie formalnych standardów i unijnych norm jako warunków szybkiej akcesji, lecz zdolność do twórczego i aktywnego uczestnictwa. Nie trzeba wyobraźni socjologicznej, aby przewidzieć, że powodzenie włączenia się do struktur instytucjonalnych i prawnych, określonych przez acquis communaulaire, może być spełnione przy wysokim obustronnym zaufaniu. Stąd rodzą się oczekiwania, aby "wspólna Europa obchodziła się z nami ostrożnie, nie odbierała nam odwagi i radości, nie przerażała gotowymi receptami" (Plesul, 1998) lub aby "Unia się nam pokazywała lepiej, cieplej" (Olechowski, 1998) oraz aby Europa nie tylko mówiła, co może dać, lecz i pytała, co może przejąć od nowych partnerów. Antycypując problemy i ewentualne zagrożenia inicjuje się dyskusje o sprawach dotąd marginalizowanych na tle debat "nazbyt pragmatycznych i nazbyt politycznych". Dotyczy ona otwartej kwestii zachowania narodowych tradycji przy równoczesnych procesach unifikacyjnych, czego efektem ma być "tożsamość obywatela Unii Europejskiej" (Skórzyński, 1998, s. 53). Autorytet z zakresu socjologii kultury formułuje dla potrzeb wspomnianej dyskusji sądy, które zasługują na szersze omówienie. Antonina Kłoskowska, powołując się na różne badania, wskazuje, iż "samopoczucie przynależności narodowej jest obecnie (...) w stanie pewnego kryzysu" (Kłoskowska, 1998, s. 60). Ta myśl wprawdzie ostrożnie, lecz jednak widocznie koresponduje z przekonaniem, że współcześni Polacy stracili więź z miejscem zamieszkania, własną historią, własną tradycją i programowo odrzucili kanon kultury narodowej. Osłabienie przywiązania do kultury narodowej, której kanonu się nie zna i nie ceni, wiąże A. Kłoskowska z czynnikami wewnętrznymi: "nie przynosi go Europa (... ) przynosi go całość współczesnego życia (...), kultury zdominowanej przez standaryzację"· Frontalnemu atakowi na wszelkie kanony (także narodowe) sprzyja, zdaniem autorki, moda na postmodernizm wśród polskich intelektualistów. Przewidywania co do dalszego biegu tego procesu mogą napawać obawą, iż "przy �17 jednoczeniu się z szerszymi organizmami, przy jednoczesnej - idącej od środka - utracie motywacji aksjologicznej w kierunku własnej tradycji kulturalnej (podkr. M. W.) ta kultura zacznie schodzić do rzędu folkloru" (Kłoskowska, 1998, s. 79). To ostrzeżenie wspiera twierdzeniem o konieczności reformy edukacji i mediów w służbie kultury narodowej, "bowiem Polska nie powinna (...) tracić z oczu wartości swojej własnej kultury" (tamże). Katalog wstępnych wyjaśnień co do natury integracji musi brać pod uwagę parametry czasowe. Faza "przejściowa", w której znajdują się państwa kandydujące objęte procesem transformacji i zmianami strukturalnymi, jest równocześnie czasem zapowiadanej reformy samej Unii. Zatrzymajmy się przy kwestiach rolnictwa i wsi. Aktualnie uwaga jest skupiona na trzech kwestiach: Unii Gospodarczej i Walutowej (UGW), wypracowaniu wspólnej polityki zatrudnienia oraz utrwaleniu respektowania takich wartości, jak wolność, sprawiedliwość, bezpieczeństwo. Nie wolno jednak zapominać, że właśnie sprawy rolnictwa traktowane sąjako jeden z najtrudniejszych tematów negocjacji. W połowie 1997 roku przewodniczący Komisj i Europejskiej Jacques Santer przedstawił ważny dokument, ogólnie znany jako "Agenda 2000", który zawiera analizę niezbędnych reform dla "umocnienia wzrostu, konkurencyjności i zatrudnienia, unowocześnienia głównych kierunków politycznych i poszerzenia Unii" (Davidson, 1998). Udana aplikacja planów Komisji miałaby co sugeruje dokument - nie zwiększać budżetu Unii znacznie i poza konieczne granice. Pomyślność owych zamierzell ma się jednak wiązać ze zmianą Wspólnej Polityki Rolnej (CAP), dotychczas obciążającej cały budżet Unii w 50 procentacll. Doświadczenia, które płyną z lektury "Agendy 2000" i z wywołanej nią dyskusji, mogą zapowiadać w przyszłości nowy kierunek polityki wobec wsi i rolnictwa. Zniesienie subsydiów i osłon otaczających Wspólną Politykę Rolną zmienia radykalnie wektor dotychczasowej polityki rolnej, bardziej w stronę wsi i jej walorów środowiskowych, przyrodniczych, kulturowych niż produkcyjnych. Przykładem zmiany podejścia do wsi i rolnictwa jest inny dokument opracowany z kolei przez Radę Europy (Council of Europe)'. W preambule odnotowano, iż obszary wiejskie w Europie, które obejmują około 85% całej jej powierzchni, były przez długie lata traktowane przede wszystkim ,jako miejsce wytwarzania surowców rolniczych". Konieczność zapewnienia bezpieczei1stwa żywnościowego, pilna zwłaszcza po zniszczeniach II wojny światowej, wpłynęła na kierunek i instrumenty polityki rolnej zmierzające do szybkiego wzrostu produkcji. Uprzemysłowienie i urbanizacja doprowadziły jednak I Rada Europy nie jest instytucją Wspólnot Europejskich. dlatego nie należy jej mylić z Radą Unii Europejskiej. Jest to organizacja działąjąca od 1949 r.o założona w Strasburgu w celu wspierania współpracy w Europie. Członkiem Rady Europy jest również Polska (za .,Wieś i Państwo" 1996, nr 2-3). �18 do znacznego zmniejszenia roli rolnictwa w gospodarce oraz kryzysu obszarów wiejskich. Rozmaite inicjatywy podejmowane przez organizacje międzynarodowe, jak np. OECD czy Unia Europejska, zmierzają do naprawy sytuacji i do "różnorodnych działa"l na rzecz społeczności wiejskich, trwałej gospodarki zasobami naturalnymi, ochrony krajobrazów i wiejskiego dziedzictwa kulturowego". W klimacie zapowiadanych reform i poszerzenia Unii prowadzi się dyskusje na temat zredukowania funduszy strukturalnych i Funduszu Spójności oraz sygnalizowanych przez "Agendę 2000" reform Wspólnej Polityki Rolnej. Debata wokół tych spraw dotyczy czegoś więcej niż tylko transferów finansowych i wzajemnych bezpośrednich zobowiązałl pomiędzy różnymi segmentami struktury społecznej Unii oraz pomiędzy różnymi jej członkami. Wiąże się to bowiem z głębszą zmianą dotychczasowych wzorów partnerstwa i stałej współpracy. Można przewidzieć, że znacznie więcej uwagi będzie się przypisywało potrzebie kreowania nowych, głębszych form solidarności oraz budowania zaufania pomiędzy wszystkimi członkami Unii. Wspomnieliśmy już, że wypracowanie płaszczyzn stycznych dla instytucjonalnych i prawnych struktur może się odbyć tylko przy wzajemnym zaufaniu. Tymczasem oznaki braku zaufania, widoczne w życiu publicznym, wiąże się z głębszym kryzysem współczesnych społeczeństw, co odnotowują nie tylko badania socjologiczne. Sukcesy integracji, w zgodzie z przyjętą formułą pragmatyczną, widzi się raczej w rozszerzeniu rynku i transformacji gospodarek do reguł wolnego handlu w wymiarze globalnym niż w sferze moralnej odpowiedzialności za wspólne dobro. Dlatego też zdolności konkurencyjne gospodarek nowo kandydujących pałlslw skupiają główną uwagę autorów strategi i integracyjnej. Powróćmy jednak do kwestii zaufania, szczególnie istotnej dla wypracowania nowych form paltnerstwa i współpracy między stronami o niesymetrycznych strukturach. Asymetrię tę zdaje się potwierdzać nowy tennin "giętkość", który pojawia się w języku "euromowy" jako odpowiedź na przewidywane trudności procedury negocjacyjnej. Wiąże się je z wydłużającą się fazą przejściową przewidzianą dla tych paóstw kandydujących do Unii, które nie sąjeszcze gotowe do wypełnienia wymaganych unijnych standardów. Przy okazji wskazuje się, że sugestie co do tego, jakoby istniał jeden tylko zachodnioewopejski model zjednoczenia, pozbawia przyszły kształt Unii pożądanych trwałych zróżnicowań, które nowe państwa mogłyby wnieść do wspólnego "europejskiego domu". Powróćmy jednak do wymiaru zaufania, słabiej dostrzeganego w tle dominujących rynkowych reguł, lecz nieodzownego jako skuteczny katalizator urzeczywistnienia idei "europejskiego domu". Andreas Bodenstedt, przewodniczący Towarzystw Socjologii Wsi, Europejskiego i Światowego, przedstawia następującą argumentację: "Zjednoczenie Europy w aspekcie czysto rynkowym przyniosłoby bez wątpienia dwa zdecydowanie niepożądane skutki. Po pierwsze zaostrzenie konkurencj i, niosące rujnujące następstwa dla wielu ludzi ze względu na wielką różnorodność podstawowych, niezmien- �19 nych czynników naturalnych i kulturowych. Po drugie spowodowaną tym jeszcze intensywniejszą industrializacją, mającą na celu wyrównanie zróżnicowanych regionalnie wielkości podaży i popytu (...). Sprzeczność «ekologia przeciw ekonomii» przynosi kryzys agrarny i zagrożenie dla środowiska" (Bodenstedt, ł 993, s. 142). Proponuje się zatem "wspieranie takich modeli produkcji i konsumpcji, które łączą ochronę środowiska i konkurencyjność" (Ochrona .I,rodowisku..., 1997). Warto w tym miejscu przybliżyć dwa wymiary konkurencyjności - krótkoi długookresowy. Mieczysław Kabaj wyróżnia dziewięć czynników determinujących konkurencyjność w krótkim okresie oraz cztery czynniki determinujące ją w okresie długim (Kabaj, 1997). Pomillmy te pierwsze i dla potrzeb naszego wywodu skoncentrujmy się na dłuższej perspektywie. W długim horyzoncie czasu, jak przyjmuje się w ekonomii, konkurencyjność jest związana z takimi czynnikami decydującymi o rozwoju, jak: 1) inwestycje i postęp techniczny, 2) jakość zasobów pracy, 3) wzrost udziału wysokich technologii w gospodarce, 4) struktura populacji z coraz większym udziałem grup ludności tworzących dochód narodowy i coraz mniejszym udziałem grup nie uczestniczących w powiększaniu Produktu Krajowego Brutto (PKB), a korzystających ze świadczeń socjalnych (Kabaj, 1997). Zdolności konkurencyjne polskiej gospodarki istotnie utrudnia fakt, że na 100 aktywnych zawodowo, jak podaje Mieczysław Kabaj, mamy 77 osób korzystających z rent, emerytur, różnych świadczeJl socjalnych oraz bezrobotnych. Znaczny udział korzystających ze świadczeJl socjalnych przypada na wieś. W latach 80. świadczenia społeczne stanowiły około 8% łącznych dochodów rodzin chłopskich, od ł 990 roku udział ten systematycznie rósl, do 21,7% w 1994. Można stwierdzić, że "w okresie transformacji wystąpiła tendencja do «socjalizacji» struktury dochodów w gospodarstwach rolników" (CUP, s. 39). W Polsce dochody realne w roku 1995 w gospodarstwach chłopskich na jedną osobę były o około 40% niższe w stosunku do 1989 roku. W krajach UE natomiast subsydiowanie produkcji rolnej pozwalało na utrzymywanie wysokiego poziomu dochodów rolniczych. Na wsi polskiej w ostatnich latach, jak to ujmuje Jerzy Wilkin, zarysowało się kilka niepokojących tendencji; jako naj istotniejsze wymienia stały wzrost bezrobocia, w tym długookresowego, depopulację obszarów wiejskich (rozpatrywanych łącznie), szybszy niż średnio w kraju proces starzenia się ludności wsi, jej słabsze wykształcenie. Dawne zaniedbania infrastruktury technicznej i ekonomicznej pogłębiają "zapóźnienia cywilizacyjne" wsi. Zwiększenie konkurencyjności polskiego rolnictwa, jak to wynika z logiki ekonomicznej, może nastąpić tylko w warunkach obniżenia kosztów wytwarzania. Te zaś, zgodnie z opiniami kompetentnych autorów, mogą być realizowane tylko w części efektywnych gospodarstw, które szacuje się w przyszłości na 30-50% "zdolnych do rozwoju, zarządzanych przez rolników, sprawnie dostosowujących się do wymogów związanych z procesem integracji z Unią Europejską" (CUP, s. 48). Pytanie, �20 co z resztą gospodarstw, nie jest bezpodstawne. Pytanie, co z polską wsią, w tym kontekście nie jest tylko pytaniem retorycznym. Powstanie większych gospodarstw w ograniczonej rolniczej przestrzeni może się dokonać tylko kosztem zniknięcia mniejszych gospodarstw. Taką tendencję potwierdza zmodernizowane rolnictwo uprzemysłowionych krajów świata. Rolnictwo, które pada ofiarą swego własnego sukcesu - a rolnicy wpadają w pułapkę bez wyjścia, bowiem produktywistyczny model rozwoju rolnictwa wsparty jest logiką funkcjonowania systemu kapitalistycznego - ma tendencję do eliminowania gospodarstw rodzinnych. Przyjmując perspektywę członków Unii, trzeba przyjąć, że w wyniku przyłączenia nowych krajów nastąpi wzrost o połowę powierzchni użytków rolnych całej Unii i równocześnie podwojenie siły roboczej w rolnictwie. Aktualnie w Unii uprawia się J 30 mln ha, na których gospodaruje 8 mln rolniczych jednostek produkcyjnych o zróżnicowanej strukturze. Rolnictwo Unii, które w latach 1945-1975 ciągle się modernizowało w zgodzie z ogólnym wzrostem gospodarczym, doprowadziło w trakcie owych lat prosperity do podwojenia produkcji, przy równoczesnym zmniejszeniu zatrudnienia o połowę (Halamska, 1998). Ów dynamiczny produktywistyczny model ukazał swoją negatywną stronę z całą mocą zjawisk kryzysowych w latach 80. Można powiedzieć, że wspólna polityka rolna lat osiemdziesiątych stała się ofiarą własnych dokonań. Rosnące koszty, przede wszystkim wysokie dotacje, niewłaściwe użytkowanie ziemi, zakłócenia w handlu światowym, zniszczenie środowiska naturalnego, nierównowaga między popytem a podażą, co wywołuje kłopotliwe skutki nadprodukcji w rolnictwie, to tylko część negatywnych zjawisk. Symptomy kryzysu pojawiają się jako zagrożenie szersze i dotyczą całości obszarów wiejskich. Wyludnienie wsi, zachwianie struktur demograficznych, które objawia się w starzeniu się populacji oraz niedostateczna liczba kobiet lub mężczyzn dla harmonizowania struktur demograficznych, ponadto bezrobocie - wszystkie te zjawiska wywołują kumulację czynników "niedorozwoju" w przestrzeni rolniczo-wiejskiej. Objawy te są sygnałem koniecznych zmian, o których powiemy dalej, i które są podejmowane coraz intensywniej w krajach Unii. Trzeba zdawać sobie sprawę, że w takiej "przejściowej" sytuacji wobec zapowiedzi zmian we Wspólnej Polityce Rolnej, kryteria poszerzenia Unii o nowych członków, a szczególnie o Polskę, która jest największym państwem w regionie, tworzy pole napięć, i to z kilku powodów. Polska w tym właśnie kontekście jest ważnym ogniwem procesu poszerzenia Unii. Postrzegana jest w tym układzie jako adwokat pallstw sąsiadujących, przede wszystkim Litwy, Ukrainy i innych sąsiadów, którzy - jak się wyraził przy okazji omawianej dyskusji jeden z jej uczestników - "będą stali w kolejce do Europy" (Osadczuk, 1998, s. 64). Mówiliśmy, że efektem poszerzenia będzie wzrost powierzchni upraw i zwiększenie zatrudnienia w rolnictwie. To stanie się w istotnej mierze właśnie za przyczyną Polski. Warto w tym miejscu wskazać, że obszary wiejskie sta- �21 nowią u nas 93,4% terytorium kraju. Blisko 40% populacji mieszka na obszarach wiejskich. Co szczególnie zasługuje na podkreślenie w debacie o integracji - "Wieś polska jest w pewnym stopniu unikalna, i to zarówno w porównaniu z Zachodem, jak i ze Wschodem. W Polsce mamy ostatnich chłopów w Europie" (Wieś polsku ..., s. 38). To właśnie chłopi przeciwstawiając się kolektywizacji zdołali zachować własność ziemi, czego nie udało się w dawnej Czechosłowacji, NRD, na Węgrzech i w byłym Związku Radzieckim. To różni Polskę od innych krajów Europy Środkowowschodniej, które doświadczyły socjalistycznego eksperymentu. Polska, co nie mniej ważne, jest głównym producentem rolnym tej części Europy i zapewne właśnie ze względu na swój potencjał oraz wspomnianą "wyjątkowość strukturalną" odegra szczególną rolę w procesie europejskiej integracji. Wspomnieliśmy, że newralgiczność debaty o rolnictwie w związku z integracją dotyczy obu stron - nowych pallstw kandydujących i dawnych członków Unii. Wiadomo, że społeczetlstwa i terytoria europejskie są zróżnicowane, mają inne rolnicze struktury, a ich społeczności wiejskie i kultury chłopskie rozwijały się według "odmiennych trajektorii" (Halamska). Na wsi zachodnioeuropejskiej wcześniej pojawili się niezależni, wolni chłopi - właściciele gospodarstw rolnych. W Polsce i znacznej części Europy Środkowowschodniej kwitły wielkie dobra ziemskie w ramach gospodarki folwarczno-patlszczyźnianej, które swą produkcję towarową - głównie zboże - wysyłały do metropolii Europy i znacznej części ówczesnego świata. Wówczas Polskę nazywano "spichlerzem Europy". Charakterystyczne, że to samo określenie zaczyna być przywoływane przez partnerów unijnych we współczesnych dyskusjach o integracji, szczególnie w kontekście konkurencyjności. Kiedy czasy nowożytne w Europie Zachodniej charakteryzowały się rolnictwem "wolnym od feudalnych zależności" (Noniewicz, 1996), to kraje Europy Środkowej cechowała trwałość gospodarki folwarcznej. W tym właśnie najsilniej zaznaczyła się odmienność owej "agrarnej trajektorii" obu części kontynentu. Koncentracja znacznej części potencjału gospodarczego w rolnictwie wpłynęła też na inną dynamikę przewrotu przemysłowego we wschodniej części kontynentu, w porównaniu z zachodnią. Już w punkcie startu procesu industrializacji przygotowanie Europy Zachodniej pod względem akumulacji kapitału, kwalifikacji, nowych technologii wyprzedzało rozwój gospodarczy Europy Środkowowschodniej . N iekorzystne położenie względem kształtującego się rynku światowego i ograniczona asortymentowo oferta handlowa (zboże, drewno) wpływały na marginalizację Polski w wymiarze kontynentalnym i światowym. Wspomnieliśmy wcześniej o kontekście globalnym jako istotnej przesłance procesu integracji oraz głównym kierunku współczesnych strategii rozwojowych. Zatrzymajmy się zatem przy pojęciach globalizacji i regionalizacji, tak jak są one definiowane, aby w konkluzji zbliżyć się do problemu miejsca wsi i rolnictwa polskiego w tle współczesnych megatrendów. Podkreśla się najczę- �22 ściej jednoczesność dwóch tendencji: scalających - globalnych i odśrodkowych - różnicujących, nadając im wymiar lokalny, etniczny, narodowy, niekiedy w zależności od ujęcia, widząc w tym tendencje separatystyczne albo zwykłą potrzebę regionalnego rozwoju. Dostrzega się owe tendencje zarówno w płaszczyźnie gospodarczej, jak politycznej i społecznej. N iektórzy ekonomiści mają tendencję do traktowania globalizacji jako przejawu ponadnarodowych powiązań przedsiębiorstw, które wchodzą w strategiczne gospodarcze sojusze na skalę międzynarodową. W tym też sensie są skłonni traktować globalizację jako proces mikroekonomiczny, odniesiony bardziej do produkcji niż handlu. Regionalizację zaś odpowiednio traktują jako proces makroekonomiczny, ponieważ dotyczy skali krajowej (O'Neill, 1996, s. 33). Antonina Kłoskowska dostrzega dwa wymiary regionalizacji - ponadpal1stwowy i infrapallstwowy (Kłoskowska, 1998). W warstwie społeczno-kulturowej zaznaczają się one jako dwie różne tendencje. Inni autorzy, biorący pod uwagę wymiar gospodarczy, traktują proces regionalizacji i globalizacji jako wzajemnie powiązany (O'Neill, 1996, s. 33). Day i Reibstein definiują globalizację jako siłę napędową nowych form konkurencji. Można spotkać się z definicją łączącą różne wymiary globalizacji traktowanej jako proces, w którym daje się wyróżnić trzy nurty: global izację rynku, kultury i bezpieczellstwa (Buend ia, 1995). Instytut Rozwoju Społecznego Narodów Zjednoczonych (UHRISD) wymienia sześć kluczowych nUł1ów globalizacji, mianowicie: rozszerzenie liberalnej demokracji; dominację sił rynkowych; integrację światowych gospodarek; transformację systemów produkcyjnych i rynków pracy; szybkie zmiany technologiczne; rewolucję w środkach komunikacji i upowszechnienie konsumpcyjnego stylu życia. Inni autorzy wiążą globalizację z polityką wobec handlu, prywatyzacją, wymianą zagraniczną, liberalizacją rynków finansowych, zwiększonym dostępem do międzynarodowych rynków, ograniczeniem roli pal1stwa w gospodarce. Biorąc pod uwagę dowody historyczne, można przytoczyć opinię sygnalizowaną wcześniej, że nie ma niczego szczególnie nowego w obecnym umiędzynarodowieniu gospodarek. Taki właśnie sposób argumentacj i rozwijają Hirst i Thompson, którzy wskazują, że proces ten, wspierany przez rozwój nowych technologii przemysłowych, rozpoczął się już w połowie XIX wieku. Autorzy wskazują, że światowe gospodarki nie są globalne, a raczej koncentrują się w triadzie dominujących ogniw, którymi są Europa, Japonia i Północna Ameryka (Hirst, Thompson, 1996). Pośród analityków współczesnych koncepcji rozwojowych nie ma jednomyślności co do skutków globalizacj i i wzrostu konkurencyjności na społeczny wymiar rozwoju i bezpieczellstwa. Optymistyczne podejście akcentuje te cechy globalizacji, które zmierzają do integracji rozwijających się krajów w globalną gospodarkę, co ma się wiązać z podziałem korzyści i wymiany między uczestników procesu. Bardziej pesymistyczny punkt widzenia akcentuje fakt, że globalizacja nie jest procesem równomiernym, dotyczy głównie Północy świata, �23 oraz zwiększa nierówności rozwoju i marginalizuje coraz większe grupy krajów. Istotnie, globalizacja coraz częściej jest postrzegana nie tylko jako gra o pozytywnych skutkach, a raczej jako broJl sieczna a dwóch ostrzach ("a twa edged sword ... with winners and losers") (O'Neill, 1996, s. 41). W konkluzji można by pokusić się a określenie tych, którzy wygrywają i tych, którzy przegrywają w procesie globalizacji. Nie to jest wprawdzie celem tych rozważaJl, ale nie można pominąć stwierdzenia, że w procesie transformacji wieś poniosła większe koszty niż inne segmenty struktury społecznej. Złożoność, zmienność, nieprzejrzystość przejścia systemowego, w jakim uczestniczy spoleczeJlstwo w latach 90., odciska się na nieokreślonym miejscu wsi i rolnictwa. W myśleniu o wsi przeważa ,jakby zewnętrzność, tymczasowość i zbyteczność wsi w warunkach dzisiejszych". Tego rodzaju podejście przejawia się w traktowaniu jej jako "balastu, czynnika ważącego niekorzystnie na szansach unowocześnienia Polski i opóźniających jej integracją z Europą Zachodnią" (Bukraba-Rylska, 1995). Cechą programów naznaczonych koniecznością sprostania obecnym wyzwaniom jest "przyznawanie wsi statusu bytu niepełnowal10ściowego, rzekomo zdolnego jedynie do reagowania na zmieniającą się sytuację ( ... ) wręcz odmawia się jej prawa do wywierania w p ł Yw u (podkr. H. W.) na kształt współczesnego świata" (Bukraba-Rylska, 1995). Warto zatem postawić pytanie a możliwość wyał1ykułowania struktury interesów wspólnej Europy w taki sposób, aby "odrodzony świat rolnictwa nie czuł się już na marginesie i nie stracił poczucia, iż chyli się ku nieodwracalnemu upadkowi" (Pisani, 1995). Być może dzisiejsze dramatyczne pytania: "Co będzie z naszą wsią? Co będzie z naszym rolnictwem'?" znajdą bardziej satysfakcjonujące odpowiedzi, niż taka oto: "Wieś i rolnictwo to nie to samo. Wieś jest naszą szansą, natomiast rolnictwo mamy niedobre, ponieważ jest zbyt dużo małych gospodarstw, dwa miliony, a wyżywić nas może 300-400 tys. gospodarstw". Zapewne pogląd ten koresponduje z pewną wizją poszerzenia Unii, którą autor powyższych słów ujmuje tak oto: "Kanclerz Kohl mawia, że wszyscy chcą. żeby Polacy przystąpili do Unii, póki nie nadlecą polskie gęsi na święta. Wtedy miejscowi producenci gęsi krzyczą: «Nie chcemy, żeby nas zalewał tani towar!»". Zatem, jakie widzi wyjście autor tego komentarza, snując na marginesie taką oto refleksję: "Dlaczego tak duża liczba Polaków ma się zajmować najmniej wykwalifikowaną, najmniej rozwijającą pracą, w której najwyższą umiejętnością jest wyklepywanie kosy (sic! podkr. M. W.). W Unii - konkluduje dalej - "istnieją ograniczenia dostępu do zawodu rolnika (... ) nie tak jak u nas, gdzie się uważa, że rolnikiem jest się z urodzenia" (Olechowski, 1998). "Spór języków" istotnie może być niełatwym do pokonania wyzwaniem integracji, i to także po naszej stronie stołu negocjacji. Dlatego tak ważne jest mówienie i pisanie o wsi w kontekście współczesnych procesów: integracj i, globalizacj i, regional izacj i. �24 Miesięcznik "Więź" w czerwcowej edycji zamieścił dyskusję pod znamiennym tytułem: Wieś po/ska: historyczny skansen, ekonomiczny relikl czy 5pichlerz Europy, do której autorka tych słów została zaproszona. Biorący udział w dyskusji prof. Jerzy Wilkin podzielił się swoim spostrzeżeniem, że w rozmowach o wsi z udziałem jej przedstawicieli dominuje narzekanie, zaś w środowisku miejskim dominuje irytacja. Wieś drażni, drażnią problemy z nią związane. Z tym zderzeniem narzekai1 i lamentów, zjednej strony, oraz irytacji - z drugiej, naprawdę nie można sobie poradzić" (Wilkin, 1998, s. 49). To także ważny powód, dla którego znajdowanie płaszczyzn stycznych i budowanie zaufania należałoby rozpocząć na własnym polu. Wspomnianą dyskusję zakoi1czył redakcyjny komentarz, pod którym podpisuje się autorka powyższego. "To dzięki integracji europejskiej mówi się wreszcie o wsi, która przestała być tematem nie chcianym i nie lubianym. Rolnictwo okazało się jedną z kluczowych kwestii przy naszym akcesie do Unii. To w pewnym stopniu może napawać otuchą" (Słodkowska, 1998, s.SO). BIBLIOGRAFIA Buendia H. G. 1995 The Limits 0/ the Global Village: Globali::ation. Nations and the State. UHUIWIDER. World Development Studies 5. Helsinki. Bukraba-Rylska I. 1995 Glos w dysku~ji panelowej. w: Wieś i jej mies::kańcy. Zró:::nicmvania, postawy i strategie ::achowań. red. B. Fedyszak-Radtiejowska. IRWiR PAN. Warszawa. Bodenstedt A. 1993 Memorandum w sprawie u/wor::enia "Domu dla wiejskiej Europy". ,.Wieś i Rolnictwo". nr 2(79). CUP Tendencje i problemy pr::emian na wsi i w rolnictwie w okresie transformacji. 1996 Centralny Urząd Planowania, Biuro ds. Wsi. Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej. Warszawa. lipiec. Davidson T. 1998 Przygotowania trwają wewnątr:: Unii, "Dialog Europejski". nr 3. Day G.. Reibstein D. 1996 Keeping Ahead in the Competith'e Game ... Financial Times". No 18, 1995-1996 Mastering Management. Halamska M. 1996 Dekolektywi::acja rolnictwa w Europie S'rodkowej - pr::yc::ynek do charakterystyki problemu, "Wieś i Rolnictwo", nr I. 1998 Rolnictwo Unii Europejskiej. Re/orma Wspólnej Polityki Rolnej, wy::wania GA IT, "Wieś i Rolnictwo", nr 2(99). Hirst P., Thompson G. 1996 Globali::ation in Question, Policy Press. Cambridge. �25 Kabaj M. 1997 Kłoskowska 1998 Economic Growlh, Compeliliveness and Employmenl in Ihe Perspeclive o/Inlegralion and Globalizalion, Chances. Threals and ChalIanges o/Ihe Polish Economy in Transilion. Warsaw. september (maszynopis). !\. Głos w dyskusj i nI. To::samo.~ci narodowe i elnic=ne a to::samość inlegrlljqcej się Fćuropy. w: Polska w Europie. z. 25. Fundacja .,Polska \Ii Europic". Warszawa. Kula W. 1983 Hisloria. zacujónie. rozwój. Czytelnik. Warszawa. Noniewiez Cz. 1996 Rozwój gospodarki chłopskiej. Filia UW. Bialystok. Ochrona ~:rodo\l'islw.. 1997 Ochrona środowiska przes=kodq dla gospodarki w okresie przejściowym, "Dialog Europejski". nr 5. wrzesień-październik. Olechowski /\. 1998 Glos \Ii dyskusji. "Europa". nr 2. O'NciIIIL 1996 Globalization. Competitiveness and Humon Security: ChalIanges for Development I'olic~vand Institutiona/ Change. Textes Reunis par Elaine Petitat-Cote, Vienna. Osadczuk B. 1998 Głos w dyskusji nI. To::samo.ki narodowe i etnicne .... op. cit. Pisani E. 1995 Jakiego potrzebujemy rolnictwa, tlumaezenie na język polski artykułu z "Le Monde". 27.05 PIcsui /\. Głos w dysku"ji. "Europa", nr I. 1998 Sadowski J. 1998 Głos \Ii dyskusji. "Europa". nr I. SkórzYllski 'I. 1998 Głos w dyskusji nI. To::somo.<-cinarodowe i etnic::ne ... op. cit. Słodkowska I. 1998 Prowadl.cnic dyskusji pl. Wieś po/ska: histolycny skansen, ekonomiczny relikt czy spichlC'l'z Lul'Op),. "Więź". nr 6 (976). Smulkowa I~. 1998 Głos IV dyskusji nI. To::somości narodowe i etniczne. " op cit. Tazbir .I. Głos w dyskusji. "Europa". nr I. 1998 Wallacc H. Unia I1ll1sispojrzec·· prmvdzie II' ocy. "Dialog Europejski", nr 3. 1998 Wid po/ska .. 1998 lI'ie.~{lo/ska.' historl'cny skansen, ekonomiczny relikt czy spichlerz Europy? Dyskusja z ud:ialcm\I Halomskiej, Al. Wieruszewskiej, J Sobocińskiego. J Wi/kina 11' rci/ah<.ji .. Wip', "Więź". nr 6 (476). Wilkin .I. 1998 Glos II' dyskusji pl. lVie.~polska .... op, cit. �26 Maria Wieruszewska CULTURE AND A VILLAGE IN THE CONTEXT OF EUROPEAN INTEGRATION (Summary) On the grounds of some new documents of the European Union and numerous scientific and journalistic discussions currently held in Poland. the author tackles the problems of developmental prospects of rural culture. rural communities. and agriculture in the context of European integration. The author assumes that the new context. hoth spatial and temporal, of the present integration process should he thoroughly diagnosed so as to answCl' the question: What is one going to deal with? rather than copy the alrcady cxisting and tested model of west-European integration. Under the Polish conditions this process is likely to be complex. as already today it raises many controversies. divergent evaluations and proposals. It is also going to ereatc a new situation in the Union itself li-ans/aled by A4. Wi/czyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9282d3b08e37bcfad508b8ac970b9a66.pdf accb95bd7a40dab21f1e4188970195e8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2198 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Subject The topic of the resource Pieprzyk,Jozef (1917-1997) Swienko, Henryk (1930-1997) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2044 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1997 t.81 Description An account of the resource LUD 1997 t.81, s.324-328 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 324 Po opublikowaniu zjazm nie słabnie. k/opedia L'udovej lit/as li S. Kovacevicova Jako współautor kll/I!/ry wzięła (1995) S/ovenska przeszla na emerytur.,:: udział w opracowaniu oraz w przygotowaniu jednak jej twórczy dwutomowego pracy. uzieła kt(,ra ma wyjaśnić rozwój i charaktcr słowackiej kultury ludowej poprzcz odwalanic si.,: do s/.crszych kOnlekstów (S/ovakia - F,llropean Context of Fo/k Cll/ture. IV druku). Charakterystycznymi cechami clI' Soni Kov<lcevicovej jako e/.lowicka entuLncv- curopejskich i uCl.onego byly samo- dyscyplina. świadomość wytkniętego celu. pracowitość oraz duże \\Yl1lagania stawiane sobie i współpracownikom. Chyha głównie dzięki tym cechom zyskala autorylcl i zaul~lI1ic koleg()\\ w Slowacji i poza jej granicami. Wśród zalet wyniznialy siO;jej zdolnosel pedagogieznc i hezimeresolVne niesicnie pomocy każdemu, kto jej potrzehowal. Osohowość i wyniki naukowe dr Soni Kovacevicovej byly często i publiCl.nie occniane Do najbardziej prestiżowych należą: najwyższe odzn<lCLenie Rcpubliki Slowackiej /a Oi/ogruflc::ny at/as S/owacji. nagrocIa l-Ierclcra i ezlonkostwo honorowe I'olskicgo Tmvarzyst\\a l.udoznawczego. Nustis/m'a Sto!ic'i/Ó Odd/ialu Po/n(iJ\- v. IN MEMORIAM JÓZEF PIEPIVYK (1917-1997) J 997 roku 5 lipca skiego PTL. leszczyI1skim. zmarł Urodzi I się W roku w Poznaniu dr Józef 1950 ukoI1czyi Picpr/.yk. It) 17 roku 13 września studia wieloletni w Ibbko\Vieaeh socjologiczne czlonck \\ obccnym na Uniwersytecie wOJc\\ód/.!wie Pozmlliskim pra,,! magisterską u prof dr. T. S7.czurkiewicza "Procesy kulturalno-oświatO\\e \\' d\\óch "Isiadujących ze sobą grupach regionalnych w powiecie gostyllskim", w 19(,X ohronil na ll!\M mzpra\\.,: cloktorską, pisaną Poznania". Zawodowe poci kierunkiem prof. ż.yeie poświęci clI'. .I. Burszty ... Uementy I dziennikarstwu, \\iejskie kulturzc W miasta 1946-1 ()6X hyl dziennikarzem \V lalach ..Glosu Wielkopolskiego", następnie clługoletnim kierownikiem Ośrodka Dokumentacji Prasowcj w Poznaniu. 01'.1. Pieprzyk hy! wielkim milośnikiem Wielkopolski, z pasj'l dokumen!O\\ał dziejc i tradycje kulturowe e7.ony m.in, Krzyżem i popularnonaukowych Wie/kopo/sc~v Grabonóg regionu, dzialal Kawalerskim opraeowa!\ ::aclli i nicponie, w Wielkopolskim Orderu Towarzyst Odrodzcnia poświęconych POZn,\I'l 19X8 oraz wic Kulturalnym, Polski . .Icst autorcm Wiclkopolsec, ostatniej /)::ieie \" tym zostal \\ielu m.in. \)c!/na- nauk()\\ych ksi'lżkowych ,I;III1I1V/)~pO\l'o pod /)(llIelll. ł 995. ./acek l3edllarski �325 IIENRYK SWIENKO ( 1930-1997) 21 st~ cznia 19'n roku zginąl ~micrcią lrngiuml prof. Henryk Swienko, jcden z przedstawicicli pO\\"(lJcnncgo cllHlrciigioznaw,!wa polskiego. Całe swoje życic zawodowe pOŚWIt;cił działalnosci naukowo-dydaktyu.nej w d/.iedzinach: lilo7.0tii. ctnordigioznawstwa i antropologii kulturOllcj. Pozostawi I po sohic hogaty dorobck naukowo-badawczy, jak również krąg doktorantów i magi,trantllll. Ods/cdl w pełni sil twórczych i planowanych zamierzeń naukowych. Prof. I knryk liz> czny na micjscO\lcJ Ilallczcgo lJniwcrsylc!u zakllalifikowany R% podslawow;\ stacji na studia magistra lil()/olii. ctnoreligiol:nawczc. \I' czych kolc.jowcj. lilozoficme Jaku odbywanych I:reS/tą pod i ;\. ;\nisimowem intcgralny sIliata. 1948 roku zostal IV Toruniu, Leningradzkim. Na podstawi!:: uzyskał "Ksi'li.b ludów alc jui. syberyjskich). Dyscyplina procesu innćgo. niż nauk(lIIćj II S/kolnictllic II)/szynl. II (jdaliskll. a nasl<;pnic II Zakład/.ić Został stnrS/ym Rdigioznall'stwa .lana I.ego\\ IC/.a pl'/.~ gOIOlI'al rozprawo; /')ó]) 19M, roku uzyskalt)'tlll nwrcu l 1\' 1960 roku w to miejscc ()db~ I paromiesi<;unc sla/.e naukoll'c II' Instytutach dl:ic poślI'i.;cone /hicr,lIlill malniah')\I' archiwalnydl przeszedl do w przypadku humanistycznych. FilozoIii dydaktyczno- w Katedrze rilowtii WSI-' Tu pod kicrunkiem prof. dr. po/skim (/8271963 i 1967 W latach Etnografii AN ZSRR i ikonograficznych IUl!t"lII S~ hcrii j,lko Slvi,l!opogl'ld niltliralislYCl:ny'". W pa/.d/.icl'lliku I ')6X rokll /organizował Zakład lilozoficznym pracy magii w piśmiennie/wie nauk ta stala sit; społeczno-kulturowego mialo asystentem IriS PAN. {'rob/ell/wyka doktora tytuł wicrny do ostatnich dni. Wierzcnia traktował w swoich n::l1eksjach badaw- poznawCl:ego. slaIH1Ivi'ICL:go wyraz i Winiza". pracy w 1955 roku naukOllćgo ogl:ldu 1'/.L:uywistośL:i. sposobu myśknia oraz interpretacji zjawisk. Po ukoJ1Ci.cniu sludiów mslal /.mlllgai.owany na stanowisko rniaktora w dziale wydallnic!lla PrzygolO- w 1950 zostal ujawnily się również jego zainteresowania kontaktów z prof. M. I. Szaehnowiczem (wicrl:cnia procesu Studium ukończeniu cgzaminów której pozostał magi.,: i mitologit; składnik Jćdnak/L: studiów wplywcm słuchaczcm a po jego w Uniwersytccie spccjalnoscią naukową (/Idavcza vamanil:ll1). "osllaJania'" W a w latach procesie pO::l1l1nia i I:danych W lrakcle glt"lIInie i tcoria rcligii) jcg.o drug'l "archaiC/nc" 1930 roku w Ilajnówce na Białostocczyźnic. 1943-1945 pracowal jako robotnik i gimnal:julll, im. M. Kopernika i II/i"jsce hi/)()/"::l' (hl,torJa lII"od/il 'It; 30 listopada Swicnko Tu lci. UkOl'lCZ~I s/kol.; w Moskwie i Lcningrado tL:matll ,.Szamanizm i Cywilizacji Kultury w Instytucie Nauk SpokCino-Lkonomiunych PolilL:chniki Warszawskiej i kicrowal nim do września 1989 roku W marcu 1 I ("(Iku II/.yskal nominacj.,: na docćnta. a w e7.L:rwcu 1988 roku - na prolesora 'n nadzll \uajnćgo nallk humanistycznych. praulIIal II Zakladzic znaIluego I\bdcmii ;\ntropologii \lalIk W okrcsic Społecznych. 1989 roku do września od października Ohyczajowej i Ekologii Religioznawczej Instytutu 1979-1986 prowadzi I wyklad W latach Illonograliczny i seminarillm d~ plonlOll'c / teorii rcligii i L:lnologii religioznawczej w Podyplomowym Rcligioma\\Ci.) III llnil\crsytelu WarS/all'skicgo. 7 kolei w latach 1983-1989 był dyrcktora (clllralnL:go szallSklcgo. z /.~ciem nauk(lIIym. HUlllilllisl~ uncgo palI 1"('" iI do Antropologii MćtodycznL:go uynncj współdzialal wówczas Frycza Modrzcwskiego. d/.ialalnosci I ')7(, roku tegoi. Komitetu, i /agraniunych Politycznych nic /.rywając uynnić naukowo-dydaktycznej I 'n5-1 ')80 h~ I ulonkićm Religio/na\\ućj Nauk im. ;\ndrzeja Kulllll"OIIL:j II' Instytucie \\- latach Studium 1990 roku przL:szedl na emcryturę, Ilardw Fllndacji cjc l. a od s!yunia krajollych Osrodb Wc IH/cSniu Filowlii 13m! czynny konferćncji Nauk UMCS Etnologicznych udl:ial (z referatami War- kontaktów w pracach InslylUtu 1996 roku kierownictwo Zakładu w Lublinie. PAN (przez 1980 - przewodniczącym liiozolicmych Studiulll zastępcą Uniwersytetu jednakże W październiku obejmując i Socjologii Komitetu do pa/.dziernika spolecznie 1990 Religio- Komisji lub komunikatami) i religioznawczych, m. in. dwie kaden- Etnologii w szeregu uczestniczył �326 w Światowym Kongresie Filozoficznym w Warnie (1973). W marcu 1989 roku byl członkiem zespolu wizytujqeego Instytut Filozolii Uniwersytetu MoskiewsklegG. Od stycznia 1954 roku należal do Polskiego Towar/ystwa Religio/.nawCl.ego, pclniqc przez kilka kadencji funkci9 członka zarządu i skarbnika, a w latach 1991-1992 przewodniczącego zarządu. W latach 1982-1992 był czlonkiem Komitetu RedakCYjnego ,,I'r/.eglądu Religioznawczego". Od października 1979 roku byl czlonkiem Polskiegolowar/}stlva Ludoznawczego. W uznaniu zaslug naukowo-dydaktycznych otrzyma l pięć nagród f\ll1listra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki. w tym dwie za publikacje: Religia I religie (1982) oraz ,I/agia IV :':yeiu clOlvleka (1984). jak również szereg odznaczeli palistwowych i resortowych: Srebrny (1973) i Zloty Krzyż Zaslugi (1980). Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzcnia Polski (1989). Medal Komisji Edukacji Narodowej (1976). Brqzowy Medal za laslugi dla Ohronnośei Kraju (1982). Odznakę Zaslużonego Dzialacza Kultury (1976). Wybrane Monografie. studia. rozprawy: U iróde/religii. WIecelIla .\Iagia w :':ycill c::/owleka, publikacje plenvolne. eol. Wars/awa COl. Warszawa 1962. Religia. Iskry. Warszawa 1964 Wler::enla plerwolne a prohlelll towski, Iskry. Warszawa Problematylw 1965. Ullografla prof. dr. Jwh. I !cnryka SWIL'n~i pochod::enla religii. 1 ()(,() II /'(//"]'.1' d::lcl')" rl'/lJ!ll. red. l ..Ponia- 1964. magii ludOll'C/ w pl.i'miennlelwle "Euhemer. religlo::nawca. IIlslo!"!a ::agublOnego r('koplsu IwisklIIi 11818-11)(,2;. J'rzegl'ld religlOznawez\" Wae/awa Sleros::ewsklcgo 19hh. lo .iakllllleh; IFiS PAN. Warszawa ill h ... I·.tllograiia Polska'" t. 13, 1969, L. l Siergiej Tokarew. genelycno-Illslor]!cne /órmy religii. KiW. Warszawa 1969. Arkad111S:: /Inisimow marksistowski Wstęp. w: S. A. Tokarew. IIjl;'cle reilgll, hislor]!k i leorell'k \t'ler::eil lwi,)", Plerwolne w: A. Anisi- ,'l\'hertl, mow. IFier::ellla Illdów f'ófllOCY, KiW. Warszawa Alllropologla Spolec7nyeh spo/ecllu I3rolllslawa PW. nr 4. Warszawa Spo/ec::no-klllturowe 1971. fJI/sudsklego. 1973. c::asll I pr::estr::ell/ aspekty ! Prace le/I s\t'Wlo!)(}l'.ladOlre i świalOpogląd. red . .I. Lipiec. KA W. Kraków 197() Wklad Brlmls/awa Pilslldslaego do elllogra/il religllJ::/lU\tcCj. IFiS PAN. Warszawa 1979. Religia I religie. Iskry. Warszawa 1981. Magla w :':yciu c/owleka. MAW. Warszawa 1983. S'n)' s::amanów svberv/sklclt, .. Annalcs Universitatis Lublin 1996. Artykuly i komunikat) f>ew S::lernherg gioznawczy" Wac/aw cesklJj 1969 ArkadII/s:: jako i/ego o jakli lach, ,inislmow glqd Religioznawczy" Nau~ Lkonomlczno- ::llaCellle, w: Nauka Studia Religioznawczc. Mariae ('urie-SklodO\lska" l. 2(). nr 14. UMCS. naukowe: (/86/-1927) 1965. nr 4. Slel'Oscewskij monografii Instytutu hadac w'leceli jll"]'mlll·ll·lIn-li. ,.j':uhemer Pr/.egl'ld Reli- A: 70-lelll ltl'cltoda lt SIl lei /Jlen1'O/ elllogrofiSibirskogo (Hdielcnija AN SSSIC nr I Nowosibirsk Irud" o jakutach .. Izwicstija (! I) f 0-/1)68) 1971, nr 2. jako hodac:: 11'ler::eli ludl))\' .IThcn'lsk/(/l .. J-:uhemcr. l'r/c- �327 l'roh/oImu/I'/.." rciigllclI(flI'C::'U 1888-/952 /'crc::.meh do hiswrii czy" l'n3, nr 3, Ull%giu rcligio::'l1l1\vsl1va w I'o/sce, .. ElIhemcr. w lalach Przegląd Religioznaw- 1976. nr 32, "ElIhcmcr, Przegląd Religioznaw- I'ropo::.vcje h(f{/(Ill'c::e, "i\rgllmcnty"'. religio::'lIall'cu, SiergiE'j {o/..aricI!' ilU PoS/cJ::'E'l7iach,.lkadE'mii UmiE'jęll1m'ci w Krakowie 1I,'s!or religio::'lIaws/llla mJ::ieckiego, czy" 1977. nr 2, r.'/llOlogiu i rc/igio::'lIu\I's!l!'o .. J':uhc\llcr. /'roh!emr IIIC!oi/%gic::'lIe II'/../(/(/ hui/uc.I' 1)(Ilsl,ich gląd Rcligio/na\\l'/Y". Feliks KOli Przcgląd Rcligioznawczy" nr 3, 1977. e/lloreligio::'lImvstll'a marksistOlI'skiego CODKI .. Warszawa 1977. \I' pO::'lIallie kll/tllr /lIdO\vych i pierwotnych świata, .. Cuhemer. Prze- I ')XO. nr I fJuduc IlId')\I' SI'haii i rewolllcjonis/a. "Acta Universitatis Wratislaviensis" nr 572. l JW. Wroela\\ I'roh/emuly/..a I ')X I. !corii religii Przcgląd Rcligio/.n:l\\c/)''' IJrollislll\\,{/ :\laIiIlOl\'skiego \li Ii/era/llr::.e polskiej, "ElIhcmer. 19X5. nr I. Leonard J Pelka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/60b6df54416feee79f89defce1a80d84.pdf 00a44bbf9c7ea2d14c4d14d4f753b846 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2201 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2045 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1998 t.82 Description An account of the resource LUD 1998 t.82, s.3-12 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK TOM LXXXII ZA ROK 1998 ��L u D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH ORGAN E DE LA SOCIETE POLONAISE D'ETHNOLOGIE ET DU COMITE DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZAŁOŻONY W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM LXXXII ZA ROK 1998 PIT 1895 POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE KOMITET NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII POZNAŃ - WARSZAWA - WROCŁAW 1998 NAUK �KOMITET REDAKCYJNY Maria Biernacka Zbigniew .Iasicwicz - przewodniczący. Bronisława Kopczyńska-Jaworska. Anna Kowalska-Lewicka. Antoni Kuczyński -- sekretarz ZESPÓL REDAKCYJNY Redaktor naczelny - Zbigniew Jasiewicz Zastępca redaktora naczelnego - Jacek Bednarski Sekretarz redakcji -- Monika Lconowiez Recenzent tomu - Aleksander Poscrn-Zieliński ~.()13 ISSN 0076-1435 Publikacja dofinansowana przez Komitet Badań Naukowych POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZlWROCLAW 1998 ADMINISTRACJA: 50-139 WROCLA W. UL SZEWSKA 36. TEL (0-71) 444 613 REDAKCJA: 61-809 POZNAŃ. UL. SW. MJ\[~C1N 78. TFUrAX (0-61) 852 47 82 SKł.AD I LAMANiE: DALET SP. Z 0.0 .. POZNAŃ DRUK: ZAKLAD POLIGRAFICZNO-WYDAWNICZY M-DRUK W WĄGROWCU �SPIS TREŚCI i. STUDIA I MATERIAL Y Maria W i e r u s z e w s k a, Kultura i wieś w perspektywie integraej i europejskiej. Jan P e r s z o n . ks., ..Ostatnia walka". Wierzenia i rylualy w' kaszubskiej ars 1Il0riendi. Jarosław E i e h s t a e d t . Być w Górce Klasztornej i pamiętać Kalwarię David N. C o II i n s, James U r r y . Maria Antonina Czaplieka. Życie i praca w Wielkiej Brytanii i na Syberii . Olga G o l d b e r g - M u I k i e w i c z, Stara ojezyzna - w nowej ojczyźnie. Pojęcie ojczystego miejsca w tradycji polskich Żydów. Miroslaw P e c u c h. Wrastanie poprzez sacrum. Ukraińcy na ziemiach zachodniej i pólnocnej Polski. Elisabeth B o e k h o r n, Olaf B o c k h o r n, Ponownie IV domu? Siedmiogrodzcy Landlerczycy pomiędzy Rumunią i Austrią . Regina M e r k i e n e, Kultura ludowa Wil<.:ńszczyzny w pierwszej połowie XX wieku Piotr D a h l i g, Z hadaó nad tradycjami 111uzycznymi na Ziemiach Zachodnich i Północnych. Cymbaliści z Kresów Wschodnidl. Anna T a r g o ń s k a, Symbolika wiosów ; manipuiowanic "losami w kulturze ludowej Zdzislaw K u P i s i ń s ki SVD, Wiosenne zwyczaje i ohrzędy agrarne w Opoczyńskiem Artur G a weI. Tradycyjne zwyczaje i obrzędy żniwlle na Białostocczyźnie Danuta P e n k a I a - G a w ę c k a. System naturalnego uzdrawiania Porlirego Iwanowa w Kazachstanie Przemysław H i n c a. Tradycje pasterskie i współczesność górali Gaddi ze stanu Himachal Pradesh (Indie) . Zbigniew J a s i e w i c z. Andrzej R o z \\ a d () IV S ki. Malowidło naskalne z groty Zaraut-Kamar a malowidło na ścianie domu z końea XIX wieku 13 27 47 61 75 87 97 107 133 157 177 193 223 253 279 li. POGLĄDY I OPINIE Skansenowskie dćja vu (Jer::y Adamc::ewski). 299 III. RECENZJE Gerald G a i I I a rd. Diclionnoire des el!lI1o!oglles el des onlhropologues, Armand Colin/Masson. Paris 1997 (Jacek Bednarski) Rossell Hope R o b b i n s. Encyklopedia c::arów i dcmonologii. Dom Wydawniczy Bellona, Warszawa 1998 (Kr::ys::tofP. S'::k/lrlatowski). Albrecht K n u s t. li Dictionary of Kinetography Lab(1I1 (Labanotation), Instytut Choreologii, Poznali 1997. z. I. Text. z. 2. Examples (Aleksandra Sawicka) . Bassam T i b i. Fundamentali::Jn religijny. Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1997, (Les::ek hania). Tadeusz P a I c c z n y , Sekty. IV poszukiwaniu wracanego raju. Kraków 1998 (Ryszard Kantor) Kwartalnik ..Zabawy i Zabawki". Muzeum Zabawkarstwa w Kielcach. Towarzystwo Rozwoju Zabawkarstwa w Kielcach. R. I. nr 1-2,3.4 1997 (Andr::ej Peć) . 309 310 312 313 315 316 �6 Teksty z ulicy. Zes::yt folklorystyczny I. red. D. Czubala i M. Czubalina, Katowice 1995; Teksty :::ulicy. Zes::)'t folkIO/}'styc=ny 2. red. D. CLubala i n. Wężowicz-Ziólkowska. Katowice 1996 (Dorola ,~lVitałct) . Sami sobie. Kontynuacja i zmiana w kulIlIrze lI'spólc::esnej H'si polskiej, red. Ryszard Kantor, Kielce 1997 (Grzegorz Odoj) Raport a sIanie kllllwy wiejskiej w Polsce, opr. S. Bednarek i A. J. Omelaniuk przy współpracy Z. Klodnickicgo i M. Przylęckiego. Wrocław 1997 (Ryszard Kantor). O ku/tllrze wsi. Materiały::: sejmików regionalnych przed Krajowym Kongresem KulIWY Wsi, red. A. J. Omelaniuk. Wrocław - Ciechanów 1997 (Ryszard Kantor) . Tadeusz Woj t a n e k, A'!onograjla Zembr::yc i Marcówki. i'cl11brzyce 1997 (Ryszard Kantor) Roderyk L a n g c. Traditional Dance in Poland and ils Changes in Time and TerritO/y, "Dance Studies" vol. 20 (1996). Centrc for Dancc Studies .. krse)' 1997 (Darius: Kubinowski) Jan A d a m o w s ki. PG/1szczyzn0l1ka. Podlaskie /)ie.i:lli l/ldullc Z repertuaru AleksandlY Daniluk. Transkrypcje muzyczne Anna Michaicc. Antoni Zola. Regionalny Ośrodek Kultury, Biała Podlaska, 1997 (Feliks Czy::ewski) Ks. Jan Gór e c ki. Pielgrz.vlIlki na Górnym .Ś'!ąsk/l II' lall/ch IR69-/9/-I, Socictas Scicntiis Favendis Silesiae Superioris - Instytut Górnośląski. Katowice 1994 (Joanna Świlała-Mastaler:::) Alicja F a l n i o w s k a- G r a d o w s k a. Testamenty szlaehlv krakowskiej XVII-XVIII w. Wybór lekslów źródlowych z lat /650-/799. Nak!. Polskiej Akademii Umicjętności. Kraków 1997 (KrzyszlOf Wolski) . Andrzej S a k s o n • Stos/lnki narodowo.i:ciowe 17([ Wami ii i ,\faz/ll'(fch 19-15-1997. Instytut Zachodni. Poznań 1998 (Anna Szyjer) Polskie badania nad mniejs::o~:ciami kllltllrowymi. I-Vybrone ::agadnie/lia. red. G. Bobiński . .I. Mucha., A. Sadowski, Pogranicze. Studia Spo!cczne l. 6. NUlller Spe~ialny. wyd. Filii Uniwersytetu Warszawskiego. Bialystok 1997 (W()jciech Olszewski) . Ctibor N e c a s. Historyck), IwIendclI'. Dejiny cesk";d, Ramii v datech. Vydavatclstvi Univerzity Palackćho, Olomouc 1997 (.-Idam Barlasz) Joanna T o kar s k a - B a kir. Wv::wo/enie prze:: zmysły. J'yhelGliskie koncepcje sOleriologiczne, Monografie Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej. Wrocław 1997 (Wojciech Choroszewski). Randy S m i t h . Crisis Under lhe Canopy. Drama hojo el manIo amazonico. wyd. AbyaYala. Quito 1996. \~)'d. 2 (Magdalena KITsil7ska-Kalll::na) 319 321 325 326 327 328 332 334 337 338 340 342 343 345 IV. KRONIKA Sprawozdanie z działalności Zarządu Glówncgo Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego za okres od września 1992 roku do września 1996 (Magdalena Roslworowsko). Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego za okres od września 1996 roku do września 1997 (Magdalena Rostworowska). 72. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Zielona Góra. 20 września 1996 (Maria Niewiadomsk.a-R/ld/licka) . 73. Wałne Zgromadzenie Delegatów Polskicgo TOWiU·/.yslwa Ludoznawczego. Mszana Dolna., 25 września 1997 (filaria Niewiadomska-Rlldnicka) . 14. Międzynarodowy Kongres Nauk Antropologicznych i Etnologicznych ,.Wick XXI wiekiem antropologii", Williamsburg. USA. 26 lipca - I sierpnia 1998 (Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Pasem-Zieliński) 6. Konferencja Międzynarodowego Stowarzyszenia Etnologii i Folkloru •.Roots and rituals: Managing ethnicity'·. Amsterdam. 20-25 kwietnia 1998 (Zbigniew Jasiewic::) . 349 353 357 360 363 367 �7 Międzynarodowa Konferencja ,.Kultura w przestrzeni", Cieszyn. 21-23 października 1998 (Grzegor:: Odoj. Andr::ej Pee') Konferencja ,.Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi polskiej". Opole - Bierawa, 21-22 mąia 1998 (Stanislawa fi'~hunia-Stas::el) . Konferencja "Utracone i odbudowane mak ojczyzny", Zielona Góra, 21 września 1996 (Zygmunt Klodnicki) Konferencja ,.Religijność ludowa na pograniczach kulturo\\ych i etnicznych", Cieszyn, 2223 października 1997 (Gr::~gor:: Odoj .. /ndr::ej Peć). Sesja naukowa ,.Mi.;dzy Lachami a góralami", Mszana Dolna, 25-26 września 1997 (Zygmunt Klodnidi) . Projekt badawczy ,.życic codzienne, cywilizacja i kultura popularna w Finlandii (15002000)" (Maciej J. DlId::iak) . Rekonesans etnograficzny w Gruzji (.Justyna Dobos::Y/1ska, ['at/yeja Prześ/akiewiez) 369 371 374 375 376 377 379 V. IN MEMO[{IAM Ks. Jan Mach 1923 - 1998 (Ewa F/}'ś-Pietras::ko\l:a). . 381 ��CONTENTS L STUDIES AND MATERIALS Maria W i e I' u s z e w s k a, Culture and Village in the Context of European integration Rev. Jan P e I' s z o n . "The last ł1ght.'· Beliefs and rituals in the Kashubian ars moriendi Jaroslaw E i c h s t a e d t. To be in Górka Klasztorna and Remember Calvary . David N. C o II i n s, James U I' I' y, Maria Antonina Czaplicka. Hel' Lite and Work in Great Britain and Siberia. Olga G o I ci b e I' g - M u I k i e w i c z. An Old Homeland - in a new Homeland. The Conception of Homeland in the Tradition of Polish kws. Mirosław P e e u c h . Taking Roots through the Sacred. The Ukrainians in the Territories of Western and Northern Poland. Elisabeth B o c k h o r n, Olaf B o c k h a r n, At flollle Again? Transylvanian Landlers between Romania and Austria Regi'na M e I' k i e n e. Folk Culture of the Vilnius Region in lhe First Half of the 20'h Century Piotr D a h I i g, On Studies on the Music Tradition in the Western and Northern Territories. Dulcimer Players from tlie Eastern Rorderlands. Anna T a I' g o ń s k a. Hair Symbolism and I·lair Manipulation in Folk Culture. Zdzislaw K u p i s i ń s ki SVD. Spring Agrarian Customs and Rituals in the Opoezno Region Artur G a w e ł, Traditional Harvest Customs and Ritu<lls in the Białystok Region. Danuta P e n k a I a - CI a w ę c k a. A System ol' Natural I-Iealing of Portiry łvanov in Kazakhstan. Przemysław H i n c a. Pastoral Traditions and the Present Day of Gaddi Mountaineers from the Stale of Himachal Pradesh (India) . Zbigniew J a s i e w i c 7. , Andrzej R o z waci o w s ki. A Rock Painting from the ZarautKamal' Cave and a Late 191h Wall Painting i3 27 47 6i 75 87 97 107 133 157 177 193 223 253 279 IL VIEWS AND OPINIONS A Skansen Deja Vu (Jer::y Adalllc::ewski). . 299 IiL REVIEWS Gerald G a i II a I' d. Dictionnaire des elhnologues et des onthropologlles, Armand Colin/Masson, Paris 1997 (Jacek Bednarski) Rossell Hope R o b b i n s. Encyklopedia carów i demonologii (An Eneyclopedia of Magie and Demonology), Dom Wydawniczy Bellona. Warszawa 1998 (Kr:::ys::tofP. S::kllrlatowski). Albrecht K n u s t . A /)ictionwy of Kinetography LobclI1 (Labanota/ion), Instytut Choreologii. Poznań 1997. z. I. Text z. 2. Examples (AlekYandra Sawicka) . Bassam T i b i, FlIndalllentoli::ln religijny (Religious Fundamentalism), P3I\stwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1997. (Les::ek Kania) Tadeusz P a I e e z n y . Sekty. II' pos::lIkiwanill utraconego raju (Sects. In Search of Lost Paradise). Kraków 1998 (Rys::ard Kantor} 309 310 312 313 315 �10 Kwartalnik .,Zabawy i Zabawki" (..Games and Toys'"). Muzeum Zahawkarstwa w Kielcach, Towarzystwo Rozwoju Zahawkarstwa w Kielcach. R. 1. nr 1-2. 3. 4 1997 (Andrzej Peć) . Teksty z ulicy. Zeszyt folklO/ystye::ny J (Texts from the Street. A Folkloristic Fascicle I), red. D. Czubala i M. Czubalina, Katowice 1995: Teksly:: uliey. Zeszyl folklorys1ye::ny 2 (Texts from the Street. A Folkloristic Fascicle 2). rcd. D. Czubala i D. Wt;żowiczZiólkowska, Katowice 1996 (Dorota Świtala) Sami sobie. Kontynuacja i zmiana fi' kulturze ll'spólc::esnej lI'si polskiej (Continuation and Change in the Contemporary Culture ofthc Poiish Village). rcd. Ryszard Kantor, Kielce 1997 (Grzegorz Odoj) . Raport o stallie kultlllY wiejskiej w Polsce (Report on the Condition of Rural Culture in Poland), opr. S. Bednarek i A. .I. Omel<miuk przy wspólpracy Z. Klodnickicgo iM. Przylęckiego. Wrocław 1997 (Ryszard Kantor). O kulturze wsi. Materiały:: sejmików regionalnych pr::ed Krajowym Kongresem Kultwy Wsi (On the Village Culture. Proceedings from Regional Council before the Polish Congress of Village Culture). red. A. J. Omelaniuk. Wrocław - Ciechanów 1997 (Ryszard Kantor) . Tadeusz Woj t a n e k. Monografia Zembrzyc i Marcówki (A Monograph of Zembrzyce and Marcówka), Zembrzyce 1997 (Ryszard KanIol') . Roderyk L a n g e, Traditional Dance ill Polalld and ils Changes in Time and TerritO/y. "Dance Studies" vol. 20 ( 1996). Centre for Dance Studies. Jersey 1997 (Dariusz Kubinowski) Jan A d a m o w s ki, Pańszc::yznońka. Podlaskie pidni ludowe z reperluaru Aleksand/:v Daniluk (.•Pańszczyznońka". The roik Songs Ji'om the Podlasie Region in the Rcpertoire of Aleksandra Daniluk). Transkrypcje muzyczne Anna Michalec, Antoni Zola, Regionalny Ośrodek Kultury, Biala Podlaska. 1997 U'elih Czy::ell'ski) . Rev. Jan G ó l' e c ki. Pielgrzymki na Górnym c';ląsku w lalach 1869-191-1 (Pilgrimages in Upper Silesia in 1869- I 914), Societas Sckntiis Favendis Silesiae Superioris - Instytut Górnośląski. Katowice 1994 (Joanna Świtała-Maslalcrz) Alicja F a I n i o w s k a - G l' ad o w s k a. Teslamenly szlachty krakowskiej XI 'IJ-Xf'IJ1 w. Wybór tekstów źródlowych z lat 1650-1799 (171h and 18'h Century Nobility Testaments. Selection of Source Materials from 1650-1799). Nakl. Polskiej Akademii Umiejętności, Kraków 1997 (Kr::ysztoIWolski) . Andrzej S a k s o n, Stosunki narodowościowe na IFarmii i Mazurach 19-15-1997 (Ethnic Relations in Warmia and Mazury Region in 1945-1997). Instytut Zachodni. Poznań 1998 (Anna Szyfer) Polskie badania nad mniejszo.l'ciami kullllrowvl11i. H)'brane ::agadnienia (Polish Studies on Cultural Minorities. Selected Problems). red. G. Bohiliski . .I. Mucha. A. Sadowski. Pogranicze. Studia Społeczne t. 6. Numer Specjalny. wyd. Filii Uniwersytetu Warszawskiego. Bialystok 1997 (Wojciech Olszewski) Ctibor N e c a s, Historyckj kalendóF. Dejiny ('esk)'ch RamII v datech, Vydavatelstvi Univerzity Palackeho. Olomouc 1997 (Adam Bartos::) . Joanna T o k a l' s k a - B a k i r. Wy::wolenie przez zlllysl)'. '(vbetwiskie koncepcje soleriologiczne (Liberation through Senses. The Tibet Soteriological Conceptions). Monografie Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej, Wrocław 1997 (lVojciech Choroszewski) . Randy S m i t h, Crisis Under the Canopy. Drama bajo el manto amazonico. wyd. AbyaYala, Quito 1996, wyd. 2 (Magdalena KIJisitlska-Kahó1G) . 316 319 321 325 326 327 328 332 334 337 338 340 342 343 345 �II IV. CHRONICLE Report on the Activities of the Main Board of the of Polish Ethnological Society in the Period from Septemher 1992 to September 1996 (Magdalena Rostworowska) Report on the Activities of the Main Board of the of Polish Ethnological Society in the Period from Septemher 1996 to Septemhcr 1997 CI;fagdalena Rostworowska) . nnd General Assembly of Polish Ethnological Society's Delegates, Zielona Góra, 20.09.1996 (Maria Niewiadomska-Rlldnicka) 73rd General Assembly of Polish Ethnological Society's Delegates, Mszana Dolna, 25.09.1997 (Maria Niel1'iadomska-Rudnicka) 14'h International Congress of Anthropolog.ical and Ethnological Society. "The 21 SI Century the Century of Anthropology". Williamsburg. USA. 26.07 - 1.08.1998 (Zbigniew Jasiewic::, Aleksander Posern-/ieli/1ski) . 6'h International ConłCrence of the Ethnology and Folklore Society "Roots and Rituals: Managing Ethnicity", Amstcrdam. 20-25.04.1998 (Zbigniew Jasiewic=). International Conterence "Culture in Spacc", Cić:szyn. 21-23.10.1998 (Grzegorz Odoj. Andr::ej Pee:) . Confercncc on "Continuation and Changc in the Present Polish Village Culture, Opole Bierawa. 21-22.05.1998 (Stanis/awa hehul1ia-St(/s~el) Confercnce on "Lost and Rcconstrueted Smali Homć:lands", Zielona Góra, 21.09.1996 (ZYRl7lun! Kloc/nidij . Confercnce "Folk Rcligiousness in the Cultural and Ethnic I3orderlands", Cieszyn. 2223.10.1997 (Gr~egor:: Odoj. Andcej I'd:) Scientific Sessions "Between Poles and Mountaineers", Mszana Dolna, 25-26.09.1997 (Zygmunt Klodnidi) . Research project --Everyday Life, Civilization and Popular Culture in Finland (15002000)" (Maciej J IJłUbak) . Ethnographic Exploration in Georgia (Justyna f)ObOS~y,1Ska.Patrycja Pr::eślakiewicz) . 349 353 357 360 363 367 369 371 374 375 376 377 379 V. IN MEMORIAM Rev. Jan Mach 1923-1998 (ElFa h:vś-Pierras::kowa). . 381 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d56119e81c80a871b64c41e9efe73c29.pdf 18134e0365c3d278111f10aa0a726252 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2196 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2042 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1997 t.81 Description An account of the resource LUD 1997 t.81, s.301-322 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. l. 81.1997 IV. KRONIKA SI'IV\ WOZJ)ANIE Z KONFERENCJI • ..Cl J1.TURAI. PIWHLI·:MS OF UmOPł:-: AT THE END OF THE 20TH CENTURY" ORAZ ..;\NTIIROPOI.C)(iY OF POLITICS IN POST-COMMUNIST SOCIETIES" W dniach IX-20 wr/.eśma 1996 roku w Hachotku na Pojezierzu Brodnickim odbyla się mi<;dl: namdoll'a konli.:rcneja antrorologiczna ..Cultural Problcms or Europc at the End of the 20th C:nlury" mrgani/.o\\ana rr/.ez .lanus/a Much.; z Instytutu Socjologii oraz Wojciecha Olszewskicgo I Instytutu I:tnologii i ;\rchcologii Uniwersytetu Mikolaja Kopernika w Toruniu. \V konli.:rcneji \\zi.;li udzial hadacze z ośrodków akademickich Austrii, Czech. Estonii. Francji. Cin:cji. Ilolandii. I.il\~y. Nicmicc. Polski. Rosji. Ukrainy i USA Obrady otworzył Ban \ an Stecnhcrgcn (l Jni\\crsytct w Utrcchcic) - sckretarz gcneralny Eurorejskiego Towarzystwa SOCJologiczncgo. W \vysląpicniu inauguracyjnym poruszyi prohlcmy związane z nasilającym si.; ziali' iskicm glohali/.acji II' ł':uropic i jcgo wplywami na unilikację narodów. Następnie Ryszard Sud/illski. prod/icbn Wydzialu Nauk Ilistorycznych UMK. krótko przedstawi I problematykę konli.:rencji ohc.łlllllj'IC<1przcde wszystkim maczenic przekszlalccll politycznych i ckonomicznych Europy kOlica XX II'ieku na świadomość narodową jej mieszkaticów. lego dnia mialy miqsce JcS/cze trI.)' wyst'lpienia. Andrzej Z. Bokiniec i Andrzej P. Kowalski I. l1nillersylCtu Mikolaia Koperllika (.. Prehistoryczne źródla wspólczesnych ctnokullurowych rmhlelllóll' I':uropy") m/.wa/yli kwesti.; dl.iejów etniczności w świctle antropologii historycznej i archeologii. Wsb/.ali .. jak du/e wplywv mogla wywrzeć indoeuropei/.acja na kształt loż.samości kultlllT'\\C.1 hlropy d/isie/s/c.J. Michal Buehowski z Uniwcrsytctu im. Adama Mickiewicza ' .. IO/sanIO';C I·:urop<:/Cl.ykll\\·. jedność i podziały") naszkicowal dylematy współczesnych przekS/.l:\lcen ś\\ iadomości europcjskicj pod kątcm problematyki tożsamości. obrzędów przejścia. rdacji \\Iadzy i dominacji. SkupJ! SI": zasadniczo na asymetrycznych stosunkach kulturowych panujących pomi.;d/.y Wschod<:m i Zachodem. Trudności w ustaleniu. czym jest właściwIc 1.1Irllpa Kllt"lCaXX Il'ieKu. w wyst'lpieniu zatytulowanym ..Dwie Europy" zaakcentował Wojeicch .1 Ilurs/la I Polski':J !\kademii Nauk. Zaprezentowal dwa poj<;cia I~uropy. jako kategori<; filozoliC/n'l i jakll Ij,lwisko plllitye/llo-etnicznc. WS/ystkic wyst'-lpienia sprowokowaly żywą dyskusj":. :\asilaj'lce siO;II' Luropie ostatnich dekad Ijawisko etnicznej. religijnej i kulturowej hetcrogeniCl.no';ci narodów oral. jego wplyw na tO;i.samość narodową Europejczyków i perspektywy rols/cr/enia linii LuropcJskiej to gll'lImc motywy obrad w drugim dniu konferencji. Na sesję pr/edroludniO\I"1 I.lo/yl~' si.; wysl'lpienia Swictlany Czerwonnej z Rosyjskiej Akademii Nauk i..I'lllielniCl.nv Konnikt \\·SpllICl.<:snej kultury rosyjskiej. dialog czy konfrontacja religii. narodów I pat"lst\\ "I. /\ndr/cp Flisa I l!niwersylclu Jagicllollskiego C,Kryzys Zachodu - kryzys chrześeiJilllSl\\ a" l. Pelera Kivisto I Augusliana Gollegc w USA C. Wielokulturowość jako czynnik kształtujący toi.sanHlść narodO\I'ą wc wspólczcsnej I~uropie"). Theodosiosa icolaidisa z Grecji 1..\\' pos/ukiwaniu I·:uropy") oraz Barta van Steenbcrgena (..Wpływ postmodernizmu na rozwój sro!cCl.clistw curopcjskieh"). Ostre polcmiki wywolał referat S. Czerwonnej. która przedstawiła ,;zcreg sprzeCl.ności pomi.;d/Y imrerialn'l plllilyką Federacji Rosyjskiej jako spadkobiercy ZSRR. a dąieniami narodll\\ dll wyzwolenia si.; z ucisku kolonialnego. Dyskutowano o wojnic czeczeli,;kicJ. kolabllracYJnej polityce rosyjskich wladz lokalnych i społecznym zacofaniu niektórych grup ctniunych na!ci'lcych dll dawnego imperium radzieckiego. Tcmalyka sesji popoludniowej (wyst'-lpili. Michael Abdalla z Uniwersytetu im Adama Miekie\\iua. lidia Bartkowiak-Rachny z Niemiec. Thomas Feist z Uniwersytetu w Bremie oraz �302 Wojeil:l:h Olszewski z l!niwl:rsytl:tu Mikoi<lja Kopl:rnika) byla kontynuaeją rozwa/.aJl nad kWl:stiami mnil:jszośeiowymi i problemami I:uropejskieh imigrantlm /\bdalla ("Stan i perspektywy kultury narodowl:j imigrantów asyryjskieh w Szweeji") zapr<:l.l:nlmval antropologiczny obraz spoleezności asyryjskiej tworząeej mnil:jszość elni<.:Zną w Szwl:eji. Bankowiak-Raehny (..Polska mnil:jszość narodowa w RFN i jl:j problemy na Ile rroecsó\\ akulluraeji") przedstawila sytuację Połaków w Nicmezeeh. Zaakcentowała. że Polacy nil: tworzą lam klasy<.:Znie rozumianej mniejszości etnicznej. a sam proces akulturaeji Polaktl\\ jest bardzo zni/.nicowany. Feist (..Widokulturowość i inh.:gracja imigrantów w Nicmczeeh i USA") przeprowadził analiz.; lyP(')\\ adaptaeji spolccznośei imigrantów IV Niem<.:Zeeh i USA. Olszewski (..!.n·)/.niwwanil: elni<.:Znonarodowe: bogaclwo czy dziedzi<;\wo przekl.;te Europy') Przypadek polskieh kresów") podjąl problem "nowyeh" konlliktów etnicznych i regionalnych w Europie. W konkluzjach wielu badaczy wskazalo. /.1: jl:dyną szansą na wypracowanie wspólnej [(lżSamości europejskiej jl:st twórcza wymiana kulturowa pomi.;dzy narodami i gnlpaml etnicznymi a silnym poczuciu wlasnej to/.samości. W oSlatnim dniu obrad dyskusj.; stymulowali Milos Tomandl z lJniwersyll:tu Karola \\ Pradze ("Badania tożsamości narodowej: przypadck Republiki CZl:skiej"). Indrck Tan z. Ccntrum Bachul nad Współczesną Kullurą w Tallinil: ("Estonia i W<;gry w oblicz.u gll;bokich przl:mian kullurowcj produkcji i konsumpcji"). Joscf Langer z Uniwcrsyll;[U w Klagenrurcie L.Pokolenic roku 1989 w Austrii. Czy poj<;cie narodu traci sens'?") i Michal TreszezYllski z Litwy ("Wieś na pograniczu: dylematy to/.samości"). Rozmawiano o stanic 1O;i.samości narodoweJ w CI.eehach. LslOnii I na W<;grzeeh. w Austrii oraz na Lilwic w obliczu przemian gospodarczych i kullurowych POCZ,liku lat90. Chyba warto odnotować również zamykające sesj<; wystąpienie Ludwika Stommy. \\ programie umieszczone pL "Czy etnologia w XXI wieku b<;dzie potrzebna')". ROi~wa/.ania tego znanego antropologa. przypominające raczej luźne dywagacje niż prób.; odpowiedzi na tytulowe pytanie referatu. wywołalo - jak si<; wydaje - sporl: rozczarowanil: wśród sluehau.)I. Trudno bylo st\\ierdzić. czy to antropologia wraz zc swoimi kategoriami. czy te/. sam prelegent nic rad/j sobie z wicloznaczności,! zjawisk współczcsnych - zjawisk t:poki określanej jako pono\VoC/esna. Wystąpienie Stommy nie oznaczało jednak koilca anlropologicznych debat w l~ad)(1lku . .lUI w sobot<; 21.ll9.1997 roku rozpocz~ło się VI Sympozjum Sekcji Alllropologii Spoiccznl:j Polskiego Towarzyslwa Socjologicznego. kierowanej przl:z Mariana Kempnego z IFiS PAN. Cz.;ść uczestników pierwszej konferencji pozostala w Bacholku. który zasilony no\v'l grupą badac/Y między innymi z ośrodków akademickit:h w WarszawiI:. Katowicach. OISltynie. (ichllisku oraz w Stanach Zjednoczonych - nadal byl miejscem ciekawych dyskusji. tym razem toczących się w ramach konfcrencji zatytulowanej "Anthropology of Politics in Post-Communist Societics". Obrady rozpocz<;la dyskusja panelowa kontynuuj'lca problematyk.; wielokulturowości spoicCZCrlstw nowoczesnych: "Politics. Multiculturalism and Nations in Modern Socil:ties" z udziałem Mike'a AronotTa. Petera Kivisto. Janusza Muchy. Barla van Steenbergena oral. Milosa Tomandla. W tym dniu swoje referaty zaprezentowało pięć osób. Ewa Nowicka ("Islota polskości") przcdstawiła rezultaty badań dotyczących eudzozielllc{)\v w Polsce. Slawolllir Lodziilski ("Rit\\·) z powodu pomników i wspomnierl. Spory na temat usytuowania mil:jsc pamięci I11nll:jszości narodowych w Polsce po roku 1989") przedstawi I analiz.; konllikhlw rodz'lcych si.; na skute\.; odmiennych interpretacji miejsc pamięci narodowej przo. ró/.ne spo!ccznośei regionalne. Relacje przemian narodowościowych i kullurowych w ESlonii pokazał Indrl:k Tart w \\ysl'lpil:niu pL "Zmieniające si<; wwrce aktywności obywatelskiej w Estonii: od narodmwj jedności do skrytych grup", Elżbieta Tarkowska ("Czas i temporalne aspekty dyskursu politycznego \\ postkomunistycznej Polsce") zaprczcntowała tl:zy ilustrujące wplyw kategorii czasu (przeszlość. tl:raźnicjszość i przyszłość) na ton wypowiedzi polskich polityków Grażyna Woronieeka ("W slron<; anlropologii polityki. czyli jak zgadzamy się na wladz.;") na podstawil: \"Iasnych analiz <Inlropologicznych przedstawi la założenia teoretyczne dotyez<lee poslrzegania wladzy przez spoicczeilstwo. �303 I)rugiq~o dnia ohrad wysl'lpili: Dorota Rancer-Sikora, Krzysztof Lęcki, Piotr Wróblcwski i P,lllcl /alęeki Ranccr-Sikora (.. Polityka pnllladzcnia rozmów") skupiła sit,: na analizie lVybra11\ ch strate!!ii litcracki konllnsacji. Lęcki obral. rcwolucji") dokonal llla ..Solidal'l1o.~ci". \Iej") Wróhlewski zaprCl.entowal II miejscowości Ossowskie!!o. Ilspólezesnej wyniki (iieICl.yn. l,,<d'olska rcwolueja. interprelacji ("Spoleczcnstwa hada(] badail w czasach na tam prowadzonych systemo- Opolszczyźnie przez dotyCl.'lce statusu Kościoła rzymskokatolickiego która, podobnic jak picrwsza, okazala się bardzo cl.y!o Ilysl<lpicnlc Mariana Kcmpnego. Prl.o pięć dni ohrad badaczc prez.cniowali X:\ II icku. ()cl..ywiśeie kOlica pozosta\\ala z\oliwo~ć i(ontekst naturalny: Joioro. Stanisława l z różnych nastroje perspektyw dyskutantów w Polsce jako owocna, zakoil- dylematy zmienialy tożsamości sil;, spl'awność obslugi Ośrodka Wypoczynkowego przystal·l. lasy. wzgórza i spaeo;;ry z intelektualnym lecz .. FT WOI.IT/NI. S/KOLA I'rzyj;m! I.LINIA. UMK oraz podto;;kstem. PROCESY się z. ;myku!ami przez Instytut (.lEP 11424-96). Obsze:rny lIyh(u' kilkutygodniowe dotyczącymi leblllw Etnologii Oprócz 1997 Europejskiej organizatorów Illacicrz~ sll'm ośrodku Ihl uty!!odni()\IY zostal I.yku angiclskim. ("odzic'nnie mi OI'al. dyskusjami. I.akrcs Letniej mity i stereotypy których przez dr studenci antropologii Michi Kno;;cht była zobowiązana opracować antropologii miasta w swym dotyezącc napięly Budapeszcie. problemów przygotowany hyl bardzo Uniwersytetu uczestniczyli Lund. podczas i I\'spólezesnyeh Ilumholdta. Każda grupa sianowi badali I. zakresu oraz drugie - prezcntująec p[()gr,lIl1 Sl.ko!y przygotowania, historii źródlowych i dr I'elera Nie:dnmiillera z. l inillersytelu d\\a \\ysl'IPicnia: pien\'szc poświęcone: S::ymańska W RERLlNIE". prac()\\Ilicy z. uniwersytetów II' Kopenhadzc, Barcelonic. V,,·iedniu. Warszawie i ł'ol.naniu l)gólcm okolo 70 osób. l uroczy IILlSKIEGO. 20 LIPCA - 3 SIIćRPNIA IlLRLlN, do Ilcl'illl;1 poprl.cdz.ily zap0l.l1<lIIali ŻYCIA II'R/.I::STR/ENNE Lctnla IOst;Jia IOr!!anlZowana \\ ramach prujeklll TFtv1ł'lJS II nici studenCI Pc'ou . .I\"\iiskylii. miasta. O(jR/\F1E SYMIHll.IC/.NI·: euru- niezmienna Katar=yna Szkoła Ilumboldla znacze- transformacji przeprowadzonych wcześniej Asch 'a jako kulturowego /,Jięcki w wyst'lpieniu zatytu!owanym "Kościół rzymskokatolicki w Polsce w ocz.ach sllych prz.edstawiciełi. na podstawie własnych hadaJ) przedstawił bardzo inleresuj;łce hipo!oy hada\\'oe grupy kultu1"(lIIcj. Konl\;rcncję. pejskich IV kontekście pogranicza antropologicznych w kontekście 1980-1981» Solidarność prm:y Asch'a laj.,:eia Berlina. byly prowadzone II' ję- przed południcm odbywaly sil; sesjc plenarne wypdnione wykladaporllsz.anyeh lematów by! hardz.o szeroki - od podstawowych pro- h Iem ('l\1 lcorel> emyeh i metodologiez.nych wspólezesnej antropologii miasta (allthrop%gy III" 1/1<'Cl/l' "s. {llItr/m)/'%,!!.,\' " ol" th" city) po kwcslie bardziej szez.ególowe (jak choćhy rrohkm l. nickgalll\ch I.C\\n;llrz. imigrallll')w 1'1I .101m Ilornclmnn. kl(lrcgo llHlrism and ide:nlilicalion \\'icle dyskusji research ..\by wl.hudz.il lt1togralil takie unll.111aicić mOllotonię sze:roki. na kt()rym od ukaz.uj;lccgo wyklad Część lIskładów filmu z i.ycie wyklad roku Cygan('lIv wykladów. lilmy Laszlo zostala się dużym organiz.atorzy przez Jednym capital. gości z nieh Political zainteresowaniem. "Historical ofurban and sociological life" . jeden berlillskiej. Moholy-Nagy'ego herl iJiskich miasta. of the (,erman z Finlandii o tematyce: wygloszona antropologii eieszyl for ethno!!raphies eodz.ie:nnych prczcntowano making Republic»" .lana Ll\Lstrama Implications 1933 hadaczy ..The: symbolic II'ilh the: «Ikrliner on urban g,\\ culturcs: SIl iccili spotkaniu. hard/.() w Ilcrlinie). Ilśn'lll kl,'lr>ch 1J1,t1al.lo się kilku z.nanych slynnego (Grossstadt=lgellner). z wieczorów Przekrój filmów pohy! prze:dwoJennego filmu szczególnie �304 interesującego ze wzgl.;du na artystyczny charakter. rcklam<>wk.; (l)/e' 0rliwi/g po propagandowi.1 des Blicks. reż. Wilhelm van Kampen. 1990). kt<>rcj pierwotnym zalożenicm wc wschodnim i zachodnim Bcrlinie po upadku muru. Pomysl bardw przeladowana efektami komentarzem i muzyką pod Opa tytulcm przedwojennego od stwierdzenia: tysi.;cy technicznymi. spektakularnymi Zywi.1 reakcj.; se'/ner IJerlin zdj.;ciami publiczności ( .. Berlin wzbudzi! pradziadk<>w"). I ..lotu by lo ukazanie film .Jochcna Bauera dynami<':l.I1ic I.montowane Berlina przeplatane areykomiczn)'m komentar/.em. klin)' ..Pomi.;dzy 1890 a 1914 rokiem Berlin posiadal 2 milion)' koni. 8 tysit;cy samochodów. 60 dzienników. I.mian dobry. alc realizacja ptaka" oraz tandetnym I. 1975 roku obrazy fOzpoCl.ynal mieSl.kaJic{)\\'. si.; }O 3D teatr<>w i w·ielc. wiele Ilil,:cej ... ·· /, antropologicznego punki u widzenia najciekawszy był lilm Noclistrasse 9 (1996). zreali/owany przez Dagmar Jcnsig i .Iudith Kei L studentów Instytutu Studi(')\\' Kulturowy<.:h na IJnillcrsytccie trum Humboldta Berlina. blemach . .lest lo opowieść ich zyclu psychologicznych Niespodziankę Berlina dotyczących Po sesjach. których w Europie. Stucknci /.wiązanych z mieszkaniem entuzjazm się innym Berlina, celem odbywały i opiekunowie of public stosunkach. zostali prowadziła grupa. obserwacj.; sccn zespoły zbiorulI eJ na terenie (warsztaty). nad i miejsc o ILl0by<.:iu żr<>dła niektó- w środowiskach empiryczne praeuj'lca pr/.estrzeni <.:en- oraz pro- w wyobrażni do badaJi czyli badania na nicwielkie Pierwsl.a montaż. w nim ukazać funkcjonuj,! uczestników praktyczne. podzieleni krótki chcicli dziś jeszcze w samym ich braku. mctr<>w nad zicmią wzbudził studenci bylo wprowadzenie si.; zaj.;cia problemem, spaces/places", jakie wysokOŚCiowca a I\laściwic kilkadziesi,!t widzów Czterej pancern/ / p/es. Poznaliscy z filmu zajmowal wzajemnych i nie skrywany rych slereotypów wielu Polaków. skich o micszkaIi<.:a<.:h \VIelkiego codziennym. mieJBerlina. z kt<>rych każdy lematem .. I:thnographies publi<.:Znych, badaj'lc spo- soby ich symbolicznego i przestrzennego kreowania ora/. wykorzystania. Iładania pn)\\adzono m.in. IV parkacll. ogródkach dla dzieci, centrach handlowych i stacjach metra. I.espl)I "Renaming the past - rebuilding the eily" podjąl zadanie maj'lce na celu dokumentowanie oraz blyskawicznie post.;puj,!cego rozwoju miasta - nic tyle rozszerzania I.mian nazw ulic sil,: granic Berlina, co jego gwałtownej przebudowy Studenci pracujący nad tematem .. East and West Berlin: urban landscapes and lifestyles in comparison" podj.;li badania porównawcze w lachodnicj i Ilschodnicj części Berlina. prowadzili wywiady z parami "mieszanymi", starali sil,: uchwycić zmiany. jakie zaszly w krajobrazie miejskim po jego zjednoCl.eniu. Kolejna grupa, ,.Consume: and local". zajmowała si.; szeroko poj.;t,! konsumpcją. prowadziła badania w centrach wych, teatrach, ,.Migrants nych reslauracjach. and natives: praktyk popularnych symbolic i mechanizmów .. budach". forms and cultural regulujących Uw. fasl-lilOl!ach practices" związki mialy pomil,:dzy itp. laj.;cia II' grupie na celu ukazanic imigrantami global handlo- rójnorod- a rdzennymi beri ili- czykami. Berlin jest miastcm wielokulturowym i uczestnicy wars/.tatu chcieli odpowiedzieć na pytanie. co lo właściwie znaczy. W tym celu zapoznali sil,: m.in. z koncepcją multikułturalizmu Berlina. której autorkąjest Barbara John. komisarz do spraw imigrantlllv i deputowana do Senalu Bcrlina. Obserwując liczne jak idea ta realizowana nocnych, kuchni kawiarni. będ,!cych przykladem dla bezdomnych cz.;ścią program prze/o 24 godziny Prezenterzy cje dla imigrantów. ... pchlich świata typowego wykładu, targów", SFB4 przez po proponui'! celem mies/.kających ,.napływowych". jak i .. rodzimych". Badania empiryczne. które można od miasta. niclegalnych Berlinajest Nadrz.;dnym wyników się problemami życiu uznać urozmaicone Innym. jest promowanie wystąpienia stacja schronisk 24 godzinl nadająca i nie/bl,:dne etnicznej integracja badawcze. przez 44D tys. imigrantów muzykl,: etniczn'l oral. analizowali wicie linstytucjonali/(}wany lokalna /,amieszkuje za wstl,:P do szerszych zcspoly studenci i otwartych MultiKulti, (Berlin MultiKuiii wszystkie klubów l3crlinowi w Berlinie imigrantów W tym celu odwicdzili imigrantów. Radio na dab.; w 19 j.;zykach z ealego imigrantów prezentacj'! zajmujące subkultury wielokulturowości krajów). łeczności instylLlcje jest w codziennym wszystkieb studiów, Ich liJrllla wykorzystujące byla zc 184 informa- tożsamości kultur /,ako()cwne bard/(} multimedialne m swój spo- zarólllio zostaly różnorodna tcchniki �305 proentacji. co hani lO uatrakcYJni lo wypowiedzi. które dotyczyly glównie ponolVoczesnego. Illelokulturlmego organi/.nHl micjskiego jakim jest Bcrlin. Dla nas. uClcslnik61v s/koly letniej. widką wartością hyla nic tylko możliwość zapoznania sic< Ie II splllClesllym stallem hadali nad antropologiq miasta. lecz również oka/ja do bardzo osobistegn ..zanurzenia si.,:" II rzeoywistośei spoleC/no-kulturowej wsp61C/.esnego Berlina. bez wątpienia Jednego z najllai.niejs/vch d/iś miasl II' I':uropie i świecic. Kontakt lcn stal się dla nas inspiracją do II ielu priem: śkl'l. Kilka I Ilich. I. kouieC/nośei slabo jeszcze uporządkowanych, chcielibyśmy lapre I.ellloll al: Ikrlin przypon\ina industrialny ocean. Jedynie z kilku najwyżej polożonych punktów miasta li II ainy obseJ"lI ator I.dolny jest ogarn'll: przeslrzdl, którą zajllluje. Jednak naIVet wÓIVc/.as nic jcst Oil II stanic or/cc C/.y gd/.iLŚ. na kr:J1'll"ach miejskicgo horyzontu. nic kryj,! sic<jakieś odkgk ,l/ielnice-lI\Sp\ Ikrlin bOllicm II calości sklada si.,: z dziclnic-wysp. wyodn;bniaj<lCych sic< suborgani/n](\1I miejskich o IV!:lsnej struktur/e elnicznej, architektonicznej oraz własnej historii IdepOI1ll1\;J11CIII mUleach !lC/IIIUIl! istnielqcych w kaz(kj dzielnicy-\vyspiel. WiyKsmśl: lIyspiarz\ nic lila miasla. Poruszając siC; IV rewir/.e kilku lub kilkunastu ulic wyInaCl.on)ch najhlizs/ym "Isledztllem ..wlasne,i" dzielnicy-wyspy ograniczają siy do pcnetrOlvania terenu mi.,:d/\' nimi. /najomośl: miasta nic jest potrzebna dla funkcjonowania w nowoczesnej metropol ii. /Ilaezn ie II :Iin ieJs/.ym prohlemem jest zapoznan ie się przez każdcgo "wyspiarza" I misternie skonstruolI:ul\"ln systcmem komunikacyjnym okalającym, przccinajqcym w kai.dej plas/CI: inic organi/nl miasla:. I'omi.,:dz) d/.ielnicami-lIysp:JI11i biegną dobrze udroinionc i sprawnic dzialającc artcrie 1..0!llunikacyjnc Ill1lOilill'iaFlcc s/.yhkie pr/emles/czanie siy po mieście, podró~owal1ie. Wypady pnza lIlasną d/ielnic.;-wysP'; "l sporadyczne i przcważnie dotyczą miejsc, w których nic są narai.eni na hezpośredni koniakt I. innymi "wyspiarzami" z "odległych wysp". Wyprawy poza IIlasn: terell. riel' h: moi.na oswojony. pl)(.kjmlllvane są zawsze w okrcślonym celu. nigdy dla 'anKj pr/::jemności podn'li.oll·ania, Rytm i.ycia miejskiego zdaje siy zaś być dyktowany czc<stotliII osci:1 pr/ej:l/(illll i Inallllllo,;cią schclllalów pohlczeI1. Opus/l"lanie ter\tmium wyspy prawic zawszc wiąże si.; z niebezpieczcilstwcm zdknic<cia si.; ..tlko II oko" I. Iei'm ill('()gllilu. ziemią pelną czyhaj<lcych na każdym kroku niebczpieczelistw. II których ..I\yspiar/." innej CI.;ści miasta \lic niewiele, stqd Iyka sit; ich i w konsekwencji unika. kor/l"staj'lc I prostego roZI\ i'l/ania - micjskiej komunikacji. R\ l) ko spotkani:1 na ..ohcym" terenie staje si.,: dla wyspiarzy ryzykiem nic do zniesienia: porus/allie si.; komllnik:icj'i miejsk'lie minimalizuje. daje ulud.; ulgi nic-rozpoznania, gwarantuje rllllnOSl' liSiak kaid\ jesl nle/.lla.lolll)m' Napotykane w ..podróży" po micście miejsca nic są dla ..1I:splarZ\·" punktami "po drodze", 1\' ktt\rych mogą zatrzymać się dla zaucrpnic<cia oddechu I pr/:lal.llcj pogall.;ciki Ilubyleami. Są one raC/ej punktami "na drodze", które - jcśli nic dają si.; II )ll1iną~. l"Iy ohejś~ nalciy przejśl: wstrzymując oddech i zamykając oczy i uszy. Zycie II induslriain: III oceanic IIllUS/.a do i.ycia na wyspic. Klllllunik:ic.f'! nllejska ../.o.lIala" na niemal turystyczny. pozbawiony ryzyka ogląd rzcczvwi';lOŚU :;tenlnc vyb) kolejki SI.l"I.elnie zabl"l.picClają przed jakimkolwiek kontaktem . ..I'oc!rói.oll anic'" pod/iemne daje .jeszCle Icpsze ruultaty, jcszue Icpszc zabezpieczenie przcd kontaktem z ohcym. nieznanym tcrencm: mijane kolejne dzielnice-wyspy przez wiele lat p07.0staj'j lIyl'IClnie punktami na trasie zjaskra\lo wypisanymi nazwami przystanków i możliwościami pr/esiadek / CI.ascm świadomośl:. jeśli kiedykolwiek była, ii właśnie tu. na powierzchni. rÓllnici jest jakieś i.ycie. ukga latarciu pozostawiając w pamic;ci "podróżujących" jedynie , Ilcrlin l'IIl1ics/kuic tIkol" 3.) mln micSlkHlic(\w iYlących w 23 dzielnicach połączonych ze sobą złożonImi ",lemami nllcjskiq k"nllllllkacji (S-Ilalm. U-Halm). Największa dzielnica I3crlina to Ncukolln, która li':/l 31) lIS IIllcslka(ICt'1I1 " Ikrlin w/ciąga sic lIa XXlJkm': odległość I lachodu na wschód wynosi 45 kilomctrów, natomiast I pili noc! na południc l{) ~i1oJlH.:lf(·)\\". �306 poczucie nicsmaku i zniecierpliwienia wydlui.ającą si~ drogą. Pod/iemna komllnikacja os/u~d/a nicmilych widoków. utwicrdzaląc ,.wyspiarz/' w przekonaniu, ii. i.YF\ na wyspie'. Człowieka wspólczcsnego zwyklo sil( często okrcślać mianem wlóczC;gi. lUrysly lub piclgr/.y. ma2 Każde z tych określcIi uosabia inny typ kondycj i czlowicka ponowoucsncgo. jak go nazyll a Zygmunt Bauman ... Wlóczęga - powiada Bauman .. nic wie z góry. jak dlugo będzic popasać w miejscu. w którym się znalazł; rzadko kicdy dlugość postoju ndezy od jego decy/ji. (idy rusza ponownie w drogę. nic jest pewny celu; obiera nastypne miejsce postoju odezytUJilC drog{)\\skazy na rozstajach dróg - ale czyni'lc LO nic ma pcwności, czy uda mu siC; II obranym miejscll zalr/~· mać i najak długo. ( ... ) Jest więc wlóC7.ęga pielgrzymcm bez celu piclgr/.\"mki: lub koc/ol\llikiem bez trasy .. 3 ••Turysta - kontynuuje autor Nowocesllo,i"ci i =ag/ac!v - placi /a Imlność: prallo do ignorowania tubylczych uczuć i trosk, do otaCl~ania sit,: wlasn,\ si<:ci'l I../Hlucri. nabYlla on w trybie transakcji handlowej. ( ... ) Podobnie jak włócz.,:ga. jest turysta stworzcniem eksterytorial. nym; ale w odrói.nieniu od włóczęgi. przeżywa on sW'1 eksterytorialność jako pr/YllJiej'" Swoistą odmianą włóczęgi i turysty zdaje si.,: być pielgrzym. On równl<:ż .I<:SISiak II' podrÓż~. w bezustannym ruchu, lecz jego mobilność nic wynika jednak I.. koneserstll'a eg/Olyki. które reprezentują wlócz~ga i turysta. ale z mniej lub bardziej określonego celu oral. ściśle 1 nim związanego. poczucia misji do spełnienia. Pielgrzym jest w nieustannym ruchu poszukując pól. w których - jak sądzi - opatrzność nakazala mu ingerencj~ w celu odnaiczienia ukojenia dla siebie samego. bądź grupy. której jest przedstawicielem. Powyższe przcnośnie nie wylrzymują jednak próby konli'olllacji / /.)11")"111 org'IIlI/./nem Berli· na. Specyfikę spoleezno-kulturową tego miasta lepiej oddaje metallJra bywalea. IlYII alcc .ie'l swoistą mieszanin,) elementów wszystkich wymienionych typI)\\. IlYllaln: mi;lsla. cly leż kilku jego miejsc. ma cechy zarówno turysty. pielgrzyma. wlóc/~gi .. jak tubylca. Ilywali:c jednak w mieście bywa. a lO oznacza. że nic.jesltubylccm. który zna granice terytorialne wlasnej dzielni· cy-wyspy. obyczaje tej cz~ści miasta, identyfikuje si~ w pcłni z hislOri,\ sw<:g0 lIcimatu. a pr/~ tym - co jest cechą najważniejsz" w przypadku lubylca - nic obml i;j/.uje go tylko jedno teryto' riulll plemienne. tylko jedna solidarność plcmienna. Bywalec nil' stara się /ro/.umieć terytorium. na którym przyszło mu być, on pragnie je oswoić zgodnie 1 wl<lsn'l Ili/.FI. I~ czym podobnI do pielgrzyma. Nic stara się także idcntyłikować z miejscem. poniella/.jesl lo niemo/liII l. gd~/ jest uczestnikiem kilku miejsc równocześnie. W tym z kolei podobny .lest turyście I wlócz~dze. Nie znaczy LO jednak. iż bywalec nic stara si.; uczestniczyć IV życIu miejsca. w klórym pr/yszlo mu być. Przeciwnie. ochoczo podchodzi problemów nunuj,\cych miejsce SIl ego hl'cw. ofcnlJąc własną kompetencjy IV zamian za uznanie go przez tubylców la rl)\vncgo sobie. R()żnica ml~(j/~ llIbylccm a bywalccm polega na tym. 7.Ctubylecjest. a bywalec hYIi'l/. Komllln 1<:.1 sylUacji polega na tym. że bywalcc może, w razie problemów przerastaj,jeyeh .lego kompetencje. naj/I\yuajnie.l przestać bywać. nic ponosząc za to żadnej odpowied/.ialności. Wlaśnie na odpowiedzialności. której bywalec z racji hywania jest pozbawiony. polega róż.nica mi~dzy nim a tubylcem. 13YI\alec pr/.ez cały czas swojego bycia utrzymuje niemoi.liwy do pokonania dystans. który 1 jednej slron~ - dość paradoksalnie - umożliwia mu zapuszczenie korzeni w kilku miejscach. tak ahy nil po· czuć nicznośnego fetoru czlowieka znik'ld. z drugiej zaś- owe kor/<:nie s<\ na tyle plylko OS;lIl/(lne. na tyle słabo wc/epione w pod loże. ii. w momencie pojawienia Sl~ trudnośclI. c/erpanlenl soków odżywczych lub możliwości czerpania ieh z miejsc bardZiej alrakcrJllych. bywalec por/ue,1 I Berlin jest metropolią widokullurową - pr/eszlo siódm" cz,ść calq ludnllści mia'la Slanoll'i" OOCil. krajowcy pochodzący ze 184 krajów. Lączna liczoa cudzoziemców IVyJlllsi.Iwdłllg SlacJlIlk(l\\ olicjalfl1 dl. 440 tys. ISlnieją cale dzielnice. IV których przewag, liczeoną maj'! oowkrajoWl\ np. Kreuzoerg. gdzie Niemcy stanowiąjedynie 15% ogółu mieszkaliców. przy 50'X, TlIrk,iw. 2 Zob .. l. Bauman. Hilóc=ęga i tllrysli1: typ\" POI/OIl·oces/II!. II" "ll-k" PIJI/IJII"IJC':S/w.I'W~. Warszalla 1996. s. 326·333. 3 Op. cil .• s. 327. • Op. cit .• s. 327 �307 l\) mićjscć. prKllOs/.'lc si.,: w k(lkjne. Żywot bywalca jest podobny do egzystencji planktonu \\ oCl:anil: - lI',c,d::il' i lIigr!::il'. (id> hy chcieć nKtalilryC/nie dt) \\ ieIO\\i,vkO\\egtl Slrumićli om:go określić strumienia s\\latla kulturową swiatla sytuację złożonego z wielu Berlina. pada na sOC/l:wk.,: rozszczepiającą mieniąc> ch si.,: już I,upl:ini.: innymi niż pi<:rwotne to można ..czystych" by ją porównać I:harakterystycznych barw, go na wiele pojedynczych strumieni Wprawdzie zauważalne są jeszcze kolorami, pkil:s cel:hy \\'yiscio\\'1: hal'\\' pl7.:d I'(l/.proszeni.:m, ak mają one już inny charakter, inną konsystćncj<;, Podobni.: jl:st z widokulturowością w Berlini.:: przybyłe w zwartych formacjach, reprelentującć odmićnnć w/ory kulturowć grupy .:migrantów z wielu stron świata w zderzeniu z miastl:m. k[{HI: \\ tym pr/,ypadku j.:sl potężnym m.:chanizmcm kulturoregulacyjnym (wlaśnie 0\\ ą "SOUI:\\'k,,"). ukgają rozbiciu, Lkktem j.:st spoleczeI'lstwo multikulturowe bez wyraźnie laakceJllO\\anych pr'łllt'm I:zy trendów. biegnącc wieloma ścicżkami zapełnionymi koegzystują.:: mi I sobą I\\orami pochodzącymi z różnych kontl:kstów kulturowych, Przykładem tego jest szereg funkcjonuj'lcych w IkrliniI: instylLJcji. jak I:hoćby odbywająca się od kilku lat ,.Parada \Iilości" (Low Ikrlin jcsl I'arack). b.,:d'IC<llIlakomitą 1'(')\\l1icż miastem l> Iko .lako symbol Clasu minionego. lal'(l\\110 mCl11all1ic. pk i li/,yunle, \\OŚl:i dochod/i 1'(')\vl1ież ogromny go. kt{)rego mi,:s/kalicy Ikrlin cech. badar'! nad illnkcjonuI',cym spróhowal: pl'lenieść ti/yc/nie ucllwyllH:go /lIlKInie CI.)' pozorom jako multikulturowcgo, ciągle realnie jeszcze istniej,)Ca funkcjonuje zapora. która nie dzicli inny wzór kulturowy, nic posiadającym o nim w spos(lb ak i \\ielkim ,;o\\an: ch \\ IkrliniI: I>una ~LI\h\ mtl\\'ić spo\eczeI'lstwa wbrew W t.:j sytuacji do .,tradycyjnie" funkcjonującej multikulturoproblem nieadekwatności kulturowej tzw, Berlina Wschodnie- !liejednol'llclnYIll, kl(lre po/woliłyhy polem bada\\cz)'m. który leC/ również. reprClenlllj,\ jest miastem wizytówk<l MURU. obszarem praktyk jakichś jednoznaczny, dzialania trwale Berlin dla antropologii antropologicznych. jest charakteryzujących na pewno stosowanej, zwlaszcza Szereg badania go ogromnym zaawan- i refleksja teore- spoleuelistwem Illultikulturowym, mogą okazać się owocnymi, je na grum wielkich miast w Polsce. Wszak symptomy niemal multikulturalizmu Ikrlina zauważalne są również u nasi Bel'iin jest d/is miejscem ogromnego projektu realizowanego na wielu polach: urbanistyczn: m. kulturo\\) m i spokcl.l1ym. Foldery. jakie można otrzymać niemal w każdym punkcie miasta. ukazuj,\ \\vj-.: Ikriia pr/.ySllości -- stolicy liberalnego paI'lstwa. w której każda odmienność. czy to "ultliro\\·a. seksualna almlcj I, l :mherto \\'ltpli\\ Cl.y religijna, I':co /apytany ie kst bez przeszkód niegdys o najwi-.:kszy nim mit o Luropi..: jako liberalnl:j. ponoszącej nlegd) slejs/":l kolonialno-imperialn..:j. przestrzeó mit współczesnej wspólnocie illit I':ul'llp)' otwartej. historii majdzie kulturowej, również do samorozwoju Luropy Jeśli .,coś" - w postaci to niewątpliwie jest i samore- odpowiedział. możc iż nie- ucieleśniać emigrantów - konsekwencje to rodzący się "nowy-stary" ten Ilerl in, Nala/ia I'OWST/\ lIC 1 I)ZI/\1.1\1. POI,S" Rói.nie moina oCl:niać OŚĆ' SFKCJI IFGO TOW /\RZYSTW/\ w/,ajemne stosunki Wróblewska, 1\ TROI'OLOGII Maciej J D/ld::iak SPOLECZNEJ SOCJOLOGICZNEGO pomiędzy etnografią (etnologią) i socjologią \\ Polsc.:. Wydaje siO; \\'SI.elako. iż od kilku lal weszly one w nową pozytywna fazę, Na taką ocenę e\\olucji \V'/.ajemnych relacji pr/edstawicieli obu środowisk zda się również wskazywać przykład dzialalnosei lespolu badaczy pr/ynaleh,cych \\ rama..:h slO\\ ar/.)'Slwia socjologicznego, larówno do jednej, jak i do drugiej z tych dyscyplin �308 Chociaż zamysl powolania sckcji antropologii spolcczne.i (kulturowcJ) w ramach Polskiego Towarzystwa Socjologicznego pojawial sil; w różnych okresach jego dzialalności i blii.sze poznanic tej kwcstii mogloby być interesuj'lcym przYClynkiem do dzjcj<'m SOCjologii polskieJ, 10 istnicnic Sckcji Antropologii Spolcczncj w jej obecncj postaci jest zwiwane z podobn<\ tendencja wyraźnic odciskającą sit;: na tcrenie polskicj ctnologii widomymi zmianami naz.ewnictwa placl'Jwck akadcmickich. czy znajdującą przejaw choćby wc wprowadzcniu specjalizacji antropologii kulturowej w ramach studiów ctnologieznyeh. Tego rodzaju impulsy IV postaci oi.ywicnia kontaktólI /. badaczami n:pracntuj'lc\ mi anglosaską (głównie brytyjską) tradycję tcj dyscypliny pojawily sit;: .jui IITz.cśnicj a \\)'nikaly z prac nad spuścizną Bronislawa MalinO\vskicgo prowadzonych od schyłku lal sit:dcmdzicsi'ltych \\ lak bdzit: Antropologii Spokc7.llej Instytutu Socjologii UJ. Wszclako /.rodz.enie sit;: te)!o pomyslu trzeba łączyć z I~lktcm powolania do życia w roku 199() Luropcjskiego Slll\\arzys/.enla /\ntroplllogów Spolecznych (FASA). Iwłaszcza pierwsza konferencja Stowarzyszcni;1 \\ Coimbl'ze uświadomiła polskim uczestnikom. iż czlonkO\\'it: tt:j korporacji \\ Poisct: I·cprcz.t:nluj'l r(Jżnc. ez,ascm nicchętne sobic 'fratric' (jak napisal o tym nit:dawno Michal HncllO\\·ski). Ta konstatacja. \\. powiązaniu z gwaltO\V11it: rosnącą liczbą publikacji z tcj dzicdziny oraz. pokain;\ liczbą naukowców identyłikujących sit;: jako antropologowie spokc/ili. UŚ\\ iadomila pomysloda\H'om potrzebt;: stworzt:nia instytucjonalnych warunków organizacji spolkaó i konlcn:ncji oraz szerzć.j pojmowanej dzialalności polskich antropologów spoku:nych. R(\\\niCl przćlonl 19X9 roku sklanial do wypracowania wyraźnego proliiu hal\<mczego polskićj antropologii na\\i~VU.i,tlći do światowego dorobku tej dyscypliny i poszukiwania rlJli. jak,! nHJZe ona mkgrac \\ zllllćnl:liqcym sit;: spokczeJ1stwie. W tym duchu Marian Kelllpny i Zdzisla\\' M:lch. Illrlllaini inicjatorzy jćj pO\\'stanla. zar:- sowali program przyszlych dzialati Sekcji: ..ladanićlll Sćkcji ( ... ) hyłoh:- prz.ćdc \\v.yslkim uspra\\nienic. zorganizowanie i zinlensylikolVanie kontaktów i \\ymlany inl<:iekluaiJle.i \\ ~r(lll hadaćZ\. którzy IV innych ośrodk<lch pracują nad podobnymi zagadnićniami. ćZt;SIO nić wićdz'lc \\zajćl1llliL' o sobie. Slużyć kmu może m.in. organizacja sympozjl'l\\'. na kll'lI'}ch polscy anlropo!ogO\\ ic mieliby okazjt;: prczcntowania wlasnych prac. Socjologic'/nc ~rlJdowisko n<lukO\\ć zyskalob\ dzit;ki temu możli\\ość dokladnćgo z.apoznanla sit;: ZĆ specylik:l antrt'pologii jako dyscyplin} nauk spolccznych i zastanowienia sit; nad relacjami_ Jakit: zachodz~1 nllt;:dz\ anlropologi<1 i socjologią czy innymi naukami o spoleczclistwie. kdnoC/eśnie po\\sl;lnic Sckcji. bt;d'le kokjn} In krokiem w kierunku nobilitacji antropologii spokcznej \\. Polscć, J11;1!\\'i!oby popular:- za(i~ ogromnego i wartościowego dorobku tcj nauki. ci<lglc mało z.n;lIlćgo \\ n;lvym kraju" (fragmćnt wniosku do I.arz.\du (ilównt:go PTS). I)rojek! powyższy poparli wnioskodawcy powoiania nO\\e.1 Sckcji' ;\ntonlna KloslJ\\'ska. I:\\a Nowicka. Joanna Kurczewska. Jacek Kurczewski. I\ndrzcj PiolnJ\\ski. /\ndrzć.i Kojdćr. Irćnćusz Krzemiliski. Marek liólkowski. Piotr Lukasie\\·icz. Wlodzimicrz 1\. ROSlocki. /bignić\\ Ryko\\ski_ St:rgiusl. Kowalski. Marek Czyżewski_ J\ndrzcj Czynczyk. Sekcja ostatecznić z.ostala PO\\o\;)na do życia uchwalą Zarządu Clównego PTS z dnia 24 listopada I<)<J{)rol'dl. lO stycznia 1991 roku odhylo sil; zcbranie inauguracyjnć Sckcji. \\'zit;lo w nim udzial ~() osób rt:prezenluj;lcych róinc ośrodki socjologicznt: i antropologiczne. \\ ':- m t'ni\\ćrs:- ki JagiclIoliski _. I\ndrzt:j Paluch. hlzislaw Mach. Slawomir Kapralski. fV1<JriolaFlis. Jerzy Ś\\ iatlowski: IFiS PAN i inne instytuty PAN-Antonina Kloskll\\·ska. Andrzcj lal;\czkowski. Llzhićta Tarkowska. Marian Kćmpny. Dorota Budy ta. Robćrt DuJ. Anna Kubi;lk. Ilanna Iloj:lr: llni\\crsylCl Warsz.awski - Lwa Nowicka. Andrzej KojdeL Stawomir l.odz.il·lSki. Alina Kapciak: lJni\\ćrsylt:l Lódzki - Mart:k Czyi.eIVski. lIalina Worach-Kardas: tJni\\'Crsylct ŚI.\ski 1':lIa Jurcz:-li,ka /ebran i ustal iIi z.asadnicze kierunki prac Sekcj i i powierz.yl i jcj k ićro\\ n iCl\\o trzyosoholI cnH! Zart-ądo\\i \\ skladzic: Marian Kcmpny (przcwodnlcz;lcy) orM f\-L!rek (·/.:-/ellski i /dzisl;l\\ Mach (czlonkowie). I, powodu dlugotrlValych \\'yjaz(l(m z.agranicznych \ tarka CI} Zl'\\ skicgli i /dzislawa Macha od \HzćŚnia 1992 roku /arz<\d przcslal iSlnićć: jćgo Pr/.ć\\odnicz;IC\ zgl(hi! podczas sympozjum Sćkcj i w Rabce ust;]picnic /ar/.ądu. W okrćsie Jcgo pracy \\iek sit; .ićdmk wydarzylo. Okres ten przyniósl zwielokrotnićnic liczb)' czlonk(J\\ Sćkeji: \\ć \\Tzcśniu II)CJ~nlku �309 nalci.alo do IlIC.i X7 oSI'lh. l'cpl'ocnlujących praktycwic wSl.ystkie oddt:iały Towarzystwa, Okolo :20 os.'lh IIClcslniCl,: lo syslcmatyo,nic II różnorakich spotkaniach organit:owanych prt:cz Zarząd, PodSlallolq Iilrlll.t d/ialalności były sympozja Sckcji organizowane co roku (wrzesień 1991 II' KarpaQu. I\T/,esicli 1(1)2 II' Rabcc), Opr(JCz nich odbywaly sil< spotkania odczytowe. dyskusje panclOlle. dyskusjc nad ksiąi.lallli. nad programcm nauc/,ania antropologii spolecznej jako spccj.i1i/,<lcji II r<lmach s[udi(l\\ socjologiClnych. a wl"Cs/cie jcdnodniowa sesja dotycząca prob!c111l)11h<ld'lIli<ltoi.S<Il11ościkultunllvej /<ldaniclll /ar/'ldu II POCl'ltkovlYlll ok/\:sie hylo zintensyfikowanie kontaktów i wspólpracy "śn'ld b'ldaol o podohu:ch /.,iutercsowaniach i t:blii.onej orient<lcji teorctyczncj. Z tcgo punktu II id/,cnia lI'/cb<l podkrl'ślic /naucnle spotkal] organizowanych poza Warszawą: IV Krakowie i Lod/i. kt<'lrc hyły ok'llią do prc/,clllacji alllropologieznych zaintercsowatl różnych ośrodków. POlIstal to 1Illllrlnator o C/.Ionkaeh Sekcji. Roi.; i11lcgracy,jną odegraly oba sympozja. Można Ili.;c nH)wic o kryst.i1i t:<lcji II pierllSl:ym okresic istnienia Sekcji podstawowego obszaru badallQl'go IIsp('llnl'go dla Iliclu Jcj ulonk<'lIv, W Jcgo centrum znajduje sil< problematyka to/samości kulturo\\cj. stosun!JlIl ctnicmych. nacjonalizml)w. konlliktów kulturowych. \:au~lną trosk.! /'Ir/,'Idu IV pi~I'I\'SI:.YIllokresic istnienia Sekcji było nawi'lzanie współpracy bada\\Q~.j /c śrllllovliskielll polskich ctnogralów i etnologów oraz z micdzynarodowymi IOwarzystll<lml n'llIkOllyllli skupi<ljącymi antropologów spo!cunych. W efekcie w pracach Sckcji uczestniC/ą rÓllni~i. wvhitni polscy etnologowi~. S~kcia uzyskala zbiorowc członkostwo II' International l 'nion or thc 1\lIthmpological alld I-:thllologic.i1 Sciellees . .lej członkowie uczestniczą ponadto akl:- IVIlic IV d/ialalllości I':urop~j,;k iego Sto\\'ar/ys/~1l ia !\ntropologóvv' Spolec/nych. Utrwalani u obccności Sckcji II i..yciu lllicd/.ynamdow)'lll slui..ylo zamics/.Cl.cnic inliJrlllaeji o jej powstaniu i d/iaiallloscl II biuletlllach obu wspomnianych towarzystw. '\I~slety prac~ S~kcji Ilie /aowocowaly samodzielnymi puhlikacjami. choć gIównie na pod,;talll~ lllat~r1all)\\ /. Sympo/.Ium Sekcji II' Karpaczu powstala książka Kulturowy wymiar pr::elIIiul/ s/)o/eclll-dl pr/vgotovlana II ściśle Ivspólpracującym z Sekcją !,akladzic Teorii Kultury lI·iS 1':\:', lak II i.;c po okr~sie org'1I1i/acyjnego krz~pni.;cia punkt ei~żkości w pracach Sckcji i i~.i pr/·YSllego /ar/.!du mial\' slallowić starania. by dorobek Sekcji pr/ybral postać puhlikacji Jo,;t.;pn:ch dla /ailltLTL'SlllV<lnlch odbiorc(l\\, Uznallo hlllvicm za sZCl.ególllie ważnc. by przckoIlać środo\llSko sllcjlllogiunc. ii. r~tkks.l'l antropologiczna pozwala wzbogacic socjologie/ne allali/: dokolluj'IC:'cll si.,: Ilspókzcśnic pr/.emlan spo1eunyeh. \\' -:t:Cllliu 11)1)l roku podczas Walncgo Zgromadzenia zostal powolany nowy Zarzad Sekcji: lvIarian Kcmpll: (pr/cvlodllicz'lcy). Wojci~ch Burvta i Alina Kapeiak (wiceprzewodniczący). Slal1011lir l.odzil'lSki (sekrl'tar/). Ilarhara Fatyga (skarbnik). Kontynuowal on zasadniczo dotychczasolvc kierullki d/ialalności POllil'wa/ w roku 1993 nadal wzrasta la liczba czlonków (grudzl~(] 1993 - ()2 osol1yl kOlllcczne okazalo si.; opracowallie now~go infiJrlTlatora prez~ntująeego podstall OlIc illliHmaqc o o,;ohach na!cz<lc)'eh do Sekcj i. IV tym in formacje o ich dorobku nal/ko": m i d/icd/in'l<.:h /.aintcreslllV<ll'l, !arysowalo si.; takżc dą/enic do poszerzenia problematyki spotkali i SI'IIIPO/:jl')\1 S~kcji. /\nali/a deklaroll'<lIl)'ch przcz jej członków zaintcresowali pokazuje hOlliem. ii. Kvv'cslie toi.sal1lości kullurolvej, stosunków etnicznych. nacjonalizmów. kontliktów klllturoll:ch. ';['lIlll\vi.! /alcdwic j~dcn / obs/arólV badawczych. Ni~ podj.;to II' owym okresie prohlcnwt)'ki antropologii polit\'ki (11,śr(ld l.aintercsOWal] badawczych czlonków sekcji /nalazly si.,: dyskul''; polit\c/Il\ i rytuali/lll polityki. patologia instytucji politycznych IV okresie translormacji s:s!cmu spolcC/lIcgo, cbprc,sja ideologii i mitologii zbiorowych. doświadczenie fiJszyzmu i ,;talini/Illu. kOlllullikacja polit)'c/Il.I). racjllnalnośei myślenia i systemów wierzeIl. antropologii Ilartości (VI tym problcmólv antropologii biblijnej. antropologii czasu. antropologii ckonomi<.:/.Il~i I. al1lropologii c(HI/ll'nllości. alltropologii kOlllllllikacji. choć Sckcja skupia II' swoim gronie I.llallCOlI tych /'Igadni~(l. Wyra/.~lll wkraczallia Sekcji na kolejne pola refleksji i badail bylo III Slmpo/j lim pO~11i,;colle stal'I m i nowym IllrlllOm ,trói.nieowani<l kulturowcgo spo!cczeńst wa pohkicgo (gnldt:idl 19'J3. SI'l\visko - I'mlkovva Leśna kolo Wmszawy). Wziyło II' nim udzial ok. 4lJ oSI·lh. Rdnat)' pr/cdslall'ili koled/,y wYI\'Od/<ICY się z kilku środowisk. Do pos/.erzcnia spcktrum prohlemat: ki /l'hr'lI·j lIaukowych przyczynila siy tak/c 'niedokol]czona' dyskusja nad �310 pracą zbiorową Kllllllrowv wVllliar pr::elllial1 .I'po/ec::l1vch (pod red. ,\. Jawlowskiej. M. Kempnego i L.Tarko\Vskiej) zawierającą wiele istotnych lek stów z zakresu antropologii Ileorli kultur: (dyskusja zostala zorganizowana wspólnie z Zakladem Tcorii Kultury IFiS PAN) oral. spotkanic z prol". Louisem Ronigerem (licbrew Universily ol" Jerusalem). ktl')ry 11)'glosil wyklad ..Anlhropological Approach lO Modern Society - Research on the Valuc Syslcms ol" Modern Israeli Society". Osobno warto wspomnieć o dyskusji nad książl"] Czeslawa Robotyekicgo 1':ll1ogru/ia po/ska wolJec kllIIW)! wS/Jó/c::esl1cj- pracą ważn'l dla calego środowiska etnologicznego. /.agadnienie zróżnicow,u'l kulturowych nadal stanowi lo celllrum zaintcresoll;lIi i przedmIOt ohrad sympozjum i grupy ad hoc zorgani/.Ollanych przez Sekcjc; wsplllnie z /.'Ikładem I"eorii Kllltury IFiS PA~ II' trakcie IX Ogólnopolskiego Zjazdu Socjologicznego w Lublinie (czcr\l'iee 11)1)4). W trakcie sympozjum. kontynuowanego nastc;pnie jako grupa ad hoc. wygloS/.ono 12 rekratóll. I\l'iaszcza obradom sympozjum towarzyszylo bardzo duże zainteresowanie uezestnlkl')I\ /.jazdu. Nic można uznać z.a udane IV Sympozjum Sekcji (StaWisko. grudzi Cli 11)1)4) poślllcconego z.agadnicnlu wizualności w kulturzc wspólczcsncj. Slabe zaintercsow'anie oraz seria nicoczekiwanych ahsencji aulorów. przewidzianych IV programie wystąpieIi. uezynilo to sympozjum spotkaniem śnldull'iska osób zwi'lIanych z /.akładem Teorii Kultury IFiS P/\N. Za sukcl's n,ltomiast należ, uznae V Sympozjum Sekcji podejmujące problemalykc; wielokulturowości II' warunkach spoieuelistll'a poslkomunistycmcgo. klóre odbylo siC; na Ilelu Wi: IlTzdniu 11)1):; roku. Bogatc materialy (w trakcie jego trwania wygloszono 14 rekratów) zyskaly postać tomu zbiorowego pl. .\u progu ,,,ie/okll/lurO\llos'ci. który /.Ostanie wydrukowany przez Oficyn.,: Naukow:\ jesieni'ltcgo roku. 3l stycznia 1996 roku dobiegi kOllea nastc;pny. tym raz.em trzyletni okres d/jalalności sekcji. mierzony kolejnymi kadencjami Zarządu Sekcji AllIropologii Spoleczncj. W tynl czasic liczhaj.:j czlonków wzrosla z. 87 do 112 osób. Ten Zarząd pracowal II pelnym skladzje [lrzcz ea", kadenejc;. organizując 5 sesji naukowych - w tym jedną ll1i.,:dzYllal"(Jdow'l- I tak. opr(JCz dorocznych sympozjów. IV ramach międzynarodowego kongresu IlIAFS (Sekcja jcst zhionmvm c/lonkiem tej organizacji) IV sier[lniu 1993 w Mcxico City zorganizowano sesic; pl. ..Cultural Systems of Eastern Furope in Transition" z udz.iałcm 4 czlonkóll' Sekcj i (M. Iluchowski. !\ . .li1ll10\\ ska. M. Kcmpny. 1-:. Nowicka). Warto IV tym micjscu podkreślić. iż doroczne s: mpo/ja naukO\le Sckcji staly się rml/ajelll zinstytucjonalizowanej tradycji i dobrze slużą integracji różnych środowisk. Ich organiZOlIani.: stalo si.,: wic;c podstawowym środkiem realizacji celów deklanmanyeh .lako uzasadnienie pllll'OIania Sekcji w roku 1990. mianowicie celów wzajemncgo poz.nania zaillteresowar"J badawczych czlonków Sekcji, wymiany intelektualnej wśród prz,edstawieieli różnych środollisk socjologicznych oraz pomiedzy aniropologizującymi socjologami i uolO\lymi pr/.cdstawicielami polskiej clnologii. Wydaje siC;. iż dzialalność Sekcji umożliwi la częstsze kont'l)..ly ponllęd/y pr/.edstallicielami obu dyscyplin. co zaowocowało w postaci wsplJlobeeności socjologów i ctnologóll na licznych konfcn:nel'lCh slużilcych wymian ic pogl"dólV i wz.ajemnc.j prczelltacj i Il!asny ch stanowisk. Ważnym elementcm pracy Sekcji staly siC; powolane jeszcze IV roku 11)92 komisje: ds. treści nauczanych II' ramach kursów antropologii na polskich uczelniach (II składzic B. Fatyga. D. Niedżwicdzki) oraz ds. opracowania wyboru tekstów do nauczania wstępu do antropologii spolccznej (w ski adzie E. Nowicka. W . .I. Burszta. M. Kcmpny. I.. Mach). Re/ultaty d/ialalnosci pierwszej z nich. dzialaj'leej praktycznie jednoosobO\lo. pr/ublawila II' styuniu 11)96 roku II' ezc;śei naukowej walnego zgromadzenia Sekcji l3arhara Fatyga. Jej badania jednoznacznie dowodzą. iż kanon lektur znajdujących zastosowanic II procesie dydaktycznym II przypadku kursólv przedmiotów z zakresu antropologii jest w przypadku studen((')\1 socjologii i etnologii bardzo zbieżny. J)zialalność drugiej komisji przebiegala II' spos(\b bard/iej kolekty lIny. J)\\(J.le czlonk(lII komisji M. Kcmpny i I~. Nowicka przygotowaio szcz~gófO\I'y pro.lckt antologii tekstów Ilpn)\\adzajacych do podstallowych zagadnie(] alllropołogii l\Spólcz.esnej. Projekt powstał II' oparciu o konsultacje z pozostalymi czlonkami komisji (do której dokooptO\I'ano uchwalą poprzednicgo Walnego I,gromadzenia kol. .I. Muchę) i zostal w listopadzie 1995 roku z.lo/.ony w Wyd,lIl'1lictll'ie �311 Naukowym PWN. Sukces tej inicjalylly. wsparlej recenzją prof. Zbigniewa Jasiewicza. zależy w tej dmili od dotacji z ME W~ lonion)' w wyborach z grudnia 1995 roku kolejny Zarząd w składzic: M. Kempny (pr,;ewodn iczący). I,:. Nowicka (wic<:rrz<:wodnicząca), S. LodziIlski - sekretarz/skarbnik. 1. Mucha I !\ Tys/ka. podj'l! 12i(mnl<: ,;adania związane ze zbliżaj,\Cym się kolejnym Ogólnopolskim /j,lIć!<:1ll SocjologiClnym w Katowieacb (wrz<:siel1 1(97). w trakcie którego zorganizowano grup., lenlalyc/J1<j "j"oi.samość kulturowa w gwaltownie zmicniaj'1cym się spoieczel1s1wie przypadek Polski" .. kj tematyka b.;dzie dotyczyć analiz wspólz.ależności pomiędzy dynamiką rzcezywistości spokc/l1ej. posiadaj,\cą nlwnież swój rrzejaw w postaci przeobrażania sit; sposoblm ksztalhlll·ania. Illllkcjonowania. prz.yjmowania przez jednostki i grupy icb tożsamości. a zmi<:nności,\ sociologiCln) ch nar,;t;dzi Jcj badania. 1"<:120roli/.aju pmhkmatyka. klllra stala się swego rodzaju ..znaki<:m firmowym" Sekcji. zostal~1 w uhi<:g!YIll roku w/.bogilcona analizi!mi z zakr<:su anlropologii polityki, któremu to zagadni<:niu [1oŚwi.,:con<:zostalo ostatni<: sym[101jum Sckcji w Bachotku k. Brodnicy we wrześniu 1996 roku (tylll raz<:1llo charakh.:rz<: mit;dzynarodowego warsztatu UNESCO). Jego temat brzmiał .,Anthropology of [1olitics in post-communisl socicties", zaś obok wystąpicl1 czterech gości zagranic/l1ych zcbrani wysluchali 10 reICratów polskich uczestników. Podobnie problcnl0wi antropologii polityki orill lOisamosci narodowej zostaną poświęcone sympozja organizowane przo o.lonk(·)\\ lal·l.ildu Sekcji w trakcie przyszloroczn<:go kongr<:su Międzynarodowcj Unii Nauk Antrop(llogiun\'ch i 1':UlOlogicznych (ICAES) w Williamsburgu . .,flina Kapciak, Marian KelllfJl1Y "I INO(il{/\1 lA 1\1:1 (iR/\NIC I'OCII\TKI ZBIOR()W I BADAŃ LUDOZNAWCZYCH W KRAJNI! Ki\I{Pi\CKICII. leli (JWeZESNY KONTEKST I DZISIEJSZE ZNACZENIE" SYMPOlJllM NAIIKOWF. LW()W. 12 - 13 LISTOPADA 1996 s) mpo/jum losta!o wrganizO\lan<: wspólnie przcz trzy instytucje austriackie i j<:dną ukraillski(: /\ustriilcki Instytut Luropy Wschodniei i Poludniowo-Ws<:hodni<:.i (przedstawicielstwa w<: I.wO\lic. Ilrat\slilwie i lludapeSlci<:). Ambasadę I\ustrii w Kijowie. Austriackie Muzeum Ludoznilllcz<: 11' Wi<:dnill or,lI tl-1l1i'.eum Etnografii i Pr'zcmys!u Artystycznego Instytutu NarodomallS!l\a /\N IJkrainy w<: Lwowi<:. Przy pomocy Austriackiej Biblioteki Narodowej w Wiedniu rÓ\\IlOCl.eśni<: wsta!a zorgilllizowana wystawa "CJalicja w obrazach", uroczyście otwarta w dniu rozpoCl..,:<:iilsymp()/jum. \V ohrildach S) mpo/ium ucz.<:sllliCl.ylo kilkadzi<:si'lt osób. w lym 6 z Auslrii. 4 ze Slowacji. 3 z \V.,:gier. po jedn<:j z iV{oldawii. Polski i Rosji oral. najwięccj z Ukrainy - ze Lwowa. Kijowa i in. W loku dwudniO\\\ch obrad przedstawiono ogólem 23 rcferaty (z 27 zapowiedzianych) w J<;!ykach ukrailiskim. I'Osyjskim i niemieckim. Byly one bardzo sprawnie tłumaczone na bieiąco z ję/yka ni<:lIli<:cki<:go na ukrair'lski oraz z ukrair'lskiego i rosyjskiego na niemiecki. Obrady podz.i<:lon<: wstiily na 4 s<:sje. O[llarcie K. Ikitl. Wi<:d<:l'l: ..Stosunki osobiste i instytucjonalne ludoznawstwa austriackiego z regionalnil eillogralii\ dilWl1<:gokrilju korolllKgo Galicji": S. Pawluk. 1.11(')11': •. I.udo/nawstmljako cz.)'nnik ulrzymania świadomości narodowej". Sesja I: ..I'oCl'llki inslytucjonalil.Owanych zbiorów i bad~1I1 ludoznawczych na Ukrainie. w Polsc<: i na Wegr/.ccll (pr/cl\oLinicl.<lcy: M. Lcśćak. S. Pawluk). I. IloIO\\ack\j. I.m)\\: "Roli! wspólpracy mit;dzy przyrodnikami ukraillskimi l austriackimi 1\ dziejach niluk(lIIych osi'lgnięć lJniw<:rsytelu Wicćkl1ski<:go": R. Kyrcziw, Lwów: "Wkład �312 Raimunda Kaindla do ukrailiskic.j dnogmlii i 1()lklorystyki"; O. Sapelak, 1,IIÓw: ..Organizacja ekspedycji badawczych przez Towarzystwo Naukowe im. T. SzewClenki": I .. Silećka. Lm)ll: ,.Michal I-Iruszewśkyj i Muzeum Towarzystwa Naukowego Im T. SzewClenki": F Stebly.i. Lwów: "Ukrailicy galicyjscy jako przedmiot zainteresowali W austnackiCJ nauce. prasie I literaturze do polowy XIX w."; I,:. Pietraszek, Wroelaw: ..()bs/ary polskich l.ainlereSo\lali elnograliClnych w C1alic.li Środkowej i Wschodniej do 1914 r.": H. Putilo\\'. SI. Petersburg: ..FolklorystYClne hadania (;alicji IV drugiej polowic XIX II'.": T. tvlohay. Hudapl'Sll "PoClątki naue/ania ludoznawstwa na uniwersytetach wc;gierskich" Sesja 2: "Austriacki wklad do etnogralii regionalnej \I (jalie.ji do 191~ roku" (przewodniczący: E Pietraszek i M, Sopoliga) M. Schindler. Wiedeli: "Etnografia kraju koronnego (jalicji \I hlcllO\lych austr'iackich publikacjach ludoznawczych. Artykuly i ich recC}lCja. Komcntarl bihliogr,lIiClny": F (irieshokr. Wiedcl): ,.Dokumentacja ilustracyjna (I()togralic. graJika) w I.asobach CJst.:rreiehlsches Museul1l Ilir Volkskunćk": Ił. Tobler. Kiusec: "Kolekcje przedmiot()\I etnograliclllych I. (;alicji \I /a,>obic Ost\:rreichischcs Museum tlir Volkskunde". Opis ilustnmany pr/droClami. Po dyskusji odbylo siC;uroczyste otwarclc wystawy .,(ialicj'l w ohra/ach I. Kronpnn/.en\lcrk". I wprowadzającym wykladcm I. Kohl z ł.liblioteki Narodowcj w WiedniU. Wystawa byla eksponowana pó/.niej (Iuty-mar/.ec 1997) w Muzeum Narodowym II' Krakowil'. zaś od kwietnia 1997 roku w Wiedniu. Sesja 3: ,.Rozwój etnogr'alii narodowej i regionalnej" (przel\()drlic/'jcy. F. Cirieshorcr i M. Parikova). I. Dzendzeliwśkyj. IJżhorod: ..zainteresowanie badaniem dialektu hojkO\lskiego na ZaK<Jrpaciu II czasach austro-m;gierskich": .I. Karpenko. Odessa: ../-:tniellla historia Karpat Iluko\l'llisklch (na podstawie badali hydronimicznych)"': D. Kozak. Kijt"m: ..Badania archeologiczne \I Karpatach \I' epoce monarchii austro-w.,:gierskiej": M. Lesćak. Brat\'sl,l\\a: ..I.lldozn'l\\st\ll1 sil1\1ac~IC \I' okresie międzywojennym"; W. /elcnczuk. Kiszyni<iw: .. Iladania IIblOru ludo\lego IlI\lnośc! karpackiej II" X IX wieku". Sesia 4: ..Uwarunkowania I perspektYII"Y dla nOlI'ej «etnogralii ho graniu) IV krajach ~al'packich. PostanOWienia kolicowe" (przcIVodniczący: K. Ikitl. R. Czmelyk). M. Mesa, Martin: ,.Świadomość etniczna a zbiory ctnograliunc \I mil/each": M. Parikol·'1. I3ratyslawa: .,Elnogralia bez granic jako możliwa perspektY\I'a etnologii europejskiej": F. Schnceweiss. Kitlsce: ..Adolf Mais i «oddl'ial wschodni» I\ustriackiego Mllzellm LudOln,I\\Clego oral założenie i historia Muzeum 1':lilOgralicznego Kittsee nO\le «otll"arcie na \lschl')(I». d/ialalnośc wystawiennicza, zhiory i dokumentacja": M. Sopoliga. SI'idnik: ..0 prohlemie had,,,'] etnografiunych slowackich IJkrailieólI"": R. Czmelyk, LW(lIv: ../hiory Mllzeum lowarzystll'a NaukolIego im. T. Szewczenki I nowoczesna etnografia ukmiliska". Dyskusja kOlieowa odbyla siC; w IwolI"skim parkIl clnogralicz.nym i /Oslala pol'IClona I.lego zwiedzan iem. Spotkanie wc Lwowie badaczy zainteresowanych lradyeyjn" klillllr;l IlIdOlv'I II" Karpatach bylo wynikiem m.in. zacieśniającej siC; ostatnio wspólpracy IlIdo/.nawe/ego środowiska 1\10\1skiego z naukowymi i muzealnymi instytucjami austriackimi. I.ostala ona w/no\liona po przes/lo )O-letni<:j przerwie. a zapoczątkoll"ana i szczególnie hliska na przeilJlllie XIX i XX \liekll. gd) niektórzy ukrailiscy ctnograli.m-ie. jak W. Ilnatiuk, oglavali s\l'e prace II" Ilyda\lniet\lach allstriaekich. zaś etnograliczne zbiory ukraii\skie. zwlas/cza z lerenólI" I luelllszCly/ny i Bojk()\lsz)zny, tralialy do muzcum ludoznawczego w Wiedniu. Dziś Silone zgromad/one i ekSpOn()\lanl' IV Muzeum Etnogralicznym Kittsee. W treści relcrató\v i wypowiedzi etnograli.·lIv ukrail'lskich u\lidoczni I siC; \I y minie 1~lkl. że kultura IlIdowa Ukrainy i ląezący się z nią kntg zagadnieli zallllUJe doniosic miejsce \I hislorll kultury ukraillskiej i jest przedmiotem nasilających si.,: badali jr()dloll"ych i lereno\l·ych. których wyniki przedstawiane są w lic7llych publikacIach. Od początku IlN) rokullkazuje si.,: \Ie LWlmie 110WYdwumiesic;cznik etnograficzny ,.Narodoznawui I.oszyty" (por: ,.Literatura Ludo\la" /. 4:'. �313 1(97). W 199:1 roku \Vvdane /.Ostaly aż trzy zarysy podr\(cznikowe etnografii skicj kultury ludO\I·cj. II tym dwa llpracowane zbillrowo wc Lwowie. W przcd:·;(awionym Ftllologii sympozjum wc Wroclawiu. uczestniczyl W relCracie swym tylko jeden podkreślił. przedstawiciel żc dawne polskie na terenic Galicji Wschodniej. a nawcl Środkowej, uwzględnialy ukraiiiską (określaną dawniej jako ruską) i jej kultur\( tradycyjną. zakresie ludność polską I)otyczylo to również obszaru Ukrainy lub ukrail1- Polski, badania I. Katcdry etnograficzne przede wszystkim ludność a w znacznie mniejszym karpackicgo. któremu wiele badal1 i publikacji poświ\(cili i polscy hadacze. pocz'lwszy od W. Pola i O. Kolbcrga po R. Rcinfussa i .f. (·I.ajkowskiego. I)odajmy. je dziś w Polsce zainteresowanie badawcze problematyką karpacką IXldll'zyllluje juj prallie tylko tym sporo uwagi obszarom MUlcum Budownictwa Ielllkowskilll i bojkowskilll. Ludowego w Sanoku poświ\(cąjące przy Edward Pietraszek W IOO-IYCII: Ile UKRAIŃSKIEGO MUZEUM ETNOGRAFICZNEGO WE LWOWIE 1'0wolal1c w 11'95 roku prze/. ukrail1skie Towarzystwo im. Tarasa I.wowie mialo sluiyć dokumentacji ukrail1skiej kultury, etnograłii, Lkrainy. sze/.cgólnie grolllad/.enia l.hulróW lllvczesnej Wschodniej i dopiero w 1910 roku II skromnych pomies/.czcniaeh lcn picrws/y okres dzialalności Galicji. W otworzono pierwszym pierwsze Szewczenki archeologii. etapie przystąpiono nicwielkic Towarzystwa: później powiększono olllawiancgo muzcum oraz związanych muzeum historii sale do wystawowe nieco tę przestrzeń. z nim osób przedstawiła wystawa przygotowana w jcgo stuleeie w obecnyeh pomieszczeniach Muzeum Etnografii i Pr/.emyslu Artyslycll1ego wc I.wowie, na rozpocz\(cie związanej z tym konfercncj i. Muzcum TiS I.Ostalo zlikwidowane prl.CI. władze zbiory weSl.!y Dziś etnogralicll1e lwowski..: pierwszcgo powolanego slulecie odhyła wraz z całym w skład zbiorów i Przemysiu Muz,,:ul1l L\nogralii muzeum. \V jego rad/.icckie plliniej u schyłku XIX si\( we Lwowie towarzystwem, a jego nowoutworzonego Artystycznego dość Muzeum nawiązuje bogate Etnografii. do tradycji tamtego Instytutu Narodo- wieku. zorganizowana pod patronatem znawstwa Narodowej Akademii Nauk Ukrainy (któremu podporządkowano w 1991 roku Muzeum hl' Al w dniach 24-25 paidziernika 1995 roku konferencja pl. "Etnograficzne muzealnictllO w Ukrainie. Zaloienia. S":SJa pl. .-'·:tnogcne/.a czącym etnografii Obie problemy. i historia Galicji, konferencj..:. doorze na konferencji karpackicj którego (w tym organizacja Z polskiej Elnograłicl.llego (kierownik stron)' przygotowane. plenarnych l1luzealnej 1 polski). Towarzyszyła polączona objęły jej odbyta z wyjazdowym znaczną i sekcyjnych uC/.estniczyli polskich uzupelnieniem 26 października posiedzeniem referatów i towarzyszącą 40 referatów ponad uczestników) konferencji było 30 na scsji i blisko spotkanie i wcześniejszy o miesi'lc I ()(l-Iecia PTL i mgr Andrzej udział im i komu- towarzyskie, mgr Maria Rataj (kurator wc Wrocławiu) Zaehorowska tegoż muzcum), oraz mgr Anna (dyrektor mgr Elżbieta Gola i mgr Różycka z tegoż muzeum. dr Stefan Rosiilski z Radomia oraz dr hab. Zygmunt Kłodnicki PTL) i prot: dr hah. Edward Pietraszek (kierownik Katedry Etnologii UWr). Udział obchodach kOlllaktów. doty- na wyróżnienie. w konfercncji: Etnogralicl.llcgo liczbę przedstawiono (w tym 5 autorstwa Dobrym i prz..:bieg zaslużyly w Krakowie) Muzeum Karpa!", w dniu nast\(pnym. dyskusj\(o Na posi..:dzeniach nikatów perspektywy". etniczna kilkuosobowej we Wroclawiu, były delegacji dobrą etnografów zapowiedzią ze Lwowa następnych Muzeum Berendt Katarzyna (prezes ten, jak i Kijowa na obustronnych Edward Pielraszek �314 Z EKSPEDYCJl ORJAZOOWEJ LIPIEC 1\ I'OLl,SIU 1997 UKRI\IŃSKIM, W dniach 10-30 lipca 1997 roku zostały przeprowadzone na Polesiu ukraiIiskim, po raz czwarty, objazdowe badania terenowe, określane jako his[oryczno-dnograficzna ekspedycja czarnobylska. Uczestniczyła w nich ekipa etnografów i Il)lkloryst()\\ rekrulujących si.; gl(lIInle z instytucji naukuwych i muzeów Lwowa i Kijowa, a wśród nich równió autor tego sprawozdania. pierwszy i jedyny, jak dotąd, Polak IVtego rodzaju hadaniaeh. Zadaniem badall, powtarzanych każdego lata od 1994 roku, bylo skonstatowanie stanu trad:-cyjnej kultury ludowej na rozleglym ohszarze od okolic Czarnobyla i Kijow<J na wschodzie po dorzecze środkowej i górnej Uborei na zachodzie. Caly ten ohszar doznal poważnych szkód na skutek głośnej swego czasu awarii czarnobylskiej elektrowni atomowej w kWietniu 1986 rOKu' Wynikiem tego bylo m.in. przesiedlenie mieszkal1ców licznych wsi z I i II strd)' zagrożcnia poza ich zasi.;g. Wiązała się z tym sprawa zapewnienia tysiącom przesiedlonych os('>h warunk()\\ umożliwiających adaptowanie si.; ich do nowego środowiska przy nieod/Omlym przeniesieniu jakiejś ez.;śei dotychczasowego dorobku materialnego i duchOIvego. Największych na Ukrainie szkód w wyniku tej awarii doznala należ;lea do niej południowa cz.;ść Polesi<J, która uchod/.i za jcdną z kolehek etnosu ukrailiskiego. a także SłOll'iari:;zczy/ny. Przesiedlenia, opuszczenie licznych wsi przez mlodzież oral w/możona śmiertelność mialy spowodować przyspieszony na znacznych ohszaraeh I.anik ustalonych, vV'ynikłyL:il z dawnej tradycji norm organizujących życic rodzin i społeczności wiejskich, I.atraeanie dawnych umieic1nośei i zwyczajów, a także porwcanie przelrlvalych jeszcze wytwon')H' tradycyjnet kultur:materialnej. J lipotezy te należało sprawdzić. Przystąpiono wi.;c. po kilku latach przeznaczonych glównie na usuwanie szkód materialnych i budowanie nowych osiedli na południc i wschód od Kijowa, do prac badavlczyeh Iwi'l/anych z aktualnymi warunkami życia ludności przesiedlonej jak i pozostalej na miejscu. w tym do rozpoznawania pozostalości jej tradycyjnej kultury. "W celu ich za cilOII ania dla nast.;pnych pokoleli utworzona zostala przy ministerstwie do spraw ochrony ludności Dl! SkUlkólI' ,!\I'arii czarnohylskiej ekklrowni atomowej, specjalistyczna ekspcdycja historyczno-kulturalna pod kierownictwem R. Omelaszko. I'rzygotowala ona podstawowy program prac naukowo-badallczyeh w skażonych rejonach republiki. W tym cdu 29 czerwca 1994 roku wspomniane ministerslllo oraz Instytut Ludo7nawslwa Narodowej Akademii Nauk Ukrainy I.awarl poro/.umienie w sprallic realizacji zadania, określonego jako "kompleksowe badania historyczno-etnograficzne dla ustalenia zasohu kultury materialnej i duchowej w skażonych stn;I~lCh I'olesia"~ Utworzono w zwil1zku I. tym 3 zespoly, określone umownie jako: ..Polesie" (kierownik M. HlusLkol, ,.Przesiedlelicy" (kierownik H. Skrypnyk) i ,.Strclil spustoszenia" (kierownic:D. Kalyniak i J. Szylow). W drugicj polowic 1994 roku zespoly te pr/.eprOlvad/ily trzy lIypr,!\Iy terenowe, Pierwszy z nich dzialal w 2 rejonach (tj. powiatach) pr/.ylcglych do C/.arnohyla. drugi w 5 rejonach obwodu kijowskiego. gdzie umieszczono ludzi pr/esiedlonych spod Czarnobyla. trzeci zaś spenetrował kilkanaście wsi odleglych o 10 do 30 km od CI.arnobyla, opuszczonych przez ludność już w 19R6 roku. W tych wyprawach uczeslniCl.ylo "Icznie 50 os()h: etnogral()\\. folklorystów. historyk(iw sztuki, muzykologów, historyków. archeologów i muzealnikóv\: najwięcej, bo 21 z nich, weszlo wsklad zespolu ,,Polesie". I.espól len badal Wó\\'czas wsie leżące w strefie przylegającej hezpośrednio do 3D-kilometrowej strel); spustoszenia (tj. L badanej przez zespól trzeci), przeszukuj'lc wsie leżące w odleglości :lO do 50 km od Czarnobyla. Przehywanie I Opady radioaktywne Kieruwane byly przez wiej;łce w dniach awarii wiatry IV kierunku zachodnim. a wi9c w strorw terenów poleskich, glównic po stronic uKrailiskiCJ. C/arnobyl Ieiy u północncgo kralica Ukrallly, hlisko ujścia Prypeci do Dniepru. 2 M. HluS7.K(I, fYers:e poslcornobyfśke iSlOryko·etnoiJrafrclle "osf"f~('Imiu kjJill ..,'koiJo f'oiJsslO. '" arodo7.nuwc7.iZoszyly", Lwiw 1995, z. 2, s. 139. �315 tam moglo powodować zagrożl:nia Clasic kilkunastu dlli. Niektórc i'achowanic nculralncj lam przc\\ażnie starych \\arunkach I.rcalil.OlVać zdrowotnI:. wit;c badania z wsi były już opuszczone poslawy obscrwatora i zbicracza lllicsz.kailcliw-inliJrillatorów. I.alożony Udało program. przcprowadzono calkiem jak wobcc się stwierdził w skróconym lub czt;ściowo. Niclatwc pozostałych IVszab.c w tych w swym na było miejscu niczwyczajnych sprawozdaniu kierownik zespoll{ Badania zcspołu ..Polcsic" sit;gały w nastt;pnych latach na I.achód i poludniowy I.achód od Czarnobyla. W 1995 gló\\"Ilie w rejonie O\\Tuckilll". roku objt;lo rejon ponad nimi .lO lIsi kŻ;lcych I rokitniailskim 1939 Olewsk autobusem do bliższych lJborci;1 :2 i dals/.ycb lólklorystó\\ lótogralów. Organi/.acja obol.) miejscowości. ud ległych podohnic /.e Lwowa jak trzcch miejscem i z Kijowa. regionach było malym 40 kilometrów wyjątkowo tylko latach. głównic operatora kamery znane u nas przcd przypominala przez 1920- na micjscu do ponad a także Polski na wschodzie że w latach zakwaterowania wynajętym od kilku W 1997 spenetrowano łuhyilskim dwic miejscowości. jak w poprzednich poprzednich. w różnych tygodni tym jcszcze. codziennie Kai.degu dnia penctrowano I.cspól obcjmował. podubnie organizowane sąsicdnich. Stałym wyjeżdżano i lllu/.ealnikL'l\v wyprawy. objazdowe skąd przylcglych3 trzech sit; od pozostałych polskiego. położonych coraz dalcj ten prowadził badania i trzech W ciągu kilka wsi w rejonach pailstlVa 4 nad ud miejsca I.akwaterowania. jcdną Ponad 20-osobmvy i oral malyilskim Uborcią Tcn drugi różnił sit; w granicach miasteczko etnografó\\. nad środkową IV rejonie na I.aclllldzic. InajdolVal a w 1996 roku IV rejonie okwski do rejonów roku zcspół profesora R. vidco laty Reinfussa Różnicc polegaly glównie na tym. że naszc ubozy objazdowe trwaly nieco dłużej, ale wyjazdy \\ teren nastt;powaly co drugi lll.ieil, program ieh dotyczył tylko sztuki ludowej i rzemiosła. odbywaly sit; zaś podobnlc w regionach zasobnych jeszcze w tradycyjną kulturę ludową W lalach doral.Owo 1994-1996 w skladzie I.espól .. Polcsic" nieco podejmował zmienionym. W po dwie lipcu \\ obydwu wyprawach do 7X wsi. w tym do 20 zamieszkałych dyczi. północno-wschodnim rejonic obwodu żytomierskiego. \\ rejonie Radol11YSll Koroc;tenia. poł%nych tj. na zachód o kilkadziesiąt od Malyna i nadto magnelOlilllowych. u/.yskanych in iill"lnacji. wykonano Uzyskano nego muzeum Polesia. Wspomniane fotogralii. przedstawia sporo Iwit;złych scowej kultury o niektórych po/woldy materialnej. cechach kultury tylko najeden dalej rysunków cennych gospodarce. i spolecznej. w roku, zespół ten aroi łO lO w rejonic na południc. czt;ści każdolarł obwodu kijowskie- obu wypraw sporządzono bogatą i 53 kolorowych. 8 kasetach video i opisów różnych eksponatów sprawozdanie. wzbogacone informacji o zaobserwowanych budownictwie. duchowej wiele kilkadzicsiąt badawcze roku i 16 opuszczonych wsi w do ł 9 wsi w rejonie Malyn kilomctrów j i 16 taśmach 1996 do paru wsi w zachodniej go Wedlu)! sprawozdania kierownika z.espolu w trakcie dokumcntacJI,: na 237 lilmach li)lograficznych czarno-białych zapisów wyprawy i sierpniu organizacji obiektów oraz dla przygotowywa- reprodukcjami kilkunaslll w terenie cechach miejżycia codziennego, W 1997 roku ograniczone środki a także tinansowc wyjazd. l TUIII:e. s. 140. , M. Iflllszko. Sil drell'lIii OIlTIIC=C:yl1l. "Narodoznawczi Zoszyty". Lwiw 1996. z. 2. s. 70-76. ; M. IIIlIszko. (J lIIe~J"ric:c:i l!~u i Tererell'u. "Narodoznawczi Zoszyty·'. Lwiw 1996. z. 6. s. 384-395. " Stare oSlcdle I. X IV .• miasto od 1641 roku. liczylo w 1870 roku 1292 mieazkańców (wg Słownika Gcograliczncgo Królestwa Polskiego i innych krajów slowimiskich. l. 9), z czego 44% stanowili Żydzi; mialo d\\ie cerkwic. kości.">1rzymsko-katolicki i synagog". z nich dochowała się do dziś murowana cerkiew z 1596 roku. FunkclonuJC nadal cmcntarz żydowski. na którym grzcbani są wyznawcy judaizmu z północnozachodnicj cl."ści oowodu iylomierskiego; napisy na nowych grooach są tylko w języku rosyjskim. Centrum miasteczka /.Ostało zniszczonc w czasie ostatnicj wojny. na miejscu dawnej zabudowy jest w tym miejscu kilka oudynków mieszkalnych i uiyteczności publicznej. dominuje ciągnąca się wzdłuż ulic drewniana zabudowa jcdnorod/.inna. podoona do wiejskiej. , M. I Hus/ko. (1IIIe~)"ric:c:i .... op. ci!. �316 W tegorocznej IV nicj umożliwilo wyprawie uczestniczylem przcz pierwsze dwa tygodnic mi zaproszenie skierowane do etnografów Wroclawia w 1995 roku przez prof S, Pawluka. dyrektora Instytutu tego byla dawna już chęć bezpośredniego. Ukrainy. w tym Polesia. Udzial w ekspedycji niezla znajomość odporność docierając języka odległym. Efekty mych większym obserwacji cami 18 wsi okazaly ności kontakty Od się nadzwyczaj wyjazdu widzenia i slyszenia. się. wyrażane przez ponad zawsze dzić od początku mimo Uopotów I rozmów czterdzieści. trzeba się przyglądać się dopiero pod wszystkiemu. na ogrody koniec z ukrait\skich pytania i kontynuuj'lc. Dwie dość obszerne gwary okaz.aly trudności. zawcia. sluehać udz.iclanych zwi,vane tego. dla poznania co w sferze i zrozumienia nazwalibyśmy materialnej. dzisiejszych ogólnie w sferze zasobem rzeczy tego zakątka Zmil:nil oraz 7.I1ajomości świata. si.,. mu (Im) m,in. ze z,ro/umieniem do prz.C/.IVyeięicnia. mieszkaileów kulturowym. Starałem roznHlwę na Jakiś mi się przepJ'(lII<i- bylo czasem prosić r07JllÓWC~ o powtórz.enie czy wyjaśnienie pl:wnych Sit·lI\'. Przedstawiając wlasne spostrzeżenia ograniczę się lylko do Iyeh. kt('ne wydają istotnl: lISi, mego na ich zachOlIanie i zagrody. których czasem ,już samodzielnie. rozmOlI'y.wywiady udalo si.; nielrudne Ile się II' polu codzJcnne badaczy. Początkowe poleskiej. na brak czasu. pobytu co /najdzie i pola. na dostrzegalne. do któregoś mieszkali- mimo ze z konieCl- bylo kO(lCZYĆ ze wzgl.;du spotykało do kot\ea samodzielnie. osobliwości z nogami. z kilkudziesi.;cioma poznawcz.o. przy C'I.ym najwięcej uwagi zwracalem n,1 samych ludzi. nich poglądy i oceny. Także na ich ubranie. miesz.kania przyłączyć do Wyjeżdża lem w teren 10 razy. IV Olewskiem i I{okitnem oraz i satysfakcjonuj'lee rozmowy rozmówc.; informacji. dorzucając własne temat bliż.ej mnie interesujący. pewnych po cz.;ści- kontaktów ciekawe staralcm Bodiccm Korostenicm. Niektóre interesującego pierwszego prawic zachowana oraz bliższych byly krótkie. gdy obejrzalem oraz miaslem wc Lwowie, bliskiego poznania bardziej od nas odleglej cz.;ści ulallVila mi zachowana jeszczc z czasów szkolnych na niewygody podróżowania i wyjazdów w tcren. do 18 wsi. pobicl,nie zapo/nalem się z miasteczkami z bardzicj zwlaszcza ukrait\skiego Ludol.llawstlVa jej tJ'\vania, Udzial i Krakowa jeszezc choć trzeba mi Się bardziej Polesia. ich i..ycla oraz si.; lHl niell"llplill'jc lecz nil:w,\tpiiwie mac/nic znacznie mniej w sferze podstawowych norm rl:guluj;lcych ich życic i ogólny pogl'łd na świal ich olauaj'łcy. Gdy na początku lat 30, władze sowieckie zniszczyly dawny system gospodarowania indy"'idualnego i wprowadziły istotnego nic zmieniło kultury duchowej. W czasie wojny w 1933 roku siO; w zasobie nawet pomimo warunki częściowo) w wyniku w leśnych ziemiankach życia akcji wiele dawnych rzona i była używanaieszcze wiekiem narz~dzi okolo początku Z pierwszą przymus pracy skleconych i sprz~tów. szereg a ludność jednak wskazujące na pojawienie wsi. Pierwsza lal 80 .. trzecia zaś z początkiem z nich siO; koniec ląezy w kolchozach przy domach krytych slomą. lal nic tl:i.. II sferze zwi,vanych z religią (całkiem CI."S do zakoliczenia dom"ch. maczna lub lIoin: l.nlSlueniu lIIq!!!) ich część /.Ostala odtwo- żarna. stępy i in.). w wypowiedzial:h się i nasileni.: miesz.k'Hlc<'lIV starszych pewnych zmian polowy ważn:ch lat 50 .. druga lat 90. niskim epoki powojennej. wynagrodzeniu gdy obowiąz)wal śeish standardzie życia. i niskim Noszono wtedy odzież prawie tylko własnego wyrobu z samod/.ialowego plótn". słabe posluły z kory. mieszkano nadal w starych albo zbudowanych po wojnic na ogól. szereg spalonych z nich z.aczyna się okolo najgorszej bardzo pr/,etrwala Jednoizbowych wysto;puj'l przez a niewil:ie i obrz.;dów wsi /.Oslalo prz.ynajmnie.i powojennego tamtejszych to Jeszue materialnej. zllyezajów przez wicie lat (jak krosna. czasowe. dla nich, jak i dla ogółu kolchozową kultury pogorszeniu. pacyfikacyjnychi. do okresu trzy cezury represjonowania uległy lub w byle jak wtedy W odniesieniu gospodarko; poleszuckil:j Praco;. także IV kolchozach. wykonywano a zamiast bUlóll malych. lichych prawil: tylko prL: pomocy narzędzi tradycyjnych. Do orki używano starych I-skibowych plug(')w z zaprzęgiem koni lub walów, kosami koszono ląki i duże łany żyta, a koleholOwe zboi..e i..ęto sierpami. Pracą dla domu i rodziny mogly się kobiety zająć przed i po pracy IV kolehozie. uprawiaj;\c przydomOIle I Niemcy, szczególnie IV drugiej połowie 1943 roku. przeprowad/.ali bezw/.gl~dne akCje pacyfikaCYjne poJączone z paleniem wsi. rekwirowaniem bydla i selekcją młodych ludzi do pracy przymusowej, �317 działki. tkaj'lc na krosnach 50. zaczynalo przyhywać lliasn)' przcróh plótna utkane lnu i Ikactwo. uŻylIano kohiel. z jaką II :-9)'llał)' Nieklón: na co d/id!. satysfakcj.! n;uniki. zajmuj.! z dawnych :10 laty. a samodziałowych przed jeszue do d/iś. płótno niczh\xłne na odziei .. gotując. doglądając dzieci. Z końcem lat uhiorów i ohUlvia fahrycznego. a trochy później ograniczeniu uległ do pracy. uprawiały ohrusy. wsiach chust. Ze zdurnicniem można słuchać zwraca len. przt.:rahialy łlaliowanic lIall/itki. uwag.; Skutck i.ycie zaC/.;lo si.; stawać wsi Wzrastała liczha nowych. zamieniać na eternit. się opuszC/.anie lIsi za prac!. a po katastrolic dla dolkni.;tych W tych. powoli ..za Gorhaczowa" elektrowni ni'l rq~ionów. z nowych wiele jesiennoniektórych wkolehozach. o domy i mieszkania. dachów słomą siy warunkach życia. kolehoźników ulegly wstało mieszkal- w okresie pracy udzieliły dziś a także kontynuuje wnętrz pozarolniczym, w 1986 władze inwestycji długo płótno, Wykonanie dbać zapasy starych z nich kobicty w zakresie i emerylllry czarnobylskiej Wkle własne pokrycie poprawiających place informacji mechanizacji Zacz.;to dzieci posto/ów micszkań. mieszkalnych. kształccnie znaczne a także w wystroju młodc ścianach clektryeznych. hudynków wzroslo przez ÓO .. z postępem w lalach pralek wi.;kszych Znacznie lata 80 .. gdy /.właS/ua podllyżce. li.cjsze i nahywaniem na koronek tego widać wytwarzanie do dziś go i tkaly i plecenie kobiety. zim(}\vym dużych kilimów. które zawit.:szaj'i kilimów wymaga wielu mit.:si.;cy pracy. elektryfikacj,( zachowały spódnic. kicdyś si.; Iym takżt.: mlodszc nych. W niektórych tkaczek koszul. zaczęto zwiększylo wyróżniają się znaczniejszej znacznej wzniesionych pomocy na wyrosL np. bud:-nki pr/.eznaczone dla zarz,(dll\v gmin i kolchozÓw. siedzih organizacji partyjnych, ale też I dla SI,kÓI. osrodkll\v kultury. przychodni lekarskich. sklepów. Powstało w tym czasie jeszcze troch.; nowycII. lil Ilard/Onych dróg. czemu sprzyjala obtitość miejscowego materiału krzemiennego. Pracy na micjscu dn:wnial1l: i partcrom;. Ten mniej. wiycej moina I nlezlych stosunkowo do 4-S i/.b i pr/)'budowano pO\liększono hylo wi.;cej zarobków spore starczyło oszklone w coraz wi.;kszcj liczbie szalowane IO-lelni okres wspominaj,! lud/je niż do«\d inwestować w ulepszanie dla wszystkich. werandy. Wszystkie i malowane. jako czas wzglydnego i budowanie nowych mieszk<ui. zakup sprz';lllw. Zagrożenie skutkami awarii czarnobylskiej II zachodniej u.;ści Polesia. lecz byl on przez pary lal równoważony gospodarczą \1 hardzo darka Więcej trudnej kolchozl')\v gospodaruej. i lokalnych ZakOliczyi wytwórni siC; dopływ zaczęła podupadać po miejsc pracy ubyło. na przetrwanie. .. Wracamy wysokość do gospodarki zarządu jednej sytuacji na dużych szc j.;czmienia i emerytur znacznie ograniczeniu ohSl.arach nawet o ~. gospodarowania '.- określił panującą dziś uprawiają można i owsa. Nicwielki( drastycznie hodowanego sposobów gmin. a jest to przekonanie kolchozy spadła. raczej jeszcze hylo widzieć C/';ŚĆ kołchozowej sytuację gdy urządzanie znalazło inwestycyjnych. do dawnych naturalnej" z mnic.jSlych W tej trudnej chmielu). płac a wraz z tym nawrót dobrobytu, domów. ukraińskie środków dot:- chczasowych rynków ,bytu. I{o;r.legle dot'ld plantacje chmielu upralI y i latrudnicnic. w mnicjs/.ym stopniu zmniejszyła się liczba domy pozostaly posiało niepokój także przez pomyślną sytuacjy siO; po 1991 roku, gdy nowe paIistwo obaw pojawiło sytuacji Niektóre jednak bądź utraceniu ograniczyły swe hydła. Ogółem Zaczyło siC; życie i dawnych miody się gospo- narzędzi przewodniczący powszechne. swe pola (wyjątek: wiele pustych ładne lany żyta. mniej- w lipcu zadziwiająco ziemi hiorą w bezpłatną dzierżawę plantacji chłopskie rodziny. u/.upeiniai'!c niunacznie swe male dotąd działki (do wielkości okolo jednego hektara). ahy zebrać na SW('lj użytck wystarczając.! ilość ziemniaków. jarzyn, czasem gryki, nieco żyta. niekiedy prosa. Oll'ics sieją niezhyt liczni posiadacze koni. Poszczególne rodziny mają na ogól kl"(l\\<; lub rzadziej dwic. 1-2 świnic. kury. gysi. niektóre jednego konia. a nielicZlli zaczynają hodll\\aĆ woly rohocze. Pastwisk na wypas wystarcza. lecz siano lub trawę trzeba czasem kupoIlać placąc nawet do ISO hrywien głównie ze sprzedaży hydla. rocznic: cena wynosi krowy za zapas ale wyhodować pr/.eciętnie na zimy. można 400 Wi.;kszą ilość nie wic;cej niż jedną. l hrywien . I Jedna hrY\VIlaodpoWIada wartości llIespclna dwóch zlotych. Dla porównania. gotówki można wyjątkowo podstawowy uzyskać dwie sztuki material . �318 na pokrycie dachu dycznie: pojawia Dziś (clernit) zdrożal od 10 lat w porównaniu się krycie budynków małe gospodarslwa gospodarczych przydomowe z ceną hydła 4-krotnie. wi,,:c spora- slomą chłopów poleskich pr/ypominają w zakresie swych funkcji i rozmiarów gospodarstwa naszych chlopów-robotników. zarówno Ie sprzed 30-40 lal jak i te współczesnc. z tcrenów objętych bezrobociem. Sporo rodzin lub osc'lh ulyskuje seZOn(llle dochody łatcm i kurek): trudnią bel. pracy. ze zbierania i sprzedaży się tym głównie Przy kobicty maksymalnym czarnych i dzieci. szczęściu i pracowitości kilkadzicsiąt hrywien. W tym trudnym czasie godzenia się z losem i ograniczanie potrzeb. W malych gospodarslwach moi.na widać wśród przydomowych i grzyblllv jagt'>d (borówek) ale nic brak i mlodyeh zawsze (prawdzillkólI' m,,:żClyzn. w se/.onie ludzi postawy pozost,~iących uzyskać z tego sto na ogól dość pogodnego byly i nadal są używane proste narz,,:dzia pracy. jak motyki. grabie. kosy. sierpy. Do zaorania kawalka pola wystarCla jednoskibowy pług. bywa ze Jeszcze w drewnianej obudowie. Częste są brony drewniane z metalowymi z,,:bami. Wozy są przeważnie niewielkie. o drewnianych kolach. mniej licznie spotyka si,,: I. gumowymi oponami. Zaprzęg czych raczej tylko w pojedynczego i gospodarczych tylko nie zna jej z autopsji. posługiwało gdzieś zdarzają Natomiast się przed pod szopą 30 a nawet wiekiem ków. Nigdzie jednak do licznie przed okolo którzy którymi choćby są one. jeszcze już jakby z nich okazjonalnie Dodać z powodu można, średnic rolni- wypadek. korzystają nikl dziś pokolenie i pOl.Oslawionc zaniechane na wszelki widać samodzielnie wykonanych w poludniowej malyeh zwłaszcza a podobno W niektt'>rych że kołchozy mają coraz braku środków. czasem wit;ksze nawet ciągników. Polsce zresztą na Połcsiu byłby kłopOI z nabyciem paliwa do niego. na dlugo podstawową, obok wolu. silą pociągową w karłowatych poleskich. narz,,:dzi d('mach metalowe mlynki z silnikami c1ektryunymi. sporządzane przez młynki produkowane fabrycznie. podobne do naszych śrutowni- konstruowanych rolniczymi niegdyś stu laty i dziś już zapewne jak st,,:py i żarna. 20 laty. przetrwały. ludzie. nie duhą. Z podstawowych I. jeszcze domach zastąpiły Je od pewnego czasu domorosłych majstrów. a także podobne zanikła inne narzydzia. W nielicznych się starsi konia. socha które od wielu już byłyb~ lat. Dziś wiyc koó pozostanie zapelln,~ i dzialkowych gospodarslwach klopoty ze swymi na czt;ści zamienne. duJ.ymi maszynami sprowadzane l. Bialorusi. I w nich konie są częściej Zastanawiać darką używane do pomniejszych prac. fakt. że Poleszucy raczej powszechnie może kołchozową. choć pamięć o jei przymusowym i dość dawno wprowadzeniu oswoili si,,: I. gospo- wśród naj starszych trwa ludzi. Nie majuż prawie starców. którzy w 1933 roku byli gospodarzami na swoim. Nawel osob~ dziś 80-letnie mialy wówczas 16 lat. nieco liczniej zaś spotykani w wieku lat 70-75 mieli o 5-10 lal mniej pracę i tylko trochę w kołchozie minali też, że glód był do zniesienia zapamivtali (w tym wieku 1933 roku. na Polesiu, tamte ciężkie zaczynano który przyniósł dzieci tak straszne gdzie do przetrwania chłopskie skutki wystarczyło do cięższych .. na samej trochy Mial nawet maszynę jego ojca, który prowadzi do młócenia. kosiarkę. ładne l je wespól gdybyśmy Wspo- latwiejszy ziemniaków wspominał I. dwojgiem bydło .. ,Panie. prac). Ukrainie" wlasnych jagody i grzyby z lasu, a także jakaś zlowiona ryba lub zwierzę. Na Polesiu było niewielu zamożnych gospodarzy. Pewien 76-latek dację w 1933 gospodarstwa ł 4-15 lal zaczynali lata, jak i to, że już w wicku wdrażać brutalną pożenionych oraz libIidzieci. takie gospodarstwa rozwijali. to mielibyśmy dziś u nas życic jak w Ameryce' A nas uznali z.a kulaków. wyzyskiwaczy i zniszczyli. Ojciec nie mógł tego przeżyć i umarł". W tej sporej wsi takich gospodarzy było zaledwie kilku ,,/\ teraz o, jaka bieda". Z biegiem lat pozostały w pamięci stości. zwłaszcza z lat 80. Chwalony urodził dwa się w średnim lata do szkoły, te dwa lata pomogły władza radziecka wojska przepracował tę praeę. przynosiła gospodarstwie którą dobrze mu polem zalożyła dalsze glównie te późniejsze. lepsze lata kołchozowej rzeczywiwe wsi ..majster na obie rycc", 70-lctni kowal i ślusarz. w chutorze. wspomina. w rozwijaniu w jego kowal, i niezly zarobek. uczyli technicznycb w którym polem stronic". starannie zainteresowań wsi kołchoz, 40 lat jako mu zadowolenic lecz ..po polskiej Nauczyciele zacząl kierownik Chodził tu zaledwie i wymagali: i kowalskich. pracować. a po odsłużeniu kołchozowej Już na emeryturze n3llet Po wojnie kuźni. rozbudowa Chwalil l własny �319 wars/.tal ślusarski. Robi i naprawia prz; t; m. i.c dobry dawnicj 73-letni żcniu emt:rylO\vany wojska. cieśla aż z południa brata. NauCl.yl sil( (iesiolki innych ehlopów la nim szopy. la/ni. zamieniony i slolarz i potem w chlopskiej i ..niszczeje przybyl do wsi pod Olewskiem szukając sil(. otrzymal Icpszego dzialk~ dla krowy. kuchni.,;. gospodarcc. życia. ziemi. w 1948 roku dołączając i naprawiał prosiaka gdy pó/nicj ict:z ubolewa nasz dorobek". przez 33 lata wznosił pomies/.czenia II' Ietni'l użyteczne podupadł Ukrainy. wsi. Ożenil W'C dom. narzl(dzia kołchoz po odslu- do przyżenionego kolchozowe budynki tu i domy postawi I IV 1960 roku swój 3-izbuwy i kuf. a naprzeciw kolchoz uruchomił domu dużą budyneczek wspólną łaźni~. Dla zarobku wykonywa I w wolnych chwilach mebk. w tym kredensy. Pożenił czworo dzieci. a dom pO'I i.,;kSl.y I pilni kilkunastu laly o dwa pokoje dla rodziny zamężnej córki. Córka z matką prOlvadzą gos[1odarstwo domowc. a wszyscy razem wykonują prace w gospodarslwie. równicż Li.,;ć. który pracuje nadal w kolchozic przy pracach polowych. Żyć si~ jakoś da, utyskuj;1 jednak. jak wszyscy. na hrak picni.;dzy. NajstarSlym zc spotkanych [1r,l(y IV kolehozie. stanowili Polacy. I Jrodził m.;ż(zyzn jest 93-letni si.,; i przeżyl zatrudnicni w' lasach cale życie maj~tncj rodziny gos[1odarstwa. [10 okolo dwie dziesil(ciny. pl)\\odzilo mu si.,; dohrze. Ma nicwątpliwie .jcst prawoslawnym podohnie wdowiec. prawic od 30 lat cmeryt w niewielkiej zicmialiskiej, jak ojciec. matka tak i tak. ahy si.,; Iro/.umicć". do Kazadlstanu. on chyba byla Ukrainką. Ożenił W 1936 roku prawic jakimś przypadkicm się wcześnie. wszystkit: pozostał dlatcgo. że jui. od I 'J:U roku prawwałw kolchozic utworzonym Imicniono (popr/.cdnia nazwa hyła dość cz.,;sto spotykanym I.W ią/,anej I. przetwarzanicm Ilik\vidowanej I'olskicj malej drcwna wioski. i ukraillskicj. - POlasznia). Do tcgo ukladalo czasu. si.,: dobrzc, 1931-1935 u<:I.,;szczala do miejscowcj cicli!. Ona sama l.apami.,;lala jcszcze mieli małc tj. nieco [1onad jednohektarowe. Ojciec był leśniczym. polskie nazwisko. jak i imi.; (Adam Żołnierczyk). lecz mic,isCllwą polsk" dziewCl.yll<\- katoliczką. która ochrzciła calą czwórkę nujący'lll jeszcze paralialllym kościck w Olcwsku .. .Jak rozmawialiście swo,iemu. większość a ponadto osiedlono tj. do 1936 w 1925 roku ich dzic(i w rUllkt:jow domu')" - .. A po I w} sledlone po wicloletniej wsi. gdzie rodziny polskic ze swą polską zoslały żoną, w ich wsi. Wc wsi, której okrcślenicm śródleśnej ściągnięte roku. jak to wsporninala tu rodziny współżycic 74-lctnia może nazwę osady poleszuckie obu Ukrainka. ze społccznośei. która IV latach szkoły podstawowcj prowadzoncj przcz polskich nauczysporo z tamtej szkolnej nauki. w tym zadziwiająco dużo polskich wiers/.yk'·)lv. reeylUj'lc je I dohnl intonacją: uClOno w szkole po polsku i po ukraillsku. \\'Clc~llie. ,iui. jako 14-latka zacz.,;ła pracować w kołchozie, Żolllicrczyk został w 1944 roku lIcielony do Armii ('/crwonej i przcszedł zc swą jednostką przez a;' I.a Berlin. a po powrocic pOllllll'nie podjąl prac~ w kolchozic. półnot:ną Wielkopolsk~. gdzic byl ccniony jako Odrę dobry kOSlar/. Od wiosny dojcsicni kosil r.,;cznie ponad 30 hcktarów ląk i zboża. nawet do 38 hektarów. jak lO kiedyś poliuyl. I.astalem go tabe kosą IV r.,:ee. gdy kosilopodal domu chwasty. potrzebnc na ściólk<; w chlclliku. s} n zamieszkaly lIialiśmy I.yje sam. ale blisko IV ()kwsku po ukraillsku. Jak na swe lala okazal I jcszue i któryś po polsku l. poleskicgo II} Sila za m'li. na s)'na osiadkj IV I ')33 lIybudlem I wojny Lnaló.li schronienie sąsiadów. a dość często wnuków ... Trzeba nieco si.,; ulowiekicm .jedna osoha a arcs/tollany I. rozumiał. sprawnic pami~tałm,in. jcszcze ..pogranicza". myślącym zagin,,1 bel wicści. odwicdza go ponad 65-letni cale życie robiłem". Rozma- "Nicch Hanka Czcszki, której Jako mlode b~dzie i ujmująco 6S-lctnia w ich wsi owdowiałej roku coś robić. pochwalony". pogodnym. Milerowa, W 1950 roku mąż uchodził maiżellsIWO świalowej z Czech do pracy wc dworzc bogatych w jednej wsi. I\nna. ukraillska dziewczyna. wyszla przybyli za Niemca. tuż przcd ziemian, a po rewolucji za mąż za jedncgo z ich ,ynów z miłości. Jak podkreślila. gdyż był przystojny. laradny i umiał bawić się, taliczyć. choć czascm takie :t.b)'t dui.o pil. Dohr:t.e go wspomina (zmarl przed kilku laty). podobnie jak pozy'; IInic wspomina szanowali. l potraiiii lamte lrudne. si.,; razem ci<;żkie czasy bawić. z lal młodości. choć w pas/o/ach przedc na nogach W okre,ie liberalnego kursu lIobee Polaków na żytolllicrszezyżnie. wszystkim to. żc lubili i samodziałowym zakolicl.Oncgo IV się. przyodziew- 1936 roku. �320 ku. Ze swą teściową, się lubily (kobieta kiego nazwiska która do kOlica życia ta /.Illarla niedawno jest jakby wyróżniana w Kijowie na spotkaniu dziś zwraca uwagt; swym wyglądem ną. a przecież minając dawniej mówiła w wieku po ukraiIisku okolo wc wsi, a jcj córka UkraiIiców niemicckiego przez cale życie mieszkanką hardzo nosicielka nicmiec- tym, hyła niedm\llo Polcszuczka Była nicW<ltpłiwic kolchozowcj akccntem. jako siy nawet szczyci pochodzcnia. i inteligcncją. z ucskim 95 lat). MilerolVa Milcrowa jcs/CI.e ladn.\. przystojną dziewczy- wsi i przcz wiclc lat kołchoźnicą. Wspo- dawne czasy i ówczesnych ludzi mówi z przckonanicm. że .Jakich dohrych ludzi. jac) byli. nie ma już teraz i wit;cej nic bt;dzic"; uczynily ich takimi trudne warunki życia. którym musieli i potrafili sprostać. Słowa te doprawdy są godnc uwagi i rcflcksji. Tcmat niemicckich sąsiadów na Polesiu pojawil si.; kilkakrotnie, gdyz i tu zdarzały mieckie wsie i mniejsze osady. W dwóch wioskach wskazywano. niemieckie. zamQżne za UkraiIicami. potrafiły Ivyperswadować aby z błahego powodu nie niszczyły ich wsi. Niemieckich stronach IV paru wsiach zarzutu w stosunkach IV okolicy osadnicy tylko z pochodzenia. Wśród wspominano z ukraiIiskimi innej narodowości. choć oni i sąsiedzi ukraiIiskich ści niż ukraińska: bardzo PoleszukólV Polacy. Żydzi. dobrze sąsiadami. nicmieckim gospodarzy ekspedycjom karnym. osiadlyeh IV tamtych wzorowych. pracowitych na pytanie. siQ tu i ówdzie i Niemcy na Polaków. osadnicy (wymieniam si.,: nie- IV nich kobiet) odpowiadano wskazując np. nawct pami.;tali o tym. znaleźli Czesi jako Ch.;tnic żc mieszkaj'lcc rolników. którzy czterech hez czy i jacy byli Polakami innych IVctilug chronologii byli narodollo- ich pojawiania siQ na tym terenie). Zd,~je sit; nie ulegać wątpliwości, że na pouątku X IX wieku ich współżycie było przyjazne. życzłiwe i czasem bliskie. prowadzące do zawierania mieszanych maLielisll\. Uznawano. że pełnoprawnym i godnym uznania sąsiadem jest ten. kto niezależnie od sIlego prywatnego jakie jt;zyka stwarza j<;:zyk ukraiński. także Żydzi. chce i potrafi współżycie. znaleźć Czesi a nawet Niemcy, pobytu wspólny Podstawowym lub raczej jcgo miejscowa Z krótkiego liczył i religii sąsiedzkie gwara. można się - i nadal tu liczy - przede w różnych porozumienia sytuacjach. .. intcrctnicznego" której uczyli si~ najłatwicj przynąjmniej na Polesiu jl,:zyk z innymi j.;zykicm Polacy. by! lecz użYlIali niektórzy. wynieść wszystkim wrażenie. człowiek ŻC wc współżyciu jako członck rod/.in)' miQdzyludzkim i sąsiad. ale także i ten z zewnątrz; czlowiek. który powinien być uczciwy. odpowicdzialny. doceniający godność własną i Clldzą. a także w przyjt;ty tu sposób uprzejmy Tutejsi lud/jc. mimo wszclkich nicdobrych doświadczeń. pozostali bardzo kontaktowi. otwarci. chl,:tnic podcjmujący rozmowę. informujący niewątpliwie szczerze. Przechodzący drog'l pozdrawiaj'l siebic i obcych: ..dohre rano". ,.dobryj dcń"; a mQżczyźni także krótkim ..zdrasC". Są oc/.ywiścic. jak i wszQdzic. IV tych społecznościach ludzie odchyleni od tcj ,.normy podstawowej". Zdarzaj'l sil,: tcż nickicdy i samobójstwa wynikłe z ciężkiej sytuacji osobistej. Klasyczne badania etnograficzne muszą tracić ści powinien świecie się i tu przenosić wartości. widzeniu ze współczesnymi czują bezradni. nawct na Polesiu. skoncentrowane dążeniach i oczekiwaniach. a takżc na niepokojach świata, w skali Ludzie globalnej. ci chcą raczej które na ludziach i do nich docierają. żyć po swojemu. na ..dzikich'· systemie wych tubylców i na ich zasób wartości potrzeb. badaniach (choć nie unikał kulturowy. i na instytucjach Nieprzemijającą społeczności stopień autonomii swoistą "urawniłowkę" przez wartość wiejskich, w świecie jak na ludzi. nich samych tego programu szczególnie opanowanym kulturową tej rozpowszechnioncj lecz właśnie tych. przez wówczas których si.; lub popadać Bronisława on uwagę Malinie jak w brytyjskiej nauce których życic jcst opartc na własnym stworzonych dla zaspokojenia ich życio- należałoby które rynek i ich związanych a wobec a nic bogacić w nędzę zgodnie z nowymi prawami rynku. Na Polesiu nieodparcie nasuwa się skojarzenie z programem badawczym nowskiego z początku naszego stulecia. Na mieszkańców Trobriandów zwrócił nazwy) a punkt ciężko- antropologiczne. przemianami się trochę na znaczcniu na badania starają towarów i w dzisiejszych doceniać si.; jeszcze i kultury zachować masowej. jakiś tworząc) dla nas wszystkich. Edward Pietras~ek �321 PIVYGOTOWANIA 1)0 WZNOWIENIA EDYCJI J)/IU. BRONISLAWA MALI OWSKIEGO Inicjatorem w/.nO\vicnia edycji IJ::iel B. Malinowskiego był prof. Janusz Mucha z UMK. kgo starania Ilsparly d"a komitety naukowe: Komitet Nauk Etnologicznych PAN oraz Komitet Socjologii 1'.1\ ' (prof. Piolr SztompKa). Inicjatywa prof. J. Muchy uzyskała ważne poparcic rÓII'nie/ ze strony Pailstwowego Wydawnictwa Naukowego. dotychczasowego wydawcy Dziel. Pierlls/.ym krokiem sprzyjal_\cym podivciu na nowo prac nad edycją by/o powołanie przez prof .Janusl.a Talbira Sekretarza Naukowego Wydzialu I Nauk Społecznych PAN - odnowionego składu Komitetu Redakcyjnego f)::iel. Na ezek Komitetu stanął prof. 1. Mucha a stanowisko Sekrelarza obj.;la p. (ira/.yna Konieuność Kubiea-I kontynuilcji kller. i doprowadzenia do kOI1ca wydania D::ieljcst oczywista. Rzecz do- t; uy pr/ecie/ prilc wybitnego i najszerzej znanego spośród Polaków przedstawiciela nauk spoleunych. dotąd naju.;ściej e) towanego i omawianego w literaturze światowej. Dowodem na rosnące rauej S'\ liune a nic millejqce uk,l/ujqcc i i1rtykulólI. osohistych i dokoliuenie antropologii lIej. f)::iela I. I ! I.akresu .iOl'ych II lIauce B. Malinolvskiego. lIauk lIydall nlue. okażą dziennika jego angielskim i listów. naukowym ak i w wielu Obok 13. i postacią dl.ialalnośei a także innych językach. pożytków. jakie Malinowskiego wznowienia książek oraz publikacja przyniesie wznowienie wydania I bel nauce polskicj. a szczególnie socjologii. etnologii i rozwijającej si« spokullej i kullllrowej. naki.y uwzgl«dnić ponadto korzyści w skali nauki światoB. Malinowskiego. jedyna h:go rodzaju inicjatywa na świecie. wzbudzi la bowiem zainteresowanie pracami dorobkiem opracowania nic tylko /reSZ!'1 w jvzyku dokumentllII duze zainteresowanie si.; aktualnie nic alc lak/c spokunych tylko ogliJszanyeh lIai.llych i amerykaI1skiej. cz«sto II' j.;zyku lIIIlalI ia.l'łC zapoczqtkowiJną II ten spos()h brytyjskiej lIa Wschodzie. polskim. ju/ prac. Dotącl Polskie i kllllcl.enia opublikowano najsilniej związanej korzystającym 1980 i przcrwal1l) w roku swoi'! zdoi ilOŚĆ do kontylluowania rozpou.;tych przecież z publikacji środowiska naukowe w roku 1990 edycję D::iel. w Ilowych warunkach ustro- siedem tomów Dziel. z których pierllszc lrzy douekal\' si.; slloich drugich wydal\. Wielka w tym zasługa prof Andrzcja Palucha. kl"l!'; "; I glllllll\'ln SIJlrillfs IIIOV<!/1S wydania D::iel i zredagował większość opublikowanych ju/ lonH')\, oraz pror. Wladys/all·a 1\1arkiewicza. pierwszego Przcwodniczącego Komitetu Redakcyj- nego rekst; do trzech koklnych wmów (I. 8 Jednostka, spo/ec::no,,'ć, kultura: l. 9 Kultura ije; .ur~<!!lII(/i/),:t. 10 lI'oli/o.{(' i C).'\j'ili:acja S:kice : pogranic::a antropologii spolec::nej i ideologii). przetlumaczolle Iccz nic opracowane niJukowo. znajdują si« w Par\stwowym \'aukoll;m ISllliei_l ponadto. tak/c zloi.one w PW I. projekty trzech dalszych kOllt; nuacji prac ju/ II CZyŚCI /realizowanych dot'lll II plOllat!/Onym. liCU ukladu ut!oskollakllie c:1lości edycji. ladaniom m.11l ruygnacj problcmollcgo. zasad Stawia lIyt!allallia zwi,vanym Ie wymaga i z. porządku .jednak/.e si<;:niektórym chronologicznego równicż poszczególnych wznowicnicm podporządkowania nowc tomów wydawania zamieszczania zadania. oraz Dziel Wydawnictwie tomów. Podj«cie do których ustalcnie zostalo nalcży charakteru poświęcone nat! tomami. do których teksty zostały na m.in. i zakresu pierwsze tkanie odnollionego Komitetu RedakcyjIlego. które odbyło się 25 pa/.dziernika II Instylllcic Socjologii l J./. SpotKallic rozpoczęto od informacji redaktor Elżbicty z PWi\' o stallic prac edytorskich zasadom tekstów J spo- 997 roku Slaśkiewicz przctłumaczone (tomy S- i Ol! o I.lozonym .lUI projckCle IWSCI I.dob;cla dalSl.ych tomów (tomy 11-13). Wiek uwagi poświ<;:cono konicczslOdk()1I linansowych. W dalszej ezęści spotkania dyskutowano sprawę charaktcru edycji. Czy ma stallollić I.ostać ul..llpclniona Ihiór ()soboll ości uuollego dz.ienllik córk.; n. Malillowskicgo .l/alii/o\j·.I'/u allil IJsie II tiumauenill wszystkich o I()togralie Ihigniewa lIekIl'; .\Iassoi/. autorstwa lub tylko wybranych B. Malinowskiego i lisIy') Te listy m.in .. które prac B. Malinowskiego'> a także wydane ważne zostaly dla Czy ma zrozumienia w roku 1995 przez Wayne (The SI01~V 0/ a Marriage. The Letters 0/ Bronislaw Routlcdge) i opublikowanc w wyborze w języku polskim Ikllet!yklOlvicza i I.iliany Pechal na lamach Polskiej S:tuki Ludowej. �322 Kontekstów nr 1-2 z 1997 roku. Podniesiono potrzeby umieszczenia II' /):::ie/ucli możl iII ie naj szerszej bibliogratii. obejmującej wszystki.: dost<;pne prace i ich ró/ne wydania. I':dyejy f):::ie! winno zamknąć zestawienie opublikowanych w nich prac B. MalinO\vskiq~o a tak/c obejmuj;\cl' wszystkie tomy zbiorcze indeksy: osobowy. rz.:czowy i geograliczny, bez których opanowarlle przemieszanych i treściowo zróżnicowanych tekstów jest 11"1"0;\:/ niemo/liwe. Ikz t~<:h niC/becinych elementów D:::ie/a nie pozbędą siC; <:harakteru wydawnictwa pod wzgit;dl'm <:dytorskJIll przypadkowego i amatorskiego. Dla czytelników "Ludu" interesuj;l<:e są związki B. Malinowskiego z tym pismem. \V .,Ludzie" opublikowalon w trzech częściach pierwszy swóJ artykul {otellll:::1II i eg:::ogllllliu. /. !)()\lOdll ksią:i:ki J G Fra:::era .... zamieszczony w t. 17 (/91 l l, l X (1'J 12) r 1'J ( I'J Il) a prz<:dnrkO\I an~ w1. 7 f):::iel. Napisal re<:enzjt,: z tomu 17 "Ludu". któr'l umieś<:i1 w t. 22 ( 1<) l l) r·o/k-I.orr'. a Idora znalaz.la sit,: w projektowanym 1. 12 f):::ie/. Korespondowai w lata<:h 20. z red~rktorem "Ludu" pro!. Adamem Fischerem i podejmowai starania o Ivymiany tego pisma na "Man". Radt,: Redakcyiną D:::ie/ i jej Przewodniczącego czeka wysilek przygotrmania ostal.:cz.nej koncepcji edycji lJ:::iel. Ważnym zadaniem jest .iednoCl.ćŚnie przvsl<\pienie do mo/liwie szybkiego wydania tomów o tekstach ju/ przetlulllaczonyeh lecz wymagal'lcych jeszcz.e opracll'lania naukowego. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/273f2cddfa445591942ed1a3ac3f281a.pdf 5860c504e1c072b62508c7302325f5d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2197 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2043 Title A name given to the resource Jubileusz 50-lecia pracy naukowej dr Soni Kovačevičovej / LUD 1997 t.81 Description An account of the resource LUD 1997 t.81, s.322-324 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t 81. 1997 JUBILEUSZ 50-LECIA PRACY NAUKOWEJ DR SONI KOVACEVICOVEJ SOIla Koyaceyicmil urodzila się i wyellOwala w środkowej Słowaeji. na Liptowie - krainie bogateJ w luc!\)\\e tradyqe. Tu z.apewne można szukać impulsu. który sprawił, że jej późniejszy gl.;hoki zlli'I/<.'k z kuhm,\ ludo\\'1 mial charakter nic tylko naukowy. ale i emocjonalny. \\. 193') I'(lku przeniosla się do Bratyslaw)'. gdzie studiowała język francuski i niemiecki oraz eln(lgra!ie na W\ dZ.ialc Filo/()Iicznym Uniw"CJ"sytelll im . .l. Komel1skiego. Pracę naukową podjęła II 1945 roKU. Nastaly trudnc lata; z powodów politycznych dr S. Kovacevicova dwukrotnie odchodzi la z pnlCy II Instylueic I-:tnografli Slomlckiej Akademii Nauk. Dopiero w 1968 roku udalo się jej IITócić' do Instytutu. gdzie pracowala już b<.:z większych przeszkód aż do przcjścia na emerytur~. Bibliogr,t1ia prac S Koyac<.:yicovq j<.:st bardz.o bogata - ponad 15 książek i ponad 200 art y"ulll\\. imponu.i'\GI j<':SI rozkgla l<.:matyka, którą podejmowala. Prace badaweze rozpoczęla ol! pl'Oblcmatyki ubioru ludowego, a wyniki przedstawi la w szeregu publikacji. Na uwagę zasługUle praca 1-'llllon'· nd('l' \' IW!'I1nl1l I,iplnve (1951 l, która sprawiła. 7,e utworzono serię monografii regionalnych strojl)\\ ludowych wSIowacji, W trakcie halhui Ilad strojami ludowymi zarysowal się w sposób naturalny następny temar. a mianowicie sztuka ludowa. Z czasem poświęca la jeJ coraz więcej uwagi, badąjąc różne przej a\\\, od sZluki dekoraeyjn<.:j az. po sztukę prl:edslawiającą. Efektem badali były erudycyjne publi~acJc ,)'im'ellske li"I",',' 11111<'1111' (1954j, r'udowi plastika na Slovensku (1967), Drevore:-:y .1 !1I,{'1l'c1 kUl/IiI'(( (I ')7-1). UdOI"; \~{!Vl1rne UI/U!II! Slovensko (1974), Vkus a rudowi ku/lura 19751 ('fon'A Il'Ol't'lI (In71. ({ovek (/ SPOiOCI10Sllł990), / ••in!<:r<.:sowania Soni Kovaccvicovej sztuką ludową nic ograniczały się bynąjmniej do wyprc'parollanyc'h zjawisk kultunl\\ych; zawsze interesowała się ulowiekiem i jego związkami ! otauai'lcym światem Ilieustannie rozwijającym się i zmieniającym, To podejście badawcze :;lall()\\i/o !lol!sta \\l;, kt"lI'<l pozwoliła liczonej na indywidualne interpretacje w obrębie klasycz:1; ch lemat o\\' elllolog.lunych, S. Kovacevicową jako wSl:echstronn<.:go badacza interesowa/y taKZ': I:W'I,(Z1-;1 \\; "rauaFlc<': poza ramy sl:tuki ludowej i ląezące ją ze sztuką profesjonalną. Kolejn\m lI;r<lini.: ZarVSll\\ującym sit; tematem, któremu S, Kovacevicova poświęciła wiele [l\\agi, bylo lI'i.:jskie hllllo\\'nicl\\'o II'raz z formami osadniczymi. Głównie poprzez tę problemal\ k.; II ląuyla się do sZ.eroko pojętych badal1 interetnicmych, Odnotujmy tu jej dysertację L:udove SI<I\'il'elsll'O 1/(( SIOI'ellSAII l' I'Okll 18()()-195() (1966), Badanie cech budownictwa ludowego p\)prlCZ przedstawienie ich na m,lpaeh bylo już II' tej pracy dojrzale metodycznie i stanowiło pl'l:: gO\ll\\anie do realizacji Flllogr((/ic::nego aliaslI .'llowacji (Etnograj/ck}> alIas .'llovenska), r:rul!; cja naukO\va, umici~tność syntetyzowania, nicomai pcłna 7.l1ajomość zgromadzonych Inl~ll'111aejio kulturze ludoll<.:j staml\\ ily podstawę, na której S, Kovaccvicova oparła przygotowania \\iclkieg,o projektu -- opraLOwania etnograliczncgo atlasu Slowacji. Od pierwszego projektu i prz.ygOlO\\anid kllestionariusza (rok 1970) aż do wydania atlasu (1990) jako redaktor naukowy, ś\\ iadoma celu, systematycmic ki<.:rowala zespołem pracowników, Wykazala ogromną energię i l.aangai.O\\'ll1ic, ahy material I.cbrany w 250 miejscowościach - punktach badawczych znalazł :;i.; na mapach oraz aby opl'aeO\vano komcntarze, Rozmiar tego dziela, jak również jego wartość dla kultlll'y S/ollacji. j<.:Sljednoueśnie najwyższym osiągnięciem naukowym Soni Kovacevico\\ .:j. i �324 Po opublikowaniu zjazm nie słabnie. k/opedia L'udovej lit/as li S. Kovacevicova Jako współautor kll/I!/ry wzięła (1995) S/ovenska przeszla na emerytur.,:: udział w opracowaniu oraz w przygotowaniu jednak jej twórczy dwutomowego pracy. uzieła kt(,ra ma wyjaśnić rozwój i charaktcr słowackiej kultury ludowej poprzcz odwalanic si.,: do s/.crszych kOnlekstów (S/ovakia - F,llropean Context of Fo/k Cll/ture. IV druku). Charakterystycznymi cechami clI' Soni Kov<lcevicovej jako e/.lowicka entuLncv- curopejskich i uCl.onego byly samo- dyscyplina. świadomość wytkniętego celu. pracowitość oraz duże \\Yl1lagania stawiane sobie i współpracownikom. Chyha głównie dzięki tym cechom zyskala autorylcl i zaul~lI1ic koleg()\\ w Slowacji i poza jej granicami. Wśród zalet wyniznialy siO;jej zdolnosel pedagogieznc i hezimeresolVne niesicnie pomocy każdemu, kto jej potrzehowal. Osohowość i wyniki naukowe dr Soni Kovacevicovej byly często i publiCl.nie occniane Do najbardziej prestiżowych należą: najwyższe odzn<lCLenie Rcpubliki Slowackiej /a Oi/ogruflc::ny at/as S/owacji. nagrocIa l-Ierclcra i ezlonkostwo honorowe I'olskicgo Tmvarzyst\\a l.udoznawczego. Nustis/m'a Sto!ic'i/Ó Odd/ialu Po/n(iJ\- v. IN MEMORIAM JÓZEF PIEPIVYK (1917-1997) J 997 roku 5 lipca skiego PTL. leszczyI1skim. zmarł Urodzi I się W roku w Poznaniu dr Józef 1950 ukoI1czyi Picpr/.yk. It) 17 roku 13 września studia wieloletni w Ibbko\Vieaeh socjologiczne czlonck \\ obccnym na Uniwersytecie wOJc\\ód/.!wie Pozmlliskim pra,,! magisterską u prof dr. T. S7.czurkiewicza "Procesy kulturalno-oświatO\\e \\' d\\óch "Isiadujących ze sobą grupach regionalnych w powiecie gostyllskim", w 19(,X ohronil na ll!\M mzpra\\.,: cloktorską, pisaną Poznania". Zawodowe poci kierunkiem prof. ż.yeie poświęci clI'. .I. Burszty ... Uementy I dziennikarstwu, \\iejskie kulturzc W miasta 1946-1 ()6X hyl dziennikarzem \V lalach ..Glosu Wielkopolskiego", następnie clługoletnim kierownikiem Ośrodka Dokumentacji Prasowcj w Poznaniu. 01'.1. Pieprzyk hy! wielkim milośnikiem Wielkopolski, z pasj'l dokumen!O\\ał dziejc i tradycje kulturowe e7.ony m.in, Krzyżem i popularnonaukowych Wie/kopo/sc~v Grabonóg regionu, dzialal Kawalerskim opraeowa!\ ::aclli i nicponie, w Wielkopolskim Orderu Towarzyst Odrodzcnia poświęconych POZn,\I'l 19X8 oraz wic Kulturalnym, Polski . .Icst autorcm Wiclkopolsec, ostatniej /)::ieie \" tym zostal \\ielu m.in. \)c!/na- nauk()\\ych ksi'lżkowych ,I;III1I1V/)~pO\l'o pod /)(llIelll. ł 995. ./acek l3edllarski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/975a17d8b1d52dfad63ad7e3ac80c37c.pdf 697a53245d308b76b24ad018455c3189 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2194 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Subject The topic of the resource Niemcy - stereotypy Protestantyzm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2040 Title A name given to the resource Czy ewangelik musi być Niemcem ? / LUD 1997 t.81 Description An account of the resource LUD 1997 t.81, s.253-257 Creator An entity primarily responsible for making the resource Schmidt, Paweł Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, L 81. 1997 II. POGLĄDY I OPINIE CZY EWANGELIK MUSI BYĆ NIEMCEM? Tytułowe pytanie wydaje si~ być pytaniem retorycznym. Dla jednych będzie oczywistym stwierdzeniem równie oczywistego faktu, dla innych błędnym \\yciągnięciem pochopnego wniosku. Nad czym więc się zastanawiać? Właśnie nad ową oczywistością pojawiającą się w wielu działaniach i przemyśleniach czlowieka. N iezaprzeczalność niektórych ustalell, do których się przyzwyczailiśmy. potrafi prowadzić do niezbyt pożądanyeh wypaczell pojawiających się na marginesie pozornie nie związanych z nimi problemów. Tak właśnie stało się w książce prof. Barbary Bazielich Tradvcyjne stroje doh1O.~lqskie (1993). lanim przejdę do omówienia powyższej pracy. chciałbym uprzedzić, że tekst ten, mający pierwotnie być recenzją, może zostać odebrany nie tyle jak recenzja, lecz dość luźno powiązane z tematyką książki prof. B. Bazielich dywagacje. Nie zamierzam bowiem chwalić ezy krytykować jej celu, myśli przewodniej i założCl'l teoretycznych, ale chcę się skupić na wątku, który prawdopodobn ie umkmIl uwadze autorki. Tradvcyjl7e stroje dolno.~ląskie są monograficznym opisem różnych odmian stroju ludowego (tak wiejskiego. jak i miejskiego) z terenu Dolnego Śląska. Tekst obejmuje okres od XVI w. do połowy XX, jest utrzymany w konwencji opisowej etnografii historycznej i nawiązuje formą do prac nad Polskim atlasell/ etl7ograjicl7vlI/. Autorka w k lasyfikacj i odmian i elementów stroju zajęła się nie tylko wykazaniem różnic regionalnych, ale uwypukliła zależność pomiędzy odzieżą a przynależnością jednostek do poszczególnych warstw spolecznych i grup wyznaniowych. I tu właśnie pojawiają się pewne niedomówienia powstałe na skutek zbytnich uproszczeI1lub niefortunnych sfonnułowaI1. Dotarł do mnie list pana Jerzego Kryszpienia z Krakowa, który po przeczytaniu pracy prof. B. 13azielich stwierdza: "Poważne wątpliwości wzbudza sposób. w jaki autorka w kontekście badaI1 etnograficznych mówi o obecności ewangelików w historii Dolnego Śląska. Jej sformułowania sugerują. że ewangelicyzm dotarł do tego regionu nie tyle poprzez przejście tamtejszej ludności na wyznanie ewangelickie w okresie Reformacji, ile w wyniku niemieckiej kolonizacji. Ponadto wydaje się, że niektóre inne elementy charakterystyki \vyznaniowej i etnicznej mieszkaJlców Dolnego Śląska w przeszłości nie odzwierciedlają historycznych faktów". No właśnie. lastanówmy się na ile możemy jednoznacznie stwierdzić, czy ludność Dolnego Śląska przyjęła wyznanie protestanckie spontanicznie, czy na skutek germanizacji tego regionu. Ponadto można zająć się problemem �254 przyczyny oburzenia czytelnika, która może tkwić w odmicnncj interpretacji źródeł historycznych lub należy ją rozpatrywać na innej płaszczyźnie. Z tak zwanymi faktami historycznymi trudno jest dyskutować. Każda informacja zawarta w źródłach, takich jak wszelkiego rodzaju opracowania historyczne, a nawet kron iki czy źródła ikonograficzne, n ie jest czystym przedstawien iem jakiegoś wydarzenia, tylko dokonaną przez autora jego interpretacją. Nawet najbardziej obiektywny autor, współczesny temu wydarzeniu kronikarz itp. nie jest wolny od subiektywnego przedstawiania rzeczywistości, gdyż opisuje ją tak, jak ją postrzega i rozumie, gdyż operuje terminami, które mogą mieć dla niego inne znaczenie niż dla odbiorcy jego dzieła. Wreszcie sama rzeczywistość jest na tyle zmienna, że obecnie czytając prace sprzed kilkudziesięciu czy kilkuset lat, nie obejmując całości ówczesnej rzeczywistości i kultury, wypaczamy sens zdobytej informacji, interpretując ją poprzez pryzmat znanych nam realiów. Dodatkowe trudności pojawiają się, gdy operujemy informacjami pochodzącymi z opracowaI1 dziewiętnastoi dwudziestowiecznych. Prace historyczne z tego okresu powstawały (i powstają~) w celu wykazania "prawdziwej" przynależności paI1stwowej i etnicznej danego regionu. Prof. B. Bazielich pisze w swej pracy: "Można powiedzieć, że na tych terenach krzyżowały się ze sobą tradycyjne stroje słowiatlskich katolików i niemieckich protestantów osiadłych tutaj w okresie nasilającej się germanizacji. prowadzonej od połowy XVIII w. przez patlstwo pruskie" (Bazielich, 1993, s. 19-20). Zdanie to porusza dwie istotne sprawy. Pierwsza, to sformułowanie: "słowiaI1scy katolicy i niemieccy protestanci", którym zajmiemy się później. Druga, to przypisanie protestanckiej ludności Dolnego Śląska do kolonizacji niemieckiej z XVIII w. Różnice w określeniu pochodzenia ewangelików na Dolnym Śląsku wynikają głównie z rozbieżności w opracowaniach historycznych. Prof. B. Bazielich opiera się na pracach niemieckich, w których "nicmieckość" ewangelików może być udowodniona w celach propagandowych, oraz polskich, datujących proces germanizacji Śląska na XVIII w., prawdopodobnie w celu wykazania "rdzennej polskości" tych ziem. Tymczasem w innych źródłach polskich, pisanych zapewne jako przeciwwaga dla niemieckich, można znaleźć informacje o bytności protestantów na Śląsku już w XVI w., jak też, że proces germanizacji Dolnego Śląska rozpoczął się już na przełomie XV i XVI wieku, a więc przed Reformacją (Czapliński, Ladogórski, 1993; Solta, 1984), Nie chciałbym jednak rozpatrywać ewentualnych nieścisłości historycznych. Niektórzy sądzą, że fakty historyczne są niepodważalne, tymczasem można je interpretować zależnie od potrzeb, zwłaszcza w oderwaniu od tła rzeczywistości. Jak pisał Alfred Schutz "nie istnieją nagie fakty". Można je rozpatrywać niezależnie od kontekstu, w jakim występują, albo w odpowiadającym im kontekście. Ta pierwsza zależność prowadzi zawsze do subiektywnej interpre- �255 tacji faktów przez badacza, co w pracyetnohistorycznej nie jest chyba wskazane. Powróćmy teraz do "słowiar'tskich katolików" i "niemieckich protestantów". Tego typu sformułowania pojawiają się w omawianej pracy dość często. Rozumiem, że autorce nie chodziło o deklaracje narodowości omawianej ludności, gdyż o narodach we współczesnym tego słowa rozumieniu możemy mówić dopiero od polowy XIX w. (najwcześniej), zaś świadomość narodowa, zwłaszcza na terenach pogranicza etnicznego i narodowego, była rozbudzana wraz L powstaniem nowcgo podziału politycznego Europy po I wojnie światowej i cZ9sto do tej pory nic jest w pełni ugruntowana. Mimo to sformułowania te są n icco kontrowersyj ne. Myśl9, że terminy "słowiallski" i "niemiecki" są tu użyte w kontekście określel) przynależności etnicznej. Jcdyny sprzeciw może budzić sposób łączenia ich w stałe zbiory synonimów: słowiallski - katolicki i niemiecki - ewangelicki. Czy można wykluczyć istnienie słowial)skich lub polskojęzycznych protestantów, oraz niemieckich, a raczej niemieckojt;:zycznych, katolików żyjących przed wiekiem XVIII na Ś1clSku? A może autorka uznała, że były to na tyle małe spolecz.ności, że nic miały wpływu na formy stroju tradycyjnego na Dolnym Śląsku i celowo pominęła te grupy Ślązaków? Wiadomo prz.ccieL że w niemieckiej Bawarii wyznaniem najbardziej rozpovvszechnionym jest katolicyzm. Może właśnie z powodu nieprzyjęcia się ewangelicyzmu w tym regionie Bawarczycy jawią się nam, a chyba bardziej samym Niemcom, jako inni mieszkar'tcy Bundesrepubliki. Podobnie na Śląsku spora grupa rdzennych mieszkclllcÓW mogła pozostać przy katolicyzmie, niezalcżn ie od pol ityk i paI1stwa pruskiego i przynależności etnicznej. Z drugiej strony, na Śląskui w innych regionach Polski jest wielu ewangelików narodowości polskiej, którym nikt nie odmawia polskości i polskich korzeni. Z czego zatem wynika uproszczenie zastosowane przez prof. B. Bazielich, która sugeruje. że każdy osiemnastowieczny protestant mieszkający na Dolnym Śląsku byl niemicckim osadnikiem? Zakładam, że nie na skutek interpretacji źródeł historycznych lub nic tylko z tego powodu. Człowiek żyjący w kręgu kultury europejskiej (a także kultury pochodzenia europej skiego) postrzega, ocen ia i interpretuje rzeczywistość - jednym słowem - myśli w sposób analityczny. Każdy postrzegany przez niego obiekt, każde zjawisko. Scj klasylikowanc jako obiekt i zjawisko danego rodzaju. Oczywiście \\ tym proccsie typilikacji (znów Schutz) osoba nie określa ich na podstawie \\Iasnego "widzimisię" alc opiera się na zasobie posiadanej o danym zjawisku czy obiekcie wiedzy. W ten właśnie sposób tworzą się typy i stereotypy m.in. , iemca i Polaka, katolika i protestanta. Taki sposób myślenia, oparty na myśleniu potocznym, determinuje także tak zwane myślenie naukowe, mimo że jest ono uj9te \V ramy różnych procedur badawczych. �256 W Polsce często używana jest nazwa "Kościół nicmiccki" jako okrcślenie Kościoła ewangelickiego. Używanic tych dwóch tcrminów jako synonimó\\ jest szczególnie rozpowszechnione na terenach. gdzic katolicyzm i ewangclicyzm współistnialy ze sobą, oraz gdzie w tym samym regionie czy mieście mieszkali Niemcy i Polacy. Nie jest istotna gcneza używania powyższych terminów w charakterze synonimów. lecz sam fakt wystypowania tego zjawiska w różnorodnych formach komunikowania siy polskich katolików. Idąc dalej tym tokiem rozumowania nic mogą istnieć nieniemicccy protestanci. gdyż samo ich wyznanie świadczy o Ich niemieckości. zaś słowo .•ewangelik" uzyte w odpowiednim kontekście będzie znaczyło tyle co "Niemiec" W takim razi c słowial1scy katolicy i niemieccy protestanci są typami odpowiadającymi wiZji rzeczywistości autorki. a nie tenninami odnoszącymi się do konkrctnych grup etnicznych czy wyznaniowych. określeniami nie przystającymi do rzcczywistości osiemnastowiecznego Śląska. Jest to przykład interprctacj i faktów z innej rzeczywistości poprzez pryzmat rzeczywistości własncj. Należy jednak zdać sobie sprawę z tego, że każdy autor pracy z zakresu humanistyki pisze nie o rzeczywistości materialnej. lecz o rzeczywistości według własnego lub czyjegoś wyobrażenia. Wówczas ma prawo do wtórnego kształtowania tejże. jak chociażby robią to przedstawIcicle nurtu zwanego nową historią. Nie wiem jednak. czy uprawnia do takicgo sposobu opisu I interpretacji zajęcie się kulturą materialną w ujęciu etnohistorycznym, które według założeJl mctodologicznych ma odtwarzać rzeczywistość realną. Z kolei wspomniane wcześniej subiektywne postrzeganic i opisywanic rzeczywistości we współczesnej humanistyce nic jest próbą usprawiedliwienia samych humanistów. lecz stwierdzeniem mojej. takżc subicktywnej, wi/oji czyści otaczającej nas rzeczywistości, zwanej umown ie naukami human istycznym i. Powróćmy jednak do głównego wątku. Używanie terminów •.slowiaJlscy katolicy" i "niemieccy protestanci" wynikającc prawdopodobnic z omówionych wcześniej uproszczeJl. powstałych na zasadzie typifikacji, jcst zatem spowodowane chęcią autorki pozostania w zgodzie z własną wizją rzeczywistości oraz przekonaniem, że adresat tej pracy podzicla owo wyobrażenic. Jcdnak zachowanie twardych opozycji Niemiec - Polak i ewangclik - katolik może nie tylko okazać się sprzeczne z wyobrażeniem rzeczywistości czytelnika. ale jest dosyć niebezpieczne. gdy poruszamy się w obszarze pogranicza etnicznego, narodowego czy wyznaniowego. jakim jest Dolny Śląsk. Na tcrenach pogranicza z jednej strony uwypuklają się tego typu opozycjc, z drugicj zaś wystypuje wyraźna sfera zjawisk i obiektów egzystujących miydzy nimi. Dlatego nic można pomijać na przykład słowiaJlskich protestantów, jak i niemieckich katolików żyjących na Śląsku w XVIII w. oraz ludzi. którzy nic utożsamiali się (a nawet nie utożsamiają się do tej pory) z żadną z omawianych tu grup . .Jest to istotny aspekt kultury pogranicza wpływający na swoisty ki imat takiego regionu. dostrzegany przez wielu badaczy, a mimo to pomijany milczeniem. �257 Dlalego. jeśli prof. 8. Bazielich chciała przedstawić rzeczywistość ówczesnego Śląska w sposób najblijszy jej pojęciu prawdy, należało użyć innych sformulowati. lub użyte terminy odpowiednio dookreślić. I to nie tylko dla samego dążenia do prawdy, które jest z samej swej natury utopijne, lecz chociażby po 10, by nie urazić identyfikującego się z jedną z opisywanych przez aUlor!.;<; g.rup C/ytelnika. Ta!';iego ja!.; pan Jerzy KryszpieIi, który zainicjował po\vstanie lej recenzji-niereeenzji. IłIBl.IOGRAF1A Ila;iclich 1')')3 (',larIiJ\ski I')'):; n. /i-i/(h'njlll' s/m/c t/o/Ilo.;'/ąskie. \V .. l.aL!0!o'órski T. (r.:d) .///1/.1 his/orrclll' /'o/ski. Wroclaw. Wroclaw. S"II.I.l. IlJX·1 II/ITS d::lei()\(' Serho/lt::.l'CillI. Wroclaw. Paweł Schmidt � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/247d0983d5e25c7f60377bf5401ff71e.pdf 6d7c94f9a537d039c60b4abab5ce62a0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2134 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource dokumentacja etnograficzna infomcja etnograficzna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1982 Title A name given to the resource Documentation and Information in Ethnological Sciences in Poland / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.87-100 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, BRONISŁAWA vol. 79, 1995 KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Centre of Ethnographic Polish Ethnological Documentation and Information Society Łódź DOCUMENTATION Introductory AND INFORMATION IN SCIENCES IN POLAND ETHNOLOGICAL Remarks Scientific information is an integral part of all scholarly activities. In this paper - in agreement with mainstream nomenclature - by the concept of scholarly information we mean collecting resource data and scientific records, their documentary processing, searching and information as well as the reproduction and distribution of material records (cf. Skalski 1976, p. 81 - 86). This is why for the last several of years, the term "documentation" has often been removed from the name of many institutions founded to gather records and information, on the grounds that it is implied by a wider concept - "information". For example, the name of Ośrodek Dokumentacji i Informacji Naukowej Polskiej Akademii Nauk [Center of Scientific Documentation and Information of Polish Academy of Sciences] (ODIN PAN) was changed into Centrum Informacji Naukowej PAN [Center of Scientific Information of PAN]. Ośrodek Dokumenta~ji i Informacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego [Center of Ethnographic Documentation and Information of the Polish Ethnological Society] has retained its original name, which was also maintained in many centers abroad. The documentation-information activity, whose aim in the first place is to help the researchers or any other users of the data to most effectively spend their time, should be adjusted both to the current and future needs of this discipline. To this effect, this activity should be programmed and realized in connection with the intended scientific and practical goals of the institution that it is supposed to serve. At the same time the form and method of transferring information should be adopted to the varying and changing needs of particular users (Poradnik ... , 1977, pp. 9 - 10). One of the conditions of achieving the above goals is to improve the circulation of information within one discipline and to and from the related discipline, both on a local and international scale. This implies improvement of the systems of documentation and development of maximally effective search systems. �88 Ethnological Data Ethnology, like other anthropological sciences as well as his tory and sociology, deals with the activities of humans and the cultures they create. Sources providing information about humans are so diverse that it is difficult to fit them into rigid schemes. As M. Bloch said: "Everything man speaks and writes about, produces or touches may or should disclose something about him" (Bloch, 1962, p. 90). As far as the past activities of man, we trace them, i.e. following the signs visible to our senses that were left behind by phenomena not perceptible at present (Kula, 1968, p. 46). Those traces are written records or material artifacts. When they are located underneath the ground and are studied using excavation methods, they are called archaeological sources. By analogy to the way of isolation of archaeological sources, which constitutes a research method, in literature we can also find some references to "an ethnographic source". In these references it is always stressed that ethnographic sources derived from field studies - as such research is often referred to in ethnographic practice - are "collected" in the outfield, or - as the specialists in social sciences say - they are sources "created" by the researcher, or sources that are "invoked" (recordings of interviews, behavioral observations, or descriptions of the effects of human creative activities). As "invoked", they may be opposed to sources that are "found" that dominate in the work of a historian. To a certain degree, this opposition - which has recently been much emphasized in heuristic considerations - is apparent, for although the invoked sources may inform us more how researchers perceive or estimate certain phenomena and how they are going to respond to them, yet information is always reselected by a researcher inspired by his/her experience and affected by specific problems of the discipline he/she represents. Thus, the subject of scholarship is its product (Baudouin de Courtenay, 1923, p. 26) and a result of the dialogue between the researcher and the object of research. Although ethnographic materials supplied as a result of the field studies are undoubtedly characteristic of ethnology, yet ethnology, particularly that dealing with the development of some realms of culture - as other sciences concerned with the history of culture - employs all possible sources which disclose human activity. They actually become a source, or - as the contemporary anthropology likes to put it - a text of culture - when they are disclosed. In the language of scholarly documentation they are called "primary documents". Primary Documents and Their Archiving Primary materials, which are the source of ethnographic scientific analyses, and are collected by ethnographers and managed by academic ethnological �89 institutions, comprise records of observations, written records or recordings of interviews made by researchers, responses - given by respondents or questioners - to sets of questions in questionnaires, recordings of folklore texts, music, and songs, or products and human behavior fixed on photographs or film. In the whole group of scientific sources of particular importance are museum collections and library collections commonly used in scientific work. While for museum collections, mainly due to their measurable material value, a certain ways of storing their holdings has been developed, and the documentation that accompanied them is now systematically archivized, the fundamental base of sources of ethnological works - recordings of interviews and observations - became the object of work of documentalists only after World War n. Until then these materials, collected during guided interviews mainly with inhabitants of the country, or observation notes were mostly kept in a private notebook of a researcher and were inaccessible till the moment of publication. Indeed, already before the World War II it was believed to be necessary to found folk studies archives, analogous to folklore archives, which had been established in countries such as Estonia and Finland (Zawistowicz, 1933). However, it was only due to the havoc brought by the war and development of the methodology of ethnographic studies (cf. KopczyńskaJaworska, 1971, pp. 201 - 215) as well as the fact that the results of field studies organized by institutions ceased to be the property of researchers, that archives of research materials were set up in most ethnographic research institutions. Unfortunately, so far no uniform and obligatory principles of archivizing the collected research documentation has been specified. The only exception are museums where new arrivals are documented in a similar way (inventory files), yet purchase cards in each museum are different. Likewise, these is no standardized form of photographic and drawing documentation, done both in the field and on the spot, in the museum. Some of the information aquired in the filed is introduced onto the inventory file during the purchase process or some supplementary investigations, and some of it is used when preparing exhibitions. Only in few museums are the museum employees required to turn over detailed notes of descriptive materials to the archive. The situation is much better in the institutes of ethnology which - in most cases - keep the inquiries of investigation in their archives, yet the cataloging methods are diverse and, as a result, the number of archive items does not reflect the actual size of particular collections. Moreover, in these institutions there is no uniform search system. In general, most institutions develop their own cataloging systems, and as a result any user in order to make use of the collection spends a great deal of time finding and learning the rules applied in this particular scientific institution 1. l For the description of the manner of archivizing collections see: Blaszczyk, Karpińska, Kopczyńska-Jaworska, Zakrzewska, 1979, pp. 235 - 241. �90 Because of such a diversity, distribution, and multitude of scientific institutions, the importance of centers informing about all scientific studies and collecting and preparing derivative materials is expanding (Kopczyńska-Jaworska, Królikowska, 1971). To meet the needs of specific categories of recipients, different information services have been organized and corresponding forms and methods of work have been adopted. In spite of such a differentiation of the services involved in the process, it is possible to distinguish three main operations: collection, processing, and transfer/distribution of information contained in documents (cf. Dembowska, 1965, pp. 30 - 31). Foundation of the Center of Ethnographic Documentation and Information of the Polish Ethnological Society Since for many years Polish ethnology had not had any central documentation institution, in May of 1968 at the initiative of Prof. K. Zawistowicz-Adamska at the plenary session of the Main Board of the Polish Ethnological Society in Toruń, a resolution was made to set up a Center of Ethnographic Documentation and Information as a division of the Polish Ethnological Society. The Center had its headquarters in Łódź at the Institute of Ethnography (now Ethnology) of the University of Łódź. Prof. Kazimiera Zawistowicz-Adamska was appointed head of the Center2. Her intention was to set up a documentation base concerning the scientific, promotion, and cultural-educational activity directly or indirectly related to the field of ethnography (including the subjects of field studies, central and local publications, periodicals); to preserve the evidence of local researchers and workers, local museum resources; to collect information about special collections: exhibitions, art workshops, small open air museums, museum stations, articles found in provincial ethnographic archives, representative centers of folk art, folk dance and song groups, and scientific institutions and researchers home and abroad. This base would become a source of information for all ethnographic circles and organizers of cultural and educational activities. The letter directed to the authorities of the Polish Academy of Sciences that subsidized the Society read as follows: "we believe that the Center of Ethnographic Documentation and Information initiated within the statutory activity of the Polish Ethnological Society, will be of help in setting up a central archive of the future Institute of Ethnography and Folk Studies". As we know, such an institute has never been founded, in spite of many year after year efforts. The Center started to operate in the fall of 1968, in the beginning subsidized by the Polish Academy of Sciences. This subsidy was supplied for two more 2 Since the mid - 1971 this function has been taken over by B. Kopczyńska-Jaworska. �91 years, and then from 1970 to 1979 its activities were included in the statutory activity of the Society, while later, in the years t 979 - 1989, some of the activities of the Center were financed by the Committee of Ethnological Sciences of PAN (Polish Academy of Sciences). When PAN ceased to provide funds for scientific societies, i.e. since 1982, the activities of the Center have been financed by the Society from funds derived from other sources and from research grants allocated twice a year by the Committee of Scientific Studies (KBN). At the moment of its foundation, the Center commissioned one person, while since 1970 it has had one full-time position, occupied either by one or two persons (each having a part-time job). Depending on the financial condition of the Center, several more people were employed on commisions (the position of the Manager was always unpaid). In the first period, the number of staff often changed 3, to stabilize only in the mid of the seventies when first Ms. G. Ewa Karpińska M.A., then Iwona Wiktor-Grzelakowska M.A. and Maria Niewiadomska M.A. were employed. The last of the three has been working at the institute ever since. In September 1986, after defending her doctoral thesis Ms. Karpińska went to work at the University, and in 1989 Ms. Grzelakowska left the Center as well. Her position was taken by Jolanta Kolińska, M.A. who has been working here until now. Of the employees of the Center, Ms. Elżbieta Królikowska, Iwona Grzelakowska, Maria Niewiadomska all went through an appropriate training in the area of documentation organized by INTE. The last of them also attended post-doctoral studies in documentation at the University of Warsaw. In November of 1977, at the Committee of Ethnological Sciences of the Polish Academy of Sciences, a special Section for Ethnological Documentation was established, where the employees of the Center became actively involved 4. Documentation of CEDI of the Polish Ethnological Society The documentation base of the Center contains mainly derivative materials (also called processed) that either refer to the primary materials or give brief factual information about them; then it also includes documentation cards that are similar information cards, sometimes called by documentalists factual index cards. Most of the documents housed in the Center are arranged in a system of files, which since 1989 are also available as a computer data bases. 3 Between 1968 - 1976, the Center employed as archivists the following persons: Zofia Piotrowska, Krystyna Selmowiczowa, Barbara Jurga, while as ethnographers: Elżbieta Królikowska, M.A., Elżbieta Putyńska M.A., and Teresa Kulesza-Zakrzewska. The staff turnover was caused, among others, by the fact that for all those who worked in the Center this was their second job. 4 The Sccretary of the group was Teresa Zakrzewska, and since 1984 Maria Niewiadomska M.A. s The Center uses PC computers working in INTERNET. �92 Factual files of the Center contain personal and institutional documentation as well as documents concerning folklore activities. Each of the documentation has a different type of information cards: l. The personal documentation includes the following files: a. personal files of ethnographers and persons employed in the area of ethnography, including members of the Polish Ethnological Society, b. files of local workers - amateur ethnographers, c. file of folk artists 6; 2. The file informing about ethnological institutions comprises: a. the file of Polish ethnographic museums and regional museums possessing ethnographic collections, b. the file of Polish and foreign ethnographic institutions along with the information about people they employ; 3. Files informing about the ethnographic and folklore activity: a. file of ethnographic exhibitions 7, b. file of folklore festivals and events. The source materials for the aforementioned files have been obtained by briefing regular and specialist newspaper and from questionnaires filled in by competent institutions and persons. Some information comes from folders and event programs. In the case of the personal file, another source of materials for the personal file of ethnographers were the data from the "M.A. program m" provided by GUS [Chief Statistical Office]. In the course of collecting the data it appeared that it is far beyond the capacity of the few workers of the Center to process such a large number of files. Thus, it became necessary to concentrate on those areas which were most interesting for the recipients. To meet this criterion, in 1973 - at the suggestion of T. Zakrzewska, M.A. - the work on compiling the files on artists as well as on folklore festivals and events was discontinued, while in 1990 - due to the cost of distribution of questionnaires the recording of ethnographic exhibitions was also abandoned. Still, however, an attempt has been made to update the personal file of ethnographers and ethnographic institution in Poland and abroad 8. The basic activities of the Center involved collecting information about the M.A., doctoral, and postdoctoral theses in the field of ethnology conducted at 6 This file, completed in 1969-1979, contained information about folk artists obtained after the verification of folk artists conducted by the Ministry of Culture and Art in J 972. 7 The file on exhibitions was kept up to date till 1990 through questionnaires sent to various ethnographic institutions. On the basis of answers to the questionnaires, a list was made and then published in "Lud". 8 In the second half of the 70s, the Center, to the order of the Committee of Ethnological Sciences of PAN, prepared an analysis of the employment of graduates of ethnography. �93 the universities and in institutions that belonged to PAN, as well as preparing reviews of Polish ethnological papers. In the Center, the aforementioned papers and theses were analyzed. The outcome of these analyses was publication of Bibliografia etnograficznych prac magisterskich. doktorskich i habilitacyjnych wykonanych w latach 1945 -1975 [Bibliography of M.A., Ph.D, and post-doctoral theses written in the years 1945 - 1975] (Kulesza, Zakrzewska, 1979), where the papers were presented in a chronological order, or with respect to centers, and according to territorial and factual criteria with no descriptive analysis given. From 1976 to 1987 in "Lud" a list of M.A. theses, relative to centers where they were written, was published, while the list of doctoral and post-doctoral theses was supplemented with a descriptive analysis of the content of each thesis 9. Another area of activity which required even more work was bibliographic documentation. Until 1985, bibliography was collected on index cards (documentation cards) containing a bibliographic description and the code of subject classification. Only some items selected for International Bibliography of the Social Sciences (ed. by UNESCO) and Internationale Volkskundliche Bibliographie (ed. by SIEF) were the subject of a descriptive analysis whose result was noted in the form of descriptors which were to help editors of these bibliographies in making subject indexes. On the basis of the index cards, bibliographies - which supplemented the personal files and the indexes of ethnogeographic names - were prepared for publication 10. Since 1989, bibliographic descriptions have been made using a computer packet of programs MIKRO/ISIS written to the order of UNESCO in 1985. This program is designed for operating textual data bases. Though in practice it is not very convenient, UNESCO supplies it to documentation stations free of charge. The bibliographic notes not only make the grounds for writing bibliographies in papers intended for publication, but also play the role of a bank of bibliographic data which can be used on the spot or in the form of prints made according to the accepted criteria. In 1994, the Center took the possibilities offered by computer data base formation, and at the suggestion of the Minister of Culture and Art, began the task of creating a base whose role would be to inform researches about the 9 This list refers to studies conducted in years 1976 - 1987, see "Lud" vol. 63, 1979, pp. 415 -420; vol. 64, 1980, pp. 388 - 392; vol. 65, 1981, pp. 401 - 406; vol. 66, 1982, pp. 401 - 411; vol. 68, 1984, pp. 404-414; vol. 72, 1988, pp. 310- 324. 10 In general, the following current bibliographies were published: Karpińska, 1980; Niewiadmska, 1982; 1983; 1989 and retrospective bibliographies: Niewiadomska, 1984; Karpińska, Niewiadomska, 1986; 1988; Hlebowicz, 1993. �94 decreasing number of craftsmen and manufacturers cultivating traditional skills. Thus, this base provides information about each person, the place he/she lives, and the field of craftsmanship, conditions of manufacturing, and sale of the articles. This base - created in cooperation between museum employees and cultural activists - contains over 4000 names and can be currently updated. By using the modified ISIS program and owing to the fact that the university has access to INTERNET it is possible immediatly to send collected data to the individuals concerned either at the Ministry or in cultural institutions. A prerequisite for the above is a system of indices that permits fast access to the desired information. Information - Search Language In order to explore the possibilities alTered by the computer it was necessary to develop a specific language of information and search commands. Yet, this task implied numerous problems related to the specific character of the humanities in general, and in particular, to the advancement of ethnological methodology. There is no room here to review the history of ethnology and the series of changes that the subject of ethnology has undergone. Once attention was focused on the evolving products of culture, another time on sets of those artifacts, which formed culture areas. Some researchers were interested not in the artifacts themselves, but rather in the needs they fulfil1ed and the cultural reactions they inspired, leading to the foundation of institutions guaranteeing the continuation of culture. For other researchers the most important questions lay in the world of values and their configurations, hierarchy, developmental processes of cultural models, and their transfer, adaptation, integration, or rejection. And last, but not least, culture has been also studied from the viewpoint of language behavior, transfer of definite messages and reading their meanings, either internal (proper for the studied culture) or external, which is not always realized and universal. Thus, the general perspective of interest is once purely culturological, while at other times - historical or psycho-social in a wide sense of these terms. Each of these perspectives developed dilTerent methodological assumptions and introduced specialist terms and changes to the language of description of basical1y the same cultural reality. Time and again the same, or apparently synonymous terms indicate dilTerent concepts. It is also a common practice that in ethnological papers the terminology accepted in sociology, psychology, or linguistics is used. The applied terms, beside the implied scientific meaning, have also dilTerent "given" meanings. Facing the difficulties described above, the Center had to make some arbitrary decisions when in the 70s it initiated a program aiming at develop- �95 ment of a specialist thesaurus for the needs of ethnography and ethnology. As a result of heated discussions held by a group of specialist teachers, theoreticians and practitioners, a decision was made to elaborate by order of superior authority (er. Poletyło, Bielicka, 1972) a dictionary of key words indispensable in ethnology. The starting point for the project was an analysis of the ethnographic-folklore thesaurus prepared by editors of the German journal "Demos" (Kopczyńska-Jaworska, Niewiadomska, 1993). To meet the widespread needs of Polish readers and of the Center, in the beginning the work was focused parallelyon compiling a dictionary of key words concerning the issues of the fundamentals of existence, types of economy, and technology (the so-called material culture) and the dictionary of words essential for problems associated with social organization, ritual behavior, ideology, knowledge and art (the so-called social and symbolic culture). Completed in 1993, both parts of the dictionary quite comprehensively cover all issues that are the subject of interest of ethnology 11. This dictionary, in a photocopied form, is distributed by Polish Ethnological Society. This dictionary is not standardized in character. Its main function is to help in cataloguing and searching for documents; thus its function is more pragmatic. It is an open set that can be completed if the need arises. In the Center it is used as a standardized information code in order to quickly and effectively find information, which guarantees a comprehensive application of the possessed documentation. On the basis of this dictionary it would be possible to construct a thesaurus of ethnological sciences for different domains - to cover all questions related to our discipline. Such an attempt would be of the highest value yet it would require a great deal of work and expertise which at present is beyond the capacity of the employees of the Center. Other Ethnological and Folklore Documentation Bases For the present paper to fully inform about the condition of ethnological and folklore documentation in Poland, it is necessary to present, at least in a few words, the bases created outside of the Center of Ethnographic Documentation and Information of the Polish Ethnological Society. One of the first, already before 1979, to set up a folklore data base was the Polish Department (today a Department of Textual Studies and Grammar of Contemporary Polish of the Polish Institute) of the Maria Curie-Skłodowska University in Lublin. The Department aimed at collecting texts of folk songs, 11 In lhe Department of Ethnology of the Łódź University, on the basis of this dictionary, a dictionary of key words for cataloguing a set of pictures concerning urban environments was prepared - Karpińska, Niewiadomska, 1993. �96 developing a system of entries, and their generic classification. For those texts, collected on special files, numerous criss-crossing catalogues based on diverse criteria concerning the pragmatics and structure of text were prepared using electronic technology. In the descriptions made using the language of descriptors, all features of texts which in view of the genealogy of folklore might be considered distinctive, were taken into account, along with other different features that for many reasons are important for people interested in this type of folklore. The descriptions made, beside the search function, are also helpful in a semantic analysis of texts (Bartmiński, 1979). At present, particularly advanced are the studies on descriptor semantics of carols coming from the field studies conducted by the Department, as well as carols published by many publishing houses, including both folk and church and national carols. At present, the file of carols includes ca. 5000 index cards. Beside serial descriptors indicating the so-called matrix of the text, there are also pragmatic descriptors concerning the fields of generic qualification, relation of the text to the situation in which it was produced, the role of text in the process of folklore communication (where, among others, the intention implied in the content and the structure of the text is taken into account), etc. Structural-textual descriptors describe the subject of the text, the figures present, the sender and recipient of the text, etc. The catalogue they have developed should also serve as a practical test for the systematics of works based on a computer-supported facet-descriptor system. At the present stage of the work advancement of the catalogue, the computer program permits printing a few draft indices containing standardized incipits, lists of performers, indexes of cities where the folk carols were noted down, a list of sources where to find a given carol, topic motifs, and indexes of figures. It is supposed that the final stage of the work will be compilation of one thesaurus of descriptors (Bartmiński, Drozdowski, 1995). In 1983, the Department of the Ethnography of Slavs (today's Institute of Ethnology) of the Jagiellonian University set up a data base PROKES containing unpublished sources (field interviews, dissertations, photos, drawings, maps) concerning the folk culture of the Polish Carpathian, that are housed in many research institutions. As the first, articles from the collections of the Department were subjected to analysis, then most collections of the Cracow Laboratory of Folk Art Documentation of the Institute of Polish Art of PAN, and collections of the Ethnographic Museum in Cracow. Collections of other institutions will be added to the base whenever a possibility arises to employ appropriate staff members. Since 1983 to 1994, over ł 3 000 sources were processed. In the PROKES system, the starting point is an index card of the source which gives all search categories (localization, the date of origin, author of the source, topic) along with the description of the content of the source written in an non-standardized language. Among the search categories, the most impor- �97 tant is the subject catalogue, i.e. a list of topics related to the subject of interest of ethnography. This catalogue, numerically coded, is very helpful in classifying and searching for appropriate material. Though it has an open structure, it is general in character (all ethnographic questions are classified in 19 main sections and 172 specific subsections) (Duszeńko, Heller, 1988). Practice has shown [hat the degree of specification of the subject catalogue is time and again quite insufficient to obtain the required specific information, while the description of the source content - that is to aid the above - because of the ambiguity of the terms used does not adequately identify the phenomena of interest for the recipient. This is what triggered compilation of the hierarchic-subject tables of key-words. Already in print is the first volume of the dictionary containing such entries as ethos, rituals, demonology, magic, medicine. For the subsequent volumes the following entries have already been described: dwelling interior, ethnographic groups, rural and provincial professional groups, system of affinity, economic cooperation. As it is easy to guess, in this kind of base the second essential search criterium is the locality. In the first stage of this base formation, a list of 2800 towns was compiled, all considered to be localized on the territory of the Carpathians. In 1994, another stage of work began, involving historic characterization of these towns, which would later serve as the basis for making a list of distinctive features to be additionally introduced to the base. This information would concern the period when a particular town was founded, its subsequent administrative, state and church affiliation, and if possible - ethnoregional classification (inf. C. Robotycki). The difference between the data base of Dzieła wszystkie [Complete Works] of Oskar Kolberg, that has been created since 1986 in the Editorial Office of the Polish Ethnological Society and those previously discussed is that its index refers not only to the place concerned (volume, page) where the desired information appears, but also provides a printout of this particular fragment of the text. This is possible, because a complete set of texts (apart from songs and melodies processed in the described data base in Lublin) has been introduced to the data base as these texts are treated as "textual data base". Now, the Editorial Office localized in Poznań is in the course of introducing into the computer data base of the textual content of Kolberg's works. By the end of 1994, 34 volumes out of the 67 published ones were introduced using a specially designed language of texts description SCRIPT-WORK. The textual data base contains not only the texts of particular volumes, but also over 150 different definitions which, for example, code the beginning and end of the paragraph, page, reference, line, musical scores, or a sentence - so that the computer might precisely run such operations as sorting and contextual searching - as well as the whole physical structure of the text for any possible editorial purposes. 7 - Lud t. LXXIX �98 Both the data base of songs and folk culture of the Carpathian as well as the data base of Dzieła wszystkie [Complete Works] of Oskar Kolberg were initially written using computers (RIAD-32) working on the batch processing mode, which prevented the run of conversational program due to a lack of access to any network, and required a specific coding of information available in the form of print-outs. Upon gaining the access to the IBM 4381 computer and implementation of the INTERNET system at the Adam Mickiewicz University, the Editorial Office of Oskar Kolberg Complete Works had to adjust the data base to a new equipment and to international norms of textual base formation. So, in 1995 the Editorial Office started to recode and translate the existing data base into the SGML system (Structural Generalized Markup Language) which is consistent with the international standard. This work being completed, the base of Oskar Kolberg's Complete Works will be added to the INTERNET system. In the future, provided adequate equipment is available, the Editorial Office base will be fully multimediacapable and would record and process texts, musical scores, and graphics (Przewoźny, 1993). One of the first to apply personal computers for accumulating data base was the Institute of the History of Material Culture (today's Institute of Archaeology and Ethnology) of the Polish Academy of Sciences. In 1985 it started a base of iconographic data of a set of 6120 photographs documenting the life of a peasant family. This set consists of reproductions of photos sent by 562 persons for a competition announced by an agricultural journal. Besides the cataloguing information (the specification of the photo) the base comprises some data related to what is on the photo (e.g. a house, a family photo, a wedding picture); for the description Fox Base III Plus (Marczak, 1990) was used. This information permits finding the pictures that are of interest for as quickly as possible. All the aforementioned attempts at applying electronic techniques as auxiliary tools for searching the source materials make Polish ethnologists familiar with the possibilities, offered by modern technology. Due to economic reasons, however, a few more years will elapse before we are able to fully use the multimedia systems; only then will Polish ethnology face the problem of cultural hypertexts (Lebrave, 1995). BIBLIOGRAPHY Bartmiński 1979 J. Założenia deskryptorowej semantyki tekstów folkloru [The Fundamentals of Descriptor Semantics of the Folklore Texts], "Literatura Ludowa" fasc. 4/6, pp. 3 - 8. �99 Barmiński J., Drozdowski A. in print Z prac nad katalogiem kolęd polskich. Work on the Catalogue of Polish Systematization of Carols]. Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz C. 1923 Materiał naukowy i przedmiot Kryteria opisu Carols. Criteria etnologii kolęd [On the for the Description and i systematyki [Scientific Material and the Subject of Ethnology J, "Lud" vol. 20. Bloch M. 1962 Pochwała historii, czyli o zawodzie historyka [A Eulogy to History, or on the Profession of a HistorianJ, PWN. Blaszczyk M., Karpińska E. G., Kopczyńska-Jaworska 1979 Duszeńko-Król 1988 Prohlemy B., Zakrzewska T. [The Problems of Documentation Information J, "Lud" vol. 63, pp. 234 - 258. dokumentacji and Ethnographic E., Heller K. PROKES - haza i informacji danych etnograficznej o źródłach archiwalnych dotyczących kultury ludowej [PROK ES - Data Base on Archival Sources on Folk Culture of the Polish CarpathianJ, "Etnografia Polska" vol. 32, fasc. 2, pp. 94 - 119. Karpat Polskich Hlebowicz A. etnografii polskiej za lata 1926 -1933 [Bibliography of Polish Ethnography for the Years 1926 - 1933J, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Łódź - Wrocław. Jasiewicz Z., Kłodnicki Z. 1993 Przed 100-/eciem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego [Before the 100th-anniversary of the Polish Ethnological Society J, "Lud" vol. 76, pp. 13 - 19. Karpińska G. E. 1980 Bih/iowafia etnografii polskiej za lata 1970-1975 [Bibliography of Polish Ethnography for the Years 1970-1975J, Ossolineum, Wrocław. Karpińska G. E., Niewiadomska N. 1986 Bihliografia zawarto.ki "Literatury Ludowej" za lata 1957 -1980 [Bibliography of the Content of "Literatura Ludowa" for Years 1957 - 1980J, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław. Bih/iowafia zawarto.l:ci "Ludu" za lata 1895 -1985 [Bibliography of the Content of 1988 "Lud" for the Ycars 1895 - 1985J, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław. Ku/tura .I:rodowisk miejskich. Problemy metodologiczne [The Culture of Urban 1993 Environments. Methodological ProblemsJ, Acta Universitatis Lodziensis. Folia Ethnologica No 7, Łódź, pp. 117-125. Kopczyńska-Jaworska B., Królikowska E. 1988 Uwagi o stanie źródeł pochodnych w etnografii [Remarks on the Condition of the Derivative Sources in Ethnography J, in: Stan i potrzehy informacji naukowej w naukach społecznych. Materiały z III sympozjum pracowników informacji naukowej P AN i CzecllOsłowackiej Akademii Nauk. Zakopane 12 -15./0.1970 [The Present Condition and Needs in the Field of Research Documentation and Information in Social Sciences. Procedings of the 3rd Symposium of Documentation and Information Staff of the Polish and Czechoslovak Academies of Sciences, Zakopane, October 12-15, 1970J, ODIN PAN, Warszawa, pp. 271-274. Kopczyńska-Jaworska B., Niewiadomska M. 1993 1993 Bihliografia Der polnische elhnographische Thezaurus, der 3 Tagung der SI EF Kommisionfiir ( I VB), Kula W. 1958 in: Systematiesiren die Internationale und Thesauri. Volkskundliche Bremen, pp. 25 - 33. Rozważania o historii [Considerations about HistoryJ, Papiere Bibliographie PWN, Warszawa. �100 K ulcsza-Zakrzewska 1979 T. Bibliografia nanych and post-doctoral prac magisterskich, theses i habilitacyjnych doktorskich w latach 1945 -1975 [Bibliography polskich written in the years 1945 - 1975], wyko- of M.A., Ph.D, PW N, Warszawa. l-L. Lebravc 1995 Niewiadomska 1982, etnograficznych na uniwersytetach 1983 1984 Reflexion sur I'Hypertexte, recherche M. et de la technologie, "Culture et rcchcrche" No 51, pp. 5-6 (Mission Bibliografia etnografii polskiej za lata 1961 - 1969 [Bibliography of Polish phy for the years 1961-1969], Part 1,2, Ossolineum, Wrocław. Bibliogrą{ia patobalcanica de la Paris). 2 [Bibliography Ethnographica Carpatobalcanica 2], Brno, pp. 82 - 9 J. Ethnogra- Ethnographica Car- B. Marczak 1990 Dawna fotografia Historii Kultury ludowej [Past Laboratory in Warsaw polskiej wsi w zbiorach archiwalnych Zakładu Materialnej PAN w Warszawie jako źródlo Photos of the Polish Village in the Archival EtnografJi Instytutu do badania kullury Collections of the of Ethnography of the Institutc of the History of Material Culture PAN as Sources for Studying Folk Culture], "Etnografia Polska" vol. 34, fasc. 1- 2, pp. 201 - 206. M., Bielicka L. Poletyło 1972 Metodyka i organizacja budowy systemu tesaurusów dla sieci lNIE [Mcthodology and Organization of the Structure of Thesaurus System for the Inte Net], INTE, Warszawa. Poradnik ... 1977 Przewoźny 1993 Poradnik pracownika Worker of Scientific, W. Podstawowe [Basic "Lud" Skalski naukowej. technicznej i ekonomiczne; [Aids to the and Economic Information], PWN, Warszawa. informac;i Technical załoienia komputerowej Assumptions of a Computer vol. 76, p. 59 - 66. bazy danych Data Dzieł wszystkich base of Oskar Kolberg's Oskara Kolberga Complcte Works], G. 1976 Zawistowicz 1933 Dokumentacja ikonograficzna w etnografii gra phy], "Lud" vol. 60, p. 81 - 100. [Iconographic Documentation in Ethno- K. Polskie Archiwum 8, No 1, pp. Ludoznawcze [Polish Archives of Folk Studies], "Wiedza i Życie" 18 - 29. Translated by Marek Wilczyński �